Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 4 1142 331790 331200 2026-08-26T09:09:06Z MediaWiki message delivery 8472 /* CEE Technical Village Pump */ sezzjoni ġdida 331790 wikitext text/x-wiki {{Il-Pjazza}} <!-- AGĦMEL IL-KUMMENT TIEGĦEK TAĦT L-AĦĦAR INTERVENT LI SAR. --> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Utent:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Diskussjoni utent:MediaWiki message delivery|d]]) 13:21, 18 Jannar 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 21:01, 19 Jannar 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Utent:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Diskussjoni utent:MediaWiki message delivery|d]]) 11:21, 31 Marzu 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Utent:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Diskussjoni utent:MediaWiki message delivery|d]]) 17:11, 3 April 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Utent:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Diskussjoni utent:MediaWiki message delivery|d]]) 00:58, 26 April 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:Utent:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Diskussjoni utent:MediaWiki message delivery|d]]) 10:00, 30 April 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:14, 27 Mejju 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Review request: Rozie userspace draft == Apologies for writing in English; I do not speak Maltese well enough to write this request in Maltese. Hello. I have prepared a userspace draft about Rozie: Draft: [[Utent:MargaritaPLV/Rozie]] Latest/current version, if the default view shows an older reviewed version: [https://mt.wikipedia.org/w/index.php?title=Utent:MargaritaPLV/Rozie&stable=0 Utent:MargaritaPLV/Rozie current version] I am a Latvian editor. The draft was translated/adapted from the Latvian Wikipedia article [[:lv:Rozie]] with the help of machine translation, and it was also checked by a Maltese-speaking friend. However, I am not able to judge the final Maltese wording myself, so it may still need examination and correction by a local Maltese-speaking editor. Conflict of interest disclosure: I have no conflict of interest with Rozie. I am not paid by Rozie, I am not employed by it, I am not a founder, investor, contractor or representative of the company, and I have no family or close personal connection to the company. I created the draft in userspace because the subject has a direct Malta connection: the sources in the draft describe Rozie as a Latvia-developed cleaning-services booking platform whose main market is Malta, and the draft includes Malta-related coverage. I would appreciate local review of: * whether the Maltese language is acceptable; * whether the tone is neutral and not promotional; * whether the sources are sufficient for a Maltese Wikipedia article; * whether any parts should be shortened or rewritten; * whether the page can be moved to [[Rozie]] I understand that some sources are official or factual sources, and some media coverage may have a promotional tone. I am happy to trim or rewrite the draft if local editors recommend it. Thank you. [[Utent:MargaritaPLV|MargaritaPLV]] ([[Diskussjoni utent:MargaritaPLV|d]]) 13:34, 15 Ġunju 2026 (UTC) '''Just a short follow-up:''' could any Maltese-speaking editor check whether the wording is acceptable and whether the draft can be moved to [[Rozie]]? [[Utent:MargaritaPLV|MargaritaPLV]] ([[Diskussjoni utent:MargaritaPLV|d]]) 14:08, 25 Ġunju 2026 (UTC) :'''Update:''' Since my last message, the userspace draft has been professionally proofread offline by a certified Maltese-language proofreader from University of Malta, and I have updated the draft accordingly. The current version is here: [https://mt.wikipedia.org/w/index.php?title=Utent:MargaritaPLV/Rozie&stable=0 current draft]. Could a local editor please check whether the updated wording and the article are acceptable, and whether the page may be moved to [[Rozie]]? [[Utent:MargaritaPLV|MargaritaPLV]] ([[Diskussjoni utent:MargaritaPLV|d]]) 12:13, 29 Ġunju 2026 (UTC) ::The draft article is fine, @[[Utent:MargaritaPLV|MargaritaPLV]]. I'm just trying to figure out why you picked this subject for your first article in Maltese, when this topic is barely notable by encyclopedic standards. Seems like a wasted opportunity to write about topic every encyclopedia should have rather than a commercial service that is not particularly notable. Please don't take this the wrong way: your contributions to the Maltese-language Wikipedia are VERY welcome, it's just that the choice of your first topic seems quite unusual. -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 13:40, 29 Ġunju 2026 (UTC) :::Thank you, [[Utent:ToniSant|ToniSant]]. You are right that the choice is unusual, and I appreciate the honest comment. I am mainly a Latvian Wikipedia editor and I usually work on Latvia-related topics, especially business, economic and historical subjects. I first noticed Rozie while visiting Malta, then found that the service had a Latvia connection and Malta-related coverage, so I thought it might be a relevant Latvia–Malta crossover topic. :::I also understand that this is a commercial subject and that its notability may be borderline. That is why I kept it in userspace, disclosed that I have no conflict of interest, and asked for local review instead of moving it directly to mainspace. I do not want to advertise the service or push the article if the local view is that it is not suitable. However, when I was in Malta, I was surprised by how popular this service seemed to be. :::If you think the better outcome is to leave it as a userspace draft, trim it further, I am happy to follow that guidance. Thank you again for taking the time to look at it. [[Utent:MargaritaPLV|MargaritaPLV]] ([[Diskussjoni utent:MargaritaPLV|d]]) 15:24, 29 Ġunju 2026 (UTC) ::::I am going to answer in Maltese, as I'm sure you'll both understand me and appreciate the opportunity to communicate in our language this way. ::::M'hemm xejn ħażin f'li qed tagħmel int @[[Utent:MargaritaPLV|MargaritaPLV]]. L-artiklu tiegħek dwar Rozie jista' joħroġ kif inhu u biż-żmien ikompli jiżviluppa. Is-suġġeriment tiegħi huwa li tara [[:Kategorija:Latvja]] u tosserva kemm hemm artikli interessanti nieqsa dwar is-suġġetti li jinteressaw lilek. Per eżempju, dawn ma jeżistux: [[Lingwa Latvjana]], [[Nies Latvjani]], u anqas [[Ventas Rumba]] X'taħseb? Grazzi dejjem! -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 17:27, 29 Ġunju 2026 (UTC) :::::Grazzi ħafna, [[Utent:ToniSant|ToniSant]]. Napprezza ħafna l-għajnuna u l-parir tiegħek. Mexxejt l-artiklu minn [[Utent:MargaritaPLV/Rozie]] għal [[Rozie]] billi żammejt il-kronoloġija tal-paġna. Wara dan inħallih jiżviluppa bil-mod u nżomm l-editjar dwaru minimu. :::::Nirringrazzjak ukoll għas-suġġerimenti. Se nħares lejn [[:Kategorija:Latvja]] u lejn is-suġġetti li semmejt, fosthom [[Lingwa Latvjana]]. Peress li l-Malti tiegħi għadu limitat, nippreferi naħdem bil-mod, fil-paġni tal-utent meta jkun hemm bżonn, u nitlob reviżjoni lokali qabel ma noħloq artikli ġodda importanti. Grazzi dejjem! [[Utent:MargaritaPLV|MargaritaPLV]] ([[Diskussjoni utent:MargaritaPLV|d]]) 18:18, 29 Ġunju 2026 (UTC) == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|diskussjoni]])</bdi> 17:11, 23 Ġunju 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:29, 25 Ġunju 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == Review request: Lingwa Latvjana == Hello [[Utent:ToniSant|ToniSant]]. Following your earlier suggestion, I have completed a userspace draft for [[Utent:MargaritaPLV/Lingwa Latvjana|Lingwa Latvjana]]. The Maltese wording was proofread offline by a Maltese-language editor from a university. I then merged the proofread wording into the full article while retaining the infobox, maps, video and 15 cited sources. Since I do not speak Maltese well enough to assess the final wording myself, I would be grateful if you or another Maltese-speaking editor could review: * the Maltese language and terminology; * the article structure and level of detail; * the rendering of the references and media; * whether the draft is ready to be moved to [[Lingwa Latvjana]] while preserving its page history. I have kept the article in userspace and have not added categories or a Wikidata sitelink. I will wait for local review before moving it to mainspace. Thank you. [[Utent:MargaritaPLV|MargaritaPLV]] ([[Diskussjoni utent:MargaritaPLV|d]]) 11:19, 12 Lulju 2026 (UTC) :Prosit tassew, @[[Utent:MargaritaPLV|MargaritaPLV]]! Xogħol verament impressjonanti dan, speċjalment għal xi ħadd li ma jafx il-Malti bħala lingwa nativa. Mexxih kumdità tiegħek u tiddejjaqx [[Diskussjoni utent:ToniSant|tikkuntattjani direttament]], flok hawn fil-Pjazza, sew jekk nista' ngħin fuq dan l-artiklu kif ukoll fuq li jmiss. :) Grazzi u prosit mill-ġdid! -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 09:55, 13 Lulju 2026 (UTC) ::Thank you very much, [[Utent:ToniSant|ToniSant]]. I greatly appreciate your review, encouragement and offer to help. I will move the draft to [[Lingwa Latvjana]] while preserving its page history, and then complete the categories and Wikidata connection separately. I will contact you directly if I need help with this article or a future one. Thank you again. [[Utent:MargaritaPLV|MargaritaPLV]] ([[Diskussjoni utent:MargaritaPLV|d]]) 13:25, 13 Lulju 2026 (UTC) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 Lulju 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == CEE Technical Village Pump == {{int:please-translate}} [[File:CEE Technical Village Pump.webm|300px|right|thumb|A short introduction to the CEE Technical Village Pump]] The '''[[:m:CEE Technical Village Pump|CEE Technical Village Pump]]''' is a new space for Wikimedia contributors and communities across the CEE region to request technical help, exchange solutions, and get support from experienced contributors. To introduce the project and give a quick overview of how it works, we’ve prepared this short video. The page is currently available in English. We’d like to make it accessible to communities across the region in their local languages, and we’d appreciate your [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=page-Template%3ACEE+Technical+Village+Pump+header&language=en&action=page&filter=&action_source=translate_page help translating it]. Best regards, [[Utent:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Diskussjoni utent:MediaWiki message delivery|d]]) 09:09, 26 Awwissu 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> sjzj07bhlivw44mkdz45w6l7zif7458 0 16260 331760 331566 2026-08-25T22:22:34Z ĠanniĠuzeppi 27231 /* seklu 20 */ 331760 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika Bolivarjana tal-Veneżwela |isem_nattiv = <small>''República Bolivariana de Venezuela''</small> |isem_komuni = Veneżwela |stampa_bandiera = Flag of Venezuela.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Venezuela.svg |stampa_mappa = VEN orthographic.svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Veneżwela |ħolqa_emblema = Arma tal-Venezwela |ħolqa_demografija = Demografija tal-Veneżwela |mottu_nazzjonali = |innu_nazzjonali = ''[[Gloria al Bravo Pueblo]]''<br /><small>''Glorja lill-Poplu Kuraġġuż''</small><br /><center>[[Stampa:United States Navy Band - Gloria al Bravo Pueblo.ogg]]</center> |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Caracas]] |l-ikbar_belt = [[Caracas]] |latd=10 |latm=30 |latNS=N |lonġd=66 |lonġm=58 |lonġEW=W |tip_gvern = [[Repubblika kostituzzjonali]] [[Sistema presidenzjali|presidenzjali]] [[repubblika federali|federali]] taħt [[dittatorjat|dittatorjat]] [[awtoritarjaniżmu|awtoritarju]] |titlu_kap1 = [[President tal-Veneżwela|President]] |titlu_kap2 = [[Viċi President tal-Veneżwela|Viċi President]] |titlu_kap3 = [[Lista ta' Kelliema tal-Assemblea Nazzjonali tal-Veneżwela|President tal-Assemblea Nazzjonali]] |isem_kap1 = [[Delcy Rodríguez]] (ikkontestat) |isem_kap2 = [[Delcy Rodríguez]] (ikkontestat) |isem_kap3 = |żona_kklassifika = 33 |poż_erja = 33 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 916,445 |erja_mi_kw = 353,841 |perċentwal_ilma = 0.32 |sena_stima_popolazzjoni = 2012 |stima_popolazzjoni = 28,946,101<ref name="cia">{{Ċita web |data-aċċess=2013-06-07 |titlu=Archive copy |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201230052534/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html |arkivju-data=2020-12-30 |url-status=dead }}</ref> |poż_stima_popolazzjoni = 44 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = |sena_ċensiment_popolazzjoni = |densità_popolazzjoni_km2 = 30.2 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 77 |poż_densità_popolazzjoni = 181 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2013 |PGD_PSX = $396.848 biljun<ref name=imf2>{{ċita web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=32&pr.y=1&sy=2009&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=299&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=|titlu=Venezuela|pubblikatur=Fond Monetarju Internazzjonali|data-aċċess=2012-04-01|lingwa=en}}</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $13,633<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.748<ref name="HDI">{{ċita web|url=http://hdr.undp.org/en/mediacentre/humandevelopmentreportpresskits/2013report/ |titlu=Rapport tal-Iżvilupp Uman 2013|sena=2013|pubblikatur=Programm ta' Żvilupp tan-Nazzjonijiet Uniti|data=2013-03-14|data-aċċess=2013-03-14|lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 71 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = [[Indipendenza]] {{nobold|mill-[[Spanja]]}} |avveniment_stabbilit1 = minn [[Spanja]] |data_stabbilit1 = 5 ta' Lulju 1811 |avveniment_stabbilit2 = mill-Gran Kolombja |data_stabbilit2 = 13 ta' Jannar 1830 |avveniment_stabbilit3 = Rikonoxxuta |data_stabbilit3 = 30 ta' Marzu 1845 |avveniment_stabbilit4 = [[Kostituzzjoni tal-Venezwela|Kostituzzjoni attwali]] |data_stabbilit4 = 20 ta' Diċembru 1999 |valuta = [[bolívar tal-Veneżwela|Bolívar fuerte]] |kodiċi_valuta = VEF |żona_ħin = [[Ħin fil-Veneżwela|VET]] |differenza_ħku = –4 |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = |cctld = [[.ve]] |kodiċi_telefoniku = +58 |sena_PGD_nominali = 2013 |PGD_nominali = $345.651 biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $11,527<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = }} Il-'''Venezwela''' ({{awdjo|en-us-Venezuela.ogg|ˌvɛnəˈzweɪlə}}, uffiċjalment imsejħa r-'''Repubblika Bolivarjana tal-Venezwela''' ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]:''República Bolivariana de Venezuela''), hi pajjiż li tinsab fil-kosta tat-tramuntana tal-[[Amerika t'Isfel]]. It-territorju tal-Venezwela jkopri madwar 916,445 kilometru kwadru (353,841 mi kw) b'popolazzjoni stmata ta' madwar 29,100,000. Il-Venezwela hija kkunsidrata bħala stat ma' [[Pajjiżi megadiversi|bijodiversità estremament għolja]]. Il-Venezwela hija fost l-aktar pajjiżi urbanizzati fl-Amerika Latina; Il-maġġoranza l-kbira tal-Venezwelani jgħixu fl-ibliet tat-Tramuntana u l-kapitali. Il-Venezwela hija pajjiż tropikali, imdawwar fit-Tramuntana bil-Baħar Karibew jew il-Baħar tal-Antilles, b'estensjoni ta' 2,813 km; fin-nofsinhar, mar-Repubblika Federattiva tal-[[Brażil]] b'fruntiera ta' 2,000 km; lejn il-Lvant, mal-Oċean Atlantiku u r-Repubblika tal-[[Gujana]], li magħhom għandha linja tal-fruntiera ta' 743 km; u lejn il-punent, mar-Repubblika tal-[[Kolombja]]. Il-Venezwela għandha fruntieri marittimi ma' Aruba, [[Curaçao]], [[Saint Kitts u Nevis]], [[Trinidad u Tobago]] u [[Stati Uniti]]. It-territorju tal-Venezwela kien ikkolonizzat minn Spanja fl-1522 fost reżistenza mill-popli indiġeni. Fl-1811, sar wieħed mill-ewwel territorji Spanjoli Amerikani li ddikjaraw l-indipendenza tiegħu mill-Ispanjoli u saru parti mill-ewwel Repubblika federali tal-Kolombja (Gran Colombia). Hija sseparat bħala pajjiż sovran sħiħ fl-1830. Matul is-seklu 19, il-Venezwela sofriet taqlib politiku u awtokrazija, u baqgħet iddominata minn dittaturi militari reġjonali sa nofs is-seklu 20. Mill-1958, il-pajjiż kellu serje ta' gvernijiet demokratiċi, bl-eċċezzjoni fejn il-biċċa l-kbira tar-reġjun kien iggvernat minn dittatorjati militari, u l-perjodu kien ikkaratterizzat minn prosperità ekonomika. Il-kriżijiet ekonomiċi tas-snin 80 u 90 wasslu għal kriżijiet politiċi kbar u inkwiet soċjali mifrux, inklużi l-irvellijiet fatali ta' Caracazo tal-1989, żewġ attentati ta' kolp ta' stat fl-1992, u l-impeachment ta' president fuq akkużi ta' abbuż ta' fondi pubbliċi fl-1993 kollass tal-fiduċja fil-partiti eżistenti wassal għall-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela tal-1998, il-katalist għar-Rivoluzzjoni Bolivarjana, li bdiet b'Assemblea Kostitwenti fl-1999, fejn ġiet imposta Kostituzzjoni ġdida tal-Venezwela. Il-politiki populisti tal-benesseri soċjali tal-gvern ġew imsaħħa biż-żieda fil-prezzijiet taż-żejt, iż-żieda temporanja tal-infiq soċjali, u t-tnaqqis tal-inugwaljanza ekonomika u l-faqar fl-ewwel snin tar-reġim. Madankollu, il-faqar beda jiżdied b'rata mgħaġġla fis-snin 2010 L-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela tal-2013 kienet ikkontestata ħafna u qanqlet protesti mifruxa li qanqlet kriżi nazzjonali oħra li għadha sal-lum. Il-Venezwela esperjenzat ritorn demokratiku lura u saret stat awtoritarju. Tikklassifika baxx fuq il-miżuri internazzjonali tal-libertà tal-istampa u l-libertajiet ċivili u għandha livelli għoljin ta' korruzzjoni perċepita. Il-Venezwela hija pajjiż li qed jiżviluppa li għandu l-akbar riżervi taż-żejt magħrufa fid-dinja u kien wieħed mill-esportaturi ewlenin taż-żejt fid-dinja. Preċedentement, il-pajjiż kien esportatur sottożviluppat ta' rodotti agrikoli bħall-kafè u l-kawkaw, iżda ż-żejt malajr beda jiddomina l-esportazzjonijiet u d-dħul tal-gvern. L-eċċessi u l-politika ħażina tal-gvern eżistenti wasslu għall-kollass tal-ekonomija kollha tal-Venezwela. Il-pajjiż jissielet ma' iperinflazzjoni rekord, nuqqas ta' oġġetti bażiċi, qgħad, faqar, mard, mortalità għolja tat-trabi, malnutrizzjoni, problemi ambjentali, kriminalità serja u korruzzjoni. Dawn il-fatturi ppreċipitaw il-kriżi tar-refuġjati tal-Venezwela li fiha aktar minn 7.7 miljun ruħ kienu ħarbu mill-pajjiż sa Ġunju 2024. Fl-2017, l-aġenziji tal-klassifikazzjoni tal-kreditu ddikjaraw lill-Venezwela bħala inadempjenti fil-ħlasijiet tad-dejn. Il-kriżi fil-Venezwela kkontribwiet għal deterjorament rapidu tas-sitwazzjoni tad-drittijiet tal-bniedem. L-elezzjoni presidenzjali tal-2024 saret fit-28 ta' Lulju, 2024 biex jiġi elett president għal terminu ta' sitt snin li jibda mill-10 ta' Jannar, 2025. Stħarriġ li sar qabel l-elezzjoni indikaw li l-kandidat tal-oppożizzjoni González se jirbaħ b'marġni wiesa'. Wara li l-Kunsill Elettorali Nazzjonali (CNE) ikkontrollat ​​mill-gvern ħabbar riżultati parzjali li juru rebħa dejqa għal Maduro, il-biċċa l-kbira tal-mexxejja tad-dinja esprimew xettiċiżmu dwar ir-riżultati mitluba u ma rrikonoxxewx it-talbiet tas-CNE. Kemm González kif ukoll Maduro iddikjaraw lilhom infushom rebbieħa tal-elezzjonijiet. Ir-riżultati elettorali ma ġewx rikonoxxuti miċ-Ċentru Carter u l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani minħabba nuqqas ta' riżultati granulari, u ġew ikkontestati mill-oppożizzjoni, li ddikjarat rebħa kbira u tat aċċess għall-għadd tal-voti miġbura mill-osservaturi elettorali mill-biċċa l-kbira tal-voti. ċentri bħala evidenza. Wara t-tħabbir tar-riżultati mill-awtoritajiet elettorali, faqqgħu protesti madwar il-pajjiż. == Etimoloġija == Skont l-aktar verżjoni popolari u aċċettata, fl-1499, spedizzjoni mmexxija minn Alonso de Ojeda żaret il-kosta tal-Venezwela. Il-stilts houses fiż-żona tal-Lag Maracaibo fakkru lin-navigatur Taljan Américo Vespucio tal-belt ta' Venezja, l-Italja, u għalhekk sejjaħ ir-reġjun Veneziola, jew “Little Venezja”. Il-verżjoni Spanjola ta' Veneziola hija l-Venezwela. Martín Fernández de Enciso, membru tal-ekwipaġġ ta' Vespucci u Ojeda, ta' verżjoni differenti. Fix-xogħol tiegħu Summa de Geography, jistqarr li l-ekwipaġġ sab popli indiġeni li sejħu lilhom infushom Veneciuela. Għalhekk, l-isem "Venezuela" seta' evolva mill-kelma indiġena. Preċedentement, l-isem uffiċjali kien l-Stat tal-Venezwela (1830–1856), ir-Repubblika tal-Venezwela (1856–1864), Stati Uniti tal-Venezwela (1864–1953), u għal darb'oħra r-Repubblika tal-Venezwela (1953–1999). == Storja == === Storja prekolombjana === [[File:IdolosRoques.jpg|thumb|left|Immaġni tal-kult skolpita fiċ-ċeramika, Arċipelagu Los Roques.]] [[File:Petroglifo, Parque Waraira Repano.jpg|thumb|left|Petroglyph fil-Park Nazzjonali Waraira Repano.]] Hemm evidenza li kien hemm preżenza umana fiż-żona bħalissa magħrufa bħala l-Venezwela madwar 15,000 sena ilu. Instabu għodod fuq it-terrazzi għoljin tax-xmara tax-Xmara Pedregal fil-punent tal-Venezwela. Artifacts tal-kaċċa tal-Pleistocene tard, inklużi l-lanza, instabu f'serje simili ta' siti fil-majjistral tal-Venezwela; Skont id-dating bir-radjukarbonju, dawn iddataw għal bejn 13,000 u 7,000 QK. Mhux magħruf kemm kienu jgħixu nies fil-Venezwela qabel il-konkwista Spanjola; Ġie stmat għal miljun. Minbarra l-popli indiġeni magħrufa llum, il-popolazzjoni kienet tinkludi gruppi bħall-Kalina (Karibs), Auaké, Caquetio, Mariche u Timoto-Cuicas. Il-kultura Timoto-Cuica kienet l-aktar soċjetà kumplessa fil-Venezwela prekolombjana, b'rħula permanenti ppjanati minn qabel imdawra b'għelieqi imwarrbin imsaqqija. Id-​djar tagħhom kienu magħmula mill-​ġebel u l-​injam b'soqfa tal-​pajm. Kienu paċifiċi u jiddependu fuq it-tkabbir tal-għelejjel. L-għelejjel reġjonali kienu jinkludu patata u ullucos. Ħallew l-arti, partikolarment fuħħar antropomorfiku, iżda l-ebda monumenti kbar. Huma mibrum fibri tal-pjanti biex jinsġu fi tessuti u twapet għad-djar. Huma akkreditati li ivvintaw l-arepa, staple fil-kċina Venezwelana. Wara l-konkwista, il-popolazzjoni naqset b'mod sinifikanti, prinċipalment minħabba t-tixrid ta' mard infettiv mill-Ewropa. Kien hemm żewġ assi ewlenin tal-popolazzjoni pre-Kolombjana mit-tramuntana għan-nofsinhar: kienu jkabbru qamħ fil-punent u kassava fil-lvant. Partijiet kbar tal-pjanuri kienu kkultivati ​​b'taħlita ta' slash and burn u agrikoltura sedentarja permanenti. === Kolonizzazzjoni === [[File:Musterung-Welser-Armada.png|thumb|left|In-Navy Welser Ġermaniża qed tesplora l-Venezwela. Il-Welsers Ġermaniżi ħakmu l-Venezwela mill-1528 sal-1546, qabel ma reġgħet ittieħdet mill-Imperu Spanjol. Pittura mill-1560 minn Hieronymus Köler.]] Fl-1498, matul it-tielet vjaġġ tiegħu lejn l-Ameriki, Kristofru Kolombu salpa ħdejn id-Delta tal-Orinoco u niżel fil-Golf ta' Paria. Sorpriż bil-kurrent marittimu kbir ta' ilma ħelu li ddevja l-kors tiegħu lejn il-lvant, Columbus esprima f’ittra lil Isabella u Ferdinand li żgur laħaq il-Ġenna fid-Dinja (ġenna terrestri): Dawn huma sinjali kbar tal-Ġenna Terrestri. għax qatt ma qrajt jew smajt li hemm daqshekk ilma ħelu ġewwa u daqshekk qrib l-ilma mielaħ; It-temperatura ħafifa ħafna wkoll tikkorrobora dan; u jekk l-ilma li nitkellem dwaru ma ġejx mill-Ġenna, allura hija meravilja akbar, għax ma nemminx li xmara daqshekk kbira u fonda qatt kienet magħrufa li teżisti f'din id-dinja. Il-kolonizzazzjoni Spanjola tal-Venezwela kontinentali bdiet fl-1522, u stabbilixxiet l-ewwel insedjament permanenti tagħhom fl-Amerika t'Isfel fil-belt attwali ta' Cumaná. ==== Kolonizzazzjoni Ġermaniża ==== Fis-seklu 16, ir-Re ta' Spanja ta għotja lill-familja Ġermaniża Welser. Klein-Venedig saret l-aktar inizjattiva estensiva fil-kolonizzazzjoni Ġermaniża tal-Ameriki mill-1528 sal-1546. Il-Welsers kienu bankiera tal-Habsburgs u finanziaturi ta' Karlu V, Imperatur Ruman Imqaddes, li kien sultan ta' Spanja u kien ħa self kbir mingħandhom biex iħallas tixħim għall-elezzjoni imperjali tiegħu. Fl-1528, Karlu V ta lill-Welsers id-dritt li jesploraw, jiggvernaw u jikkolonizzaw it-territorju, kif ukoll li jfittxu l-belt mitika tad-deheb ta' El Dorado. L-ewwel expedition kienet immexxija minn Ambrosius Ehinger, li stabbilixxa Maracaibo fl-1529. Wara l-mewt tal-ewwel Ehinger (1533), imbagħad Nikolaus Federmann u Georg von Speyer (1540), Philipp von Hutten baqa' jesplora l-intern. Fl-assenza ta' von Hutten mill-kapitali provinċjali, il-kuruna ta' Spanja talbet id-dritt li taħtar gvernatur. Malli Hutten irritorna lejn il-kapitali, Santa Ana de Coro, fl-1546, il-gvernatur Spanjol Juan de Carvajal kellu maqtula lil Hutten u Bartholomeus VI. Welser. Charles V sussegwentement irrevoka l-għotja ta' Welser. Il-Welsers ittrasportaw minaturi Ġermaniżi, kif ukoll 4,000 skjav Afrikan, lejn il-kolonja biex iħawlu pjantaġġuni tal-kannamieli. Ħafna settlers Ġermaniżi mietu minn mard tropikali, li ma kellhom ebda immunità għalih, jew minn gwerer ma' l-abitanti indiġeni. === Tard tas-seklu 16 sal-bidu tas-seklu 18 === [[File:1562 Diego Gutierrez Amazonas.jpg|thumb|left|«Nova Andaluzia» u Paria fuq mappa Spanjola mill-1562]] [[File:Mapa de Venezuela 1635.jpg|thumb|Il-provinċja tal-Venezwela u l-parti tan-nofsinhar ta' Nueva Andalucía. Mappa tal-1635.]] Kaċikijiet indiġeni (mexxejja) bħal Guaicaipuro (c. 1530–1568) u Tamanaco (miet fl-1573) ippruvaw jirreżistu l-inkursjonijiet Spanjoli, iżda l-ġodda eventwalment irażżnuhom. Fis-seklu 16, matul il-kolonizzazzjoni Spanjola, popli indiġeni bħall-Mariches, dixxendenti tal-Kalina, ikkonvertew għall-Kattoliċiżmu Ruman. Xi tribujiet jew mexxejja reżistenti huma mfakkar fl-ismijiet tal-postijiet, inklużi Caracas, Chacao, u Los Teques. L-ewwel insedjamenti kolonjali kienu ċċentrati fuq il-kosta tat-Tramuntana, iżda f'nofs is-seklu 18, l-Ispanjol avvanzat aktar 'l ġewwa tul ix-Xmara Orinoco. Hawnhekk, il-Ye'kuana organizzaw reżistenza fl-1775-76. L-insedjamenti tal-Lvant tal-Venezwela ta' Spanja ġew inkorporati fil-provinċja ta' Nueva Andalucía. Amministrata mill-Qorti Rjali ta 'Santo Domingo mill-bidu tas-seklu 16, il-biċċa l-kbira tal-Venezwela saret parti mill-Viċiroyalty ta' New Granada fil-bidu tas-seklu 18, u mbagħad ġiet riorganizzata bħala Kaptanja Ġenerali awtonoma li bdiet fl-1777. Caracas, imwaqqfa fiċ-ċentru ċentrali. reġjun kostali fl-1567, kien jinsab tajjeb biex isir post ewlieni, li kien qrib il-port kostali ta 'La Guaira u f'wied, f'firxa muntanjuża, li pprovdiet fortizza difensiva kontra l-pirati u klima aktar sħuna. [[File:Venezuela en 1810.jpg|thumb|left|Mappa tal-Kaptanja Ġenerali tal-Venezwela fl-1810, minn Agustín Codazzi.]] === Indipendenza u seklu 19 === [[File:Simón Bolívar by Ricardo Acevedo Bernal.jpg|thumb|Il-Liberatur, Simón Bolívar.]] [[File:Martin Tovar y Tovar 02.jpg|thumb|left|L-iffirmar tal-indipendenza tal-Venezwela, pittura minn Martín Tovar y Tovar.]] [[File:19 de abril.jpg|thumb|Rivoluzzjoni tad-19 ta' April, 1810, bidu ta' l-indipendenza tal-Venezwela, minn Martín Tovar y Tovar]] [[File:John J. Peoli - General Jose Antonio Paez - 1910.10.4 - Smithsonian American Art Museum.jpg|thumb|left|José Antonio Páez Herrera, kap tal-armata nazzjonali u kap militari tad-dipartiment tal-Venezwela, mexxa fl-1826 il-moviment separatista magħruf bħala La Cosiata, li ssepara lill-Venezwela mill-Gran Kolombja fl-1830.]] [[File:Combate de Maiquetia, el 2 de septiembre de 1859.jpg|thumb|Battalja ta' Maiquetia fit-2 ta' Settembru, 1859, parti mill-Gwerra Federali]] Wara rewwixti falluti, il-Venezwela, taħt it-tmexxija ta' Francisco de Miranda, marixxall tal-Venezwela li kien iġġieled fir-rivoluzzjonijiet Amerikani u Franċiżi, iddikjarat l-indipendenza bħala l-Ewwel Repubblika tal-Venezwela fil-5 ta' Lulju, 1811. Din bdiet il-Gwerra tal-Indipendenza mill-Venezwela. Terremot devastanti ta' Caracas fl-1812, flimkien mar-ribelljoni tal-llaneros Venezwelani, għenu biex iwaqqgħu r-repubblika. Simón Bolívar, mexxej ġdid tal-forzi tal-indipendenza, nieda l-Kampanja Ammirabbli tiegħu fl-1813 minn New Granada, u ħa l-biċċa l-kbira tat-territorju u ġie pproklamat bħala Il-Liberatur. It-Tieni Repubblika tal-Venezwela ġiet ipproklamata fis-7 ta' Awwissu, 1813, iżda damet biss ftit xhur qabel ma' tgħaffeġ mill-mexxej tar-Royalist José Tomás Boves u l-armata personali tiegħu ta' llaneros. It-tmiem tal-invażjoni Franċiża tal-patrija ta' Spanja fl-1814 ppermetta li tasal forza expeditionary kbira taħt il-kmand tal-Ġeneral Pablo Morillo, bil-għan li jirkupra t-territorju mitluf fil-Venezwela u New Granada. Meta l-gwerra laħqet staġnar fl-1817, Bolívar stabbilixxa mill-ġdid it-Tielet Repubblika tal-Venezwela f'territorju li għadu kkontrollat ​​mill-patrijotti, l-aktar fir-reġjuni ta' Guyana u Llanos. Din ir-repubblika ma damitx wisq peress li sentejn biss wara, waqt il-Kungress ta' Angostura tal-1819, l-għaqda tal-Venezwela ma' New Granada ġiet iddekretata biex tifforma r-Repubblika tal-Kolombja. Il-gwerra kompliet sakemm inkisbu r-rebħa u s-sovranità sħiħa wara l-Battalja ta' Carabobo fl-24 ta' Ġunju, 1821. Fl-24 ta' Lulju, 1823, José Prudencio Padilla u Rafael Urdaneta għenu biex jissiġillaw l-indipendenza tal-Venezwela bir-rebħa tagħhom fil-Battalja tal-Lag Maracaibo. Il-kungress ta' New Granada ta lil Bolívar il-kontroll tal-armata ta' Granada; Fil-kap tiegħu, huwa ħeles diversi pajjiżi u waqqaf ir-Repubblika tal-Kolombja (Gran Colombia). Sucre ħeles lill-Ekwador u sar it-tieni president tal-Bolivja. Il-Venezwela baqgħet parti mill-Gran Kolombja sal-1830, meta ribelljoni mmexxija minn José Antonio Páez ppermettiet il-proklamazzjoni ta' Venezwela indipendenti ġdida, fit-22 ta' Settembru; Páez sar l-ewwel president tal-Stat il-ġdid tal-Venezwela. Bejn kwart u terz tal-popolazzjoni tal-Venezwela ntilfet matul dawn l-għoxrin sena ta' gwerra (inklużi bejn wieħed u ieħor nofs il-Venezwelani ta' dixxendenza Ewropea), li sal-1830, kienet stmata għal 800,000. Fil-bandiera tal-Venezwela, isfar jirrappreżenta l-ġid tal-art, blu l-baħar li jifred il-Venezwela minn [[Spanja]], u aħmar id-demm imxerred mill-eroj tal-indipendenza. [[File:Catedral de Caracas 1867.jpg|thumb|Katidral ta' [[Caracas]], fl-1867.]] [[File:Road to Petare.jpg|thumb|left|Camino de Petare fl-aħħar tas-seklu 19]] [[File:Cipriano Castro in Caracas, 1899.jpg|thumb|left|Dħul ta' Cipriano Castro f'[[Caracas]] fl-1899]] L-iskjavitù fil-Venezwela ġiet abolita fl-1854. Ħafna mill-storja tal-Venezwela fis-seklu 19 kienet ikkaratterizzata minn taqlib politiku u ħakma dittatorjali, inkluż il-mexxej tal-indipendenza José Antonio Páez, li rebaħ il-presidenza tliet darbiet u serva 11-il sena bejn l-1830 u l-1863. Dan laħaq il-qofol tiegħu fil-Gwerra Federali (1859-1863). Fit-tieni nofs tas-seklu, Antonio Guzmán Blanco, kawdillo ieħor, serva 13-il sena, bejn l-1870 u l-1887, bi tliet presidenti oħra mxerrda. Fl-1895, tilwima li ilha fit-tul l-[[Renju Unit]] dwar it-territorju Essequibo, li l-[[Renju Unit]] sostniet bħala parti mill-Gujana Brittanika u l-Venezwela meqjusa bħala territorju tal-Venezwela, faqqgħet fil-Kriżi tal-Venezwela tal-1895. It-tilwima saret kriżi diplomatika meta l-lobbyist tal-Venezwela, William L. Scruggs, ipprova jargumenta li l-kondotta Brittanika dwar il-kwistjoni kisret id-Duttrina Monroe tal-[[Stati Uniti]] tal-1823, u uża l-influwenza tiegħu f'[[Washington (Distrett ta' Columbia)|Washington D.C.]], biex isegwi l-kwistjoni. Il-President tal-[[Stati Uniti]] Grover Cleveland imbagħad adotta interpretazzjoni wiesgħa tad-duttrina li ddikjarat interess Amerikan fi kwalunkwe materja fl-emisfera. Il-[[Renju Unit]] eventwalment qablet mal-arbitraġġ, iżda fin-negozjati dwar it-termini tagħha kienet kapaċi tipperswadi lill-[[Istati Uniti]] fuq ħafna dettalji. Tribunal iltaqa' f'[[Pariġi]] fl-1898 biex jiddeċiedi l-kwistjoni u fl-1899 ta' l-biċċa l-kbira tat-territorju kkontestat lill-Gujana Brittanika. Fl-1899, Cipriano Castro, megħjun minn ħabib tiegħu Juan Vicente Gómez, ħa l-poter f'[[Caracas]]. Castro naqas mid-djun barranin konsiderevoli tal-Venezwela u rrifjuta li jħallas kumpens lill-barranin li nqabdu fil-gwerer ċivili tal-Venezwela. Dan wassal għall-Kriżi tal-Venezwela tal-1902–1903, li fiha l-[[Renju Unit]], il-[[Ġermanja]] u l-[[Italja]] imponew imblokk navali qabel ma ġie miftiehem arbitraġġ internazzjonali fil-Qorti Permanenti tal-Arbitraġġ il-ġdida. Fl-1908, faqqgħet tilwima oħra mal-Pajjiżi l-Baxxi, li ġiet solvuta meta Castro mar il-Ġermanja għall-kura medika u malajr twaqqa' minn Juan Vicente Gómez (1908-1935). === seklu 20 === [[File:Ciudad de Valencia (1900).jpg|thumb|left|Valencia madwar is-sena 1900.]] [[File:Terremoto de San Narciso de 1900 04.webp|thumb|Terremot San Narciso, sena 1900.]] [[File:Juan Vicente Gómez camina por las calles de caracas a pocos días de haber accedido al poder.jpg|thumb|left|Juan Vicente Gómez jimxi fit-toroq ta' Caracas ftit jiem biss wara li tela' fil-poter fl-1908.]] [[File:Beaches of Macuto, 1911.jpg|thumb|Bajja ta' Macuto fl-1911]] [[File:Terremoto cumana.jpg|thumb|left|Cumaná wara t-terremot tas-17 ta' Jannar, 1929.]] [[File:Miramar Hotel, Macuto, 1922.jpg|thumb|Terrazzin tal-Lukanda Miramar f'Macuto fl-1929]] [[File:Stadsgezicht met Hotel Majestica in Caracas in Venezuela, Bestanddeelnr 252-8437.jpg|thumb|left|[[Caracas]] matul l-1940s.]] [[File:Militares en la azotea del congreso de Venezuela en 1948.jpg|thumb|left|Militari fuq il-bejt tal-kungress waqt il-kolp ta' stat fil-Venezwela fl-1948]] [[File:Antigua Catedral de El Tocuyo 03.jpg|thumb|El Tocuyo, Lara, qabel it-terremot tal-1950.]] [[File:Sabana Grande. Caracas. Año 1954.png|thumb|left|Sabana Grande, Caracas, 195]] [[File:Rómulo Betancourt, 1961.jpg|thumb|left|Rómulo Betancourt (president 1945-1948 / 1959-1964), wieħed mill-mexxejja demokratiċi ewlenin tal-Venezwela.]] It-terremot ta' Caracas tal-1900 — magħruf ukoll bħala t-terremot ta' San Narċiż, isem li ħa mill-festa tal-qaddis Kattoliku li tiġi ċċelebrata f'dik id-data — kien avveniment sismiku li laqat iċ-ċentru tal-Venezwela fl-4:42 ta' filgħodu fid-29 ta' Ottubru 1900. B’kobor stmat li jvarja bejn 7.6 u 8.0, it-terremot ħalla warajh 20 persuna mejta u 60 midruba. Fid-19 ta' Diċembru tal-1908, fil-Venezwela twettaq kolp ta' stat bla tixrid ta' demm, immexxi mill-Viċi President Juan Vicente Gómez kontra d-dittatur Cipriano Castro. L-iskoperta ta' depożiti ta' żejt enormi fil-Lag Maracaibo matul l-[[Ewwel Gwerra Dinjija]] kienet kruċjali għall-Venezwela u ttrasformat l-ekonomija tagħha milli tiddependi ħafna fuq l-esportazzjonijiet agrikoli. Dan wassal għal boom li dam fis-snin tmenin; Fl-1935, il-prodott gross domestiku per capita tal-Venezwela kien l-ogħla fl-Amerika Latina. Gómez ibbenefika ħafna minn dan, hekk kif il-korruzzjoni ffjorixxiet, iżda fl-istess ħin, is-sors il-ġdid tad-dħul għenu jiċċentralizza l-istat u jiżviluppa l-awtorità tiegħu. Fis-17 ta' Jannar tal-1929, fis-07:45 (ħin lokali), terremot laqat iż-żona ta' Cúmana; dan dam bejn ħames u ħmistax-il sekonda u kien akkumpanjat minn ħoss qawwi u f'daqqa, u ħasad il-ħajja ta' madwar 1,600 persuna. Barra minn hekk, ġiet osservata mewġa ta’ tsunami għolja bejn erba' u ħames metri, li affettwat il-Golf kollu ta' Cariaco. Huwa baqa' l-aktar bniedem b'saħħtu fil-Venezwela sal-mewt tiegħu fl-1935. Is-sistema tad-dittatorjat Gomecista (1935–1945) kompliet fil-biċċa l-kbira taħt Eleazar López Contreras, iżda bdiet fl-1941, taħt Isaías Medina Angarita, kienet rilassata. Angarita tat sensiela ta' riformi, fosthom il-legalizzazzjoni tal-partiti politiċi kollha. Wara t-[[Tieni Gwerra Dinjija]], l-immigrazzjoni min-Nofsinhar tal-Ewropa u l-pajjiżi ifqar tal-Amerika Latina ddiversifikaw b'mod partikolari s-soċjetà Venezwelana. Fl-1945, kolp ta' stat ċivili-militari waqqa' lil Medina Angarita u wassal għal perjodu ta' gvern demokratiku (1945–1948) taħt il-partit Azzjoni Demokratika tas-sħubija tal-massa, inizjalment taħt Rómulo Betancourt, sakemm Rómulo Gallegos rebaħ l-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela fl-1947 (l-ewwel elezzjonijiet ħielsa u ġusti fil-Venezwela). Gallegos ħakem sakemm twaqqa' minn ġunta militari mmexxija mit-trijonvirat Luis Felipe Llovera Páez, Marcos Pérez Jiménez, u l-Ministru tad-Difiża ta' Gallegos Carlos Delgado Chalbaud, fil-kolp ta' stat tal-Venezwela tal-1948. <gallery> File:Marcos Pérez Jiménez 1952.JPG|Marcos Pérez Jiménez fid-diskors inawgurali tiegħu fl-1952. File:Suárez Flamerich y PJ.jpg|Suárez Flamerich u Marcos Pérez Jiménez waqt l-ewwel xogħlijiet tal-Highway Caracas-La Guaira. File:Inauguracicon del Centro Simon Bolivar, Venezuela 1954.png|Inawgurazzjoni taċ-Ċentru Simón Bolívar minn Marco Perez Jimenes fl-1954. File:Marcos Pérez Jiménez en BAEL.jpg|Marcos Pérez Jiménez jirrevedi l-inawgurazzjoni tal-Bażi tal-Ajru El Libertador. File:Protestas Contra MPJ en Noviembre de 1957 en Venezuela.jpg|Protesti kontra Marcos Pérez Jiménez fil-21 ta' Novembru, 1957. File:Afiche contra la dictadura de Marcos Pérez Jiménez.jpg|Protesti kontra Marcos Pérez Jiménez fl-1958. File:23 de Enero de 1958.png|Kolp ta' stat fil-Venezwela tal-1958. </gallery> [[File:Raúl Leoni 1965.jpg|thumb|left|Raúl Leoni fl-1965 (Kien id-39 President tar-Repubblika tal-Venezwela mill-11 ta' Marzu, 1964 sal-11 ta' Marzu, 1969)]] [[File:Carlos Andrés Pérez.jpg|thumb|Il-President Carlos Andrés Pérez]] L-aktar raġel b'saħħtu fil-ġunta militari (1948-1958) kien Pérez Jiménez u kien suspettat li kien wara l-mewt ta' Chalbaud, li miet f'ħtif ħażin fl-1950. Meta l-ġunta tilfet b'mod mhux mistenni l-elezzjoni presidenzjali tal-1952, injorat il- riżultati u Jiménez ġie installat bħala president Jiménez tkeċċa fit-23 ta' Jannar, 1958. Fi sforz biex tiġi kkonsolidata demokrazija żagħżugħa, it-tliet partiti politiċi ewlenin (Accion Democratica (AD), COPEI u Unión Republicana Democratica (URD), bl-eċċezzjoni notevoli tal-Partit Komunista tal-Venezwela), iffirmaw il-ftehim dwar il-qsim tal-poter tal-Patt Puntofijo. AD u COPEI ddominaw il-pajsaġġ politiku għal erba' deċennji. Matul il-presidenzi ta' Rómulo Betancourt (1959-64, it-tieni mandat tiegħu) u Raúl Leoni (1964-69), seħħew movimenti importanti ta' gwerillieri. Il-maġġoranza ħallew l-armi tagħhom taħt l-ewwel presidenza ta' Rafael Caldera (1969-74). Caldera kien rebaħ l-elezzjonijiet tal-1968 għall-COPEI, l-ewwel darba li partit minbarra Azzjoni Demokratika sar president permezz ta' elezzjoni demokratika. L-ordni demokratika l-ġdida kellha l-antagonisti tagħha. Betancourt sofra attakk ippjanat mid-dittatur Dumnikan Rafael Trujillo fl-1960, u xellugin esklużi mill-Patt bdew ribelljoni billi organizzaw ruħhom fil-Forzi Armati tal-Ħelsien Nazzjonali, sponsorjati mill-Partit Komunista u Fidel Castro. Fl-1962 ippruvaw jiddestabilizzaw il-militar, b'ribelli falluti. Betancourt ippromwova politika barranija, id-Duttrina Betancourt, li fiha rrikonoxxa biss gvernijiet eletti b'vot popolari. [[File:Caracas Sabana Grande 1973.jpg|thumb|left|Distrett ta' Sabana Grande, Caracas (1973)]] [[File:Luis Herrera Campins.jpg|thumb|Luis Herrera Campíns (Kien id-43 President tar-Repubblika tal-Venezwela mill-12 ta' Marzu, 1979 sal-2 ta' Frar, 1984)]] [[File:Bancomaracaibo pierregb.jpg|thumb|left|Kwartieri ġenerali tal-Banco de Maracaibo fi Pjazza Venezwela (Plaza Venezuela), Caracas fl-1985 jew il-bidu tad-disgħinijiet.]] [[File:Hotel Rasil y Centro Comercial Compostela -Puerto Ordaz.jpg|thumb|Il-belt ippjanata ta' Puerto Ordaz (imwaqqfa fl-1961) fil-bidu tas-snin tmenin.]] [[File:Lusinchi 89.JPG|thumb|left|Jaime Lusinchi (Kien id-43 President tar-Repubblika tal-Venezwela mill-2 ta' Frar, 1984 sal-2 ta' Frar, 1989)]] [[File:1972. Rafael Caldera - Los Causahabientes.jpg|thumb|Rafael Caldera kien l-40 u l-45 president tal-Venezwela fil-perjodi (11 ta' Marzu, 1969-12 ta' Marzu, 1974 u 2 ta' Frar, 1994-2 ta' Frar, 1999)]] Fid-29 ta' Lulju, 1967, fit-8:05 ta' filgħaxija, terremot laqat lil Caracas u lill-kosta ċentrali (La Guaira). L-epiċentru tiegħu kien jinsab fuq il-kosta ċentrali, 20 km ’il bogħod minn Caracas, u l-avveniment dam għaddej 35 sekonda. Dan il-fenomenu sismiku affettwa l-aktar iż-żoni ta' Altamira u Los Palos Grandes, kif ukoll il-kosta ċentrali. Wara t-terremot seħħew theżżiżiet sekondarji ta' intensità aktar baxxa. Id-Distrett Federali (illum id-Distrett Kapitali) intlaqat minn terremot li kejjel bejn 6.5 u 6.7 fuq l-iskala Richter, u li dam bejn 35 u 55 sekonda. Fiż-żona ta' Caracas, l-għadd tal-vittmi kien ta' 2,000 persuna midruba u 236 mejta. Il-ħsara lill-proprjetà qabżet l-10 miljun dollaru Amerikan. L-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela tal-1973 ta' Carlos Andrés Pérez ħabtet ma' kriżi taż-żejt, li fiha d-dħul tal-Venezwela sploda hekk kif il-prezzijiet taż-żejt żdiedu; L-industriji taż-żejt ġew nazzjonalizzati fl-1976. Dan wassal għal żidiet massivi fl-infiq pubbliku, iżda wkoll żidiet fid-djun barranin, sakemm il-kollass tal-prezzijiet taż-żejt matul it-tmeninijiet iddgħajfet l-ekonomija. Meta l-gvern beda jiżvaluta l-munita fl-1983 biex jissodisfa l-obbligi finanzjarji tiegħu, l-istandards tal-għajxien naqsu b'mod drammatiku. Politiki ekonomiċi falluti u korruzzjoni dejjem tikber fil-gvern wasslu għal żieda fil-faqar u l-kriminalità, l-indikaturi soċjali għall-agħar, u żieda fl-instabilità politika. Fis-snin tmenin, il-Kummissjoni Presidenzjali għar-Riforma tal-Istat (COPRE) ħarġet bħala mekkaniżmu għall-innovazzjoni politika. Il-Venezwela ddeċentralizzat is-sistema politika tagħha u diversifikat l-ekonomija tagħha, u naqqset id-daqs tal-Istat. Il-COPRE ħadmet bħala mekkaniżmu ta' innovazzjoni, anke billi inkorpora fl-aġenda politika kwistjonijiet li kienu ġew esklużi mid-deliberazzjoni pubblika mill-atturi ewlenin tas-sistema demokratika. L-aktar suġġetti diskussi ġew inkorporati fl-aġenda pubblika: id-deċentralizzazzjoni, il-parteċipazzjoni politika, il-muniċipalizzazzjoni, ir-riformi tal-ordni ġudizzjarja u r-rwol tal-Istat fi strateġija ekonomika ġdida. Ir-realtà soċjali għamlet il-bidliet diffiċli biex jiġu implimentati. Il-kriżijiet ekonomiċi tas-snin 80 u 90 wasslu għal kriżi politika. Fid-19 ta' Diċembru, 1982, faqqgħet nirien fl-impjant termoelettriku “Ricardo Zuloaga” u li kien jinsab fiż-żona ta' Arrecifes f'Tacoa, f'dik li dak iż-żmien kienet id-Dipartiment ta’ Vargas tad-Distrett Federali, fil-Venezwela — u dan irriżulta fil-mewt ta' aktar minn 180 persuna. Mijiet ta' nies inqatlu mill-forzi tas-sigurtà u l-militar fl-irvellijiet ta' Caracazo tal-1989, matul it-tieni mandat presidenzjali ta' Carlos Andrés Pérez (1989-1993) u wara l-implimentazzjoni ta' miżuri ta' awsterità ekonomika. Hugo Chávez, li fl-1982 kien wiegħed li jkeċċi gvernijiet b'żewġ partiti, uża rabja dejjem tikber fuq miżuri ta' awsterità ekonomika biex jiġġustifika attentat ta' kolp ta' stat fi Frar tal-1992; It-tieni attentat ta' kolp ta' stat seħħ f'Novembru. Il-President Carlos Andrés Pérez (ri-elett fl-1988) tneħħa taħt akkużi ta' abbuż fl-1993, li wassal għall-presidenza interim ta' Ramón José Velásquez (1993-1994). Fit-28 ta' Settembru 1993, seħħew splużjoni u nirien sussegwenti fil-kilometru 57 tal-awtostrada *Regional Center Highway*, qrib il-belt ta' Las Tejerías fl-Istat ta' Aragua — li ​​tinsab madwar 60 kilometru ’l bogħod minn Caracas, il-Venezwela. L-isplużjoni kienet ikkawżata mit-titqib aċċidentali ta' pajp tal-gass taħt l-art waqt l-installazzjoni ta' netwerk ġdid tal-fibra ottika tul l-awtostrada. Skont ċifri uffiċjali, mietu 42 persuna u ndarbu 14-il persuna oħra. Il-mexxej tal-kolp ta' stat Chávez kien maħfra f'Marzu 1994 mill-President Rafael Caldera (1994-1999, it-tieni mandat tiegħu), b'sala nadifa u d-drittijiet politiċi tiegħu rrestawrati, li ppermettielu jirbaħ u jżomm il-presidenza kontinwament mill-1999. sal-mewt tiegħu fl-2013. Chávez rebaħ l-elezzjonijiet tal-1998, 2000, 2006 u 2012 u r-referendum presidenzjali tal-2004. === Dittatorjat tax-Xellug Estrem === ==== Il-gvern tax-xellug estrem ta' Chávez: 1999-2013 ==== Kollass ta' fiduċja fil-partiti eżistenti wassal biex Hugo Chávez jiġi elett president fl-1998 u t-tnedija sussegwenti ta' "Rivoluzzjoni Bolivariana", li bdiet b'assemblea kostitwenti fl-1999 biex tikteb Kostituzzjoni ġdida. Hekk kif il-Venezwelani kienu qed jippreparaw biex jivvutaw fir-referendum dwar kostituzzjoni ġdida għall-pajjiż, skedat għall-għada, ix-xita qawwija kompliet tul il-kosta ċentrali. Il-pompieri fir-reġjun ikkunsidraw li jiddikjaraw stat ta' emerġenza. Ix-xita laħqet l-400 mm. Wara li r-rapporters staqsew jekk ix-xita kinitx se twassal għas-sospensjoni tal-proċess elettorali, il-President Hugo Chávez ikkwota l-kliem ta' Simón Bolívar, mitkellem fis-26 ta’ Marzu 1812 (matul il-ġlieda għall-indipendenza), fuq il-fdalijiet ta' tempju minuti wara terremot qawwi f’Caracas: “Jekk in-natura topponina, aħna niġġieldu kontriha u nġegħluha tobdilna.” Il-15 ta' Diċembru, 1999 jibqa' mfakkar bħala “l-jum li l-muntanja avvanzat lejn il-baħar.” Ix-xita qawwija tal-aħħar jiem wasslet għal valangi estensivi ta' art u tajn fuq l-għoljiet tal-muntanji tas-Serranía del Ávila, li kkawżaw għargħar immens u vjolenti tax-xmajjar, li l-fluss tagħhom normalment ikun żgħir minħabba t-tul qasir tagħhom (ix-Xmara San Julián, li toriġina fil-Pico Oriental de la Silla de Caracas, f'għoli ta' 2640 m ’il fuq mil-livell tal-baħar, u tisfa' fil-baħar f’Caraballeda, hija twila biss 9.82 km minkejja li hija waħda mill-itwal). U minħabba l-għoljiet weqfin tal-baċiri tagħhom, jibdew iġorru ammonti kbar ta' sediment, volumi immensi ta' ilma, u blat enormi sa 9 metri fid-dijametru (id-daqs ta' xarabank), u jilħqu veloċitajiet sa 60 km/h jew aktar u fond sa 9 metri. Dan kollu jikkawża għargħar u qerda kbira fl-ibliet li jinsabu fuq il-fannijiet alluvjali ffurmati minn dawn ix-xmajjar tul il-kosta tat-tramuntana tal-Venezwela. Naturalment, dawn l-ibliet ġew stabbiliti fuq dawn il-fannijiet alluvjali, li huma ż-żoni bl-aktar għoljiet ġentili fir-reġjun, sa mill-perjodu viċi-rejali. Iżda preċiżament minħabba dan, il-qerda tiżdied hekk kif il-materjal kollu li jġorr ix-xmajjar jakkumula hekk kif l-ilmijiet tagħhom jitilfu l-veloċità. Il-pajjiż, f'nofs l-elezzjonijiet, fil-biċċa l-kbira mhux konxju tas-sitwazzjoni fl-istati milquta, u l-midja tibda tirrapporta dwar l-avveniment. It-traġedja ta' Vargas, magħrufa wkoll bħala l-valanga ta' Vargas, tirreferi għas-sensiela ta' valangi ta' tajn, valangi ta' art, u għargħar li bdew fil-15 ta' Diċembru 1999, b'konsegwenzi devastanti għall-pajjiż. Filwaqt li l-għadd tal-imwiet mhux uffiċjali, l-istimi jvarjaw minn mijiet sa eluf (minn inqas minn 700 sa 30,000 skont is-sors), u l-għadd ta' nies milquta, ukoll mhux ikkonfermat, huwa stmat li huwa fl-għexieren ta' eluf. Dan l-avveniment huwa elenkat fil-Guinness Book of World Records bħala l-aktar valanga qattiela fl-istorja tal-Venezwela. L-aktar żoni milquta mid-diżastru naturali tal-15, 16, u 17 ta' Diċembru kienu l-kosti tal-istati ta' Vargas, Miranda, u Falcón. Eluf ta' nies ġew spostati, u bliet sħaħ ġew devastati. L-infrastruttura mitlufa fid-diżastru inkludiet universitajiet, lukandi kbar, klabbs, komunitajiet importanti, u toroq, fost affarijiet oħra. Kien hemm diversi lmenti dwar kif l-awtoritajiet immaniġġjaw id-diżastru u dwar ir-rifjut ta’ Chavez tal-għajnuna tal-Istati Uniti, il-ġestjoni ħażina tal-fondi pubbliċi u d-devjazzjoni tal-għajnuna umanitarja, il-ħin ta’ reazzjoni tat-timijiet ta' emerġenza, serqiet u għajbien furzat, fost affarijiet oħra. <gallery> File:Caraballeda 1999 Deposits and Damage.jpg|Depożiti u Ħsara ta' Caraballeda tal-1999 File:Los Corales (Vargas 2000).JPG|Los Corales, lokal 75% meqrud. File:Caribe y Caraballeda diciembre 2000 007.jpg|Il-Karibew u Caraballeda fl-istat ta' Vargas sena wara l-valanga ta' Diċembru 1999 (2000) File:Partially collapsed building, Vargas 1999.jpg|Il-bini waqa' parzjalment; iż-żona li waqgħet ġiet imminata meta flussi ta' debris qerdu s-sular t'isfel. File:Caribe y Caraballeda Enero 2000 011.jpg|Caraballeda xahar wara l-Valla ta' Vargas (l-Ewwel Traġedja ta' Vargas) f'Jannar 2000. File:Vargas debris flow deposits 1999.jpg|Depożitu ta' fluss ta' debris ta' 2.9 metri ħxuna minn Diċembru 1999 huwa espost minn inċiżjoni fix-xmara waqt għargħar fi stadju avvanzat. File:Camuri Chico dicembre 2000 020.jpg|Bajja ta' Camuri Chico File:Caribe y Caraballeda diciembre 2000 004.jpg|Dar Caraballeda File:Carmen de Uria diciembre 2000 006.jpg|Carmen de Urea File:La Guaira diciembre 2000 070.jpg|La Guaira File:La Guaira diciembre 2000 021.jpg|La Guaira File:Las Salinas diciembre 2007 001.jpg|Las Salinas File:Macuto diciembre 2000 034.jpg|Macuto File:Montañasdeslave.jpg|Parti mill-istat ta' Vargas wara d-diżastru, b'marki tat-tajn viżibbli fuq il-muntanji. File:Vargas landslide scars 1999.jpg|(meħud kelma b'kelma mill-caption tal-USGS): Valangi baxxi li jingħaqdu flimkien mibdija fuq għoljiet weqfin f'ħamrija żviluppata fuq il-blat tal-Formazzjoni Tacagua. Valangi baxxi mibdija fuq għoljiet konkavi jew planari ngħaqdu flimkien ma' valangi oħra hekk kif ivvjaġġaw fil-kanali. Torri tat-trażmissjoni, għoli 30 m, (fuq il-lemin) għall-iskala. File:Tdv vargas.JPG|Mappa tal-istat ta' Vargas, bl-aktar żoni milquta bl-aħmar. File:Zonasafectadastragediavargas.jpg|Mappa li tagħti dettalji dwar iż-żoni affettwati (bl-aħmar). </gallery> [[File:Demostration by the opposition against the reform - caracas.jpg|thumb|Protesti f'Caracas, 2007]] Ir-Rivoluzzjoni tirreferi għal moviment soċjali populista u proċess politiku tax-xellug estrem immexxi minn Chávez, li waqqaf il-Moviment tal-Ħames Repubblika fl-1997 u l-Partit Soċjalista Magħqud tal-Venezwela fl-2007. Ir-"Rivoluzzjoni Bolivarjana" hija msemmija għal Simón Bolívar. Skont Chávez u partitarji oħra, ir-“Rivoluzzjoni Bolivarjana” fittxet li tibni moviment tal-massa biex timplimenta l-Bolivarianiżmu: demokrazija popolari, indipendenza ekonomika, distribuzzjoni ġusta tad-dħul, u tmiem il-korruzzjoni politika. Jinterpretaw l-ideat ta' Bolívar minn perspettiva populista, bl-użu ta' retorika soċjalista. Dan wassal għall-formazzjoni tal-Ħames Repubblika tal-Venezwela, komunement magħrufa bħala r-Repubblika Bolivarjana tal-Venezwela, li għadha sal-lum. Il-Venezwela ġiet ikkunsidrata bħala r-Repubblika Bolivarjana wara l-adozzjoni tal-Kostituzzjoni l-ġdida tal-1999. Wara l-elezzjoni ta' Chávez, il-Venezwela saret sistema ta' partiti dominanti, iddominata mill-Partit Soċjalista Magħqud tal-Venezwela. F'April 2002, Chávez tkeċċa għal żmien qasir mill-poter fl-attentat ta' kolp ta' stat tal-Venezwela tal-2002 wara dimostrazzjonijiet popolari mill-avversarji tiegħu, iżda Chávez irritorna wara jumejn bħala riżultat ta' dimostrazzjonijiet minn partitarji foqra ta' Chávez u azzjonijiet tal-militar. Chávez baqa' fil-poter wara strajk nazzjonali totali li dam minn Diċembru 2002 sa Frar 2003, inkluż strajk/lockout fil-kumpanija taż-żejt statali PDVSA. It-titjira tal-kapital qabel u matul l-istrajk wasslet għall-impożizzjoni mill-ġdid tal-kontrolli tal-kambju. Fl-għaxar snin ta' wara, il-gvern kien sfurzat jiżvaluta l-munita. Dawn l-iżvalutar ma tejbux is-sitwazzjoni tan-nies li jiddependu fuq prodotti importati jew prodotti prodotti lokalment li jiddependu fuq inputs importati, filwaqt li l-bejgħ taż-żejt iddenominat f'dollari jammonta għall-maġġoranza tal-esportazzjonijiet. Il-profitti mill-industrija taż-żejt intilfu għall-“inġinerija soċjali” u l-korruzzjoni, aktar milli jmorru lejn l-investimenti meħtieġa biex tinżamm il-produzzjoni taż-żejt. Chávez baqa' ħaj minn aktar testijiet politiċi, inkluż referendum ta' recall f'Awwissu 2004. Huwa ġie elett għal mandat ġdid f'Diċembru 2006 u għat-tielet mandat f'Ottubru 2012. Madankollu, qatt ma ħalu l-ġurament minħabba kumplikazzjonijiet mediċi; Miet f'Marzu tal-2013. <gallery> File:20021210-Toma-de-bomba4.jpg|Konġestjonijiet twal tat-traffiku fi stazzjonijiet tal-petrol fl-10 ta’ Diċembru 2002 waqt l-istrajk ġenerali fil-Venezwela tal-2002-2003 File:2002-2003 Colas paro petroleo 2.png|Konġestjonijiet twal tat-traffiku fi stazzjonijiet tal-petrol fl-10 ta’ Diċembru 2002 waqt l-istrajk ġenerali fil-Venezwela tal-2002-2003 File:2002-2003 Colas paro petroleo.png|Konġestjonijiet twal tat-traffiku fi stazzjonijiet tal-petrol fl-10 ta’ Diċembru 2002 waqt l-istrajk ġenerali fil-Venezwela tal-2002-2003 File:Protestas en la Universidad de Oriente Núcleo Nueva Esparta 1.jpg|thumb|Protesti f'Margarita, 2004 File:Marcha de RCTV de 2008 01.jpg||Protesti f'Caracas, 2007 </gallery> [[File:Magnitude 5.6 Sucre Venezuela 2010.jpg|thumb|iċ-ċentru sismiku tat-terremot ta' Sucre tal-2010]] Fil-15 ta' Jannar 2010, seħħ terremot bl-epiċentru tiegħu fl-istat Venezwelan ta' Sucre. Dan l-avveniment seħħ fil-grigal tal-pajjiż, irreġistra kobor ta' 5.4 fuq l-iskala Richter, u ħalla 11-il persuna midruba. ==== Il-gvern tax-xellug estrem ta' Maduro (2013-2026), u Delcy (2026-) ==== L-elezzjonijiet presidenzjali li saru f'April 2013 kienu l-ewwel minn meta Chávez ħa l-kariga fl-1999 li fihom ismu ma deherx fuq il-vot. Taħt il-gvern "Bolivarian", il-Venezwela għaddiet minn wieħed mill-aktar pajjiżi sinjuri fl-Amerika Latina għal wieħed mill-ifqar. Il-politiki soċjoekonomiċi ta' Hugo Chávez li jiddependu fuq il-bejgħ taż-żejt u l-importazzjoni ta' oġġetti rriżultaw f'ammonti kbar ta' dejn, l-ebda bidla fil-korruzzjoni fil-Venezwela, u laħqet il-qofol tagħha fi kriżi fil-Venezwela. Bħala riżultat, il-kriżi tar-refuġjati tal-Venezwela, l-akbar emigrazzjoni ta' nies fl-istorja tal-Amerika Latina, seħħet, b'aktar minn 7 miljun, madwar 20% tal-popolazzjoni tal-pajjiż, emigraw. Chávez beda l-missjonijiet Bolivariani, programmi "immirati biex jgħinu lill-foqra". Il-faqar beda jiżdied fis-snin 2010. Nicolás Maduro ġie magħżul minn Chávez bħala s-suċċessur tiegħu, u fl-2013 insemmih viċi president. Maduro ilu president tal-Venezwela mill-14 ta' April 2013, meta rebaħ l-elezzjoni presidenzjali wara l-mewt ta' Chávez, b'51% tal-voti, meta mqabbel ma' 49% ta' Henrique Capriles. Ir-Roundtable tal-Unità Demokratika sfidat l-elezzjoni ta' Maduro bħala frodi, iżda verifika ta' 56% tal-voti ma wriet l-ebda diskrepanzi, u l-Qorti Suprema tal-Venezwela ddeċidiet li Maduro kien il-president leġittimu. Il-mexxejja tal-Oppożizzjoni u xi midja internazzjonali jqisu lill-gvern ta' Maduro bħala dittatorjat. Minn Frar 2014, mijiet ta' eluf ta' nies ipprotestaw għal livelli għoljin ta' vjolenza kriminali, korruzzjoni, iperinflazzjoni, u skarsezza kronika ta' oġġetti bażiċi minħabba l-politiki tal-gvern. Id-dimostrazzjonijiet u l-irvellijiet irriżultaw f’aktar minn 40 mewt f'inkwiet bejn Chavista u dimostranti tal-oppożizzjoni. u mexxejja tal-oppożizzjoni, inklużi Leopoldo López u Antonio Ledezma, ġew arrestati. Gruppi tad-drittijiet tal-bniedem ikkundannaw l-arrest ta' López. L-elezzjonijiet parlamentari tal-2015, li saru fis-6 ta' Diċembru, 2015, irriżultaw fir-rebħa tar-Roundtable tal-Unità Demokratika (MUD), il-moviment ewlieni tal-oppożizzjoni għall-gvern tal-President Nicolás Maduro, b'56.3% tal-voti u 112 tal-voti il-167 deputat tal-Assemblea Nazzjonali (inklużi 3 deputati għar-Rappreżentanza Indiġena għall-Assemblea Nazzjonali), li jikkorrispondu għal maġġoranza kwalifikata. Il-Venezwela żvalutat il-munita tagħha fi Frar 2013 minħabba skarsezza dejjem tikber, li kienet tinkludi ħalib u ħtiġijiet oħra. Dan wassal għal żieda fil-malnutrizzjoni, speċjalment fost it-tfal. L-ekonomija kienet saret dipendenti fuq l-esportazzjonijiet taż-żejt, biż-żejt mhux raffinat jammonta għal 86% tal-esportazzjonijiet, u prezz għoli għal kull barmil biex jappoġġja programmi soċjali. Fil-bidu tal-2014, il-prezz taż-żejt niżel minn aktar minn $100 għal $40 Dan poġġa pressjoni fuq l-ekonomija, li ma setgħetx taffordja aktar programmi soċjali kbar. Il-Gvern beda jieħu aktar flus mingħand PDVSA, il-kumpanija taż-żejt tal-istat, u rriżulta f'nuqqas ta' investiment mill-ġdid fl-għelieqi u l-impjegati. Il-produzzjoni naqset mill-quċċata tagħha ta' kważi 3 sa 1 miljun barmil (480 sa 160 elf metru kubu) kuljum. Fl-2014, il-Venezwela daħlet f'riċessjoni, u fl-2015, kellha l-ogħla inflazzjoni fid-dinja, li taqbeż il-100%. Fl-2017, l-amministrazzjoni ta' Donald Trump imponiet aktar sanzjonijiet ekonomiċi kontra PDVSA u uffiċjali tal-Venezwela. Il-problemi ekonomiċi, kif ukoll il-kriminalità, kienu l-kawżi tal-protesti tal-Venezwela mill-2014 sal-lum. Mill-2014, madwar 5.6 miljun ruħ ħarbu mill-Venezwela. <gallery> File:2014 Venezuelan Protests (12F).jpg|Protesti f'Caracas fl-2014 File:Marcha hacia el Palacio de Justicia de Maracaibo - Venezuela 06.jpg|Protesti f'Maracaibo fl-2014 File:People lines in Venezuela.JPG|Il-Venezweljani jagħmlu linja biex jixtru l-ikel f'ħanut File:Escasez en Venezuela, Central Madeirense 8.JPG|Nuqqas fil-Venezwela File:March of Empty Pots 24 January 2015.jpg|Protesti f'Caracas fl-2015 </gallery> [[File:Protestas en Caracas, 02Mar14 (14161205275).jpg|thumb|left|Protesti f'Caracas fl-2016]] [[File:Venezuela protest 26 October.jpg|thumb|Protesti f'Caracas fl-2016]] F'Jannar 2016, Maduro ddikjara "emerġenza ekonomika", li żvela l-kobor tal-kriżi u kabbar il-poteri tiegħu. F'Lulju 2016, infetħu temporanjament il-qsim tal-fruntieri Kolombjani biex jippermettu lill-Venezwelani jixtru ikel u oġġetti bażiċi tas-saħħa. F'Settembru 2016, studju indika li 15% tal-Venezweli kienu qed jieklu "skart tal-ikel mormi minn stabbilimenti kummerċjali." Sa Ottubru 2016 kienu seħħew 200 rewwixta fil-ħabs. Il-Qorti Suprema allinjata ma' Maduro, li kienet qed taqleb id-deċiżjonijiet tal-Assemblea Nazzjonali minn meta l-oppożizzjoni ħadet il-kontroll, assumiet il-funzjonijiet tal-assemblea, u ħolqot il-kriżi kostituzzjonali tal-Venezwela tal-2017. F'Awwissu 2017, l-Assemblea Nazzjonali ġiet eletta Assemblea Kostitwenti tal-2017 u neħħa l-poteri tagħha lill-Assemblea Nazzjonali. L-elezzjoni qajmet tħassib dwar dittatorjat emerġenti. F'Diċembru 2017, Maduro ddikjara li l-partiti tal-oppożizzjoni ġew esklużi mill-elezzjonijiet presidenzjali tas-sena ta' wara wara li bojkottjaw l-elezzjoni tas-Sindku. <gallery> File:Escasez de gasolina en Venezuela.png|Nuqqas ta' petrol fil-Venezwela fl-2017 File:We Are Millions march Venezuela.jpg|Protesti tal-Venezwela tal-2017 File:Enfrentamiento en el Puente de Las Mercedes Venezuela 2017.jpg|Id-dimostranti jikkonfrontaw lill-GNB fuq il-pont Las Mercedes fis-26 ta' Mejju, 2017 f'Caracas, il-Venezwela. File:Marcha Neomar Lander 06 Venezuela 2017.jpg|Marċ bil-lejl b'tifkira ta' Neomar Lander fit-8 ta' Ġunju 2017 f'Caracas File:Escuderos 19 de junio 2017.jpg|Protesti tal-Caracas tal-2017 File:Venezuelan eating from garbage.jpg|Raġel Venezwelan jiekol miż-żibel File:Mother of All Marches - Caracas.jpg|Protesti tal-Caracas tal-2017 File:Venezuelan Assembly special session 11.jpg|Protesti tal-Caracas tal-2017 File:Tank Woman.jpg|thumb|Il-“Mara Tank” waqt il-Omm tal-Marċi Kollha f'Caracas File:Paola Ramírez body.jpg|Kadavru ta' Paola Ramírez wara li nqatlet waqt il-protesti fil-Venezwela fl-2017. </gallery> [[File:©UNICEF-ECU-2018-Arcos.jpg|thumb|left|Mijiet ta' Venezweljani f'sitwazzjonijiet ta' mobilità umana jistennew fil-kju fid-Dwana fl-Ekwador biex jittimbraw il-passaporti tagħhom u jkomplu l-vjaġġ tagħhom. F'Awwissu ta' din is-sena, bejn 3,000 u 7,000 Venezwelan daħlu kuljum fl-Ekwador, ħafna minnhom qegħdin fi tranżitu lejn il-Perù. Xi familji jridu jqattgħu l-lejl fil-Pont Rumichaca, il-fruntiera bejn il-Kolombja u l-Ekwador, fejn it-temperaturi jinżlu għal 3 gradi Celsius.]] Maduro rebaħ l-elezzjonijiet tal-2018 bi 68% tal-voti. Ir-riżultat ġie kkontestat mill-Arġentina, iċ-Ċilì, il-Kolombja, il-Brażil, il-Kanada, il-Ġermanja, Franza u Stati Uniti, li qiesuh frawdolenti u rrikonoxxew lil Juan Guaidó bħala president. Pajjiżi oħra komplew jirrikonoxxu lil Maduro, għalkemm iċ-Ċina, iffaċċjata bi pressjoni finanzjarja għall-pożizzjoni tagħha, bdiet tkopri lilha nnifisha billi naqqset is-self, ikkanċellat joint ventures u wriet ir-rieda tagħha li taħdem mal-partijiet kollha. [[File:2018 Venezuela earthquake.jpg|thumb|L-epiċentru tat-terremot tal-Venezwela tal-2018]] Fil-21 ta' Awwissu 2018, fil-5:31 p.m. ħin lokali (21:31 UTC), ġie rreġistrat terremot li nħass mal-pajjiż kollu, bl-epiċentru tiegħu fil-belt ta' Río Caribe, fl-istat ta' Sucre. It-terremot oriġina f'Yaguaraparo, fl-istat ta' Sucre. Dan dam għaddej madwar żewġ minuti u 20 sekonda, u rriżulta fi ħsarat li laħqu l-valur ta' $7 miljun u fil-mewt ta' żewġ persuni... F'Awwissu 2019, Trump impona embargo ekonomiku kontra l-Venezwela. F'Marzu 2020, Trump akkuża lil Maduro u lill-uffiċjali tal-Venezwela bi traffikar tad-droga, narkoterroriżmu, u korruzzjoni. [[File:Venezuelan protests - 23 January 2019.jpg|thumb|left|Protesti f'Caracas, 2019]] [[File:Uprising against Nicolás Maduro of 2019.png|thumb|Protesti f'Caracas, 2019]] <gallery> File:2018 Venezuelan protests 17 March 2018.jpg|Protesti tal-Venezwela tal-2018 File:Huelga trabajadores.jpg|Protesti tal-Venezwela tal-2018 File:Marcha Venezuela 12 de febrero de 2018.jpg|Konċentrazzjoni bħala ġieħ lil dawk li mietu waqt il-protesti tal-2018 </gallery> F'Ġunju 2020, rapport iddokumenta għajbien sfurzat li seħħew fl-2018-19. Ġew irrappurtati 724 għajbien furzat ta' detenuti politiċi. Ir-rapport sostna li l-forzi tas-sigurtà ssuġġettaw lill-vittmi għat-tortura. Ir-rapport sostna li l-gvern uża l-għajbien sfurzat biex isikket lill-avversarji u vuċijiet kritiċi oħra. [[File:Tragedia de Las Tejerías.png|thumb|Las Tejerías wara l-għargħar tad-9 ta' Ottubru, 2022]] It-tifwir tan-nixxiegħa Los Patos lejl is-Sibt, 8 ta' Ottubru — ikkawżat mix-xita tal-Uragan Julia, li laqat prinċipalment il-belt ta' Las Tejerías fil-muniċipalità ta' Santos Michelena fl-Istat ta' Aragua, il-Venezwela — wassal għal traġedja li fiha, skont iċ-ċifri attwali, tilfu ħajjithom 500 persuna, filwaqt li 1,540 oħra għadhom neqsin. [[File:Protestas en Caracas contra la reelección de Nicolás Maduro, 2024.jpg|thumb|left|Id-dimostranti f'Caracas jiġġieldu kontra l-forza pubblika waqt il-protesti tal-Venezwela tal-2024.]] [[File:Freedom ratings in Venezuela (1998 to 2017).png|thumb|Klassifikazzjonijiet tal-Venezwela mill-1998 sal-2017 mill-NGO Freedom House iffinanzjata mill-gvern tal-Istati Uniti (1 = b'xejn, 7 = mhux b'xejn)]] Maduro ikkontesta għat-tielet mandat konsekuttiv fl-elezzjoni presidenzjali tal-2024, filwaqt li l-eks diplomatiku Edmundo González Urrutia rrappreżenta lill-Pjattaforma Unitaria ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]: Plataforma Unitaria Democrástica; PUD), l-alleanza politika ewlenija tal-oppożizzjoni. Stħarriġ li ttieħdet qabel l-elezzjoni indikaw li González kien se jirbaħ b'marġni wiesa'. Wara li l-Kunsill Elettorali Nazzjonali (CNE) ikkontrollat ​​mill-gvern ħabbar riżultati parzjali li juru rebħa dejqa għal Maduro fid-29 ta' Lulju, il-mexxejja tad-dinja fil-biċċa l-kbira esprimew xettiċiżmu dwar ir-riżultati mitluba u ma rrikonoxxewx it-talbiet tas-CNE bi ftit eċċezzjonijiet biss. Kemm González kif ukoll Maduro iddikjaraw lilhom infushom rebbieħa tal-elezzjonijiet. Ir-riżultati elettorali ma' ġewx rikonoxxuti miċ-Ċentru Carter u l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani minħabba nuqqas ta' riżultati granulari, u ġew ikkontestati mill-oppożizzjoni, li ddikjarat rebħa kbira u tat aċċess għall-għadd tal-voti miġbura mill-osservaturi elettorali mill-biċċa l-kbira tal-voti. ċentri bħala evidenza. Wara t-tħabbir tar-riżultati mill-awtoritajiet elettorali, faqqgħu protesti madwar il-pajjiż. Dan wassal għal arresti tal-massa, inklużi minorenni, u fil-maġġoranza l-kbira tal-każijiet, individwi mhux armati. Kien hemm ukoll imwiet u oħrajn li ġew ittorturati fil-jiem ta' wara biex jitrażżnu l-protesti fit-toroq. B'dan il-mod, Maduro żamm il-poter, u kkonsolida dak li l-midja internazzjonali, il-politiċi u l-organizzazzjonijiet madwar id-dinja sejħu dittatorjat.<ref>{{Ċita web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2024/07/29/resumen-noticas-elecciones-presidenciales-en-venezuela-de-2024-29-jul-orix/|titlu=Resumen y resultados de las elecciones en Venezuela 2024 del 28 y el 29 de julio de 2024|kunjom=Amaya|isem=Sol|data=2024-07-29|lingwa=es|data-aċċess=2026-05-06}}</ref> Fis-sigħat bikrin tat-3 ta' Jannar 2026, il-President tal-Istati Uniti Donald Trump ħabbar li l-President Nicolás Maduro u martu Cilia Flores kienu ġew arrestati u mkeċċija mill-pajjiż wara attakk imwettaq mill-Istati Uniti. Dakinhar stess, il-Qorti Suprema tal-Ġustizzja ordnat lil Delcy Rodríguez biex tassumi l-presidenza tar-Repubblika bħala president aġent.<ref>{{Ċita web|url=https://www.clarin.com/mundo/delcy-rodriguez-figura-clave-linea-sucesion-maduro_0_aRVxDvHTyN.html|titlu=Proclaman a Delcy Rodríguez como presidenta de Venezuela tras la detención de Maduro|kunjom=Clarín|isem=Redacción|data=2026-01-03|sit=Clarín|lingwa=es|data-aċċess=2026-05-06}}</ref> [[File:M 7.2 - 24 km ENE of San Felipe, Venezuela.png|thumb|left|L-ewwel terremot (7.2)]] [[File:M 7.5 - 17 km W of Catia La Mar, Venezuela.png|thumb|L-sekond terremot (7.5)]] [[File:Sismos Venezuela Earthquake Venezuela.jpg|thumb|Infrastruttura bil-ħsara f'Caracas]] Fl-24 ta' Ġunju 2026, seħħ terremot doppju b'epiċentri fl-istat ta' Yaracuy. L-ewwel terremot laqat fis-18:04:33 ħin lokali (22:04:33 UTC), 23 kilometru mill-belt ta' San Felipe, Yaracuy, f'fond ta' 20.3 kilometri u b'kobor ta' 7.2 fuq l-iskala tal-kobor tal-mument (Mw). It-tieni terremot, b'kobor ta' 7.5 Mw, seħħ 39 sekonda wara, 28 kilometru fix-Xlokk ta' Yumare f'fond ta' 10 kilometri. Iż-żewġ avvenimenti kkawżaw qerda u devastazzjoni mifruxa. Dakinhar u fil-jiem ta' wara, ħarġu rapporti dwar nuqqas ta' riżorsi biex jiġu megħjuna individwi maqbuda, mobilizzazzjoni ċivili biex tassisti fl-isforzi ta' salvataġġ u l-akkoljenza tal-feruti, u serq imwettaq kemm minn ċivili kif ukoll minn persunal militari.<ref>{{Ċita web|url=https://www.cbc.ca/news/world/venezuela-earthquake-photos-9.7248503|titlu=Venezuela earthquake before-and-after photos show 'catastrophic' destruction}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.infobae.com/america/agencias/2026/06/25/saquean-comercios-en-zonas-de-la-costa-central-de-venezuela-afectadas-por-terremotos/|titlu=saquean-comercios-en-zonas-de-la-costa-central-de-venezuela-afectadas-por-terremotos}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.infobae.com/venezuela/2026/06/25/reportan-saqueos-en-comercios-destruidos-de-la-guaira-tras-los-terremotos-en-venezuela/|titlu=reportan-saqueos-en-comercios-destruidos-de-la-guaira-tras-los-terremotos-en-venezuela}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.infobae.com/venezuela/2026/06/26/que-se-sabe-de-las-victimas-extranjeras-de-los-terremotos-en-venezuela/|titlu=que-se-sabe-de-las-victimas-extranjeras-de-los-terremotos-en-venezuela}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dw.com/es/devastadores-sismos-en-venezuela/a-77727808|titlu=Devastadores sismos en Venezuela}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dw.com/es/en-mapas-y-fotos-las-zonas-m%C3%A1s-afectadas-por-los-terremotos-en-venezuela/a-77721622|titlu=Antes y después: áreas afectadas por los sismos en Venezuela}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dw.com/es/el-terremoto-que-venezuela-esperaba-pero-no-pudo-monitorear/a-77727996|titlu=El terremoto que Venezuela esperaba, pero no pudo monitorear}}</ref> <gallery> File:LCF-24- Ground Zero (9781949).jpg|Qerda f'La Guaira File:Costa Rican mission to the 2026 Venezuela earthquakes relief efforts (13).jpg|Timijiet ta' salvataġġ tal-Kosta Rika jgħinu lill-vittmi tat-terremot File:Depertment of State Urban Seach and Rescue Assist in Venezuela (9782036).jpg|Salvataġġi Amerikani jispezzjonaw bini mġarraf f'La Guaira File:Lateral de un edificio en Chacao tras los terremotos del 24 de Junio de 2026.jpg|Veduta mill-ġenb ta' bini f'Chacao (Caracas) affettwat mit-terremot File:Edificio Antiguo CUAM (Jun 2026).jpg|Struttura antika tal-Kulleġġ Universitarju tal-Amministrazzjoni u l-Kummerċjalizzazzjoni ġarrbet ħsara mit-terremot. File:Incendios en La Guaira por terremotos.png|Nirien li dehru minn ħelikopter f'La Guaira minħabba t-terremot. File:Catedral de Valencia, Venezuela (Jul 2026) 01.jpg|Ħsara lill-Katidral ta' Valencia, f'Carabobo. File:LCF-24- Ground Zero (9781952).jpg|Ċittadin iżomm il-bandiera Venezwelana wara nar ikkawżat mit-terremot. File:LCF-24- Disaster Assistance Coordination and Insert of USAR (9781827).jpg|Ħsara materjali li tidher mill-ajru. File:LCF-24- MRF Search & Rescue Efforts in Venezuela (9781661).jpg|Bini meqrud f'La Guaira. File:Rescatistas en Altamira.png|Timijiet ta' salvataġġ qed ifittxu superstiti fil-bini Olimpo f'Altamira. File:Equipos de rescate buscan sobrevivientes entre los escombros tras los terremotos en Venezuela (01).png|Ħaddiema jiġbru l-fdalijiet barra ħanut tal-ħwejjeġ. File:Department of State Urban Seach and Rescue Assist in Venezuela (9782041).jpg|Persunal Amerikan mit-tim tat-tiftix u s-salvataġġ urban ta' Miami-Dade jistħarreġ iż-żona tad-diżastru f'La Guaira. File:Equipos de rescate buscan sobrevivientes entre los escombros tras los terremotos en Venezuela (01).png|Ħaddiema jiġbru l-fdalijiet barra ħanut tal-ħwejjeġ. File:Danos em El Paraíso, Av. Fuentes - 2026-06-26.png|Bini mġarraf f'Caracas File:LCF-24- MRF Search & Rescue Efforts in Venezuela (9781661).jpg|Timijiet ta' salvataġġ Venezwelani f’bini meqrud f’La Guaira File:LCF-24- Disaster Assitance to the People of Venezuela (9777144).jpg|Il-Ġener tal-USMC Kevin Jarrard jistħarreġ il-ħsara fl-Ajruport Simón Bolívar f'Maiquetía, La Guaira File:LCF-24- Ground Zero (9781959).jpg|Ċittadini Venezwelani jfittxu fost il-fdalijiet tal-bini meqrud f’La Guaira File:LCF-24- MRF Search & Rescue Efforts in Venezuela (9781671).jpg|Il-persunal tal-USMC u ċittadini Venezwelani jwettqu operazzjonijiet ta' tiftix u salvataġġ f’bini li waqa’ f’La Guaira </gallery> == Ġeografija == [[File:Pico El Leon.jpg|thumb|left|Sierra Nevada de Mérida]] [[File:Venezuela Topography.png|thumb|Mappa Topògrafika tal-Venezwela]] [[File:Paramos de la culatas.jpg|thumb|left|Paramo de la Culata, Sierra Nevada de Mérida]] [[File:Venezuela relief location map.jpg|thumb|Mappa Topògrafika tal-Venezwela]] [[File:Serranía del Interior.JPG|thumb|left|Tributarju żgħir tax-Xmara San Juan (min-naħa tiegħu, tributarju tax-Xmara Guárico), li jappartjeni għall-baċin Orinoco, joħroġ mill-inklinazzjoni tan-Nofsinhar tas-Serranía del Interior.]] Il-Venezwela tinsab fit-tramuntana tal-Amerika t'Isfel; Ġeoloġikament, it-territorju kontinentali tiegħu jistrieħ fuq il-pjanċa tal-Amerika t'Isfel. Għandha erja totali ta' 916,445 km² (353,841 sq mi) u żona territorjali ta' 882,050 km² (340,560 sq mi), li jagħmlu l-Venezwela t-33 l-akbar pajjiż fid-dinja. It-territorju li jikkontrolla jinsab bejn latitudnijiet 0° u 16°N u lonġitudnijiet 59° u 74°W. Il-pajjiż, li huwa għamla ta' trijangolu, għandu kosta ta' 2,800 km (1,700 mi) fit-tramuntana, li tinkludi bosta gżejjer fil-Karibew u tmiss lejn il-Grigal mal-Oċean Atlantiku tat-Tramuntana. Il-biċċa l-kbira tal-osservaturi jiddeskrivu l-Venezwela f'termini ta' erba' reġjuni topografiċi definiti pjuttost tajjeb: l-artijiet baxxi ta' Maracaibo fil-majjistral, il-muntanji tat-tramuntana li jestendu f'ark wiesa' tal-lvant-punent mill-fruntiera mal-Kolombja tul il-kosta tat-Tramuntana tal-Karibew, il-pjanuri wesgħin fil- ċentrali tal-Venezwela u l-għoljiet tal-Gujana fix-Xlokk. Il-Muntanji tat-Tramuntana huma l-estensjonijiet estremi tal-Grigal tal-firxa tal-muntanji tal-Andes tal-Amerika t'Isfel. Pico Bolívar, l-ogħla punt fil-pajjiż f'4,979 m (16,335 pied), jinsab f'dan ir-reġjun. Fin-Nofsinhar, l-Artijiet Għolja tal-Guiana mqassma fihom it-truf tat-Tramuntana tal-Baċin tal-Amażonja u l-Angel Falls, l-ogħla kaskata tad-dinja, kif ukoll tepuis, muntanji kbar f'forma ta 'mejda. Iċ-ċentru tal-pajjiż huwa kkaratterizzat mill-llanos, li huma pjanuri estensivi li jestendu mill-fruntiera mal-[[Kolombja]] fil-punent estrem sad-delta tax-Xmara Orinoco fil-lvant. L-Orinoco, bil-ħamrija alluvjali rikka tiegħu, jgħaqqad l-akbar u l-aktar sistema importanti tax-xmajjar fil-pajjiż; Joriġina f'wieħed mill-akbar baċiri idrografiċi fl-Amerika Latina. Il-Caroní u l-Apure huma xmajjar importanti oħra. [[File:GolfodeCariaco.jpg|thumb|left|Golf tal-Cariaco (Golfo de Cariaco)]] [[File:Guanaguanare.JPG|thumb|Cayo de Agua, Arċipelagu Los Roques, Baħar Karibew]] Il-Venezwela tmiss mal-Kolombja lejn il-punent, il-Gujana lejn il-lvant, u l-Brażil fin-nofsinhar. Ħdejn il-kosta tal-Venezwela hemm gżejjer tal-Karibew bħal Trinidad u Tobago, Grenada, Curaçao, Aruba u l-Antilles Leeward. Il-Venezwela għandha tilwim territorjali mal-Gujana, li qabel kienet ir-Renju Unit, fil-biċċa l-kbira relatati maż-żona Essequibo u mal-Kolombja fuq il-Golf tal-Venezwela. Fl-1895, wara snin ta' tentattivi diplomatiċi biex tissolva t-tilwima tal-fruntiera, faqqgħet it-tilwima tal-fruntiera tax-Xmara Essequibo. Din ġiet sottomessa lil kummissjoni "newtrali" (magħmula minn rappreżentanti Brittaniċi, Amerikani u Russi u mingħajr rappreżentant dirett tal-Venezwela), li fl-1899 iddeċidiet l-aktar kontra t-talba tal-Venezwela. L-ogħla punt: Pico Bolívar 4,978 m. L-aktar punt baxx: Baħar Karibew 0 m. Elevazzjoni medja: 450 m.<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> === Klima === Il-Venezwela tinsab kompletament fit-tropiċi 'l fuq mill-ekwatur sa madwar 12° N. Il-klima tagħha tvarja minn pjanuri umda ta' elevazzjoni baxxa, fejn it-temperaturi medji annwali jilħqu 35 °C (95.0 °F), għal artijiet glaċjali u għolja (paramos) b'medja temperatura annwali ta '8 °C (46.4 °F). Il-preċipitazzjoni annwali tvarja minn 430 mm (16.9 pulzieri) fil-partijiet semi-aridi tal-majjistral għal aktar minn 1,000 mm (39.4 pulzieri) fid-Delta tal-Orinoco fil-lvant imbiegħed u l-foresti tropikali tal-Amażonja fin-nofsinhar. Il-livell ta 'preċipitazzjoni huwa aktar baxx fil-perjodu minn Awwissu sa April. Dawn il-perjodi huma magħrufa bħala staġuni sħun-imxarrab u kiesaħ-xott. Karatteristika oħra tal-klima hija din il-varjazzjoni fil-pajjiż kollu minħabba l-eżistenza ta' firxa ta' muntanji msejħa “Coast Range” li taqsam il-pajjiż mil-lvant għall-punent. Il-maġġoranza tal-popolazzjoni tgħix f'dawn il-muntanji. [[File:Venezuela Köppen.png|thumb|Mappa tal-Venezwela mill-klassifikazzjoni tal-klima Köppen]] Il-pajjiż huwa maqsum f'erba' żoni ta' temperatura orizzontali bbażati primarjament fuq l-elevazzjoni, bi klimi tropikali, niexfa, moderati bi xtiewi niexfa, u polari (tundra alpina), fost oħrajn. Fiż-żona tropikali, taħt it-800 m (2,625 pied), it-temperaturi huma sħan, b'medji annwali jvarjaw bejn 26 u 28 °C (78.8 u 82.4 °F). Iż-żona moderata tvarja minn 800 sa 2,000 m (2,625 sa 6,562 pied) b'medji ta' 12 sa 25 °C (53.6 sa 77.0 °F); Ħafna mill-ibliet tal-Venezwela, inkluża l-kapitali, jinsabu f’dan ir-reġjun. Kundizzjonijiet aktar kesħin b'temperaturi ta' 9 sa 11 °C (48.2 sa 51.8 °F) jinstabu fiż-żona kiesħa bejn 2,000 u 3,000 m (6,562 u 9,843 pied), speċjalment fl-Andes tal-Venezwela, fejn mergħat u għelieqi tas-silġ Temperaturi permanenti b'medji annwali taħt it-8 °C (46 °F) ikopru artijiet 'il fuq minn 3,000 metru (9,843 pied) fil-paramos. L-ogħla temperatura rreġistrata kienet 42 °C (108 °F) f'Machiques, u l-inqas temperatura rreġistrata kienet -11 °C (12 °F), irrappurtata minn altitudni għolja diżabitata fil-Páramo de Piedras Blancas (l-istat ta' Mérida). Il-klima tal-Venezwela hija tropikali; sħuna u umda; aktar moderata fl-artijiet għoljin.<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> === Użu tal-Art<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> === Art agrikola: 24.4% (est. 2022) Art li tinħarat: 2.9% (est. 2022) Uċuħ tar-raba' permanenti: 0.8% (est. 2022) Mergħa permanenti: 20.6% (est. 2022) Foresti: 52.3% (est. 2022) Oħrajn: 23.3% (est. 2022) 10,550 kilometru kwadru (2012) === Bijodiversità u konservazzjoni === [[File:Curacao-Icterus-Icterus-2013.JPG|thumb|L-annimal nazzjonali tal-Venezwela huwa t-turpial tal-Venezwela.]] Il-Venezwela tinsab fi ħdan l-isfera Neotropikali; Porzjonijiet kbar tal-pajjiż kienu oriġinarjament koperti minn foresti tal-weraq wiesgħa niedja. Wieħed minn 17-il pajjiż megadiversi, il-ħabitats tal-Venezwela jvarjaw mill-Muntanji tal-Andes fil-punent sal-foresti tropikali tal-Baċir tal-Amażonja fin-nofsinhar, sa pjanuri estensivi u l-kosta tal-Karibew fiċ-ċentru u d-delta tax-xmara Orinoco fil-Lvant. Dawn jinkludu shrublands xeric fil-majjistral imbiegħed u foresti tal-mangrovja kostali fil-grigal. Il-foresti sħab tagħha u l-foresti tropikali tal-artijiet baxxi huma partikolarment sinjuri. L-annimali tal-Venezwela huma diversi u jinkludu l-lamantini, it-tlett sabaq, il-bnadi b'żewġ sieba, id-delfini tax-Xmara Amazon, u l-kukkudrilli Orinoco, li ġew irrappurtati li jilħqu sa 6.6 m (22 pied) fit-tul. Il-Venezwela hija dar għal total ta' 1,417 speċi ta' għasafar, li 48 minnhom huma endemiċi. Għasafar importanti jinkludu ibises, ospreys, kingfishers, u t-turpial isfar-oranġjo tal-Venezwela, l-għasfur nazzjonali. Mammiferi notevoli jinkludu l-anteater ġgant, il-ġaguar, u l-capybara, l-akbar gerriema tad-dinja. Aktar minn nofs l-ispeċi tal-għasafar u l-mammiferi tal-Venezwela jinsabu fil-foresti tal-Amażonja fin-nofsinhar tal-Orinoco. Fil-każ tal-fungi, RWG Dennis ipprovda kont li ġie diġitizzat u r-rekords saru disponibbli onlajn bħala parti mid-database Cybertruffle Robigalia. Dik id-database tinkludi kważi 3,900 speċi fungali rreġistrati fil-Venezwela, iżda hija' l bogħod milli tkun kompluta, u n-numru totali attwali ta' speċi fungali diġà magħrufa fil-Venezwela huwa probabbilment ogħla, minħabba l-istima ġeneralment aċċettata li s'issa Skopri biss madwar 7% tal-faqqiegħ kollu fid-dinja. [[File:Shakira posando.JPG|thumb|Kukkudrill f'Hato El Cedral fl-stat Apure]] Fost il-pjanti tal-Veneżwela, aktar minn 25,000 speċi ta 'orkidej jinstabu fil-foresta sħaba tal-pajjiż u l-ekosistemi tal-foresti tal-artijiet baxxi. Dawn jinkludu l-orkidea Mayflower (Cattleya mossiae), il-fjura nazzjonali. Is-siġra nazzjonali tal-Venezwela hija l-araguaney. L-uċuħ tat-tepuis jappoġġjaw ukoll diversi pjanti karnivori, inkluża l-pjanta tal-pitcher tal-swamp, Heliamphora, u l-bromeliad insettivori, Brocchinia reducta. Il-Venezwela hija fost l-20 pajjiż bl-ogħla endemiżmu. Fost l-annimali tagħha, 23% tal-ispeċijiet tar-rettili u 50% tal-ispeċijiet ta' anfibji, inkluż iż-żrinġ tat-Trinidad poison dart, huma endemiċi. Għalkemm l-informazzjoni disponibbli għadha żgħira ħafna, sar l-ewwel sforz biex jiġi stmat in-numru ta’ speċi fungali endemiċi għall-Venezwela: 1334 speċi fungali ġew identifikati b'mod tentattiv bħala possibbilment endemiċi. Madwar 38% tal-aktar minn 21,000 speċi ta' pjanti magħrufa mill-Veneżwela huma uniċi għall-pajjiż. Il-Veneżwela hija waħda mill-10 pajjiżi bl-akbar bijodiversità fuq il-pjaneta, madankollu hija waħda mill-mexxejja fid-deforestazzjoni minħabba fatturi ekonomiċi u politiċi. Kull sena, madwar 287,600 ettaru ta 'foresti jinqerdu b'mod permanenti, u żoni oħra huma degradati mill-minjieri, it-tħaffir taż-żejt u l-qtugħ tas-siġar. Bejn l-1990 u l-2005, il-Venezwela tilfet uffiċjalment 8.3% tal-kopertura tal-foresti tagħha, li hija madwar 4.3 miljun ettaru. Bi tweġiba, ġew implimentati protezzjonijiet federali għall-ħabitat kritiku; Pereżempju, bejn 20% u 33% tal-artijiet tal-foresti huma protetti. Il-Venezwela kellha punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti fl-2019 ta' 8.78/10, u kklassifikaha fid-19-il post globalment fost 172 pajjiż. Ir-riżerva tal-bijosfera tal-pajjiż hija parti min-Netwerk Dinji tar-Riżervi tal-Biosfera; ħames artijiet mistagħdra huma reġistrati taħt il-Konvenzjoni Ramsar. Fl-2003, 70% tal-art tal-pajjiż kienet taħt ġestjoni ta' konservazzjoni f'aktar minn 200 żona protetta, inklużi 43 park nazzjonali. It-43 park nazzjonali tal-Venezwela jinkludu l-Park Nazzjonali ta' Canaima, il-Park Nazzjonali ta' Morrocoy, u l-Park Nazzjonali ta' Mochima. Fit-tarf tan-nofsinhar hemm riserva għat-tribujiet Yanomami tal-pajjiż. Li tkopri 32,000 mil kwadru (82,880 kilometru kwadru), iż-żona hija off-limiti għall-bdiewa, minaturi, u s-settlers kollha mhux Yanomami. Il-Venezwela kienet waħda mill-ftit pajjiżi li ma ppreżentawx INDC fil-COP21. Ħafna ekosistemi terrestri huma kkunsidrati fil-periklu, speċjalment il-foresta niexfa fir-reġjuni tat-Tramuntana tal-pajjiż u s-sikek tal-qroll fuq il-kosta tal-Karibew. Fil-Venezwela hemm 105 żona protetta, li jkopru madwar 26% tal-wiċċ kontinentali, tal-baħar u tal-gżejjer tal-pajjiż. === Idrografija === [[File:LakeVal.jpg|thumb|Il-Lag ta' Valencia, darba mfaħħar minn Alexander von Humboldt għas-sbuħija tiegħu, huwa mniġġes bil-kbir minħabba għadd ta' sistemi tad-drenaġġ li jarmu l-iskart.]] [[File:Río Apure 2.jpg|thumb|left|Xatt il-lemin tax-Xmara Apure, ħdejn il-belt ta' El Samán, l-Istat ta' Apure, Venezwela.]] Il-pajjiż huwa magħmul minn tliet baċiri idrografiċi: il-Baħar Karibew, l-Oċean Atlantiku u l-Lag ta' Valencia, li jifforma baċin endorreiku. Il-biċċa l-kbira tal-ilmijiet tax-xmara tal-Venezwela jbattu tul ix-xaqliba tal-Atlantiku. L-akbar baċin f’din iż-żona huwa l-baċin estensiv tal-Orinoco (2,101 km<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref>, kondiviż mal-Kolombja) li l-erja tal-wiċċ tiegħu, qrib il-miljun km 2, hija akbar minn dik tal-Venezwela kollha, għalkemm għandu preżenza ta' 65% fil-pajjiż. Id-daqs ta' dan il-baċir – simili għal dak tad-Danubju – jagħmilha t-tielet l-akbar fl-Amerika t'Isfel, u jagħti lok għal fluss ta' madwar 33,000 m 3 /s, li jagħmel l-Orinoko it-tielet l-akbar fid-dinja, u wkoll wieħed minn l-aktar siewja mil-lat tar-riżorsi naturali rinnovabbli. Ix-xmara jew fergħa Casiquiare hija unika fid-dinja, peress li hija derivazzjoni naturali tal-Orinoco li, wara madwar 500 km fit-tul, tgħaqqadha max-Xmara Negro (2,250 km<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref>, kondiviż mal-Kolombja u l-Brażil), li min-naħa tagħha hija tributarja tal-Amażonja. [[File:Erosión en El Samán del Apure.jpg|thumb|left|Erożjoni fuq ix-xellug tax-Xmara Apure, quddiem il-belt ta' El Samán.]] [[File:Coro con el Mar Caribe de Fondo.JPG|thumb|Il-ġibjun ta' El Isiro huwa wieħed mill-ġibjuni ewlenin tal-ilma ħelu ta' Falcón.]] [[File:Aguas violetas en el parque metropolitano laguna guaranao.jpg|thumb|left|Park metropolitan Laguna de Guaranao (Parque metropolitano Laguna de Guaranao), Falcón]] [[File:Puente del Rio Chama El Vigia.jpg|thumb|Bridge Over the Xmara Chama (Río Chama), huwa parti mill-awtostrada ewlenija li tgħaqqad dan ir-Reġjun maċ-ċentru tal-pajjiż.]] [[File:Rio Chama.JPG|thumb|left|Xmara Chama fil-livell ta' La Mucuy Park, Tabay, Mérida.]] [[File:Paragliding Mérida.jpg|thumb|Veduta tas-sodda tax-Xmara Chama li taqsam il-Muniċipalità ta' Sucre tal-istat ta' Mérida.]] [[File:Catatumbolightning.jpg|thumb|Ix-xmara tgħaddi mill-muniċipalità ta' Catatumbo, Zulia]] L-Orinoco jirċievi direttament jew indirettament xmajjar bħall-Ventuari, il-Caura, il-Caroní, il-Meta, l-Arauca, l-Apure u ħafna oħrajn. Xmajjar oħra tal-Venezwela li joħorġu fl-Atlantiku huma l-ilmijiet tal-baċiri ta' San Juan u Cuyuní. Fl-aħħarnett, hemm ix-Xmara Amazon, li tirċievi l-Guainía, in-Negru u oħrajn. Baċiri oħra huma l-Golf ta' Paria u x-Xmara Essequibo. It-tieni baċin idrografiku l-aktar importanti huwa dak tal-Baħar Karibew. Ix-xmajjar f’dan ir-reġjun huma ġeneralment qosra u għandhom fluss baxx u irregolari, b'xi eċċezzjonijiet bħall-Catatumbo, li joriġina fil-Kolombja u jbattal fil-baċin tal-Lag Maracaibo. Fost ix-xmajjar li jilħqu l-baċin tal-Lag Maracaibo hemm il-Chama, l-Escalante, il-Catatumbo, u l-kontribuzzjonijiet mill-baċini iżgħar tax-xmajjar Tocuyo, Yaracuy, Neverí u Manzanares. Minimu jgħaddi fil-baċin tal-Lag ta' Valencia. Mit-tul totali tax-xmajjar, total ta' 5400 km huma navigabbli. Xmajjar oħra ta' min isemmi huma l-Apure, Arauca, Caura, Meta, Barima, Portuguesa, Ventuari u Zulia, fost oħrajn. Il-lagi ewlenin fil-pajjiż huma Maracaibo - l-akbar fl-Amerika t'Isfel - miftuħa għall-baħar permezz tal-kanal naturali, iżda b'ilma ħelu, u Valencia bis-sistema endorheic tagħha. Korpi ta 'ilma notevoli oħra huma l-ġibjun Guri, il-laguna Altagracia, il-ġibjun Camatagua u l-laguna Mucubají fl-Andes. [[File:A day of fishing aground.jpg|thumb|left|Chacachacare, Margarita, Nueva Esparta]] [[File:El Guamache Bay, Margarita island.jpg|thumb|Bajja ta' Guamache (Bahía de Guamache), Gżira Margarita, Nueva Esparta, Venezwela]] [[File:Playa Puerto Cruz.JPG|thumb|left|Bajja fil-Gżira Margarita, Nueva Esparta, imsejħa Playa Puerto Cruz.]] [[File:Cerro Wichuj(Cara de Indio) (12111191594).jpg|thumb|Il-foresti tropikali tal-Amażonja u x-xmara Autana, l-stat tal-Amazonas]] ==== Lagi ==== Il-lag ewlieni tal-ilma mielaħ huwa l-Lag Maracaibo - 13,010 kilometru kwadru.<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref><gallery> File:Lake Valencia, Venezuela.jpg|Ritratt bis-satellita tal-Lag Tacarigua (Lag Valencia) meħud minn astronawta tan-NASA File:Panorama lagodeValencia.JPG|Veduta tal-lag ta' Valencia File:Lake maracaibo.JPG|Il-Lag Maracaibo huwa lag kostali ta' l-ilma ħelu li jinsab fl-iktar parti tal-punent tal-Venezwela, bejn l-istati ta' Zulia, Trujillo u Mérida. File:Lago de Maracaibo..JPG|Il-Lag Maracaibo huwa lag kostali ta' l-ilma ħelu li jinsab fl-iktar parti tal-punent tal-Venezwela, bejn l-istati ta' Zulia, Trujillo u Mérida. File:Maracaibo MODIS 2004jun26.jpg|Il-Lag Maracaibo huwa lag kostali ta' l-ilma ħelu li jinsab fl-iktar parti tal-punent tal-Venezwela, bejn l-istati ta' Zulia, Trujillo u Mérida. File:General Rafael Urdaneta Bridge view from the lake to Cabimas side.jpg|Veduta tal-Pont Ġenerali Rafael Urdaneta, Fuq il-Lag Maracaibo. File:LA LAGUNA VICTORIA.JPG|Laguna Victoria, fl-Mérida File:Tacarigua Lagoon, Miranda State, Venezuela.JPG|Il-laguna Tacarigua hija laguna kostali li tinsab fl-Miranda File:Yapascua Carabobo 07-07-2019.jpg|Il-laguna Yapascua fl-Miranda </gallery> [[File:SaltoAngel1.jpg|thumb|left|Angel Falls ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]: Salto Ángel, Pemón: Kerepakupai vená li tfisser "waqgħa mill-aktar post fonda"), imsejħa wkoll id-dinja mitlufa, hija l-ogħla kaskata fid-dinja, b'għoli ta' 979 m (807 m) ta' waqgħa mingħajr interruzzjoni), li joriġinaw fl-Auyantepuy. Hija tinsab fil-park nazzjonali Canaima, stat Bolívar]] [[File:PicoBolivar2.jpg|thumb|Bolívar Peak (Pico Bolívar) hija l-ogħla karatteristika ġeografika fil-Venezwela, b'altitudni ta' 5007 m 'il fuq mil-livell tal-baħar. n. m. Hija parti minn sett ta 'qċaċet li jinsabu fis-Sierra Nevada, fi ħdan il-park nazzjonali omonimu fil-firxa tal-muntanji ta' Mérida (l-Istat ta 'Mérida), filwaqt li l-iktar punt baxx tal-Venezwela jinsab fil-Baħar Karibew.]] [[File:Paramos de la culatas.jpg|thumb|left|Páramo de La Culata, Sierra Névada, Mérida]] [[File:Pico El Leon.jpg|thumb|Pico El León, Sierra Névada, Mérida]] === Eżenzjoni === [[File:Vistas desade el Cerro Galicia.JPG|thumb|left|Eżenzjoni tal-firxa tal-muntanji Falcón osservata mill-għoljiet tal-Galicia.]] [[File:Flores para la Nieve.JPG|thumb|Pico Bolívar, l-ogħla muntanja fil-Venezwela, fis-Sierra Nevada de Mérida]] [[File:CAYO SOMBRERO PARQUE NACIONAL MORROCOY FALCON 02.JPG|thumb|left|Cayo Sombrero, il-Park Nazzjonali ta' Morrocoy, Falcón.]] Il-pajsaġġ naturali tal-Venezwela huwa l-prodott tal-interazzjoni tal-pjanċi tettoniċi li mill-Paleozoic ikkontribwew għad-dehra attwali tiegħu. Seba' unitajiet fiżiċi-naturali ġew immudellati fuq l-istrutturi ffurmati, differenzjati fl-eżenzjoni u r-riżorsi naturali tagħhom. L-eżenzjoni tal-Venezwela għandha l-karatteristiċi li ġejjin: kosta b'diversi peniżoli u gżejjer, widien tal-firxa tal-muntanji tal-Andes (tramuntana u majjistral), Lake Maracaibo (bejn il-ktajjen, fuq il-kosta); delta tax-Xmara Orinoco, reġjun ta' penillanuras u plateaus (tepuis, fil-Lvant tal-Orinoco) li flimkien jiffurmaw il-massif Guayanas (plateaus, Xlokk tal-pajjiż).<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> L-eqdem formazzjonijiet tal-blat fl-Amerika t'Isfel jinstabu fil-kantina kumplessa tal-għoljiet tal-Gujana u fil-linja kristallina tal-meded marittimi u muntanjużi tal-Venezwela. Il-parti tal-Venezwela tal-Altiplano tal-Gujana tikkonsisti fi blokk granitiku kbir ta' gneiss u blat kristallin ieħor mill-Arkean, b'saffi sottostanti ta' ġebel ramli u tafal tax-shale. Il-qalba tal-granit u l-firxa tal-muntanji hija, fil-biċċa l-kbira, akkumpanjata minn saffi sedimentarji tal-Kretaċeju, mitwija fi struttura antiklinali. Fost dawn is-sistemi orografiċi hemm pjanuri miksija b’saffi Terzjarji u Kwaternarji ta' żrar, ramel u marl tafal. Id-dipressjoni fiha laguni u lagi, fosthom Maracaibo, u tippreżenta, fil-wiċċ, depożiti alluvjali mill-Kwaternarju. * Medda tal-Muntanji Kostali (Cordillera de las Montañas Costeras) Magħruf ukoll bħala l-Medda tal-Muntanji Kostali, testendi tul il-kosta tat-tramuntana tal-Venezwela. Dan ir-reġjun huwa magħruf għall-foresti tropikali lush tiegħu, veduti kostali tal-isturdament u varjetà rikka ta' flora u fawna. Depressjonijiet intermontani, jew widien, bejn il-meded tal-muntanji ħafna drabi huma dar għal art agrikola fertili u komunitajiet vibranti. Dawn il-widien joffru kuntrast qawwi mal-muntanji imħatteb li jogħlew b'mod spettakolari mill-kosta. [[File:La vegetación más abundante señala el canal de los ríos.jpg|thumb|Los Llanos, stat ta' Apure]] * Lara-Falcón Highlands (Tierras Altas de Lara-Falcón) Jinsabu fil-majjistral tal-Venezwela, is-Sierra Lara-Falcón tippreżenta eżenzjoni definita minn plateaus u għoljiet irrumblati. Dawn l-artijiet għolja jipprovdu kuntrast sinifikanti mal-artijiet baxxi u ż-żoni kostali tal-madwar. L-eżenzjoni hija kkaratterizzata minn plateaus bil-mod inklinati li jappoġġjaw l-agrikoltura, inkluża l-kultivazzjoni tal-kafè u l-kawkaw. Il-klima semi-arida ta' dan ir-reġjun u l-pajsaġġi pittoreski tiegħu jagħmluha ċentru importanti agrikolu u turistiku. * Artijiet baxxi tal-Lag Maracaibo (Lago de Maracaibo) Hija tkopri l-baċin tal-Lag Maracaibo u l-pjanuri madwar il-Golf tal-Venezwela. Dan ir-reġjun joffri żewġ pjanuri distinti: dik tat-Tramuntana hija relattivament niexfa, filwaqt li dik tan-Nofsinhar hija umda u bit-tikek bis-swamps. L-eżenzjoni hawnhekk hija prinċipalment ikkaratterizzata minn art ċatta, bl-eċċezzjoni ta' xi żoni elevati ħdejn il-lag. Il-Lag Maracaibo innifsu jinsab f'dipressjoni, imdawwar b'artijiet b'ħafna żejt u żoni agrikoli produttivi. * L-Andes (Los Andes) L-Andes tal-Venezwela, parti mill-firxa tal-muntanji tal-Andes, joffru solliev sorprendenti b'qċaċet imponenti, widien fondi u baċiri fertili intermontani. Iddominati minn dawn il-meded ta' muntanji burly, inkluż l-ogħla quċċata tal-Venezwela, Bolívar Peak, il-pajsaġġi imħatteb u pittoresk tar-reġjun huma definiti mit-terren ta' altitudni għolja tiegħu. [[File:Playa Grande in Choroni.jpg|thumb|Medda tal-Muntanji Kostali fil-Venezwela]] [[File:Playa Manaure.jpg|thumb|left|Veduta tal-Bajja ta' Manaure, Komunità Cardón (Punt Fijo).]] L-eżenzjoni unika ta' din iż-żona għandha l-oriġini tagħha fl-Aħħar Età tas-Silġ, meta l-avvanz u l-irtirar tal-glaċieri skolpiw il-pajsaġġ, iffurmat mill-klima kiesħa ta' altitudni għolja. Dan il-wirt glaċjali ħalla impronta dejjiema, bil-glaċieri jaqtgħu widien fondi u jillustraw qċaċet miżgħuda, filwaqt li widien intramontani protetti joffru ħamrija fertili u mikroklima moderata, u joħolqu kundizzjonijiet ideali għall-agrikoltura u l-istabbiliment tal-bniedem. * Il-Pjanuri (Las Pianuras) Il-Llanos huma baċiri sedimentarji estensivi li huma kkaratterizzati minn eżenzjoni predominantement ċatta. Madankollu, il-Llanos tal-Lvant għandhom plateaus baxxi u d-depressjoni Unare, maħluqa mill-erożjoni tal-plateaux, li jżidu d-diversità mat-terren. Dan ir-reġjun huwa soġġett għal għargħar staġjonali, li jibdel il-pjanuri ċatti f'art mistagħdra vasta matul l-istaġun tax-xita. L-eżenzjoni hawn tinfluwenza l-ekosistemi uniċi tar-reġjun, li jinkludu mergħat estensivi u annimali selvaġġi abbundanti. [[File:Vuelo Santa Elena-Canaima (2004) 23.jpg|thumb|Reġjun naturali Guayana fil-Venezwela]] * Tarka tal-Gujana (Escudo Guayanés) It-Tarka tal-Gujana tippreżenta eżenzjoni varjata, iffurmata minn proċessi ġeoloġiċi fuq miljuni ta' snin. Dan ir-reġjun jinkludi peniżoli, firxiet ta' muntanji imħatteb, għoljiet, u t-tepuis emblematiċi, jew muntanji b'wiċċ ċatt. Tepuis jogħlew bħala plateaus iżolati u ċatti li jogħlew b'mod spettakolari fuq it-terren tal-madwar. Dan l-eżenzjoni unika tikkontribwixxi għall-bijodiversità notevoli u l-importanza xjentifika tar-reġjun. * Delta tal-Orinoco (Delta del orinoco) L-eżenzjoni tad-Delta tal-Orinoco hija kkaratterizzata minn sistema kumplessa ta' art u ilma. Huwa magħmul minn kanali numerużi, gżejjer u depożiti sedimentarji mobbli. Filwaqt li l-ħelsien jista' jidher relattivament uniformi, jaħbi ambjent dinamiku influwenzat minn għargħar staġjonali u depożizzjoni tas-sediment. Dan il-ħelsien tad-deltaiku kumpless jappoġġja ħajja akkwatika diversa u l-għajxien tal-komunitajiet indiġeni adattati għall-pajsaġġi tiegħu li dejjem jinbidlu. === Widien === [[File:Venezuela - Caracas - Mirador de Valle Arriba.jpg|thumb|Il Wied ta' Caracas]] [[File:Valle de Mifafí 2.jpg|thumb|left|Wied ta' Mifafí, Stat ta' Mérida]] [[File:Colonia Tovar, estado Aragua, Venezuela.jpg|thumb|left|Chalets fuq ix-xtut tat-traċċi tal-muntanji li jkopru u jippreċedu d-daħla għal Colonia Tovar, Tovar, Aragua]] Il-widien huma bla dubju l-aktar tip ta' pajsaġġ importanti fit-territorju tal-Venezwela, mhux minħabba l-estensjoni spazjali tagħhom, iżda minħabba li huma l-ambjent fejn huma kkonċentrati l-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni u l-attivitajiet ekonomiċi tal-pajjiż. Min-naħa l-oħra, hemm widien madwar kważi l-ispazju nazzjonali kollu, ħlief fil-baċini sedimentarji kbar tal-Llanos u d-dipressjoni tal-Lag Maracaibo, ħlief ukoll fil-penplains tal-Amażonja. Minħabba l-immudellar tagħhom, il-widien tat-territorju Venezwelan prinċipalment jappartjenu għal żewġ tipi: widien tat-tip tax-xmara u widien tat-tip glaċjali. Ħafna aktar frekwenti, tal-ewwel jiddominaw fil-biċċa l-kbira tal-aħħar, li huma ristretti għall-ogħla partijiet tal-Andes. Barra minn hekk, il-biċċa l-kbira tal-widien glaċjali huma fdalijiet ta' era ġeoloġika passata, li ntemmet madwar 10,000 sa 12,000 sena ilu. Il-widien Andini fondi u dojoq huma differenti ħafna mid-depressjonijiet wesgħin ta' Aragua u Carabobo, fil-Muntanji Kostali, jew mill-widien nestled fil-Mesas de Monagas. Dawn l-eżempji jindikaw li l-konfigurazzjoni tal-eżenzjoni lokali hija deċiżiva fl-identifikazzjoni ta' tipi reġjonali ta' widien. Bl-istess mod, minħabba l-klima sħuna tagħhom, il-widien Gujaniżi huma distinti mill-widien Andini moderati jew kesħin minħabba l-ambjent umdu tagħhom. It-tnejn huma, min-naħa tagħhom, differenti mid-depressjonijiet semi-aridi tal-istati Lara u Falcón. Il-widien Andini, essenzjalment agrikoli, popolati kmieni iżda llum jitilfu l-veloċità, ma jiffaċċjawx l-istess problemi ta' okkupazzjoni spazjali bħall-widien urbanizzati ħafna u industrijalizzati tas-sezzjoni ċentrali tal-Muntanji Kostali. Min-naħa l-oħra, il-widien tal-Gujana depopulati u prattikament verġni jikkostitwixxu kategorija oħra li tissejjaħ id-Dinja mitlufa. Il-widien Andini huma bla dubju l-aktar impressjonanti fit-territorju tal-Venezwela minħabba l-enerġija tar-rilievi li jagħlquhom, li l-qċaċet tagħhom ħafna drabi jiddominaw il-qiegħ tal-widien bi 3,000 sa 3,500 metru ta' altitudni relattiva. Huma wkoll l-aktar pittoresk f'termini ta' stil ta' ħabitat, forom ta' użu tal-art, produzzjoni artiġjanali u t-tradizzjonijiet kollha marbuta ma' dawn l-attivitajiet. === Deżerti === [[File:Medanos de Coro Falcon.jpg|thumb|Il-Park Nazzjonali ta' Médanos de Coro, il-Peniżola ta' Paraguaná, l-Stat ta' Falcón, il-Venezwela.]] Il-Venezwela għandha diversità kbira ta' pajsaġġi u klimi, inklużi żoni niexfa u niexfa. Id-deżert ewlieni tal-pajjiż jinsab fl-stat ta' Falcón ħdejn il-belt ta' Coro. Issa huwa park protett, il-Park Nazzjonali Médanos de Coro. Il-park huwa l-akbar tat-tip tiegħu fil-Venezwela, b'erja ta' 91 kilometru kwadru. Il-pajsaġġ huwa bit-tikek bil-kakti u pjanti xerofiti oħra li jistgħu jgħixu f'kundizzjonijiet mingħajr umdità ħdejn id-deżert. Il-fawna tad-deżert hija magħmula prinċipalment minn gremxul, igwani u rettili oħra. Għalkemm inqas komuni, id-deżert huwa dar għal xi volpijiet, anteaters ġganti u fniek. Hemm ukoll xi popolazzjonijiet ta' għasafar indiġeni, bħall-isparra, l-għasafar tropikali, il-ħamiema skuża, u s-summien bil-kbir. Żoni oħra tad-deżert tal-pajjiż jinkludu parti mid-Deżert tal-Guajira fil-Muniċipalità ta' Guajira fit-Tramuntana tal-Stat ta' Zulia u li qed tiffaċċja l-Golf tal-Venezwela, il-Médanos ta' Capanaparo fil-Park Nazzjonali ta' Santos Luzardo fl-Stat ta' Apure, il-Médanos tal-Gżira ta' Zapara fl-Stat ta' Zulia, l-hekk imsejħa Hundición de Yay fil-Muniċipalità ta' Andrés Eloy Blanco tal-Stat ta' Lara, u l-Formazzjoni Urumaco wkoll fl-Stat ta' Falcón. == Xjenza u teknoloġija == Il-Venezwela kellha diversi xjentisti li kkontribwew b'mod sinifikanti għax-xjenzi naturali u mediċi, kif ukoll għall-avvanz teknoloġiku. L-ewwel vaċċin li jfejjaq il-lebbra u l-leishmaniasis ġie żviluppat minn Jacinto Convit, filwaqt li Baruj Benacerraf wettaq dimostrazzjonijiet dwar ir-risponsi immuni għall-antiġeni u l-varjazzjoni tagħhom f'kull persuna, li qalgħulu l-Premju Nobel fil-Fiżjoloġija jew il-Mediċina fl-1980. Fil-qasam tat-teknoloġija , Humberto Fernández Morán ikkontribwixxa għall-iżvilupp tal-mikroskopju elettroniku u l-iskalpell tad-djamanti, l-aħħar ta 'l-invenzjoni tiegħu stess, li kien l-ewwel li introduċa l-kunċett ta' cryoultramicrotomy. Storikament, l-ewwel vestiġju tat-teknoloġija magħmula mill-Venezwelani jinstab fl-iżvilupp tal-morsa Rincones, li ppermetta li partijiet jiġu rkuprati mill-bjar taż-żejt. L-attivitajiet teknoloġiċi fil-pajjiż se jiksbu impetu ġdid lejn nofs is-seklu 20 bil-ħolqien. ta' istituti ġodda mmirati lejn il-promozzjoni u l-professjonalizzazzjoni tal-attività xjentifika u teknoloġika fil-pajjiż.​ Istituzzjonijiet bħal dawn, bħall-Kunsill Nazzjonali għar-Riċerka Xjentifika u Teknoloġika (CONICIT) u l-Istitut Venezwelan tar-Riċerka Xjentifika, huma r-referenzi ewlenin f'dawn il-kwistjonijiet. Kollha huma marbuta mal-Ministeru tax-Xjenza u t-Teknoloġija. Min-naħa l-oħra, hemm l-Osservatorju Astronomiku Nazzjonali ta' Llano del Hato li, f'3600 m 'l fuq mil-livell tal-baħar. n. m., hija waħda mill-ogħla li jinsabu fid-dinja. == Demografija == Il-Venezwela hija fost l-aktar pajjiżi urbanizzati fl-Amerika Latina il-maġġoranza l-kbira tal-Veneżweli jgħixu fi bliet tat-Tramuntana, speċjalment fil-kapitali Caracas, li hija wkoll l-aktar belt popolata. Madwar 93% tal-popolazzjoni tgħix f'żoni urbani fit-tramuntana tal-pajjiż; 73% jgħixu inqas minn 100 kilometru mill-kosta. Għalkemm kważi nofs l-art tal-Venezwela tinsab fin-Nofsinhar tal-Orinoco, 5% biss tal-Veneżweli jgħixu hemmhekk. L-akbar u l-aktar belt importanti fin-nofsinhar tal-Orinoco hija Ciudad Guayana (Belt ta' Guayana), li hija s-sitt agglomerazzjoni urbana l-aktar popolata. Il-popolazzjoni tal-Venezwela fl-2011 qabżet it-28 miljun abitant, u kien stmat li se titla' għal 42 miljun sal-2050. Madankollu, il-kriżi soċjali, ekonomika u politika li esperjenza l-pajjiż matul l-għaxar snin tal-2010 ikkontribwiet għal kriżi enormi. eżodu tal-popolazzjoni tal-pajjiż, li jirriżulta fi tnaqqis sinifikanti fil-popolazzjoni tal-Venezwela, li sal-2020 reġgħet naqset għal 28.5 miljun ċittadin. Minkejja li għandha rata għolja ta' twelid, il-Venezwela fl-istess ħin għandha l-ogħla rata ta' emigrazzjoni fir-reġjun kollu. Fl-2009, kien stmat li aktar minn miljun Venezwelan kienu emigraw minn meta Hugo Chávez ħa l-poter L-emigrazzjoni fuq skala kbira għadha għaddejja u żdiedet matul il-presidenza ta' Nicolás Maduro, b'madwar 6.5 miljun mill-1999. Il-Venezwelani telqu mill-pajjiż. ==== Evoluzzjoni storika taċ-ċensimenti tal-popolazzjoni fil-Venezwela ==== * 1873: (7 ta' Novembru): 1,732,411 (Densità: 1.9 abitant/km²) * 1883: (27 ta' April) 2,005,139 (Densità: 2.2 abitant/km²) * 1891: (15 ta' Jannar) 2,221,572 (Densità: 2.5 abitant/km²) * 1920: (1 ta' Jannar) 2,479,525 (Densità: 2.8 abitant/km²) * 1926: (31 ta' Jannar) 2,814,131 (Densità: 3.1 abitant/km²) * 1936: (26 ta' Diċembru) 3,364,347 (Densità: 3.7 abitant/km²) * 1941: (7 ta' Diċembru) 3,850,771 (Densità: 4.3 abitant/km²) * 1950: (26 ta' Novembru) 5,034,838 (Densità: 5.6 abitant/km²) * 1961: (26 ta' Frar) 7,523,999 (Densità: 8.4 abitant/km²) * 1971: (2 ta' Novembru) 10,721,522 (Densità: 11.9 abitant/km²) * 1981: (20 ta' Ottubru) 14,516,735 (Densità: 16.2 abitant/km²) * 1990: (21 ta' Ottubru) 18,105,265 (Densità: 20.1 abitant/km²) * 2001: (22 ta' Ottubru) 23,054,210 (Densità: 25.5 abitant/km²) * 2011: (30 ta' Ottubru) 27,227,930 (Densità: 30.1 abitant/km²) === Bliet ewlenin === Il-popolazzjoni tal-Venezwela għandha t-tendenza li tikkonċentra l-aktar fiż-żoni kostali u muntanjużi, jew minħabba aċċess aktar faċli għall-portijiet, fil-każ tal-kosta; jew minħabba l-klima aktar moderata, fil-każ ta' żoni muntanjużi. L-aktar ċentru tal-popolazzjoni importanti barra ż-żona kostali/muntanji hija Ciudad Guayana, fil-konfluwenza tax-xmajjar Orinoco u Caroní, fil-Lvant tal-pajjiż. L-ibliet ewlenin tal-Venezwela huma elenkati hawn taħt f'termini ta' importanza, estensjoni u numru ta' abitanti. Id-dejta tal-popolazzjoni tappartjeni għall-aħħar Ċensiment tal-Popolazzjoni u tad-Djar tal-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika għall-2011. === Etnografija === [[Stampa:Boys in the river of Venezuela 2.jpg|thumb|Tfal mill-Gżira Margarita, l-istat ta' Nueva Esparta.]] Il-Veneżweli għandhom taħlita rikka ta' wirt li jinkludi tliet familji etniċi, dawn ikunu Ewropej, Amerinjani u Afrikani, li l-integrazzjoni tagħhom bdiet bit-twaqqif tal-Kolonja. Fil-bidu tas-seklu 20, wara s-sejba taż-żejt u perjodi ta' gwerra fl-Ewropa, il-Venezwela rċeviet immigrazzjoni tal-massa importanti ta' Ewropej l-aktar minn Spanja, Italja u Portugall, li fiha l-proċess ta' taħlit kompla importanti, u llum Illum il-maġġoranza tal-popolazzjoni għandha antenati jew oriġini mħallta. Bħala fatt importanti, ta' min jinnota li, mill-perjodu kolonjali sa tmiem it-Tieni Gwerra Dinjija, il-fluss ta' immigranti mill-Gżejjer Kanarji kien importanti ħafna, l-impatt kulturali tagħhom kien sinifikanti ħafna fl-iżvilupp tal-Ispanjol fl- il-gastronomija u d-drawwiet tiegħu. Skont studju ġenetiku tad-DNA awtosomali li sar fl-2008 mill-Università ta' Brażilja, il-kompożizzjoni tal-popolazzjoni tal-Venezwela hija: 60.60% tal-kontribuzzjoni Ewropea, 23% tal-kontribuzzjoni Amerindjana u 16.30% tal-kontribuzzjoni Afrikana. Skont iċ-Ċensiment Nazzjonali XIV tal-Popolazzjoni u d-Djar, meta n-nies ġew mistoqsija dwar l-oriġini etnika-razzjali tagħhom, bl-għażliet: "Iswed", "Afro-dixxendenti", "Kannella", "Abjad", Oħrajn; 49.9% tal-popolazzjoni qalu li kienu ‘morena’ (jiġifieri ta' ġilda skura), filwaqt li 42.2% identifikaw lilhom infushom bħala ‘abjad’. 2.8% qalu li huma 'suwed', u 0.7% 'Afro-dixxendenti', filwaqt li 2.7% iddikjaraw li jappartjenu għal grupp ta' oriġini Amerindja, u l-bqija (1.1%) semmew li kienu minn' razez oħra' (b'referenza għal razez oħra). etniċi).282 Fost dawk li għarfu lilhom infushom bħala Amerindjani, 58% qalu li kienu mill-grupp etniku Wayúu, 7% Warao, 5% Kariña, 4% Pemón, 3% Piaroa, 3% Jivi, 3% Añu, 3% Cumanagoto. , 2% Yukpa, 2% Chaima, 1% Yanomami u popli oħra 9%. ==== Kompożizzjoni razzjali u etnika (Sors: INE, Ċensiment tal-2011) ==== * Moreno: 49.9% * Abjad: 42.2% * Iswed: 2.8% * Indiġeni: 2.7% * Oħrajn: 1.1% * Afro-dixxendenti: 0.7% === Indiġeni === [[File:Alto orinoco5.jpg|thumb|Tfal tal-grupp etniku Yanomami fl-Amazonas.]] Huma grupp ta' minoranza li fl-2011 irrappreżentaw 2.7% tal-popolazzjoni totali tal-pajjiż, b'total ta' 1,511,329 ruħ etniku skont iċ-Ċensiment tal-Venezwela tal-2011, li minnhom gruppi żgħar li jinsabu fl-aktar partijiet iżolati u remoti tal-pajjiż iżommu l-kultura tagħhom intatt Il-poplu indiġenu f'kuntatt mal-bniedem belt abjad u mestizo għandhom ċertu assimilazzjoni, li jqiegħdu l-kultura tagħhom fil-periklu li tisparixxi minħabba l-influwenzi tal-pajjiżi ġirien. L-influwenza indiġena hija limitata għall-vokabularju ta' xi kliem – bħall-ismijiet tal-postijiet – u għall-gastronomija. === Emigrazzjoni === Il-kriżi tal-migrazzjoni tal-Venezwela, imsejħa wkoll l-eżodu tal-Venezwela, hija kriżi umanitarja minħabba ż-żieda fil-fluss migratorju mill-Venezwela li tmur lura għall-2016. Fl-2015, kien hemm 697,562 Venezwelan barra l-pajjiż, li jirrappreżentaw 2.3 % tal-popolazzjoni totali. Fl-2017 kien kważi 5.4% tal-popolazzjoni tal-pajjiż, madwar miljun 421 elf ruħ Fl-2018, 2.3 miljun Venezwelan huma barra minn pajjiżhom, madwar 7% tal-popolazzjoni hija l-pajjiż bl-akbar popolazzjoni immigranti ta' oriġini Venezwela id-dinja, li tgħodd fl-2019 b'1,626,000 persuna.296 F'Ġunju 2024, l-Aġenzija tan-NU għar-Refuġjati, li tiċċita dejta mill-pjattaforma R4V, tiddikjara li diġà hemm 7 .7 miljun Venezwelan li emigraw mill-pajjiż. === Komunitajiet barranin === [[File:ColoniaTovarMountains.jpg|thumb|Colonia Tovar hija belt mwaqqfa fl-1843 minn settlers Kattoliċi mil-Lbiċ tal-Ġermanja. L-abitanti tagħha jitkellmu djalett imsejjaħ Colonist German.]] Il-Venezwela hija dar għal kolonja importanti ta' Taljani, Spanjoli, Portugiżi, Għarab u Ċiniżi, minbarra għadd kbir ta' nies mill-Kolombja u wkoll mill-Konu tan-Nofsinhar u mill-Karibew. Bil-bidu tal-isfruttament taż-żejt fl-1914, ġew stabbiliti kumpaniji u ċittadini, l-aktar mill-Stati Uniti. Aktar tard, matul il-perjodu ta' wara l-gwerra, il-Venezwela rċeviet it-tielet l-akbar mewġa ta' immigrazzjoni Ewropea fl-Amerika 16 Immigranti li ġejjin prinċipalment mill-Italja u Spanja, u immigranti ġodda mill-Portugall, il-Lvant Nofsani, Ġermanja, Kroazja, Żvizzera, Pajjiżi l-Baxxi, Ċina, Ungerija, Turkija, Ukrajna, Polonja, Armenja, u Russja, fost l-oħrajn, imħeġġa fl-istess ħin mill-programm ta' immigrazzjoni u kolonizzazzjoni implimentat mill-Gvern Dan il-proċess ħoloq komunitajiet kbar li fosthom jispikkaw it-Taljani-Venezwelani, l-Ispaniċi-Venezwelani u l-Luso-Venezwelani. Skont dejta uffiċjali minn Spanja, il-Venezwela hija t-tielet pajjiż fid-dinja li għandha l-akbar komunità ta' Spanjoli L-istess pożizzjoni tinżamm fil-każ tal-komunità Taljana, iżda biss fil-livell tal-Amerika Latina. Il-komunità Lusitana hija t-tieni wara lsigno de menos l-Brażil. Matul is-snin sebgħin, il-Venezwela rċeviet immigrazzjoni minn diversi pajjiżi tal-Amerika Latina, primarjament il-Kolombja, il-Perù u l-Ekwador. Ma' dan żdiedet l-immigrazzjoni mill-Konu tan-Nofsinhar ta' nies li qed jaħarbu mid-dittatorjati u li raw fil-Venezwela mod kif joħorġu mis-sitwazzjoni diffiċli tagħhom. Dawn il-mewġ kontinwu ta' migrazzjoni żiedu l-mużajk razzjali kumpless tal-pajjiż. Il-popolazzjoni Venezwelana mwielda f'pajjiżi oħra kienet tirrappreżenta 4.4% tat-total nazzjonali. L-akbar immigrazzjoni ġejja mill-Kolombja, Spanja, il-Portugall u l-Italja, fost pajjiżi oħra bħal Ħaiti, ir-Repubblika Dominicana, Trinidad u Tobago, bil-Venezwela tkun it-tieni pajjiż fl-Amerika Latina li għandu l-aktar immigrazzjoni kemm mill-Ewropa kif ukoll mill-Amerika stess, wara Arġentina. === Edukazzjoni === [[File:Biblioteca de la Universidad Central de Venezuela.jpg|thumb|Il-Belt Università ta' Caracas ġiet iddikjarata Sit ta' Wirt Dinji tal-Umanità fl-2000.]] L-edukazzjoni ilha b’xejn u obbligatorja mis-27 ta’ Ġunju 1870, b’digriet tal-President Antonio Guzmán Blanco, filwaqt li fit-3 ta’ Awwissu 1910, fi żmien il-gvern ta’ Juan Vicente Gómez, ġiet ippubblikata fil-Gazzetta Uffiċjali Nru 11,068, 11,069 u 11,070, il-kodiċi tal-Istruzzjoni Pubblika tal-25 ta’ Ġunju, li jistabbilixxi li l-istruzzjoni fil-Venezwela hija maqsuma f’pubbliku, sussidjat u privat. Fil-Venezwela, l-edukazzjoni hija strutturata fil-livelli preskolastiċi, bażiċi, diversifikati u ogħla. Hija rregolata mil-Liġi Organika tal-Edukazzjoni, li tagħmilha obbligatorja minn qabel l-iskola sal-livell sekondarju diversifikat (minn 6 sa 15-il sena), u b’xejn fl-iskejjel immexxija direttament mill-Istat sal-livell undergraduate.​ F’din il-materja , l-Istat għandu s-setgħa li joħloq is-servizzi rilevanti biex jiffaċilita u jżomm l-aċċess għat-tipi kollha ta’ edukazzjoni. Skont dejta uffiċjali, għall-perjodu akkademiku 2005-2006, total ta’ 1,010,946 tifel u tifla kienu rreġistrati fl-edukazzjoni ta' qabel l-iskola. L-edukazzjoni bażika kellha madwar 4,885,779 irreġistrati għal dak l-istess perjodu, filwaqt li 671,140 student kienu reġistrati f'ċentri ta' edukazzjoni medju jew sekondarju, diversifikati u professjonali Il-pajjiż kellu wkoll 25,835 skola u units edukattivi. L-evoluzzjoni tal-litteriżmu kienet qed tikber u speċjalment aċċellerata matul il-perjodu 1950-2005. Fis-snin sebgħin, meta l-Venezwela kienet qed tesperjenza tkabbir enormi minħabba l-bejgħ taż-żejt, ir-rata tal-litteriżmu żdiedet minn 77% għal 93% sal-1999, u b'hekk kienet waħda mill-ogħla rati ta' litteriżmu fir-reġjun. 14-il sena telgħet minn 52.2% fl-1950 għal 95.39% fl-2015. Fl-2005, il-Venezwela ddikjarat lilha nnifisha bħala territorju ħieles mill-illitteriżmu, wara li rreġistra miljun u nofs ruħ bejn l-2003 u l-2005. Din l-aħbar, madankollu, kienet tikkontradixxi statistika uffiċjali u projezzjonijiet dwar is-suġġett. === Saħħa === Il-gvern tal-Venezwela jamministra sistema tas-sigurtà soċjali li tkopri, fost oħrajn, inċidenti tax-xogħol, mard u pensjonijiet. L-istennija tal-għomor hija 71.5 snin għall-irġiel u 77.8 snin għan-nisa, skont stimi għall-2006, għalkemm naqset konsiderevolment f'dawn l-aħħar snin. Il-maġġoranza tal-imwiet u l-imwiet fil-vaganzi huma kkawżati minn inċidenti kkaġunati mit-teħid tal-alkoħol, u min-nuqqas ta' konformità mar-regolamenti tas-sigurtà bħaċ-ċinturini tas-sigurtà, fost oħrajn. Ċertu mard jinsab prinċipalment f'żoni rurali tal-Venezwela, minħabba n-nuqqas ta 'sanità f'dawn iż-żoni. Fl-1940s, saret kampanja intensa biex isir fumigazzjoni bid-DDT u jiġu eliminati n-nemus li jittrasmettu l-malarja, id-deni isfar u l-marda ta' Chagas. Madankollu, mis-snin sebgħin, dan il-mard li jinġarr min-nemus reġa żdied. Mill-2007 u l-2008 'l hawn, bosta indikaturi tas-saħħa wrew deterjorament sinifikanti. Għalhekk, il-mortalità tat-trabi kibret minn 4,747 mewt fi tfal taħt sena fl-2007 għal 11,466 mewt fl-2016 u l-mortalità materna fl-istess perjodu minn 198 mewta materna għal 756. Filwaqt li fl-2008 ġew irreġistrati 31,719 każ ta' malarja, dan in-numru żdied. għal 240,613 fl-2016. === Lingwi === [[File:Dialectos del español venezolano (2).png|thumb|Djaletti Spanjoli Venezwelan]] Il-Kostituzzjoni tal-Venezwela tirrikonoxxi l-Ispanjol u l-lingwi tal-popli indiġeni tal-Venezwela bħala uffiċjali. L-Spanjol huwa l-lingwa materna tal-maġġoranza tal-Venezwelani. Il-varjant tal-Ispanjol użat huwa l-Ispanjol Venezwelan, li min-naħa tiegħu huwa maqsum f'diversi djaletti. Il-lingwi tal-Veneżweljani indiġeni huma mitkellma minn inqas minn 1% tal-popolazzjoni totali tal-Venezwela. Fost dawn il-lingwi hemm Wayuunaiki, Warao, Pemón u oħrajn. Il-Lingwa tas-Sinjali tal-Venezwela (LSV) mhijiex kostituzzjonalment lingwa uffiċjali, madankollu, tintuża mill-kultura torox tal-pajjiż u kostituzzjonalment it-torox u l-mut għandhom id-dritt jesprimu lilhom infushom u jikkomunikaw taħt din il-lingwa. Ġeneralment, il-Lingwa tas-Sinjali Venezwelana tintuża fi programmi tal-aħbarijiet televiżivi minn interpreti. L-immigranti minn pajjiżi oħra jużaw il-lingwi tagħhom stess, minbarra l-Spanjol. Fost l-aktar lingwi mhux nattivi mitkellma hemm l-Għarbi, iċ-Ċiniż, l-Ingliż, it-Taljan u l-Portugiż. L-Ingliż jintuża bħala lingwa materna mill-Venezwelani li joqogħdu fi bliet qrib il-Gujana, bħal San Martín de Turumbán. Fir-rigward tad-djaletti, Portugiż u l-Portuñol huwa mitkellem fuq il-fruntiera mal-Brażil, speċjalment f'Santa Elena de Uairén. Coloniero German huwa djalett Ġermaniż użat f'Colonia Tovar, fl-stat ta' Aragua. === Reliġjon === [[File:Catedral de Caracas.JPG|thumb|left|Katidral Metropolitan ta' Santa Ana (Caracas)]] [[File:Basilica de Nuestra Señora de Chiquinquira.jpg|thumb|Il-Bażilika tal-Madonna ta' Chiquinquirá (Basílica de Nuestra Señora de Chiquinquirá) hija l-aktar tempju Kattoliku traffikuż fiż-Zulia u tinsab f'Maracaibo.]] [[File:Iglesia Santa Rosalía.jpg|thumb|left|Knisja ta' Santa Rosalía f'Caracas]] [[File:Catedral de Guanare.jpg|thumb|Katidral tal-Madonna ta' Coromoto]] [[File:Virgen de la Chiquinquira en la Basílica de la Chinita, Maracaibo, Venezuela full.jpg|thumb|Tabella żgħira li fuqha tidher ix-xbieha tal-Verġni ta' Chiquinquirá, Il-Bażilika tal-Madonna ta' Chiquinquirá (Basílica de Nuestra Señora de Chiquinquirá).]] Il-Kostituzzjoni Nazzjonali tistabbilixxi l-libertà tar-reliġjon. L-Insara jiffurmaw aktar minn 80% tal-popolazzjoni. Fost dawn, madwar 71% jidentifikaw bħala Kattoliċi. Madwar 17% jappartjenu għal knejjes evanġeliċi, il-Knisja Anglikana u gruppi Protestanti oħra bħax-Xhieda ta' Jehovah, Il-Knisja ta' Ġesù Kristu tal-Qaddisin tal-Aħħar Jiem u l-Knisja Adventista tas-Seba' Jum. 2% tal-Venezwelani huma membri ta' reliġjonijiet oħra bħall-Iżlam, l-Induiżmu, il-Buddiżmu u l-Ġudaiżmu. Il-prattikanti tar-reliġjonijiet b'għeruq pre-Ispaniċi jirrappreżentaw 2% oħra tal-popolazzjoni. L-atei huma 2% tal-Veneżweli, filwaqt li l-agnostiċi huma 6%. Min-naħa l-oħra, Santeria għandha segwaċi fost il-popolazzjoni Afro-dixxendenti. Fost il-manifestazzjonijiet reliġjużi popolari tal-Venezwela hemm ix-xjaten taż-żfin ta' Corpus Christi. Din id-dimostrazzjoni ssir f'diversi reġjuni tal-pajjiż minn gruppi differenti msejħa fratellanzi jew fratellanzi, li jiċċelebraw il-preżenza ta' Kristu fis-Santissimu Sagrament tal-Ewkaristija skont id-duttrina tal-Kattoliċiżmu B'kollox hemm 11-il fratellanza li jġibu flimkien aktar minn ħamest elef ruħ, l-aktar famużi minnhom huwa x-xjaten taż-żfin ta' Yare. Dawn il-manifestazzjonijiet ġew rikonoxxuti mill-[[UNESCO]] bħala Wirt Kulturali Intanġibbli tal-Umanità fl-2012. Bl-istess mod, il-partit San Pedro huwa festival reliġjuż ieħor ipproklamat wirt kulturali intanġibbli tal-Umanità mill-[[UNESCO]]. === Kriminalità === Il-kriminalità fil-Venezwela hija problema li taffettwa l-pajjiż kollu, għalkemm is-severità eżatta tal-problema mhix magħrufa minħabba li l-NGOs jimmaniġġjaw informazzjoni mhux uffiċjali u m'għandhom l-ebda mod biex jivverifikaw l-informazzjoni uffiċjali dwar il-kriminalità fil-Venezwela kienet ikklassifikata bħala l-iktar nazzjon perikoluż id-dinja skont l-istħarriġ ta' Gallup fl-2013 u fl-2015. Fl-2013 19% biss tal-Venezweli ħassewhom siguri li jimxu waħedhom bil-lejl, bi kważi kwart ta' dawk li wieġbu jindikaw li huma jew membru tal-familja kienu ġew ikkupjati fl-aħħar sena. Is-sitwazzjoni marret għall-agħar meta 14% biss ħassewhom siguri fl-2015, l-inqas persentaġġ globali rreġistrat mill-2005.​ Ir-rata ta' omiċidju intenzjonali tal-pajjiż hija wkoll waħda mill-ogħla fid-dinja. Skont in-[[Nazzjonijiet Uniti]], din it-tip ta' problema hija dovuta għas-sitwazzjoni politika u ekonomika fqira fil-pajjiż. traffikar tas-sess u xogħol tal-skjavi “Bħala riżultat tal-livelli għoljin ta' kriminalità, il-Venezweli ġew imġiegħla jimmodifikaw xi drawwiet tal-istil tal-ħajja. == Organizzazzjoni territorjali == [[File:Venezuela, administrative divisions (+claims) - es - colored.svg|thumb|Stati tal-Venezwela]] [[File:Venezuela Regiones Administrativas.svg|thumb|Reġjuni tal-Venezwela]] Diviżjoni Politika Territorjali: 23 Stat, Distrett Kapitali 1 (Preċedentement imsejjaħ id-Distrett Federali) u d-Dipendenzi Federali magħmula minn 311-il gżira, ċwievet u gżejjer. Il-Venezwela hija maqsuma f'4 reġjuni naturali kbar: ir-Reġjun tal-Karibew, ir-Reġjun Andin, ir-Reġjun ta' Llanos u r-Reġjun tal-Amażonja. Uffiċjalment hija organizzata f'9 reġjuni ġeografiċi li huma: Medda tal-muntanji Ċentrali, hija magħmula mill-istati: Yaracuy, Carabobo, Aragua, Miranda, Distrett Kapitali u t-tramuntana tal-istati Anzoátegui, Cojedes u Guárico. Il-firxa tal-muntanji tal-Lvant, hija magħmula mill-istat ta 'Sucre fl-intier tagħha u t-tramuntana tal-stati ta' Anzoátegui u Monagas. Sistema Corian, magħmula mill-stat ta' Falcón u t-tramuntana tal-istati ta' Lara u Yaracuy. Il-Lag Maracaibo, ikopri l-stat ta' Zulia, it-tramuntana tal-stat ta' Táchira u l-majjistral tal-istati ta' Mérida u Trujillo. L-Andes, magħmula mill-stati: Táchira, Mérida, Trujillo u n-nofsinhar tal-stat ta' Lara u l-punent tal-stati ta' Barinas u Portuguesa. Los Llanos jokkupa r-reġjun ċentrali tal-pajjiż u huwa magħmul mill-stati: Apure, Barinas, Portuguesa, Cojedes, Guárico, Anzoátegui u Monagas. Sistema Deltaic, magħmula mill-grigal tal-stat Monagas u d-Delta Amacuro kollu. Fin-Nofsinhar tal-Orinoco, jinkludi l-stati ta' Bolívar, Amazonas u n-Nofsinhar tad-Delta Amacuro. Reġjun insulari, jiġbor fih l-stat ta' Nueva Esparta bit-3 gżejjer tiegħu: Margarita, Coche u Cubagua u l-aġenziji federali li jinsabu fit-tramuntana tal-Venezwela fuq il-Baħar Karibew. == Kultura == [[File:TeresaCarreño.jpg|thumb|Il-Kumpless Kulturali Teresa Carreño, f’Caracas, huwa wieħed mill-aktar importanti fl-Amerika Latina u t-tieni l-akbar fl-Amerika t'Isfel.]] [[File:Catatumbolightning.jpg|thumb|Sajjetti Catatumbo.]] Il-kultura tal-Venezwela hija melting pot li fundamentalment tintegra tliet familji differenti: l-indiġeni, l-Afrikani u l-Ewropej. L-ewwel tnejn min-naħa tagħhom kellhom kulturi differenzjati skond it-tribujiet. It-traskultura u l-assimilazzjoni, tipiċi tas-sinkretiżmu kulturali, wasslu għall-kultura attwali tal-Venezwela, simili f'ħafna aspetti għall-bqija tal-Amerika Latina, għalkemm l-ambjent naturali jikkawża differenzi importanti. L-influwenza indiġena hija limitata għal xi kliem fil-lessiku u l-gastronomija. L-influwenza Afrikana bl-istess mod, minbarra l-istrumenti mużikali bħat-tanbur. L-influwenza Spanjola kienet aktar importanti u b'mod partikolari kienet ġejja mir-reġjuni ta' Andalusia u Extremadura, postijiet ta' oriġini tal-maġġoranza ta' settlers fiż-żona tal-Karibew matul l-era kolonjali. Bħala eżempju ta' dan, nistgħu nsemmu l-binjiet, xi wħud mill-mużika, ir-reliġjon Kattolika u l-lingwa. Influwenza Spanjola ovvja hija l-ġlied tal-barrin u ċerti karatteristiċi tal-gastronomija. Il-Venezwela kienet ukoll arrikkita minn kurrenti oħra ta' oriġini Antilliana u Ewropea fis-seklu 19, speċjalment ta' oriġini Franċiża. Fi stadju aktar reċenti, dimostrazzjonijiet ta' oriġini Amerikana u immigrazzjoni ġdida ta' oriġini Spanjola, Taljana u Portugiża faqqgħet fil-bliet il-kbar u r-reġjuni taż-żejt, u żiedu l-mużajk kulturali diġà kumpless. Għalhekk, pereżempju, mill-Stati Uniti ġejja l-influwenza tat-togħma għall-baseball u l-kostruzzjonijiet arkitettoniċi moderni. === Letteratura === Il-letteratura Venezwelana bdiet tiżviluppa mill-era kolonjali, b'indirizzi għall-artijiet il-ġodda u l-abitanti oriġinali tagħhom. Kronaki u stili varji ta' poeżija kienu l-manifestazzjonijiet letterarji ewlenin matul is-seklu 18. F'dan l-ewwel perjodu tispikka l-figurata' Andrés Bello, poeta, filologu, grammatiku u edukatur ta' fama universali. Bello żviluppa xogħlijiet bħal Allocution on Poetry (1823) u Silva on Agriculture in the Torrid Zone (1826), li kienu prekursuri tat-tema Amerikanista li kienet tiġi żviluppata ftit tal-ħin wara f'żoni oħra tal-kontinent. Simón Rodríguez jirrappreżenta eżempju ieħor ta' fama fil-kontinent kollu, b'xogħlijiet bħal Soċjetajiet Amerikani (1828), Difiża ta’ Bolívar (1830), Osservazzjonijiet fuq it-terren ta' Vincocaya (1830), u Dwal u virtujiet soċjali (1834). [[File:AndresBello.jpg|thumb|Andrés Bello huwa meqjus bħala l-aktar figura intellettwali prominenti u importanti fil-kultura Hispana Amerikana tas-seklu 19, kif ukoll wieħed mill-aktar umanisti importanti fl-Amerika.]] Id-daħla tas-seklu 19 u l-Indipendenza raw it-twelid ta' letteratura politika raffinata, inkluża l-awtobijografija ta' Francisco de Miranda u l-ittri ta' Bolívar, kif ukoll oratorju ta' sbuħija retorika u stilistika kbira li kienet se tgħaddi l-kitbiet tal-aktar diversi. eroj tal-proċess emanċipatorju. Wara l-Indipendenza, il-letteratura Venezwelana bdiet tiddiversifika, iżda bdiet tevolvi b'rata mgħaġġla biss fi żmien Guzmán Blanco. Matul il-perjodu bejn l-emanċipazzjoni tal-Venezwela mill-Gran Kolombja, il-ħajja tal-poeta Zulian, filologu politiku u storiku Rafael María Baralt, l-ewwel Latin Amerikan li okkupa siġġu numru fl-Akkademja Rjali Spanjola u awtur tal-ewwel ktieb dwar l-Istorja tal-Venezwela (1887), minbarra sensiela ta' pubblikazzjonijiet li ffurmaw kontribuzzjonijiet għal-letteratura Hispanika bl-ewwel Diccionario Matrix de la Lengua Castellana (1850) u d-Diccionario de Galicismos (1855); ta' għadd bla għadd ta' odi bħal To Christopher Columbus (1849) u l-aktar famużi Adieu lill-Patrija (1843), u diversi esejs politiċi. Ir-Romantiċiżmu, l-ewwel ġeneru letterarju importanti fil-Venezwela, żviluppa f'nofs dak il-perjodu, b'figuri bħal Juan Antonio Pérez Bonalde u Eduardo Blanco jispikkaw fi ħdan dan il-moviment. Fl-aħħar tas-seklu 19, seħħ il-moderniżmu u fil-bidu tas-seklu 20, seħħet id-dehra ta' avant-garde. Il-costumbriżmu, b’għeruq romantiċi, ħa għeruq fondi fil-Venezwela permezz ta' awturi bħal Nicanor Bolet Peraza, Daniel Mendoza u Fermín Toro. Mill-1880, fil-Venezwela bdew jitfasslu moviment letterarju u tradizzjoni ta' ambizzjoni usa'. Cecilio Acosta u Arístides Rojas, fost oħrajn, indikaw it-tranżizzjoni lejn pożizzjonijiet intellettwali u kreattivi ġodda. Fil-qasam tal-moderniżmu spikkaw fost l-oħrajn Manuel Díaz Rodríguez u Luis Urbaneja Ahelpohl. Is-sena 1910 normalment tittieħed bħala l-punt tat-tluq għal esperjenzi estetiċi ġodda li jirreaġixxu kontra l-moderniżmu u jippruvaw jiktbu dwar il-ħajja komuni, sabiex toħroġ espressjoni letterarja ġdida ta' natura realistika, li fiha jerġgħu jitfaċċaw essenzi qodma tal-kostumbriżmu. F'dan il-mument fit-trajettorja tar-rumanz Venezwelan, l-ismijiet ta' José Rafael Pocaterra (Memorji ta' Venezweljan tad-Dekadenza), Teresa de la Parra (Ifigenia) u l-figura kbira ta' Rómulo Gallegos, li waqqaf l-iskola tar-realiżmu maġiku, huma rilevanti l-Amerika Latina, b’xogħlijiet bħal Doña Bárbara (1929), Cantaclaro (1934), u Canaima (1935). Awturi Venezwelani rikonoxxuti oħra huma Andrés Eloy Blanco, Arturo Uslar Pietri (li introduċa t-terminu Realiżmu Maġiku fil-letteratura), Miguel Otero Silva, Mariano Picón Salas, Guillermo Meneses, Adriano González León, Antonia Palacios, José Antonio Ramos Sucre, Salvador Garmendia, Francisco. Lazo Martí, Rafael Cadenas, José Ignacio Cabrujas, u Víctor Bravo, fost oħrajn. Bħala parti mix-xogħol letterarju, fil-Venezwela l-Premju Rómulo Gallegos huwa organizzat kull sentejn għall-aktar rumanz li jispikka fid-dinja li titkellem bl-Ispanjol, premju meqjus minn ħafna bħala l-aktar premju letterarju importanti fl-Amerika Latina. === Mużika === [[File:04162012Bailes071 (cropped).JPG|thumb|Joropo, żfin nazzjonali tal-Venezwela.]] Il-mużika Venezwelana hija kkaratterizzata minn taħlit ta' elementi Spanjoli u Afrikani, tipiċi li jappartjenu għal poplu prinċipalment mestiż. L-aktar ġeneru rappreżentattiv tal-pajjiż huwa l-mużika llanera, li tuża strumenti bħal cuatro, l-arpa, il-maracas, il-bandola u l-capachos. Dan ir-ritmu sar ikkonsagrat bħala l-mużika tal-identità nazzjonali, sal-punt li l-Venezweli jissejħu llaneros barra minn Malta. Dan il-ġeneru kellu l-oriġini tiegħu fir-reġjun illum inkluż fl-stati ta' Apure, Barinas, Guárico, Cojedes u Portuguesa, fejn huwa kkultivat ta' spiss. [[File:Hombre cantando por dinero en las cercanías del Hotel Humbodlt.jpg|thumb|Il-cuatro huwa l-istrument tipiku u l-aktar emblematiku tal-mużika Venezwelana, minbarra li huwa assi ta' interess kulturali tan-nazzjon.]] Ġeneru ieħor ta' sinifikat kulturali kbir huwa l-bagalja, oriġinarjament miż-Zulia—għalkemm għandha varjanti fil-Lvant tal-pajjiż. Illum il-ġurnata' huwa ġeneru li huwa relatat mal-Milied madwar il-Venezwela. Fost l-esponenti tal-bagpipe Zuliana, jispikka r-rispett reverenzjali lejn Ricardo Aguirre, li kkompona dak li hu meqjus bħala l-innu tal-ġeneru, La Gray Zuliana. Il-waltz Venezwelan igawdi wkoll rikonoxximent, u ġie żviluppat fuq kollox minn surmasti kbar tal-kitarra bħal Antonio Lauro u Alirio Díaz. Għalkemm huwa derivattiv tal-waltz Ewropew, huwa mitmugħ mill-karatteristiċi mużikali tipiċi tal-pajjiż, li jiġi esegwit bl-istrumenti klassiċi tal-mużika llanera, inklużi l-kitarra, it-treble, il-pjanu u l-klarinett. Għandu l-għeruq tiegħu fir-reġjun ċentrali-punent tal-pajjiż u fir-reġjun Andin, fejn jintużaw il-vjolin u l-mandolina. It-togħma mużikali tal-Veneżweli hija differenti ħafna minn dik tal-pajjiżi tal-Amerika t'Isfel Biss mal-Kolombja għandhom xi gosti komuni, bħal vallenato fuq il-kosta u mużika llanera, għax huma mill-fruntiera. Huwa ċar li huwa Karibew: is-salsa u l-merengue huma mużika biex tisma' u mhux biss biex tiżfen, bħal f’pajjiżi oħra. Il-pop u l-hip hop huma wkoll ġeneri li huma popolari ħafna fost iż-żgħażagħ. L-iktar żfin rappreżentattiv tan-nazzjon Venezwelan huwa l-joropo. Għandu moviment mgħaġġel b’ritmu ternarju, li jinkludi tap dance ikkulurit u referenza żgħira għall-valz Ewropew, u għalhekk jirrappreżenta l-aktar forma espressiva ġenwina fost il-manifestazzjonijiet tal-mużika kolonjali. Minħabba l-influwenza u l-prossimità tal-pajjiżi Anglo-Amerikani, jiġu prodotti wkoll heavy metal, reggae u ska, kif ukoll ġeneri rock u pop oħra, li jinstemgħu speċjalment fost il-komunitajiet taż-żgħażagħ ta’ bliet kbar. Bl-istess mod, il-mużika elettronika magħmula fil-Venezwela ilha tgawdi rikonoxximent internazzjonali akbar. Fost l-esponenti kollha tal-mużika Venezwelana, l-aktar ċċelebrat huwa Simón Díaz, li l-kult u l-interpretazzjoni tiegħu tal-mużika llanera, flimkien mal-personalità tiegħu, kisbu l-istatus li jitqies bħala l-aktar folklorist Venezwelan importanti ta' kull żmien. L-melodia tiegħu Caballo Viejo ġiet koperta u tradotta f'diversi lingwi madwar id-dinja. Fl-2008 Díaz irċieva Premju Grammy Onorarju mill-Bord tad-Diretturi tal-Akkademja tar-Reġistrazzjoni tal-Amerika Latina. Bl-istess mod fil-mużika klassika, il-Venezwela spikkat f'dawn l-aħħar snin talli daqqet fuq palkijiet Ewropej mill-Orkestra Sinfonika Simón Bolívar, kisbet ftit fama internazzjonali u poġġiet ruħha bħala waħda mill-aqwa orkestri fid-dinja flimkien mad-direttur tagħha Gustavo Dudamel li jmexxi wkoll il- Orkestra Filarmonika ta' Los Angeles. === Arti tal-plastik === [[File:Miranda en la Carraca by Arturo Michelena.jpg|thumb|Miranda in La Carraca, żejt fuq tila miżbugħa minn Arturo Michelena fl-1896, huwa l-aktar xogħol popolari u użat tal-pittura Venezwelana.]] Il-pittura u l-iskultura Venezwelana kienu tradizzjonalment influwenzati minn temi storiċi u l-proċess politiku esperjenzat mill-pajjiż matul l-Indipendenza tiegħu. Ħafna pitturi u skulturi tas-seklu dsatax huma spiss ippreżentati bħala rappreżentazzjonijiet ta’ mumenti ewlenin fl-istorja, għemejjel erojċi, u allegoriji tan-nazzjon. Dawk li spikkaw f'din il-fażi kienu Juan Lovera, Arturo Michelena, Martín Tovar y Tovar, Tito Salas, fost oħrajn. Madankollu, il-pittura romantika kellha l-akbar esponent tagħha f'Cristobal Rojas, li fil-biċċa l-kbira taddevja minn dawk it-temi ġeneralizzati. Fost dawk li kkontribwew ħafna għall-arti kinetika kien hemm Carlos Cruz-Díez, Jesús Soto u Juvenal Ravelo. Din it-tendenza partikolari saret popolari ħafna fil-pajjiż, u hemm xogħlijiet ta' dan it-tip f'diversi istituzzjonijiet kulturali, u anke fuq l-awtostradi, fil-Metro u f'ajruporti bħal Maiquetía. L-astrazzjoni u s-simboliżmu kellhom wieħed mill-akbar żviluppaturi tiegħu f'Armando Reverón, li x-xogħol tiegħu qed jibda jiġi skopert mill-ġdid u rikonoxxut internazzjonalment. Alejandro Otero spikka wkoll fl-astrazzjoni u l-kinetikiżmu, filwaqt li r-realiżmu soċjali kien marbut max-xogħol ta' César Rengifo. Pitturi tal-pajsaġġ kbar kienu Manuel Cabré, Luis Álvarez de Lugo, fost oħrajn, li jispikkaw fil-pittura tal-għolja El Ávila. Isem ieħor huwa Pedro León Zapata, magħruf bħala karikatur famuż. Francisco Narváez, Alejandro Colina, Gertrud Goldschmidt, Lía Bermúdez, fost oħrajn, jispikkaw fl-iskultura. L-attivitajiet u l-kreazzjonijiet fil-qasam tad-disinn grafiku wkoll kellhom post speċjali fil-pajjiż. Bl-istess mod, hemm bosta artisti li ddedikaw lilhom infushom għall-produzzjoni tal-arti kontemporanja, li jidhru fix-xena nazzjonali u internazzjonali. Jenfasizza x-xogħol ta' Yucef Merhi, pijunier tal-arti diġitali, kif ukoll ix-xogħol ta' José Antonio Hernández-Díez. === Inġenji === L-istorja tal-artiġjanat u l-artiġjani ma tistax tiġi sseparata minn anteċedenti li jmorru lura għal aktar minn 14,000 sena, meta l-ewwel settlers Amerinjani abitaw it-territorju attwali tal-Venezwela. Huma żviluppaw tekniki tipiċi tas-soċjetajiet tal-kaċċaturi u l-ġbir għat-tinqix tal-ġebel u l-injam, sabiex joħolqu oġġetti li jiffavorixxu l-interazzjoni tagħhom mal-ambjent u l-użu tar-riżorsi tiegħu. Xi żmien wara, meta kisbu l-għarfien li jippermettilhom jittrattaw riżorsi naturali oħra, bħat-tafal, irnexxielhom jaqbdu parti mid-dinja u l-kosmogonija tagħhom fuq l-art immudellata u msajra. L-ewwel vestiġji taċ-ċeramika ġejjin mill-Orinoco tan-nofs, mit-tradizzjonijiet kulturali magħrufa bħala Saladoide u Barrancoide. L-insiġ u l-basket kienu użati b'mod utilitarju u fil-festi sagri. Fiċ-ċimiterji indiġeni ta' Quíbor, instabu fdalijiet ta' plottijiet sħaħ li servew bħala appoġġ għall-katavri. Qfief bħal dawn kienu jintużaw bħala urni fejn kienu jitqiegħdu partijiet mill-iskeletru niexef biex jiġu depożitati fi spazji oħra bħala dfin sekondarju. Xi frammenti arkeoloġiċi taċ-ċeramika juru impressjonijiet ta' basktrija li jissuġġerixxu li ċertu nisġiet servew bħala appoġġ għal qsari jew platti kbar, filwaqt li l-biċċiet kienu dekorati jew lesti qabel ma jinħarqu. Ħafna mit-tekniki pprattikati fis-snajja attwali twieldu f'dan il-perjodu storiku. === Arkitettura === [[File:Iglesia San Martin de Tours II.jpg|thumb|left|Knisja ta' San Martin ta' Tours is an example of German architecture in Colonia Tovar, Aragua]] [[File:Casco Central Santa Ana de Coro, estado Falcon, Venezuela.jpg|thumb|Ċentru storiku ta' Coro, belt fejn huma ppreservati eżempji importanti ta' arkitettura eklektika li jgħaqqdu stili indiġeni, Mudejar u Olandiżi. Ġiet imsemmija Sit ta' Wirt Dinji mill-UNESCO fl-1993.]] [[File:Catedral Nuestra Señora del Pilar.jpg|thumb|left|Katidral tal-Madonna tal-Pilar fl−Barinas hija eżempju tal-Arkitettura tal-Epoka Spanjola]] [[File:Cathedral of Ciudad Bolivar.jpg|thumb|Il-Katidral ta' Ciudad Bolívar hija eżempju tal-arkitettura bikrija tal-Venezwela indipendenti]] [[File:Hacienda La Vega, El Paraiso, Caracas, Venezuela 3.jpg|thumb|left|Il-Hacienda La Vega f'Caracas, li tmur lura għall-1590, hija eżempju ta' arkitettura matul l-era Spanjola]] [[File:Petare2004-8b.jpg|thumb|Arkitettura tal-Epoka Spanjola fiż-Żona l-Qadima ta' Petare, Miranda]] [[File:Hacienda La Vega, El Paraiso, Caracas, Venezuela.jpg|thumb|left|Il-Hacienda La Vega f'Caracas, li tmur lura għall-1590, hija eżempju ta' arkitettura matul l-era Spanjola]] [[File:Conjunto Hacienda La Trinidad 3.jpg|thumb|Il-Hacienda La Vega f'Baruta, Miranda, li tmur lura għall-1590, hija eżempju ta' arkitettura matul l-era Spanjola]] [[File:Turen portuguesa venezuela.jpg|thumb|left|Arkitettura unika ta' Turén]] Ix-xogħol arkitettoniku fil-pajjiż jista' jmur lura għall-1000 QK, meta l-ewwel settlers wettqu xogħol ta' l-art bil-ħsieb ta' żvilupp agrikolu, ħakmu wkoll l-immaniġġjar tal-ġebel għal bini maħsub għall-ħażna. Aktar tard żviluppa arkitettura indiġena fi spazji akkwatiċi u tal-ġungla, li kellha l-aktar eżempji rappreżentattivi tagħha fid-djar tas-stilt, ix-shabonos u l-churuatas (għarix) ta' interess kollettiv, ikkaratterizzati minn ponta konika u struttura ċirkolari. Dawn tal-aħħar huma l-aktar proliferati fil-pajjiż, għandhom speċifiċità skont kull grupp etniku indiġenu u saru ikona tal-kultura Venezwelana. Bit-twaqqif tal-Kolonja, inkisbet arkitettura kkaratterizzata fuq kollox minn sobriety u sempliċità. Minħabba l-ftit perċezzjoni tal-ġeoloġija ekonomika li kienet inizjalment mogħtija lill-provinċja ta' dak iż-żmien, għażlet għal iffrankar ta' riżorsi allokati għall-kostruzzjoni, li ddetermina modestja mmarkata fil-bini ta' din il-fażi Id-djar bahareque u adobe, bi twieqi kbar, u mibnija madwar patios bil-weraq u hallways, proliferaw sakemm saru l-aktar komuni għal dak iż-żmien. L-akkomodazzjoni popolari hija notevoli mingħajr ħafna ostentazzjoni, u l-arkitettura reliġjuża wkoll baqgħet marbuta ma 'dak l-ispirtu, li dam matul is-seklu 19. Madankollu, il-kuluri pittoresk u jleqqu li bihom huma mżejna l-ħitan ta' barra tad-djar huma karatteristiċi tal-arkitettura kolonjali tal-pajjiż, b'mod partikolari fl-ibliet sħan, bħal Coro u Maracaibo. Is-seklu 20 kien ikkaratterizzat aktar mill-iżvilupp urban tiegħu mmirat lejn il-modernizzazzjoni. L-influwenza neo-barokka u Moorish kienu evidenti fil-kostruzzjoni tat-Teatru Nazzjonali u ċ-Ċirku l-Ġdid, minn periti notevoli bħal Alejandro Chataing. Kostruzzjonijiet bħat-Teatru Teresa Carreño u t-Torrijiet taċ-Ċentru Simón Bolívar, kif ukoll l-Iżvilupp mill-ġdid ta' El Silencio u l-Belt Università ta' Caracas (magħmula minn Carlos Raúl Villanueva), jiżvelaw l-impuls mogħti lill-arkitettura modernista fil-pajjiż, peress li fin-nofs. tas-seklu. Ta' min jinnota wkoll is-skyscrapers imponenti fil-kapitali mibnija waqt l-isplużjoni taż-żejt, bit-Twin Towers ta' Parque Central jispikkaw. === Gastronomija === Il-gastronomija tal-Venezwela hija mod varjat ta' kif tipprepara ikel u xorb magħmul f'dak il-pajjiż, li jikkostitwixxi r-riżultat tat-taħlita kulturali u gastronomika mill-Ewropa—speċjalment Spanja, l-Italja, il-Ġermanja, Franza, l-Olanda u l-Portugall—u l-Afrika—a sal- popolazzjonijiet ta' skjavi miġjuba mill-Ispanjoli—bil-gastronomija tal-popli indiġeni tal-pajjiż. [[File:Pabellón Criollo Venezolano.jpg|thumb|Pavaljun Creole, meqjus bħala l-platt nazzjonali tal-Venezwela.]] Għalkemm għandha dawn il-karatteristiċi universalment, il-gastronomija tal-Venezwela hija varjabbli u diversa daqs it-territorju nnifsu. Fir-reġjun kapitali tal-pajjiż, hija nnutata diversità akbar minħabba li hija punt ta' konfluwenza, peress li hija ċ-ċentru taż-żoni produttivi, u fejn tiġi riċevuta l-akbar influwenza Spanjola, Taljana u Ewropea oħra. Fir-reġjun tal-Lvant, minħabba li hija żona tal-Karibew, tippredomina kċina bbażata fuq ħut, awwisti u molluski bl-għaġin jew ross, li tiżvela wkoll l-influwenza tal-ikel marittimu Ewropew. Fil-Llanos huwa magħruf sew il-konsum taċ-ċanga u l-annimali kkaċċjati, kif ukoll il-produzzjoni kbira tiegħu ta' ġobon u prodotti tal-ħalib. Zulia, il-punent tal-pajjiż u Guayana mhumiex 'il bogħod minn dawn l-istess karatteristiċi, differenti fil-laħam tal-mogħoż, mogħoż u fenek, ġobon bħal palmita fl-ewwel tnejn, u fil-preżenza tal-qamħ f'dak l-aħħar reġjun, fejn Huma jipproduċu ġobon bħal Guayanés, ġobon bl-idejn, fost oħrajn Fl-Andes hemm orjentazzjoni aktar Ewropea, fejn aktar ħaxix u tuberi, qamħ, laħam tan-nagħaġ, trota kkultivata u prodotti tal-ħalib. Il-kċina tal-Venezwela għandha platti oħra magħrufa bħall-arepa, tip ta' bun inkaljat b'forma ċirkolari ta' għaġina tal-qamħ li jiġi kkunsmat mimli b’ikel ieħor jew użat bħala side dish, il-cahapas, il-mogħoż fil-ġewż tal-Indi, ir-reġina pepiada. , iċ-ċanga fuq stick, ixwi iswed, grill Creole, soppa tat-tripa, pisca Andina u bollos pelones fost oħrajn. It-tequeños, minbarra li huma wirt kulturali, huma l-aktar tip ta' appetizer apprezzat fil-pajjiż, u l-preparazzjoni ta' empanadas hija wkoll estensiva ħafna. Ta' kontribuzzjoni barranija huma l-fabada (minn Spanja) u l-pasticho (mill-Italja). Fost l-aktar xarbiet popolari hemm chicha Venezwelana u papelón bil-lumi. Il-birra hija l-iktar xarba alkoħolika kkunsmata, u l-punch tal-krema huwa wkoll prodott. Ir-rum Venezwelan għandu tradizzjoni kbira u huwa fost l-aqwa fid-dinja. === Ċinema u teatru === Iċ-ċinema Venezwelana bdiet il-produzzjoni tagħha fl-1896, sena biss wara l-ewwel produzzjoni tal-aħwa Lumière fi Franza. Iċ-ċinema nazzjonali ħa wkoll wieħed mill-aktar passi importanti tiegħu fl-1934 meta l-kwartieri ġenerali tal-laboratorji nazzjonali u Maracay Films ġew stabbiliti fil-belt ta' Maracay. Il-Miracle of the Lake, l-ewwel dokumentarju bil-kulur li sar fil-Venezwela u l-Amerika Latina, jiġi ffilmjat f'dan il-laboratorju. [[File:Teatro Nacional de Noche.JPG|thumb|Faċċata tat-Teatru Nazzjonali tal-Venezwela, Caracas.]] Iċ-ċinema Venezwelana, min-naħa tagħha, kienet ikkaratterizzata minn produzzjoni irregolari, għalkemm esperjenzat era tad-deheb fis-snin sebgħin u tmenin b’diretturi bħal Mauricio Walerstein, Clemente de la Cerda u Román Chalbaud, dan tal-aħħar awtur tal-film meqjus minn ħafna bħala li hu. l-aqwa esponent taċ-ċinema Venezwelana: The smoking fish (1977). Forsi l-aktar produttur tal-films ta' suċċess fil-pajjiż kienet Margot Benacerraf, li rebħet il-Palma tad-Deheb għall-Venezwela fil-Festival ta' Cannes tal-1959 bix-xogħol tagħha Araya. L-aktar diretturi rappreżentattivi huma Fina Torres, Elia Schneider, Alberto Arvelo, José Ramón Novoa u Diego Rísquez. Il-korp governattiv huwa ċ-Ċentru Nazzjonali Awtonomu taċ-Ċinematografija. Il-ħames films l-aktar li dehru fl-istorja taċ-ċinema Venezwelana huma Papita, maní, tostón (2013) ta' Luis Carlos Hueck (b'1,840,281 miljun telespettatur), Culpable Homicide (1984) ta' César Bolívar (1,335,552), Macu, The Policeman's Wife (1987). ) minn Solveig Hoogesteijn (1,180,621), Express Kidnapping (2005) minn Jonathan Jakubowicz, u Zero Hour (2010) minn Diego Velasco.​ Min-naħa tagħha, il-manifestazzjonijiet teatrali tal-Venezwela huma ddokumentati ħażin matul il-perjodu prekolombjan, parzjalment minħabba l-viżjoni Ewrocentrika tad-dinja u l-ftit żvilupp tat-tribujiet indiġeni lokali, meta mqabbla mal-Aztecs, Mayans u Incas. Madankollu, it-teatru wettaq funzjoni importanti f'termini ta 'tixrid tal-identità tat-tribù, żviluppa aktar fl-Andes tal-Venezwela, fejn kien użat għal skopijiet edukattivi u reliġjużi. Il-professjonalizzazzjoni tat-teatru kienet tiġi fi żmien il-Kolonja, madwar is-seklu 17. Intqal li t-teatru modern tal-Venezwela kien influwenzat fil-biċċa l-kbira mill-biċċiet ta' Tennessee Williams għat-trattament tiegħu tal-problemi tal-bnedmin, u ġie popolarizzat permezz tal-hekk imsejħa teatru tat-Trinità Qaddisa tal-Venezwela: José Ignacio Cabrujas, Isaac Chocron u Román. Chalbaud. L-attività tagħha hija abbundanti u tfittex li tarrikkixxi ruħha b’xogħlijiet universali u tekniki ta' interpretazzjoni ġodda Hemm bosta gruppi teatrali bħall-Kumpanija Nazzjonali tat-Teatru, Rajatabla, Theja, u s-Sedja tal-Palk tal-Venezwela. === Sports === L-oriġini tal-isport fil-Venezwela jistgħu jiġu rintraċċati lura għall-era kolonjali, meta l-baqar ġew introdotti fil-pajjiż fit-tieni nofs tas-seklu 16. Dan jagħti lok għall-coleus, sport ekwestri li jikkonsisti fit-twaqqigħ ta' barri minn denb, li joriġina minn xogħol agrikolu fil-pjanuri. Ta' l-istess data, jingħaddu l-blalen tal-Kreoli, logħba simili għall-boccia u l-petanque. Din l-aħħar modalità ġiet introdotta mill-patrijiet Spanjoli f'dak l-istess perjodu storiku, iżda l-popolarità tagħha kienet se tikber fis-seklu 20. Iż-żewġ prattiċi għandhom tradizzjoni twila fil-pajjiż. Xi arti marzjali bħall-garrote Tocuyan u l-ġlieda kontra sottomissjoni Karive huma wkoll indiġeni. [[File:TOROS COLEADOS.jpg|thumb|Coleo de toros huwa l-isport nazzjonali, li joriġina fiż-żoni rurali taċ-ċentru tal-pajjiż fi żminijiet kolonjali.]] Il-baseball huwa l-isport ewlieni fil-pajjiż. Il-popolarità ta' dan l-isport kibret b'mod straordinarju wara li, fl-1941, dan in-nazzjon ta' l-Amerika t’Isfel kien inkurunat fit-Tazza tad-Dinja tal-Baseball F'dan il-qasam spikkat b’mod notevoli, li ħadet seba' titli tas-Serje tal-Karibew, u kienet tlett darbiet tal-Baseball. Medalja tad-deheb fit-Tazza tad-Dinja. Il-Venezwelan Professional Baseball League, imwaqqfa fl-1945, hija dik li torganizza l-kompetizzjoni annwali ewlenija fil-qasam, u għandha tmien timijiet. Barra minn hekk, il-Venezwela hija t-tieni l-akbar esportatur ta' plejers tal-baseball, ssuperat biss mir-Repubblika Dominicana. Fl-2008, total ta' 729 plejer tal-baseball tal-Venezwela kellhom kuntratt fil-baseball professjonali barrani Huwa importanti ħafna għall-pajjiż li jsegwi l-karriera sportiva tal-Venezweli fil-kampjonat tal-baseball Amerikan. Ta' min jinnota li l-Venezwela tidher bħala waħda mill-potenzi dinjija f’dan l-isport. Għandu wkoll tim tal-baseball tan-nisa li rebaħ il-midalja tal-bronż fil-kampjonat dinji tal-baseball f’dik il-kategorija fl-2016. Il-basketball huwa meqjus bħala wieħed mill-aktar sports popolari fil-pajjiż Din id-dixxiplina sportiva hija rappreżentata mill-Federazzjoni tal-Basketball tal-Venezwela (FVB) affiljata mal-FIBA. L-attività tagħha hija maqsuma fil-Lega Professjonali u l-Lega Nazzjonali. It-tim f'avvenimenti internazzjonali pparteċipa fil-Logħob Olimpiku ta' Barċellona tal-1992, li kien l-unika parteċipazzjoni Olimpika tiegħu, u fit-Tazzi tad-Dinja tal-1990, 2002, 2006 u 2023. Ikkwalifika wkoll għal diversi Tournaments tal-Ameriki (Pre-Olimpiċi), Kampjonati. FIBA Americas (Pre-Tazza tad-Dinja) u Logħob Pan Amerikan. Fl-NBA ipparteċipaw diversi Venezweljani, l-aktar magħruf ikun Carl Herrera. L-akbar proeza tal-basketball Venezwelan s'issa kienet il-midalja tad-deheb fil-Kampjonat FIBA ​​tal-Ameriki tal-2015, u mhux inqas importanti t-tliet titli tal-Kampjonat tal-Basketball tal-Amerika t'Isfel fl-1991, 2014 u 2016. Il-futbol ra l-popolarità tiegħu tiżdied f'dawn l-aħħar snin, u sar sport li jiġbed folol fil-pajjiż. Organizzata mill-Federazzjoni tal-Futbol Venezwelana (FVF), affiljata mal-FIFA. Iż-żieda fir-rebħiet u l-kwalità tal-logħob tat-tim tal-futbol tal-Venezwela sa mill-2001 stimulat l-iżvilupp f'din id-dixxiplina, kif ukoll l-attrazzjoni tal-partitarji. Il-Venezwela organizzat Copa América għall-ewwel darba fit-42 edizzjoni tagħha fl-2007, għalkemm l-aħjar parteċipazzjoni tagħha fit-tournament kienet fl-2011, u kisbet ir-raba' post L-akbar kisbiet tal-futbol Venezwelan kienu żewġ titli fil-Kampjonat tan-Nisa ta' taħt is-17-il sena tal-Amerika t'Isfel fl-2013. u 2016 u runner-up fil-Kampjonat tal-Futbol ta' l-Amerika t’Isfel 2013 Laħqu wkoll runner-up fit-Tazza tad-Dinja tal-Futbol U-20 2017 Fil-varjazzjoni tagħha tal-futsal, il-Venezwela kisbet karriera importanti. sar champion fil-Kampjonat Dinji tal-Futsal AMF fl-1997.387​Fl-isports bil-mutur, l-iktar Venezwelan prominenti kien Johnny Cecotto. Sar l-iżgħar champion tad-dinja fl-istorja tal-muturi billi rebaħ il-Grand Prix ta' Franċiż fit-350cc, u żied il-Kampjonat tad-Dinja 750cc mat-titli tiegħu. F'din id-dixxiplina jispikka wkoll Carlos Lavado, li reba darbtejn il-Kampjonat tad-Dinja tal-250cc, u Pastor Maldonado, sewwieq tat-tlielaq tal-Formula 1, rebbie[ tal-Grand Prix ta' Spanja tal-2012.388 Min-naħa l-oħra, fl-isports individwali l-aktar prominenti fil-Venezwela huwa l-boxing, b'bażi kbira ta' partitarji. Il-pajjiż ipproduċa boxers mill-aqwa fil-livell internazzjonali, u huwa segwit b'interess mill-Venezwelani. Fl-isport tax-xitwa, il-Venezwela spikkat fl-iski Nordiku ma' César Baena. F'dak li għandu x'jaqsam mal-atletika, fit-triple jump, il-Venezwela spikkat grazzi għal Yulimar Rojas li rebħet il-midalja tal-fidda fil-Logħob Olimpiku ta' Rio 2016, u ħames snin wara kienet se ssir championa Olimpika fil-Logħob Olimpiku ta' Tokyo 2020, u b'hekk stabbiliet rekord. rekord dinji u Olimpiku b’qabża ta’ 15.67 m. Fil-karate, il-Venezwela hija l-uniku pajjiż fl-Amerika Latina li huwa fost l-aqwa 15 fid-dinja, fit-12-il post speċifikament, biex b'hekk rebaħ 3 midalji tad-deheb, 3 tal-fidda u 8 tal-bronż għal total ta' 14 fid-dinja , bl-aktar esponent prominenti ta' dan l-isport ikun Antonio Díaz. Ir-rugby ilu jiġi pprattikat ukoll mis-snin ħamsin, introdott fil-pajjiż minn ħaddiema taż-żejt ta' oriġini Brittanika. Illum il-ġurnata hija popolari ħafna fil-livell universitarju. === Pageants tas-sbuħija === Il-Venezwela hija distinta bħala “fabbrika ta' rġejjen tas-sbuħija”, peress li għandha t-titlu ta' Miss Univers 7 darbiet – konkors internazzjonali u annwali ta' sbuħija femminili li fih tiġi ġġudikata s-sbuħija integrali –, taħt biss l-Istati Uniti li rebħuha 9 drabi, kienu l-Amerikani li g[enu biex jintrodu/u l-konkors fil-Venezwela. Miss Venezuela bdiet bħala konkors tas-sbuħija fl-1952 sponsorjat mil-linja tal-ajru Pan Am u kumpanija li timmanifattura l-malji tal-għawm. Il-pajjiż għandu aktar minn 200 akkademja tal-immudellar fejn tfajliet mill-età ta’ 4 snin huma mħarrġa f’dixxiplini bħall-makeup, il-faxxinu, it-taħdit fil-pubbliku, il-pożi tar-ritratti, l-espressjoni tal-ġisem, minbarra ħiliet oħra, peress li l-industrija renjanti saret waħda mill- l-aktar negozji qligħ u effiċjenti fil-pajjiż. Għalhekk, ir-renji huma parti mill-kultura popolari fil-Venezwela fejn isiru kważi 600 kompetizzjoni tas-sbuħija kull sena Il-kittieb Raúl Gallegos innota fil-ktieb tiegħu tal-2016, "Crude Nation: How Oil Riches Ruined Venezuela", "il-ġid taż-Żejt kabbar kultura. fejn id-dehra hija ta' importanza kbira.”​ Fl-istess ħin, il-Venezwela għandha waħda mill-ogħla rati ta' proċeduri kożmetiċi per capita fid-dinja.​ Il-fama tal-Venezwela fejn tidħol il-produzzjoni ta' rġejjen rebbieħa tal-kuruna qasmet il-fruntieri, peress li hemm diversi kandidati minn pajjiżi oħra, li jqabbdu s-servizzi tal-aġenziji tal-mudelli ta' dan il-pajjiż biex iħarrġuhom u b’hekk ikollhom opportunitajiet akbar biex jirbħu fil-konkorsi li fihom jipparteċipa.​ Il-moviment femminista fil-Venezwela wera matul is-snin kontra l-kult tal-konkors. === Simboli nazzjonali === Fil-Venezwela, minbarra li jirrikonoxxu l-bandiera, l-innu u t-tarka bħala simboli nazzjonali, elementi tipiċi oħra tal-flora u l-fawna nazzjonali ġew imsemmija bħala simboli tan-nazzjon.​ Jiġifieri: * L-​araguaney (Tabebuia chrysantha) ilha s-​siġra nazzjonali mid-​29 taʼ Mejju, 1948.​ Ismu huwa magħmul minn kelma taʼ oriġini indiġena u taħlita ta' kliem Grieg li jfisser fjura tad-​deheb, b’referenza għall-​kulur isfar. * L-orkidea (Cattleya mossiae) ġiet iddikjarata l-fjura nazzjonali fit-23 ta' Mejju, 1951. L-ispeċi mossiae ġiet skoperta fil-Venezwela fl-1830. * It-turpial (Icterus icterus) ilu l-għasfur nazzjonali mit-23 ta' Mejju, 1958. Huwa għasfur b'wienaħ ta' madwar 24 ċentimetru, li huwa distint mill-kulur isfar-oranġjo tiegħu mal-ġisem kollu, ħlief ir-ras u l-ġwienaħ. li huma suwed b'partijiet bojod, u post blu madwar l-għajnejn. * Alma llanera huwa joropo rilaxxat fl-1914, li l-mużika tiegħu kienet komposta minn Pedro Elías Gutiérrez ibbażat fuq test ta' Rafael Bolívar Coronado Huwa meqjus bħala t-tieni innu nazzjonali tal-Venezwela. * Il-liquiliqui huwa l-kostum tipiku nazzjonali tal-Venezwela, iddikjarat fis-17 ta' Marzu, 2017. Jintuża l-aktar bħala ilbies maskili għal festi u avvenimenti soċjali, kif ukoll għaż-żfin joropo. Tikkonsisti f'ġakketta, qliezet u espadrilles. F'ċerti partijiet qed isir b'trims ta' kuluri differenti u jintuża bħala kostum komuni jew taż-żfin bl-espadrilles. === Festi === Il-Venezwela hija r-raba' pajjiż fl-Amerika Latina fin-numru ta' festi.397​ Hemm ukoll festi importanti ħafna fil-livell reġjonali minħabba s-sinifikat kulturali tagħhom, bħal dik tad-Divina Pastora (14 ta' Jannar) f'Lara, n 19​ il-Verġni tal-Consolación (15 ta' Awwissu) f'Táchira, il-Virgen del Socorro (13 ta' Novembru) f'Carabobo u l-Verġni ta' Chiquinquirá (18 ta' Novembru) fiż-Zulia, li tiġi ċċelebrata bil-Fiera La Chinita. == Bliet skond il-popolazzjoni == <gallery> File:Caracas Panoramica 1.jpg|Caracas File:A view of Caracas, Venezuela.jpg|Caracas File:Plaza Venezuela Noche.jpg|Caracas File:Edificios de Oficinas Conjunto Parque Central alt.jpg|Caracas File:Caracas 20150125 372.jpg|Caracas File:Vista Correo Carmelitas.jpg|Caracas File:Casa Amarilla de Caracas - 2015.JPG|Caracas File:Catedral de Caracas.JPG|Caracas File:Bolivar-plaza-caballo-caracas.JPG|Caracas File:Maracaibo panoramica avenida Cecilio Acosta cuted.jpg|Maracaibo, Zulia File:Valencia panorama.jpg|Valencia, Carabobo File:Parque Urb Prebo Valencia Edo. Carabobo.JPG|Valencia, Carabobo File:Plaza Bolívar de Valencia.jpg|Valencia, Carabobo File:Sur de Valencia desde la Torre Castillito.jpg|Valencia, Carabobo File:Street in Valencia city.jpg|Valencia, Carabobo File:Teatro municipal de Valencia.jpg|Valencia, Carabobo File:Arco de Carabobo.JPG|Valencia, Carabobo File:Ccmetropolis.JPG|Valencia, Carabobo File:BarquisimetoCollage.png|Barquisimeto, Lara File:Maracay cerro (cropped).jpg|Maracay, Aragua File:Concejo Municipal Girardot.jpg|Maracay, Aragua File:Redoma San Jacinto.jpg|Maracay, Aragua File:La soledad, maracay.jpg|Maracay, Aragua File:Plaza girardot.jpg|Maracay, Aragua File:Maracay norte.jpg|Maracay, Aragua File:Vista aérea de Ciudad Guayana, estado Bolívar. Venezuela.jpg|Ciudad Guayana, Bolívar File:Salto la Llovizna, Bolívar, Venezuela (2).JPG|Ciudad Guayana, Bolívar File:Petare 1.JPG|Petare, Miranda File:Petare2004-8b.jpg|Petare, Miranda File:Road to Petare.jpg|Petare, Miranda File:Bigott Foundation.jpg|Petare, Miranda File:Plaza Sucre Petare.jpg|Petare, Miranda File:Petare.jpg|Petare, Miranda File:Comercio Petare.jpg|Petare, Miranda File:Campus Santa Maria.jpg|Petare, Miranda File:CapillaMaríaMagdalena.jpg|Petare, Miranda File:MuseodePetare.jpg|Petare, Miranda File:Fundalamas.jpg|Petare, Miranda File:Cabletren de Petare Municipio Sucre Caracas Venezuela.jpg|Petare, Miranda File:Plaza El Estudiante de Maturin.jpg|Maturín, Monagas File:Iglesia de San Simón (Maturín) by Cesar Perez.jpg|Maturín, Monagas File:Torre Espacial Lumino-Cromática.jpg|Maturín, Monagas File:Redoma Juana La Avanzadora (Noche).JPG|Maturín, Monagas File:Plaza los escritores de Maturin 2017.jpg|Maturín, Monagas File:Iglesia Católica Nuestra Señora del Carmen.JPG|Maturín, Monagas File:IglesiaCalderasBarinasVenezuela.jpg|Barinas, Barinas File:Plaza del estudiante (José Félix Rivas).jpg|Barinas, Barinas File:Casa de la Cultura Napoleon Sebastian Artega en Barinas.jpg|Barinas, Barinas File:Plaza Bolívar de Barinas Estatua Ecuestre.jpg|Barinas, Barinas File:Plaza Paez de Barinas.jpg|Barinas, Barinas File:CollageSCB.jpg|San Cristóbal, Táchira File:Ciudad Bolívar historical zone.jpg|Ciudad Bolívar, Bolívar File:House of the Congress of Angostura.jpg|Ciudad Bolívar, Bolívar File:Ciudad Bolivar.JPG|Ciudad Bolívar, Bolívar File:Cathedral of Ciudad Bolivar.jpg|Ciudad Bolívar, Bolívar File:Catedral Barcelona Anzoátegui Venezuela.jpg|Barcelona, Anzoátegui File:Cumana sucre.jpg|Cumaná, Sucre File:Avenida Perimetral - panoramio.jpg|Cumaná, Sucre File:Vista Casco Histórico de Cumaná, Edo. Sucre.jpg|Cumaná, Sucre File:Iglesia Catedral de Cumaná, Venezuela.jpg|Cumaná, Sucre File:Calle Sucre, San Francisco - panoramio.jpg|Cumaná, Sucre File:Puntofijo callecolombia.JPG|Punto Fijo, Falcón File:Panoramica de cabimas hacia el oeste.png|Cabimas, Zulia File:Plaza Bolívar de la Ciudad de Mérida.jpg|Mérida, Mérida File:Sur de Mérida (Venezuela).JPG|Mérida, Mérida File:Ciudad de Merida, Venezuela.jpg|Mérida, Mérida File:Vista panorámica plaza Heroinas.jpg|Mérida, Mérida File:Teleferico Mukumbari Merida Vzla.jpg|Mérida, Mérida File:Plaza Gran Mariscal de Ayacucho Antonio José de Sucre I.JPG|Mérida, Mérida File:Parque Nacional Mochima Puerto La cruz, Edo Anzoategui..JPG|Puerto La Cruz, Anzoátegui File:Puerto La Cruz desde una azotea.JPG|Puerto La Cruz, Anzoátegui File:Vista aérea de Las Villas.jpg|Puerto La Cruz, Anzoátegui File:Noviembrea (25).jpg|Guatire, Miranda File:Ciudad Ojeda.jpg|Ciudad Ojeda, Zulia File:Monumento a la Federación Venezolana I.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Estación de Servicio Lara, Coro, Estado Falcón, Venezuela.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Balcon Arcaya.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:North American F-86K Sabre, Venezuela - Air Force AN1944608.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Patio Casa de las Ventanas de Hierro.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Turmero, Urb. San Pablo.jpg|Turmero, Aragua File:Los Teques cathedral.jpg|Los Teques, Miranda File:Los Teques, 1940s.jpg|Los Teques, Miranda File:Metroteques.JPG|Los Teques, Miranda File:Los Teques 2000 002.jpg|Los Teques, Miranda File:Parque Knoop 000b.jpg|Los Teques, Miranda File:Paseo Lamas de los Teques y sus sombrillas.jpg|Los Teques, Miranda File:Santuario a la Virgen de Coromoto - Guanare, Edo Portuguesa.jpg|Guanare, Portuguesa File:Guanare 2010 010.JPG|Guanare, Portuguesa File:Guanare 2010 004.JPG|Guanare, Portuguesa File:Catedral de Guanare.jpg|Guanare, Portuguesa File:Gobernación del Estado Yaracuy.JPG|San Felipe, Yaracuy File:Plaza Rafael Andrade.JPG|San Felipe, Yaracuy File:Museo Carmelo Fernández.jpg|San Felipe, Yaracuy File:La Catedral de San Felipe.jpg|San Felipe, Yaracuy File:Cacique Yaracuy.jpg|San Felipe, Yaracuy File:Plaza Bolívar de San Felipe (2017).jpg|San Felipe, Yaracuy File:Acarigua 2010 003.JPG|Acarigua, Portuguesa File:Producción de arroz, Acarigua, Venezuela.JPG|Acarigua, Portugues File:Acarigua 2010 004.JPG|Acarigua, Portugues File:Acarigua 2010 001.JPG|Acarigua, Portugues File:Iglesia matriz de Carora.jpg|Carora, Lara File:Paseo la Virgen El Tigre Anzoátegui.jpg|El Tigre, Anzoátegui File:Centro Comercial San Remo Mall.JPG|El Tigre, Anzoátegui File:Guarenas.jpg|Guarenas, Miranda File:Laguna de Nueva Casarapa- Guarenas.jpg|Guarenas, Miranda File:27 DE FEBRERO (DOÑA MENCA DE LEONI).JPG|Guarenas, Miranda File:Valle del Turbio y Tarabana.jpg|Cabudare, Miranda File:Carúpano.jpg|Carúpano, Sucre File:Calle Independencia Casco Histórico.jpg|Carúpano, Sucre File:Av. Perimetral.jpg|Carúpano, Sucre File:Bahía de Guayacán de los Pescadores.jpg|Carúpano, Sucre File:El Boquete.jpg|Carúpano, Sucre File:Letras de Carúpano.jpg|Carúpano, Sucre File:Vista aérea de San Fernando de Apure (Apure) y Puerto Miranda (Guárico) y el Río Apure. Venezuela..jpg|San Fernando de Apure, Apure File:Catedral San Agustín Guacara.jpg|San Agustín de Guacara, Carabobo File:Noche en Puerto Cabello.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Teatro Municipal - panoramio (2).jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Iglesia Nuestra Señora de la Coromoto - panoramio.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Plaza Bolívar - panoramio.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Plaza el Agila - panoramio.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Iglesia, casco histórico de Puerto Cabello 2.JPG|Puerto Cabello, Carabobo File:Sirenas, malecón de Puerto Cabello.JPG|Puerto Cabello, Carabobo File:Eltocuyo.jpg|El Tocuyo, Lara File:Río Tocuyo, Venezuela.jpg|El Tocuyo, Lara File:Avenida Circumvalacion 2 El Tocuyo. 1999 001.jpg|El Tocuyo, Lara File:Catedral de El Tocuyo (Templo La Concepcion) 1999 001.jpg|El Tocuyo, Lara File:Panorámica de Valera.jpg|Valera, Trujillo File:Valera con zoom desde Carvajal.JPG|Valera, Trujillo File:Valera vista de las acacias.jpg|Valera, Trujillo File:Valera desde Sabana Libre 4.JPG|Valera, Trujillo File:Valera centro.JPG|Valera, Trujillo File:Vista aérea de La Victoria. estado Aragua. Venezuela.jpg|Nuestra Señora de La Victoria, Aragua File:Cuartel en La Victoria, Edo. Aragua.JPG|Nuestra Señora de La Victoria, Aragua File:Un buen dia en la Plaza Campo Elias.jpg|Nuestra Señora de La Victoria, Aragua File:Alcaldía de Francisco Linares Alcántara.jpg|Valle de Santa Rita de Cascia File:Abadía de Güigüe (Carabobo, Venezuela).jpg|Güigüe, Carabobo File:Aereo1.jpg|Anaco, Anzoátegui File:Catedral calabozo venezuela.jpg|Calabozo, Guárico File:Represa calabozo venezuela.jpg|Calabozo, Guárico File:Silos calabozo venezuela.jpg|Calabozo, Guárico File:Casastipicasclbz.jpg|Calabozo, Guárico File:Quibor 1999 001.jpg|Quíbor, Lara File:Quibors.jpg|Quíbor, Lara File:Plaza Bolívar El Vigía.png|El Vigía, Mérida File:Iglesia San Juan Bautista, San Carlos.jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Blanquera.jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Catedral Inmaculada Concepción iluminación..jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Autodromo Internacional de San Carlos.jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Mariarakirche.jpg|Mariara, Carabobo File:Asi es ocumare del tuy y los indios coromotanos.jpg|Ocumare del Tuy, Miranda File:Plaza Bolivar de Yaritagua 1.jpg|Yaritagua, Yaracuy File:Nuestra Señora del Rosario de Cúa Church 1.jpg|Cúa, Miranda File:Perimetral Avenue, Cúa.jpg|Cúa, Miranda File:Iafetren.JPG|Cúa, Miranda File:View of Cúa.jpg|Cúa, Miranda File:Street of Cúa 1.jpg|Cúa, Miranda File:Street of Cúa 3.jpg|Cúa, Miranda File:Iglesia de Araure.JPG|Araure, Portuguesa File:Morros de San Juan1.jpg|San Juan de los Morros, Guárico File:TOROS COLEADOS.jpg|San Juan de los Morros, Guárico File:Tarde junto al sanjuanote.JPG|San Juan de los Morros, Guárico File:Mirador a los Morros de San Juan.jpg|San Juan de los Morros, Guárico File:Basílica de Nuestra Señora de la Consolación.JPG|Táriba, Táchira File:IglesiacatedralnuestraseñoradelcarmenGuasdualitoapureVenezuela.png|Guasdualito, Apure File:2da avenida mas importante de pto.ayacucho la 23 de enero-venezuela.jpg|Puerto Ayacucho File:Panoramica de machique.jpg|Machiques, Zulia File:Plaza Sucre de Cagua.jpg|Cagua, Aragua File:Calle Centro de Cagua.jpg|Cagua, Aragua File:Iglesia Parroquial de Cagua - panoramio.jpg|Cagua, Aragua File:Cruce de las calles Rondón y Bolívar desde el C. C. Multicentro - panoramio.jpg|Cagua File:Playa paraiso.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Hotel Wyndham Concorde Resort Isla de Margarita, Porlamar Nueva Esparta, Venezuela 14.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Modern Architerture in Porlamar, Margarita Island.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Building in Porlamar 2.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Centro de Polamar 1982.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Via del Tren Cua - Charallave - Caracas - panoramio.jpg|Santa Rosa de Lima de Charallave, Miranda File:Castillo de Santa Rosa, La Asunción.JPG|La Asunción, Nueva Esparta File:CASA DE LA ASUNCION EN NUEVA ESPARTA VENEZUELA.JPG|La Asunción, Nueva Esparta File:Panorámica de la población de La Asunción.jpg|La Asunción, Nueva Esparta File:Collage Valle de la Pascua.png|Valle de la Pascua, Guárico File:Plaza Cristobal Mendoza.jpg|Trujillo, Trujillo File:VirgendelaPaz.jpg|Trujillo, Trujillo File:Quibor 1999 001.jpg|Quíbor, Lara File:Imge013.jpg|Tinaquillo, Cojedes File:Taguanes.JPG|Tinaquillo, Cojedes File:Iglesia de Tinaquillo, Estado Cojedes, Venezuela.JPG|Tinaquillo, Cojedes File:IMG-20220410-WA0029.jpg|Puerto Píritu, Anzoátegui File:Fertiles Valles de El Limón.jpg|El Limón, Aragua File:Socopó (2020).jpg|Socopó, Barinas File:Plaza Bolívar de Socopó.JPG|Socopó, Barinas File:Estatua de Simón Bolívar (Socopó).JPG|Socopó, Barinas File:Iglesia Cristo Rey (Socopó).JPG|Socopó, Barinas File:Vista de ciudad de Bocono.jpg|Boconó, Trujillo File:Plaza de punta de mata.jpg|Punta de Mata, Monagas File:Plaza Bolívar en Ejido (Campo Elías).jpg|San Buenaventura de Ejido, Mérida File:Upatalognview.JPG|Upata, Bolívar File:Ciudad de Rubio sede de la TV Comunitaria.jpg|Santa Bárbara de Rubio, Táchira File:Puerto Viejo, Catia La Mar.jpg|Catia La Mar, La Guaira File:Plaza Mayor de Catia La Mar.jpg|Catia La Mar, La Guaira File:Cielo y vista aereas de Catia La Mar 2012 005.jpg|Catia La Mar, La Guaira File:Tumeremo.jpg|Tumeremo, Bolívar File:Monumento al Nazareno en Caripito.jpg|Caripito, Monagas File:Recreación sobre Agua.JPG|Santa Bárbara del Zulia File:Vista de Tucupita.jpg|Tucupita, Delta Amacuro File:Plaza Bolívar de San José de Guanipa.jpg|San José de Guanipa, Anzoátegui File:Estatua de Maria Lionza en Chivacoa.tif|Chivacoa, Yaracuy File:Vista desde Cerro el Morro.jpg|Lechería, Anzoátegui File:Casas en Puerto Morro, edo. Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Lechería, Estado Anzoátegui, Venezuela 264.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Hotel en Lechería, edo. Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Muelle del CC Plaza Mayor, edo. Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Lechería, Estado Anzoátegui, Venezuela 263.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Puerto Morro, estado Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Fuertemilitarzaraza.jpg|Zaraza, Guárico File:Salias-2008.jpg|Zaraza, Guárico File:Club-agrodiza.jpg|Zaraza, Guárico File:Los-alamos-2008.jpg|Zaraza, Guárico File:Centrocolonialzaraza.jpg|Zaraza File:Silos-2008.jpg|Zaraza, Guárico File:San gabriel Catedral.jpg|Zaraza, Guárico File:Plaza Bolívar de Nirgua.jpg|Nirgua, Yaracuy File:Carnavales de salom1.jpg|Nirgua, Yaracuy File:Plaza Bolívar de Santa Rita.jpg|Santa Rita, Zulia File:CASCO-DENTRAL-DE-GUANTA.jpg|Guanta, Anzoátegui File:Troncal 3 between Morón and Boca de Aroa, Venezuela.jpg|Morón, Carabobo File:SantoCristo.jpg|Pariaguán, Anzoátegui File:Plaza Bolivar ( San Juan de Colón).jpg|San Juan de Colón, Táchira File:Altagracia de Orituco centro.jpg|Nuestra Señora de Altagracia de Orituco, Guárico File:Plaza Bolívar de San Antonio de Los Altos, Estado Miranda 01.jpg|San Antonio de Los Altos, Miranda File:Iglesia Caicara del Orinoco.jpeg|Caicara del Orinoco, Bolívar File:Iglesia de Biruaca.JPG|Biruaca, Apure File:SVMI Maiquetia.jpg|Urimare, Vargas, La Guaira File:Dawn in Puerto Encantado.jpg|Port Imsaħħra (Puerto Encantado), Higuerote, Miranda File:Panorámica de Santa Bárbara de Barinas.jpg|Santa Bárbara de Barinas File:Plaza Bolívar de San José de Guanipa.jpg|San José de Guanipa, Anzoátegui File:Iglesia Santa Ana de Morón.jpg|Santa Ana de Morón, Carabobo File:Troncal 3 between Morón and Boca de Aroa, Venezuela.jpg|Santa Ana de Morón File:Panoramic view of Pampatar beach.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Turismo en Pampatar 5.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Bahía Playa de Pampatar..jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Pampatar - Vista Parcial - panoramio.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Panoramic view of Pampatar, Margarita Island.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Fortín de Pampatar.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:La Guaira, estado Vargas.jpg|La Guaira, La Guaira File:Vargas01.JPG|La Guaira, La Guaira File:Litoral Central.JPG|La Guaira, La Guaira File:La Guaira, puerto y aeropuerto.JPG|La Guaira, La Guaira File:PEDRO MARIA UREÑA.jpg|Ureña, Táchira File:Barrio Bonilla De Ureña.jpg|Ureña, Táchira File:Maiquetia coast.jpg|Maiquetía, Nueva Esparta File:Maiquetiaairport.jpg|Maiquetía, Nueva Esparta File:Vista de Maiquetía - Gustavo Langenberg Winckelmann (1896).jpg|Maiquetía File:Canales de Río Chico.JPG|Río Chico File:PLAYAS DE RIO CHICO.jpg|Río Chico File:Virgen de Las Mercedes (Río Chico).jpg|Río Chico File:IMAG0566.jpg|Tinaco, Cojedes File:Amanecer Tinaquero.jpg|Tinaco, Cojedes File:Vista aérea de San Fernando de Apure (Apure) y Puerto Miranda (Guárico) y el Río Apure. Venezuela..jpg|Puerto Miranda, Guárico File:Cordero-tachira-1-.jpg|Cordero, Táchira File:Iglesia de Ntra Sra del Carmen.JPG|San Sebastián de los Reyes File:Santa Elena de Uairen, Bolívar, Venezuela - panoramio (6).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar 30 File:Santa Elena de Uairen, Bolívar, Venezuela - panoramio (9).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Santa Elena de Uairen, Bolívar, Venezuela - panoramio (3).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Sector 10, Santa Elena de Uairén, Bolívar, Venezuela - panoramio (5).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Iglesia de Santa Elena de Uairén..jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Aereopuerto de Santa Elena de Uairén.JPG|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:El Callao 1.jpg|El Callao, Bolívar File:Entrada a Magdaleno.jpg|Magdaleno, Aragua File:Plaza Bolívar de Magdaleno.jpg|Magdaleno, Aragua File:Vista Playas de Macuto.JPG|Macuto, Vargas, La Guaira File:Virgen Las Mercedes, San José de Barlovento.jpg|San José de Barlovento, Miranda File:Venezuela - Naiguatá - Vista al muelle tras el atardecer.jpg|Naiguatá, Vargas, La Guaira File:Malecon Principal - Club Puerto Azul.jpg|Naiguatá, Vargas, La Guaira File:Michelena.jpg|Michelena, Táchira File:Iglesia San Martin de Tours II.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Colonia Tovar Flores.JPG|Colonia Tovar, Aragua File:Hotel Selva Negra Colonia Tovar Edo. Aragua.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Colonia tovar10.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Chalet en la Colonia Tovar.JPG|Colonia Tovar, Aragua File:Paisaje Colonia Tovar.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Cantarrana.png|Cantarrana, Sucre File:El Palmar Plaza Bolívar.JPG|El Palmar, Bolívar File:Parroquia el junko estado vargas Venezuela.jpg|El Junko, Vargas, La Guaira File:Plaza Bolívar de Atabapo.jpg|San Fernando de Atabapo, Amazonas File:Playa Mono Manso - Chuspa - Venezuela.jpg|Caruao, Vargas, La Guaira File:Curiapolandschaft.jpg|Curiapo, Delta Amacuro File:Curiapo.jpg|Curiapo, Delta Amacuro File:Campamente el Rio del Cuyuni El Dorado - panoramio.jpg|El Dorado, Sifontes, Bolívar File:Puente colgante sobre el río Cuyuní.jpg|El Dorado, Sifontes, Bolívar File:Iglesiachuspa.jpg|Chuspa, La Guaira File:San Carlos de Rio Negro 2002.jpg|San Carlos de Río Negro, Amazonas File:Pedra de Cucuí - panoramio.jpg|Pedra de Cucuí, San Carlos de Río Negro, Amazonas File:Turismo isla la tortuga venezuela.jpg|Gran Roque, Dependencias Federales File:Village Gran Roque.jpg|Gran Roque, Dependencias Federales File:Montañas en Los Roques Venezuela.JPG|Gran Roque, Dependencias Federales File:Iglesia del Gran Roque.jpg|Gran Roque, Dependencias Federales File:Playa Mono Manso - Chuspa - Venezuela.jpg|Chuspa, La Guaira File:Queniquea.png|Queniquea, Táchira </gallery> == Gallerija == <gallery> File:Petroindustrial.jpg|Refinería El Palito File:Lago Dique.png|Lag Dique (Lago Dique), Parroċċa ta' Carayaca, Muniċipalità ta' Vargas, La Guaira File:Playa Mono Manso - Chuspa - Venezuela.jpg|Bajja Mono Manso, Chuspa, Parroċċa ta' Caruao, Muniċipalità ta' Vargas, La Guaira File:Parroquia el junko estado vargas Venezuela.jpg|Parroċċa El Junko, Muniċipalità ta' Vargas, La Guaira File:Cerro Maria lionza.jpg|Muntanji ta' Sorte (Montaña de Sorte) File:Río Icabarú.jpg|Ikabaru File:Higuerote 2000 064.JPG|Cabo Codera, Municipio Brion, Miranda File:Scratching the Sky.jpg|Pico Naiguatá/Naiguatá Peak File:CADENA MONTAÑOSA DEL IMATACA.jpg|Sierra de Imataca/Firxa tal-muntanji ta' Imataca File:Sierra Imataca.jpg|Sierra de Imataca/Firxa tal-muntanji ta' Imataca File:PicoBolivar2.jpg|Pico Bolívar/Bolivar Peak File:Peak Bolivar Venezuela's largest.JPG|Sierra Nevada de Mérida/Firxa tal-muntanji Merida Nevada File:Pico Bonpland visto desde el Pico Humboldt.JPG|Pico Bonpland/Bonpland Peak File:Pico Humboldt.jpg|Pico Humboldt/Humboldt Peak File:Monte Roraima derivado 2013 000.jpg|Mountajna Roraima/Roraima Mountaint (Monte Roraima) File:Los Jacuzzis.jpg|Mountajna Roraima/Roraima Mountaint (Monte Roraima) File:Roraima.jpg|Fuq ix-xellug, il-Kukenán tepuy; lejn il-lemin ir-Roraima. </gallery> == Referenzi == {{Referenzi}} {{Amerika t'Isfel}} [[Kategorija:Veneżwela]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika t'Isfel]] 4mw5t8hlccp6tguyxe37yyz990ckf63 331761 331760 2026-08-25T22:22:54Z ĠanniĠuzeppi 27231 /* seklu 20 */ 331761 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika Bolivarjana tal-Veneżwela |isem_nattiv = <small>''República Bolivariana de Venezuela''</small> |isem_komuni = Veneżwela |stampa_bandiera = Flag of Venezuela.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Venezuela.svg |stampa_mappa = VEN orthographic.svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Veneżwela |ħolqa_emblema = Arma tal-Venezwela |ħolqa_demografija = Demografija tal-Veneżwela |mottu_nazzjonali = |innu_nazzjonali = ''[[Gloria al Bravo Pueblo]]''<br /><small>''Glorja lill-Poplu Kuraġġuż''</small><br /><center>[[Stampa:United States Navy Band - Gloria al Bravo Pueblo.ogg]]</center> |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Caracas]] |l-ikbar_belt = [[Caracas]] |latd=10 |latm=30 |latNS=N |lonġd=66 |lonġm=58 |lonġEW=W |tip_gvern = [[Repubblika kostituzzjonali]] [[Sistema presidenzjali|presidenzjali]] [[repubblika federali|federali]] taħt [[dittatorjat|dittatorjat]] [[awtoritarjaniżmu|awtoritarju]] |titlu_kap1 = [[President tal-Veneżwela|President]] |titlu_kap2 = [[Viċi President tal-Veneżwela|Viċi President]] |titlu_kap3 = [[Lista ta' Kelliema tal-Assemblea Nazzjonali tal-Veneżwela|President tal-Assemblea Nazzjonali]] |isem_kap1 = [[Delcy Rodríguez]] (ikkontestat) |isem_kap2 = [[Delcy Rodríguez]] (ikkontestat) |isem_kap3 = |żona_kklassifika = 33 |poż_erja = 33 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 916,445 |erja_mi_kw = 353,841 |perċentwal_ilma = 0.32 |sena_stima_popolazzjoni = 2012 |stima_popolazzjoni = 28,946,101<ref name="cia">{{Ċita web |data-aċċess=2013-06-07 |titlu=Archive copy |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201230052534/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html |arkivju-data=2020-12-30 |url-status=dead }}</ref> |poż_stima_popolazzjoni = 44 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = |sena_ċensiment_popolazzjoni = |densità_popolazzjoni_km2 = 30.2 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 77 |poż_densità_popolazzjoni = 181 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2013 |PGD_PSX = $396.848 biljun<ref name=imf2>{{ċita web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=32&pr.y=1&sy=2009&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=299&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=|titlu=Venezuela|pubblikatur=Fond Monetarju Internazzjonali|data-aċċess=2012-04-01|lingwa=en}}</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $13,633<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.748<ref name="HDI">{{ċita web|url=http://hdr.undp.org/en/mediacentre/humandevelopmentreportpresskits/2013report/ |titlu=Rapport tal-Iżvilupp Uman 2013|sena=2013|pubblikatur=Programm ta' Żvilupp tan-Nazzjonijiet Uniti|data=2013-03-14|data-aċċess=2013-03-14|lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 71 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = [[Indipendenza]] {{nobold|mill-[[Spanja]]}} |avveniment_stabbilit1 = minn [[Spanja]] |data_stabbilit1 = 5 ta' Lulju 1811 |avveniment_stabbilit2 = mill-Gran Kolombja |data_stabbilit2 = 13 ta' Jannar 1830 |avveniment_stabbilit3 = Rikonoxxuta |data_stabbilit3 = 30 ta' Marzu 1845 |avveniment_stabbilit4 = [[Kostituzzjoni tal-Venezwela|Kostituzzjoni attwali]] |data_stabbilit4 = 20 ta' Diċembru 1999 |valuta = [[bolívar tal-Veneżwela|Bolívar fuerte]] |kodiċi_valuta = VEF |żona_ħin = [[Ħin fil-Veneżwela|VET]] |differenza_ħku = –4 |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = |cctld = [[.ve]] |kodiċi_telefoniku = +58 |sena_PGD_nominali = 2013 |PGD_nominali = $345.651 biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $11,527<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = }} Il-'''Venezwela''' ({{awdjo|en-us-Venezuela.ogg|ˌvɛnəˈzweɪlə}}, uffiċjalment imsejħa r-'''Repubblika Bolivarjana tal-Venezwela''' ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]:''República Bolivariana de Venezuela''), hi pajjiż li tinsab fil-kosta tat-tramuntana tal-[[Amerika t'Isfel]]. It-territorju tal-Venezwela jkopri madwar 916,445 kilometru kwadru (353,841 mi kw) b'popolazzjoni stmata ta' madwar 29,100,000. Il-Venezwela hija kkunsidrata bħala stat ma' [[Pajjiżi megadiversi|bijodiversità estremament għolja]]. Il-Venezwela hija fost l-aktar pajjiżi urbanizzati fl-Amerika Latina; Il-maġġoranza l-kbira tal-Venezwelani jgħixu fl-ibliet tat-Tramuntana u l-kapitali. Il-Venezwela hija pajjiż tropikali, imdawwar fit-Tramuntana bil-Baħar Karibew jew il-Baħar tal-Antilles, b'estensjoni ta' 2,813 km; fin-nofsinhar, mar-Repubblika Federattiva tal-[[Brażil]] b'fruntiera ta' 2,000 km; lejn il-Lvant, mal-Oċean Atlantiku u r-Repubblika tal-[[Gujana]], li magħhom għandha linja tal-fruntiera ta' 743 km; u lejn il-punent, mar-Repubblika tal-[[Kolombja]]. Il-Venezwela għandha fruntieri marittimi ma' Aruba, [[Curaçao]], [[Saint Kitts u Nevis]], [[Trinidad u Tobago]] u [[Stati Uniti]]. It-territorju tal-Venezwela kien ikkolonizzat minn Spanja fl-1522 fost reżistenza mill-popli indiġeni. Fl-1811, sar wieħed mill-ewwel territorji Spanjoli Amerikani li ddikjaraw l-indipendenza tiegħu mill-Ispanjoli u saru parti mill-ewwel Repubblika federali tal-Kolombja (Gran Colombia). Hija sseparat bħala pajjiż sovran sħiħ fl-1830. Matul is-seklu 19, il-Venezwela sofriet taqlib politiku u awtokrazija, u baqgħet iddominata minn dittaturi militari reġjonali sa nofs is-seklu 20. Mill-1958, il-pajjiż kellu serje ta' gvernijiet demokratiċi, bl-eċċezzjoni fejn il-biċċa l-kbira tar-reġjun kien iggvernat minn dittatorjati militari, u l-perjodu kien ikkaratterizzat minn prosperità ekonomika. Il-kriżijiet ekonomiċi tas-snin 80 u 90 wasslu għal kriżijiet politiċi kbar u inkwiet soċjali mifrux, inklużi l-irvellijiet fatali ta' Caracazo tal-1989, żewġ attentati ta' kolp ta' stat fl-1992, u l-impeachment ta' president fuq akkużi ta' abbuż ta' fondi pubbliċi fl-1993 kollass tal-fiduċja fil-partiti eżistenti wassal għall-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela tal-1998, il-katalist għar-Rivoluzzjoni Bolivarjana, li bdiet b'Assemblea Kostitwenti fl-1999, fejn ġiet imposta Kostituzzjoni ġdida tal-Venezwela. Il-politiki populisti tal-benesseri soċjali tal-gvern ġew imsaħħa biż-żieda fil-prezzijiet taż-żejt, iż-żieda temporanja tal-infiq soċjali, u t-tnaqqis tal-inugwaljanza ekonomika u l-faqar fl-ewwel snin tar-reġim. Madankollu, il-faqar beda jiżdied b'rata mgħaġġla fis-snin 2010 L-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela tal-2013 kienet ikkontestata ħafna u qanqlet protesti mifruxa li qanqlet kriżi nazzjonali oħra li għadha sal-lum. Il-Venezwela esperjenzat ritorn demokratiku lura u saret stat awtoritarju. Tikklassifika baxx fuq il-miżuri internazzjonali tal-libertà tal-istampa u l-libertajiet ċivili u għandha livelli għoljin ta' korruzzjoni perċepita. Il-Venezwela hija pajjiż li qed jiżviluppa li għandu l-akbar riżervi taż-żejt magħrufa fid-dinja u kien wieħed mill-esportaturi ewlenin taż-żejt fid-dinja. Preċedentement, il-pajjiż kien esportatur sottożviluppat ta' rodotti agrikoli bħall-kafè u l-kawkaw, iżda ż-żejt malajr beda jiddomina l-esportazzjonijiet u d-dħul tal-gvern. L-eċċessi u l-politika ħażina tal-gvern eżistenti wasslu għall-kollass tal-ekonomija kollha tal-Venezwela. Il-pajjiż jissielet ma' iperinflazzjoni rekord, nuqqas ta' oġġetti bażiċi, qgħad, faqar, mard, mortalità għolja tat-trabi, malnutrizzjoni, problemi ambjentali, kriminalità serja u korruzzjoni. Dawn il-fatturi ppreċipitaw il-kriżi tar-refuġjati tal-Venezwela li fiha aktar minn 7.7 miljun ruħ kienu ħarbu mill-pajjiż sa Ġunju 2024. Fl-2017, l-aġenziji tal-klassifikazzjoni tal-kreditu ddikjaraw lill-Venezwela bħala inadempjenti fil-ħlasijiet tad-dejn. Il-kriżi fil-Venezwela kkontribwiet għal deterjorament rapidu tas-sitwazzjoni tad-drittijiet tal-bniedem. L-elezzjoni presidenzjali tal-2024 saret fit-28 ta' Lulju, 2024 biex jiġi elett president għal terminu ta' sitt snin li jibda mill-10 ta' Jannar, 2025. Stħarriġ li sar qabel l-elezzjoni indikaw li l-kandidat tal-oppożizzjoni González se jirbaħ b'marġni wiesa'. Wara li l-Kunsill Elettorali Nazzjonali (CNE) ikkontrollat ​​mill-gvern ħabbar riżultati parzjali li juru rebħa dejqa għal Maduro, il-biċċa l-kbira tal-mexxejja tad-dinja esprimew xettiċiżmu dwar ir-riżultati mitluba u ma rrikonoxxewx it-talbiet tas-CNE. Kemm González kif ukoll Maduro iddikjaraw lilhom infushom rebbieħa tal-elezzjonijiet. Ir-riżultati elettorali ma ġewx rikonoxxuti miċ-Ċentru Carter u l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani minħabba nuqqas ta' riżultati granulari, u ġew ikkontestati mill-oppożizzjoni, li ddikjarat rebħa kbira u tat aċċess għall-għadd tal-voti miġbura mill-osservaturi elettorali mill-biċċa l-kbira tal-voti. ċentri bħala evidenza. Wara t-tħabbir tar-riżultati mill-awtoritajiet elettorali, faqqgħu protesti madwar il-pajjiż. == Etimoloġija == Skont l-aktar verżjoni popolari u aċċettata, fl-1499, spedizzjoni mmexxija minn Alonso de Ojeda żaret il-kosta tal-Venezwela. Il-stilts houses fiż-żona tal-Lag Maracaibo fakkru lin-navigatur Taljan Américo Vespucio tal-belt ta' Venezja, l-Italja, u għalhekk sejjaħ ir-reġjun Veneziola, jew “Little Venezja”. Il-verżjoni Spanjola ta' Veneziola hija l-Venezwela. Martín Fernández de Enciso, membru tal-ekwipaġġ ta' Vespucci u Ojeda, ta' verżjoni differenti. Fix-xogħol tiegħu Summa de Geography, jistqarr li l-ekwipaġġ sab popli indiġeni li sejħu lilhom infushom Veneciuela. Għalhekk, l-isem "Venezuela" seta' evolva mill-kelma indiġena. Preċedentement, l-isem uffiċjali kien l-Stat tal-Venezwela (1830–1856), ir-Repubblika tal-Venezwela (1856–1864), Stati Uniti tal-Venezwela (1864–1953), u għal darb'oħra r-Repubblika tal-Venezwela (1953–1999). == Storja == === Storja prekolombjana === [[File:IdolosRoques.jpg|thumb|left|Immaġni tal-kult skolpita fiċ-ċeramika, Arċipelagu Los Roques.]] [[File:Petroglifo, Parque Waraira Repano.jpg|thumb|left|Petroglyph fil-Park Nazzjonali Waraira Repano.]] Hemm evidenza li kien hemm preżenza umana fiż-żona bħalissa magħrufa bħala l-Venezwela madwar 15,000 sena ilu. Instabu għodod fuq it-terrazzi għoljin tax-xmara tax-Xmara Pedregal fil-punent tal-Venezwela. Artifacts tal-kaċċa tal-Pleistocene tard, inklużi l-lanza, instabu f'serje simili ta' siti fil-majjistral tal-Venezwela; Skont id-dating bir-radjukarbonju, dawn iddataw għal bejn 13,000 u 7,000 QK. Mhux magħruf kemm kienu jgħixu nies fil-Venezwela qabel il-konkwista Spanjola; Ġie stmat għal miljun. Minbarra l-popli indiġeni magħrufa llum, il-popolazzjoni kienet tinkludi gruppi bħall-Kalina (Karibs), Auaké, Caquetio, Mariche u Timoto-Cuicas. Il-kultura Timoto-Cuica kienet l-aktar soċjetà kumplessa fil-Venezwela prekolombjana, b'rħula permanenti ppjanati minn qabel imdawra b'għelieqi imwarrbin imsaqqija. Id-​djar tagħhom kienu magħmula mill-​ġebel u l-​injam b'soqfa tal-​pajm. Kienu paċifiċi u jiddependu fuq it-tkabbir tal-għelejjel. L-għelejjel reġjonali kienu jinkludu patata u ullucos. Ħallew l-arti, partikolarment fuħħar antropomorfiku, iżda l-ebda monumenti kbar. Huma mibrum fibri tal-pjanti biex jinsġu fi tessuti u twapet għad-djar. Huma akkreditati li ivvintaw l-arepa, staple fil-kċina Venezwelana. Wara l-konkwista, il-popolazzjoni naqset b'mod sinifikanti, prinċipalment minħabba t-tixrid ta' mard infettiv mill-Ewropa. Kien hemm żewġ assi ewlenin tal-popolazzjoni pre-Kolombjana mit-tramuntana għan-nofsinhar: kienu jkabbru qamħ fil-punent u kassava fil-lvant. Partijiet kbar tal-pjanuri kienu kkultivati ​​b'taħlita ta' slash and burn u agrikoltura sedentarja permanenti. === Kolonizzazzjoni === [[File:Musterung-Welser-Armada.png|thumb|left|In-Navy Welser Ġermaniża qed tesplora l-Venezwela. Il-Welsers Ġermaniżi ħakmu l-Venezwela mill-1528 sal-1546, qabel ma reġgħet ittieħdet mill-Imperu Spanjol. Pittura mill-1560 minn Hieronymus Köler.]] Fl-1498, matul it-tielet vjaġġ tiegħu lejn l-Ameriki, Kristofru Kolombu salpa ħdejn id-Delta tal-Orinoco u niżel fil-Golf ta' Paria. Sorpriż bil-kurrent marittimu kbir ta' ilma ħelu li ddevja l-kors tiegħu lejn il-lvant, Columbus esprima f’ittra lil Isabella u Ferdinand li żgur laħaq il-Ġenna fid-Dinja (ġenna terrestri): Dawn huma sinjali kbar tal-Ġenna Terrestri. għax qatt ma qrajt jew smajt li hemm daqshekk ilma ħelu ġewwa u daqshekk qrib l-ilma mielaħ; It-temperatura ħafifa ħafna wkoll tikkorrobora dan; u jekk l-ilma li nitkellem dwaru ma ġejx mill-Ġenna, allura hija meravilja akbar, għax ma nemminx li xmara daqshekk kbira u fonda qatt kienet magħrufa li teżisti f'din id-dinja. Il-kolonizzazzjoni Spanjola tal-Venezwela kontinentali bdiet fl-1522, u stabbilixxiet l-ewwel insedjament permanenti tagħhom fl-Amerika t'Isfel fil-belt attwali ta' Cumaná. ==== Kolonizzazzjoni Ġermaniża ==== Fis-seklu 16, ir-Re ta' Spanja ta għotja lill-familja Ġermaniża Welser. Klein-Venedig saret l-aktar inizjattiva estensiva fil-kolonizzazzjoni Ġermaniża tal-Ameriki mill-1528 sal-1546. Il-Welsers kienu bankiera tal-Habsburgs u finanziaturi ta' Karlu V, Imperatur Ruman Imqaddes, li kien sultan ta' Spanja u kien ħa self kbir mingħandhom biex iħallas tixħim għall-elezzjoni imperjali tiegħu. Fl-1528, Karlu V ta lill-Welsers id-dritt li jesploraw, jiggvernaw u jikkolonizzaw it-territorju, kif ukoll li jfittxu l-belt mitika tad-deheb ta' El Dorado. L-ewwel expedition kienet immexxija minn Ambrosius Ehinger, li stabbilixxa Maracaibo fl-1529. Wara l-mewt tal-ewwel Ehinger (1533), imbagħad Nikolaus Federmann u Georg von Speyer (1540), Philipp von Hutten baqa' jesplora l-intern. Fl-assenza ta' von Hutten mill-kapitali provinċjali, il-kuruna ta' Spanja talbet id-dritt li taħtar gvernatur. Malli Hutten irritorna lejn il-kapitali, Santa Ana de Coro, fl-1546, il-gvernatur Spanjol Juan de Carvajal kellu maqtula lil Hutten u Bartholomeus VI. Welser. Charles V sussegwentement irrevoka l-għotja ta' Welser. Il-Welsers ittrasportaw minaturi Ġermaniżi, kif ukoll 4,000 skjav Afrikan, lejn il-kolonja biex iħawlu pjantaġġuni tal-kannamieli. Ħafna settlers Ġermaniżi mietu minn mard tropikali, li ma kellhom ebda immunità għalih, jew minn gwerer ma' l-abitanti indiġeni. === Tard tas-seklu 16 sal-bidu tas-seklu 18 === [[File:1562 Diego Gutierrez Amazonas.jpg|thumb|left|«Nova Andaluzia» u Paria fuq mappa Spanjola mill-1562]] [[File:Mapa de Venezuela 1635.jpg|thumb|Il-provinċja tal-Venezwela u l-parti tan-nofsinhar ta' Nueva Andalucía. Mappa tal-1635.]] Kaċikijiet indiġeni (mexxejja) bħal Guaicaipuro (c. 1530–1568) u Tamanaco (miet fl-1573) ippruvaw jirreżistu l-inkursjonijiet Spanjoli, iżda l-ġodda eventwalment irażżnuhom. Fis-seklu 16, matul il-kolonizzazzjoni Spanjola, popli indiġeni bħall-Mariches, dixxendenti tal-Kalina, ikkonvertew għall-Kattoliċiżmu Ruman. Xi tribujiet jew mexxejja reżistenti huma mfakkar fl-ismijiet tal-postijiet, inklużi Caracas, Chacao, u Los Teques. L-ewwel insedjamenti kolonjali kienu ċċentrati fuq il-kosta tat-Tramuntana, iżda f'nofs is-seklu 18, l-Ispanjol avvanzat aktar 'l ġewwa tul ix-Xmara Orinoco. Hawnhekk, il-Ye'kuana organizzaw reżistenza fl-1775-76. L-insedjamenti tal-Lvant tal-Venezwela ta' Spanja ġew inkorporati fil-provinċja ta' Nueva Andalucía. Amministrata mill-Qorti Rjali ta 'Santo Domingo mill-bidu tas-seklu 16, il-biċċa l-kbira tal-Venezwela saret parti mill-Viċiroyalty ta' New Granada fil-bidu tas-seklu 18, u mbagħad ġiet riorganizzata bħala Kaptanja Ġenerali awtonoma li bdiet fl-1777. Caracas, imwaqqfa fiċ-ċentru ċentrali. reġjun kostali fl-1567, kien jinsab tajjeb biex isir post ewlieni, li kien qrib il-port kostali ta 'La Guaira u f'wied, f'firxa muntanjuża, li pprovdiet fortizza difensiva kontra l-pirati u klima aktar sħuna. [[File:Venezuela en 1810.jpg|thumb|left|Mappa tal-Kaptanja Ġenerali tal-Venezwela fl-1810, minn Agustín Codazzi.]] === Indipendenza u seklu 19 === [[File:Simón Bolívar by Ricardo Acevedo Bernal.jpg|thumb|Il-Liberatur, Simón Bolívar.]] [[File:Martin Tovar y Tovar 02.jpg|thumb|left|L-iffirmar tal-indipendenza tal-Venezwela, pittura minn Martín Tovar y Tovar.]] [[File:19 de abril.jpg|thumb|Rivoluzzjoni tad-19 ta' April, 1810, bidu ta' l-indipendenza tal-Venezwela, minn Martín Tovar y Tovar]] [[File:John J. Peoli - General Jose Antonio Paez - 1910.10.4 - Smithsonian American Art Museum.jpg|thumb|left|José Antonio Páez Herrera, kap tal-armata nazzjonali u kap militari tad-dipartiment tal-Venezwela, mexxa fl-1826 il-moviment separatista magħruf bħala La Cosiata, li ssepara lill-Venezwela mill-Gran Kolombja fl-1830.]] [[File:Combate de Maiquetia, el 2 de septiembre de 1859.jpg|thumb|Battalja ta' Maiquetia fit-2 ta' Settembru, 1859, parti mill-Gwerra Federali]] Wara rewwixti falluti, il-Venezwela, taħt it-tmexxija ta' Francisco de Miranda, marixxall tal-Venezwela li kien iġġieled fir-rivoluzzjonijiet Amerikani u Franċiżi, iddikjarat l-indipendenza bħala l-Ewwel Repubblika tal-Venezwela fil-5 ta' Lulju, 1811. Din bdiet il-Gwerra tal-Indipendenza mill-Venezwela. Terremot devastanti ta' Caracas fl-1812, flimkien mar-ribelljoni tal-llaneros Venezwelani, għenu biex iwaqqgħu r-repubblika. Simón Bolívar, mexxej ġdid tal-forzi tal-indipendenza, nieda l-Kampanja Ammirabbli tiegħu fl-1813 minn New Granada, u ħa l-biċċa l-kbira tat-territorju u ġie pproklamat bħala Il-Liberatur. It-Tieni Repubblika tal-Venezwela ġiet ipproklamata fis-7 ta' Awwissu, 1813, iżda damet biss ftit xhur qabel ma' tgħaffeġ mill-mexxej tar-Royalist José Tomás Boves u l-armata personali tiegħu ta' llaneros. It-tmiem tal-invażjoni Franċiża tal-patrija ta' Spanja fl-1814 ppermetta li tasal forza expeditionary kbira taħt il-kmand tal-Ġeneral Pablo Morillo, bil-għan li jirkupra t-territorju mitluf fil-Venezwela u New Granada. Meta l-gwerra laħqet staġnar fl-1817, Bolívar stabbilixxa mill-ġdid it-Tielet Repubblika tal-Venezwela f'territorju li għadu kkontrollat ​​mill-patrijotti, l-aktar fir-reġjuni ta' Guyana u Llanos. Din ir-repubblika ma damitx wisq peress li sentejn biss wara, waqt il-Kungress ta' Angostura tal-1819, l-għaqda tal-Venezwela ma' New Granada ġiet iddekretata biex tifforma r-Repubblika tal-Kolombja. Il-gwerra kompliet sakemm inkisbu r-rebħa u s-sovranità sħiħa wara l-Battalja ta' Carabobo fl-24 ta' Ġunju, 1821. Fl-24 ta' Lulju, 1823, José Prudencio Padilla u Rafael Urdaneta għenu biex jissiġillaw l-indipendenza tal-Venezwela bir-rebħa tagħhom fil-Battalja tal-Lag Maracaibo. Il-kungress ta' New Granada ta lil Bolívar il-kontroll tal-armata ta' Granada; Fil-kap tiegħu, huwa ħeles diversi pajjiżi u waqqaf ir-Repubblika tal-Kolombja (Gran Colombia). Sucre ħeles lill-Ekwador u sar it-tieni president tal-Bolivja. Il-Venezwela baqgħet parti mill-Gran Kolombja sal-1830, meta ribelljoni mmexxija minn José Antonio Páez ppermettiet il-proklamazzjoni ta' Venezwela indipendenti ġdida, fit-22 ta' Settembru; Páez sar l-ewwel president tal-Stat il-ġdid tal-Venezwela. Bejn kwart u terz tal-popolazzjoni tal-Venezwela ntilfet matul dawn l-għoxrin sena ta' gwerra (inklużi bejn wieħed u ieħor nofs il-Venezwelani ta' dixxendenza Ewropea), li sal-1830, kienet stmata għal 800,000. Fil-bandiera tal-Venezwela, isfar jirrappreżenta l-ġid tal-art, blu l-baħar li jifred il-Venezwela minn [[Spanja]], u aħmar id-demm imxerred mill-eroj tal-indipendenza. [[File:Catedral de Caracas 1867.jpg|thumb|Katidral ta' [[Caracas]], fl-1867.]] [[File:Road to Petare.jpg|thumb|left|Camino de Petare fl-aħħar tas-seklu 19]] [[File:Cipriano Castro in Caracas, 1899.jpg|thumb|left|Dħul ta' Cipriano Castro f'[[Caracas]] fl-1899]] L-iskjavitù fil-Venezwela ġiet abolita fl-1854. Ħafna mill-storja tal-Venezwela fis-seklu 19 kienet ikkaratterizzata minn taqlib politiku u ħakma dittatorjali, inkluż il-mexxej tal-indipendenza José Antonio Páez, li rebaħ il-presidenza tliet darbiet u serva 11-il sena bejn l-1830 u l-1863. Dan laħaq il-qofol tiegħu fil-Gwerra Federali (1859-1863). Fit-tieni nofs tas-seklu, Antonio Guzmán Blanco, kawdillo ieħor, serva 13-il sena, bejn l-1870 u l-1887, bi tliet presidenti oħra mxerrda. Fl-1895, tilwima li ilha fit-tul l-[[Renju Unit]] dwar it-territorju Essequibo, li l-[[Renju Unit]] sostniet bħala parti mill-Gujana Brittanika u l-Venezwela meqjusa bħala territorju tal-Venezwela, faqqgħet fil-Kriżi tal-Venezwela tal-1895. It-tilwima saret kriżi diplomatika meta l-lobbyist tal-Venezwela, William L. Scruggs, ipprova jargumenta li l-kondotta Brittanika dwar il-kwistjoni kisret id-Duttrina Monroe tal-[[Stati Uniti]] tal-1823, u uża l-influwenza tiegħu f'[[Washington (Distrett ta' Columbia)|Washington D.C.]], biex isegwi l-kwistjoni. Il-President tal-[[Stati Uniti]] Grover Cleveland imbagħad adotta interpretazzjoni wiesgħa tad-duttrina li ddikjarat interess Amerikan fi kwalunkwe materja fl-emisfera. Il-[[Renju Unit]] eventwalment qablet mal-arbitraġġ, iżda fin-negozjati dwar it-termini tagħha kienet kapaċi tipperswadi lill-[[Istati Uniti]] fuq ħafna dettalji. Tribunal iltaqa' f'[[Pariġi]] fl-1898 biex jiddeċiedi l-kwistjoni u fl-1899 ta' l-biċċa l-kbira tat-territorju kkontestat lill-Gujana Brittanika. Fl-1899, Cipriano Castro, megħjun minn ħabib tiegħu Juan Vicente Gómez, ħa l-poter f'[[Caracas]]. Castro naqas mid-djun barranin konsiderevoli tal-Venezwela u rrifjuta li jħallas kumpens lill-barranin li nqabdu fil-gwerer ċivili tal-Venezwela. Dan wassal għall-Kriżi tal-Venezwela tal-1902–1903, li fiha l-[[Renju Unit]], il-[[Ġermanja]] u l-[[Italja]] imponew imblokk navali qabel ma ġie miftiehem arbitraġġ internazzjonali fil-Qorti Permanenti tal-Arbitraġġ il-ġdida. Fl-1908, faqqgħet tilwima oħra mal-Pajjiżi l-Baxxi, li ġiet solvuta meta Castro mar il-Ġermanja għall-kura medika u malajr twaqqa' minn Juan Vicente Gómez (1908-1935). === seklu 20 === [[File:Ciudad de Valencia (1900).jpg|thumb|left|Valencia madwar is-sena 1900.]] [[File:Terremoto de San Narciso de 1900 04.webp|thumb|Terremot San Narciso, sena 1900.]] [[File:Juan Vicente Gómez camina por las calles de caracas a pocos días de haber accedido al poder.jpg|thumb|left|Juan Vicente Gómez jimxi fit-toroq ta' Caracas ftit jiem biss wara li tela' fil-poter fl-1908.]] [[File:Beaches of Macuto, 1911.jpg|thumb|Bajja ta' Macuto fl-1911]] [[File:Terremoto cumana.jpg|thumb|left|Cumaná wara t-terremot tas-17 ta' Jannar, 1929.]] [[File:Miramar Hotel, Macuto, 1922.jpg|thumb|Terrazzin tal-Lukanda Miramar f'Macuto fl-1929]] [[File:Stadsgezicht met Hotel Majestica in Caracas in Venezuela, Bestanddeelnr 252-8437.jpg|thumb|left|[[Caracas]] matul l-1940s.]] [[File:Militares en la azotea del congreso de Venezuela en 1948.jpg|thumb|left|Militari fuq il-bejt tal-kungress waqt il-kolp ta' stat fil-Venezwela fl-1948]] [[File:Antigua Catedral de El Tocuyo 03.jpg|thumb|El Tocuyo, Lara, qabel it-terremot tal-1950.]] [[File:Sabana Grande. Caracas. Año 1954.png|thumb|left|Sabana Grande, Caracas, 1954]] [[File:Rómulo Betancourt, 1961.jpg|thumb|left|Rómulo Betancourt (president 1945-1948 / 1959-1964), wieħed mill-mexxejja demokratiċi ewlenin tal-Venezwela.]] It-terremot ta' Caracas tal-1900 — magħruf ukoll bħala t-terremot ta' San Narċiż, isem li ħa mill-festa tal-qaddis Kattoliku li tiġi ċċelebrata f'dik id-data — kien avveniment sismiku li laqat iċ-ċentru tal-Venezwela fl-4:42 ta' filgħodu fid-29 ta' Ottubru 1900. B’kobor stmat li jvarja bejn 7.6 u 8.0, it-terremot ħalla warajh 20 persuna mejta u 60 midruba. Fid-19 ta' Diċembru tal-1908, fil-Venezwela twettaq kolp ta' stat bla tixrid ta' demm, immexxi mill-Viċi President Juan Vicente Gómez kontra d-dittatur Cipriano Castro. L-iskoperta ta' depożiti ta' żejt enormi fil-Lag Maracaibo matul l-[[Ewwel Gwerra Dinjija]] kienet kruċjali għall-Venezwela u ttrasformat l-ekonomija tagħha milli tiddependi ħafna fuq l-esportazzjonijiet agrikoli. Dan wassal għal boom li dam fis-snin tmenin; Fl-1935, il-prodott gross domestiku per capita tal-Venezwela kien l-ogħla fl-Amerika Latina. Gómez ibbenefika ħafna minn dan, hekk kif il-korruzzjoni ffjorixxiet, iżda fl-istess ħin, is-sors il-ġdid tad-dħul għenu jiċċentralizza l-istat u jiżviluppa l-awtorità tiegħu. Fis-17 ta' Jannar tal-1929, fis-07:45 (ħin lokali), terremot laqat iż-żona ta' Cúmana; dan dam bejn ħames u ħmistax-il sekonda u kien akkumpanjat minn ħoss qawwi u f'daqqa, u ħasad il-ħajja ta' madwar 1,600 persuna. Barra minn hekk, ġiet osservata mewġa ta’ tsunami għolja bejn erba' u ħames metri, li affettwat il-Golf kollu ta' Cariaco. Huwa baqa' l-aktar bniedem b'saħħtu fil-Venezwela sal-mewt tiegħu fl-1935. Is-sistema tad-dittatorjat Gomecista (1935–1945) kompliet fil-biċċa l-kbira taħt Eleazar López Contreras, iżda bdiet fl-1941, taħt Isaías Medina Angarita, kienet rilassata. Angarita tat sensiela ta' riformi, fosthom il-legalizzazzjoni tal-partiti politiċi kollha. Wara t-[[Tieni Gwerra Dinjija]], l-immigrazzjoni min-Nofsinhar tal-Ewropa u l-pajjiżi ifqar tal-Amerika Latina ddiversifikaw b'mod partikolari s-soċjetà Venezwelana. Fl-1945, kolp ta' stat ċivili-militari waqqa' lil Medina Angarita u wassal għal perjodu ta' gvern demokratiku (1945–1948) taħt il-partit Azzjoni Demokratika tas-sħubija tal-massa, inizjalment taħt Rómulo Betancourt, sakemm Rómulo Gallegos rebaħ l-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela fl-1947 (l-ewwel elezzjonijiet ħielsa u ġusti fil-Venezwela). Gallegos ħakem sakemm twaqqa' minn ġunta militari mmexxija mit-trijonvirat Luis Felipe Llovera Páez, Marcos Pérez Jiménez, u l-Ministru tad-Difiża ta' Gallegos Carlos Delgado Chalbaud, fil-kolp ta' stat tal-Venezwela tal-1948. <gallery> File:Marcos Pérez Jiménez 1952.JPG|Marcos Pérez Jiménez fid-diskors inawgurali tiegħu fl-1952. File:Suárez Flamerich y PJ.jpg|Suárez Flamerich u Marcos Pérez Jiménez waqt l-ewwel xogħlijiet tal-Highway Caracas-La Guaira. File:Inauguracicon del Centro Simon Bolivar, Venezuela 1954.png|Inawgurazzjoni taċ-Ċentru Simón Bolívar minn Marco Perez Jimenes fl-1954. File:Marcos Pérez Jiménez en BAEL.jpg|Marcos Pérez Jiménez jirrevedi l-inawgurazzjoni tal-Bażi tal-Ajru El Libertador. File:Protestas Contra MPJ en Noviembre de 1957 en Venezuela.jpg|Protesti kontra Marcos Pérez Jiménez fil-21 ta' Novembru, 1957. File:Afiche contra la dictadura de Marcos Pérez Jiménez.jpg|Protesti kontra Marcos Pérez Jiménez fl-1958. File:23 de Enero de 1958.png|Kolp ta' stat fil-Venezwela tal-1958. </gallery> [[File:Raúl Leoni 1965.jpg|thumb|left|Raúl Leoni fl-1965 (Kien id-39 President tar-Repubblika tal-Venezwela mill-11 ta' Marzu, 1964 sal-11 ta' Marzu, 1969)]] [[File:Carlos Andrés Pérez.jpg|thumb|Il-President Carlos Andrés Pérez]] L-aktar raġel b'saħħtu fil-ġunta militari (1948-1958) kien Pérez Jiménez u kien suspettat li kien wara l-mewt ta' Chalbaud, li miet f'ħtif ħażin fl-1950. Meta l-ġunta tilfet b'mod mhux mistenni l-elezzjoni presidenzjali tal-1952, injorat il- riżultati u Jiménez ġie installat bħala president Jiménez tkeċċa fit-23 ta' Jannar, 1958. Fi sforz biex tiġi kkonsolidata demokrazija żagħżugħa, it-tliet partiti politiċi ewlenin (Accion Democratica (AD), COPEI u Unión Republicana Democratica (URD), bl-eċċezzjoni notevoli tal-Partit Komunista tal-Venezwela), iffirmaw il-ftehim dwar il-qsim tal-poter tal-Patt Puntofijo. AD u COPEI ddominaw il-pajsaġġ politiku għal erba' deċennji. Matul il-presidenzi ta' Rómulo Betancourt (1959-64, it-tieni mandat tiegħu) u Raúl Leoni (1964-69), seħħew movimenti importanti ta' gwerillieri. Il-maġġoranza ħallew l-armi tagħhom taħt l-ewwel presidenza ta' Rafael Caldera (1969-74). Caldera kien rebaħ l-elezzjonijiet tal-1968 għall-COPEI, l-ewwel darba li partit minbarra Azzjoni Demokratika sar president permezz ta' elezzjoni demokratika. L-ordni demokratika l-ġdida kellha l-antagonisti tagħha. Betancourt sofra attakk ippjanat mid-dittatur Dumnikan Rafael Trujillo fl-1960, u xellugin esklużi mill-Patt bdew ribelljoni billi organizzaw ruħhom fil-Forzi Armati tal-Ħelsien Nazzjonali, sponsorjati mill-Partit Komunista u Fidel Castro. Fl-1962 ippruvaw jiddestabilizzaw il-militar, b'ribelli falluti. Betancourt ippromwova politika barranija, id-Duttrina Betancourt, li fiha rrikonoxxa biss gvernijiet eletti b'vot popolari. [[File:Caracas Sabana Grande 1973.jpg|thumb|left|Distrett ta' Sabana Grande, Caracas (1973)]] [[File:Luis Herrera Campins.jpg|thumb|Luis Herrera Campíns (Kien id-43 President tar-Repubblika tal-Venezwela mill-12 ta' Marzu, 1979 sal-2 ta' Frar, 1984)]] [[File:Bancomaracaibo pierregb.jpg|thumb|left|Kwartieri ġenerali tal-Banco de Maracaibo fi Pjazza Venezwela (Plaza Venezuela), Caracas fl-1985 jew il-bidu tad-disgħinijiet.]] [[File:Hotel Rasil y Centro Comercial Compostela -Puerto Ordaz.jpg|thumb|Il-belt ippjanata ta' Puerto Ordaz (imwaqqfa fl-1961) fil-bidu tas-snin tmenin.]] [[File:Lusinchi 89.JPG|thumb|left|Jaime Lusinchi (Kien id-43 President tar-Repubblika tal-Venezwela mill-2 ta' Frar, 1984 sal-2 ta' Frar, 1989)]] [[File:1972. Rafael Caldera - Los Causahabientes.jpg|thumb|Rafael Caldera kien l-40 u l-45 president tal-Venezwela fil-perjodi (11 ta' Marzu, 1969-12 ta' Marzu, 1974 u 2 ta' Frar, 1994-2 ta' Frar, 1999)]] Fid-29 ta' Lulju, 1967, fit-8:05 ta' filgħaxija, terremot laqat lil Caracas u lill-kosta ċentrali (La Guaira). L-epiċentru tiegħu kien jinsab fuq il-kosta ċentrali, 20 km ’il bogħod minn Caracas, u l-avveniment dam għaddej 35 sekonda. Dan il-fenomenu sismiku affettwa l-aktar iż-żoni ta' Altamira u Los Palos Grandes, kif ukoll il-kosta ċentrali. Wara t-terremot seħħew theżżiżiet sekondarji ta' intensità aktar baxxa. Id-Distrett Federali (illum id-Distrett Kapitali) intlaqat minn terremot li kejjel bejn 6.5 u 6.7 fuq l-iskala Richter, u li dam bejn 35 u 55 sekonda. Fiż-żona ta' Caracas, l-għadd tal-vittmi kien ta' 2,000 persuna midruba u 236 mejta. Il-ħsara lill-proprjetà qabżet l-10 miljun dollaru Amerikan. L-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela tal-1973 ta' Carlos Andrés Pérez ħabtet ma' kriżi taż-żejt, li fiha d-dħul tal-Venezwela sploda hekk kif il-prezzijiet taż-żejt żdiedu; L-industriji taż-żejt ġew nazzjonalizzati fl-1976. Dan wassal għal żidiet massivi fl-infiq pubbliku, iżda wkoll żidiet fid-djun barranin, sakemm il-kollass tal-prezzijiet taż-żejt matul it-tmeninijiet iddgħajfet l-ekonomija. Meta l-gvern beda jiżvaluta l-munita fl-1983 biex jissodisfa l-obbligi finanzjarji tiegħu, l-istandards tal-għajxien naqsu b'mod drammatiku. Politiki ekonomiċi falluti u korruzzjoni dejjem tikber fil-gvern wasslu għal żieda fil-faqar u l-kriminalità, l-indikaturi soċjali għall-agħar, u żieda fl-instabilità politika. Fis-snin tmenin, il-Kummissjoni Presidenzjali għar-Riforma tal-Istat (COPRE) ħarġet bħala mekkaniżmu għall-innovazzjoni politika. Il-Venezwela ddeċentralizzat is-sistema politika tagħha u diversifikat l-ekonomija tagħha, u naqqset id-daqs tal-Istat. Il-COPRE ħadmet bħala mekkaniżmu ta' innovazzjoni, anke billi inkorpora fl-aġenda politika kwistjonijiet li kienu ġew esklużi mid-deliberazzjoni pubblika mill-atturi ewlenin tas-sistema demokratika. L-aktar suġġetti diskussi ġew inkorporati fl-aġenda pubblika: id-deċentralizzazzjoni, il-parteċipazzjoni politika, il-muniċipalizzazzjoni, ir-riformi tal-ordni ġudizzjarja u r-rwol tal-Istat fi strateġija ekonomika ġdida. Ir-realtà soċjali għamlet il-bidliet diffiċli biex jiġu implimentati. Il-kriżijiet ekonomiċi tas-snin 80 u 90 wasslu għal kriżi politika. Fid-19 ta' Diċembru, 1982, faqqgħet nirien fl-impjant termoelettriku “Ricardo Zuloaga” u li kien jinsab fiż-żona ta' Arrecifes f'Tacoa, f'dik li dak iż-żmien kienet id-Dipartiment ta’ Vargas tad-Distrett Federali, fil-Venezwela — u dan irriżulta fil-mewt ta' aktar minn 180 persuna. Mijiet ta' nies inqatlu mill-forzi tas-sigurtà u l-militar fl-irvellijiet ta' Caracazo tal-1989, matul it-tieni mandat presidenzjali ta' Carlos Andrés Pérez (1989-1993) u wara l-implimentazzjoni ta' miżuri ta' awsterità ekonomika. Hugo Chávez, li fl-1982 kien wiegħed li jkeċċi gvernijiet b'żewġ partiti, uża rabja dejjem tikber fuq miżuri ta' awsterità ekonomika biex jiġġustifika attentat ta' kolp ta' stat fi Frar tal-1992; It-tieni attentat ta' kolp ta' stat seħħ f'Novembru. Il-President Carlos Andrés Pérez (ri-elett fl-1988) tneħħa taħt akkużi ta' abbuż fl-1993, li wassal għall-presidenza interim ta' Ramón José Velásquez (1993-1994). Fit-28 ta' Settembru 1993, seħħew splużjoni u nirien sussegwenti fil-kilometru 57 tal-awtostrada *Regional Center Highway*, qrib il-belt ta' Las Tejerías fl-Istat ta' Aragua — li ​​tinsab madwar 60 kilometru ’l bogħod minn Caracas, il-Venezwela. L-isplużjoni kienet ikkawżata mit-titqib aċċidentali ta' pajp tal-gass taħt l-art waqt l-installazzjoni ta' netwerk ġdid tal-fibra ottika tul l-awtostrada. Skont ċifri uffiċjali, mietu 42 persuna u ndarbu 14-il persuna oħra. Il-mexxej tal-kolp ta' stat Chávez kien maħfra f'Marzu 1994 mill-President Rafael Caldera (1994-1999, it-tieni mandat tiegħu), b'sala nadifa u d-drittijiet politiċi tiegħu rrestawrati, li ppermettielu jirbaħ u jżomm il-presidenza kontinwament mill-1999. sal-mewt tiegħu fl-2013. Chávez rebaħ l-elezzjonijiet tal-1998, 2000, 2006 u 2012 u r-referendum presidenzjali tal-2004. === Dittatorjat tax-Xellug Estrem === ==== Il-gvern tax-xellug estrem ta' Chávez: 1999-2013 ==== Kollass ta' fiduċja fil-partiti eżistenti wassal biex Hugo Chávez jiġi elett president fl-1998 u t-tnedija sussegwenti ta' "Rivoluzzjoni Bolivariana", li bdiet b'assemblea kostitwenti fl-1999 biex tikteb Kostituzzjoni ġdida. Hekk kif il-Venezwelani kienu qed jippreparaw biex jivvutaw fir-referendum dwar kostituzzjoni ġdida għall-pajjiż, skedat għall-għada, ix-xita qawwija kompliet tul il-kosta ċentrali. Il-pompieri fir-reġjun ikkunsidraw li jiddikjaraw stat ta' emerġenza. Ix-xita laħqet l-400 mm. Wara li r-rapporters staqsew jekk ix-xita kinitx se twassal għas-sospensjoni tal-proċess elettorali, il-President Hugo Chávez ikkwota l-kliem ta' Simón Bolívar, mitkellem fis-26 ta’ Marzu 1812 (matul il-ġlieda għall-indipendenza), fuq il-fdalijiet ta' tempju minuti wara terremot qawwi f’Caracas: “Jekk in-natura topponina, aħna niġġieldu kontriha u nġegħluha tobdilna.” Il-15 ta' Diċembru, 1999 jibqa' mfakkar bħala “l-jum li l-muntanja avvanzat lejn il-baħar.” Ix-xita qawwija tal-aħħar jiem wasslet għal valangi estensivi ta' art u tajn fuq l-għoljiet tal-muntanji tas-Serranía del Ávila, li kkawżaw għargħar immens u vjolenti tax-xmajjar, li l-fluss tagħhom normalment ikun żgħir minħabba t-tul qasir tagħhom (ix-Xmara San Julián, li toriġina fil-Pico Oriental de la Silla de Caracas, f'għoli ta' 2640 m ’il fuq mil-livell tal-baħar, u tisfa' fil-baħar f’Caraballeda, hija twila biss 9.82 km minkejja li hija waħda mill-itwal). U minħabba l-għoljiet weqfin tal-baċiri tagħhom, jibdew iġorru ammonti kbar ta' sediment, volumi immensi ta' ilma, u blat enormi sa 9 metri fid-dijametru (id-daqs ta' xarabank), u jilħqu veloċitajiet sa 60 km/h jew aktar u fond sa 9 metri. Dan kollu jikkawża għargħar u qerda kbira fl-ibliet li jinsabu fuq il-fannijiet alluvjali ffurmati minn dawn ix-xmajjar tul il-kosta tat-tramuntana tal-Venezwela. Naturalment, dawn l-ibliet ġew stabbiliti fuq dawn il-fannijiet alluvjali, li huma ż-żoni bl-aktar għoljiet ġentili fir-reġjun, sa mill-perjodu viċi-rejali. Iżda preċiżament minħabba dan, il-qerda tiżdied hekk kif il-materjal kollu li jġorr ix-xmajjar jakkumula hekk kif l-ilmijiet tagħhom jitilfu l-veloċità. Il-pajjiż, f'nofs l-elezzjonijiet, fil-biċċa l-kbira mhux konxju tas-sitwazzjoni fl-istati milquta, u l-midja tibda tirrapporta dwar l-avveniment. It-traġedja ta' Vargas, magħrufa wkoll bħala l-valanga ta' Vargas, tirreferi għas-sensiela ta' valangi ta' tajn, valangi ta' art, u għargħar li bdew fil-15 ta' Diċembru 1999, b'konsegwenzi devastanti għall-pajjiż. Filwaqt li l-għadd tal-imwiet mhux uffiċjali, l-istimi jvarjaw minn mijiet sa eluf (minn inqas minn 700 sa 30,000 skont is-sors), u l-għadd ta' nies milquta, ukoll mhux ikkonfermat, huwa stmat li huwa fl-għexieren ta' eluf. Dan l-avveniment huwa elenkat fil-Guinness Book of World Records bħala l-aktar valanga qattiela fl-istorja tal-Venezwela. L-aktar żoni milquta mid-diżastru naturali tal-15, 16, u 17 ta' Diċembru kienu l-kosti tal-istati ta' Vargas, Miranda, u Falcón. Eluf ta' nies ġew spostati, u bliet sħaħ ġew devastati. L-infrastruttura mitlufa fid-diżastru inkludiet universitajiet, lukandi kbar, klabbs, komunitajiet importanti, u toroq, fost affarijiet oħra. Kien hemm diversi lmenti dwar kif l-awtoritajiet immaniġġjaw id-diżastru u dwar ir-rifjut ta’ Chavez tal-għajnuna tal-Istati Uniti, il-ġestjoni ħażina tal-fondi pubbliċi u d-devjazzjoni tal-għajnuna umanitarja, il-ħin ta’ reazzjoni tat-timijiet ta' emerġenza, serqiet u għajbien furzat, fost affarijiet oħra. <gallery> File:Caraballeda 1999 Deposits and Damage.jpg|Depożiti u Ħsara ta' Caraballeda tal-1999 File:Los Corales (Vargas 2000).JPG|Los Corales, lokal 75% meqrud. File:Caribe y Caraballeda diciembre 2000 007.jpg|Il-Karibew u Caraballeda fl-istat ta' Vargas sena wara l-valanga ta' Diċembru 1999 (2000) File:Partially collapsed building, Vargas 1999.jpg|Il-bini waqa' parzjalment; iż-żona li waqgħet ġiet imminata meta flussi ta' debris qerdu s-sular t'isfel. File:Caribe y Caraballeda Enero 2000 011.jpg|Caraballeda xahar wara l-Valla ta' Vargas (l-Ewwel Traġedja ta' Vargas) f'Jannar 2000. File:Vargas debris flow deposits 1999.jpg|Depożitu ta' fluss ta' debris ta' 2.9 metri ħxuna minn Diċembru 1999 huwa espost minn inċiżjoni fix-xmara waqt għargħar fi stadju avvanzat. File:Camuri Chico dicembre 2000 020.jpg|Bajja ta' Camuri Chico File:Caribe y Caraballeda diciembre 2000 004.jpg|Dar Caraballeda File:Carmen de Uria diciembre 2000 006.jpg|Carmen de Urea File:La Guaira diciembre 2000 070.jpg|La Guaira File:La Guaira diciembre 2000 021.jpg|La Guaira File:Las Salinas diciembre 2007 001.jpg|Las Salinas File:Macuto diciembre 2000 034.jpg|Macuto File:Montañasdeslave.jpg|Parti mill-istat ta' Vargas wara d-diżastru, b'marki tat-tajn viżibbli fuq il-muntanji. File:Vargas landslide scars 1999.jpg|(meħud kelma b'kelma mill-caption tal-USGS): Valangi baxxi li jingħaqdu flimkien mibdija fuq għoljiet weqfin f'ħamrija żviluppata fuq il-blat tal-Formazzjoni Tacagua. Valangi baxxi mibdija fuq għoljiet konkavi jew planari ngħaqdu flimkien ma' valangi oħra hekk kif ivvjaġġaw fil-kanali. Torri tat-trażmissjoni, għoli 30 m, (fuq il-lemin) għall-iskala. File:Tdv vargas.JPG|Mappa tal-istat ta' Vargas, bl-aktar żoni milquta bl-aħmar. File:Zonasafectadastragediavargas.jpg|Mappa li tagħti dettalji dwar iż-żoni affettwati (bl-aħmar). </gallery> [[File:Demostration by the opposition against the reform - caracas.jpg|thumb|Protesti f'Caracas, 2007]] Ir-Rivoluzzjoni tirreferi għal moviment soċjali populista u proċess politiku tax-xellug estrem immexxi minn Chávez, li waqqaf il-Moviment tal-Ħames Repubblika fl-1997 u l-Partit Soċjalista Magħqud tal-Venezwela fl-2007. Ir-"Rivoluzzjoni Bolivarjana" hija msemmija għal Simón Bolívar. Skont Chávez u partitarji oħra, ir-“Rivoluzzjoni Bolivarjana” fittxet li tibni moviment tal-massa biex timplimenta l-Bolivarianiżmu: demokrazija popolari, indipendenza ekonomika, distribuzzjoni ġusta tad-dħul, u tmiem il-korruzzjoni politika. Jinterpretaw l-ideat ta' Bolívar minn perspettiva populista, bl-użu ta' retorika soċjalista. Dan wassal għall-formazzjoni tal-Ħames Repubblika tal-Venezwela, komunement magħrufa bħala r-Repubblika Bolivarjana tal-Venezwela, li għadha sal-lum. Il-Venezwela ġiet ikkunsidrata bħala r-Repubblika Bolivarjana wara l-adozzjoni tal-Kostituzzjoni l-ġdida tal-1999. Wara l-elezzjoni ta' Chávez, il-Venezwela saret sistema ta' partiti dominanti, iddominata mill-Partit Soċjalista Magħqud tal-Venezwela. F'April 2002, Chávez tkeċċa għal żmien qasir mill-poter fl-attentat ta' kolp ta' stat tal-Venezwela tal-2002 wara dimostrazzjonijiet popolari mill-avversarji tiegħu, iżda Chávez irritorna wara jumejn bħala riżultat ta' dimostrazzjonijiet minn partitarji foqra ta' Chávez u azzjonijiet tal-militar. Chávez baqa' fil-poter wara strajk nazzjonali totali li dam minn Diċembru 2002 sa Frar 2003, inkluż strajk/lockout fil-kumpanija taż-żejt statali PDVSA. It-titjira tal-kapital qabel u matul l-istrajk wasslet għall-impożizzjoni mill-ġdid tal-kontrolli tal-kambju. Fl-għaxar snin ta' wara, il-gvern kien sfurzat jiżvaluta l-munita. Dawn l-iżvalutar ma tejbux is-sitwazzjoni tan-nies li jiddependu fuq prodotti importati jew prodotti prodotti lokalment li jiddependu fuq inputs importati, filwaqt li l-bejgħ taż-żejt iddenominat f'dollari jammonta għall-maġġoranza tal-esportazzjonijiet. Il-profitti mill-industrija taż-żejt intilfu għall-“inġinerija soċjali” u l-korruzzjoni, aktar milli jmorru lejn l-investimenti meħtieġa biex tinżamm il-produzzjoni taż-żejt. Chávez baqa' ħaj minn aktar testijiet politiċi, inkluż referendum ta' recall f'Awwissu 2004. Huwa ġie elett għal mandat ġdid f'Diċembru 2006 u għat-tielet mandat f'Ottubru 2012. Madankollu, qatt ma ħalu l-ġurament minħabba kumplikazzjonijiet mediċi; Miet f'Marzu tal-2013. <gallery> File:20021210-Toma-de-bomba4.jpg|Konġestjonijiet twal tat-traffiku fi stazzjonijiet tal-petrol fl-10 ta’ Diċembru 2002 waqt l-istrajk ġenerali fil-Venezwela tal-2002-2003 File:2002-2003 Colas paro petroleo 2.png|Konġestjonijiet twal tat-traffiku fi stazzjonijiet tal-petrol fl-10 ta’ Diċembru 2002 waqt l-istrajk ġenerali fil-Venezwela tal-2002-2003 File:2002-2003 Colas paro petroleo.png|Konġestjonijiet twal tat-traffiku fi stazzjonijiet tal-petrol fl-10 ta’ Diċembru 2002 waqt l-istrajk ġenerali fil-Venezwela tal-2002-2003 File:Protestas en la Universidad de Oriente Núcleo Nueva Esparta 1.jpg|thumb|Protesti f'Margarita, 2004 File:Marcha de RCTV de 2008 01.jpg||Protesti f'Caracas, 2007 </gallery> [[File:Magnitude 5.6 Sucre Venezuela 2010.jpg|thumb|iċ-ċentru sismiku tat-terremot ta' Sucre tal-2010]] Fil-15 ta' Jannar 2010, seħħ terremot bl-epiċentru tiegħu fl-istat Venezwelan ta' Sucre. Dan l-avveniment seħħ fil-grigal tal-pajjiż, irreġistra kobor ta' 5.4 fuq l-iskala Richter, u ħalla 11-il persuna midruba. ==== Il-gvern tax-xellug estrem ta' Maduro (2013-2026), u Delcy (2026-) ==== L-elezzjonijiet presidenzjali li saru f'April 2013 kienu l-ewwel minn meta Chávez ħa l-kariga fl-1999 li fihom ismu ma deherx fuq il-vot. Taħt il-gvern "Bolivarian", il-Venezwela għaddiet minn wieħed mill-aktar pajjiżi sinjuri fl-Amerika Latina għal wieħed mill-ifqar. Il-politiki soċjoekonomiċi ta' Hugo Chávez li jiddependu fuq il-bejgħ taż-żejt u l-importazzjoni ta' oġġetti rriżultaw f'ammonti kbar ta' dejn, l-ebda bidla fil-korruzzjoni fil-Venezwela, u laħqet il-qofol tagħha fi kriżi fil-Venezwela. Bħala riżultat, il-kriżi tar-refuġjati tal-Venezwela, l-akbar emigrazzjoni ta' nies fl-istorja tal-Amerika Latina, seħħet, b'aktar minn 7 miljun, madwar 20% tal-popolazzjoni tal-pajjiż, emigraw. Chávez beda l-missjonijiet Bolivariani, programmi "immirati biex jgħinu lill-foqra". Il-faqar beda jiżdied fis-snin 2010. Nicolás Maduro ġie magħżul minn Chávez bħala s-suċċessur tiegħu, u fl-2013 insemmih viċi president. Maduro ilu president tal-Venezwela mill-14 ta' April 2013, meta rebaħ l-elezzjoni presidenzjali wara l-mewt ta' Chávez, b'51% tal-voti, meta mqabbel ma' 49% ta' Henrique Capriles. Ir-Roundtable tal-Unità Demokratika sfidat l-elezzjoni ta' Maduro bħala frodi, iżda verifika ta' 56% tal-voti ma wriet l-ebda diskrepanzi, u l-Qorti Suprema tal-Venezwela ddeċidiet li Maduro kien il-president leġittimu. Il-mexxejja tal-Oppożizzjoni u xi midja internazzjonali jqisu lill-gvern ta' Maduro bħala dittatorjat. Minn Frar 2014, mijiet ta' eluf ta' nies ipprotestaw għal livelli għoljin ta' vjolenza kriminali, korruzzjoni, iperinflazzjoni, u skarsezza kronika ta' oġġetti bażiċi minħabba l-politiki tal-gvern. Id-dimostrazzjonijiet u l-irvellijiet irriżultaw f’aktar minn 40 mewt f'inkwiet bejn Chavista u dimostranti tal-oppożizzjoni. u mexxejja tal-oppożizzjoni, inklużi Leopoldo López u Antonio Ledezma, ġew arrestati. Gruppi tad-drittijiet tal-bniedem ikkundannaw l-arrest ta' López. L-elezzjonijiet parlamentari tal-2015, li saru fis-6 ta' Diċembru, 2015, irriżultaw fir-rebħa tar-Roundtable tal-Unità Demokratika (MUD), il-moviment ewlieni tal-oppożizzjoni għall-gvern tal-President Nicolás Maduro, b'56.3% tal-voti u 112 tal-voti il-167 deputat tal-Assemblea Nazzjonali (inklużi 3 deputati għar-Rappreżentanza Indiġena għall-Assemblea Nazzjonali), li jikkorrispondu għal maġġoranza kwalifikata. Il-Venezwela żvalutat il-munita tagħha fi Frar 2013 minħabba skarsezza dejjem tikber, li kienet tinkludi ħalib u ħtiġijiet oħra. Dan wassal għal żieda fil-malnutrizzjoni, speċjalment fost it-tfal. L-ekonomija kienet saret dipendenti fuq l-esportazzjonijiet taż-żejt, biż-żejt mhux raffinat jammonta għal 86% tal-esportazzjonijiet, u prezz għoli għal kull barmil biex jappoġġja programmi soċjali. Fil-bidu tal-2014, il-prezz taż-żejt niżel minn aktar minn $100 għal $40 Dan poġġa pressjoni fuq l-ekonomija, li ma setgħetx taffordja aktar programmi soċjali kbar. Il-Gvern beda jieħu aktar flus mingħand PDVSA, il-kumpanija taż-żejt tal-istat, u rriżulta f'nuqqas ta' investiment mill-ġdid fl-għelieqi u l-impjegati. Il-produzzjoni naqset mill-quċċata tagħha ta' kważi 3 sa 1 miljun barmil (480 sa 160 elf metru kubu) kuljum. Fl-2014, il-Venezwela daħlet f'riċessjoni, u fl-2015, kellha l-ogħla inflazzjoni fid-dinja, li taqbeż il-100%. Fl-2017, l-amministrazzjoni ta' Donald Trump imponiet aktar sanzjonijiet ekonomiċi kontra PDVSA u uffiċjali tal-Venezwela. Il-problemi ekonomiċi, kif ukoll il-kriminalità, kienu l-kawżi tal-protesti tal-Venezwela mill-2014 sal-lum. Mill-2014, madwar 5.6 miljun ruħ ħarbu mill-Venezwela. <gallery> File:2014 Venezuelan Protests (12F).jpg|Protesti f'Caracas fl-2014 File:Marcha hacia el Palacio de Justicia de Maracaibo - Venezuela 06.jpg|Protesti f'Maracaibo fl-2014 File:People lines in Venezuela.JPG|Il-Venezweljani jagħmlu linja biex jixtru l-ikel f'ħanut File:Escasez en Venezuela, Central Madeirense 8.JPG|Nuqqas fil-Venezwela File:March of Empty Pots 24 January 2015.jpg|Protesti f'Caracas fl-2015 </gallery> [[File:Protestas en Caracas, 02Mar14 (14161205275).jpg|thumb|left|Protesti f'Caracas fl-2016]] [[File:Venezuela protest 26 October.jpg|thumb|Protesti f'Caracas fl-2016]] F'Jannar 2016, Maduro ddikjara "emerġenza ekonomika", li żvela l-kobor tal-kriżi u kabbar il-poteri tiegħu. F'Lulju 2016, infetħu temporanjament il-qsim tal-fruntieri Kolombjani biex jippermettu lill-Venezwelani jixtru ikel u oġġetti bażiċi tas-saħħa. F'Settembru 2016, studju indika li 15% tal-Venezweli kienu qed jieklu "skart tal-ikel mormi minn stabbilimenti kummerċjali." Sa Ottubru 2016 kienu seħħew 200 rewwixta fil-ħabs. Il-Qorti Suprema allinjata ma' Maduro, li kienet qed taqleb id-deċiżjonijiet tal-Assemblea Nazzjonali minn meta l-oppożizzjoni ħadet il-kontroll, assumiet il-funzjonijiet tal-assemblea, u ħolqot il-kriżi kostituzzjonali tal-Venezwela tal-2017. F'Awwissu 2017, l-Assemblea Nazzjonali ġiet eletta Assemblea Kostitwenti tal-2017 u neħħa l-poteri tagħha lill-Assemblea Nazzjonali. L-elezzjoni qajmet tħassib dwar dittatorjat emerġenti. F'Diċembru 2017, Maduro ddikjara li l-partiti tal-oppożizzjoni ġew esklużi mill-elezzjonijiet presidenzjali tas-sena ta' wara wara li bojkottjaw l-elezzjoni tas-Sindku. <gallery> File:Escasez de gasolina en Venezuela.png|Nuqqas ta' petrol fil-Venezwela fl-2017 File:We Are Millions march Venezuela.jpg|Protesti tal-Venezwela tal-2017 File:Enfrentamiento en el Puente de Las Mercedes Venezuela 2017.jpg|Id-dimostranti jikkonfrontaw lill-GNB fuq il-pont Las Mercedes fis-26 ta' Mejju, 2017 f'Caracas, il-Venezwela. File:Marcha Neomar Lander 06 Venezuela 2017.jpg|Marċ bil-lejl b'tifkira ta' Neomar Lander fit-8 ta' Ġunju 2017 f'Caracas File:Escuderos 19 de junio 2017.jpg|Protesti tal-Caracas tal-2017 File:Venezuelan eating from garbage.jpg|Raġel Venezwelan jiekol miż-żibel File:Mother of All Marches - Caracas.jpg|Protesti tal-Caracas tal-2017 File:Venezuelan Assembly special session 11.jpg|Protesti tal-Caracas tal-2017 File:Tank Woman.jpg|thumb|Il-“Mara Tank” waqt il-Omm tal-Marċi Kollha f'Caracas File:Paola Ramírez body.jpg|Kadavru ta' Paola Ramírez wara li nqatlet waqt il-protesti fil-Venezwela fl-2017. </gallery> [[File:©UNICEF-ECU-2018-Arcos.jpg|thumb|left|Mijiet ta' Venezweljani f'sitwazzjonijiet ta' mobilità umana jistennew fil-kju fid-Dwana fl-Ekwador biex jittimbraw il-passaporti tagħhom u jkomplu l-vjaġġ tagħhom. F'Awwissu ta' din is-sena, bejn 3,000 u 7,000 Venezwelan daħlu kuljum fl-Ekwador, ħafna minnhom qegħdin fi tranżitu lejn il-Perù. Xi familji jridu jqattgħu l-lejl fil-Pont Rumichaca, il-fruntiera bejn il-Kolombja u l-Ekwador, fejn it-temperaturi jinżlu għal 3 gradi Celsius.]] Maduro rebaħ l-elezzjonijiet tal-2018 bi 68% tal-voti. Ir-riżultat ġie kkontestat mill-Arġentina, iċ-Ċilì, il-Kolombja, il-Brażil, il-Kanada, il-Ġermanja, Franza u Stati Uniti, li qiesuh frawdolenti u rrikonoxxew lil Juan Guaidó bħala president. Pajjiżi oħra komplew jirrikonoxxu lil Maduro, għalkemm iċ-Ċina, iffaċċjata bi pressjoni finanzjarja għall-pożizzjoni tagħha, bdiet tkopri lilha nnifisha billi naqqset is-self, ikkanċellat joint ventures u wriet ir-rieda tagħha li taħdem mal-partijiet kollha. [[File:2018 Venezuela earthquake.jpg|thumb|L-epiċentru tat-terremot tal-Venezwela tal-2018]] Fil-21 ta' Awwissu 2018, fil-5:31 p.m. ħin lokali (21:31 UTC), ġie rreġistrat terremot li nħass mal-pajjiż kollu, bl-epiċentru tiegħu fil-belt ta' Río Caribe, fl-istat ta' Sucre. It-terremot oriġina f'Yaguaraparo, fl-istat ta' Sucre. Dan dam għaddej madwar żewġ minuti u 20 sekonda, u rriżulta fi ħsarat li laħqu l-valur ta' $7 miljun u fil-mewt ta' żewġ persuni... F'Awwissu 2019, Trump impona embargo ekonomiku kontra l-Venezwela. F'Marzu 2020, Trump akkuża lil Maduro u lill-uffiċjali tal-Venezwela bi traffikar tad-droga, narkoterroriżmu, u korruzzjoni. [[File:Venezuelan protests - 23 January 2019.jpg|thumb|left|Protesti f'Caracas, 2019]] [[File:Uprising against Nicolás Maduro of 2019.png|thumb|Protesti f'Caracas, 2019]] <gallery> File:2018 Venezuelan protests 17 March 2018.jpg|Protesti tal-Venezwela tal-2018 File:Huelga trabajadores.jpg|Protesti tal-Venezwela tal-2018 File:Marcha Venezuela 12 de febrero de 2018.jpg|Konċentrazzjoni bħala ġieħ lil dawk li mietu waqt il-protesti tal-2018 </gallery> F'Ġunju 2020, rapport iddokumenta għajbien sfurzat li seħħew fl-2018-19. Ġew irrappurtati 724 għajbien furzat ta' detenuti politiċi. Ir-rapport sostna li l-forzi tas-sigurtà ssuġġettaw lill-vittmi għat-tortura. Ir-rapport sostna li l-gvern uża l-għajbien sfurzat biex isikket lill-avversarji u vuċijiet kritiċi oħra. [[File:Tragedia de Las Tejerías.png|thumb|Las Tejerías wara l-għargħar tad-9 ta' Ottubru, 2022]] It-tifwir tan-nixxiegħa Los Patos lejl is-Sibt, 8 ta' Ottubru — ikkawżat mix-xita tal-Uragan Julia, li laqat prinċipalment il-belt ta' Las Tejerías fil-muniċipalità ta' Santos Michelena fl-Istat ta' Aragua, il-Venezwela — wassal għal traġedja li fiha, skont iċ-ċifri attwali, tilfu ħajjithom 500 persuna, filwaqt li 1,540 oħra għadhom neqsin. [[File:Protestas en Caracas contra la reelección de Nicolás Maduro, 2024.jpg|thumb|left|Id-dimostranti f'Caracas jiġġieldu kontra l-forza pubblika waqt il-protesti tal-Venezwela tal-2024.]] [[File:Freedom ratings in Venezuela (1998 to 2017).png|thumb|Klassifikazzjonijiet tal-Venezwela mill-1998 sal-2017 mill-NGO Freedom House iffinanzjata mill-gvern tal-Istati Uniti (1 = b'xejn, 7 = mhux b'xejn)]] Maduro ikkontesta għat-tielet mandat konsekuttiv fl-elezzjoni presidenzjali tal-2024, filwaqt li l-eks diplomatiku Edmundo González Urrutia rrappreżenta lill-Pjattaforma Unitaria ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]: Plataforma Unitaria Democrástica; PUD), l-alleanza politika ewlenija tal-oppożizzjoni. Stħarriġ li ttieħdet qabel l-elezzjoni indikaw li González kien se jirbaħ b'marġni wiesa'. Wara li l-Kunsill Elettorali Nazzjonali (CNE) ikkontrollat ​​mill-gvern ħabbar riżultati parzjali li juru rebħa dejqa għal Maduro fid-29 ta' Lulju, il-mexxejja tad-dinja fil-biċċa l-kbira esprimew xettiċiżmu dwar ir-riżultati mitluba u ma rrikonoxxewx it-talbiet tas-CNE bi ftit eċċezzjonijiet biss. Kemm González kif ukoll Maduro iddikjaraw lilhom infushom rebbieħa tal-elezzjonijiet. Ir-riżultati elettorali ma' ġewx rikonoxxuti miċ-Ċentru Carter u l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani minħabba nuqqas ta' riżultati granulari, u ġew ikkontestati mill-oppożizzjoni, li ddikjarat rebħa kbira u tat aċċess għall-għadd tal-voti miġbura mill-osservaturi elettorali mill-biċċa l-kbira tal-voti. ċentri bħala evidenza. Wara t-tħabbir tar-riżultati mill-awtoritajiet elettorali, faqqgħu protesti madwar il-pajjiż. Dan wassal għal arresti tal-massa, inklużi minorenni, u fil-maġġoranza l-kbira tal-każijiet, individwi mhux armati. Kien hemm ukoll imwiet u oħrajn li ġew ittorturati fil-jiem ta' wara biex jitrażżnu l-protesti fit-toroq. B'dan il-mod, Maduro żamm il-poter, u kkonsolida dak li l-midja internazzjonali, il-politiċi u l-organizzazzjonijiet madwar id-dinja sejħu dittatorjat.<ref>{{Ċita web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2024/07/29/resumen-noticas-elecciones-presidenciales-en-venezuela-de-2024-29-jul-orix/|titlu=Resumen y resultados de las elecciones en Venezuela 2024 del 28 y el 29 de julio de 2024|kunjom=Amaya|isem=Sol|data=2024-07-29|lingwa=es|data-aċċess=2026-05-06}}</ref> Fis-sigħat bikrin tat-3 ta' Jannar 2026, il-President tal-Istati Uniti Donald Trump ħabbar li l-President Nicolás Maduro u martu Cilia Flores kienu ġew arrestati u mkeċċija mill-pajjiż wara attakk imwettaq mill-Istati Uniti. Dakinhar stess, il-Qorti Suprema tal-Ġustizzja ordnat lil Delcy Rodríguez biex tassumi l-presidenza tar-Repubblika bħala president aġent.<ref>{{Ċita web|url=https://www.clarin.com/mundo/delcy-rodriguez-figura-clave-linea-sucesion-maduro_0_aRVxDvHTyN.html|titlu=Proclaman a Delcy Rodríguez como presidenta de Venezuela tras la detención de Maduro|kunjom=Clarín|isem=Redacción|data=2026-01-03|sit=Clarín|lingwa=es|data-aċċess=2026-05-06}}</ref> [[File:M 7.2 - 24 km ENE of San Felipe, Venezuela.png|thumb|left|L-ewwel terremot (7.2)]] [[File:M 7.5 - 17 km W of Catia La Mar, Venezuela.png|thumb|L-sekond terremot (7.5)]] [[File:Sismos Venezuela Earthquake Venezuela.jpg|thumb|Infrastruttura bil-ħsara f'Caracas]] Fl-24 ta' Ġunju 2026, seħħ terremot doppju b'epiċentri fl-istat ta' Yaracuy. L-ewwel terremot laqat fis-18:04:33 ħin lokali (22:04:33 UTC), 23 kilometru mill-belt ta' San Felipe, Yaracuy, f'fond ta' 20.3 kilometri u b'kobor ta' 7.2 fuq l-iskala tal-kobor tal-mument (Mw). It-tieni terremot, b'kobor ta' 7.5 Mw, seħħ 39 sekonda wara, 28 kilometru fix-Xlokk ta' Yumare f'fond ta' 10 kilometri. Iż-żewġ avvenimenti kkawżaw qerda u devastazzjoni mifruxa. Dakinhar u fil-jiem ta' wara, ħarġu rapporti dwar nuqqas ta' riżorsi biex jiġu megħjuna individwi maqbuda, mobilizzazzjoni ċivili biex tassisti fl-isforzi ta' salvataġġ u l-akkoljenza tal-feruti, u serq imwettaq kemm minn ċivili kif ukoll minn persunal militari.<ref>{{Ċita web|url=https://www.cbc.ca/news/world/venezuela-earthquake-photos-9.7248503|titlu=Venezuela earthquake before-and-after photos show 'catastrophic' destruction}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.infobae.com/america/agencias/2026/06/25/saquean-comercios-en-zonas-de-la-costa-central-de-venezuela-afectadas-por-terremotos/|titlu=saquean-comercios-en-zonas-de-la-costa-central-de-venezuela-afectadas-por-terremotos}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.infobae.com/venezuela/2026/06/25/reportan-saqueos-en-comercios-destruidos-de-la-guaira-tras-los-terremotos-en-venezuela/|titlu=reportan-saqueos-en-comercios-destruidos-de-la-guaira-tras-los-terremotos-en-venezuela}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.infobae.com/venezuela/2026/06/26/que-se-sabe-de-las-victimas-extranjeras-de-los-terremotos-en-venezuela/|titlu=que-se-sabe-de-las-victimas-extranjeras-de-los-terremotos-en-venezuela}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dw.com/es/devastadores-sismos-en-venezuela/a-77727808|titlu=Devastadores sismos en Venezuela}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dw.com/es/en-mapas-y-fotos-las-zonas-m%C3%A1s-afectadas-por-los-terremotos-en-venezuela/a-77721622|titlu=Antes y después: áreas afectadas por los sismos en Venezuela}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dw.com/es/el-terremoto-que-venezuela-esperaba-pero-no-pudo-monitorear/a-77727996|titlu=El terremoto que Venezuela esperaba, pero no pudo monitorear}}</ref> <gallery> File:LCF-24- Ground Zero (9781949).jpg|Qerda f'La Guaira File:Costa Rican mission to the 2026 Venezuela earthquakes relief efforts (13).jpg|Timijiet ta' salvataġġ tal-Kosta Rika jgħinu lill-vittmi tat-terremot File:Depertment of State Urban Seach and Rescue Assist in Venezuela (9782036).jpg|Salvataġġi Amerikani jispezzjonaw bini mġarraf f'La Guaira File:Lateral de un edificio en Chacao tras los terremotos del 24 de Junio de 2026.jpg|Veduta mill-ġenb ta' bini f'Chacao (Caracas) affettwat mit-terremot File:Edificio Antiguo CUAM (Jun 2026).jpg|Struttura antika tal-Kulleġġ Universitarju tal-Amministrazzjoni u l-Kummerċjalizzazzjoni ġarrbet ħsara mit-terremot. File:Incendios en La Guaira por terremotos.png|Nirien li dehru minn ħelikopter f'La Guaira minħabba t-terremot. File:Catedral de Valencia, Venezuela (Jul 2026) 01.jpg|Ħsara lill-Katidral ta' Valencia, f'Carabobo. File:LCF-24- Ground Zero (9781952).jpg|Ċittadin iżomm il-bandiera Venezwelana wara nar ikkawżat mit-terremot. File:LCF-24- Disaster Assistance Coordination and Insert of USAR (9781827).jpg|Ħsara materjali li tidher mill-ajru. File:LCF-24- MRF Search & Rescue Efforts in Venezuela (9781661).jpg|Bini meqrud f'La Guaira. File:Rescatistas en Altamira.png|Timijiet ta' salvataġġ qed ifittxu superstiti fil-bini Olimpo f'Altamira. File:Equipos de rescate buscan sobrevivientes entre los escombros tras los terremotos en Venezuela (01).png|Ħaddiema jiġbru l-fdalijiet barra ħanut tal-ħwejjeġ. File:Department of State Urban Seach and Rescue Assist in Venezuela (9782041).jpg|Persunal Amerikan mit-tim tat-tiftix u s-salvataġġ urban ta' Miami-Dade jistħarreġ iż-żona tad-diżastru f'La Guaira. File:Equipos de rescate buscan sobrevivientes entre los escombros tras los terremotos en Venezuela (01).png|Ħaddiema jiġbru l-fdalijiet barra ħanut tal-ħwejjeġ. File:Danos em El Paraíso, Av. Fuentes - 2026-06-26.png|Bini mġarraf f'Caracas File:LCF-24- MRF Search & Rescue Efforts in Venezuela (9781661).jpg|Timijiet ta' salvataġġ Venezwelani f’bini meqrud f’La Guaira File:LCF-24- Disaster Assitance to the People of Venezuela (9777144).jpg|Il-Ġener tal-USMC Kevin Jarrard jistħarreġ il-ħsara fl-Ajruport Simón Bolívar f'Maiquetía, La Guaira File:LCF-24- Ground Zero (9781959).jpg|Ċittadini Venezwelani jfittxu fost il-fdalijiet tal-bini meqrud f’La Guaira File:LCF-24- MRF Search & Rescue Efforts in Venezuela (9781671).jpg|Il-persunal tal-USMC u ċittadini Venezwelani jwettqu operazzjonijiet ta' tiftix u salvataġġ f’bini li waqa’ f’La Guaira </gallery> == Ġeografija == [[File:Pico El Leon.jpg|thumb|left|Sierra Nevada de Mérida]] [[File:Venezuela Topography.png|thumb|Mappa Topògrafika tal-Venezwela]] [[File:Paramos de la culatas.jpg|thumb|left|Paramo de la Culata, Sierra Nevada de Mérida]] [[File:Venezuela relief location map.jpg|thumb|Mappa Topògrafika tal-Venezwela]] [[File:Serranía del Interior.JPG|thumb|left|Tributarju żgħir tax-Xmara San Juan (min-naħa tiegħu, tributarju tax-Xmara Guárico), li jappartjeni għall-baċin Orinoco, joħroġ mill-inklinazzjoni tan-Nofsinhar tas-Serranía del Interior.]] Il-Venezwela tinsab fit-tramuntana tal-Amerika t'Isfel; Ġeoloġikament, it-territorju kontinentali tiegħu jistrieħ fuq il-pjanċa tal-Amerika t'Isfel. Għandha erja totali ta' 916,445 km² (353,841 sq mi) u żona territorjali ta' 882,050 km² (340,560 sq mi), li jagħmlu l-Venezwela t-33 l-akbar pajjiż fid-dinja. It-territorju li jikkontrolla jinsab bejn latitudnijiet 0° u 16°N u lonġitudnijiet 59° u 74°W. Il-pajjiż, li huwa għamla ta' trijangolu, għandu kosta ta' 2,800 km (1,700 mi) fit-tramuntana, li tinkludi bosta gżejjer fil-Karibew u tmiss lejn il-Grigal mal-Oċean Atlantiku tat-Tramuntana. Il-biċċa l-kbira tal-osservaturi jiddeskrivu l-Venezwela f'termini ta' erba' reġjuni topografiċi definiti pjuttost tajjeb: l-artijiet baxxi ta' Maracaibo fil-majjistral, il-muntanji tat-tramuntana li jestendu f'ark wiesa' tal-lvant-punent mill-fruntiera mal-Kolombja tul il-kosta tat-Tramuntana tal-Karibew, il-pjanuri wesgħin fil- ċentrali tal-Venezwela u l-għoljiet tal-Gujana fix-Xlokk. Il-Muntanji tat-Tramuntana huma l-estensjonijiet estremi tal-Grigal tal-firxa tal-muntanji tal-Andes tal-Amerika t'Isfel. Pico Bolívar, l-ogħla punt fil-pajjiż f'4,979 m (16,335 pied), jinsab f'dan ir-reġjun. Fin-Nofsinhar, l-Artijiet Għolja tal-Guiana mqassma fihom it-truf tat-Tramuntana tal-Baċin tal-Amażonja u l-Angel Falls, l-ogħla kaskata tad-dinja, kif ukoll tepuis, muntanji kbar f'forma ta 'mejda. Iċ-ċentru tal-pajjiż huwa kkaratterizzat mill-llanos, li huma pjanuri estensivi li jestendu mill-fruntiera mal-[[Kolombja]] fil-punent estrem sad-delta tax-Xmara Orinoco fil-lvant. L-Orinoco, bil-ħamrija alluvjali rikka tiegħu, jgħaqqad l-akbar u l-aktar sistema importanti tax-xmajjar fil-pajjiż; Joriġina f'wieħed mill-akbar baċiri idrografiċi fl-Amerika Latina. Il-Caroní u l-Apure huma xmajjar importanti oħra. [[File:GolfodeCariaco.jpg|thumb|left|Golf tal-Cariaco (Golfo de Cariaco)]] [[File:Guanaguanare.JPG|thumb|Cayo de Agua, Arċipelagu Los Roques, Baħar Karibew]] Il-Venezwela tmiss mal-Kolombja lejn il-punent, il-Gujana lejn il-lvant, u l-Brażil fin-nofsinhar. Ħdejn il-kosta tal-Venezwela hemm gżejjer tal-Karibew bħal Trinidad u Tobago, Grenada, Curaçao, Aruba u l-Antilles Leeward. Il-Venezwela għandha tilwim territorjali mal-Gujana, li qabel kienet ir-Renju Unit, fil-biċċa l-kbira relatati maż-żona Essequibo u mal-Kolombja fuq il-Golf tal-Venezwela. Fl-1895, wara snin ta' tentattivi diplomatiċi biex tissolva t-tilwima tal-fruntiera, faqqgħet it-tilwima tal-fruntiera tax-Xmara Essequibo. Din ġiet sottomessa lil kummissjoni "newtrali" (magħmula minn rappreżentanti Brittaniċi, Amerikani u Russi u mingħajr rappreżentant dirett tal-Venezwela), li fl-1899 iddeċidiet l-aktar kontra t-talba tal-Venezwela. L-ogħla punt: Pico Bolívar 4,978 m. L-aktar punt baxx: Baħar Karibew 0 m. Elevazzjoni medja: 450 m.<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> === Klima === Il-Venezwela tinsab kompletament fit-tropiċi 'l fuq mill-ekwatur sa madwar 12° N. Il-klima tagħha tvarja minn pjanuri umda ta' elevazzjoni baxxa, fejn it-temperaturi medji annwali jilħqu 35 °C (95.0 °F), għal artijiet glaċjali u għolja (paramos) b'medja temperatura annwali ta '8 °C (46.4 °F). Il-preċipitazzjoni annwali tvarja minn 430 mm (16.9 pulzieri) fil-partijiet semi-aridi tal-majjistral għal aktar minn 1,000 mm (39.4 pulzieri) fid-Delta tal-Orinoco fil-lvant imbiegħed u l-foresti tropikali tal-Amażonja fin-nofsinhar. Il-livell ta 'preċipitazzjoni huwa aktar baxx fil-perjodu minn Awwissu sa April. Dawn il-perjodi huma magħrufa bħala staġuni sħun-imxarrab u kiesaħ-xott. Karatteristika oħra tal-klima hija din il-varjazzjoni fil-pajjiż kollu minħabba l-eżistenza ta' firxa ta' muntanji msejħa “Coast Range” li taqsam il-pajjiż mil-lvant għall-punent. Il-maġġoranza tal-popolazzjoni tgħix f'dawn il-muntanji. [[File:Venezuela Köppen.png|thumb|Mappa tal-Venezwela mill-klassifikazzjoni tal-klima Köppen]] Il-pajjiż huwa maqsum f'erba' żoni ta' temperatura orizzontali bbażati primarjament fuq l-elevazzjoni, bi klimi tropikali, niexfa, moderati bi xtiewi niexfa, u polari (tundra alpina), fost oħrajn. Fiż-żona tropikali, taħt it-800 m (2,625 pied), it-temperaturi huma sħan, b'medji annwali jvarjaw bejn 26 u 28 °C (78.8 u 82.4 °F). Iż-żona moderata tvarja minn 800 sa 2,000 m (2,625 sa 6,562 pied) b'medji ta' 12 sa 25 °C (53.6 sa 77.0 °F); Ħafna mill-ibliet tal-Venezwela, inkluża l-kapitali, jinsabu f’dan ir-reġjun. Kundizzjonijiet aktar kesħin b'temperaturi ta' 9 sa 11 °C (48.2 sa 51.8 °F) jinstabu fiż-żona kiesħa bejn 2,000 u 3,000 m (6,562 u 9,843 pied), speċjalment fl-Andes tal-Venezwela, fejn mergħat u għelieqi tas-silġ Temperaturi permanenti b'medji annwali taħt it-8 °C (46 °F) ikopru artijiet 'il fuq minn 3,000 metru (9,843 pied) fil-paramos. L-ogħla temperatura rreġistrata kienet 42 °C (108 °F) f'Machiques, u l-inqas temperatura rreġistrata kienet -11 °C (12 °F), irrappurtata minn altitudni għolja diżabitata fil-Páramo de Piedras Blancas (l-istat ta' Mérida). Il-klima tal-Venezwela hija tropikali; sħuna u umda; aktar moderata fl-artijiet għoljin.<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> === Użu tal-Art<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> === Art agrikola: 24.4% (est. 2022) Art li tinħarat: 2.9% (est. 2022) Uċuħ tar-raba' permanenti: 0.8% (est. 2022) Mergħa permanenti: 20.6% (est. 2022) Foresti: 52.3% (est. 2022) Oħrajn: 23.3% (est. 2022) 10,550 kilometru kwadru (2012) === Bijodiversità u konservazzjoni === [[File:Curacao-Icterus-Icterus-2013.JPG|thumb|L-annimal nazzjonali tal-Venezwela huwa t-turpial tal-Venezwela.]] Il-Venezwela tinsab fi ħdan l-isfera Neotropikali; Porzjonijiet kbar tal-pajjiż kienu oriġinarjament koperti minn foresti tal-weraq wiesgħa niedja. Wieħed minn 17-il pajjiż megadiversi, il-ħabitats tal-Venezwela jvarjaw mill-Muntanji tal-Andes fil-punent sal-foresti tropikali tal-Baċir tal-Amażonja fin-nofsinhar, sa pjanuri estensivi u l-kosta tal-Karibew fiċ-ċentru u d-delta tax-xmara Orinoco fil-Lvant. Dawn jinkludu shrublands xeric fil-majjistral imbiegħed u foresti tal-mangrovja kostali fil-grigal. Il-foresti sħab tagħha u l-foresti tropikali tal-artijiet baxxi huma partikolarment sinjuri. L-annimali tal-Venezwela huma diversi u jinkludu l-lamantini, it-tlett sabaq, il-bnadi b'żewġ sieba, id-delfini tax-Xmara Amazon, u l-kukkudrilli Orinoco, li ġew irrappurtati li jilħqu sa 6.6 m (22 pied) fit-tul. Il-Venezwela hija dar għal total ta' 1,417 speċi ta' għasafar, li 48 minnhom huma endemiċi. Għasafar importanti jinkludu ibises, ospreys, kingfishers, u t-turpial isfar-oranġjo tal-Venezwela, l-għasfur nazzjonali. Mammiferi notevoli jinkludu l-anteater ġgant, il-ġaguar, u l-capybara, l-akbar gerriema tad-dinja. Aktar minn nofs l-ispeċi tal-għasafar u l-mammiferi tal-Venezwela jinsabu fil-foresti tal-Amażonja fin-nofsinhar tal-Orinoco. Fil-każ tal-fungi, RWG Dennis ipprovda kont li ġie diġitizzat u r-rekords saru disponibbli onlajn bħala parti mid-database Cybertruffle Robigalia. Dik id-database tinkludi kważi 3,900 speċi fungali rreġistrati fil-Venezwela, iżda hija' l bogħod milli tkun kompluta, u n-numru totali attwali ta' speċi fungali diġà magħrufa fil-Venezwela huwa probabbilment ogħla, minħabba l-istima ġeneralment aċċettata li s'issa Skopri biss madwar 7% tal-faqqiegħ kollu fid-dinja. [[File:Shakira posando.JPG|thumb|Kukkudrill f'Hato El Cedral fl-stat Apure]] Fost il-pjanti tal-Veneżwela, aktar minn 25,000 speċi ta 'orkidej jinstabu fil-foresta sħaba tal-pajjiż u l-ekosistemi tal-foresti tal-artijiet baxxi. Dawn jinkludu l-orkidea Mayflower (Cattleya mossiae), il-fjura nazzjonali. Is-siġra nazzjonali tal-Venezwela hija l-araguaney. L-uċuħ tat-tepuis jappoġġjaw ukoll diversi pjanti karnivori, inkluża l-pjanta tal-pitcher tal-swamp, Heliamphora, u l-bromeliad insettivori, Brocchinia reducta. Il-Venezwela hija fost l-20 pajjiż bl-ogħla endemiżmu. Fost l-annimali tagħha, 23% tal-ispeċijiet tar-rettili u 50% tal-ispeċijiet ta' anfibji, inkluż iż-żrinġ tat-Trinidad poison dart, huma endemiċi. Għalkemm l-informazzjoni disponibbli għadha żgħira ħafna, sar l-ewwel sforz biex jiġi stmat in-numru ta’ speċi fungali endemiċi għall-Venezwela: 1334 speċi fungali ġew identifikati b'mod tentattiv bħala possibbilment endemiċi. Madwar 38% tal-aktar minn 21,000 speċi ta' pjanti magħrufa mill-Veneżwela huma uniċi għall-pajjiż. Il-Veneżwela hija waħda mill-10 pajjiżi bl-akbar bijodiversità fuq il-pjaneta, madankollu hija waħda mill-mexxejja fid-deforestazzjoni minħabba fatturi ekonomiċi u politiċi. Kull sena, madwar 287,600 ettaru ta 'foresti jinqerdu b'mod permanenti, u żoni oħra huma degradati mill-minjieri, it-tħaffir taż-żejt u l-qtugħ tas-siġar. Bejn l-1990 u l-2005, il-Venezwela tilfet uffiċjalment 8.3% tal-kopertura tal-foresti tagħha, li hija madwar 4.3 miljun ettaru. Bi tweġiba, ġew implimentati protezzjonijiet federali għall-ħabitat kritiku; Pereżempju, bejn 20% u 33% tal-artijiet tal-foresti huma protetti. Il-Venezwela kellha punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti fl-2019 ta' 8.78/10, u kklassifikaha fid-19-il post globalment fost 172 pajjiż. Ir-riżerva tal-bijosfera tal-pajjiż hija parti min-Netwerk Dinji tar-Riżervi tal-Biosfera; ħames artijiet mistagħdra huma reġistrati taħt il-Konvenzjoni Ramsar. Fl-2003, 70% tal-art tal-pajjiż kienet taħt ġestjoni ta' konservazzjoni f'aktar minn 200 żona protetta, inklużi 43 park nazzjonali. It-43 park nazzjonali tal-Venezwela jinkludu l-Park Nazzjonali ta' Canaima, il-Park Nazzjonali ta' Morrocoy, u l-Park Nazzjonali ta' Mochima. Fit-tarf tan-nofsinhar hemm riserva għat-tribujiet Yanomami tal-pajjiż. Li tkopri 32,000 mil kwadru (82,880 kilometru kwadru), iż-żona hija off-limiti għall-bdiewa, minaturi, u s-settlers kollha mhux Yanomami. Il-Venezwela kienet waħda mill-ftit pajjiżi li ma ppreżentawx INDC fil-COP21. Ħafna ekosistemi terrestri huma kkunsidrati fil-periklu, speċjalment il-foresta niexfa fir-reġjuni tat-Tramuntana tal-pajjiż u s-sikek tal-qroll fuq il-kosta tal-Karibew. Fil-Venezwela hemm 105 żona protetta, li jkopru madwar 26% tal-wiċċ kontinentali, tal-baħar u tal-gżejjer tal-pajjiż. === Idrografija === [[File:LakeVal.jpg|thumb|Il-Lag ta' Valencia, darba mfaħħar minn Alexander von Humboldt għas-sbuħija tiegħu, huwa mniġġes bil-kbir minħabba għadd ta' sistemi tad-drenaġġ li jarmu l-iskart.]] [[File:Río Apure 2.jpg|thumb|left|Xatt il-lemin tax-Xmara Apure, ħdejn il-belt ta' El Samán, l-Istat ta' Apure, Venezwela.]] Il-pajjiż huwa magħmul minn tliet baċiri idrografiċi: il-Baħar Karibew, l-Oċean Atlantiku u l-Lag ta' Valencia, li jifforma baċin endorreiku. Il-biċċa l-kbira tal-ilmijiet tax-xmara tal-Venezwela jbattu tul ix-xaqliba tal-Atlantiku. L-akbar baċin f’din iż-żona huwa l-baċin estensiv tal-Orinoco (2,101 km<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref>, kondiviż mal-Kolombja) li l-erja tal-wiċċ tiegħu, qrib il-miljun km 2, hija akbar minn dik tal-Venezwela kollha, għalkemm għandu preżenza ta' 65% fil-pajjiż. Id-daqs ta' dan il-baċir – simili għal dak tad-Danubju – jagħmilha t-tielet l-akbar fl-Amerika t'Isfel, u jagħti lok għal fluss ta' madwar 33,000 m 3 /s, li jagħmel l-Orinoko it-tielet l-akbar fid-dinja, u wkoll wieħed minn l-aktar siewja mil-lat tar-riżorsi naturali rinnovabbli. Ix-xmara jew fergħa Casiquiare hija unika fid-dinja, peress li hija derivazzjoni naturali tal-Orinoco li, wara madwar 500 km fit-tul, tgħaqqadha max-Xmara Negro (2,250 km<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref>, kondiviż mal-Kolombja u l-Brażil), li min-naħa tagħha hija tributarja tal-Amażonja. [[File:Erosión en El Samán del Apure.jpg|thumb|left|Erożjoni fuq ix-xellug tax-Xmara Apure, quddiem il-belt ta' El Samán.]] [[File:Coro con el Mar Caribe de Fondo.JPG|thumb|Il-ġibjun ta' El Isiro huwa wieħed mill-ġibjuni ewlenin tal-ilma ħelu ta' Falcón.]] [[File:Aguas violetas en el parque metropolitano laguna guaranao.jpg|thumb|left|Park metropolitan Laguna de Guaranao (Parque metropolitano Laguna de Guaranao), Falcón]] [[File:Puente del Rio Chama El Vigia.jpg|thumb|Bridge Over the Xmara Chama (Río Chama), huwa parti mill-awtostrada ewlenija li tgħaqqad dan ir-Reġjun maċ-ċentru tal-pajjiż.]] [[File:Rio Chama.JPG|thumb|left|Xmara Chama fil-livell ta' La Mucuy Park, Tabay, Mérida.]] [[File:Paragliding Mérida.jpg|thumb|Veduta tas-sodda tax-Xmara Chama li taqsam il-Muniċipalità ta' Sucre tal-istat ta' Mérida.]] [[File:Catatumbolightning.jpg|thumb|Ix-xmara tgħaddi mill-muniċipalità ta' Catatumbo, Zulia]] L-Orinoco jirċievi direttament jew indirettament xmajjar bħall-Ventuari, il-Caura, il-Caroní, il-Meta, l-Arauca, l-Apure u ħafna oħrajn. Xmajjar oħra tal-Venezwela li joħorġu fl-Atlantiku huma l-ilmijiet tal-baċiri ta' San Juan u Cuyuní. Fl-aħħarnett, hemm ix-Xmara Amazon, li tirċievi l-Guainía, in-Negru u oħrajn. Baċiri oħra huma l-Golf ta' Paria u x-Xmara Essequibo. It-tieni baċin idrografiku l-aktar importanti huwa dak tal-Baħar Karibew. Ix-xmajjar f’dan ir-reġjun huma ġeneralment qosra u għandhom fluss baxx u irregolari, b'xi eċċezzjonijiet bħall-Catatumbo, li joriġina fil-Kolombja u jbattal fil-baċin tal-Lag Maracaibo. Fost ix-xmajjar li jilħqu l-baċin tal-Lag Maracaibo hemm il-Chama, l-Escalante, il-Catatumbo, u l-kontribuzzjonijiet mill-baċini iżgħar tax-xmajjar Tocuyo, Yaracuy, Neverí u Manzanares. Minimu jgħaddi fil-baċin tal-Lag ta' Valencia. Mit-tul totali tax-xmajjar, total ta' 5400 km huma navigabbli. Xmajjar oħra ta' min isemmi huma l-Apure, Arauca, Caura, Meta, Barima, Portuguesa, Ventuari u Zulia, fost oħrajn. Il-lagi ewlenin fil-pajjiż huma Maracaibo - l-akbar fl-Amerika t'Isfel - miftuħa għall-baħar permezz tal-kanal naturali, iżda b'ilma ħelu, u Valencia bis-sistema endorheic tagħha. Korpi ta 'ilma notevoli oħra huma l-ġibjun Guri, il-laguna Altagracia, il-ġibjun Camatagua u l-laguna Mucubají fl-Andes. [[File:A day of fishing aground.jpg|thumb|left|Chacachacare, Margarita, Nueva Esparta]] [[File:El Guamache Bay, Margarita island.jpg|thumb|Bajja ta' Guamache (Bahía de Guamache), Gżira Margarita, Nueva Esparta, Venezwela]] [[File:Playa Puerto Cruz.JPG|thumb|left|Bajja fil-Gżira Margarita, Nueva Esparta, imsejħa Playa Puerto Cruz.]] [[File:Cerro Wichuj(Cara de Indio) (12111191594).jpg|thumb|Il-foresti tropikali tal-Amażonja u x-xmara Autana, l-stat tal-Amazonas]] ==== Lagi ==== Il-lag ewlieni tal-ilma mielaħ huwa l-Lag Maracaibo - 13,010 kilometru kwadru.<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref><gallery> File:Lake Valencia, Venezuela.jpg|Ritratt bis-satellita tal-Lag Tacarigua (Lag Valencia) meħud minn astronawta tan-NASA File:Panorama lagodeValencia.JPG|Veduta tal-lag ta' Valencia File:Lake maracaibo.JPG|Il-Lag Maracaibo huwa lag kostali ta' l-ilma ħelu li jinsab fl-iktar parti tal-punent tal-Venezwela, bejn l-istati ta' Zulia, Trujillo u Mérida. File:Lago de Maracaibo..JPG|Il-Lag Maracaibo huwa lag kostali ta' l-ilma ħelu li jinsab fl-iktar parti tal-punent tal-Venezwela, bejn l-istati ta' Zulia, Trujillo u Mérida. File:Maracaibo MODIS 2004jun26.jpg|Il-Lag Maracaibo huwa lag kostali ta' l-ilma ħelu li jinsab fl-iktar parti tal-punent tal-Venezwela, bejn l-istati ta' Zulia, Trujillo u Mérida. File:General Rafael Urdaneta Bridge view from the lake to Cabimas side.jpg|Veduta tal-Pont Ġenerali Rafael Urdaneta, Fuq il-Lag Maracaibo. File:LA LAGUNA VICTORIA.JPG|Laguna Victoria, fl-Mérida File:Tacarigua Lagoon, Miranda State, Venezuela.JPG|Il-laguna Tacarigua hija laguna kostali li tinsab fl-Miranda File:Yapascua Carabobo 07-07-2019.jpg|Il-laguna Yapascua fl-Miranda </gallery> [[File:SaltoAngel1.jpg|thumb|left|Angel Falls ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]: Salto Ángel, Pemón: Kerepakupai vená li tfisser "waqgħa mill-aktar post fonda"), imsejħa wkoll id-dinja mitlufa, hija l-ogħla kaskata fid-dinja, b'għoli ta' 979 m (807 m) ta' waqgħa mingħajr interruzzjoni), li joriġinaw fl-Auyantepuy. Hija tinsab fil-park nazzjonali Canaima, stat Bolívar]] [[File:PicoBolivar2.jpg|thumb|Bolívar Peak (Pico Bolívar) hija l-ogħla karatteristika ġeografika fil-Venezwela, b'altitudni ta' 5007 m 'il fuq mil-livell tal-baħar. n. m. Hija parti minn sett ta 'qċaċet li jinsabu fis-Sierra Nevada, fi ħdan il-park nazzjonali omonimu fil-firxa tal-muntanji ta' Mérida (l-Istat ta 'Mérida), filwaqt li l-iktar punt baxx tal-Venezwela jinsab fil-Baħar Karibew.]] [[File:Paramos de la culatas.jpg|thumb|left|Páramo de La Culata, Sierra Névada, Mérida]] [[File:Pico El Leon.jpg|thumb|Pico El León, Sierra Névada, Mérida]] === Eżenzjoni === [[File:Vistas desade el Cerro Galicia.JPG|thumb|left|Eżenzjoni tal-firxa tal-muntanji Falcón osservata mill-għoljiet tal-Galicia.]] [[File:Flores para la Nieve.JPG|thumb|Pico Bolívar, l-ogħla muntanja fil-Venezwela, fis-Sierra Nevada de Mérida]] [[File:CAYO SOMBRERO PARQUE NACIONAL MORROCOY FALCON 02.JPG|thumb|left|Cayo Sombrero, il-Park Nazzjonali ta' Morrocoy, Falcón.]] Il-pajsaġġ naturali tal-Venezwela huwa l-prodott tal-interazzjoni tal-pjanċi tettoniċi li mill-Paleozoic ikkontribwew għad-dehra attwali tiegħu. Seba' unitajiet fiżiċi-naturali ġew immudellati fuq l-istrutturi ffurmati, differenzjati fl-eżenzjoni u r-riżorsi naturali tagħhom. L-eżenzjoni tal-Venezwela għandha l-karatteristiċi li ġejjin: kosta b'diversi peniżoli u gżejjer, widien tal-firxa tal-muntanji tal-Andes (tramuntana u majjistral), Lake Maracaibo (bejn il-ktajjen, fuq il-kosta); delta tax-Xmara Orinoco, reġjun ta' penillanuras u plateaus (tepuis, fil-Lvant tal-Orinoco) li flimkien jiffurmaw il-massif Guayanas (plateaus, Xlokk tal-pajjiż).<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> L-eqdem formazzjonijiet tal-blat fl-Amerika t'Isfel jinstabu fil-kantina kumplessa tal-għoljiet tal-Gujana u fil-linja kristallina tal-meded marittimi u muntanjużi tal-Venezwela. Il-parti tal-Venezwela tal-Altiplano tal-Gujana tikkonsisti fi blokk granitiku kbir ta' gneiss u blat kristallin ieħor mill-Arkean, b'saffi sottostanti ta' ġebel ramli u tafal tax-shale. Il-qalba tal-granit u l-firxa tal-muntanji hija, fil-biċċa l-kbira, akkumpanjata minn saffi sedimentarji tal-Kretaċeju, mitwija fi struttura antiklinali. Fost dawn is-sistemi orografiċi hemm pjanuri miksija b’saffi Terzjarji u Kwaternarji ta' żrar, ramel u marl tafal. Id-dipressjoni fiha laguni u lagi, fosthom Maracaibo, u tippreżenta, fil-wiċċ, depożiti alluvjali mill-Kwaternarju. * Medda tal-Muntanji Kostali (Cordillera de las Montañas Costeras) Magħruf ukoll bħala l-Medda tal-Muntanji Kostali, testendi tul il-kosta tat-tramuntana tal-Venezwela. Dan ir-reġjun huwa magħruf għall-foresti tropikali lush tiegħu, veduti kostali tal-isturdament u varjetà rikka ta' flora u fawna. Depressjonijiet intermontani, jew widien, bejn il-meded tal-muntanji ħafna drabi huma dar għal art agrikola fertili u komunitajiet vibranti. Dawn il-widien joffru kuntrast qawwi mal-muntanji imħatteb li jogħlew b'mod spettakolari mill-kosta. [[File:La vegetación más abundante señala el canal de los ríos.jpg|thumb|Los Llanos, stat ta' Apure]] * Lara-Falcón Highlands (Tierras Altas de Lara-Falcón) Jinsabu fil-majjistral tal-Venezwela, is-Sierra Lara-Falcón tippreżenta eżenzjoni definita minn plateaus u għoljiet irrumblati. Dawn l-artijiet għolja jipprovdu kuntrast sinifikanti mal-artijiet baxxi u ż-żoni kostali tal-madwar. L-eżenzjoni hija kkaratterizzata minn plateaus bil-mod inklinati li jappoġġjaw l-agrikoltura, inkluża l-kultivazzjoni tal-kafè u l-kawkaw. Il-klima semi-arida ta' dan ir-reġjun u l-pajsaġġi pittoreski tiegħu jagħmluha ċentru importanti agrikolu u turistiku. * Artijiet baxxi tal-Lag Maracaibo (Lago de Maracaibo) Hija tkopri l-baċin tal-Lag Maracaibo u l-pjanuri madwar il-Golf tal-Venezwela. Dan ir-reġjun joffri żewġ pjanuri distinti: dik tat-Tramuntana hija relattivament niexfa, filwaqt li dik tan-Nofsinhar hija umda u bit-tikek bis-swamps. L-eżenzjoni hawnhekk hija prinċipalment ikkaratterizzata minn art ċatta, bl-eċċezzjoni ta' xi żoni elevati ħdejn il-lag. Il-Lag Maracaibo innifsu jinsab f'dipressjoni, imdawwar b'artijiet b'ħafna żejt u żoni agrikoli produttivi. * L-Andes (Los Andes) L-Andes tal-Venezwela, parti mill-firxa tal-muntanji tal-Andes, joffru solliev sorprendenti b'qċaċet imponenti, widien fondi u baċiri fertili intermontani. Iddominati minn dawn il-meded ta' muntanji burly, inkluż l-ogħla quċċata tal-Venezwela, Bolívar Peak, il-pajsaġġi imħatteb u pittoresk tar-reġjun huma definiti mit-terren ta' altitudni għolja tiegħu. [[File:Playa Grande in Choroni.jpg|thumb|Medda tal-Muntanji Kostali fil-Venezwela]] [[File:Playa Manaure.jpg|thumb|left|Veduta tal-Bajja ta' Manaure, Komunità Cardón (Punt Fijo).]] L-eżenzjoni unika ta' din iż-żona għandha l-oriġini tagħha fl-Aħħar Età tas-Silġ, meta l-avvanz u l-irtirar tal-glaċieri skolpiw il-pajsaġġ, iffurmat mill-klima kiesħa ta' altitudni għolja. Dan il-wirt glaċjali ħalla impronta dejjiema, bil-glaċieri jaqtgħu widien fondi u jillustraw qċaċet miżgħuda, filwaqt li widien intramontani protetti joffru ħamrija fertili u mikroklima moderata, u joħolqu kundizzjonijiet ideali għall-agrikoltura u l-istabbiliment tal-bniedem. * Il-Pjanuri (Las Pianuras) Il-Llanos huma baċiri sedimentarji estensivi li huma kkaratterizzati minn eżenzjoni predominantement ċatta. Madankollu, il-Llanos tal-Lvant għandhom plateaus baxxi u d-depressjoni Unare, maħluqa mill-erożjoni tal-plateaux, li jżidu d-diversità mat-terren. Dan ir-reġjun huwa soġġett għal għargħar staġjonali, li jibdel il-pjanuri ċatti f'art mistagħdra vasta matul l-istaġun tax-xita. L-eżenzjoni hawn tinfluwenza l-ekosistemi uniċi tar-reġjun, li jinkludu mergħat estensivi u annimali selvaġġi abbundanti. [[File:Vuelo Santa Elena-Canaima (2004) 23.jpg|thumb|Reġjun naturali Guayana fil-Venezwela]] * Tarka tal-Gujana (Escudo Guayanés) It-Tarka tal-Gujana tippreżenta eżenzjoni varjata, iffurmata minn proċessi ġeoloġiċi fuq miljuni ta' snin. Dan ir-reġjun jinkludi peniżoli, firxiet ta' muntanji imħatteb, għoljiet, u t-tepuis emblematiċi, jew muntanji b'wiċċ ċatt. Tepuis jogħlew bħala plateaus iżolati u ċatti li jogħlew b'mod spettakolari fuq it-terren tal-madwar. Dan l-eżenzjoni unika tikkontribwixxi għall-bijodiversità notevoli u l-importanza xjentifika tar-reġjun. * Delta tal-Orinoco (Delta del orinoco) L-eżenzjoni tad-Delta tal-Orinoco hija kkaratterizzata minn sistema kumplessa ta' art u ilma. Huwa magħmul minn kanali numerużi, gżejjer u depożiti sedimentarji mobbli. Filwaqt li l-ħelsien jista' jidher relattivament uniformi, jaħbi ambjent dinamiku influwenzat minn għargħar staġjonali u depożizzjoni tas-sediment. Dan il-ħelsien tad-deltaiku kumpless jappoġġja ħajja akkwatika diversa u l-għajxien tal-komunitajiet indiġeni adattati għall-pajsaġġi tiegħu li dejjem jinbidlu. === Widien === [[File:Venezuela - Caracas - Mirador de Valle Arriba.jpg|thumb|Il Wied ta' Caracas]] [[File:Valle de Mifafí 2.jpg|thumb|left|Wied ta' Mifafí, Stat ta' Mérida]] [[File:Colonia Tovar, estado Aragua, Venezuela.jpg|thumb|left|Chalets fuq ix-xtut tat-traċċi tal-muntanji li jkopru u jippreċedu d-daħla għal Colonia Tovar, Tovar, Aragua]] Il-widien huma bla dubju l-aktar tip ta' pajsaġġ importanti fit-territorju tal-Venezwela, mhux minħabba l-estensjoni spazjali tagħhom, iżda minħabba li huma l-ambjent fejn huma kkonċentrati l-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni u l-attivitajiet ekonomiċi tal-pajjiż. Min-naħa l-oħra, hemm widien madwar kważi l-ispazju nazzjonali kollu, ħlief fil-baċini sedimentarji kbar tal-Llanos u d-dipressjoni tal-Lag Maracaibo, ħlief ukoll fil-penplains tal-Amażonja. Minħabba l-immudellar tagħhom, il-widien tat-territorju Venezwelan prinċipalment jappartjenu għal żewġ tipi: widien tat-tip tax-xmara u widien tat-tip glaċjali. Ħafna aktar frekwenti, tal-ewwel jiddominaw fil-biċċa l-kbira tal-aħħar, li huma ristretti għall-ogħla partijiet tal-Andes. Barra minn hekk, il-biċċa l-kbira tal-widien glaċjali huma fdalijiet ta' era ġeoloġika passata, li ntemmet madwar 10,000 sa 12,000 sena ilu. Il-widien Andini fondi u dojoq huma differenti ħafna mid-depressjonijiet wesgħin ta' Aragua u Carabobo, fil-Muntanji Kostali, jew mill-widien nestled fil-Mesas de Monagas. Dawn l-eżempji jindikaw li l-konfigurazzjoni tal-eżenzjoni lokali hija deċiżiva fl-identifikazzjoni ta' tipi reġjonali ta' widien. Bl-istess mod, minħabba l-klima sħuna tagħhom, il-widien Gujaniżi huma distinti mill-widien Andini moderati jew kesħin minħabba l-ambjent umdu tagħhom. It-tnejn huma, min-naħa tagħhom, differenti mid-depressjonijiet semi-aridi tal-istati Lara u Falcón. Il-widien Andini, essenzjalment agrikoli, popolati kmieni iżda llum jitilfu l-veloċità, ma jiffaċċjawx l-istess problemi ta' okkupazzjoni spazjali bħall-widien urbanizzati ħafna u industrijalizzati tas-sezzjoni ċentrali tal-Muntanji Kostali. Min-naħa l-oħra, il-widien tal-Gujana depopulati u prattikament verġni jikkostitwixxu kategorija oħra li tissejjaħ id-Dinja mitlufa. Il-widien Andini huma bla dubju l-aktar impressjonanti fit-territorju tal-Venezwela minħabba l-enerġija tar-rilievi li jagħlquhom, li l-qċaċet tagħhom ħafna drabi jiddominaw il-qiegħ tal-widien bi 3,000 sa 3,500 metru ta' altitudni relattiva. Huma wkoll l-aktar pittoresk f'termini ta' stil ta' ħabitat, forom ta' użu tal-art, produzzjoni artiġjanali u t-tradizzjonijiet kollha marbuta ma' dawn l-attivitajiet. === Deżerti === [[File:Medanos de Coro Falcon.jpg|thumb|Il-Park Nazzjonali ta' Médanos de Coro, il-Peniżola ta' Paraguaná, l-Stat ta' Falcón, il-Venezwela.]] Il-Venezwela għandha diversità kbira ta' pajsaġġi u klimi, inklużi żoni niexfa u niexfa. Id-deżert ewlieni tal-pajjiż jinsab fl-stat ta' Falcón ħdejn il-belt ta' Coro. Issa huwa park protett, il-Park Nazzjonali Médanos de Coro. Il-park huwa l-akbar tat-tip tiegħu fil-Venezwela, b'erja ta' 91 kilometru kwadru. Il-pajsaġġ huwa bit-tikek bil-kakti u pjanti xerofiti oħra li jistgħu jgħixu f'kundizzjonijiet mingħajr umdità ħdejn id-deżert. Il-fawna tad-deżert hija magħmula prinċipalment minn gremxul, igwani u rettili oħra. Għalkemm inqas komuni, id-deżert huwa dar għal xi volpijiet, anteaters ġganti u fniek. Hemm ukoll xi popolazzjonijiet ta' għasafar indiġeni, bħall-isparra, l-għasafar tropikali, il-ħamiema skuża, u s-summien bil-kbir. Żoni oħra tad-deżert tal-pajjiż jinkludu parti mid-Deżert tal-Guajira fil-Muniċipalità ta' Guajira fit-Tramuntana tal-Stat ta' Zulia u li qed tiffaċċja l-Golf tal-Venezwela, il-Médanos ta' Capanaparo fil-Park Nazzjonali ta' Santos Luzardo fl-Stat ta' Apure, il-Médanos tal-Gżira ta' Zapara fl-Stat ta' Zulia, l-hekk imsejħa Hundición de Yay fil-Muniċipalità ta' Andrés Eloy Blanco tal-Stat ta' Lara, u l-Formazzjoni Urumaco wkoll fl-Stat ta' Falcón. == Xjenza u teknoloġija == Il-Venezwela kellha diversi xjentisti li kkontribwew b'mod sinifikanti għax-xjenzi naturali u mediċi, kif ukoll għall-avvanz teknoloġiku. L-ewwel vaċċin li jfejjaq il-lebbra u l-leishmaniasis ġie żviluppat minn Jacinto Convit, filwaqt li Baruj Benacerraf wettaq dimostrazzjonijiet dwar ir-risponsi immuni għall-antiġeni u l-varjazzjoni tagħhom f'kull persuna, li qalgħulu l-Premju Nobel fil-Fiżjoloġija jew il-Mediċina fl-1980. Fil-qasam tat-teknoloġija , Humberto Fernández Morán ikkontribwixxa għall-iżvilupp tal-mikroskopju elettroniku u l-iskalpell tad-djamanti, l-aħħar ta 'l-invenzjoni tiegħu stess, li kien l-ewwel li introduċa l-kunċett ta' cryoultramicrotomy. Storikament, l-ewwel vestiġju tat-teknoloġija magħmula mill-Venezwelani jinstab fl-iżvilupp tal-morsa Rincones, li ppermetta li partijiet jiġu rkuprati mill-bjar taż-żejt. L-attivitajiet teknoloġiċi fil-pajjiż se jiksbu impetu ġdid lejn nofs is-seklu 20 bil-ħolqien. ta' istituti ġodda mmirati lejn il-promozzjoni u l-professjonalizzazzjoni tal-attività xjentifika u teknoloġika fil-pajjiż.​ Istituzzjonijiet bħal dawn, bħall-Kunsill Nazzjonali għar-Riċerka Xjentifika u Teknoloġika (CONICIT) u l-Istitut Venezwelan tar-Riċerka Xjentifika, huma r-referenzi ewlenin f'dawn il-kwistjonijiet. Kollha huma marbuta mal-Ministeru tax-Xjenza u t-Teknoloġija. Min-naħa l-oħra, hemm l-Osservatorju Astronomiku Nazzjonali ta' Llano del Hato li, f'3600 m 'l fuq mil-livell tal-baħar. n. m., hija waħda mill-ogħla li jinsabu fid-dinja. == Demografija == Il-Venezwela hija fost l-aktar pajjiżi urbanizzati fl-Amerika Latina il-maġġoranza l-kbira tal-Veneżweli jgħixu fi bliet tat-Tramuntana, speċjalment fil-kapitali Caracas, li hija wkoll l-aktar belt popolata. Madwar 93% tal-popolazzjoni tgħix f'żoni urbani fit-tramuntana tal-pajjiż; 73% jgħixu inqas minn 100 kilometru mill-kosta. Għalkemm kważi nofs l-art tal-Venezwela tinsab fin-Nofsinhar tal-Orinoco, 5% biss tal-Veneżweli jgħixu hemmhekk. L-akbar u l-aktar belt importanti fin-nofsinhar tal-Orinoco hija Ciudad Guayana (Belt ta' Guayana), li hija s-sitt agglomerazzjoni urbana l-aktar popolata. Il-popolazzjoni tal-Venezwela fl-2011 qabżet it-28 miljun abitant, u kien stmat li se titla' għal 42 miljun sal-2050. Madankollu, il-kriżi soċjali, ekonomika u politika li esperjenza l-pajjiż matul l-għaxar snin tal-2010 ikkontribwiet għal kriżi enormi. eżodu tal-popolazzjoni tal-pajjiż, li jirriżulta fi tnaqqis sinifikanti fil-popolazzjoni tal-Venezwela, li sal-2020 reġgħet naqset għal 28.5 miljun ċittadin. Minkejja li għandha rata għolja ta' twelid, il-Venezwela fl-istess ħin għandha l-ogħla rata ta' emigrazzjoni fir-reġjun kollu. Fl-2009, kien stmat li aktar minn miljun Venezwelan kienu emigraw minn meta Hugo Chávez ħa l-poter L-emigrazzjoni fuq skala kbira għadha għaddejja u żdiedet matul il-presidenza ta' Nicolás Maduro, b'madwar 6.5 miljun mill-1999. Il-Venezwelani telqu mill-pajjiż. ==== Evoluzzjoni storika taċ-ċensimenti tal-popolazzjoni fil-Venezwela ==== * 1873: (7 ta' Novembru): 1,732,411 (Densità: 1.9 abitant/km²) * 1883: (27 ta' April) 2,005,139 (Densità: 2.2 abitant/km²) * 1891: (15 ta' Jannar) 2,221,572 (Densità: 2.5 abitant/km²) * 1920: (1 ta' Jannar) 2,479,525 (Densità: 2.8 abitant/km²) * 1926: (31 ta' Jannar) 2,814,131 (Densità: 3.1 abitant/km²) * 1936: (26 ta' Diċembru) 3,364,347 (Densità: 3.7 abitant/km²) * 1941: (7 ta' Diċembru) 3,850,771 (Densità: 4.3 abitant/km²) * 1950: (26 ta' Novembru) 5,034,838 (Densità: 5.6 abitant/km²) * 1961: (26 ta' Frar) 7,523,999 (Densità: 8.4 abitant/km²) * 1971: (2 ta' Novembru) 10,721,522 (Densità: 11.9 abitant/km²) * 1981: (20 ta' Ottubru) 14,516,735 (Densità: 16.2 abitant/km²) * 1990: (21 ta' Ottubru) 18,105,265 (Densità: 20.1 abitant/km²) * 2001: (22 ta' Ottubru) 23,054,210 (Densità: 25.5 abitant/km²) * 2011: (30 ta' Ottubru) 27,227,930 (Densità: 30.1 abitant/km²) === Bliet ewlenin === Il-popolazzjoni tal-Venezwela għandha t-tendenza li tikkonċentra l-aktar fiż-żoni kostali u muntanjużi, jew minħabba aċċess aktar faċli għall-portijiet, fil-każ tal-kosta; jew minħabba l-klima aktar moderata, fil-każ ta' żoni muntanjużi. L-aktar ċentru tal-popolazzjoni importanti barra ż-żona kostali/muntanji hija Ciudad Guayana, fil-konfluwenza tax-xmajjar Orinoco u Caroní, fil-Lvant tal-pajjiż. L-ibliet ewlenin tal-Venezwela huma elenkati hawn taħt f'termini ta' importanza, estensjoni u numru ta' abitanti. Id-dejta tal-popolazzjoni tappartjeni għall-aħħar Ċensiment tal-Popolazzjoni u tad-Djar tal-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika għall-2011. === Etnografija === [[Stampa:Boys in the river of Venezuela 2.jpg|thumb|Tfal mill-Gżira Margarita, l-istat ta' Nueva Esparta.]] Il-Veneżweli għandhom taħlita rikka ta' wirt li jinkludi tliet familji etniċi, dawn ikunu Ewropej, Amerinjani u Afrikani, li l-integrazzjoni tagħhom bdiet bit-twaqqif tal-Kolonja. Fil-bidu tas-seklu 20, wara s-sejba taż-żejt u perjodi ta' gwerra fl-Ewropa, il-Venezwela rċeviet immigrazzjoni tal-massa importanti ta' Ewropej l-aktar minn Spanja, Italja u Portugall, li fiha l-proċess ta' taħlit kompla importanti, u llum Illum il-maġġoranza tal-popolazzjoni għandha antenati jew oriġini mħallta. Bħala fatt importanti, ta' min jinnota li, mill-perjodu kolonjali sa tmiem it-Tieni Gwerra Dinjija, il-fluss ta' immigranti mill-Gżejjer Kanarji kien importanti ħafna, l-impatt kulturali tagħhom kien sinifikanti ħafna fl-iżvilupp tal-Ispanjol fl- il-gastronomija u d-drawwiet tiegħu. Skont studju ġenetiku tad-DNA awtosomali li sar fl-2008 mill-Università ta' Brażilja, il-kompożizzjoni tal-popolazzjoni tal-Venezwela hija: 60.60% tal-kontribuzzjoni Ewropea, 23% tal-kontribuzzjoni Amerindjana u 16.30% tal-kontribuzzjoni Afrikana. Skont iċ-Ċensiment Nazzjonali XIV tal-Popolazzjoni u d-Djar, meta n-nies ġew mistoqsija dwar l-oriġini etnika-razzjali tagħhom, bl-għażliet: "Iswed", "Afro-dixxendenti", "Kannella", "Abjad", Oħrajn; 49.9% tal-popolazzjoni qalu li kienu ‘morena’ (jiġifieri ta' ġilda skura), filwaqt li 42.2% identifikaw lilhom infushom bħala ‘abjad’. 2.8% qalu li huma 'suwed', u 0.7% 'Afro-dixxendenti', filwaqt li 2.7% iddikjaraw li jappartjenu għal grupp ta' oriġini Amerindja, u l-bqija (1.1%) semmew li kienu minn' razez oħra' (b'referenza għal razez oħra). etniċi).282 Fost dawk li għarfu lilhom infushom bħala Amerindjani, 58% qalu li kienu mill-grupp etniku Wayúu, 7% Warao, 5% Kariña, 4% Pemón, 3% Piaroa, 3% Jivi, 3% Añu, 3% Cumanagoto. , 2% Yukpa, 2% Chaima, 1% Yanomami u popli oħra 9%. ==== Kompożizzjoni razzjali u etnika (Sors: INE, Ċensiment tal-2011) ==== * Moreno: 49.9% * Abjad: 42.2% * Iswed: 2.8% * Indiġeni: 2.7% * Oħrajn: 1.1% * Afro-dixxendenti: 0.7% === Indiġeni === [[File:Alto orinoco5.jpg|thumb|Tfal tal-grupp etniku Yanomami fl-Amazonas.]] Huma grupp ta' minoranza li fl-2011 irrappreżentaw 2.7% tal-popolazzjoni totali tal-pajjiż, b'total ta' 1,511,329 ruħ etniku skont iċ-Ċensiment tal-Venezwela tal-2011, li minnhom gruppi żgħar li jinsabu fl-aktar partijiet iżolati u remoti tal-pajjiż iżommu l-kultura tagħhom intatt Il-poplu indiġenu f'kuntatt mal-bniedem belt abjad u mestizo għandhom ċertu assimilazzjoni, li jqiegħdu l-kultura tagħhom fil-periklu li tisparixxi minħabba l-influwenzi tal-pajjiżi ġirien. L-influwenza indiġena hija limitata għall-vokabularju ta' xi kliem – bħall-ismijiet tal-postijiet – u għall-gastronomija. === Emigrazzjoni === Il-kriżi tal-migrazzjoni tal-Venezwela, imsejħa wkoll l-eżodu tal-Venezwela, hija kriżi umanitarja minħabba ż-żieda fil-fluss migratorju mill-Venezwela li tmur lura għall-2016. Fl-2015, kien hemm 697,562 Venezwelan barra l-pajjiż, li jirrappreżentaw 2.3 % tal-popolazzjoni totali. Fl-2017 kien kważi 5.4% tal-popolazzjoni tal-pajjiż, madwar miljun 421 elf ruħ Fl-2018, 2.3 miljun Venezwelan huma barra minn pajjiżhom, madwar 7% tal-popolazzjoni hija l-pajjiż bl-akbar popolazzjoni immigranti ta' oriġini Venezwela id-dinja, li tgħodd fl-2019 b'1,626,000 persuna.296 F'Ġunju 2024, l-Aġenzija tan-NU għar-Refuġjati, li tiċċita dejta mill-pjattaforma R4V, tiddikjara li diġà hemm 7 .7 miljun Venezwelan li emigraw mill-pajjiż. === Komunitajiet barranin === [[File:ColoniaTovarMountains.jpg|thumb|Colonia Tovar hija belt mwaqqfa fl-1843 minn settlers Kattoliċi mil-Lbiċ tal-Ġermanja. L-abitanti tagħha jitkellmu djalett imsejjaħ Colonist German.]] Il-Venezwela hija dar għal kolonja importanti ta' Taljani, Spanjoli, Portugiżi, Għarab u Ċiniżi, minbarra għadd kbir ta' nies mill-Kolombja u wkoll mill-Konu tan-Nofsinhar u mill-Karibew. Bil-bidu tal-isfruttament taż-żejt fl-1914, ġew stabbiliti kumpaniji u ċittadini, l-aktar mill-Stati Uniti. Aktar tard, matul il-perjodu ta' wara l-gwerra, il-Venezwela rċeviet it-tielet l-akbar mewġa ta' immigrazzjoni Ewropea fl-Amerika 16 Immigranti li ġejjin prinċipalment mill-Italja u Spanja, u immigranti ġodda mill-Portugall, il-Lvant Nofsani, Ġermanja, Kroazja, Żvizzera, Pajjiżi l-Baxxi, Ċina, Ungerija, Turkija, Ukrajna, Polonja, Armenja, u Russja, fost l-oħrajn, imħeġġa fl-istess ħin mill-programm ta' immigrazzjoni u kolonizzazzjoni implimentat mill-Gvern Dan il-proċess ħoloq komunitajiet kbar li fosthom jispikkaw it-Taljani-Venezwelani, l-Ispaniċi-Venezwelani u l-Luso-Venezwelani. Skont dejta uffiċjali minn Spanja, il-Venezwela hija t-tielet pajjiż fid-dinja li għandha l-akbar komunità ta' Spanjoli L-istess pożizzjoni tinżamm fil-każ tal-komunità Taljana, iżda biss fil-livell tal-Amerika Latina. Il-komunità Lusitana hija t-tieni wara lsigno de menos l-Brażil. Matul is-snin sebgħin, il-Venezwela rċeviet immigrazzjoni minn diversi pajjiżi tal-Amerika Latina, primarjament il-Kolombja, il-Perù u l-Ekwador. Ma' dan żdiedet l-immigrazzjoni mill-Konu tan-Nofsinhar ta' nies li qed jaħarbu mid-dittatorjati u li raw fil-Venezwela mod kif joħorġu mis-sitwazzjoni diffiċli tagħhom. Dawn il-mewġ kontinwu ta' migrazzjoni żiedu l-mużajk razzjali kumpless tal-pajjiż. Il-popolazzjoni Venezwelana mwielda f'pajjiżi oħra kienet tirrappreżenta 4.4% tat-total nazzjonali. L-akbar immigrazzjoni ġejja mill-Kolombja, Spanja, il-Portugall u l-Italja, fost pajjiżi oħra bħal Ħaiti, ir-Repubblika Dominicana, Trinidad u Tobago, bil-Venezwela tkun it-tieni pajjiż fl-Amerika Latina li għandu l-aktar immigrazzjoni kemm mill-Ewropa kif ukoll mill-Amerika stess, wara Arġentina. === Edukazzjoni === [[File:Biblioteca de la Universidad Central de Venezuela.jpg|thumb|Il-Belt Università ta' Caracas ġiet iddikjarata Sit ta' Wirt Dinji tal-Umanità fl-2000.]] L-edukazzjoni ilha b’xejn u obbligatorja mis-27 ta’ Ġunju 1870, b’digriet tal-President Antonio Guzmán Blanco, filwaqt li fit-3 ta’ Awwissu 1910, fi żmien il-gvern ta’ Juan Vicente Gómez, ġiet ippubblikata fil-Gazzetta Uffiċjali Nru 11,068, 11,069 u 11,070, il-kodiċi tal-Istruzzjoni Pubblika tal-25 ta’ Ġunju, li jistabbilixxi li l-istruzzjoni fil-Venezwela hija maqsuma f’pubbliku, sussidjat u privat. Fil-Venezwela, l-edukazzjoni hija strutturata fil-livelli preskolastiċi, bażiċi, diversifikati u ogħla. Hija rregolata mil-Liġi Organika tal-Edukazzjoni, li tagħmilha obbligatorja minn qabel l-iskola sal-livell sekondarju diversifikat (minn 6 sa 15-il sena), u b’xejn fl-iskejjel immexxija direttament mill-Istat sal-livell undergraduate.​ F’din il-materja , l-Istat għandu s-setgħa li joħloq is-servizzi rilevanti biex jiffaċilita u jżomm l-aċċess għat-tipi kollha ta’ edukazzjoni. Skont dejta uffiċjali, għall-perjodu akkademiku 2005-2006, total ta’ 1,010,946 tifel u tifla kienu rreġistrati fl-edukazzjoni ta' qabel l-iskola. L-edukazzjoni bażika kellha madwar 4,885,779 irreġistrati għal dak l-istess perjodu, filwaqt li 671,140 student kienu reġistrati f'ċentri ta' edukazzjoni medju jew sekondarju, diversifikati u professjonali Il-pajjiż kellu wkoll 25,835 skola u units edukattivi. L-evoluzzjoni tal-litteriżmu kienet qed tikber u speċjalment aċċellerata matul il-perjodu 1950-2005. Fis-snin sebgħin, meta l-Venezwela kienet qed tesperjenza tkabbir enormi minħabba l-bejgħ taż-żejt, ir-rata tal-litteriżmu żdiedet minn 77% għal 93% sal-1999, u b'hekk kienet waħda mill-ogħla rati ta' litteriżmu fir-reġjun. 14-il sena telgħet minn 52.2% fl-1950 għal 95.39% fl-2015. Fl-2005, il-Venezwela ddikjarat lilha nnifisha bħala territorju ħieles mill-illitteriżmu, wara li rreġistra miljun u nofs ruħ bejn l-2003 u l-2005. Din l-aħbar, madankollu, kienet tikkontradixxi statistika uffiċjali u projezzjonijiet dwar is-suġġett. === Saħħa === Il-gvern tal-Venezwela jamministra sistema tas-sigurtà soċjali li tkopri, fost oħrajn, inċidenti tax-xogħol, mard u pensjonijiet. L-istennija tal-għomor hija 71.5 snin għall-irġiel u 77.8 snin għan-nisa, skont stimi għall-2006, għalkemm naqset konsiderevolment f'dawn l-aħħar snin. Il-maġġoranza tal-imwiet u l-imwiet fil-vaganzi huma kkawżati minn inċidenti kkaġunati mit-teħid tal-alkoħol, u min-nuqqas ta' konformità mar-regolamenti tas-sigurtà bħaċ-ċinturini tas-sigurtà, fost oħrajn. Ċertu mard jinsab prinċipalment f'żoni rurali tal-Venezwela, minħabba n-nuqqas ta 'sanità f'dawn iż-żoni. Fl-1940s, saret kampanja intensa biex isir fumigazzjoni bid-DDT u jiġu eliminati n-nemus li jittrasmettu l-malarja, id-deni isfar u l-marda ta' Chagas. Madankollu, mis-snin sebgħin, dan il-mard li jinġarr min-nemus reġa żdied. Mill-2007 u l-2008 'l hawn, bosta indikaturi tas-saħħa wrew deterjorament sinifikanti. Għalhekk, il-mortalità tat-trabi kibret minn 4,747 mewt fi tfal taħt sena fl-2007 għal 11,466 mewt fl-2016 u l-mortalità materna fl-istess perjodu minn 198 mewta materna għal 756. Filwaqt li fl-2008 ġew irreġistrati 31,719 każ ta' malarja, dan in-numru żdied. għal 240,613 fl-2016. === Lingwi === [[File:Dialectos del español venezolano (2).png|thumb|Djaletti Spanjoli Venezwelan]] Il-Kostituzzjoni tal-Venezwela tirrikonoxxi l-Ispanjol u l-lingwi tal-popli indiġeni tal-Venezwela bħala uffiċjali. L-Spanjol huwa l-lingwa materna tal-maġġoranza tal-Venezwelani. Il-varjant tal-Ispanjol użat huwa l-Ispanjol Venezwelan, li min-naħa tiegħu huwa maqsum f'diversi djaletti. Il-lingwi tal-Veneżweljani indiġeni huma mitkellma minn inqas minn 1% tal-popolazzjoni totali tal-Venezwela. Fost dawn il-lingwi hemm Wayuunaiki, Warao, Pemón u oħrajn. Il-Lingwa tas-Sinjali tal-Venezwela (LSV) mhijiex kostituzzjonalment lingwa uffiċjali, madankollu, tintuża mill-kultura torox tal-pajjiż u kostituzzjonalment it-torox u l-mut għandhom id-dritt jesprimu lilhom infushom u jikkomunikaw taħt din il-lingwa. Ġeneralment, il-Lingwa tas-Sinjali Venezwelana tintuża fi programmi tal-aħbarijiet televiżivi minn interpreti. L-immigranti minn pajjiżi oħra jużaw il-lingwi tagħhom stess, minbarra l-Spanjol. Fost l-aktar lingwi mhux nattivi mitkellma hemm l-Għarbi, iċ-Ċiniż, l-Ingliż, it-Taljan u l-Portugiż. L-Ingliż jintuża bħala lingwa materna mill-Venezwelani li joqogħdu fi bliet qrib il-Gujana, bħal San Martín de Turumbán. Fir-rigward tad-djaletti, Portugiż u l-Portuñol huwa mitkellem fuq il-fruntiera mal-Brażil, speċjalment f'Santa Elena de Uairén. Coloniero German huwa djalett Ġermaniż użat f'Colonia Tovar, fl-stat ta' Aragua. === Reliġjon === [[File:Catedral de Caracas.JPG|thumb|left|Katidral Metropolitan ta' Santa Ana (Caracas)]] [[File:Basilica de Nuestra Señora de Chiquinquira.jpg|thumb|Il-Bażilika tal-Madonna ta' Chiquinquirá (Basílica de Nuestra Señora de Chiquinquirá) hija l-aktar tempju Kattoliku traffikuż fiż-Zulia u tinsab f'Maracaibo.]] [[File:Iglesia Santa Rosalía.jpg|thumb|left|Knisja ta' Santa Rosalía f'Caracas]] [[File:Catedral de Guanare.jpg|thumb|Katidral tal-Madonna ta' Coromoto]] [[File:Virgen de la Chiquinquira en la Basílica de la Chinita, Maracaibo, Venezuela full.jpg|thumb|Tabella żgħira li fuqha tidher ix-xbieha tal-Verġni ta' Chiquinquirá, Il-Bażilika tal-Madonna ta' Chiquinquirá (Basílica de Nuestra Señora de Chiquinquirá).]] Il-Kostituzzjoni Nazzjonali tistabbilixxi l-libertà tar-reliġjon. L-Insara jiffurmaw aktar minn 80% tal-popolazzjoni. Fost dawn, madwar 71% jidentifikaw bħala Kattoliċi. Madwar 17% jappartjenu għal knejjes evanġeliċi, il-Knisja Anglikana u gruppi Protestanti oħra bħax-Xhieda ta' Jehovah, Il-Knisja ta' Ġesù Kristu tal-Qaddisin tal-Aħħar Jiem u l-Knisja Adventista tas-Seba' Jum. 2% tal-Venezwelani huma membri ta' reliġjonijiet oħra bħall-Iżlam, l-Induiżmu, il-Buddiżmu u l-Ġudaiżmu. Il-prattikanti tar-reliġjonijiet b'għeruq pre-Ispaniċi jirrappreżentaw 2% oħra tal-popolazzjoni. L-atei huma 2% tal-Veneżweli, filwaqt li l-agnostiċi huma 6%. Min-naħa l-oħra, Santeria għandha segwaċi fost il-popolazzjoni Afro-dixxendenti. Fost il-manifestazzjonijiet reliġjużi popolari tal-Venezwela hemm ix-xjaten taż-żfin ta' Corpus Christi. Din id-dimostrazzjoni ssir f'diversi reġjuni tal-pajjiż minn gruppi differenti msejħa fratellanzi jew fratellanzi, li jiċċelebraw il-preżenza ta' Kristu fis-Santissimu Sagrament tal-Ewkaristija skont id-duttrina tal-Kattoliċiżmu B'kollox hemm 11-il fratellanza li jġibu flimkien aktar minn ħamest elef ruħ, l-aktar famużi minnhom huwa x-xjaten taż-żfin ta' Yare. Dawn il-manifestazzjonijiet ġew rikonoxxuti mill-[[UNESCO]] bħala Wirt Kulturali Intanġibbli tal-Umanità fl-2012. Bl-istess mod, il-partit San Pedro huwa festival reliġjuż ieħor ipproklamat wirt kulturali intanġibbli tal-Umanità mill-[[UNESCO]]. === Kriminalità === Il-kriminalità fil-Venezwela hija problema li taffettwa l-pajjiż kollu, għalkemm is-severità eżatta tal-problema mhix magħrufa minħabba li l-NGOs jimmaniġġjaw informazzjoni mhux uffiċjali u m'għandhom l-ebda mod biex jivverifikaw l-informazzjoni uffiċjali dwar il-kriminalità fil-Venezwela kienet ikklassifikata bħala l-iktar nazzjon perikoluż id-dinja skont l-istħarriġ ta' Gallup fl-2013 u fl-2015. Fl-2013 19% biss tal-Venezweli ħassewhom siguri li jimxu waħedhom bil-lejl, bi kważi kwart ta' dawk li wieġbu jindikaw li huma jew membru tal-familja kienu ġew ikkupjati fl-aħħar sena. Is-sitwazzjoni marret għall-agħar meta 14% biss ħassewhom siguri fl-2015, l-inqas persentaġġ globali rreġistrat mill-2005.​ Ir-rata ta' omiċidju intenzjonali tal-pajjiż hija wkoll waħda mill-ogħla fid-dinja. Skont in-[[Nazzjonijiet Uniti]], din it-tip ta' problema hija dovuta għas-sitwazzjoni politika u ekonomika fqira fil-pajjiż. traffikar tas-sess u xogħol tal-skjavi “Bħala riżultat tal-livelli għoljin ta' kriminalità, il-Venezweli ġew imġiegħla jimmodifikaw xi drawwiet tal-istil tal-ħajja. == Organizzazzjoni territorjali == [[File:Venezuela, administrative divisions (+claims) - es - colored.svg|thumb|Stati tal-Venezwela]] [[File:Venezuela Regiones Administrativas.svg|thumb|Reġjuni tal-Venezwela]] Diviżjoni Politika Territorjali: 23 Stat, Distrett Kapitali 1 (Preċedentement imsejjaħ id-Distrett Federali) u d-Dipendenzi Federali magħmula minn 311-il gżira, ċwievet u gżejjer. Il-Venezwela hija maqsuma f'4 reġjuni naturali kbar: ir-Reġjun tal-Karibew, ir-Reġjun Andin, ir-Reġjun ta' Llanos u r-Reġjun tal-Amażonja. Uffiċjalment hija organizzata f'9 reġjuni ġeografiċi li huma: Medda tal-muntanji Ċentrali, hija magħmula mill-istati: Yaracuy, Carabobo, Aragua, Miranda, Distrett Kapitali u t-tramuntana tal-istati Anzoátegui, Cojedes u Guárico. Il-firxa tal-muntanji tal-Lvant, hija magħmula mill-istat ta 'Sucre fl-intier tagħha u t-tramuntana tal-stati ta' Anzoátegui u Monagas. Sistema Corian, magħmula mill-stat ta' Falcón u t-tramuntana tal-istati ta' Lara u Yaracuy. Il-Lag Maracaibo, ikopri l-stat ta' Zulia, it-tramuntana tal-stat ta' Táchira u l-majjistral tal-istati ta' Mérida u Trujillo. L-Andes, magħmula mill-stati: Táchira, Mérida, Trujillo u n-nofsinhar tal-stat ta' Lara u l-punent tal-stati ta' Barinas u Portuguesa. Los Llanos jokkupa r-reġjun ċentrali tal-pajjiż u huwa magħmul mill-stati: Apure, Barinas, Portuguesa, Cojedes, Guárico, Anzoátegui u Monagas. Sistema Deltaic, magħmula mill-grigal tal-stat Monagas u d-Delta Amacuro kollu. Fin-Nofsinhar tal-Orinoco, jinkludi l-stati ta' Bolívar, Amazonas u n-Nofsinhar tad-Delta Amacuro. Reġjun insulari, jiġbor fih l-stat ta' Nueva Esparta bit-3 gżejjer tiegħu: Margarita, Coche u Cubagua u l-aġenziji federali li jinsabu fit-tramuntana tal-Venezwela fuq il-Baħar Karibew. == Kultura == [[File:TeresaCarreño.jpg|thumb|Il-Kumpless Kulturali Teresa Carreño, f’Caracas, huwa wieħed mill-aktar importanti fl-Amerika Latina u t-tieni l-akbar fl-Amerika t'Isfel.]] [[File:Catatumbolightning.jpg|thumb|Sajjetti Catatumbo.]] Il-kultura tal-Venezwela hija melting pot li fundamentalment tintegra tliet familji differenti: l-indiġeni, l-Afrikani u l-Ewropej. L-ewwel tnejn min-naħa tagħhom kellhom kulturi differenzjati skond it-tribujiet. It-traskultura u l-assimilazzjoni, tipiċi tas-sinkretiżmu kulturali, wasslu għall-kultura attwali tal-Venezwela, simili f'ħafna aspetti għall-bqija tal-Amerika Latina, għalkemm l-ambjent naturali jikkawża differenzi importanti. L-influwenza indiġena hija limitata għal xi kliem fil-lessiku u l-gastronomija. L-influwenza Afrikana bl-istess mod, minbarra l-istrumenti mużikali bħat-tanbur. L-influwenza Spanjola kienet aktar importanti u b'mod partikolari kienet ġejja mir-reġjuni ta' Andalusia u Extremadura, postijiet ta' oriġini tal-maġġoranza ta' settlers fiż-żona tal-Karibew matul l-era kolonjali. Bħala eżempju ta' dan, nistgħu nsemmu l-binjiet, xi wħud mill-mużika, ir-reliġjon Kattolika u l-lingwa. Influwenza Spanjola ovvja hija l-ġlied tal-barrin u ċerti karatteristiċi tal-gastronomija. Il-Venezwela kienet ukoll arrikkita minn kurrenti oħra ta' oriġini Antilliana u Ewropea fis-seklu 19, speċjalment ta' oriġini Franċiża. Fi stadju aktar reċenti, dimostrazzjonijiet ta' oriġini Amerikana u immigrazzjoni ġdida ta' oriġini Spanjola, Taljana u Portugiża faqqgħet fil-bliet il-kbar u r-reġjuni taż-żejt, u żiedu l-mużajk kulturali diġà kumpless. Għalhekk, pereżempju, mill-Stati Uniti ġejja l-influwenza tat-togħma għall-baseball u l-kostruzzjonijiet arkitettoniċi moderni. === Letteratura === Il-letteratura Venezwelana bdiet tiżviluppa mill-era kolonjali, b'indirizzi għall-artijiet il-ġodda u l-abitanti oriġinali tagħhom. Kronaki u stili varji ta' poeżija kienu l-manifestazzjonijiet letterarji ewlenin matul is-seklu 18. F'dan l-ewwel perjodu tispikka l-figurata' Andrés Bello, poeta, filologu, grammatiku u edukatur ta' fama universali. Bello żviluppa xogħlijiet bħal Allocution on Poetry (1823) u Silva on Agriculture in the Torrid Zone (1826), li kienu prekursuri tat-tema Amerikanista li kienet tiġi żviluppata ftit tal-ħin wara f'żoni oħra tal-kontinent. Simón Rodríguez jirrappreżenta eżempju ieħor ta' fama fil-kontinent kollu, b'xogħlijiet bħal Soċjetajiet Amerikani (1828), Difiża ta’ Bolívar (1830), Osservazzjonijiet fuq it-terren ta' Vincocaya (1830), u Dwal u virtujiet soċjali (1834). [[File:AndresBello.jpg|thumb|Andrés Bello huwa meqjus bħala l-aktar figura intellettwali prominenti u importanti fil-kultura Hispana Amerikana tas-seklu 19, kif ukoll wieħed mill-aktar umanisti importanti fl-Amerika.]] Id-daħla tas-seklu 19 u l-Indipendenza raw it-twelid ta' letteratura politika raffinata, inkluża l-awtobijografija ta' Francisco de Miranda u l-ittri ta' Bolívar, kif ukoll oratorju ta' sbuħija retorika u stilistika kbira li kienet se tgħaddi l-kitbiet tal-aktar diversi. eroj tal-proċess emanċipatorju. Wara l-Indipendenza, il-letteratura Venezwelana bdiet tiddiversifika, iżda bdiet tevolvi b'rata mgħaġġla biss fi żmien Guzmán Blanco. Matul il-perjodu bejn l-emanċipazzjoni tal-Venezwela mill-Gran Kolombja, il-ħajja tal-poeta Zulian, filologu politiku u storiku Rafael María Baralt, l-ewwel Latin Amerikan li okkupa siġġu numru fl-Akkademja Rjali Spanjola u awtur tal-ewwel ktieb dwar l-Istorja tal-Venezwela (1887), minbarra sensiela ta' pubblikazzjonijiet li ffurmaw kontribuzzjonijiet għal-letteratura Hispanika bl-ewwel Diccionario Matrix de la Lengua Castellana (1850) u d-Diccionario de Galicismos (1855); ta' għadd bla għadd ta' odi bħal To Christopher Columbus (1849) u l-aktar famużi Adieu lill-Patrija (1843), u diversi esejs politiċi. Ir-Romantiċiżmu, l-ewwel ġeneru letterarju importanti fil-Venezwela, żviluppa f'nofs dak il-perjodu, b'figuri bħal Juan Antonio Pérez Bonalde u Eduardo Blanco jispikkaw fi ħdan dan il-moviment. Fl-aħħar tas-seklu 19, seħħ il-moderniżmu u fil-bidu tas-seklu 20, seħħet id-dehra ta' avant-garde. Il-costumbriżmu, b’għeruq romantiċi, ħa għeruq fondi fil-Venezwela permezz ta' awturi bħal Nicanor Bolet Peraza, Daniel Mendoza u Fermín Toro. Mill-1880, fil-Venezwela bdew jitfasslu moviment letterarju u tradizzjoni ta' ambizzjoni usa'. Cecilio Acosta u Arístides Rojas, fost oħrajn, indikaw it-tranżizzjoni lejn pożizzjonijiet intellettwali u kreattivi ġodda. Fil-qasam tal-moderniżmu spikkaw fost l-oħrajn Manuel Díaz Rodríguez u Luis Urbaneja Ahelpohl. Is-sena 1910 normalment tittieħed bħala l-punt tat-tluq għal esperjenzi estetiċi ġodda li jirreaġixxu kontra l-moderniżmu u jippruvaw jiktbu dwar il-ħajja komuni, sabiex toħroġ espressjoni letterarja ġdida ta' natura realistika, li fiha jerġgħu jitfaċċaw essenzi qodma tal-kostumbriżmu. F'dan il-mument fit-trajettorja tar-rumanz Venezwelan, l-ismijiet ta' José Rafael Pocaterra (Memorji ta' Venezweljan tad-Dekadenza), Teresa de la Parra (Ifigenia) u l-figura kbira ta' Rómulo Gallegos, li waqqaf l-iskola tar-realiżmu maġiku, huma rilevanti l-Amerika Latina, b’xogħlijiet bħal Doña Bárbara (1929), Cantaclaro (1934), u Canaima (1935). Awturi Venezwelani rikonoxxuti oħra huma Andrés Eloy Blanco, Arturo Uslar Pietri (li introduċa t-terminu Realiżmu Maġiku fil-letteratura), Miguel Otero Silva, Mariano Picón Salas, Guillermo Meneses, Adriano González León, Antonia Palacios, José Antonio Ramos Sucre, Salvador Garmendia, Francisco. Lazo Martí, Rafael Cadenas, José Ignacio Cabrujas, u Víctor Bravo, fost oħrajn. Bħala parti mix-xogħol letterarju, fil-Venezwela l-Premju Rómulo Gallegos huwa organizzat kull sentejn għall-aktar rumanz li jispikka fid-dinja li titkellem bl-Ispanjol, premju meqjus minn ħafna bħala l-aktar premju letterarju importanti fl-Amerika Latina. === Mużika === [[File:04162012Bailes071 (cropped).JPG|thumb|Joropo, żfin nazzjonali tal-Venezwela.]] Il-mużika Venezwelana hija kkaratterizzata minn taħlit ta' elementi Spanjoli u Afrikani, tipiċi li jappartjenu għal poplu prinċipalment mestiż. L-aktar ġeneru rappreżentattiv tal-pajjiż huwa l-mużika llanera, li tuża strumenti bħal cuatro, l-arpa, il-maracas, il-bandola u l-capachos. Dan ir-ritmu sar ikkonsagrat bħala l-mużika tal-identità nazzjonali, sal-punt li l-Venezweli jissejħu llaneros barra minn Malta. Dan il-ġeneru kellu l-oriġini tiegħu fir-reġjun illum inkluż fl-stati ta' Apure, Barinas, Guárico, Cojedes u Portuguesa, fejn huwa kkultivat ta' spiss. [[File:Hombre cantando por dinero en las cercanías del Hotel Humbodlt.jpg|thumb|Il-cuatro huwa l-istrument tipiku u l-aktar emblematiku tal-mużika Venezwelana, minbarra li huwa assi ta' interess kulturali tan-nazzjon.]] Ġeneru ieħor ta' sinifikat kulturali kbir huwa l-bagalja, oriġinarjament miż-Zulia—għalkemm għandha varjanti fil-Lvant tal-pajjiż. Illum il-ġurnata' huwa ġeneru li huwa relatat mal-Milied madwar il-Venezwela. Fost l-esponenti tal-bagpipe Zuliana, jispikka r-rispett reverenzjali lejn Ricardo Aguirre, li kkompona dak li hu meqjus bħala l-innu tal-ġeneru, La Gray Zuliana. Il-waltz Venezwelan igawdi wkoll rikonoxximent, u ġie żviluppat fuq kollox minn surmasti kbar tal-kitarra bħal Antonio Lauro u Alirio Díaz. Għalkemm huwa derivattiv tal-waltz Ewropew, huwa mitmugħ mill-karatteristiċi mużikali tipiċi tal-pajjiż, li jiġi esegwit bl-istrumenti klassiċi tal-mużika llanera, inklużi l-kitarra, it-treble, il-pjanu u l-klarinett. Għandu l-għeruq tiegħu fir-reġjun ċentrali-punent tal-pajjiż u fir-reġjun Andin, fejn jintużaw il-vjolin u l-mandolina. It-togħma mużikali tal-Veneżweli hija differenti ħafna minn dik tal-pajjiżi tal-Amerika t'Isfel Biss mal-Kolombja għandhom xi gosti komuni, bħal vallenato fuq il-kosta u mużika llanera, għax huma mill-fruntiera. Huwa ċar li huwa Karibew: is-salsa u l-merengue huma mużika biex tisma' u mhux biss biex tiżfen, bħal f’pajjiżi oħra. Il-pop u l-hip hop huma wkoll ġeneri li huma popolari ħafna fost iż-żgħażagħ. L-iktar żfin rappreżentattiv tan-nazzjon Venezwelan huwa l-joropo. Għandu moviment mgħaġġel b’ritmu ternarju, li jinkludi tap dance ikkulurit u referenza żgħira għall-valz Ewropew, u għalhekk jirrappreżenta l-aktar forma espressiva ġenwina fost il-manifestazzjonijiet tal-mużika kolonjali. Minħabba l-influwenza u l-prossimità tal-pajjiżi Anglo-Amerikani, jiġu prodotti wkoll heavy metal, reggae u ska, kif ukoll ġeneri rock u pop oħra, li jinstemgħu speċjalment fost il-komunitajiet taż-żgħażagħ ta’ bliet kbar. Bl-istess mod, il-mużika elettronika magħmula fil-Venezwela ilha tgawdi rikonoxximent internazzjonali akbar. Fost l-esponenti kollha tal-mużika Venezwelana, l-aktar ċċelebrat huwa Simón Díaz, li l-kult u l-interpretazzjoni tiegħu tal-mużika llanera, flimkien mal-personalità tiegħu, kisbu l-istatus li jitqies bħala l-aktar folklorist Venezwelan importanti ta' kull żmien. L-melodia tiegħu Caballo Viejo ġiet koperta u tradotta f'diversi lingwi madwar id-dinja. Fl-2008 Díaz irċieva Premju Grammy Onorarju mill-Bord tad-Diretturi tal-Akkademja tar-Reġistrazzjoni tal-Amerika Latina. Bl-istess mod fil-mużika klassika, il-Venezwela spikkat f'dawn l-aħħar snin talli daqqet fuq palkijiet Ewropej mill-Orkestra Sinfonika Simón Bolívar, kisbet ftit fama internazzjonali u poġġiet ruħha bħala waħda mill-aqwa orkestri fid-dinja flimkien mad-direttur tagħha Gustavo Dudamel li jmexxi wkoll il- Orkestra Filarmonika ta' Los Angeles. === Arti tal-plastik === [[File:Miranda en la Carraca by Arturo Michelena.jpg|thumb|Miranda in La Carraca, żejt fuq tila miżbugħa minn Arturo Michelena fl-1896, huwa l-aktar xogħol popolari u użat tal-pittura Venezwelana.]] Il-pittura u l-iskultura Venezwelana kienu tradizzjonalment influwenzati minn temi storiċi u l-proċess politiku esperjenzat mill-pajjiż matul l-Indipendenza tiegħu. Ħafna pitturi u skulturi tas-seklu dsatax huma spiss ippreżentati bħala rappreżentazzjonijiet ta’ mumenti ewlenin fl-istorja, għemejjel erojċi, u allegoriji tan-nazzjon. Dawk li spikkaw f'din il-fażi kienu Juan Lovera, Arturo Michelena, Martín Tovar y Tovar, Tito Salas, fost oħrajn. Madankollu, il-pittura romantika kellha l-akbar esponent tagħha f'Cristobal Rojas, li fil-biċċa l-kbira taddevja minn dawk it-temi ġeneralizzati. Fost dawk li kkontribwew ħafna għall-arti kinetika kien hemm Carlos Cruz-Díez, Jesús Soto u Juvenal Ravelo. Din it-tendenza partikolari saret popolari ħafna fil-pajjiż, u hemm xogħlijiet ta' dan it-tip f'diversi istituzzjonijiet kulturali, u anke fuq l-awtostradi, fil-Metro u f'ajruporti bħal Maiquetía. L-astrazzjoni u s-simboliżmu kellhom wieħed mill-akbar żviluppaturi tiegħu f'Armando Reverón, li x-xogħol tiegħu qed jibda jiġi skopert mill-ġdid u rikonoxxut internazzjonalment. Alejandro Otero spikka wkoll fl-astrazzjoni u l-kinetikiżmu, filwaqt li r-realiżmu soċjali kien marbut max-xogħol ta' César Rengifo. Pitturi tal-pajsaġġ kbar kienu Manuel Cabré, Luis Álvarez de Lugo, fost oħrajn, li jispikkaw fil-pittura tal-għolja El Ávila. Isem ieħor huwa Pedro León Zapata, magħruf bħala karikatur famuż. Francisco Narváez, Alejandro Colina, Gertrud Goldschmidt, Lía Bermúdez, fost oħrajn, jispikkaw fl-iskultura. L-attivitajiet u l-kreazzjonijiet fil-qasam tad-disinn grafiku wkoll kellhom post speċjali fil-pajjiż. Bl-istess mod, hemm bosta artisti li ddedikaw lilhom infushom għall-produzzjoni tal-arti kontemporanja, li jidhru fix-xena nazzjonali u internazzjonali. Jenfasizza x-xogħol ta' Yucef Merhi, pijunier tal-arti diġitali, kif ukoll ix-xogħol ta' José Antonio Hernández-Díez. === Inġenji === L-istorja tal-artiġjanat u l-artiġjani ma tistax tiġi sseparata minn anteċedenti li jmorru lura għal aktar minn 14,000 sena, meta l-ewwel settlers Amerinjani abitaw it-territorju attwali tal-Venezwela. Huma żviluppaw tekniki tipiċi tas-soċjetajiet tal-kaċċaturi u l-ġbir għat-tinqix tal-ġebel u l-injam, sabiex joħolqu oġġetti li jiffavorixxu l-interazzjoni tagħhom mal-ambjent u l-użu tar-riżorsi tiegħu. Xi żmien wara, meta kisbu l-għarfien li jippermettilhom jittrattaw riżorsi naturali oħra, bħat-tafal, irnexxielhom jaqbdu parti mid-dinja u l-kosmogonija tagħhom fuq l-art immudellata u msajra. L-ewwel vestiġji taċ-ċeramika ġejjin mill-Orinoco tan-nofs, mit-tradizzjonijiet kulturali magħrufa bħala Saladoide u Barrancoide. L-insiġ u l-basket kienu użati b'mod utilitarju u fil-festi sagri. Fiċ-ċimiterji indiġeni ta' Quíbor, instabu fdalijiet ta' plottijiet sħaħ li servew bħala appoġġ għall-katavri. Qfief bħal dawn kienu jintużaw bħala urni fejn kienu jitqiegħdu partijiet mill-iskeletru niexef biex jiġu depożitati fi spazji oħra bħala dfin sekondarju. Xi frammenti arkeoloġiċi taċ-ċeramika juru impressjonijiet ta' basktrija li jissuġġerixxu li ċertu nisġiet servew bħala appoġġ għal qsari jew platti kbar, filwaqt li l-biċċiet kienu dekorati jew lesti qabel ma jinħarqu. Ħafna mit-tekniki pprattikati fis-snajja attwali twieldu f'dan il-perjodu storiku. === Arkitettura === [[File:Iglesia San Martin de Tours II.jpg|thumb|left|Knisja ta' San Martin ta' Tours is an example of German architecture in Colonia Tovar, Aragua]] [[File:Casco Central Santa Ana de Coro, estado Falcon, Venezuela.jpg|thumb|Ċentru storiku ta' Coro, belt fejn huma ppreservati eżempji importanti ta' arkitettura eklektika li jgħaqqdu stili indiġeni, Mudejar u Olandiżi. Ġiet imsemmija Sit ta' Wirt Dinji mill-UNESCO fl-1993.]] [[File:Catedral Nuestra Señora del Pilar.jpg|thumb|left|Katidral tal-Madonna tal-Pilar fl−Barinas hija eżempju tal-Arkitettura tal-Epoka Spanjola]] [[File:Cathedral of Ciudad Bolivar.jpg|thumb|Il-Katidral ta' Ciudad Bolívar hija eżempju tal-arkitettura bikrija tal-Venezwela indipendenti]] [[File:Hacienda La Vega, El Paraiso, Caracas, Venezuela 3.jpg|thumb|left|Il-Hacienda La Vega f'Caracas, li tmur lura għall-1590, hija eżempju ta' arkitettura matul l-era Spanjola]] [[File:Petare2004-8b.jpg|thumb|Arkitettura tal-Epoka Spanjola fiż-Żona l-Qadima ta' Petare, Miranda]] [[File:Hacienda La Vega, El Paraiso, Caracas, Venezuela.jpg|thumb|left|Il-Hacienda La Vega f'Caracas, li tmur lura għall-1590, hija eżempju ta' arkitettura matul l-era Spanjola]] [[File:Conjunto Hacienda La Trinidad 3.jpg|thumb|Il-Hacienda La Vega f'Baruta, Miranda, li tmur lura għall-1590, hija eżempju ta' arkitettura matul l-era Spanjola]] [[File:Turen portuguesa venezuela.jpg|thumb|left|Arkitettura unika ta' Turén]] Ix-xogħol arkitettoniku fil-pajjiż jista' jmur lura għall-1000 QK, meta l-ewwel settlers wettqu xogħol ta' l-art bil-ħsieb ta' żvilupp agrikolu, ħakmu wkoll l-immaniġġjar tal-ġebel għal bini maħsub għall-ħażna. Aktar tard żviluppa arkitettura indiġena fi spazji akkwatiċi u tal-ġungla, li kellha l-aktar eżempji rappreżentattivi tagħha fid-djar tas-stilt, ix-shabonos u l-churuatas (għarix) ta' interess kollettiv, ikkaratterizzati minn ponta konika u struttura ċirkolari. Dawn tal-aħħar huma l-aktar proliferati fil-pajjiż, għandhom speċifiċità skont kull grupp etniku indiġenu u saru ikona tal-kultura Venezwelana. Bit-twaqqif tal-Kolonja, inkisbet arkitettura kkaratterizzata fuq kollox minn sobriety u sempliċità. Minħabba l-ftit perċezzjoni tal-ġeoloġija ekonomika li kienet inizjalment mogħtija lill-provinċja ta' dak iż-żmien, għażlet għal iffrankar ta' riżorsi allokati għall-kostruzzjoni, li ddetermina modestja mmarkata fil-bini ta' din il-fażi Id-djar bahareque u adobe, bi twieqi kbar, u mibnija madwar patios bil-weraq u hallways, proliferaw sakemm saru l-aktar komuni għal dak iż-żmien. L-akkomodazzjoni popolari hija notevoli mingħajr ħafna ostentazzjoni, u l-arkitettura reliġjuża wkoll baqgħet marbuta ma 'dak l-ispirtu, li dam matul is-seklu 19. Madankollu, il-kuluri pittoresk u jleqqu li bihom huma mżejna l-ħitan ta' barra tad-djar huma karatteristiċi tal-arkitettura kolonjali tal-pajjiż, b'mod partikolari fl-ibliet sħan, bħal Coro u Maracaibo. Is-seklu 20 kien ikkaratterizzat aktar mill-iżvilupp urban tiegħu mmirat lejn il-modernizzazzjoni. L-influwenza neo-barokka u Moorish kienu evidenti fil-kostruzzjoni tat-Teatru Nazzjonali u ċ-Ċirku l-Ġdid, minn periti notevoli bħal Alejandro Chataing. Kostruzzjonijiet bħat-Teatru Teresa Carreño u t-Torrijiet taċ-Ċentru Simón Bolívar, kif ukoll l-Iżvilupp mill-ġdid ta' El Silencio u l-Belt Università ta' Caracas (magħmula minn Carlos Raúl Villanueva), jiżvelaw l-impuls mogħti lill-arkitettura modernista fil-pajjiż, peress li fin-nofs. tas-seklu. Ta' min jinnota wkoll is-skyscrapers imponenti fil-kapitali mibnija waqt l-isplużjoni taż-żejt, bit-Twin Towers ta' Parque Central jispikkaw. === Gastronomija === Il-gastronomija tal-Venezwela hija mod varjat ta' kif tipprepara ikel u xorb magħmul f'dak il-pajjiż, li jikkostitwixxi r-riżultat tat-taħlita kulturali u gastronomika mill-Ewropa—speċjalment Spanja, l-Italja, il-Ġermanja, Franza, l-Olanda u l-Portugall—u l-Afrika—a sal- popolazzjonijiet ta' skjavi miġjuba mill-Ispanjoli—bil-gastronomija tal-popli indiġeni tal-pajjiż. [[File:Pabellón Criollo Venezolano.jpg|thumb|Pavaljun Creole, meqjus bħala l-platt nazzjonali tal-Venezwela.]] Għalkemm għandha dawn il-karatteristiċi universalment, il-gastronomija tal-Venezwela hija varjabbli u diversa daqs it-territorju nnifsu. Fir-reġjun kapitali tal-pajjiż, hija nnutata diversità akbar minħabba li hija punt ta' konfluwenza, peress li hija ċ-ċentru taż-żoni produttivi, u fejn tiġi riċevuta l-akbar influwenza Spanjola, Taljana u Ewropea oħra. Fir-reġjun tal-Lvant, minħabba li hija żona tal-Karibew, tippredomina kċina bbażata fuq ħut, awwisti u molluski bl-għaġin jew ross, li tiżvela wkoll l-influwenza tal-ikel marittimu Ewropew. Fil-Llanos huwa magħruf sew il-konsum taċ-ċanga u l-annimali kkaċċjati, kif ukoll il-produzzjoni kbira tiegħu ta' ġobon u prodotti tal-ħalib. Zulia, il-punent tal-pajjiż u Guayana mhumiex 'il bogħod minn dawn l-istess karatteristiċi, differenti fil-laħam tal-mogħoż, mogħoż u fenek, ġobon bħal palmita fl-ewwel tnejn, u fil-preżenza tal-qamħ f'dak l-aħħar reġjun, fejn Huma jipproduċu ġobon bħal Guayanés, ġobon bl-idejn, fost oħrajn Fl-Andes hemm orjentazzjoni aktar Ewropea, fejn aktar ħaxix u tuberi, qamħ, laħam tan-nagħaġ, trota kkultivata u prodotti tal-ħalib. Il-kċina tal-Venezwela għandha platti oħra magħrufa bħall-arepa, tip ta' bun inkaljat b'forma ċirkolari ta' għaġina tal-qamħ li jiġi kkunsmat mimli b’ikel ieħor jew użat bħala side dish, il-cahapas, il-mogħoż fil-ġewż tal-Indi, ir-reġina pepiada. , iċ-ċanga fuq stick, ixwi iswed, grill Creole, soppa tat-tripa, pisca Andina u bollos pelones fost oħrajn. It-tequeños, minbarra li huma wirt kulturali, huma l-aktar tip ta' appetizer apprezzat fil-pajjiż, u l-preparazzjoni ta' empanadas hija wkoll estensiva ħafna. Ta' kontribuzzjoni barranija huma l-fabada (minn Spanja) u l-pasticho (mill-Italja). Fost l-aktar xarbiet popolari hemm chicha Venezwelana u papelón bil-lumi. Il-birra hija l-iktar xarba alkoħolika kkunsmata, u l-punch tal-krema huwa wkoll prodott. Ir-rum Venezwelan għandu tradizzjoni kbira u huwa fost l-aqwa fid-dinja. === Ċinema u teatru === Iċ-ċinema Venezwelana bdiet il-produzzjoni tagħha fl-1896, sena biss wara l-ewwel produzzjoni tal-aħwa Lumière fi Franza. Iċ-ċinema nazzjonali ħa wkoll wieħed mill-aktar passi importanti tiegħu fl-1934 meta l-kwartieri ġenerali tal-laboratorji nazzjonali u Maracay Films ġew stabbiliti fil-belt ta' Maracay. Il-Miracle of the Lake, l-ewwel dokumentarju bil-kulur li sar fil-Venezwela u l-Amerika Latina, jiġi ffilmjat f'dan il-laboratorju. [[File:Teatro Nacional de Noche.JPG|thumb|Faċċata tat-Teatru Nazzjonali tal-Venezwela, Caracas.]] Iċ-ċinema Venezwelana, min-naħa tagħha, kienet ikkaratterizzata minn produzzjoni irregolari, għalkemm esperjenzat era tad-deheb fis-snin sebgħin u tmenin b’diretturi bħal Mauricio Walerstein, Clemente de la Cerda u Román Chalbaud, dan tal-aħħar awtur tal-film meqjus minn ħafna bħala li hu. l-aqwa esponent taċ-ċinema Venezwelana: The smoking fish (1977). Forsi l-aktar produttur tal-films ta' suċċess fil-pajjiż kienet Margot Benacerraf, li rebħet il-Palma tad-Deheb għall-Venezwela fil-Festival ta' Cannes tal-1959 bix-xogħol tagħha Araya. L-aktar diretturi rappreżentattivi huma Fina Torres, Elia Schneider, Alberto Arvelo, José Ramón Novoa u Diego Rísquez. Il-korp governattiv huwa ċ-Ċentru Nazzjonali Awtonomu taċ-Ċinematografija. Il-ħames films l-aktar li dehru fl-istorja taċ-ċinema Venezwelana huma Papita, maní, tostón (2013) ta' Luis Carlos Hueck (b'1,840,281 miljun telespettatur), Culpable Homicide (1984) ta' César Bolívar (1,335,552), Macu, The Policeman's Wife (1987). ) minn Solveig Hoogesteijn (1,180,621), Express Kidnapping (2005) minn Jonathan Jakubowicz, u Zero Hour (2010) minn Diego Velasco.​ Min-naħa tagħha, il-manifestazzjonijiet teatrali tal-Venezwela huma ddokumentati ħażin matul il-perjodu prekolombjan, parzjalment minħabba l-viżjoni Ewrocentrika tad-dinja u l-ftit żvilupp tat-tribujiet indiġeni lokali, meta mqabbla mal-Aztecs, Mayans u Incas. Madankollu, it-teatru wettaq funzjoni importanti f'termini ta 'tixrid tal-identità tat-tribù, żviluppa aktar fl-Andes tal-Venezwela, fejn kien użat għal skopijiet edukattivi u reliġjużi. Il-professjonalizzazzjoni tat-teatru kienet tiġi fi żmien il-Kolonja, madwar is-seklu 17. Intqal li t-teatru modern tal-Venezwela kien influwenzat fil-biċċa l-kbira mill-biċċiet ta' Tennessee Williams għat-trattament tiegħu tal-problemi tal-bnedmin, u ġie popolarizzat permezz tal-hekk imsejħa teatru tat-Trinità Qaddisa tal-Venezwela: José Ignacio Cabrujas, Isaac Chocron u Román. Chalbaud. L-attività tagħha hija abbundanti u tfittex li tarrikkixxi ruħha b’xogħlijiet universali u tekniki ta' interpretazzjoni ġodda Hemm bosta gruppi teatrali bħall-Kumpanija Nazzjonali tat-Teatru, Rajatabla, Theja, u s-Sedja tal-Palk tal-Venezwela. === Sports === L-oriġini tal-isport fil-Venezwela jistgħu jiġu rintraċċati lura għall-era kolonjali, meta l-baqar ġew introdotti fil-pajjiż fit-tieni nofs tas-seklu 16. Dan jagħti lok għall-coleus, sport ekwestri li jikkonsisti fit-twaqqigħ ta' barri minn denb, li joriġina minn xogħol agrikolu fil-pjanuri. Ta' l-istess data, jingħaddu l-blalen tal-Kreoli, logħba simili għall-boccia u l-petanque. Din l-aħħar modalità ġiet introdotta mill-patrijiet Spanjoli f'dak l-istess perjodu storiku, iżda l-popolarità tagħha kienet se tikber fis-seklu 20. Iż-żewġ prattiċi għandhom tradizzjoni twila fil-pajjiż. Xi arti marzjali bħall-garrote Tocuyan u l-ġlieda kontra sottomissjoni Karive huma wkoll indiġeni. [[File:TOROS COLEADOS.jpg|thumb|Coleo de toros huwa l-isport nazzjonali, li joriġina fiż-żoni rurali taċ-ċentru tal-pajjiż fi żminijiet kolonjali.]] Il-baseball huwa l-isport ewlieni fil-pajjiż. Il-popolarità ta' dan l-isport kibret b'mod straordinarju wara li, fl-1941, dan in-nazzjon ta' l-Amerika t’Isfel kien inkurunat fit-Tazza tad-Dinja tal-Baseball F'dan il-qasam spikkat b’mod notevoli, li ħadet seba' titli tas-Serje tal-Karibew, u kienet tlett darbiet tal-Baseball. Medalja tad-deheb fit-Tazza tad-Dinja. Il-Venezwelan Professional Baseball League, imwaqqfa fl-1945, hija dik li torganizza l-kompetizzjoni annwali ewlenija fil-qasam, u għandha tmien timijiet. Barra minn hekk, il-Venezwela hija t-tieni l-akbar esportatur ta' plejers tal-baseball, ssuperat biss mir-Repubblika Dominicana. Fl-2008, total ta' 729 plejer tal-baseball tal-Venezwela kellhom kuntratt fil-baseball professjonali barrani Huwa importanti ħafna għall-pajjiż li jsegwi l-karriera sportiva tal-Venezweli fil-kampjonat tal-baseball Amerikan. Ta' min jinnota li l-Venezwela tidher bħala waħda mill-potenzi dinjija f’dan l-isport. Għandu wkoll tim tal-baseball tan-nisa li rebaħ il-midalja tal-bronż fil-kampjonat dinji tal-baseball f’dik il-kategorija fl-2016. Il-basketball huwa meqjus bħala wieħed mill-aktar sports popolari fil-pajjiż Din id-dixxiplina sportiva hija rappreżentata mill-Federazzjoni tal-Basketball tal-Venezwela (FVB) affiljata mal-FIBA. L-attività tagħha hija maqsuma fil-Lega Professjonali u l-Lega Nazzjonali. It-tim f'avvenimenti internazzjonali pparteċipa fil-Logħob Olimpiku ta' Barċellona tal-1992, li kien l-unika parteċipazzjoni Olimpika tiegħu, u fit-Tazzi tad-Dinja tal-1990, 2002, 2006 u 2023. Ikkwalifika wkoll għal diversi Tournaments tal-Ameriki (Pre-Olimpiċi), Kampjonati. FIBA Americas (Pre-Tazza tad-Dinja) u Logħob Pan Amerikan. Fl-NBA ipparteċipaw diversi Venezweljani, l-aktar magħruf ikun Carl Herrera. L-akbar proeza tal-basketball Venezwelan s'issa kienet il-midalja tad-deheb fil-Kampjonat FIBA ​​tal-Ameriki tal-2015, u mhux inqas importanti t-tliet titli tal-Kampjonat tal-Basketball tal-Amerika t'Isfel fl-1991, 2014 u 2016. Il-futbol ra l-popolarità tiegħu tiżdied f'dawn l-aħħar snin, u sar sport li jiġbed folol fil-pajjiż. Organizzata mill-Federazzjoni tal-Futbol Venezwelana (FVF), affiljata mal-FIFA. Iż-żieda fir-rebħiet u l-kwalità tal-logħob tat-tim tal-futbol tal-Venezwela sa mill-2001 stimulat l-iżvilupp f'din id-dixxiplina, kif ukoll l-attrazzjoni tal-partitarji. Il-Venezwela organizzat Copa América għall-ewwel darba fit-42 edizzjoni tagħha fl-2007, għalkemm l-aħjar parteċipazzjoni tagħha fit-tournament kienet fl-2011, u kisbet ir-raba' post L-akbar kisbiet tal-futbol Venezwelan kienu żewġ titli fil-Kampjonat tan-Nisa ta' taħt is-17-il sena tal-Amerika t'Isfel fl-2013. u 2016 u runner-up fil-Kampjonat tal-Futbol ta' l-Amerika t’Isfel 2013 Laħqu wkoll runner-up fit-Tazza tad-Dinja tal-Futbol U-20 2017 Fil-varjazzjoni tagħha tal-futsal, il-Venezwela kisbet karriera importanti. sar champion fil-Kampjonat Dinji tal-Futsal AMF fl-1997.387​Fl-isports bil-mutur, l-iktar Venezwelan prominenti kien Johnny Cecotto. Sar l-iżgħar champion tad-dinja fl-istorja tal-muturi billi rebaħ il-Grand Prix ta' Franċiż fit-350cc, u żied il-Kampjonat tad-Dinja 750cc mat-titli tiegħu. F'din id-dixxiplina jispikka wkoll Carlos Lavado, li reba darbtejn il-Kampjonat tad-Dinja tal-250cc, u Pastor Maldonado, sewwieq tat-tlielaq tal-Formula 1, rebbie[ tal-Grand Prix ta' Spanja tal-2012.388 Min-naħa l-oħra, fl-isports individwali l-aktar prominenti fil-Venezwela huwa l-boxing, b'bażi kbira ta' partitarji. Il-pajjiż ipproduċa boxers mill-aqwa fil-livell internazzjonali, u huwa segwit b'interess mill-Venezwelani. Fl-isport tax-xitwa, il-Venezwela spikkat fl-iski Nordiku ma' César Baena. F'dak li għandu x'jaqsam mal-atletika, fit-triple jump, il-Venezwela spikkat grazzi għal Yulimar Rojas li rebħet il-midalja tal-fidda fil-Logħob Olimpiku ta' Rio 2016, u ħames snin wara kienet se ssir championa Olimpika fil-Logħob Olimpiku ta' Tokyo 2020, u b'hekk stabbiliet rekord. rekord dinji u Olimpiku b’qabża ta’ 15.67 m. Fil-karate, il-Venezwela hija l-uniku pajjiż fl-Amerika Latina li huwa fost l-aqwa 15 fid-dinja, fit-12-il post speċifikament, biex b'hekk rebaħ 3 midalji tad-deheb, 3 tal-fidda u 8 tal-bronż għal total ta' 14 fid-dinja , bl-aktar esponent prominenti ta' dan l-isport ikun Antonio Díaz. Ir-rugby ilu jiġi pprattikat ukoll mis-snin ħamsin, introdott fil-pajjiż minn ħaddiema taż-żejt ta' oriġini Brittanika. Illum il-ġurnata hija popolari ħafna fil-livell universitarju. === Pageants tas-sbuħija === Il-Venezwela hija distinta bħala “fabbrika ta' rġejjen tas-sbuħija”, peress li għandha t-titlu ta' Miss Univers 7 darbiet – konkors internazzjonali u annwali ta' sbuħija femminili li fih tiġi ġġudikata s-sbuħija integrali –, taħt biss l-Istati Uniti li rebħuha 9 drabi, kienu l-Amerikani li g[enu biex jintrodu/u l-konkors fil-Venezwela. Miss Venezuela bdiet bħala konkors tas-sbuħija fl-1952 sponsorjat mil-linja tal-ajru Pan Am u kumpanija li timmanifattura l-malji tal-għawm. Il-pajjiż għandu aktar minn 200 akkademja tal-immudellar fejn tfajliet mill-età ta’ 4 snin huma mħarrġa f’dixxiplini bħall-makeup, il-faxxinu, it-taħdit fil-pubbliku, il-pożi tar-ritratti, l-espressjoni tal-ġisem, minbarra ħiliet oħra, peress li l-industrija renjanti saret waħda mill- l-aktar negozji qligħ u effiċjenti fil-pajjiż. Għalhekk, ir-renji huma parti mill-kultura popolari fil-Venezwela fejn isiru kważi 600 kompetizzjoni tas-sbuħija kull sena Il-kittieb Raúl Gallegos innota fil-ktieb tiegħu tal-2016, "Crude Nation: How Oil Riches Ruined Venezuela", "il-ġid taż-Żejt kabbar kultura. fejn id-dehra hija ta' importanza kbira.”​ Fl-istess ħin, il-Venezwela għandha waħda mill-ogħla rati ta' proċeduri kożmetiċi per capita fid-dinja.​ Il-fama tal-Venezwela fejn tidħol il-produzzjoni ta' rġejjen rebbieħa tal-kuruna qasmet il-fruntieri, peress li hemm diversi kandidati minn pajjiżi oħra, li jqabbdu s-servizzi tal-aġenziji tal-mudelli ta' dan il-pajjiż biex iħarrġuhom u b’hekk ikollhom opportunitajiet akbar biex jirbħu fil-konkorsi li fihom jipparteċipa.​ Il-moviment femminista fil-Venezwela wera matul is-snin kontra l-kult tal-konkors. === Simboli nazzjonali === Fil-Venezwela, minbarra li jirrikonoxxu l-bandiera, l-innu u t-tarka bħala simboli nazzjonali, elementi tipiċi oħra tal-flora u l-fawna nazzjonali ġew imsemmija bħala simboli tan-nazzjon.​ Jiġifieri: * L-​araguaney (Tabebuia chrysantha) ilha s-​siġra nazzjonali mid-​29 taʼ Mejju, 1948.​ Ismu huwa magħmul minn kelma taʼ oriġini indiġena u taħlita ta' kliem Grieg li jfisser fjura tad-​deheb, b’referenza għall-​kulur isfar. * L-orkidea (Cattleya mossiae) ġiet iddikjarata l-fjura nazzjonali fit-23 ta' Mejju, 1951. L-ispeċi mossiae ġiet skoperta fil-Venezwela fl-1830. * It-turpial (Icterus icterus) ilu l-għasfur nazzjonali mit-23 ta' Mejju, 1958. Huwa għasfur b'wienaħ ta' madwar 24 ċentimetru, li huwa distint mill-kulur isfar-oranġjo tiegħu mal-ġisem kollu, ħlief ir-ras u l-ġwienaħ. li huma suwed b'partijiet bojod, u post blu madwar l-għajnejn. * Alma llanera huwa joropo rilaxxat fl-1914, li l-mużika tiegħu kienet komposta minn Pedro Elías Gutiérrez ibbażat fuq test ta' Rafael Bolívar Coronado Huwa meqjus bħala t-tieni innu nazzjonali tal-Venezwela. * Il-liquiliqui huwa l-kostum tipiku nazzjonali tal-Venezwela, iddikjarat fis-17 ta' Marzu, 2017. Jintuża l-aktar bħala ilbies maskili għal festi u avvenimenti soċjali, kif ukoll għaż-żfin joropo. Tikkonsisti f'ġakketta, qliezet u espadrilles. F'ċerti partijiet qed isir b'trims ta' kuluri differenti u jintuża bħala kostum komuni jew taż-żfin bl-espadrilles. === Festi === Il-Venezwela hija r-raba' pajjiż fl-Amerika Latina fin-numru ta' festi.397​ Hemm ukoll festi importanti ħafna fil-livell reġjonali minħabba s-sinifikat kulturali tagħhom, bħal dik tad-Divina Pastora (14 ta' Jannar) f'Lara, n 19​ il-Verġni tal-Consolación (15 ta' Awwissu) f'Táchira, il-Virgen del Socorro (13 ta' Novembru) f'Carabobo u l-Verġni ta' Chiquinquirá (18 ta' Novembru) fiż-Zulia, li tiġi ċċelebrata bil-Fiera La Chinita. == Bliet skond il-popolazzjoni == <gallery> File:Caracas Panoramica 1.jpg|Caracas File:A view of Caracas, Venezuela.jpg|Caracas File:Plaza Venezuela Noche.jpg|Caracas File:Edificios de Oficinas Conjunto Parque Central alt.jpg|Caracas File:Caracas 20150125 372.jpg|Caracas File:Vista Correo Carmelitas.jpg|Caracas File:Casa Amarilla de Caracas - 2015.JPG|Caracas File:Catedral de Caracas.JPG|Caracas File:Bolivar-plaza-caballo-caracas.JPG|Caracas File:Maracaibo panoramica avenida Cecilio Acosta cuted.jpg|Maracaibo, Zulia File:Valencia panorama.jpg|Valencia, Carabobo File:Parque Urb Prebo Valencia Edo. Carabobo.JPG|Valencia, Carabobo File:Plaza Bolívar de Valencia.jpg|Valencia, Carabobo File:Sur de Valencia desde la Torre Castillito.jpg|Valencia, Carabobo File:Street in Valencia city.jpg|Valencia, Carabobo File:Teatro municipal de Valencia.jpg|Valencia, Carabobo File:Arco de Carabobo.JPG|Valencia, Carabobo File:Ccmetropolis.JPG|Valencia, Carabobo File:BarquisimetoCollage.png|Barquisimeto, Lara File:Maracay cerro (cropped).jpg|Maracay, Aragua File:Concejo Municipal Girardot.jpg|Maracay, Aragua File:Redoma San Jacinto.jpg|Maracay, Aragua File:La soledad, maracay.jpg|Maracay, Aragua File:Plaza girardot.jpg|Maracay, Aragua File:Maracay norte.jpg|Maracay, Aragua File:Vista aérea de Ciudad Guayana, estado Bolívar. Venezuela.jpg|Ciudad Guayana, Bolívar File:Salto la Llovizna, Bolívar, Venezuela (2).JPG|Ciudad Guayana, Bolívar File:Petare 1.JPG|Petare, Miranda File:Petare2004-8b.jpg|Petare, Miranda File:Road to Petare.jpg|Petare, Miranda File:Bigott Foundation.jpg|Petare, Miranda File:Plaza Sucre Petare.jpg|Petare, Miranda File:Petare.jpg|Petare, Miranda File:Comercio Petare.jpg|Petare, Miranda File:Campus Santa Maria.jpg|Petare, Miranda File:CapillaMaríaMagdalena.jpg|Petare, Miranda File:MuseodePetare.jpg|Petare, Miranda File:Fundalamas.jpg|Petare, Miranda File:Cabletren de Petare Municipio Sucre Caracas Venezuela.jpg|Petare, Miranda File:Plaza El Estudiante de Maturin.jpg|Maturín, Monagas File:Iglesia de San Simón (Maturín) by Cesar Perez.jpg|Maturín, Monagas File:Torre Espacial Lumino-Cromática.jpg|Maturín, Monagas File:Redoma Juana La Avanzadora (Noche).JPG|Maturín, Monagas File:Plaza los escritores de Maturin 2017.jpg|Maturín, Monagas File:Iglesia Católica Nuestra Señora del Carmen.JPG|Maturín, Monagas File:IglesiaCalderasBarinasVenezuela.jpg|Barinas, Barinas File:Plaza del estudiante (José Félix Rivas).jpg|Barinas, Barinas File:Casa de la Cultura Napoleon Sebastian Artega en Barinas.jpg|Barinas, Barinas File:Plaza Bolívar de Barinas Estatua Ecuestre.jpg|Barinas, Barinas File:Plaza Paez de Barinas.jpg|Barinas, Barinas File:CollageSCB.jpg|San Cristóbal, Táchira File:Ciudad Bolívar historical zone.jpg|Ciudad Bolívar, Bolívar File:House of the Congress of Angostura.jpg|Ciudad Bolívar, Bolívar File:Ciudad Bolivar.JPG|Ciudad Bolívar, Bolívar File:Cathedral of Ciudad Bolivar.jpg|Ciudad Bolívar, Bolívar File:Catedral Barcelona Anzoátegui Venezuela.jpg|Barcelona, Anzoátegui File:Cumana sucre.jpg|Cumaná, Sucre File:Avenida Perimetral - panoramio.jpg|Cumaná, Sucre File:Vista Casco Histórico de Cumaná, Edo. Sucre.jpg|Cumaná, Sucre File:Iglesia Catedral de Cumaná, Venezuela.jpg|Cumaná, Sucre File:Calle Sucre, San Francisco - panoramio.jpg|Cumaná, Sucre File:Puntofijo callecolombia.JPG|Punto Fijo, Falcón File:Panoramica de cabimas hacia el oeste.png|Cabimas, Zulia File:Plaza Bolívar de la Ciudad de Mérida.jpg|Mérida, Mérida File:Sur de Mérida (Venezuela).JPG|Mérida, Mérida File:Ciudad de Merida, Venezuela.jpg|Mérida, Mérida File:Vista panorámica plaza Heroinas.jpg|Mérida, Mérida File:Teleferico Mukumbari Merida Vzla.jpg|Mérida, Mérida File:Plaza Gran Mariscal de Ayacucho Antonio José de Sucre I.JPG|Mérida, Mérida File:Parque Nacional Mochima Puerto La cruz, Edo Anzoategui..JPG|Puerto La Cruz, Anzoátegui File:Puerto La Cruz desde una azotea.JPG|Puerto La Cruz, Anzoátegui File:Vista aérea de Las Villas.jpg|Puerto La Cruz, Anzoátegui File:Noviembrea (25).jpg|Guatire, Miranda File:Ciudad Ojeda.jpg|Ciudad Ojeda, Zulia File:Monumento a la Federación Venezolana I.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Estación de Servicio Lara, Coro, Estado Falcón, Venezuela.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Balcon Arcaya.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:North American F-86K Sabre, Venezuela - Air Force AN1944608.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Patio Casa de las Ventanas de Hierro.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Turmero, Urb. San Pablo.jpg|Turmero, Aragua File:Los Teques cathedral.jpg|Los Teques, Miranda File:Los Teques, 1940s.jpg|Los Teques, Miranda File:Metroteques.JPG|Los Teques, Miranda File:Los Teques 2000 002.jpg|Los Teques, Miranda File:Parque Knoop 000b.jpg|Los Teques, Miranda File:Paseo Lamas de los Teques y sus sombrillas.jpg|Los Teques, Miranda File:Santuario a la Virgen de Coromoto - Guanare, Edo Portuguesa.jpg|Guanare, Portuguesa File:Guanare 2010 010.JPG|Guanare, Portuguesa File:Guanare 2010 004.JPG|Guanare, Portuguesa File:Catedral de Guanare.jpg|Guanare, Portuguesa File:Gobernación del Estado Yaracuy.JPG|San Felipe, Yaracuy File:Plaza Rafael Andrade.JPG|San Felipe, Yaracuy File:Museo Carmelo Fernández.jpg|San Felipe, Yaracuy File:La Catedral de San Felipe.jpg|San Felipe, Yaracuy File:Cacique Yaracuy.jpg|San Felipe, Yaracuy File:Plaza Bolívar de San Felipe (2017).jpg|San Felipe, Yaracuy File:Acarigua 2010 003.JPG|Acarigua, Portuguesa File:Producción de arroz, Acarigua, Venezuela.JPG|Acarigua, Portugues File:Acarigua 2010 004.JPG|Acarigua, Portugues File:Acarigua 2010 001.JPG|Acarigua, Portugues File:Iglesia matriz de Carora.jpg|Carora, Lara File:Paseo la Virgen El Tigre Anzoátegui.jpg|El Tigre, Anzoátegui File:Centro Comercial San Remo Mall.JPG|El Tigre, Anzoátegui File:Guarenas.jpg|Guarenas, Miranda File:Laguna de Nueva Casarapa- Guarenas.jpg|Guarenas, Miranda File:27 DE FEBRERO (DOÑA MENCA DE LEONI).JPG|Guarenas, Miranda File:Valle del Turbio y Tarabana.jpg|Cabudare, Miranda File:Carúpano.jpg|Carúpano, Sucre File:Calle Independencia Casco Histórico.jpg|Carúpano, Sucre File:Av. Perimetral.jpg|Carúpano, Sucre File:Bahía de Guayacán de los Pescadores.jpg|Carúpano, Sucre File:El Boquete.jpg|Carúpano, Sucre File:Letras de Carúpano.jpg|Carúpano, Sucre File:Vista aérea de San Fernando de Apure (Apure) y Puerto Miranda (Guárico) y el Río Apure. Venezuela..jpg|San Fernando de Apure, Apure File:Catedral San Agustín Guacara.jpg|San Agustín de Guacara, Carabobo File:Noche en Puerto Cabello.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Teatro Municipal - panoramio (2).jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Iglesia Nuestra Señora de la Coromoto - panoramio.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Plaza Bolívar - panoramio.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Plaza el Agila - panoramio.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Iglesia, casco histórico de Puerto Cabello 2.JPG|Puerto Cabello, Carabobo File:Sirenas, malecón de Puerto Cabello.JPG|Puerto Cabello, Carabobo File:Eltocuyo.jpg|El Tocuyo, Lara File:Río Tocuyo, Venezuela.jpg|El Tocuyo, Lara File:Avenida Circumvalacion 2 El Tocuyo. 1999 001.jpg|El Tocuyo, Lara File:Catedral de El Tocuyo (Templo La Concepcion) 1999 001.jpg|El Tocuyo, Lara File:Panorámica de Valera.jpg|Valera, Trujillo File:Valera con zoom desde Carvajal.JPG|Valera, Trujillo File:Valera vista de las acacias.jpg|Valera, Trujillo File:Valera desde Sabana Libre 4.JPG|Valera, Trujillo File:Valera centro.JPG|Valera, Trujillo File:Vista aérea de La Victoria. estado Aragua. Venezuela.jpg|Nuestra Señora de La Victoria, Aragua File:Cuartel en La Victoria, Edo. Aragua.JPG|Nuestra Señora de La Victoria, Aragua File:Un buen dia en la Plaza Campo Elias.jpg|Nuestra Señora de La Victoria, Aragua File:Alcaldía de Francisco Linares Alcántara.jpg|Valle de Santa Rita de Cascia File:Abadía de Güigüe (Carabobo, Venezuela).jpg|Güigüe, Carabobo File:Aereo1.jpg|Anaco, Anzoátegui File:Catedral calabozo venezuela.jpg|Calabozo, Guárico File:Represa calabozo venezuela.jpg|Calabozo, Guárico File:Silos calabozo venezuela.jpg|Calabozo, Guárico File:Casastipicasclbz.jpg|Calabozo, Guárico File:Quibor 1999 001.jpg|Quíbor, Lara File:Quibors.jpg|Quíbor, Lara File:Plaza Bolívar El Vigía.png|El Vigía, Mérida File:Iglesia San Juan Bautista, San Carlos.jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Blanquera.jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Catedral Inmaculada Concepción iluminación..jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Autodromo Internacional de San Carlos.jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Mariarakirche.jpg|Mariara, Carabobo File:Asi es ocumare del tuy y los indios coromotanos.jpg|Ocumare del Tuy, Miranda File:Plaza Bolivar de Yaritagua 1.jpg|Yaritagua, Yaracuy File:Nuestra Señora del Rosario de Cúa Church 1.jpg|Cúa, Miranda File:Perimetral Avenue, Cúa.jpg|Cúa, Miranda File:Iafetren.JPG|Cúa, Miranda File:View of Cúa.jpg|Cúa, Miranda File:Street of Cúa 1.jpg|Cúa, Miranda File:Street of Cúa 3.jpg|Cúa, Miranda File:Iglesia de Araure.JPG|Araure, Portuguesa File:Morros de San Juan1.jpg|San Juan de los Morros, Guárico File:TOROS COLEADOS.jpg|San Juan de los Morros, Guárico File:Tarde junto al sanjuanote.JPG|San Juan de los Morros, Guárico File:Mirador a los Morros de San Juan.jpg|San Juan de los Morros, Guárico File:Basílica de Nuestra Señora de la Consolación.JPG|Táriba, Táchira File:IglesiacatedralnuestraseñoradelcarmenGuasdualitoapureVenezuela.png|Guasdualito, Apure File:2da avenida mas importante de pto.ayacucho la 23 de enero-venezuela.jpg|Puerto Ayacucho File:Panoramica de machique.jpg|Machiques, Zulia File:Plaza Sucre de Cagua.jpg|Cagua, Aragua File:Calle Centro de Cagua.jpg|Cagua, Aragua File:Iglesia Parroquial de Cagua - panoramio.jpg|Cagua, Aragua File:Cruce de las calles Rondón y Bolívar desde el C. C. Multicentro - panoramio.jpg|Cagua File:Playa paraiso.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Hotel Wyndham Concorde Resort Isla de Margarita, Porlamar Nueva Esparta, Venezuela 14.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Modern Architerture in Porlamar, Margarita Island.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Building in Porlamar 2.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Centro de Polamar 1982.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Via del Tren Cua - Charallave - Caracas - panoramio.jpg|Santa Rosa de Lima de Charallave, Miranda File:Castillo de Santa Rosa, La Asunción.JPG|La Asunción, Nueva Esparta File:CASA DE LA ASUNCION EN NUEVA ESPARTA VENEZUELA.JPG|La Asunción, Nueva Esparta File:Panorámica de la población de La Asunción.jpg|La Asunción, Nueva Esparta File:Collage Valle de la Pascua.png|Valle de la Pascua, Guárico File:Plaza Cristobal Mendoza.jpg|Trujillo, Trujillo File:VirgendelaPaz.jpg|Trujillo, Trujillo File:Quibor 1999 001.jpg|Quíbor, Lara File:Imge013.jpg|Tinaquillo, Cojedes File:Taguanes.JPG|Tinaquillo, Cojedes File:Iglesia de Tinaquillo, Estado Cojedes, Venezuela.JPG|Tinaquillo, Cojedes File:IMG-20220410-WA0029.jpg|Puerto Píritu, Anzoátegui File:Fertiles Valles de El Limón.jpg|El Limón, Aragua File:Socopó (2020).jpg|Socopó, Barinas File:Plaza Bolívar de Socopó.JPG|Socopó, Barinas File:Estatua de Simón Bolívar (Socopó).JPG|Socopó, Barinas File:Iglesia Cristo Rey (Socopó).JPG|Socopó, Barinas File:Vista de ciudad de Bocono.jpg|Boconó, Trujillo File:Plaza de punta de mata.jpg|Punta de Mata, Monagas File:Plaza Bolívar en Ejido (Campo Elías).jpg|San Buenaventura de Ejido, Mérida File:Upatalognview.JPG|Upata, Bolívar File:Ciudad de Rubio sede de la TV Comunitaria.jpg|Santa Bárbara de Rubio, Táchira File:Puerto Viejo, Catia La Mar.jpg|Catia La Mar, La Guaira File:Plaza Mayor de Catia La Mar.jpg|Catia La Mar, La Guaira File:Cielo y vista aereas de Catia La Mar 2012 005.jpg|Catia La Mar, La Guaira File:Tumeremo.jpg|Tumeremo, Bolívar File:Monumento al Nazareno en Caripito.jpg|Caripito, Monagas File:Recreación sobre Agua.JPG|Santa Bárbara del Zulia File:Vista de Tucupita.jpg|Tucupita, Delta Amacuro File:Plaza Bolívar de San José de Guanipa.jpg|San José de Guanipa, Anzoátegui File:Estatua de Maria Lionza en Chivacoa.tif|Chivacoa, Yaracuy File:Vista desde Cerro el Morro.jpg|Lechería, Anzoátegui File:Casas en Puerto Morro, edo. Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Lechería, Estado Anzoátegui, Venezuela 264.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Hotel en Lechería, edo. Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Muelle del CC Plaza Mayor, edo. Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Lechería, Estado Anzoátegui, Venezuela 263.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Puerto Morro, estado Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Fuertemilitarzaraza.jpg|Zaraza, Guárico File:Salias-2008.jpg|Zaraza, Guárico File:Club-agrodiza.jpg|Zaraza, Guárico File:Los-alamos-2008.jpg|Zaraza, Guárico File:Centrocolonialzaraza.jpg|Zaraza File:Silos-2008.jpg|Zaraza, Guárico File:San gabriel Catedral.jpg|Zaraza, Guárico File:Plaza Bolívar de Nirgua.jpg|Nirgua, Yaracuy File:Carnavales de salom1.jpg|Nirgua, Yaracuy File:Plaza Bolívar de Santa Rita.jpg|Santa Rita, Zulia File:CASCO-DENTRAL-DE-GUANTA.jpg|Guanta, Anzoátegui File:Troncal 3 between Morón and Boca de Aroa, Venezuela.jpg|Morón, Carabobo File:SantoCristo.jpg|Pariaguán, Anzoátegui File:Plaza Bolivar ( San Juan de Colón).jpg|San Juan de Colón, Táchira File:Altagracia de Orituco centro.jpg|Nuestra Señora de Altagracia de Orituco, Guárico File:Plaza Bolívar de San Antonio de Los Altos, Estado Miranda 01.jpg|San Antonio de Los Altos, Miranda File:Iglesia Caicara del Orinoco.jpeg|Caicara del Orinoco, Bolívar File:Iglesia de Biruaca.JPG|Biruaca, Apure File:SVMI Maiquetia.jpg|Urimare, Vargas, La Guaira File:Dawn in Puerto Encantado.jpg|Port Imsaħħra (Puerto Encantado), Higuerote, Miranda File:Panorámica de Santa Bárbara de Barinas.jpg|Santa Bárbara de Barinas File:Plaza Bolívar de San José de Guanipa.jpg|San José de Guanipa, Anzoátegui File:Iglesia Santa Ana de Morón.jpg|Santa Ana de Morón, Carabobo File:Troncal 3 between Morón and Boca de Aroa, Venezuela.jpg|Santa Ana de Morón File:Panoramic view of Pampatar beach.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Turismo en Pampatar 5.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Bahía Playa de Pampatar..jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Pampatar - Vista Parcial - panoramio.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Panoramic view of Pampatar, Margarita Island.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Fortín de Pampatar.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:La Guaira, estado Vargas.jpg|La Guaira, La Guaira File:Vargas01.JPG|La Guaira, La Guaira File:Litoral Central.JPG|La Guaira, La Guaira File:La Guaira, puerto y aeropuerto.JPG|La Guaira, La Guaira File:PEDRO MARIA UREÑA.jpg|Ureña, Táchira File:Barrio Bonilla De Ureña.jpg|Ureña, Táchira File:Maiquetia coast.jpg|Maiquetía, Nueva Esparta File:Maiquetiaairport.jpg|Maiquetía, Nueva Esparta File:Vista de Maiquetía - Gustavo Langenberg Winckelmann (1896).jpg|Maiquetía File:Canales de Río Chico.JPG|Río Chico File:PLAYAS DE RIO CHICO.jpg|Río Chico File:Virgen de Las Mercedes (Río Chico).jpg|Río Chico File:IMAG0566.jpg|Tinaco, Cojedes File:Amanecer Tinaquero.jpg|Tinaco, Cojedes File:Vista aérea de San Fernando de Apure (Apure) y Puerto Miranda (Guárico) y el Río Apure. Venezuela..jpg|Puerto Miranda, Guárico File:Cordero-tachira-1-.jpg|Cordero, Táchira File:Iglesia de Ntra Sra del Carmen.JPG|San Sebastián de los Reyes File:Santa Elena de Uairen, Bolívar, Venezuela - panoramio (6).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar 30 File:Santa Elena de Uairen, Bolívar, Venezuela - panoramio (9).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Santa Elena de Uairen, Bolívar, Venezuela - panoramio (3).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Sector 10, Santa Elena de Uairén, Bolívar, Venezuela - panoramio (5).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Iglesia de Santa Elena de Uairén..jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Aereopuerto de Santa Elena de Uairén.JPG|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:El Callao 1.jpg|El Callao, Bolívar File:Entrada a Magdaleno.jpg|Magdaleno, Aragua File:Plaza Bolívar de Magdaleno.jpg|Magdaleno, Aragua File:Vista Playas de Macuto.JPG|Macuto, Vargas, La Guaira File:Virgen Las Mercedes, San José de Barlovento.jpg|San José de Barlovento, Miranda File:Venezuela - Naiguatá - Vista al muelle tras el atardecer.jpg|Naiguatá, Vargas, La Guaira File:Malecon Principal - Club Puerto Azul.jpg|Naiguatá, Vargas, La Guaira File:Michelena.jpg|Michelena, Táchira File:Iglesia San Martin de Tours II.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Colonia Tovar Flores.JPG|Colonia Tovar, Aragua File:Hotel Selva Negra Colonia Tovar Edo. Aragua.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Colonia tovar10.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Chalet en la Colonia Tovar.JPG|Colonia Tovar, Aragua File:Paisaje Colonia Tovar.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Cantarrana.png|Cantarrana, Sucre File:El Palmar Plaza Bolívar.JPG|El Palmar, Bolívar File:Parroquia el junko estado vargas Venezuela.jpg|El Junko, Vargas, La Guaira File:Plaza Bolívar de Atabapo.jpg|San Fernando de Atabapo, Amazonas File:Playa Mono Manso - Chuspa - Venezuela.jpg|Caruao, Vargas, La Guaira File:Curiapolandschaft.jpg|Curiapo, Delta Amacuro File:Curiapo.jpg|Curiapo, Delta Amacuro File:Campamente el Rio del Cuyuni El Dorado - panoramio.jpg|El Dorado, Sifontes, Bolívar File:Puente colgante sobre el río Cuyuní.jpg|El Dorado, Sifontes, Bolívar File:Iglesiachuspa.jpg|Chuspa, La Guaira File:San Carlos de Rio Negro 2002.jpg|San Carlos de Río Negro, Amazonas File:Pedra de Cucuí - panoramio.jpg|Pedra de Cucuí, San Carlos de Río Negro, Amazonas File:Turismo isla la tortuga venezuela.jpg|Gran Roque, Dependencias Federales File:Village Gran Roque.jpg|Gran Roque, Dependencias Federales File:Montañas en Los Roques Venezuela.JPG|Gran Roque, Dependencias Federales File:Iglesia del Gran Roque.jpg|Gran Roque, Dependencias Federales File:Playa Mono Manso - Chuspa - Venezuela.jpg|Chuspa, La Guaira File:Queniquea.png|Queniquea, Táchira </gallery> == Gallerija == <gallery> File:Petroindustrial.jpg|Refinería El Palito File:Lago Dique.png|Lag Dique (Lago Dique), Parroċċa ta' Carayaca, Muniċipalità ta' Vargas, La Guaira File:Playa Mono Manso - Chuspa - Venezuela.jpg|Bajja Mono Manso, Chuspa, Parroċċa ta' Caruao, Muniċipalità ta' Vargas, La Guaira File:Parroquia el junko estado vargas Venezuela.jpg|Parroċċa El Junko, Muniċipalità ta' Vargas, La Guaira File:Cerro Maria lionza.jpg|Muntanji ta' Sorte (Montaña de Sorte) File:Río Icabarú.jpg|Ikabaru File:Higuerote 2000 064.JPG|Cabo Codera, Municipio Brion, Miranda File:Scratching the Sky.jpg|Pico Naiguatá/Naiguatá Peak File:CADENA MONTAÑOSA DEL IMATACA.jpg|Sierra de Imataca/Firxa tal-muntanji ta' Imataca File:Sierra Imataca.jpg|Sierra de Imataca/Firxa tal-muntanji ta' Imataca File:PicoBolivar2.jpg|Pico Bolívar/Bolivar Peak File:Peak Bolivar Venezuela's largest.JPG|Sierra Nevada de Mérida/Firxa tal-muntanji Merida Nevada File:Pico Bonpland visto desde el Pico Humboldt.JPG|Pico Bonpland/Bonpland Peak File:Pico Humboldt.jpg|Pico Humboldt/Humboldt Peak File:Monte Roraima derivado 2013 000.jpg|Mountajna Roraima/Roraima Mountaint (Monte Roraima) File:Los Jacuzzis.jpg|Mountajna Roraima/Roraima Mountaint (Monte Roraima) File:Roraima.jpg|Fuq ix-xellug, il-Kukenán tepuy; lejn il-lemin ir-Roraima. </gallery> == Referenzi == {{Referenzi}} {{Amerika t'Isfel}} [[Kategorija:Veneżwela]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika t'Isfel]] aht7ktdwl9b04fy6d5yux6ymnr97zzv 331762 331761 2026-08-26T00:54:32Z ĠanniĠuzeppi 27231 /* Indipendenza u seklu 19 */ 331762 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika Bolivarjana tal-Veneżwela |isem_nattiv = <small>''República Bolivariana de Venezuela''</small> |isem_komuni = Veneżwela |stampa_bandiera = Flag of Venezuela.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Venezuela.svg |stampa_mappa = VEN orthographic.svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Veneżwela |ħolqa_emblema = Arma tal-Venezwela |ħolqa_demografija = Demografija tal-Veneżwela |mottu_nazzjonali = |innu_nazzjonali = ''[[Gloria al Bravo Pueblo]]''<br /><small>''Glorja lill-Poplu Kuraġġuż''</small><br /><center>[[Stampa:United States Navy Band - Gloria al Bravo Pueblo.ogg]]</center> |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Caracas]] |l-ikbar_belt = [[Caracas]] |latd=10 |latm=30 |latNS=N |lonġd=66 |lonġm=58 |lonġEW=W |tip_gvern = [[Repubblika kostituzzjonali]] [[Sistema presidenzjali|presidenzjali]] [[repubblika federali|federali]] taħt [[dittatorjat|dittatorjat]] [[awtoritarjaniżmu|awtoritarju]] |titlu_kap1 = [[President tal-Veneżwela|President]] |titlu_kap2 = [[Viċi President tal-Veneżwela|Viċi President]] |titlu_kap3 = [[Lista ta' Kelliema tal-Assemblea Nazzjonali tal-Veneżwela|President tal-Assemblea Nazzjonali]] |isem_kap1 = [[Delcy Rodríguez]] (ikkontestat) |isem_kap2 = [[Delcy Rodríguez]] (ikkontestat) |isem_kap3 = |żona_kklassifika = 33 |poż_erja = 33 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 916,445 |erja_mi_kw = 353,841 |perċentwal_ilma = 0.32 |sena_stima_popolazzjoni = 2012 |stima_popolazzjoni = 28,946,101<ref name="cia">{{Ċita web |data-aċċess=2013-06-07 |titlu=Archive copy |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201230052534/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html |arkivju-data=2020-12-30 |url-status=dead }}</ref> |poż_stima_popolazzjoni = 44 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = |sena_ċensiment_popolazzjoni = |densità_popolazzjoni_km2 = 30.2 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 77 |poż_densità_popolazzjoni = 181 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2013 |PGD_PSX = $396.848 biljun<ref name=imf2>{{ċita web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=32&pr.y=1&sy=2009&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=299&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=|titlu=Venezuela|pubblikatur=Fond Monetarju Internazzjonali|data-aċċess=2012-04-01|lingwa=en}}</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $13,633<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.748<ref name="HDI">{{ċita web|url=http://hdr.undp.org/en/mediacentre/humandevelopmentreportpresskits/2013report/ |titlu=Rapport tal-Iżvilupp Uman 2013|sena=2013|pubblikatur=Programm ta' Żvilupp tan-Nazzjonijiet Uniti|data=2013-03-14|data-aċċess=2013-03-14|lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 71 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = [[Indipendenza]] {{nobold|mill-[[Spanja]]}} |avveniment_stabbilit1 = minn [[Spanja]] |data_stabbilit1 = 5 ta' Lulju 1811 |avveniment_stabbilit2 = mill-Gran Kolombja |data_stabbilit2 = 13 ta' Jannar 1830 |avveniment_stabbilit3 = Rikonoxxuta |data_stabbilit3 = 30 ta' Marzu 1845 |avveniment_stabbilit4 = [[Kostituzzjoni tal-Venezwela|Kostituzzjoni attwali]] |data_stabbilit4 = 20 ta' Diċembru 1999 |valuta = [[bolívar tal-Veneżwela|Bolívar fuerte]] |kodiċi_valuta = VEF |żona_ħin = [[Ħin fil-Veneżwela|VET]] |differenza_ħku = –4 |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = |cctld = [[.ve]] |kodiċi_telefoniku = +58 |sena_PGD_nominali = 2013 |PGD_nominali = $345.651 biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $11,527<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = }} Il-'''Venezwela''' ({{awdjo|en-us-Venezuela.ogg|ˌvɛnəˈzweɪlə}}, uffiċjalment imsejħa r-'''Repubblika Bolivarjana tal-Venezwela''' ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]:''República Bolivariana de Venezuela''), hi pajjiż li tinsab fil-kosta tat-tramuntana tal-[[Amerika t'Isfel]]. It-territorju tal-Venezwela jkopri madwar 916,445 kilometru kwadru (353,841 mi kw) b'popolazzjoni stmata ta' madwar 29,100,000. Il-Venezwela hija kkunsidrata bħala stat ma' [[Pajjiżi megadiversi|bijodiversità estremament għolja]]. Il-Venezwela hija fost l-aktar pajjiżi urbanizzati fl-Amerika Latina; Il-maġġoranza l-kbira tal-Venezwelani jgħixu fl-ibliet tat-Tramuntana u l-kapitali. Il-Venezwela hija pajjiż tropikali, imdawwar fit-Tramuntana bil-Baħar Karibew jew il-Baħar tal-Antilles, b'estensjoni ta' 2,813 km; fin-nofsinhar, mar-Repubblika Federattiva tal-[[Brażil]] b'fruntiera ta' 2,000 km; lejn il-Lvant, mal-Oċean Atlantiku u r-Repubblika tal-[[Gujana]], li magħhom għandha linja tal-fruntiera ta' 743 km; u lejn il-punent, mar-Repubblika tal-[[Kolombja]]. Il-Venezwela għandha fruntieri marittimi ma' Aruba, [[Curaçao]], [[Saint Kitts u Nevis]], [[Trinidad u Tobago]] u [[Stati Uniti]]. It-territorju tal-Venezwela kien ikkolonizzat minn Spanja fl-1522 fost reżistenza mill-popli indiġeni. Fl-1811, sar wieħed mill-ewwel territorji Spanjoli Amerikani li ddikjaraw l-indipendenza tiegħu mill-Ispanjoli u saru parti mill-ewwel Repubblika federali tal-Kolombja (Gran Colombia). Hija sseparat bħala pajjiż sovran sħiħ fl-1830. Matul is-seklu 19, il-Venezwela sofriet taqlib politiku u awtokrazija, u baqgħet iddominata minn dittaturi militari reġjonali sa nofs is-seklu 20. Mill-1958, il-pajjiż kellu serje ta' gvernijiet demokratiċi, bl-eċċezzjoni fejn il-biċċa l-kbira tar-reġjun kien iggvernat minn dittatorjati militari, u l-perjodu kien ikkaratterizzat minn prosperità ekonomika. Il-kriżijiet ekonomiċi tas-snin 80 u 90 wasslu għal kriżijiet politiċi kbar u inkwiet soċjali mifrux, inklużi l-irvellijiet fatali ta' Caracazo tal-1989, żewġ attentati ta' kolp ta' stat fl-1992, u l-impeachment ta' president fuq akkużi ta' abbuż ta' fondi pubbliċi fl-1993 kollass tal-fiduċja fil-partiti eżistenti wassal għall-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela tal-1998, il-katalist għar-Rivoluzzjoni Bolivarjana, li bdiet b'Assemblea Kostitwenti fl-1999, fejn ġiet imposta Kostituzzjoni ġdida tal-Venezwela. Il-politiki populisti tal-benesseri soċjali tal-gvern ġew imsaħħa biż-żieda fil-prezzijiet taż-żejt, iż-żieda temporanja tal-infiq soċjali, u t-tnaqqis tal-inugwaljanza ekonomika u l-faqar fl-ewwel snin tar-reġim. Madankollu, il-faqar beda jiżdied b'rata mgħaġġla fis-snin 2010 L-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela tal-2013 kienet ikkontestata ħafna u qanqlet protesti mifruxa li qanqlet kriżi nazzjonali oħra li għadha sal-lum. Il-Venezwela esperjenzat ritorn demokratiku lura u saret stat awtoritarju. Tikklassifika baxx fuq il-miżuri internazzjonali tal-libertà tal-istampa u l-libertajiet ċivili u għandha livelli għoljin ta' korruzzjoni perċepita. Il-Venezwela hija pajjiż li qed jiżviluppa li għandu l-akbar riżervi taż-żejt magħrufa fid-dinja u kien wieħed mill-esportaturi ewlenin taż-żejt fid-dinja. Preċedentement, il-pajjiż kien esportatur sottożviluppat ta' rodotti agrikoli bħall-kafè u l-kawkaw, iżda ż-żejt malajr beda jiddomina l-esportazzjonijiet u d-dħul tal-gvern. L-eċċessi u l-politika ħażina tal-gvern eżistenti wasslu għall-kollass tal-ekonomija kollha tal-Venezwela. Il-pajjiż jissielet ma' iperinflazzjoni rekord, nuqqas ta' oġġetti bażiċi, qgħad, faqar, mard, mortalità għolja tat-trabi, malnutrizzjoni, problemi ambjentali, kriminalità serja u korruzzjoni. Dawn il-fatturi ppreċipitaw il-kriżi tar-refuġjati tal-Venezwela li fiha aktar minn 7.7 miljun ruħ kienu ħarbu mill-pajjiż sa Ġunju 2024. Fl-2017, l-aġenziji tal-klassifikazzjoni tal-kreditu ddikjaraw lill-Venezwela bħala inadempjenti fil-ħlasijiet tad-dejn. Il-kriżi fil-Venezwela kkontribwiet għal deterjorament rapidu tas-sitwazzjoni tad-drittijiet tal-bniedem. L-elezzjoni presidenzjali tal-2024 saret fit-28 ta' Lulju, 2024 biex jiġi elett president għal terminu ta' sitt snin li jibda mill-10 ta' Jannar, 2025. Stħarriġ li sar qabel l-elezzjoni indikaw li l-kandidat tal-oppożizzjoni González se jirbaħ b'marġni wiesa'. Wara li l-Kunsill Elettorali Nazzjonali (CNE) ikkontrollat ​​mill-gvern ħabbar riżultati parzjali li juru rebħa dejqa għal Maduro, il-biċċa l-kbira tal-mexxejja tad-dinja esprimew xettiċiżmu dwar ir-riżultati mitluba u ma rrikonoxxewx it-talbiet tas-CNE. Kemm González kif ukoll Maduro iddikjaraw lilhom infushom rebbieħa tal-elezzjonijiet. Ir-riżultati elettorali ma ġewx rikonoxxuti miċ-Ċentru Carter u l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani minħabba nuqqas ta' riżultati granulari, u ġew ikkontestati mill-oppożizzjoni, li ddikjarat rebħa kbira u tat aċċess għall-għadd tal-voti miġbura mill-osservaturi elettorali mill-biċċa l-kbira tal-voti. ċentri bħala evidenza. Wara t-tħabbir tar-riżultati mill-awtoritajiet elettorali, faqqgħu protesti madwar il-pajjiż. == Etimoloġija == Skont l-aktar verżjoni popolari u aċċettata, fl-1499, spedizzjoni mmexxija minn Alonso de Ojeda żaret il-kosta tal-Venezwela. Il-stilts houses fiż-żona tal-Lag Maracaibo fakkru lin-navigatur Taljan Américo Vespucio tal-belt ta' Venezja, l-Italja, u għalhekk sejjaħ ir-reġjun Veneziola, jew “Little Venezja”. Il-verżjoni Spanjola ta' Veneziola hija l-Venezwela. Martín Fernández de Enciso, membru tal-ekwipaġġ ta' Vespucci u Ojeda, ta' verżjoni differenti. Fix-xogħol tiegħu Summa de Geography, jistqarr li l-ekwipaġġ sab popli indiġeni li sejħu lilhom infushom Veneciuela. Għalhekk, l-isem "Venezuela" seta' evolva mill-kelma indiġena. Preċedentement, l-isem uffiċjali kien l-Stat tal-Venezwela (1830–1856), ir-Repubblika tal-Venezwela (1856–1864), Stati Uniti tal-Venezwela (1864–1953), u għal darb'oħra r-Repubblika tal-Venezwela (1953–1999). == Storja == === Storja prekolombjana === [[File:IdolosRoques.jpg|thumb|left|Immaġni tal-kult skolpita fiċ-ċeramika, Arċipelagu Los Roques.]] [[File:Petroglifo, Parque Waraira Repano.jpg|thumb|left|Petroglyph fil-Park Nazzjonali Waraira Repano.]] Hemm evidenza li kien hemm preżenza umana fiż-żona bħalissa magħrufa bħala l-Venezwela madwar 15,000 sena ilu. Instabu għodod fuq it-terrazzi għoljin tax-xmara tax-Xmara Pedregal fil-punent tal-Venezwela. Artifacts tal-kaċċa tal-Pleistocene tard, inklużi l-lanza, instabu f'serje simili ta' siti fil-majjistral tal-Venezwela; Skont id-dating bir-radjukarbonju, dawn iddataw għal bejn 13,000 u 7,000 QK. Mhux magħruf kemm kienu jgħixu nies fil-Venezwela qabel il-konkwista Spanjola; Ġie stmat għal miljun. Minbarra l-popli indiġeni magħrufa llum, il-popolazzjoni kienet tinkludi gruppi bħall-Kalina (Karibs), Auaké, Caquetio, Mariche u Timoto-Cuicas. Il-kultura Timoto-Cuica kienet l-aktar soċjetà kumplessa fil-Venezwela prekolombjana, b'rħula permanenti ppjanati minn qabel imdawra b'għelieqi imwarrbin imsaqqija. Id-​djar tagħhom kienu magħmula mill-​ġebel u l-​injam b'soqfa tal-​pajm. Kienu paċifiċi u jiddependu fuq it-tkabbir tal-għelejjel. L-għelejjel reġjonali kienu jinkludu patata u ullucos. Ħallew l-arti, partikolarment fuħħar antropomorfiku, iżda l-ebda monumenti kbar. Huma mibrum fibri tal-pjanti biex jinsġu fi tessuti u twapet għad-djar. Huma akkreditati li ivvintaw l-arepa, staple fil-kċina Venezwelana. Wara l-konkwista, il-popolazzjoni naqset b'mod sinifikanti, prinċipalment minħabba t-tixrid ta' mard infettiv mill-Ewropa. Kien hemm żewġ assi ewlenin tal-popolazzjoni pre-Kolombjana mit-tramuntana għan-nofsinhar: kienu jkabbru qamħ fil-punent u kassava fil-lvant. Partijiet kbar tal-pjanuri kienu kkultivati ​​b'taħlita ta' slash and burn u agrikoltura sedentarja permanenti. === Kolonizzazzjoni === [[File:Musterung-Welser-Armada.png|thumb|left|In-Navy Welser Ġermaniża qed tesplora l-Venezwela. Il-Welsers Ġermaniżi ħakmu l-Venezwela mill-1528 sal-1546, qabel ma reġgħet ittieħdet mill-Imperu Spanjol. Pittura mill-1560 minn Hieronymus Köler.]] Fl-1498, matul it-tielet vjaġġ tiegħu lejn l-Ameriki, Kristofru Kolombu salpa ħdejn id-Delta tal-Orinoco u niżel fil-Golf ta' Paria. Sorpriż bil-kurrent marittimu kbir ta' ilma ħelu li ddevja l-kors tiegħu lejn il-lvant, Columbus esprima f’ittra lil Isabella u Ferdinand li żgur laħaq il-Ġenna fid-Dinja (ġenna terrestri): Dawn huma sinjali kbar tal-Ġenna Terrestri. għax qatt ma qrajt jew smajt li hemm daqshekk ilma ħelu ġewwa u daqshekk qrib l-ilma mielaħ; It-temperatura ħafifa ħafna wkoll tikkorrobora dan; u jekk l-ilma li nitkellem dwaru ma ġejx mill-Ġenna, allura hija meravilja akbar, għax ma nemminx li xmara daqshekk kbira u fonda qatt kienet magħrufa li teżisti f'din id-dinja. Il-kolonizzazzjoni Spanjola tal-Venezwela kontinentali bdiet fl-1522, u stabbilixxiet l-ewwel insedjament permanenti tagħhom fl-Amerika t'Isfel fil-belt attwali ta' Cumaná. ==== Kolonizzazzjoni Ġermaniża ==== Fis-seklu 16, ir-Re ta' Spanja ta għotja lill-familja Ġermaniża Welser. Klein-Venedig saret l-aktar inizjattiva estensiva fil-kolonizzazzjoni Ġermaniża tal-Ameriki mill-1528 sal-1546. Il-Welsers kienu bankiera tal-Habsburgs u finanziaturi ta' Karlu V, Imperatur Ruman Imqaddes, li kien sultan ta' Spanja u kien ħa self kbir mingħandhom biex iħallas tixħim għall-elezzjoni imperjali tiegħu. Fl-1528, Karlu V ta lill-Welsers id-dritt li jesploraw, jiggvernaw u jikkolonizzaw it-territorju, kif ukoll li jfittxu l-belt mitika tad-deheb ta' El Dorado. L-ewwel expedition kienet immexxija minn Ambrosius Ehinger, li stabbilixxa Maracaibo fl-1529. Wara l-mewt tal-ewwel Ehinger (1533), imbagħad Nikolaus Federmann u Georg von Speyer (1540), Philipp von Hutten baqa' jesplora l-intern. Fl-assenza ta' von Hutten mill-kapitali provinċjali, il-kuruna ta' Spanja talbet id-dritt li taħtar gvernatur. Malli Hutten irritorna lejn il-kapitali, Santa Ana de Coro, fl-1546, il-gvernatur Spanjol Juan de Carvajal kellu maqtula lil Hutten u Bartholomeus VI. Welser. Charles V sussegwentement irrevoka l-għotja ta' Welser. Il-Welsers ittrasportaw minaturi Ġermaniżi, kif ukoll 4,000 skjav Afrikan, lejn il-kolonja biex iħawlu pjantaġġuni tal-kannamieli. Ħafna settlers Ġermaniżi mietu minn mard tropikali, li ma kellhom ebda immunità għalih, jew minn gwerer ma' l-abitanti indiġeni. === Tard tas-seklu 16 sal-bidu tas-seklu 18 === [[File:1562 Diego Gutierrez Amazonas.jpg|thumb|left|«Nova Andaluzia» u Paria fuq mappa Spanjola mill-1562]] [[File:Mapa de Venezuela 1635.jpg|thumb|Il-provinċja tal-Venezwela u l-parti tan-nofsinhar ta' Nueva Andalucía. Mappa tal-1635.]] Kaċikijiet indiġeni (mexxejja) bħal Guaicaipuro (c. 1530–1568) u Tamanaco (miet fl-1573) ippruvaw jirreżistu l-inkursjonijiet Spanjoli, iżda l-ġodda eventwalment irażżnuhom. Fis-seklu 16, matul il-kolonizzazzjoni Spanjola, popli indiġeni bħall-Mariches, dixxendenti tal-Kalina, ikkonvertew għall-Kattoliċiżmu Ruman. Xi tribujiet jew mexxejja reżistenti huma mfakkar fl-ismijiet tal-postijiet, inklużi Caracas, Chacao, u Los Teques. L-ewwel insedjamenti kolonjali kienu ċċentrati fuq il-kosta tat-Tramuntana, iżda f'nofs is-seklu 18, l-Ispanjol avvanzat aktar 'l ġewwa tul ix-Xmara Orinoco. Hawnhekk, il-Ye'kuana organizzaw reżistenza fl-1775-76. L-insedjamenti tal-Lvant tal-Venezwela ta' Spanja ġew inkorporati fil-provinċja ta' Nueva Andalucía. Amministrata mill-Qorti Rjali ta 'Santo Domingo mill-bidu tas-seklu 16, il-biċċa l-kbira tal-Venezwela saret parti mill-Viċiroyalty ta' New Granada fil-bidu tas-seklu 18, u mbagħad ġiet riorganizzata bħala Kaptanja Ġenerali awtonoma li bdiet fl-1777. Caracas, imwaqqfa fiċ-ċentru ċentrali. reġjun kostali fl-1567, kien jinsab tajjeb biex isir post ewlieni, li kien qrib il-port kostali ta 'La Guaira u f'wied, f'firxa muntanjuża, li pprovdiet fortizza difensiva kontra l-pirati u klima aktar sħuna. [[File:Venezuela en 1810.jpg|thumb|left|Mappa tal-Kaptanja Ġenerali tal-Venezwela fl-1810, minn Agustín Codazzi.]] === Indipendenza u seklu 19 === [[File:Simón Bolívar by Ricardo Acevedo Bernal.jpg|thumb|Il-Liberatur, Simón Bolívar.]] [[File:Martin Tovar y Tovar 02.jpg|thumb|left|L-iffirmar tal-indipendenza tal-Venezwela, pittura minn Martín Tovar y Tovar.]] [[File:19 de abril.jpg|thumb|Rivoluzzjoni tad-19 ta' April, 1810, bidu ta' l-indipendenza tal-Venezwela, minn Martín Tovar y Tovar]] [[File:John J. Peoli - General Jose Antonio Paez - 1910.10.4 - Smithsonian American Art Museum.jpg|thumb|left|José Antonio Páez Herrera, kap tal-armata nazzjonali u kap militari tad-dipartiment tal-Venezwela, mexxa fl-1826 il-moviment separatista magħruf bħala La Cosiata, li ssepara lill-Venezwela mill-Gran Kolombja fl-1830.]] [[File:Combate de Maiquetia, el 2 de septiembre de 1859.jpg|thumb|Battalja ta' Maiquetia fit-2 ta' Settembru, 1859, parti mill-Gwerra Federali]] Wara rewwixti falluti, il-Venezwela, taħt it-tmexxija ta' Francisco de Miranda, marixxall tal-Venezwela li kien iġġieled fir-rivoluzzjonijiet Amerikani u Franċiżi, iddikjarat l-indipendenza bħala l-Ewwel Repubblika tal-Venezwela fil-5 ta' Lulju, 1811. Din bdiet il-Gwerra tal-Indipendenza mill-Venezwela. Terremot devastanti ta' Caracas fl-1812, flimkien mar-ribelljoni tal-llaneros Venezwelani, għenu biex iwaqqgħu r-repubblika. Simón Bolívar, mexxej ġdid tal-forzi tal-indipendenza, nieda l-Kampanja Ammirabbli tiegħu fl-1813 minn New Granada, u ħa l-biċċa l-kbira tat-territorju u ġie pproklamat bħala Il-Liberatur. It-Tieni Repubblika tal-Venezwela ġiet ipproklamata fis-7 ta' Awwissu, 1813, iżda damet biss ftit xhur qabel ma' tgħaffeġ mill-mexxej tar-Royalist José Tomás Boves u l-armata personali tiegħu ta' llaneros. It-tmiem tal-invażjoni Franċiża tal-patrija ta' Spanja fl-1814 ppermetta li tasal forza expeditionary kbira taħt il-kmand tal-Ġeneral Pablo Morillo, bil-għan li jirkupra t-territorju mitluf fil-Venezwela u New Granada. Meta l-gwerra laħqet staġnar fl-1817, Bolívar stabbilixxa mill-ġdid it-Tielet Repubblika tal-Venezwela f'territorju li għadu kkontrollat ​​mill-patrijotti, l-aktar fir-reġjuni ta' Guyana u Llanos. Din ir-repubblika ma damitx wisq peress li sentejn biss wara, waqt il-Kungress ta' Angostura tal-1819, l-għaqda tal-Venezwela ma' New Granada ġiet iddekretata biex tifforma r-Repubblika tal-Kolombja. Il-gwerra kompliet sakemm inkisbu r-rebħa u s-sovranità sħiħa wara l-Battalja ta' Carabobo fl-24 ta' Ġunju, 1821. Fl-24 ta' Lulju, 1823, José Prudencio Padilla u Rafael Urdaneta għenu biex jissiġillaw l-indipendenza tal-Venezwela bir-rebħa tagħhom fil-Battalja tal-Lag Maracaibo. Il-kungress ta' New Granada ta lil Bolívar il-kontroll tal-armata ta' Granada; Fil-kap tiegħu, huwa ħeles diversi pajjiżi u waqqaf ir-Repubblika tal-Kolombja (Gran Colombia). Sucre ħeles lill-Ekwador u sar it-tieni president tal-Bolivja. Il-Venezwela baqgħet parti mill-Gran Kolombja sal-1830, meta ribelljoni mmexxija minn José Antonio Páez ppermettiet il-proklamazzjoni ta' Venezwela indipendenti ġdida, fit-22 ta' Settembru; Páez sar l-ewwel president tal-Stat il-ġdid tal-Venezwela. Bejn kwart u terz tal-popolazzjoni tal-Venezwela ntilfet matul dawn l-għoxrin sena ta' gwerra (inklużi bejn wieħed u ieħor nofs il-Venezwelani ta' dixxendenza Ewropea), li sal-1830, kienet stmata għal 800,000. Fil-bandiera tal-Venezwela, isfar jirrappreżenta l-ġid tal-art, blu l-baħar li jifred il-Venezwela minn [[Spanja]], u aħmar id-demm imxerred mill-eroj tal-indipendenza. [[File:Catedral de Caracas 1867.jpg|thumb|Katidral ta' [[Caracas]], fl-1867.]] [[File:Road to Petare.jpg|thumb|left|Camino de Petare fl-aħħar tas-seklu 19]] [[File:Terremoto de Mérida de 1894.jpg|thumb|Ħsara kkawżata mit-terremot kbir tal-Andes tal-1894.]] [[File:Cipriano Castro in Caracas, 1899.jpg|thumb|left|Dħul ta' Cipriano Castro f'[[Caracas]] fl-1899]] L-iskjavitù fil-Venezwela ġiet abolita fl-1854. Ħafna mill-storja tal-Venezwela fis-seklu 19 kienet ikkaratterizzata minn taqlib politiku u ħakma dittatorjali, inkluż il-mexxej tal-indipendenza José Antonio Páez, li rebaħ il-presidenza tliet darbiet u serva 11-il sena bejn l-1830 u l-1863. Dan laħaq il-qofol tiegħu fil-Gwerra Federali (1859-1863). Fit-tieni nofs tas-seklu, Antonio Guzmán Blanco, kawdillo ieħor, serva 13-il sena, bejn l-1870 u l-1887, bi tliet presidenti oħra mxerrda. Fit-28 ta' April 1894, seħħ terremot ta' kobor X fl-istat ta' Mérida, li kkawża 350 mewta u qerda fil-belt. Fl-1895, tilwima li ilha fit-tul l-[[Renju Unit]] dwar it-territorju Essequibo, li l-[[Renju Unit]] sostniet bħala parti mill-Gujana Brittanika u l-Venezwela meqjusa bħala territorju tal-Venezwela, faqqgħet fil-Kriżi tal-Venezwela tal-1895. It-tilwima saret kriżi diplomatika meta l-lobbyist tal-Venezwela, William L. Scruggs, ipprova jargumenta li l-kondotta Brittanika dwar il-kwistjoni kisret id-Duttrina Monroe tal-[[Stati Uniti]] tal-1823, u uża l-influwenza tiegħu f'[[Washington (Distrett ta' Columbia)|Washington D.C.]], biex isegwi l-kwistjoni. Il-President tal-[[Stati Uniti]] Grover Cleveland imbagħad adotta interpretazzjoni wiesgħa tad-duttrina li ddikjarat interess Amerikan fi kwalunkwe materja fl-emisfera. Il-[[Renju Unit]] eventwalment qablet mal-arbitraġġ, iżda fin-negozjati dwar it-termini tagħha kienet kapaċi tipperswadi lill-[[Istati Uniti]] fuq ħafna dettalji. Tribunal iltaqa' f'[[Pariġi]] fl-1898 biex jiddeċiedi l-kwistjoni u fl-1899 ta' l-biċċa l-kbira tat-territorju kkontestat lill-Gujana Brittanika. Fl-1899, Cipriano Castro, megħjun minn ħabib tiegħu Juan Vicente Gómez, ħa l-poter f'[[Caracas]]. Castro naqas mid-djun barranin konsiderevoli tal-Venezwela u rrifjuta li jħallas kumpens lill-barranin li nqabdu fil-gwerer ċivili tal-Venezwela. Dan wassal għall-Kriżi tal-Venezwela tal-1902–1903, li fiha l-[[Renju Unit]], il-[[Ġermanja]] u l-[[Italja]] imponew imblokk navali qabel ma ġie miftiehem arbitraġġ internazzjonali fil-Qorti Permanenti tal-Arbitraġġ il-ġdida. Fl-1908, faqqgħet tilwima oħra mal-Pajjiżi l-Baxxi, li ġiet solvuta meta Castro mar il-Ġermanja għall-kura medika u malajr twaqqa' minn Juan Vicente Gómez (1908-1935). === seklu 20 === [[File:Ciudad de Valencia (1900).jpg|thumb|left|Valencia madwar is-sena 1900.]] [[File:Terremoto de San Narciso de 1900 04.webp|thumb|Terremot San Narciso, sena 1900.]] [[File:Juan Vicente Gómez camina por las calles de caracas a pocos días de haber accedido al poder.jpg|thumb|left|Juan Vicente Gómez jimxi fit-toroq ta' Caracas ftit jiem biss wara li tela' fil-poter fl-1908.]] [[File:Beaches of Macuto, 1911.jpg|thumb|Bajja ta' Macuto fl-1911]] [[File:Terremoto cumana.jpg|thumb|left|Cumaná wara t-terremot tas-17 ta' Jannar, 1929.]] [[File:Miramar Hotel, Macuto, 1922.jpg|thumb|Terrazzin tal-Lukanda Miramar f'Macuto fl-1929]] [[File:Stadsgezicht met Hotel Majestica in Caracas in Venezuela, Bestanddeelnr 252-8437.jpg|thumb|left|[[Caracas]] matul l-1940s.]] [[File:Militares en la azotea del congreso de Venezuela en 1948.jpg|thumb|left|Militari fuq il-bejt tal-kungress waqt il-kolp ta' stat fil-Venezwela fl-1948]] [[File:Antigua Catedral de El Tocuyo 03.jpg|thumb|El Tocuyo, Lara, qabel it-terremot tal-1950.]] [[File:Sabana Grande. Caracas. Año 1954.png|thumb|left|Sabana Grande, Caracas, 1954]] [[File:Rómulo Betancourt, 1961.jpg|thumb|left|Rómulo Betancourt (president 1945-1948 / 1959-1964), wieħed mill-mexxejja demokratiċi ewlenin tal-Venezwela.]] It-terremot ta' Caracas tal-1900 — magħruf ukoll bħala t-terremot ta' San Narċiż, isem li ħa mill-festa tal-qaddis Kattoliku li tiġi ċċelebrata f'dik id-data — kien avveniment sismiku li laqat iċ-ċentru tal-Venezwela fl-4:42 ta' filgħodu fid-29 ta' Ottubru 1900. B’kobor stmat li jvarja bejn 7.6 u 8.0, it-terremot ħalla warajh 20 persuna mejta u 60 midruba. Fid-19 ta' Diċembru tal-1908, fil-Venezwela twettaq kolp ta' stat bla tixrid ta' demm, immexxi mill-Viċi President Juan Vicente Gómez kontra d-dittatur Cipriano Castro. L-iskoperta ta' depożiti ta' żejt enormi fil-Lag Maracaibo matul l-[[Ewwel Gwerra Dinjija]] kienet kruċjali għall-Venezwela u ttrasformat l-ekonomija tagħha milli tiddependi ħafna fuq l-esportazzjonijiet agrikoli. Dan wassal għal boom li dam fis-snin tmenin; Fl-1935, il-prodott gross domestiku per capita tal-Venezwela kien l-ogħla fl-Amerika Latina. Gómez ibbenefika ħafna minn dan, hekk kif il-korruzzjoni ffjorixxiet, iżda fl-istess ħin, is-sors il-ġdid tad-dħul għenu jiċċentralizza l-istat u jiżviluppa l-awtorità tiegħu. Fis-17 ta' Jannar tal-1929, fis-07:45 (ħin lokali), terremot laqat iż-żona ta' Cúmana; dan dam bejn ħames u ħmistax-il sekonda u kien akkumpanjat minn ħoss qawwi u f'daqqa, u ħasad il-ħajja ta' madwar 1,600 persuna. Barra minn hekk, ġiet osservata mewġa ta’ tsunami għolja bejn erba' u ħames metri, li affettwat il-Golf kollu ta' Cariaco. Huwa baqa' l-aktar bniedem b'saħħtu fil-Venezwela sal-mewt tiegħu fl-1935. Is-sistema tad-dittatorjat Gomecista (1935–1945) kompliet fil-biċċa l-kbira taħt Eleazar López Contreras, iżda bdiet fl-1941, taħt Isaías Medina Angarita, kienet rilassata. Angarita tat sensiela ta' riformi, fosthom il-legalizzazzjoni tal-partiti politiċi kollha. Wara t-[[Tieni Gwerra Dinjija]], l-immigrazzjoni min-Nofsinhar tal-Ewropa u l-pajjiżi ifqar tal-Amerika Latina ddiversifikaw b'mod partikolari s-soċjetà Venezwelana. Fl-1945, kolp ta' stat ċivili-militari waqqa' lil Medina Angarita u wassal għal perjodu ta' gvern demokratiku (1945–1948) taħt il-partit Azzjoni Demokratika tas-sħubija tal-massa, inizjalment taħt Rómulo Betancourt, sakemm Rómulo Gallegos rebaħ l-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela fl-1947 (l-ewwel elezzjonijiet ħielsa u ġusti fil-Venezwela). Gallegos ħakem sakemm twaqqa' minn ġunta militari mmexxija mit-trijonvirat Luis Felipe Llovera Páez, Marcos Pérez Jiménez, u l-Ministru tad-Difiża ta' Gallegos Carlos Delgado Chalbaud, fil-kolp ta' stat tal-Venezwela tal-1948. <gallery> File:Marcos Pérez Jiménez 1952.JPG|Marcos Pérez Jiménez fid-diskors inawgurali tiegħu fl-1952. File:Suárez Flamerich y PJ.jpg|Suárez Flamerich u Marcos Pérez Jiménez waqt l-ewwel xogħlijiet tal-Highway Caracas-La Guaira. File:Inauguracicon del Centro Simon Bolivar, Venezuela 1954.png|Inawgurazzjoni taċ-Ċentru Simón Bolívar minn Marco Perez Jimenes fl-1954. File:Marcos Pérez Jiménez en BAEL.jpg|Marcos Pérez Jiménez jirrevedi l-inawgurazzjoni tal-Bażi tal-Ajru El Libertador. File:Protestas Contra MPJ en Noviembre de 1957 en Venezuela.jpg|Protesti kontra Marcos Pérez Jiménez fil-21 ta' Novembru, 1957. File:Afiche contra la dictadura de Marcos Pérez Jiménez.jpg|Protesti kontra Marcos Pérez Jiménez fl-1958. File:23 de Enero de 1958.png|Kolp ta' stat fil-Venezwela tal-1958. </gallery> [[File:Raúl Leoni 1965.jpg|thumb|left|Raúl Leoni fl-1965 (Kien id-39 President tar-Repubblika tal-Venezwela mill-11 ta' Marzu, 1964 sal-11 ta' Marzu, 1969)]] [[File:Carlos Andrés Pérez.jpg|thumb|Il-President Carlos Andrés Pérez]] L-aktar raġel b'saħħtu fil-ġunta militari (1948-1958) kien Pérez Jiménez u kien suspettat li kien wara l-mewt ta' Chalbaud, li miet f'ħtif ħażin fl-1950. Meta l-ġunta tilfet b'mod mhux mistenni l-elezzjoni presidenzjali tal-1952, injorat il- riżultati u Jiménez ġie installat bħala president Jiménez tkeċċa fit-23 ta' Jannar, 1958. Fi sforz biex tiġi kkonsolidata demokrazija żagħżugħa, it-tliet partiti politiċi ewlenin (Accion Democratica (AD), COPEI u Unión Republicana Democratica (URD), bl-eċċezzjoni notevoli tal-Partit Komunista tal-Venezwela), iffirmaw il-ftehim dwar il-qsim tal-poter tal-Patt Puntofijo. AD u COPEI ddominaw il-pajsaġġ politiku għal erba' deċennji. Matul il-presidenzi ta' Rómulo Betancourt (1959-64, it-tieni mandat tiegħu) u Raúl Leoni (1964-69), seħħew movimenti importanti ta' gwerillieri. Il-maġġoranza ħallew l-armi tagħhom taħt l-ewwel presidenza ta' Rafael Caldera (1969-74). Caldera kien rebaħ l-elezzjonijiet tal-1968 għall-COPEI, l-ewwel darba li partit minbarra Azzjoni Demokratika sar president permezz ta' elezzjoni demokratika. L-ordni demokratika l-ġdida kellha l-antagonisti tagħha. Betancourt sofra attakk ippjanat mid-dittatur Dumnikan Rafael Trujillo fl-1960, u xellugin esklużi mill-Patt bdew ribelljoni billi organizzaw ruħhom fil-Forzi Armati tal-Ħelsien Nazzjonali, sponsorjati mill-Partit Komunista u Fidel Castro. Fl-1962 ippruvaw jiddestabilizzaw il-militar, b'ribelli falluti. Betancourt ippromwova politika barranija, id-Duttrina Betancourt, li fiha rrikonoxxa biss gvernijiet eletti b'vot popolari. [[File:Caracas Sabana Grande 1973.jpg|thumb|left|Distrett ta' Sabana Grande, Caracas (1973)]] [[File:Luis Herrera Campins.jpg|thumb|Luis Herrera Campíns (Kien id-43 President tar-Repubblika tal-Venezwela mill-12 ta' Marzu, 1979 sal-2 ta' Frar, 1984)]] [[File:Bancomaracaibo pierregb.jpg|thumb|left|Kwartieri ġenerali tal-Banco de Maracaibo fi Pjazza Venezwela (Plaza Venezuela), Caracas fl-1985 jew il-bidu tad-disgħinijiet.]] [[File:Hotel Rasil y Centro Comercial Compostela -Puerto Ordaz.jpg|thumb|Il-belt ippjanata ta' Puerto Ordaz (imwaqqfa fl-1961) fil-bidu tas-snin tmenin.]] [[File:Lusinchi 89.JPG|thumb|left|Jaime Lusinchi (Kien id-43 President tar-Repubblika tal-Venezwela mill-2 ta' Frar, 1984 sal-2 ta' Frar, 1989)]] [[File:1972. Rafael Caldera - Los Causahabientes.jpg|thumb|Rafael Caldera kien l-40 u l-45 president tal-Venezwela fil-perjodi (11 ta' Marzu, 1969-12 ta' Marzu, 1974 u 2 ta' Frar, 1994-2 ta' Frar, 1999)]] Fid-29 ta' Lulju, 1967, fit-8:05 ta' filgħaxija, terremot laqat lil Caracas u lill-kosta ċentrali (La Guaira). L-epiċentru tiegħu kien jinsab fuq il-kosta ċentrali, 20 km ’il bogħod minn Caracas, u l-avveniment dam għaddej 35 sekonda. Dan il-fenomenu sismiku affettwa l-aktar iż-żoni ta' Altamira u Los Palos Grandes, kif ukoll il-kosta ċentrali. Wara t-terremot seħħew theżżiżiet sekondarji ta' intensità aktar baxxa. Id-Distrett Federali (illum id-Distrett Kapitali) intlaqat minn terremot li kejjel bejn 6.5 u 6.7 fuq l-iskala Richter, u li dam bejn 35 u 55 sekonda. Fiż-żona ta' Caracas, l-għadd tal-vittmi kien ta' 2,000 persuna midruba u 236 mejta. Il-ħsara lill-proprjetà qabżet l-10 miljun dollaru Amerikan. L-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela tal-1973 ta' Carlos Andrés Pérez ħabtet ma' kriżi taż-żejt, li fiha d-dħul tal-Venezwela sploda hekk kif il-prezzijiet taż-żejt żdiedu; L-industriji taż-żejt ġew nazzjonalizzati fl-1976. Dan wassal għal żidiet massivi fl-infiq pubbliku, iżda wkoll żidiet fid-djun barranin, sakemm il-kollass tal-prezzijiet taż-żejt matul it-tmeninijiet iddgħajfet l-ekonomija. Meta l-gvern beda jiżvaluta l-munita fl-1983 biex jissodisfa l-obbligi finanzjarji tiegħu, l-istandards tal-għajxien naqsu b'mod drammatiku. Politiki ekonomiċi falluti u korruzzjoni dejjem tikber fil-gvern wasslu għal żieda fil-faqar u l-kriminalità, l-indikaturi soċjali għall-agħar, u żieda fl-instabilità politika. Fis-snin tmenin, il-Kummissjoni Presidenzjali għar-Riforma tal-Istat (COPRE) ħarġet bħala mekkaniżmu għall-innovazzjoni politika. Il-Venezwela ddeċentralizzat is-sistema politika tagħha u diversifikat l-ekonomija tagħha, u naqqset id-daqs tal-Istat. Il-COPRE ħadmet bħala mekkaniżmu ta' innovazzjoni, anke billi inkorpora fl-aġenda politika kwistjonijiet li kienu ġew esklużi mid-deliberazzjoni pubblika mill-atturi ewlenin tas-sistema demokratika. L-aktar suġġetti diskussi ġew inkorporati fl-aġenda pubblika: id-deċentralizzazzjoni, il-parteċipazzjoni politika, il-muniċipalizzazzjoni, ir-riformi tal-ordni ġudizzjarja u r-rwol tal-Istat fi strateġija ekonomika ġdida. Ir-realtà soċjali għamlet il-bidliet diffiċli biex jiġu implimentati. Il-kriżijiet ekonomiċi tas-snin 80 u 90 wasslu għal kriżi politika. Fid-19 ta' Diċembru, 1982, faqqgħet nirien fl-impjant termoelettriku “Ricardo Zuloaga” u li kien jinsab fiż-żona ta' Arrecifes f'Tacoa, f'dik li dak iż-żmien kienet id-Dipartiment ta’ Vargas tad-Distrett Federali, fil-Venezwela — u dan irriżulta fil-mewt ta' aktar minn 180 persuna. Mijiet ta' nies inqatlu mill-forzi tas-sigurtà u l-militar fl-irvellijiet ta' Caracazo tal-1989, matul it-tieni mandat presidenzjali ta' Carlos Andrés Pérez (1989-1993) u wara l-implimentazzjoni ta' miżuri ta' awsterità ekonomika. Hugo Chávez, li fl-1982 kien wiegħed li jkeċċi gvernijiet b'żewġ partiti, uża rabja dejjem tikber fuq miżuri ta' awsterità ekonomika biex jiġġustifika attentat ta' kolp ta' stat fi Frar tal-1992; It-tieni attentat ta' kolp ta' stat seħħ f'Novembru. Il-President Carlos Andrés Pérez (ri-elett fl-1988) tneħħa taħt akkużi ta' abbuż fl-1993, li wassal għall-presidenza interim ta' Ramón José Velásquez (1993-1994). Fit-28 ta' Settembru 1993, seħħew splużjoni u nirien sussegwenti fil-kilometru 57 tal-awtostrada *Regional Center Highway*, qrib il-belt ta' Las Tejerías fl-Istat ta' Aragua — li ​​tinsab madwar 60 kilometru ’l bogħod minn Caracas, il-Venezwela. L-isplużjoni kienet ikkawżata mit-titqib aċċidentali ta' pajp tal-gass taħt l-art waqt l-installazzjoni ta' netwerk ġdid tal-fibra ottika tul l-awtostrada. Skont ċifri uffiċjali, mietu 42 persuna u ndarbu 14-il persuna oħra. Il-mexxej tal-kolp ta' stat Chávez kien maħfra f'Marzu 1994 mill-President Rafael Caldera (1994-1999, it-tieni mandat tiegħu), b'sala nadifa u d-drittijiet politiċi tiegħu rrestawrati, li ppermettielu jirbaħ u jżomm il-presidenza kontinwament mill-1999. sal-mewt tiegħu fl-2013. Chávez rebaħ l-elezzjonijiet tal-1998, 2000, 2006 u 2012 u r-referendum presidenzjali tal-2004. === Dittatorjat tax-Xellug Estrem === ==== Il-gvern tax-xellug estrem ta' Chávez: 1999-2013 ==== Kollass ta' fiduċja fil-partiti eżistenti wassal biex Hugo Chávez jiġi elett president fl-1998 u t-tnedija sussegwenti ta' "Rivoluzzjoni Bolivariana", li bdiet b'assemblea kostitwenti fl-1999 biex tikteb Kostituzzjoni ġdida. Hekk kif il-Venezwelani kienu qed jippreparaw biex jivvutaw fir-referendum dwar kostituzzjoni ġdida għall-pajjiż, skedat għall-għada, ix-xita qawwija kompliet tul il-kosta ċentrali. Il-pompieri fir-reġjun ikkunsidraw li jiddikjaraw stat ta' emerġenza. Ix-xita laħqet l-400 mm. Wara li r-rapporters staqsew jekk ix-xita kinitx se twassal għas-sospensjoni tal-proċess elettorali, il-President Hugo Chávez ikkwota l-kliem ta' Simón Bolívar, mitkellem fis-26 ta’ Marzu 1812 (matul il-ġlieda għall-indipendenza), fuq il-fdalijiet ta' tempju minuti wara terremot qawwi f’Caracas: “Jekk in-natura topponina, aħna niġġieldu kontriha u nġegħluha tobdilna.” Il-15 ta' Diċembru, 1999 jibqa' mfakkar bħala “l-jum li l-muntanja avvanzat lejn il-baħar.” Ix-xita qawwija tal-aħħar jiem wasslet għal valangi estensivi ta' art u tajn fuq l-għoljiet tal-muntanji tas-Serranía del Ávila, li kkawżaw għargħar immens u vjolenti tax-xmajjar, li l-fluss tagħhom normalment ikun żgħir minħabba t-tul qasir tagħhom (ix-Xmara San Julián, li toriġina fil-Pico Oriental de la Silla de Caracas, f'għoli ta' 2640 m ’il fuq mil-livell tal-baħar, u tisfa' fil-baħar f’Caraballeda, hija twila biss 9.82 km minkejja li hija waħda mill-itwal). U minħabba l-għoljiet weqfin tal-baċiri tagħhom, jibdew iġorru ammonti kbar ta' sediment, volumi immensi ta' ilma, u blat enormi sa 9 metri fid-dijametru (id-daqs ta' xarabank), u jilħqu veloċitajiet sa 60 km/h jew aktar u fond sa 9 metri. Dan kollu jikkawża għargħar u qerda kbira fl-ibliet li jinsabu fuq il-fannijiet alluvjali ffurmati minn dawn ix-xmajjar tul il-kosta tat-tramuntana tal-Venezwela. Naturalment, dawn l-ibliet ġew stabbiliti fuq dawn il-fannijiet alluvjali, li huma ż-żoni bl-aktar għoljiet ġentili fir-reġjun, sa mill-perjodu viċi-rejali. Iżda preċiżament minħabba dan, il-qerda tiżdied hekk kif il-materjal kollu li jġorr ix-xmajjar jakkumula hekk kif l-ilmijiet tagħhom jitilfu l-veloċità. Il-pajjiż, f'nofs l-elezzjonijiet, fil-biċċa l-kbira mhux konxju tas-sitwazzjoni fl-istati milquta, u l-midja tibda tirrapporta dwar l-avveniment. It-traġedja ta' Vargas, magħrufa wkoll bħala l-valanga ta' Vargas, tirreferi għas-sensiela ta' valangi ta' tajn, valangi ta' art, u għargħar li bdew fil-15 ta' Diċembru 1999, b'konsegwenzi devastanti għall-pajjiż. Filwaqt li l-għadd tal-imwiet mhux uffiċjali, l-istimi jvarjaw minn mijiet sa eluf (minn inqas minn 700 sa 30,000 skont is-sors), u l-għadd ta' nies milquta, ukoll mhux ikkonfermat, huwa stmat li huwa fl-għexieren ta' eluf. Dan l-avveniment huwa elenkat fil-Guinness Book of World Records bħala l-aktar valanga qattiela fl-istorja tal-Venezwela. L-aktar żoni milquta mid-diżastru naturali tal-15, 16, u 17 ta' Diċembru kienu l-kosti tal-istati ta' Vargas, Miranda, u Falcón. Eluf ta' nies ġew spostati, u bliet sħaħ ġew devastati. L-infrastruttura mitlufa fid-diżastru inkludiet universitajiet, lukandi kbar, klabbs, komunitajiet importanti, u toroq, fost affarijiet oħra. Kien hemm diversi lmenti dwar kif l-awtoritajiet immaniġġjaw id-diżastru u dwar ir-rifjut ta’ Chavez tal-għajnuna tal-Istati Uniti, il-ġestjoni ħażina tal-fondi pubbliċi u d-devjazzjoni tal-għajnuna umanitarja, il-ħin ta’ reazzjoni tat-timijiet ta' emerġenza, serqiet u għajbien furzat, fost affarijiet oħra. <gallery> File:Caraballeda 1999 Deposits and Damage.jpg|Depożiti u Ħsara ta' Caraballeda tal-1999 File:Los Corales (Vargas 2000).JPG|Los Corales, lokal 75% meqrud. File:Caribe y Caraballeda diciembre 2000 007.jpg|Il-Karibew u Caraballeda fl-istat ta' Vargas sena wara l-valanga ta' Diċembru 1999 (2000) File:Partially collapsed building, Vargas 1999.jpg|Il-bini waqa' parzjalment; iż-żona li waqgħet ġiet imminata meta flussi ta' debris qerdu s-sular t'isfel. File:Caribe y Caraballeda Enero 2000 011.jpg|Caraballeda xahar wara l-Valla ta' Vargas (l-Ewwel Traġedja ta' Vargas) f'Jannar 2000. File:Vargas debris flow deposits 1999.jpg|Depożitu ta' fluss ta' debris ta' 2.9 metri ħxuna minn Diċembru 1999 huwa espost minn inċiżjoni fix-xmara waqt għargħar fi stadju avvanzat. File:Camuri Chico dicembre 2000 020.jpg|Bajja ta' Camuri Chico File:Caribe y Caraballeda diciembre 2000 004.jpg|Dar Caraballeda File:Carmen de Uria diciembre 2000 006.jpg|Carmen de Urea File:La Guaira diciembre 2000 070.jpg|La Guaira File:La Guaira diciembre 2000 021.jpg|La Guaira File:Las Salinas diciembre 2007 001.jpg|Las Salinas File:Macuto diciembre 2000 034.jpg|Macuto File:Montañasdeslave.jpg|Parti mill-istat ta' Vargas wara d-diżastru, b'marki tat-tajn viżibbli fuq il-muntanji. File:Vargas landslide scars 1999.jpg|(meħud kelma b'kelma mill-caption tal-USGS): Valangi baxxi li jingħaqdu flimkien mibdija fuq għoljiet weqfin f'ħamrija żviluppata fuq il-blat tal-Formazzjoni Tacagua. Valangi baxxi mibdija fuq għoljiet konkavi jew planari ngħaqdu flimkien ma' valangi oħra hekk kif ivvjaġġaw fil-kanali. Torri tat-trażmissjoni, għoli 30 m, (fuq il-lemin) għall-iskala. File:Tdv vargas.JPG|Mappa tal-istat ta' Vargas, bl-aktar żoni milquta bl-aħmar. File:Zonasafectadastragediavargas.jpg|Mappa li tagħti dettalji dwar iż-żoni affettwati (bl-aħmar). </gallery> [[File:Demostration by the opposition against the reform - caracas.jpg|thumb|Protesti f'Caracas, 2007]] Ir-Rivoluzzjoni tirreferi għal moviment soċjali populista u proċess politiku tax-xellug estrem immexxi minn Chávez, li waqqaf il-Moviment tal-Ħames Repubblika fl-1997 u l-Partit Soċjalista Magħqud tal-Venezwela fl-2007. Ir-"Rivoluzzjoni Bolivarjana" hija msemmija għal Simón Bolívar. Skont Chávez u partitarji oħra, ir-“Rivoluzzjoni Bolivarjana” fittxet li tibni moviment tal-massa biex timplimenta l-Bolivarianiżmu: demokrazija popolari, indipendenza ekonomika, distribuzzjoni ġusta tad-dħul, u tmiem il-korruzzjoni politika. Jinterpretaw l-ideat ta' Bolívar minn perspettiva populista, bl-użu ta' retorika soċjalista. Dan wassal għall-formazzjoni tal-Ħames Repubblika tal-Venezwela, komunement magħrufa bħala r-Repubblika Bolivarjana tal-Venezwela, li għadha sal-lum. Il-Venezwela ġiet ikkunsidrata bħala r-Repubblika Bolivarjana wara l-adozzjoni tal-Kostituzzjoni l-ġdida tal-1999. Wara l-elezzjoni ta' Chávez, il-Venezwela saret sistema ta' partiti dominanti, iddominata mill-Partit Soċjalista Magħqud tal-Venezwela. F'April 2002, Chávez tkeċċa għal żmien qasir mill-poter fl-attentat ta' kolp ta' stat tal-Venezwela tal-2002 wara dimostrazzjonijiet popolari mill-avversarji tiegħu, iżda Chávez irritorna wara jumejn bħala riżultat ta' dimostrazzjonijiet minn partitarji foqra ta' Chávez u azzjonijiet tal-militar. Chávez baqa' fil-poter wara strajk nazzjonali totali li dam minn Diċembru 2002 sa Frar 2003, inkluż strajk/lockout fil-kumpanija taż-żejt statali PDVSA. It-titjira tal-kapital qabel u matul l-istrajk wasslet għall-impożizzjoni mill-ġdid tal-kontrolli tal-kambju. Fl-għaxar snin ta' wara, il-gvern kien sfurzat jiżvaluta l-munita. Dawn l-iżvalutar ma tejbux is-sitwazzjoni tan-nies li jiddependu fuq prodotti importati jew prodotti prodotti lokalment li jiddependu fuq inputs importati, filwaqt li l-bejgħ taż-żejt iddenominat f'dollari jammonta għall-maġġoranza tal-esportazzjonijiet. Il-profitti mill-industrija taż-żejt intilfu għall-“inġinerija soċjali” u l-korruzzjoni, aktar milli jmorru lejn l-investimenti meħtieġa biex tinżamm il-produzzjoni taż-żejt. Chávez baqa' ħaj minn aktar testijiet politiċi, inkluż referendum ta' recall f'Awwissu 2004. Huwa ġie elett għal mandat ġdid f'Diċembru 2006 u għat-tielet mandat f'Ottubru 2012. Madankollu, qatt ma ħalu l-ġurament minħabba kumplikazzjonijiet mediċi; Miet f'Marzu tal-2013. <gallery> File:20021210-Toma-de-bomba4.jpg|Konġestjonijiet twal tat-traffiku fi stazzjonijiet tal-petrol fl-10 ta’ Diċembru 2002 waqt l-istrajk ġenerali fil-Venezwela tal-2002-2003 File:2002-2003 Colas paro petroleo 2.png|Konġestjonijiet twal tat-traffiku fi stazzjonijiet tal-petrol fl-10 ta’ Diċembru 2002 waqt l-istrajk ġenerali fil-Venezwela tal-2002-2003 File:2002-2003 Colas paro petroleo.png|Konġestjonijiet twal tat-traffiku fi stazzjonijiet tal-petrol fl-10 ta’ Diċembru 2002 waqt l-istrajk ġenerali fil-Venezwela tal-2002-2003 File:Protestas en la Universidad de Oriente Núcleo Nueva Esparta 1.jpg|thumb|Protesti f'Margarita, 2004 File:Marcha de RCTV de 2008 01.jpg||Protesti f'Caracas, 2007 </gallery> [[File:Magnitude 5.6 Sucre Venezuela 2010.jpg|thumb|iċ-ċentru sismiku tat-terremot ta' Sucre tal-2010]] Fil-15 ta' Jannar 2010, seħħ terremot bl-epiċentru tiegħu fl-istat Venezwelan ta' Sucre. Dan l-avveniment seħħ fil-grigal tal-pajjiż, irreġistra kobor ta' 5.4 fuq l-iskala Richter, u ħalla 11-il persuna midruba. ==== Il-gvern tax-xellug estrem ta' Maduro (2013-2026), u Delcy (2026-) ==== L-elezzjonijiet presidenzjali li saru f'April 2013 kienu l-ewwel minn meta Chávez ħa l-kariga fl-1999 li fihom ismu ma deherx fuq il-vot. Taħt il-gvern "Bolivarian", il-Venezwela għaddiet minn wieħed mill-aktar pajjiżi sinjuri fl-Amerika Latina għal wieħed mill-ifqar. Il-politiki soċjoekonomiċi ta' Hugo Chávez li jiddependu fuq il-bejgħ taż-żejt u l-importazzjoni ta' oġġetti rriżultaw f'ammonti kbar ta' dejn, l-ebda bidla fil-korruzzjoni fil-Venezwela, u laħqet il-qofol tagħha fi kriżi fil-Venezwela. Bħala riżultat, il-kriżi tar-refuġjati tal-Venezwela, l-akbar emigrazzjoni ta' nies fl-istorja tal-Amerika Latina, seħħet, b'aktar minn 7 miljun, madwar 20% tal-popolazzjoni tal-pajjiż, emigraw. Chávez beda l-missjonijiet Bolivariani, programmi "immirati biex jgħinu lill-foqra". Il-faqar beda jiżdied fis-snin 2010. Nicolás Maduro ġie magħżul minn Chávez bħala s-suċċessur tiegħu, u fl-2013 insemmih viċi president. Maduro ilu president tal-Venezwela mill-14 ta' April 2013, meta rebaħ l-elezzjoni presidenzjali wara l-mewt ta' Chávez, b'51% tal-voti, meta mqabbel ma' 49% ta' Henrique Capriles. Ir-Roundtable tal-Unità Demokratika sfidat l-elezzjoni ta' Maduro bħala frodi, iżda verifika ta' 56% tal-voti ma wriet l-ebda diskrepanzi, u l-Qorti Suprema tal-Venezwela ddeċidiet li Maduro kien il-president leġittimu. Il-mexxejja tal-Oppożizzjoni u xi midja internazzjonali jqisu lill-gvern ta' Maduro bħala dittatorjat. Minn Frar 2014, mijiet ta' eluf ta' nies ipprotestaw għal livelli għoljin ta' vjolenza kriminali, korruzzjoni, iperinflazzjoni, u skarsezza kronika ta' oġġetti bażiċi minħabba l-politiki tal-gvern. Id-dimostrazzjonijiet u l-irvellijiet irriżultaw f’aktar minn 40 mewt f'inkwiet bejn Chavista u dimostranti tal-oppożizzjoni. u mexxejja tal-oppożizzjoni, inklużi Leopoldo López u Antonio Ledezma, ġew arrestati. Gruppi tad-drittijiet tal-bniedem ikkundannaw l-arrest ta' López. L-elezzjonijiet parlamentari tal-2015, li saru fis-6 ta' Diċembru, 2015, irriżultaw fir-rebħa tar-Roundtable tal-Unità Demokratika (MUD), il-moviment ewlieni tal-oppożizzjoni għall-gvern tal-President Nicolás Maduro, b'56.3% tal-voti u 112 tal-voti il-167 deputat tal-Assemblea Nazzjonali (inklużi 3 deputati għar-Rappreżentanza Indiġena għall-Assemblea Nazzjonali), li jikkorrispondu għal maġġoranza kwalifikata. Il-Venezwela żvalutat il-munita tagħha fi Frar 2013 minħabba skarsezza dejjem tikber, li kienet tinkludi ħalib u ħtiġijiet oħra. Dan wassal għal żieda fil-malnutrizzjoni, speċjalment fost it-tfal. L-ekonomija kienet saret dipendenti fuq l-esportazzjonijiet taż-żejt, biż-żejt mhux raffinat jammonta għal 86% tal-esportazzjonijiet, u prezz għoli għal kull barmil biex jappoġġja programmi soċjali. Fil-bidu tal-2014, il-prezz taż-żejt niżel minn aktar minn $100 għal $40 Dan poġġa pressjoni fuq l-ekonomija, li ma setgħetx taffordja aktar programmi soċjali kbar. Il-Gvern beda jieħu aktar flus mingħand PDVSA, il-kumpanija taż-żejt tal-istat, u rriżulta f'nuqqas ta' investiment mill-ġdid fl-għelieqi u l-impjegati. Il-produzzjoni naqset mill-quċċata tagħha ta' kważi 3 sa 1 miljun barmil (480 sa 160 elf metru kubu) kuljum. Fl-2014, il-Venezwela daħlet f'riċessjoni, u fl-2015, kellha l-ogħla inflazzjoni fid-dinja, li taqbeż il-100%. Fl-2017, l-amministrazzjoni ta' Donald Trump imponiet aktar sanzjonijiet ekonomiċi kontra PDVSA u uffiċjali tal-Venezwela. Il-problemi ekonomiċi, kif ukoll il-kriminalità, kienu l-kawżi tal-protesti tal-Venezwela mill-2014 sal-lum. Mill-2014, madwar 5.6 miljun ruħ ħarbu mill-Venezwela. <gallery> File:2014 Venezuelan Protests (12F).jpg|Protesti f'Caracas fl-2014 File:Marcha hacia el Palacio de Justicia de Maracaibo - Venezuela 06.jpg|Protesti f'Maracaibo fl-2014 File:People lines in Venezuela.JPG|Il-Venezweljani jagħmlu linja biex jixtru l-ikel f'ħanut File:Escasez en Venezuela, Central Madeirense 8.JPG|Nuqqas fil-Venezwela File:March of Empty Pots 24 January 2015.jpg|Protesti f'Caracas fl-2015 </gallery> [[File:Protestas en Caracas, 02Mar14 (14161205275).jpg|thumb|left|Protesti f'Caracas fl-2016]] [[File:Venezuela protest 26 October.jpg|thumb|Protesti f'Caracas fl-2016]] F'Jannar 2016, Maduro ddikjara "emerġenza ekonomika", li żvela l-kobor tal-kriżi u kabbar il-poteri tiegħu. F'Lulju 2016, infetħu temporanjament il-qsim tal-fruntieri Kolombjani biex jippermettu lill-Venezwelani jixtru ikel u oġġetti bażiċi tas-saħħa. F'Settembru 2016, studju indika li 15% tal-Venezweli kienu qed jieklu "skart tal-ikel mormi minn stabbilimenti kummerċjali." Sa Ottubru 2016 kienu seħħew 200 rewwixta fil-ħabs. Il-Qorti Suprema allinjata ma' Maduro, li kienet qed taqleb id-deċiżjonijiet tal-Assemblea Nazzjonali minn meta l-oppożizzjoni ħadet il-kontroll, assumiet il-funzjonijiet tal-assemblea, u ħolqot il-kriżi kostituzzjonali tal-Venezwela tal-2017. F'Awwissu 2017, l-Assemblea Nazzjonali ġiet eletta Assemblea Kostitwenti tal-2017 u neħħa l-poteri tagħha lill-Assemblea Nazzjonali. L-elezzjoni qajmet tħassib dwar dittatorjat emerġenti. F'Diċembru 2017, Maduro ddikjara li l-partiti tal-oppożizzjoni ġew esklużi mill-elezzjonijiet presidenzjali tas-sena ta' wara wara li bojkottjaw l-elezzjoni tas-Sindku. <gallery> File:Escasez de gasolina en Venezuela.png|Nuqqas ta' petrol fil-Venezwela fl-2017 File:We Are Millions march Venezuela.jpg|Protesti tal-Venezwela tal-2017 File:Enfrentamiento en el Puente de Las Mercedes Venezuela 2017.jpg|Id-dimostranti jikkonfrontaw lill-GNB fuq il-pont Las Mercedes fis-26 ta' Mejju, 2017 f'Caracas, il-Venezwela. File:Marcha Neomar Lander 06 Venezuela 2017.jpg|Marċ bil-lejl b'tifkira ta' Neomar Lander fit-8 ta' Ġunju 2017 f'Caracas File:Escuderos 19 de junio 2017.jpg|Protesti tal-Caracas tal-2017 File:Venezuelan eating from garbage.jpg|Raġel Venezwelan jiekol miż-żibel File:Mother of All Marches - Caracas.jpg|Protesti tal-Caracas tal-2017 File:Venezuelan Assembly special session 11.jpg|Protesti tal-Caracas tal-2017 File:Tank Woman.jpg|thumb|Il-“Mara Tank” waqt il-Omm tal-Marċi Kollha f'Caracas File:Paola Ramírez body.jpg|Kadavru ta' Paola Ramírez wara li nqatlet waqt il-protesti fil-Venezwela fl-2017. </gallery> [[File:©UNICEF-ECU-2018-Arcos.jpg|thumb|left|Mijiet ta' Venezweljani f'sitwazzjonijiet ta' mobilità umana jistennew fil-kju fid-Dwana fl-Ekwador biex jittimbraw il-passaporti tagħhom u jkomplu l-vjaġġ tagħhom. F'Awwissu ta' din is-sena, bejn 3,000 u 7,000 Venezwelan daħlu kuljum fl-Ekwador, ħafna minnhom qegħdin fi tranżitu lejn il-Perù. Xi familji jridu jqattgħu l-lejl fil-Pont Rumichaca, il-fruntiera bejn il-Kolombja u l-Ekwador, fejn it-temperaturi jinżlu għal 3 gradi Celsius.]] Maduro rebaħ l-elezzjonijiet tal-2018 bi 68% tal-voti. Ir-riżultat ġie kkontestat mill-Arġentina, iċ-Ċilì, il-Kolombja, il-Brażil, il-Kanada, il-Ġermanja, Franza u Stati Uniti, li qiesuh frawdolenti u rrikonoxxew lil Juan Guaidó bħala president. Pajjiżi oħra komplew jirrikonoxxu lil Maduro, għalkemm iċ-Ċina, iffaċċjata bi pressjoni finanzjarja għall-pożizzjoni tagħha, bdiet tkopri lilha nnifisha billi naqqset is-self, ikkanċellat joint ventures u wriet ir-rieda tagħha li taħdem mal-partijiet kollha. [[File:2018 Venezuela earthquake.jpg|thumb|L-epiċentru tat-terremot tal-Venezwela tal-2018]] Fil-21 ta' Awwissu 2018, fil-5:31 p.m. ħin lokali (21:31 UTC), ġie rreġistrat terremot li nħass mal-pajjiż kollu, bl-epiċentru tiegħu fil-belt ta' Río Caribe, fl-istat ta' Sucre. It-terremot oriġina f'Yaguaraparo, fl-istat ta' Sucre. Dan dam għaddej madwar żewġ minuti u 20 sekonda, u rriżulta fi ħsarat li laħqu l-valur ta' $7 miljun u fil-mewt ta' żewġ persuni... F'Awwissu 2019, Trump impona embargo ekonomiku kontra l-Venezwela. F'Marzu 2020, Trump akkuża lil Maduro u lill-uffiċjali tal-Venezwela bi traffikar tad-droga, narkoterroriżmu, u korruzzjoni. [[File:Venezuelan protests - 23 January 2019.jpg|thumb|left|Protesti f'Caracas, 2019]] [[File:Uprising against Nicolás Maduro of 2019.png|thumb|Protesti f'Caracas, 2019]] <gallery> File:2018 Venezuelan protests 17 March 2018.jpg|Protesti tal-Venezwela tal-2018 File:Huelga trabajadores.jpg|Protesti tal-Venezwela tal-2018 File:Marcha Venezuela 12 de febrero de 2018.jpg|Konċentrazzjoni bħala ġieħ lil dawk li mietu waqt il-protesti tal-2018 </gallery> F'Ġunju 2020, rapport iddokumenta għajbien sfurzat li seħħew fl-2018-19. Ġew irrappurtati 724 għajbien furzat ta' detenuti politiċi. Ir-rapport sostna li l-forzi tas-sigurtà ssuġġettaw lill-vittmi għat-tortura. Ir-rapport sostna li l-gvern uża l-għajbien sfurzat biex isikket lill-avversarji u vuċijiet kritiċi oħra. [[File:Tragedia de Las Tejerías.png|thumb|Las Tejerías wara l-għargħar tad-9 ta' Ottubru, 2022]] It-tifwir tan-nixxiegħa Los Patos lejl is-Sibt, 8 ta' Ottubru — ikkawżat mix-xita tal-Uragan Julia, li laqat prinċipalment il-belt ta' Las Tejerías fil-muniċipalità ta' Santos Michelena fl-Istat ta' Aragua, il-Venezwela — wassal għal traġedja li fiha, skont iċ-ċifri attwali, tilfu ħajjithom 500 persuna, filwaqt li 1,540 oħra għadhom neqsin. [[File:Protestas en Caracas contra la reelección de Nicolás Maduro, 2024.jpg|thumb|left|Id-dimostranti f'Caracas jiġġieldu kontra l-forza pubblika waqt il-protesti tal-Venezwela tal-2024.]] [[File:Freedom ratings in Venezuela (1998 to 2017).png|thumb|Klassifikazzjonijiet tal-Venezwela mill-1998 sal-2017 mill-NGO Freedom House iffinanzjata mill-gvern tal-Istati Uniti (1 = b'xejn, 7 = mhux b'xejn)]] Maduro ikkontesta għat-tielet mandat konsekuttiv fl-elezzjoni presidenzjali tal-2024, filwaqt li l-eks diplomatiku Edmundo González Urrutia rrappreżenta lill-Pjattaforma Unitaria ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]: Plataforma Unitaria Democrástica; PUD), l-alleanza politika ewlenija tal-oppożizzjoni. Stħarriġ li ttieħdet qabel l-elezzjoni indikaw li González kien se jirbaħ b'marġni wiesa'. Wara li l-Kunsill Elettorali Nazzjonali (CNE) ikkontrollat ​​mill-gvern ħabbar riżultati parzjali li juru rebħa dejqa għal Maduro fid-29 ta' Lulju, il-mexxejja tad-dinja fil-biċċa l-kbira esprimew xettiċiżmu dwar ir-riżultati mitluba u ma rrikonoxxewx it-talbiet tas-CNE bi ftit eċċezzjonijiet biss. Kemm González kif ukoll Maduro iddikjaraw lilhom infushom rebbieħa tal-elezzjonijiet. Ir-riżultati elettorali ma' ġewx rikonoxxuti miċ-Ċentru Carter u l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani minħabba nuqqas ta' riżultati granulari, u ġew ikkontestati mill-oppożizzjoni, li ddikjarat rebħa kbira u tat aċċess għall-għadd tal-voti miġbura mill-osservaturi elettorali mill-biċċa l-kbira tal-voti. ċentri bħala evidenza. Wara t-tħabbir tar-riżultati mill-awtoritajiet elettorali, faqqgħu protesti madwar il-pajjiż. Dan wassal għal arresti tal-massa, inklużi minorenni, u fil-maġġoranza l-kbira tal-każijiet, individwi mhux armati. Kien hemm ukoll imwiet u oħrajn li ġew ittorturati fil-jiem ta' wara biex jitrażżnu l-protesti fit-toroq. B'dan il-mod, Maduro żamm il-poter, u kkonsolida dak li l-midja internazzjonali, il-politiċi u l-organizzazzjonijiet madwar id-dinja sejħu dittatorjat.<ref>{{Ċita web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2024/07/29/resumen-noticas-elecciones-presidenciales-en-venezuela-de-2024-29-jul-orix/|titlu=Resumen y resultados de las elecciones en Venezuela 2024 del 28 y el 29 de julio de 2024|kunjom=Amaya|isem=Sol|data=2024-07-29|lingwa=es|data-aċċess=2026-05-06}}</ref> Fis-sigħat bikrin tat-3 ta' Jannar 2026, il-President tal-Istati Uniti Donald Trump ħabbar li l-President Nicolás Maduro u martu Cilia Flores kienu ġew arrestati u mkeċċija mill-pajjiż wara attakk imwettaq mill-Istati Uniti. Dakinhar stess, il-Qorti Suprema tal-Ġustizzja ordnat lil Delcy Rodríguez biex tassumi l-presidenza tar-Repubblika bħala president aġent.<ref>{{Ċita web|url=https://www.clarin.com/mundo/delcy-rodriguez-figura-clave-linea-sucesion-maduro_0_aRVxDvHTyN.html|titlu=Proclaman a Delcy Rodríguez como presidenta de Venezuela tras la detención de Maduro|kunjom=Clarín|isem=Redacción|data=2026-01-03|sit=Clarín|lingwa=es|data-aċċess=2026-05-06}}</ref> [[File:M 7.2 - 24 km ENE of San Felipe, Venezuela.png|thumb|left|L-ewwel terremot (7.2)]] [[File:M 7.5 - 17 km W of Catia La Mar, Venezuela.png|thumb|L-sekond terremot (7.5)]] [[File:Sismos Venezuela Earthquake Venezuela.jpg|thumb|Infrastruttura bil-ħsara f'Caracas]] Fl-24 ta' Ġunju 2026, seħħ terremot doppju b'epiċentri fl-istat ta' Yaracuy. L-ewwel terremot laqat fis-18:04:33 ħin lokali (22:04:33 UTC), 23 kilometru mill-belt ta' San Felipe, Yaracuy, f'fond ta' 20.3 kilometri u b'kobor ta' 7.2 fuq l-iskala tal-kobor tal-mument (Mw). It-tieni terremot, b'kobor ta' 7.5 Mw, seħħ 39 sekonda wara, 28 kilometru fix-Xlokk ta' Yumare f'fond ta' 10 kilometri. Iż-żewġ avvenimenti kkawżaw qerda u devastazzjoni mifruxa. Dakinhar u fil-jiem ta' wara, ħarġu rapporti dwar nuqqas ta' riżorsi biex jiġu megħjuna individwi maqbuda, mobilizzazzjoni ċivili biex tassisti fl-isforzi ta' salvataġġ u l-akkoljenza tal-feruti, u serq imwettaq kemm minn ċivili kif ukoll minn persunal militari.<ref>{{Ċita web|url=https://www.cbc.ca/news/world/venezuela-earthquake-photos-9.7248503|titlu=Venezuela earthquake before-and-after photos show 'catastrophic' destruction}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.infobae.com/america/agencias/2026/06/25/saquean-comercios-en-zonas-de-la-costa-central-de-venezuela-afectadas-por-terremotos/|titlu=saquean-comercios-en-zonas-de-la-costa-central-de-venezuela-afectadas-por-terremotos}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.infobae.com/venezuela/2026/06/25/reportan-saqueos-en-comercios-destruidos-de-la-guaira-tras-los-terremotos-en-venezuela/|titlu=reportan-saqueos-en-comercios-destruidos-de-la-guaira-tras-los-terremotos-en-venezuela}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.infobae.com/venezuela/2026/06/26/que-se-sabe-de-las-victimas-extranjeras-de-los-terremotos-en-venezuela/|titlu=que-se-sabe-de-las-victimas-extranjeras-de-los-terremotos-en-venezuela}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dw.com/es/devastadores-sismos-en-venezuela/a-77727808|titlu=Devastadores sismos en Venezuela}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dw.com/es/en-mapas-y-fotos-las-zonas-m%C3%A1s-afectadas-por-los-terremotos-en-venezuela/a-77721622|titlu=Antes y después: áreas afectadas por los sismos en Venezuela}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dw.com/es/el-terremoto-que-venezuela-esperaba-pero-no-pudo-monitorear/a-77727996|titlu=El terremoto que Venezuela esperaba, pero no pudo monitorear}}</ref> <gallery> File:LCF-24- Ground Zero (9781949).jpg|Qerda f'La Guaira File:Costa Rican mission to the 2026 Venezuela earthquakes relief efforts (13).jpg|Timijiet ta' salvataġġ tal-Kosta Rika jgħinu lill-vittmi tat-terremot File:Depertment of State Urban Seach and Rescue Assist in Venezuela (9782036).jpg|Salvataġġi Amerikani jispezzjonaw bini mġarraf f'La Guaira File:Lateral de un edificio en Chacao tras los terremotos del 24 de Junio de 2026.jpg|Veduta mill-ġenb ta' bini f'Chacao (Caracas) affettwat mit-terremot File:Edificio Antiguo CUAM (Jun 2026).jpg|Struttura antika tal-Kulleġġ Universitarju tal-Amministrazzjoni u l-Kummerċjalizzazzjoni ġarrbet ħsara mit-terremot. File:Incendios en La Guaira por terremotos.png|Nirien li dehru minn ħelikopter f'La Guaira minħabba t-terremot. File:Catedral de Valencia, Venezuela (Jul 2026) 01.jpg|Ħsara lill-Katidral ta' Valencia, f'Carabobo. File:LCF-24- Ground Zero (9781952).jpg|Ċittadin iżomm il-bandiera Venezwelana wara nar ikkawżat mit-terremot. File:LCF-24- Disaster Assistance Coordination and Insert of USAR (9781827).jpg|Ħsara materjali li tidher mill-ajru. File:LCF-24- MRF Search & Rescue Efforts in Venezuela (9781661).jpg|Bini meqrud f'La Guaira. File:Rescatistas en Altamira.png|Timijiet ta' salvataġġ qed ifittxu superstiti fil-bini Olimpo f'Altamira. File:Equipos de rescate buscan sobrevivientes entre los escombros tras los terremotos en Venezuela (01).png|Ħaddiema jiġbru l-fdalijiet barra ħanut tal-ħwejjeġ. File:Department of State Urban Seach and Rescue Assist in Venezuela (9782041).jpg|Persunal Amerikan mit-tim tat-tiftix u s-salvataġġ urban ta' Miami-Dade jistħarreġ iż-żona tad-diżastru f'La Guaira. File:Equipos de rescate buscan sobrevivientes entre los escombros tras los terremotos en Venezuela (01).png|Ħaddiema jiġbru l-fdalijiet barra ħanut tal-ħwejjeġ. File:Danos em El Paraíso, Av. Fuentes - 2026-06-26.png|Bini mġarraf f'Caracas File:LCF-24- MRF Search & Rescue Efforts in Venezuela (9781661).jpg|Timijiet ta' salvataġġ Venezwelani f’bini meqrud f’La Guaira File:LCF-24- Disaster Assitance to the People of Venezuela (9777144).jpg|Il-Ġener tal-USMC Kevin Jarrard jistħarreġ il-ħsara fl-Ajruport Simón Bolívar f'Maiquetía, La Guaira File:LCF-24- Ground Zero (9781959).jpg|Ċittadini Venezwelani jfittxu fost il-fdalijiet tal-bini meqrud f’La Guaira File:LCF-24- MRF Search & Rescue Efforts in Venezuela (9781671).jpg|Il-persunal tal-USMC u ċittadini Venezwelani jwettqu operazzjonijiet ta' tiftix u salvataġġ f’bini li waqa’ f’La Guaira </gallery> == Ġeografija == [[File:Pico El Leon.jpg|thumb|left|Sierra Nevada de Mérida]] [[File:Venezuela Topography.png|thumb|Mappa Topògrafika tal-Venezwela]] [[File:Paramos de la culatas.jpg|thumb|left|Paramo de la Culata, Sierra Nevada de Mérida]] [[File:Venezuela relief location map.jpg|thumb|Mappa Topògrafika tal-Venezwela]] [[File:Serranía del Interior.JPG|thumb|left|Tributarju żgħir tax-Xmara San Juan (min-naħa tiegħu, tributarju tax-Xmara Guárico), li jappartjeni għall-baċin Orinoco, joħroġ mill-inklinazzjoni tan-Nofsinhar tas-Serranía del Interior.]] Il-Venezwela tinsab fit-tramuntana tal-Amerika t'Isfel; Ġeoloġikament, it-territorju kontinentali tiegħu jistrieħ fuq il-pjanċa tal-Amerika t'Isfel. Għandha erja totali ta' 916,445 km² (353,841 sq mi) u żona territorjali ta' 882,050 km² (340,560 sq mi), li jagħmlu l-Venezwela t-33 l-akbar pajjiż fid-dinja. It-territorju li jikkontrolla jinsab bejn latitudnijiet 0° u 16°N u lonġitudnijiet 59° u 74°W. Il-pajjiż, li huwa għamla ta' trijangolu, għandu kosta ta' 2,800 km (1,700 mi) fit-tramuntana, li tinkludi bosta gżejjer fil-Karibew u tmiss lejn il-Grigal mal-Oċean Atlantiku tat-Tramuntana. Il-biċċa l-kbira tal-osservaturi jiddeskrivu l-Venezwela f'termini ta' erba' reġjuni topografiċi definiti pjuttost tajjeb: l-artijiet baxxi ta' Maracaibo fil-majjistral, il-muntanji tat-tramuntana li jestendu f'ark wiesa' tal-lvant-punent mill-fruntiera mal-Kolombja tul il-kosta tat-Tramuntana tal-Karibew, il-pjanuri wesgħin fil- ċentrali tal-Venezwela u l-għoljiet tal-Gujana fix-Xlokk. Il-Muntanji tat-Tramuntana huma l-estensjonijiet estremi tal-Grigal tal-firxa tal-muntanji tal-Andes tal-Amerika t'Isfel. Pico Bolívar, l-ogħla punt fil-pajjiż f'4,979 m (16,335 pied), jinsab f'dan ir-reġjun. Fin-Nofsinhar, l-Artijiet Għolja tal-Guiana mqassma fihom it-truf tat-Tramuntana tal-Baċin tal-Amażonja u l-Angel Falls, l-ogħla kaskata tad-dinja, kif ukoll tepuis, muntanji kbar f'forma ta 'mejda. Iċ-ċentru tal-pajjiż huwa kkaratterizzat mill-llanos, li huma pjanuri estensivi li jestendu mill-fruntiera mal-[[Kolombja]] fil-punent estrem sad-delta tax-Xmara Orinoco fil-lvant. L-Orinoco, bil-ħamrija alluvjali rikka tiegħu, jgħaqqad l-akbar u l-aktar sistema importanti tax-xmajjar fil-pajjiż; Joriġina f'wieħed mill-akbar baċiri idrografiċi fl-Amerika Latina. Il-Caroní u l-Apure huma xmajjar importanti oħra. [[File:GolfodeCariaco.jpg|thumb|left|Golf tal-Cariaco (Golfo de Cariaco)]] [[File:Guanaguanare.JPG|thumb|Cayo de Agua, Arċipelagu Los Roques, Baħar Karibew]] Il-Venezwela tmiss mal-Kolombja lejn il-punent, il-Gujana lejn il-lvant, u l-Brażil fin-nofsinhar. Ħdejn il-kosta tal-Venezwela hemm gżejjer tal-Karibew bħal Trinidad u Tobago, Grenada, Curaçao, Aruba u l-Antilles Leeward. Il-Venezwela għandha tilwim territorjali mal-Gujana, li qabel kienet ir-Renju Unit, fil-biċċa l-kbira relatati maż-żona Essequibo u mal-Kolombja fuq il-Golf tal-Venezwela. Fl-1895, wara snin ta' tentattivi diplomatiċi biex tissolva t-tilwima tal-fruntiera, faqqgħet it-tilwima tal-fruntiera tax-Xmara Essequibo. Din ġiet sottomessa lil kummissjoni "newtrali" (magħmula minn rappreżentanti Brittaniċi, Amerikani u Russi u mingħajr rappreżentant dirett tal-Venezwela), li fl-1899 iddeċidiet l-aktar kontra t-talba tal-Venezwela. L-ogħla punt: Pico Bolívar 4,978 m. L-aktar punt baxx: Baħar Karibew 0 m. Elevazzjoni medja: 450 m.<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> === Klima === Il-Venezwela tinsab kompletament fit-tropiċi 'l fuq mill-ekwatur sa madwar 12° N. Il-klima tagħha tvarja minn pjanuri umda ta' elevazzjoni baxxa, fejn it-temperaturi medji annwali jilħqu 35 °C (95.0 °F), għal artijiet glaċjali u għolja (paramos) b'medja temperatura annwali ta '8 °C (46.4 °F). Il-preċipitazzjoni annwali tvarja minn 430 mm (16.9 pulzieri) fil-partijiet semi-aridi tal-majjistral għal aktar minn 1,000 mm (39.4 pulzieri) fid-Delta tal-Orinoco fil-lvant imbiegħed u l-foresti tropikali tal-Amażonja fin-nofsinhar. Il-livell ta 'preċipitazzjoni huwa aktar baxx fil-perjodu minn Awwissu sa April. Dawn il-perjodi huma magħrufa bħala staġuni sħun-imxarrab u kiesaħ-xott. Karatteristika oħra tal-klima hija din il-varjazzjoni fil-pajjiż kollu minħabba l-eżistenza ta' firxa ta' muntanji msejħa “Coast Range” li taqsam il-pajjiż mil-lvant għall-punent. Il-maġġoranza tal-popolazzjoni tgħix f'dawn il-muntanji. [[File:Venezuela Köppen.png|thumb|Mappa tal-Venezwela mill-klassifikazzjoni tal-klima Köppen]] Il-pajjiż huwa maqsum f'erba' żoni ta' temperatura orizzontali bbażati primarjament fuq l-elevazzjoni, bi klimi tropikali, niexfa, moderati bi xtiewi niexfa, u polari (tundra alpina), fost oħrajn. Fiż-żona tropikali, taħt it-800 m (2,625 pied), it-temperaturi huma sħan, b'medji annwali jvarjaw bejn 26 u 28 °C (78.8 u 82.4 °F). Iż-żona moderata tvarja minn 800 sa 2,000 m (2,625 sa 6,562 pied) b'medji ta' 12 sa 25 °C (53.6 sa 77.0 °F); Ħafna mill-ibliet tal-Venezwela, inkluża l-kapitali, jinsabu f’dan ir-reġjun. Kundizzjonijiet aktar kesħin b'temperaturi ta' 9 sa 11 °C (48.2 sa 51.8 °F) jinstabu fiż-żona kiesħa bejn 2,000 u 3,000 m (6,562 u 9,843 pied), speċjalment fl-Andes tal-Venezwela, fejn mergħat u għelieqi tas-silġ Temperaturi permanenti b'medji annwali taħt it-8 °C (46 °F) ikopru artijiet 'il fuq minn 3,000 metru (9,843 pied) fil-paramos. L-ogħla temperatura rreġistrata kienet 42 °C (108 °F) f'Machiques, u l-inqas temperatura rreġistrata kienet -11 °C (12 °F), irrappurtata minn altitudni għolja diżabitata fil-Páramo de Piedras Blancas (l-istat ta' Mérida). Il-klima tal-Venezwela hija tropikali; sħuna u umda; aktar moderata fl-artijiet għoljin.<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> === Użu tal-Art<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> === Art agrikola: 24.4% (est. 2022) Art li tinħarat: 2.9% (est. 2022) Uċuħ tar-raba' permanenti: 0.8% (est. 2022) Mergħa permanenti: 20.6% (est. 2022) Foresti: 52.3% (est. 2022) Oħrajn: 23.3% (est. 2022) 10,550 kilometru kwadru (2012) === Bijodiversità u konservazzjoni === [[File:Curacao-Icterus-Icterus-2013.JPG|thumb|L-annimal nazzjonali tal-Venezwela huwa t-turpial tal-Venezwela.]] Il-Venezwela tinsab fi ħdan l-isfera Neotropikali; Porzjonijiet kbar tal-pajjiż kienu oriġinarjament koperti minn foresti tal-weraq wiesgħa niedja. Wieħed minn 17-il pajjiż megadiversi, il-ħabitats tal-Venezwela jvarjaw mill-Muntanji tal-Andes fil-punent sal-foresti tropikali tal-Baċir tal-Amażonja fin-nofsinhar, sa pjanuri estensivi u l-kosta tal-Karibew fiċ-ċentru u d-delta tax-xmara Orinoco fil-Lvant. Dawn jinkludu shrublands xeric fil-majjistral imbiegħed u foresti tal-mangrovja kostali fil-grigal. Il-foresti sħab tagħha u l-foresti tropikali tal-artijiet baxxi huma partikolarment sinjuri. L-annimali tal-Venezwela huma diversi u jinkludu l-lamantini, it-tlett sabaq, il-bnadi b'żewġ sieba, id-delfini tax-Xmara Amazon, u l-kukkudrilli Orinoco, li ġew irrappurtati li jilħqu sa 6.6 m (22 pied) fit-tul. Il-Venezwela hija dar għal total ta' 1,417 speċi ta' għasafar, li 48 minnhom huma endemiċi. Għasafar importanti jinkludu ibises, ospreys, kingfishers, u t-turpial isfar-oranġjo tal-Venezwela, l-għasfur nazzjonali. Mammiferi notevoli jinkludu l-anteater ġgant, il-ġaguar, u l-capybara, l-akbar gerriema tad-dinja. Aktar minn nofs l-ispeċi tal-għasafar u l-mammiferi tal-Venezwela jinsabu fil-foresti tal-Amażonja fin-nofsinhar tal-Orinoco. Fil-każ tal-fungi, RWG Dennis ipprovda kont li ġie diġitizzat u r-rekords saru disponibbli onlajn bħala parti mid-database Cybertruffle Robigalia. Dik id-database tinkludi kważi 3,900 speċi fungali rreġistrati fil-Venezwela, iżda hija' l bogħod milli tkun kompluta, u n-numru totali attwali ta' speċi fungali diġà magħrufa fil-Venezwela huwa probabbilment ogħla, minħabba l-istima ġeneralment aċċettata li s'issa Skopri biss madwar 7% tal-faqqiegħ kollu fid-dinja. [[File:Shakira posando.JPG|thumb|Kukkudrill f'Hato El Cedral fl-stat Apure]] Fost il-pjanti tal-Veneżwela, aktar minn 25,000 speċi ta 'orkidej jinstabu fil-foresta sħaba tal-pajjiż u l-ekosistemi tal-foresti tal-artijiet baxxi. Dawn jinkludu l-orkidea Mayflower (Cattleya mossiae), il-fjura nazzjonali. Is-siġra nazzjonali tal-Venezwela hija l-araguaney. L-uċuħ tat-tepuis jappoġġjaw ukoll diversi pjanti karnivori, inkluża l-pjanta tal-pitcher tal-swamp, Heliamphora, u l-bromeliad insettivori, Brocchinia reducta. Il-Venezwela hija fost l-20 pajjiż bl-ogħla endemiżmu. Fost l-annimali tagħha, 23% tal-ispeċijiet tar-rettili u 50% tal-ispeċijiet ta' anfibji, inkluż iż-żrinġ tat-Trinidad poison dart, huma endemiċi. Għalkemm l-informazzjoni disponibbli għadha żgħira ħafna, sar l-ewwel sforz biex jiġi stmat in-numru ta’ speċi fungali endemiċi għall-Venezwela: 1334 speċi fungali ġew identifikati b'mod tentattiv bħala possibbilment endemiċi. Madwar 38% tal-aktar minn 21,000 speċi ta' pjanti magħrufa mill-Veneżwela huma uniċi għall-pajjiż. Il-Veneżwela hija waħda mill-10 pajjiżi bl-akbar bijodiversità fuq il-pjaneta, madankollu hija waħda mill-mexxejja fid-deforestazzjoni minħabba fatturi ekonomiċi u politiċi. Kull sena, madwar 287,600 ettaru ta 'foresti jinqerdu b'mod permanenti, u żoni oħra huma degradati mill-minjieri, it-tħaffir taż-żejt u l-qtugħ tas-siġar. Bejn l-1990 u l-2005, il-Venezwela tilfet uffiċjalment 8.3% tal-kopertura tal-foresti tagħha, li hija madwar 4.3 miljun ettaru. Bi tweġiba, ġew implimentati protezzjonijiet federali għall-ħabitat kritiku; Pereżempju, bejn 20% u 33% tal-artijiet tal-foresti huma protetti. Il-Venezwela kellha punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti fl-2019 ta' 8.78/10, u kklassifikaha fid-19-il post globalment fost 172 pajjiż. Ir-riżerva tal-bijosfera tal-pajjiż hija parti min-Netwerk Dinji tar-Riżervi tal-Biosfera; ħames artijiet mistagħdra huma reġistrati taħt il-Konvenzjoni Ramsar. Fl-2003, 70% tal-art tal-pajjiż kienet taħt ġestjoni ta' konservazzjoni f'aktar minn 200 żona protetta, inklużi 43 park nazzjonali. It-43 park nazzjonali tal-Venezwela jinkludu l-Park Nazzjonali ta' Canaima, il-Park Nazzjonali ta' Morrocoy, u l-Park Nazzjonali ta' Mochima. Fit-tarf tan-nofsinhar hemm riserva għat-tribujiet Yanomami tal-pajjiż. Li tkopri 32,000 mil kwadru (82,880 kilometru kwadru), iż-żona hija off-limiti għall-bdiewa, minaturi, u s-settlers kollha mhux Yanomami. Il-Venezwela kienet waħda mill-ftit pajjiżi li ma ppreżentawx INDC fil-COP21. Ħafna ekosistemi terrestri huma kkunsidrati fil-periklu, speċjalment il-foresta niexfa fir-reġjuni tat-Tramuntana tal-pajjiż u s-sikek tal-qroll fuq il-kosta tal-Karibew. Fil-Venezwela hemm 105 żona protetta, li jkopru madwar 26% tal-wiċċ kontinentali, tal-baħar u tal-gżejjer tal-pajjiż. === Idrografija === [[File:LakeVal.jpg|thumb|Il-Lag ta' Valencia, darba mfaħħar minn Alexander von Humboldt għas-sbuħija tiegħu, huwa mniġġes bil-kbir minħabba għadd ta' sistemi tad-drenaġġ li jarmu l-iskart.]] [[File:Río Apure 2.jpg|thumb|left|Xatt il-lemin tax-Xmara Apure, ħdejn il-belt ta' El Samán, l-Istat ta' Apure, Venezwela.]] Il-pajjiż huwa magħmul minn tliet baċiri idrografiċi: il-Baħar Karibew, l-Oċean Atlantiku u l-Lag ta' Valencia, li jifforma baċin endorreiku. Il-biċċa l-kbira tal-ilmijiet tax-xmara tal-Venezwela jbattu tul ix-xaqliba tal-Atlantiku. L-akbar baċin f’din iż-żona huwa l-baċin estensiv tal-Orinoco (2,101 km<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref>, kondiviż mal-Kolombja) li l-erja tal-wiċċ tiegħu, qrib il-miljun km 2, hija akbar minn dik tal-Venezwela kollha, għalkemm għandu preżenza ta' 65% fil-pajjiż. Id-daqs ta' dan il-baċir – simili għal dak tad-Danubju – jagħmilha t-tielet l-akbar fl-Amerika t'Isfel, u jagħti lok għal fluss ta' madwar 33,000 m 3 /s, li jagħmel l-Orinoko it-tielet l-akbar fid-dinja, u wkoll wieħed minn l-aktar siewja mil-lat tar-riżorsi naturali rinnovabbli. Ix-xmara jew fergħa Casiquiare hija unika fid-dinja, peress li hija derivazzjoni naturali tal-Orinoco li, wara madwar 500 km fit-tul, tgħaqqadha max-Xmara Negro (2,250 km<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref>, kondiviż mal-Kolombja u l-Brażil), li min-naħa tagħha hija tributarja tal-Amażonja. [[File:Erosión en El Samán del Apure.jpg|thumb|left|Erożjoni fuq ix-xellug tax-Xmara Apure, quddiem il-belt ta' El Samán.]] [[File:Coro con el Mar Caribe de Fondo.JPG|thumb|Il-ġibjun ta' El Isiro huwa wieħed mill-ġibjuni ewlenin tal-ilma ħelu ta' Falcón.]] [[File:Aguas violetas en el parque metropolitano laguna guaranao.jpg|thumb|left|Park metropolitan Laguna de Guaranao (Parque metropolitano Laguna de Guaranao), Falcón]] [[File:Puente del Rio Chama El Vigia.jpg|thumb|Bridge Over the Xmara Chama (Río Chama), huwa parti mill-awtostrada ewlenija li tgħaqqad dan ir-Reġjun maċ-ċentru tal-pajjiż.]] [[File:Rio Chama.JPG|thumb|left|Xmara Chama fil-livell ta' La Mucuy Park, Tabay, Mérida.]] [[File:Paragliding Mérida.jpg|thumb|Veduta tas-sodda tax-Xmara Chama li taqsam il-Muniċipalità ta' Sucre tal-istat ta' Mérida.]] [[File:Catatumbolightning.jpg|thumb|Ix-xmara tgħaddi mill-muniċipalità ta' Catatumbo, Zulia]] L-Orinoco jirċievi direttament jew indirettament xmajjar bħall-Ventuari, il-Caura, il-Caroní, il-Meta, l-Arauca, l-Apure u ħafna oħrajn. Xmajjar oħra tal-Venezwela li joħorġu fl-Atlantiku huma l-ilmijiet tal-baċiri ta' San Juan u Cuyuní. Fl-aħħarnett, hemm ix-Xmara Amazon, li tirċievi l-Guainía, in-Negru u oħrajn. Baċiri oħra huma l-Golf ta' Paria u x-Xmara Essequibo. It-tieni baċin idrografiku l-aktar importanti huwa dak tal-Baħar Karibew. Ix-xmajjar f’dan ir-reġjun huma ġeneralment qosra u għandhom fluss baxx u irregolari, b'xi eċċezzjonijiet bħall-Catatumbo, li joriġina fil-Kolombja u jbattal fil-baċin tal-Lag Maracaibo. Fost ix-xmajjar li jilħqu l-baċin tal-Lag Maracaibo hemm il-Chama, l-Escalante, il-Catatumbo, u l-kontribuzzjonijiet mill-baċini iżgħar tax-xmajjar Tocuyo, Yaracuy, Neverí u Manzanares. Minimu jgħaddi fil-baċin tal-Lag ta' Valencia. Mit-tul totali tax-xmajjar, total ta' 5400 km huma navigabbli. Xmajjar oħra ta' min isemmi huma l-Apure, Arauca, Caura, Meta, Barima, Portuguesa, Ventuari u Zulia, fost oħrajn. Il-lagi ewlenin fil-pajjiż huma Maracaibo - l-akbar fl-Amerika t'Isfel - miftuħa għall-baħar permezz tal-kanal naturali, iżda b'ilma ħelu, u Valencia bis-sistema endorheic tagħha. Korpi ta 'ilma notevoli oħra huma l-ġibjun Guri, il-laguna Altagracia, il-ġibjun Camatagua u l-laguna Mucubají fl-Andes. [[File:A day of fishing aground.jpg|thumb|left|Chacachacare, Margarita, Nueva Esparta]] [[File:El Guamache Bay, Margarita island.jpg|thumb|Bajja ta' Guamache (Bahía de Guamache), Gżira Margarita, Nueva Esparta, Venezwela]] [[File:Playa Puerto Cruz.JPG|thumb|left|Bajja fil-Gżira Margarita, Nueva Esparta, imsejħa Playa Puerto Cruz.]] [[File:Cerro Wichuj(Cara de Indio) (12111191594).jpg|thumb|Il-foresti tropikali tal-Amażonja u x-xmara Autana, l-stat tal-Amazonas]] ==== Lagi ==== Il-lag ewlieni tal-ilma mielaħ huwa l-Lag Maracaibo - 13,010 kilometru kwadru.<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref><gallery> File:Lake Valencia, Venezuela.jpg|Ritratt bis-satellita tal-Lag Tacarigua (Lag Valencia) meħud minn astronawta tan-NASA File:Panorama lagodeValencia.JPG|Veduta tal-lag ta' Valencia File:Lake maracaibo.JPG|Il-Lag Maracaibo huwa lag kostali ta' l-ilma ħelu li jinsab fl-iktar parti tal-punent tal-Venezwela, bejn l-istati ta' Zulia, Trujillo u Mérida. File:Lago de Maracaibo..JPG|Il-Lag Maracaibo huwa lag kostali ta' l-ilma ħelu li jinsab fl-iktar parti tal-punent tal-Venezwela, bejn l-istati ta' Zulia, Trujillo u Mérida. File:Maracaibo MODIS 2004jun26.jpg|Il-Lag Maracaibo huwa lag kostali ta' l-ilma ħelu li jinsab fl-iktar parti tal-punent tal-Venezwela, bejn l-istati ta' Zulia, Trujillo u Mérida. File:General Rafael Urdaneta Bridge view from the lake to Cabimas side.jpg|Veduta tal-Pont Ġenerali Rafael Urdaneta, Fuq il-Lag Maracaibo. File:LA LAGUNA VICTORIA.JPG|Laguna Victoria, fl-Mérida File:Tacarigua Lagoon, Miranda State, Venezuela.JPG|Il-laguna Tacarigua hija laguna kostali li tinsab fl-Miranda File:Yapascua Carabobo 07-07-2019.jpg|Il-laguna Yapascua fl-Miranda </gallery> [[File:SaltoAngel1.jpg|thumb|left|Angel Falls ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]: Salto Ángel, Pemón: Kerepakupai vená li tfisser "waqgħa mill-aktar post fonda"), imsejħa wkoll id-dinja mitlufa, hija l-ogħla kaskata fid-dinja, b'għoli ta' 979 m (807 m) ta' waqgħa mingħajr interruzzjoni), li joriġinaw fl-Auyantepuy. Hija tinsab fil-park nazzjonali Canaima, stat Bolívar]] [[File:PicoBolivar2.jpg|thumb|Bolívar Peak (Pico Bolívar) hija l-ogħla karatteristika ġeografika fil-Venezwela, b'altitudni ta' 5007 m 'il fuq mil-livell tal-baħar. n. m. Hija parti minn sett ta 'qċaċet li jinsabu fis-Sierra Nevada, fi ħdan il-park nazzjonali omonimu fil-firxa tal-muntanji ta' Mérida (l-Istat ta 'Mérida), filwaqt li l-iktar punt baxx tal-Venezwela jinsab fil-Baħar Karibew.]] [[File:Paramos de la culatas.jpg|thumb|left|Páramo de La Culata, Sierra Névada, Mérida]] [[File:Pico El Leon.jpg|thumb|Pico El León, Sierra Névada, Mérida]] === Eżenzjoni === [[File:Vistas desade el Cerro Galicia.JPG|thumb|left|Eżenzjoni tal-firxa tal-muntanji Falcón osservata mill-għoljiet tal-Galicia.]] [[File:Flores para la Nieve.JPG|thumb|Pico Bolívar, l-ogħla muntanja fil-Venezwela, fis-Sierra Nevada de Mérida]] [[File:CAYO SOMBRERO PARQUE NACIONAL MORROCOY FALCON 02.JPG|thumb|left|Cayo Sombrero, il-Park Nazzjonali ta' Morrocoy, Falcón.]] Il-pajsaġġ naturali tal-Venezwela huwa l-prodott tal-interazzjoni tal-pjanċi tettoniċi li mill-Paleozoic ikkontribwew għad-dehra attwali tiegħu. Seba' unitajiet fiżiċi-naturali ġew immudellati fuq l-istrutturi ffurmati, differenzjati fl-eżenzjoni u r-riżorsi naturali tagħhom. L-eżenzjoni tal-Venezwela għandha l-karatteristiċi li ġejjin: kosta b'diversi peniżoli u gżejjer, widien tal-firxa tal-muntanji tal-Andes (tramuntana u majjistral), Lake Maracaibo (bejn il-ktajjen, fuq il-kosta); delta tax-Xmara Orinoco, reġjun ta' penillanuras u plateaus (tepuis, fil-Lvant tal-Orinoco) li flimkien jiffurmaw il-massif Guayanas (plateaus, Xlokk tal-pajjiż).<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> L-eqdem formazzjonijiet tal-blat fl-Amerika t'Isfel jinstabu fil-kantina kumplessa tal-għoljiet tal-Gujana u fil-linja kristallina tal-meded marittimi u muntanjużi tal-Venezwela. Il-parti tal-Venezwela tal-Altiplano tal-Gujana tikkonsisti fi blokk granitiku kbir ta' gneiss u blat kristallin ieħor mill-Arkean, b'saffi sottostanti ta' ġebel ramli u tafal tax-shale. Il-qalba tal-granit u l-firxa tal-muntanji hija, fil-biċċa l-kbira, akkumpanjata minn saffi sedimentarji tal-Kretaċeju, mitwija fi struttura antiklinali. Fost dawn is-sistemi orografiċi hemm pjanuri miksija b’saffi Terzjarji u Kwaternarji ta' żrar, ramel u marl tafal. Id-dipressjoni fiha laguni u lagi, fosthom Maracaibo, u tippreżenta, fil-wiċċ, depożiti alluvjali mill-Kwaternarju. * Medda tal-Muntanji Kostali (Cordillera de las Montañas Costeras) Magħruf ukoll bħala l-Medda tal-Muntanji Kostali, testendi tul il-kosta tat-tramuntana tal-Venezwela. Dan ir-reġjun huwa magħruf għall-foresti tropikali lush tiegħu, veduti kostali tal-isturdament u varjetà rikka ta' flora u fawna. Depressjonijiet intermontani, jew widien, bejn il-meded tal-muntanji ħafna drabi huma dar għal art agrikola fertili u komunitajiet vibranti. Dawn il-widien joffru kuntrast qawwi mal-muntanji imħatteb li jogħlew b'mod spettakolari mill-kosta. [[File:La vegetación más abundante señala el canal de los ríos.jpg|thumb|Los Llanos, stat ta' Apure]] * Lara-Falcón Highlands (Tierras Altas de Lara-Falcón) Jinsabu fil-majjistral tal-Venezwela, is-Sierra Lara-Falcón tippreżenta eżenzjoni definita minn plateaus u għoljiet irrumblati. Dawn l-artijiet għolja jipprovdu kuntrast sinifikanti mal-artijiet baxxi u ż-żoni kostali tal-madwar. L-eżenzjoni hija kkaratterizzata minn plateaus bil-mod inklinati li jappoġġjaw l-agrikoltura, inkluża l-kultivazzjoni tal-kafè u l-kawkaw. Il-klima semi-arida ta' dan ir-reġjun u l-pajsaġġi pittoreski tiegħu jagħmluha ċentru importanti agrikolu u turistiku. * Artijiet baxxi tal-Lag Maracaibo (Lago de Maracaibo) Hija tkopri l-baċin tal-Lag Maracaibo u l-pjanuri madwar il-Golf tal-Venezwela. Dan ir-reġjun joffri żewġ pjanuri distinti: dik tat-Tramuntana hija relattivament niexfa, filwaqt li dik tan-Nofsinhar hija umda u bit-tikek bis-swamps. L-eżenzjoni hawnhekk hija prinċipalment ikkaratterizzata minn art ċatta, bl-eċċezzjoni ta' xi żoni elevati ħdejn il-lag. Il-Lag Maracaibo innifsu jinsab f'dipressjoni, imdawwar b'artijiet b'ħafna żejt u żoni agrikoli produttivi. * L-Andes (Los Andes) L-Andes tal-Venezwela, parti mill-firxa tal-muntanji tal-Andes, joffru solliev sorprendenti b'qċaċet imponenti, widien fondi u baċiri fertili intermontani. Iddominati minn dawn il-meded ta' muntanji burly, inkluż l-ogħla quċċata tal-Venezwela, Bolívar Peak, il-pajsaġġi imħatteb u pittoresk tar-reġjun huma definiti mit-terren ta' altitudni għolja tiegħu. [[File:Playa Grande in Choroni.jpg|thumb|Medda tal-Muntanji Kostali fil-Venezwela]] [[File:Playa Manaure.jpg|thumb|left|Veduta tal-Bajja ta' Manaure, Komunità Cardón (Punt Fijo).]] L-eżenzjoni unika ta' din iż-żona għandha l-oriġini tagħha fl-Aħħar Età tas-Silġ, meta l-avvanz u l-irtirar tal-glaċieri skolpiw il-pajsaġġ, iffurmat mill-klima kiesħa ta' altitudni għolja. Dan il-wirt glaċjali ħalla impronta dejjiema, bil-glaċieri jaqtgħu widien fondi u jillustraw qċaċet miżgħuda, filwaqt li widien intramontani protetti joffru ħamrija fertili u mikroklima moderata, u joħolqu kundizzjonijiet ideali għall-agrikoltura u l-istabbiliment tal-bniedem. * Il-Pjanuri (Las Pianuras) Il-Llanos huma baċiri sedimentarji estensivi li huma kkaratterizzati minn eżenzjoni predominantement ċatta. Madankollu, il-Llanos tal-Lvant għandhom plateaus baxxi u d-depressjoni Unare, maħluqa mill-erożjoni tal-plateaux, li jżidu d-diversità mat-terren. Dan ir-reġjun huwa soġġett għal għargħar staġjonali, li jibdel il-pjanuri ċatti f'art mistagħdra vasta matul l-istaġun tax-xita. L-eżenzjoni hawn tinfluwenza l-ekosistemi uniċi tar-reġjun, li jinkludu mergħat estensivi u annimali selvaġġi abbundanti. [[File:Vuelo Santa Elena-Canaima (2004) 23.jpg|thumb|Reġjun naturali Guayana fil-Venezwela]] * Tarka tal-Gujana (Escudo Guayanés) It-Tarka tal-Gujana tippreżenta eżenzjoni varjata, iffurmata minn proċessi ġeoloġiċi fuq miljuni ta' snin. Dan ir-reġjun jinkludi peniżoli, firxiet ta' muntanji imħatteb, għoljiet, u t-tepuis emblematiċi, jew muntanji b'wiċċ ċatt. Tepuis jogħlew bħala plateaus iżolati u ċatti li jogħlew b'mod spettakolari fuq it-terren tal-madwar. Dan l-eżenzjoni unika tikkontribwixxi għall-bijodiversità notevoli u l-importanza xjentifika tar-reġjun. * Delta tal-Orinoco (Delta del orinoco) L-eżenzjoni tad-Delta tal-Orinoco hija kkaratterizzata minn sistema kumplessa ta' art u ilma. Huwa magħmul minn kanali numerużi, gżejjer u depożiti sedimentarji mobbli. Filwaqt li l-ħelsien jista' jidher relattivament uniformi, jaħbi ambjent dinamiku influwenzat minn għargħar staġjonali u depożizzjoni tas-sediment. Dan il-ħelsien tad-deltaiku kumpless jappoġġja ħajja akkwatika diversa u l-għajxien tal-komunitajiet indiġeni adattati għall-pajsaġġi tiegħu li dejjem jinbidlu. === Widien === [[File:Venezuela - Caracas - Mirador de Valle Arriba.jpg|thumb|Il Wied ta' Caracas]] [[File:Valle de Mifafí 2.jpg|thumb|left|Wied ta' Mifafí, Stat ta' Mérida]] [[File:Colonia Tovar, estado Aragua, Venezuela.jpg|thumb|left|Chalets fuq ix-xtut tat-traċċi tal-muntanji li jkopru u jippreċedu d-daħla għal Colonia Tovar, Tovar, Aragua]] Il-widien huma bla dubju l-aktar tip ta' pajsaġġ importanti fit-territorju tal-Venezwela, mhux minħabba l-estensjoni spazjali tagħhom, iżda minħabba li huma l-ambjent fejn huma kkonċentrati l-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni u l-attivitajiet ekonomiċi tal-pajjiż. Min-naħa l-oħra, hemm widien madwar kważi l-ispazju nazzjonali kollu, ħlief fil-baċini sedimentarji kbar tal-Llanos u d-dipressjoni tal-Lag Maracaibo, ħlief ukoll fil-penplains tal-Amażonja. Minħabba l-immudellar tagħhom, il-widien tat-territorju Venezwelan prinċipalment jappartjenu għal żewġ tipi: widien tat-tip tax-xmara u widien tat-tip glaċjali. Ħafna aktar frekwenti, tal-ewwel jiddominaw fil-biċċa l-kbira tal-aħħar, li huma ristretti għall-ogħla partijiet tal-Andes. Barra minn hekk, il-biċċa l-kbira tal-widien glaċjali huma fdalijiet ta' era ġeoloġika passata, li ntemmet madwar 10,000 sa 12,000 sena ilu. Il-widien Andini fondi u dojoq huma differenti ħafna mid-depressjonijiet wesgħin ta' Aragua u Carabobo, fil-Muntanji Kostali, jew mill-widien nestled fil-Mesas de Monagas. Dawn l-eżempji jindikaw li l-konfigurazzjoni tal-eżenzjoni lokali hija deċiżiva fl-identifikazzjoni ta' tipi reġjonali ta' widien. Bl-istess mod, minħabba l-klima sħuna tagħhom, il-widien Gujaniżi huma distinti mill-widien Andini moderati jew kesħin minħabba l-ambjent umdu tagħhom. It-tnejn huma, min-naħa tagħhom, differenti mid-depressjonijiet semi-aridi tal-istati Lara u Falcón. Il-widien Andini, essenzjalment agrikoli, popolati kmieni iżda llum jitilfu l-veloċità, ma jiffaċċjawx l-istess problemi ta' okkupazzjoni spazjali bħall-widien urbanizzati ħafna u industrijalizzati tas-sezzjoni ċentrali tal-Muntanji Kostali. Min-naħa l-oħra, il-widien tal-Gujana depopulati u prattikament verġni jikkostitwixxu kategorija oħra li tissejjaħ id-Dinja mitlufa. Il-widien Andini huma bla dubju l-aktar impressjonanti fit-territorju tal-Venezwela minħabba l-enerġija tar-rilievi li jagħlquhom, li l-qċaċet tagħhom ħafna drabi jiddominaw il-qiegħ tal-widien bi 3,000 sa 3,500 metru ta' altitudni relattiva. Huma wkoll l-aktar pittoresk f'termini ta' stil ta' ħabitat, forom ta' użu tal-art, produzzjoni artiġjanali u t-tradizzjonijiet kollha marbuta ma' dawn l-attivitajiet. === Deżerti === [[File:Medanos de Coro Falcon.jpg|thumb|Il-Park Nazzjonali ta' Médanos de Coro, il-Peniżola ta' Paraguaná, l-Stat ta' Falcón, il-Venezwela.]] Il-Venezwela għandha diversità kbira ta' pajsaġġi u klimi, inklużi żoni niexfa u niexfa. Id-deżert ewlieni tal-pajjiż jinsab fl-stat ta' Falcón ħdejn il-belt ta' Coro. Issa huwa park protett, il-Park Nazzjonali Médanos de Coro. Il-park huwa l-akbar tat-tip tiegħu fil-Venezwela, b'erja ta' 91 kilometru kwadru. Il-pajsaġġ huwa bit-tikek bil-kakti u pjanti xerofiti oħra li jistgħu jgħixu f'kundizzjonijiet mingħajr umdità ħdejn id-deżert. Il-fawna tad-deżert hija magħmula prinċipalment minn gremxul, igwani u rettili oħra. Għalkemm inqas komuni, id-deżert huwa dar għal xi volpijiet, anteaters ġganti u fniek. Hemm ukoll xi popolazzjonijiet ta' għasafar indiġeni, bħall-isparra, l-għasafar tropikali, il-ħamiema skuża, u s-summien bil-kbir. Żoni oħra tad-deżert tal-pajjiż jinkludu parti mid-Deżert tal-Guajira fil-Muniċipalità ta' Guajira fit-Tramuntana tal-Stat ta' Zulia u li qed tiffaċċja l-Golf tal-Venezwela, il-Médanos ta' Capanaparo fil-Park Nazzjonali ta' Santos Luzardo fl-Stat ta' Apure, il-Médanos tal-Gżira ta' Zapara fl-Stat ta' Zulia, l-hekk imsejħa Hundición de Yay fil-Muniċipalità ta' Andrés Eloy Blanco tal-Stat ta' Lara, u l-Formazzjoni Urumaco wkoll fl-Stat ta' Falcón. == Xjenza u teknoloġija == Il-Venezwela kellha diversi xjentisti li kkontribwew b'mod sinifikanti għax-xjenzi naturali u mediċi, kif ukoll għall-avvanz teknoloġiku. L-ewwel vaċċin li jfejjaq il-lebbra u l-leishmaniasis ġie żviluppat minn Jacinto Convit, filwaqt li Baruj Benacerraf wettaq dimostrazzjonijiet dwar ir-risponsi immuni għall-antiġeni u l-varjazzjoni tagħhom f'kull persuna, li qalgħulu l-Premju Nobel fil-Fiżjoloġija jew il-Mediċina fl-1980. Fil-qasam tat-teknoloġija , Humberto Fernández Morán ikkontribwixxa għall-iżvilupp tal-mikroskopju elettroniku u l-iskalpell tad-djamanti, l-aħħar ta 'l-invenzjoni tiegħu stess, li kien l-ewwel li introduċa l-kunċett ta' cryoultramicrotomy. Storikament, l-ewwel vestiġju tat-teknoloġija magħmula mill-Venezwelani jinstab fl-iżvilupp tal-morsa Rincones, li ppermetta li partijiet jiġu rkuprati mill-bjar taż-żejt. L-attivitajiet teknoloġiċi fil-pajjiż se jiksbu impetu ġdid lejn nofs is-seklu 20 bil-ħolqien. ta' istituti ġodda mmirati lejn il-promozzjoni u l-professjonalizzazzjoni tal-attività xjentifika u teknoloġika fil-pajjiż.​ Istituzzjonijiet bħal dawn, bħall-Kunsill Nazzjonali għar-Riċerka Xjentifika u Teknoloġika (CONICIT) u l-Istitut Venezwelan tar-Riċerka Xjentifika, huma r-referenzi ewlenin f'dawn il-kwistjonijiet. Kollha huma marbuta mal-Ministeru tax-Xjenza u t-Teknoloġija. Min-naħa l-oħra, hemm l-Osservatorju Astronomiku Nazzjonali ta' Llano del Hato li, f'3600 m 'l fuq mil-livell tal-baħar. n. m., hija waħda mill-ogħla li jinsabu fid-dinja. == Demografija == Il-Venezwela hija fost l-aktar pajjiżi urbanizzati fl-Amerika Latina il-maġġoranza l-kbira tal-Veneżweli jgħixu fi bliet tat-Tramuntana, speċjalment fil-kapitali Caracas, li hija wkoll l-aktar belt popolata. Madwar 93% tal-popolazzjoni tgħix f'żoni urbani fit-tramuntana tal-pajjiż; 73% jgħixu inqas minn 100 kilometru mill-kosta. Għalkemm kważi nofs l-art tal-Venezwela tinsab fin-Nofsinhar tal-Orinoco, 5% biss tal-Veneżweli jgħixu hemmhekk. L-akbar u l-aktar belt importanti fin-nofsinhar tal-Orinoco hija Ciudad Guayana (Belt ta' Guayana), li hija s-sitt agglomerazzjoni urbana l-aktar popolata. Il-popolazzjoni tal-Venezwela fl-2011 qabżet it-28 miljun abitant, u kien stmat li se titla' għal 42 miljun sal-2050. Madankollu, il-kriżi soċjali, ekonomika u politika li esperjenza l-pajjiż matul l-għaxar snin tal-2010 ikkontribwiet għal kriżi enormi. eżodu tal-popolazzjoni tal-pajjiż, li jirriżulta fi tnaqqis sinifikanti fil-popolazzjoni tal-Venezwela, li sal-2020 reġgħet naqset għal 28.5 miljun ċittadin. Minkejja li għandha rata għolja ta' twelid, il-Venezwela fl-istess ħin għandha l-ogħla rata ta' emigrazzjoni fir-reġjun kollu. Fl-2009, kien stmat li aktar minn miljun Venezwelan kienu emigraw minn meta Hugo Chávez ħa l-poter L-emigrazzjoni fuq skala kbira għadha għaddejja u żdiedet matul il-presidenza ta' Nicolás Maduro, b'madwar 6.5 miljun mill-1999. Il-Venezwelani telqu mill-pajjiż. ==== Evoluzzjoni storika taċ-ċensimenti tal-popolazzjoni fil-Venezwela ==== * 1873: (7 ta' Novembru): 1,732,411 (Densità: 1.9 abitant/km²) * 1883: (27 ta' April) 2,005,139 (Densità: 2.2 abitant/km²) * 1891: (15 ta' Jannar) 2,221,572 (Densità: 2.5 abitant/km²) * 1920: (1 ta' Jannar) 2,479,525 (Densità: 2.8 abitant/km²) * 1926: (31 ta' Jannar) 2,814,131 (Densità: 3.1 abitant/km²) * 1936: (26 ta' Diċembru) 3,364,347 (Densità: 3.7 abitant/km²) * 1941: (7 ta' Diċembru) 3,850,771 (Densità: 4.3 abitant/km²) * 1950: (26 ta' Novembru) 5,034,838 (Densità: 5.6 abitant/km²) * 1961: (26 ta' Frar) 7,523,999 (Densità: 8.4 abitant/km²) * 1971: (2 ta' Novembru) 10,721,522 (Densità: 11.9 abitant/km²) * 1981: (20 ta' Ottubru) 14,516,735 (Densità: 16.2 abitant/km²) * 1990: (21 ta' Ottubru) 18,105,265 (Densità: 20.1 abitant/km²) * 2001: (22 ta' Ottubru) 23,054,210 (Densità: 25.5 abitant/km²) * 2011: (30 ta' Ottubru) 27,227,930 (Densità: 30.1 abitant/km²) === Bliet ewlenin === Il-popolazzjoni tal-Venezwela għandha t-tendenza li tikkonċentra l-aktar fiż-żoni kostali u muntanjużi, jew minħabba aċċess aktar faċli għall-portijiet, fil-każ tal-kosta; jew minħabba l-klima aktar moderata, fil-każ ta' żoni muntanjużi. L-aktar ċentru tal-popolazzjoni importanti barra ż-żona kostali/muntanji hija Ciudad Guayana, fil-konfluwenza tax-xmajjar Orinoco u Caroní, fil-Lvant tal-pajjiż. L-ibliet ewlenin tal-Venezwela huma elenkati hawn taħt f'termini ta' importanza, estensjoni u numru ta' abitanti. Id-dejta tal-popolazzjoni tappartjeni għall-aħħar Ċensiment tal-Popolazzjoni u tad-Djar tal-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika għall-2011. === Etnografija === [[Stampa:Boys in the river of Venezuela 2.jpg|thumb|Tfal mill-Gżira Margarita, l-istat ta' Nueva Esparta.]] Il-Veneżweli għandhom taħlita rikka ta' wirt li jinkludi tliet familji etniċi, dawn ikunu Ewropej, Amerinjani u Afrikani, li l-integrazzjoni tagħhom bdiet bit-twaqqif tal-Kolonja. Fil-bidu tas-seklu 20, wara s-sejba taż-żejt u perjodi ta' gwerra fl-Ewropa, il-Venezwela rċeviet immigrazzjoni tal-massa importanti ta' Ewropej l-aktar minn Spanja, Italja u Portugall, li fiha l-proċess ta' taħlit kompla importanti, u llum Illum il-maġġoranza tal-popolazzjoni għandha antenati jew oriġini mħallta. Bħala fatt importanti, ta' min jinnota li, mill-perjodu kolonjali sa tmiem it-Tieni Gwerra Dinjija, il-fluss ta' immigranti mill-Gżejjer Kanarji kien importanti ħafna, l-impatt kulturali tagħhom kien sinifikanti ħafna fl-iżvilupp tal-Ispanjol fl- il-gastronomija u d-drawwiet tiegħu. Skont studju ġenetiku tad-DNA awtosomali li sar fl-2008 mill-Università ta' Brażilja, il-kompożizzjoni tal-popolazzjoni tal-Venezwela hija: 60.60% tal-kontribuzzjoni Ewropea, 23% tal-kontribuzzjoni Amerindjana u 16.30% tal-kontribuzzjoni Afrikana. Skont iċ-Ċensiment Nazzjonali XIV tal-Popolazzjoni u d-Djar, meta n-nies ġew mistoqsija dwar l-oriġini etnika-razzjali tagħhom, bl-għażliet: "Iswed", "Afro-dixxendenti", "Kannella", "Abjad", Oħrajn; 49.9% tal-popolazzjoni qalu li kienu ‘morena’ (jiġifieri ta' ġilda skura), filwaqt li 42.2% identifikaw lilhom infushom bħala ‘abjad’. 2.8% qalu li huma 'suwed', u 0.7% 'Afro-dixxendenti', filwaqt li 2.7% iddikjaraw li jappartjenu għal grupp ta' oriġini Amerindja, u l-bqija (1.1%) semmew li kienu minn' razez oħra' (b'referenza għal razez oħra). etniċi).282 Fost dawk li għarfu lilhom infushom bħala Amerindjani, 58% qalu li kienu mill-grupp etniku Wayúu, 7% Warao, 5% Kariña, 4% Pemón, 3% Piaroa, 3% Jivi, 3% Añu, 3% Cumanagoto. , 2% Yukpa, 2% Chaima, 1% Yanomami u popli oħra 9%. ==== Kompożizzjoni razzjali u etnika (Sors: INE, Ċensiment tal-2011) ==== * Moreno: 49.9% * Abjad: 42.2% * Iswed: 2.8% * Indiġeni: 2.7% * Oħrajn: 1.1% * Afro-dixxendenti: 0.7% === Indiġeni === [[File:Alto orinoco5.jpg|thumb|Tfal tal-grupp etniku Yanomami fl-Amazonas.]] Huma grupp ta' minoranza li fl-2011 irrappreżentaw 2.7% tal-popolazzjoni totali tal-pajjiż, b'total ta' 1,511,329 ruħ etniku skont iċ-Ċensiment tal-Venezwela tal-2011, li minnhom gruppi żgħar li jinsabu fl-aktar partijiet iżolati u remoti tal-pajjiż iżommu l-kultura tagħhom intatt Il-poplu indiġenu f'kuntatt mal-bniedem belt abjad u mestizo għandhom ċertu assimilazzjoni, li jqiegħdu l-kultura tagħhom fil-periklu li tisparixxi minħabba l-influwenzi tal-pajjiżi ġirien. L-influwenza indiġena hija limitata għall-vokabularju ta' xi kliem – bħall-ismijiet tal-postijiet – u għall-gastronomija. === Emigrazzjoni === Il-kriżi tal-migrazzjoni tal-Venezwela, imsejħa wkoll l-eżodu tal-Venezwela, hija kriżi umanitarja minħabba ż-żieda fil-fluss migratorju mill-Venezwela li tmur lura għall-2016. Fl-2015, kien hemm 697,562 Venezwelan barra l-pajjiż, li jirrappreżentaw 2.3 % tal-popolazzjoni totali. Fl-2017 kien kważi 5.4% tal-popolazzjoni tal-pajjiż, madwar miljun 421 elf ruħ Fl-2018, 2.3 miljun Venezwelan huma barra minn pajjiżhom, madwar 7% tal-popolazzjoni hija l-pajjiż bl-akbar popolazzjoni immigranti ta' oriġini Venezwela id-dinja, li tgħodd fl-2019 b'1,626,000 persuna.296 F'Ġunju 2024, l-Aġenzija tan-NU għar-Refuġjati, li tiċċita dejta mill-pjattaforma R4V, tiddikjara li diġà hemm 7 .7 miljun Venezwelan li emigraw mill-pajjiż. === Komunitajiet barranin === [[File:ColoniaTovarMountains.jpg|thumb|Colonia Tovar hija belt mwaqqfa fl-1843 minn settlers Kattoliċi mil-Lbiċ tal-Ġermanja. L-abitanti tagħha jitkellmu djalett imsejjaħ Colonist German.]] Il-Venezwela hija dar għal kolonja importanti ta' Taljani, Spanjoli, Portugiżi, Għarab u Ċiniżi, minbarra għadd kbir ta' nies mill-Kolombja u wkoll mill-Konu tan-Nofsinhar u mill-Karibew. Bil-bidu tal-isfruttament taż-żejt fl-1914, ġew stabbiliti kumpaniji u ċittadini, l-aktar mill-Stati Uniti. Aktar tard, matul il-perjodu ta' wara l-gwerra, il-Venezwela rċeviet it-tielet l-akbar mewġa ta' immigrazzjoni Ewropea fl-Amerika 16 Immigranti li ġejjin prinċipalment mill-Italja u Spanja, u immigranti ġodda mill-Portugall, il-Lvant Nofsani, Ġermanja, Kroazja, Żvizzera, Pajjiżi l-Baxxi, Ċina, Ungerija, Turkija, Ukrajna, Polonja, Armenja, u Russja, fost l-oħrajn, imħeġġa fl-istess ħin mill-programm ta' immigrazzjoni u kolonizzazzjoni implimentat mill-Gvern Dan il-proċess ħoloq komunitajiet kbar li fosthom jispikkaw it-Taljani-Venezwelani, l-Ispaniċi-Venezwelani u l-Luso-Venezwelani. Skont dejta uffiċjali minn Spanja, il-Venezwela hija t-tielet pajjiż fid-dinja li għandha l-akbar komunità ta' Spanjoli L-istess pożizzjoni tinżamm fil-każ tal-komunità Taljana, iżda biss fil-livell tal-Amerika Latina. Il-komunità Lusitana hija t-tieni wara lsigno de menos l-Brażil. Matul is-snin sebgħin, il-Venezwela rċeviet immigrazzjoni minn diversi pajjiżi tal-Amerika Latina, primarjament il-Kolombja, il-Perù u l-Ekwador. Ma' dan żdiedet l-immigrazzjoni mill-Konu tan-Nofsinhar ta' nies li qed jaħarbu mid-dittatorjati u li raw fil-Venezwela mod kif joħorġu mis-sitwazzjoni diffiċli tagħhom. Dawn il-mewġ kontinwu ta' migrazzjoni żiedu l-mużajk razzjali kumpless tal-pajjiż. Il-popolazzjoni Venezwelana mwielda f'pajjiżi oħra kienet tirrappreżenta 4.4% tat-total nazzjonali. L-akbar immigrazzjoni ġejja mill-Kolombja, Spanja, il-Portugall u l-Italja, fost pajjiżi oħra bħal Ħaiti, ir-Repubblika Dominicana, Trinidad u Tobago, bil-Venezwela tkun it-tieni pajjiż fl-Amerika Latina li għandu l-aktar immigrazzjoni kemm mill-Ewropa kif ukoll mill-Amerika stess, wara Arġentina. === Edukazzjoni === [[File:Biblioteca de la Universidad Central de Venezuela.jpg|thumb|Il-Belt Università ta' Caracas ġiet iddikjarata Sit ta' Wirt Dinji tal-Umanità fl-2000.]] L-edukazzjoni ilha b’xejn u obbligatorja mis-27 ta’ Ġunju 1870, b’digriet tal-President Antonio Guzmán Blanco, filwaqt li fit-3 ta’ Awwissu 1910, fi żmien il-gvern ta’ Juan Vicente Gómez, ġiet ippubblikata fil-Gazzetta Uffiċjali Nru 11,068, 11,069 u 11,070, il-kodiċi tal-Istruzzjoni Pubblika tal-25 ta’ Ġunju, li jistabbilixxi li l-istruzzjoni fil-Venezwela hija maqsuma f’pubbliku, sussidjat u privat. Fil-Venezwela, l-edukazzjoni hija strutturata fil-livelli preskolastiċi, bażiċi, diversifikati u ogħla. Hija rregolata mil-Liġi Organika tal-Edukazzjoni, li tagħmilha obbligatorja minn qabel l-iskola sal-livell sekondarju diversifikat (minn 6 sa 15-il sena), u b’xejn fl-iskejjel immexxija direttament mill-Istat sal-livell undergraduate.​ F’din il-materja , l-Istat għandu s-setgħa li joħloq is-servizzi rilevanti biex jiffaċilita u jżomm l-aċċess għat-tipi kollha ta’ edukazzjoni. Skont dejta uffiċjali, għall-perjodu akkademiku 2005-2006, total ta’ 1,010,946 tifel u tifla kienu rreġistrati fl-edukazzjoni ta' qabel l-iskola. L-edukazzjoni bażika kellha madwar 4,885,779 irreġistrati għal dak l-istess perjodu, filwaqt li 671,140 student kienu reġistrati f'ċentri ta' edukazzjoni medju jew sekondarju, diversifikati u professjonali Il-pajjiż kellu wkoll 25,835 skola u units edukattivi. L-evoluzzjoni tal-litteriżmu kienet qed tikber u speċjalment aċċellerata matul il-perjodu 1950-2005. Fis-snin sebgħin, meta l-Venezwela kienet qed tesperjenza tkabbir enormi minħabba l-bejgħ taż-żejt, ir-rata tal-litteriżmu żdiedet minn 77% għal 93% sal-1999, u b'hekk kienet waħda mill-ogħla rati ta' litteriżmu fir-reġjun. 14-il sena telgħet minn 52.2% fl-1950 għal 95.39% fl-2015. Fl-2005, il-Venezwela ddikjarat lilha nnifisha bħala territorju ħieles mill-illitteriżmu, wara li rreġistra miljun u nofs ruħ bejn l-2003 u l-2005. Din l-aħbar, madankollu, kienet tikkontradixxi statistika uffiċjali u projezzjonijiet dwar is-suġġett. === Saħħa === Il-gvern tal-Venezwela jamministra sistema tas-sigurtà soċjali li tkopri, fost oħrajn, inċidenti tax-xogħol, mard u pensjonijiet. L-istennija tal-għomor hija 71.5 snin għall-irġiel u 77.8 snin għan-nisa, skont stimi għall-2006, għalkemm naqset konsiderevolment f'dawn l-aħħar snin. Il-maġġoranza tal-imwiet u l-imwiet fil-vaganzi huma kkawżati minn inċidenti kkaġunati mit-teħid tal-alkoħol, u min-nuqqas ta' konformità mar-regolamenti tas-sigurtà bħaċ-ċinturini tas-sigurtà, fost oħrajn. Ċertu mard jinsab prinċipalment f'żoni rurali tal-Venezwela, minħabba n-nuqqas ta 'sanità f'dawn iż-żoni. Fl-1940s, saret kampanja intensa biex isir fumigazzjoni bid-DDT u jiġu eliminati n-nemus li jittrasmettu l-malarja, id-deni isfar u l-marda ta' Chagas. Madankollu, mis-snin sebgħin, dan il-mard li jinġarr min-nemus reġa żdied. Mill-2007 u l-2008 'l hawn, bosta indikaturi tas-saħħa wrew deterjorament sinifikanti. Għalhekk, il-mortalità tat-trabi kibret minn 4,747 mewt fi tfal taħt sena fl-2007 għal 11,466 mewt fl-2016 u l-mortalità materna fl-istess perjodu minn 198 mewta materna għal 756. Filwaqt li fl-2008 ġew irreġistrati 31,719 każ ta' malarja, dan in-numru żdied. għal 240,613 fl-2016. === Lingwi === [[File:Dialectos del español venezolano (2).png|thumb|Djaletti Spanjoli Venezwelan]] Il-Kostituzzjoni tal-Venezwela tirrikonoxxi l-Ispanjol u l-lingwi tal-popli indiġeni tal-Venezwela bħala uffiċjali. L-Spanjol huwa l-lingwa materna tal-maġġoranza tal-Venezwelani. Il-varjant tal-Ispanjol użat huwa l-Ispanjol Venezwelan, li min-naħa tiegħu huwa maqsum f'diversi djaletti. Il-lingwi tal-Veneżweljani indiġeni huma mitkellma minn inqas minn 1% tal-popolazzjoni totali tal-Venezwela. Fost dawn il-lingwi hemm Wayuunaiki, Warao, Pemón u oħrajn. Il-Lingwa tas-Sinjali tal-Venezwela (LSV) mhijiex kostituzzjonalment lingwa uffiċjali, madankollu, tintuża mill-kultura torox tal-pajjiż u kostituzzjonalment it-torox u l-mut għandhom id-dritt jesprimu lilhom infushom u jikkomunikaw taħt din il-lingwa. Ġeneralment, il-Lingwa tas-Sinjali Venezwelana tintuża fi programmi tal-aħbarijiet televiżivi minn interpreti. L-immigranti minn pajjiżi oħra jużaw il-lingwi tagħhom stess, minbarra l-Spanjol. Fost l-aktar lingwi mhux nattivi mitkellma hemm l-Għarbi, iċ-Ċiniż, l-Ingliż, it-Taljan u l-Portugiż. L-Ingliż jintuża bħala lingwa materna mill-Venezwelani li joqogħdu fi bliet qrib il-Gujana, bħal San Martín de Turumbán. Fir-rigward tad-djaletti, Portugiż u l-Portuñol huwa mitkellem fuq il-fruntiera mal-Brażil, speċjalment f'Santa Elena de Uairén. Coloniero German huwa djalett Ġermaniż użat f'Colonia Tovar, fl-stat ta' Aragua. === Reliġjon === [[File:Catedral de Caracas.JPG|thumb|left|Katidral Metropolitan ta' Santa Ana (Caracas)]] [[File:Basilica de Nuestra Señora de Chiquinquira.jpg|thumb|Il-Bażilika tal-Madonna ta' Chiquinquirá (Basílica de Nuestra Señora de Chiquinquirá) hija l-aktar tempju Kattoliku traffikuż fiż-Zulia u tinsab f'Maracaibo.]] [[File:Iglesia Santa Rosalía.jpg|thumb|left|Knisja ta' Santa Rosalía f'Caracas]] [[File:Catedral de Guanare.jpg|thumb|Katidral tal-Madonna ta' Coromoto]] [[File:Virgen de la Chiquinquira en la Basílica de la Chinita, Maracaibo, Venezuela full.jpg|thumb|Tabella żgħira li fuqha tidher ix-xbieha tal-Verġni ta' Chiquinquirá, Il-Bażilika tal-Madonna ta' Chiquinquirá (Basílica de Nuestra Señora de Chiquinquirá).]] Il-Kostituzzjoni Nazzjonali tistabbilixxi l-libertà tar-reliġjon. L-Insara jiffurmaw aktar minn 80% tal-popolazzjoni. Fost dawn, madwar 71% jidentifikaw bħala Kattoliċi. Madwar 17% jappartjenu għal knejjes evanġeliċi, il-Knisja Anglikana u gruppi Protestanti oħra bħax-Xhieda ta' Jehovah, Il-Knisja ta' Ġesù Kristu tal-Qaddisin tal-Aħħar Jiem u l-Knisja Adventista tas-Seba' Jum. 2% tal-Venezwelani huma membri ta' reliġjonijiet oħra bħall-Iżlam, l-Induiżmu, il-Buddiżmu u l-Ġudaiżmu. Il-prattikanti tar-reliġjonijiet b'għeruq pre-Ispaniċi jirrappreżentaw 2% oħra tal-popolazzjoni. L-atei huma 2% tal-Veneżweli, filwaqt li l-agnostiċi huma 6%. Min-naħa l-oħra, Santeria għandha segwaċi fost il-popolazzjoni Afro-dixxendenti. Fost il-manifestazzjonijiet reliġjużi popolari tal-Venezwela hemm ix-xjaten taż-żfin ta' Corpus Christi. Din id-dimostrazzjoni ssir f'diversi reġjuni tal-pajjiż minn gruppi differenti msejħa fratellanzi jew fratellanzi, li jiċċelebraw il-preżenza ta' Kristu fis-Santissimu Sagrament tal-Ewkaristija skont id-duttrina tal-Kattoliċiżmu B'kollox hemm 11-il fratellanza li jġibu flimkien aktar minn ħamest elef ruħ, l-aktar famużi minnhom huwa x-xjaten taż-żfin ta' Yare. Dawn il-manifestazzjonijiet ġew rikonoxxuti mill-[[UNESCO]] bħala Wirt Kulturali Intanġibbli tal-Umanità fl-2012. Bl-istess mod, il-partit San Pedro huwa festival reliġjuż ieħor ipproklamat wirt kulturali intanġibbli tal-Umanità mill-[[UNESCO]]. === Kriminalità === Il-kriminalità fil-Venezwela hija problema li taffettwa l-pajjiż kollu, għalkemm is-severità eżatta tal-problema mhix magħrufa minħabba li l-NGOs jimmaniġġjaw informazzjoni mhux uffiċjali u m'għandhom l-ebda mod biex jivverifikaw l-informazzjoni uffiċjali dwar il-kriminalità fil-Venezwela kienet ikklassifikata bħala l-iktar nazzjon perikoluż id-dinja skont l-istħarriġ ta' Gallup fl-2013 u fl-2015. Fl-2013 19% biss tal-Venezweli ħassewhom siguri li jimxu waħedhom bil-lejl, bi kważi kwart ta' dawk li wieġbu jindikaw li huma jew membru tal-familja kienu ġew ikkupjati fl-aħħar sena. Is-sitwazzjoni marret għall-agħar meta 14% biss ħassewhom siguri fl-2015, l-inqas persentaġġ globali rreġistrat mill-2005.​ Ir-rata ta' omiċidju intenzjonali tal-pajjiż hija wkoll waħda mill-ogħla fid-dinja. Skont in-[[Nazzjonijiet Uniti]], din it-tip ta' problema hija dovuta għas-sitwazzjoni politika u ekonomika fqira fil-pajjiż. traffikar tas-sess u xogħol tal-skjavi “Bħala riżultat tal-livelli għoljin ta' kriminalità, il-Venezweli ġew imġiegħla jimmodifikaw xi drawwiet tal-istil tal-ħajja. == Organizzazzjoni territorjali == [[File:Venezuela, administrative divisions (+claims) - es - colored.svg|thumb|Stati tal-Venezwela]] [[File:Venezuela Regiones Administrativas.svg|thumb|Reġjuni tal-Venezwela]] Diviżjoni Politika Territorjali: 23 Stat, Distrett Kapitali 1 (Preċedentement imsejjaħ id-Distrett Federali) u d-Dipendenzi Federali magħmula minn 311-il gżira, ċwievet u gżejjer. Il-Venezwela hija maqsuma f'4 reġjuni naturali kbar: ir-Reġjun tal-Karibew, ir-Reġjun Andin, ir-Reġjun ta' Llanos u r-Reġjun tal-Amażonja. Uffiċjalment hija organizzata f'9 reġjuni ġeografiċi li huma: Medda tal-muntanji Ċentrali, hija magħmula mill-istati: Yaracuy, Carabobo, Aragua, Miranda, Distrett Kapitali u t-tramuntana tal-istati Anzoátegui, Cojedes u Guárico. Il-firxa tal-muntanji tal-Lvant, hija magħmula mill-istat ta 'Sucre fl-intier tagħha u t-tramuntana tal-stati ta' Anzoátegui u Monagas. Sistema Corian, magħmula mill-stat ta' Falcón u t-tramuntana tal-istati ta' Lara u Yaracuy. Il-Lag Maracaibo, ikopri l-stat ta' Zulia, it-tramuntana tal-stat ta' Táchira u l-majjistral tal-istati ta' Mérida u Trujillo. L-Andes, magħmula mill-stati: Táchira, Mérida, Trujillo u n-nofsinhar tal-stat ta' Lara u l-punent tal-stati ta' Barinas u Portuguesa. Los Llanos jokkupa r-reġjun ċentrali tal-pajjiż u huwa magħmul mill-stati: Apure, Barinas, Portuguesa, Cojedes, Guárico, Anzoátegui u Monagas. Sistema Deltaic, magħmula mill-grigal tal-stat Monagas u d-Delta Amacuro kollu. Fin-Nofsinhar tal-Orinoco, jinkludi l-stati ta' Bolívar, Amazonas u n-Nofsinhar tad-Delta Amacuro. Reġjun insulari, jiġbor fih l-stat ta' Nueva Esparta bit-3 gżejjer tiegħu: Margarita, Coche u Cubagua u l-aġenziji federali li jinsabu fit-tramuntana tal-Venezwela fuq il-Baħar Karibew. == Kultura == [[File:TeresaCarreño.jpg|thumb|Il-Kumpless Kulturali Teresa Carreño, f’Caracas, huwa wieħed mill-aktar importanti fl-Amerika Latina u t-tieni l-akbar fl-Amerika t'Isfel.]] [[File:Catatumbolightning.jpg|thumb|Sajjetti Catatumbo.]] Il-kultura tal-Venezwela hija melting pot li fundamentalment tintegra tliet familji differenti: l-indiġeni, l-Afrikani u l-Ewropej. L-ewwel tnejn min-naħa tagħhom kellhom kulturi differenzjati skond it-tribujiet. It-traskultura u l-assimilazzjoni, tipiċi tas-sinkretiżmu kulturali, wasslu għall-kultura attwali tal-Venezwela, simili f'ħafna aspetti għall-bqija tal-Amerika Latina, għalkemm l-ambjent naturali jikkawża differenzi importanti. L-influwenza indiġena hija limitata għal xi kliem fil-lessiku u l-gastronomija. L-influwenza Afrikana bl-istess mod, minbarra l-istrumenti mużikali bħat-tanbur. L-influwenza Spanjola kienet aktar importanti u b'mod partikolari kienet ġejja mir-reġjuni ta' Andalusia u Extremadura, postijiet ta' oriġini tal-maġġoranza ta' settlers fiż-żona tal-Karibew matul l-era kolonjali. Bħala eżempju ta' dan, nistgħu nsemmu l-binjiet, xi wħud mill-mużika, ir-reliġjon Kattolika u l-lingwa. Influwenza Spanjola ovvja hija l-ġlied tal-barrin u ċerti karatteristiċi tal-gastronomija. Il-Venezwela kienet ukoll arrikkita minn kurrenti oħra ta' oriġini Antilliana u Ewropea fis-seklu 19, speċjalment ta' oriġini Franċiża. Fi stadju aktar reċenti, dimostrazzjonijiet ta' oriġini Amerikana u immigrazzjoni ġdida ta' oriġini Spanjola, Taljana u Portugiża faqqgħet fil-bliet il-kbar u r-reġjuni taż-żejt, u żiedu l-mużajk kulturali diġà kumpless. Għalhekk, pereżempju, mill-Stati Uniti ġejja l-influwenza tat-togħma għall-baseball u l-kostruzzjonijiet arkitettoniċi moderni. === Letteratura === Il-letteratura Venezwelana bdiet tiżviluppa mill-era kolonjali, b'indirizzi għall-artijiet il-ġodda u l-abitanti oriġinali tagħhom. Kronaki u stili varji ta' poeżija kienu l-manifestazzjonijiet letterarji ewlenin matul is-seklu 18. F'dan l-ewwel perjodu tispikka l-figurata' Andrés Bello, poeta, filologu, grammatiku u edukatur ta' fama universali. Bello żviluppa xogħlijiet bħal Allocution on Poetry (1823) u Silva on Agriculture in the Torrid Zone (1826), li kienu prekursuri tat-tema Amerikanista li kienet tiġi żviluppata ftit tal-ħin wara f'żoni oħra tal-kontinent. Simón Rodríguez jirrappreżenta eżempju ieħor ta' fama fil-kontinent kollu, b'xogħlijiet bħal Soċjetajiet Amerikani (1828), Difiża ta’ Bolívar (1830), Osservazzjonijiet fuq it-terren ta' Vincocaya (1830), u Dwal u virtujiet soċjali (1834). [[File:AndresBello.jpg|thumb|Andrés Bello huwa meqjus bħala l-aktar figura intellettwali prominenti u importanti fil-kultura Hispana Amerikana tas-seklu 19, kif ukoll wieħed mill-aktar umanisti importanti fl-Amerika.]] Id-daħla tas-seklu 19 u l-Indipendenza raw it-twelid ta' letteratura politika raffinata, inkluża l-awtobijografija ta' Francisco de Miranda u l-ittri ta' Bolívar, kif ukoll oratorju ta' sbuħija retorika u stilistika kbira li kienet se tgħaddi l-kitbiet tal-aktar diversi. eroj tal-proċess emanċipatorju. Wara l-Indipendenza, il-letteratura Venezwelana bdiet tiddiversifika, iżda bdiet tevolvi b'rata mgħaġġla biss fi żmien Guzmán Blanco. Matul il-perjodu bejn l-emanċipazzjoni tal-Venezwela mill-Gran Kolombja, il-ħajja tal-poeta Zulian, filologu politiku u storiku Rafael María Baralt, l-ewwel Latin Amerikan li okkupa siġġu numru fl-Akkademja Rjali Spanjola u awtur tal-ewwel ktieb dwar l-Istorja tal-Venezwela (1887), minbarra sensiela ta' pubblikazzjonijiet li ffurmaw kontribuzzjonijiet għal-letteratura Hispanika bl-ewwel Diccionario Matrix de la Lengua Castellana (1850) u d-Diccionario de Galicismos (1855); ta' għadd bla għadd ta' odi bħal To Christopher Columbus (1849) u l-aktar famużi Adieu lill-Patrija (1843), u diversi esejs politiċi. Ir-Romantiċiżmu, l-ewwel ġeneru letterarju importanti fil-Venezwela, żviluppa f'nofs dak il-perjodu, b'figuri bħal Juan Antonio Pérez Bonalde u Eduardo Blanco jispikkaw fi ħdan dan il-moviment. Fl-aħħar tas-seklu 19, seħħ il-moderniżmu u fil-bidu tas-seklu 20, seħħet id-dehra ta' avant-garde. Il-costumbriżmu, b’għeruq romantiċi, ħa għeruq fondi fil-Venezwela permezz ta' awturi bħal Nicanor Bolet Peraza, Daniel Mendoza u Fermín Toro. Mill-1880, fil-Venezwela bdew jitfasslu moviment letterarju u tradizzjoni ta' ambizzjoni usa'. Cecilio Acosta u Arístides Rojas, fost oħrajn, indikaw it-tranżizzjoni lejn pożizzjonijiet intellettwali u kreattivi ġodda. Fil-qasam tal-moderniżmu spikkaw fost l-oħrajn Manuel Díaz Rodríguez u Luis Urbaneja Ahelpohl. Is-sena 1910 normalment tittieħed bħala l-punt tat-tluq għal esperjenzi estetiċi ġodda li jirreaġixxu kontra l-moderniżmu u jippruvaw jiktbu dwar il-ħajja komuni, sabiex toħroġ espressjoni letterarja ġdida ta' natura realistika, li fiha jerġgħu jitfaċċaw essenzi qodma tal-kostumbriżmu. F'dan il-mument fit-trajettorja tar-rumanz Venezwelan, l-ismijiet ta' José Rafael Pocaterra (Memorji ta' Venezweljan tad-Dekadenza), Teresa de la Parra (Ifigenia) u l-figura kbira ta' Rómulo Gallegos, li waqqaf l-iskola tar-realiżmu maġiku, huma rilevanti l-Amerika Latina, b’xogħlijiet bħal Doña Bárbara (1929), Cantaclaro (1934), u Canaima (1935). Awturi Venezwelani rikonoxxuti oħra huma Andrés Eloy Blanco, Arturo Uslar Pietri (li introduċa t-terminu Realiżmu Maġiku fil-letteratura), Miguel Otero Silva, Mariano Picón Salas, Guillermo Meneses, Adriano González León, Antonia Palacios, José Antonio Ramos Sucre, Salvador Garmendia, Francisco. Lazo Martí, Rafael Cadenas, José Ignacio Cabrujas, u Víctor Bravo, fost oħrajn. Bħala parti mix-xogħol letterarju, fil-Venezwela l-Premju Rómulo Gallegos huwa organizzat kull sentejn għall-aktar rumanz li jispikka fid-dinja li titkellem bl-Ispanjol, premju meqjus minn ħafna bħala l-aktar premju letterarju importanti fl-Amerika Latina. === Mużika === [[File:04162012Bailes071 (cropped).JPG|thumb|Joropo, żfin nazzjonali tal-Venezwela.]] Il-mużika Venezwelana hija kkaratterizzata minn taħlit ta' elementi Spanjoli u Afrikani, tipiċi li jappartjenu għal poplu prinċipalment mestiż. L-aktar ġeneru rappreżentattiv tal-pajjiż huwa l-mużika llanera, li tuża strumenti bħal cuatro, l-arpa, il-maracas, il-bandola u l-capachos. Dan ir-ritmu sar ikkonsagrat bħala l-mużika tal-identità nazzjonali, sal-punt li l-Venezweli jissejħu llaneros barra minn Malta. Dan il-ġeneru kellu l-oriġini tiegħu fir-reġjun illum inkluż fl-stati ta' Apure, Barinas, Guárico, Cojedes u Portuguesa, fejn huwa kkultivat ta' spiss. [[File:Hombre cantando por dinero en las cercanías del Hotel Humbodlt.jpg|thumb|Il-cuatro huwa l-istrument tipiku u l-aktar emblematiku tal-mużika Venezwelana, minbarra li huwa assi ta' interess kulturali tan-nazzjon.]] Ġeneru ieħor ta' sinifikat kulturali kbir huwa l-bagalja, oriġinarjament miż-Zulia—għalkemm għandha varjanti fil-Lvant tal-pajjiż. Illum il-ġurnata' huwa ġeneru li huwa relatat mal-Milied madwar il-Venezwela. Fost l-esponenti tal-bagpipe Zuliana, jispikka r-rispett reverenzjali lejn Ricardo Aguirre, li kkompona dak li hu meqjus bħala l-innu tal-ġeneru, La Gray Zuliana. Il-waltz Venezwelan igawdi wkoll rikonoxximent, u ġie żviluppat fuq kollox minn surmasti kbar tal-kitarra bħal Antonio Lauro u Alirio Díaz. Għalkemm huwa derivattiv tal-waltz Ewropew, huwa mitmugħ mill-karatteristiċi mużikali tipiċi tal-pajjiż, li jiġi esegwit bl-istrumenti klassiċi tal-mużika llanera, inklużi l-kitarra, it-treble, il-pjanu u l-klarinett. Għandu l-għeruq tiegħu fir-reġjun ċentrali-punent tal-pajjiż u fir-reġjun Andin, fejn jintużaw il-vjolin u l-mandolina. It-togħma mużikali tal-Veneżweli hija differenti ħafna minn dik tal-pajjiżi tal-Amerika t'Isfel Biss mal-Kolombja għandhom xi gosti komuni, bħal vallenato fuq il-kosta u mużika llanera, għax huma mill-fruntiera. Huwa ċar li huwa Karibew: is-salsa u l-merengue huma mużika biex tisma' u mhux biss biex tiżfen, bħal f’pajjiżi oħra. Il-pop u l-hip hop huma wkoll ġeneri li huma popolari ħafna fost iż-żgħażagħ. L-iktar żfin rappreżentattiv tan-nazzjon Venezwelan huwa l-joropo. Għandu moviment mgħaġġel b’ritmu ternarju, li jinkludi tap dance ikkulurit u referenza żgħira għall-valz Ewropew, u għalhekk jirrappreżenta l-aktar forma espressiva ġenwina fost il-manifestazzjonijiet tal-mużika kolonjali. Minħabba l-influwenza u l-prossimità tal-pajjiżi Anglo-Amerikani, jiġu prodotti wkoll heavy metal, reggae u ska, kif ukoll ġeneri rock u pop oħra, li jinstemgħu speċjalment fost il-komunitajiet taż-żgħażagħ ta’ bliet kbar. Bl-istess mod, il-mużika elettronika magħmula fil-Venezwela ilha tgawdi rikonoxximent internazzjonali akbar. Fost l-esponenti kollha tal-mużika Venezwelana, l-aktar ċċelebrat huwa Simón Díaz, li l-kult u l-interpretazzjoni tiegħu tal-mużika llanera, flimkien mal-personalità tiegħu, kisbu l-istatus li jitqies bħala l-aktar folklorist Venezwelan importanti ta' kull żmien. L-melodia tiegħu Caballo Viejo ġiet koperta u tradotta f'diversi lingwi madwar id-dinja. Fl-2008 Díaz irċieva Premju Grammy Onorarju mill-Bord tad-Diretturi tal-Akkademja tar-Reġistrazzjoni tal-Amerika Latina. Bl-istess mod fil-mużika klassika, il-Venezwela spikkat f'dawn l-aħħar snin talli daqqet fuq palkijiet Ewropej mill-Orkestra Sinfonika Simón Bolívar, kisbet ftit fama internazzjonali u poġġiet ruħha bħala waħda mill-aqwa orkestri fid-dinja flimkien mad-direttur tagħha Gustavo Dudamel li jmexxi wkoll il- Orkestra Filarmonika ta' Los Angeles. === Arti tal-plastik === [[File:Miranda en la Carraca by Arturo Michelena.jpg|thumb|Miranda in La Carraca, żejt fuq tila miżbugħa minn Arturo Michelena fl-1896, huwa l-aktar xogħol popolari u użat tal-pittura Venezwelana.]] Il-pittura u l-iskultura Venezwelana kienu tradizzjonalment influwenzati minn temi storiċi u l-proċess politiku esperjenzat mill-pajjiż matul l-Indipendenza tiegħu. Ħafna pitturi u skulturi tas-seklu dsatax huma spiss ippreżentati bħala rappreżentazzjonijiet ta’ mumenti ewlenin fl-istorja, għemejjel erojċi, u allegoriji tan-nazzjon. Dawk li spikkaw f'din il-fażi kienu Juan Lovera, Arturo Michelena, Martín Tovar y Tovar, Tito Salas, fost oħrajn. Madankollu, il-pittura romantika kellha l-akbar esponent tagħha f'Cristobal Rojas, li fil-biċċa l-kbira taddevja minn dawk it-temi ġeneralizzati. Fost dawk li kkontribwew ħafna għall-arti kinetika kien hemm Carlos Cruz-Díez, Jesús Soto u Juvenal Ravelo. Din it-tendenza partikolari saret popolari ħafna fil-pajjiż, u hemm xogħlijiet ta' dan it-tip f'diversi istituzzjonijiet kulturali, u anke fuq l-awtostradi, fil-Metro u f'ajruporti bħal Maiquetía. L-astrazzjoni u s-simboliżmu kellhom wieħed mill-akbar żviluppaturi tiegħu f'Armando Reverón, li x-xogħol tiegħu qed jibda jiġi skopert mill-ġdid u rikonoxxut internazzjonalment. Alejandro Otero spikka wkoll fl-astrazzjoni u l-kinetikiżmu, filwaqt li r-realiżmu soċjali kien marbut max-xogħol ta' César Rengifo. Pitturi tal-pajsaġġ kbar kienu Manuel Cabré, Luis Álvarez de Lugo, fost oħrajn, li jispikkaw fil-pittura tal-għolja El Ávila. Isem ieħor huwa Pedro León Zapata, magħruf bħala karikatur famuż. Francisco Narváez, Alejandro Colina, Gertrud Goldschmidt, Lía Bermúdez, fost oħrajn, jispikkaw fl-iskultura. L-attivitajiet u l-kreazzjonijiet fil-qasam tad-disinn grafiku wkoll kellhom post speċjali fil-pajjiż. Bl-istess mod, hemm bosta artisti li ddedikaw lilhom infushom għall-produzzjoni tal-arti kontemporanja, li jidhru fix-xena nazzjonali u internazzjonali. Jenfasizza x-xogħol ta' Yucef Merhi, pijunier tal-arti diġitali, kif ukoll ix-xogħol ta' José Antonio Hernández-Díez. === Inġenji === L-istorja tal-artiġjanat u l-artiġjani ma tistax tiġi sseparata minn anteċedenti li jmorru lura għal aktar minn 14,000 sena, meta l-ewwel settlers Amerinjani abitaw it-territorju attwali tal-Venezwela. Huma żviluppaw tekniki tipiċi tas-soċjetajiet tal-kaċċaturi u l-ġbir għat-tinqix tal-ġebel u l-injam, sabiex joħolqu oġġetti li jiffavorixxu l-interazzjoni tagħhom mal-ambjent u l-użu tar-riżorsi tiegħu. Xi żmien wara, meta kisbu l-għarfien li jippermettilhom jittrattaw riżorsi naturali oħra, bħat-tafal, irnexxielhom jaqbdu parti mid-dinja u l-kosmogonija tagħhom fuq l-art immudellata u msajra. L-ewwel vestiġji taċ-ċeramika ġejjin mill-Orinoco tan-nofs, mit-tradizzjonijiet kulturali magħrufa bħala Saladoide u Barrancoide. L-insiġ u l-basket kienu użati b'mod utilitarju u fil-festi sagri. Fiċ-ċimiterji indiġeni ta' Quíbor, instabu fdalijiet ta' plottijiet sħaħ li servew bħala appoġġ għall-katavri. Qfief bħal dawn kienu jintużaw bħala urni fejn kienu jitqiegħdu partijiet mill-iskeletru niexef biex jiġu depożitati fi spazji oħra bħala dfin sekondarju. Xi frammenti arkeoloġiċi taċ-ċeramika juru impressjonijiet ta' basktrija li jissuġġerixxu li ċertu nisġiet servew bħala appoġġ għal qsari jew platti kbar, filwaqt li l-biċċiet kienu dekorati jew lesti qabel ma jinħarqu. Ħafna mit-tekniki pprattikati fis-snajja attwali twieldu f'dan il-perjodu storiku. === Arkitettura === [[File:Iglesia San Martin de Tours II.jpg|thumb|left|Knisja ta' San Martin ta' Tours is an example of German architecture in Colonia Tovar, Aragua]] [[File:Casco Central Santa Ana de Coro, estado Falcon, Venezuela.jpg|thumb|Ċentru storiku ta' Coro, belt fejn huma ppreservati eżempji importanti ta' arkitettura eklektika li jgħaqqdu stili indiġeni, Mudejar u Olandiżi. Ġiet imsemmija Sit ta' Wirt Dinji mill-UNESCO fl-1993.]] [[File:Catedral Nuestra Señora del Pilar.jpg|thumb|left|Katidral tal-Madonna tal-Pilar fl−Barinas hija eżempju tal-Arkitettura tal-Epoka Spanjola]] [[File:Cathedral of Ciudad Bolivar.jpg|thumb|Il-Katidral ta' Ciudad Bolívar hija eżempju tal-arkitettura bikrija tal-Venezwela indipendenti]] [[File:Hacienda La Vega, El Paraiso, Caracas, Venezuela 3.jpg|thumb|left|Il-Hacienda La Vega f'Caracas, li tmur lura għall-1590, hija eżempju ta' arkitettura matul l-era Spanjola]] [[File:Petare2004-8b.jpg|thumb|Arkitettura tal-Epoka Spanjola fiż-Żona l-Qadima ta' Petare, Miranda]] [[File:Hacienda La Vega, El Paraiso, Caracas, Venezuela.jpg|thumb|left|Il-Hacienda La Vega f'Caracas, li tmur lura għall-1590, hija eżempju ta' arkitettura matul l-era Spanjola]] [[File:Conjunto Hacienda La Trinidad 3.jpg|thumb|Il-Hacienda La Vega f'Baruta, Miranda, li tmur lura għall-1590, hija eżempju ta' arkitettura matul l-era Spanjola]] [[File:Turen portuguesa venezuela.jpg|thumb|left|Arkitettura unika ta' Turén]] Ix-xogħol arkitettoniku fil-pajjiż jista' jmur lura għall-1000 QK, meta l-ewwel settlers wettqu xogħol ta' l-art bil-ħsieb ta' żvilupp agrikolu, ħakmu wkoll l-immaniġġjar tal-ġebel għal bini maħsub għall-ħażna. Aktar tard żviluppa arkitettura indiġena fi spazji akkwatiċi u tal-ġungla, li kellha l-aktar eżempji rappreżentattivi tagħha fid-djar tas-stilt, ix-shabonos u l-churuatas (għarix) ta' interess kollettiv, ikkaratterizzati minn ponta konika u struttura ċirkolari. Dawn tal-aħħar huma l-aktar proliferati fil-pajjiż, għandhom speċifiċità skont kull grupp etniku indiġenu u saru ikona tal-kultura Venezwelana. Bit-twaqqif tal-Kolonja, inkisbet arkitettura kkaratterizzata fuq kollox minn sobriety u sempliċità. Minħabba l-ftit perċezzjoni tal-ġeoloġija ekonomika li kienet inizjalment mogħtija lill-provinċja ta' dak iż-żmien, għażlet għal iffrankar ta' riżorsi allokati għall-kostruzzjoni, li ddetermina modestja mmarkata fil-bini ta' din il-fażi Id-djar bahareque u adobe, bi twieqi kbar, u mibnija madwar patios bil-weraq u hallways, proliferaw sakemm saru l-aktar komuni għal dak iż-żmien. L-akkomodazzjoni popolari hija notevoli mingħajr ħafna ostentazzjoni, u l-arkitettura reliġjuża wkoll baqgħet marbuta ma 'dak l-ispirtu, li dam matul is-seklu 19. Madankollu, il-kuluri pittoresk u jleqqu li bihom huma mżejna l-ħitan ta' barra tad-djar huma karatteristiċi tal-arkitettura kolonjali tal-pajjiż, b'mod partikolari fl-ibliet sħan, bħal Coro u Maracaibo. Is-seklu 20 kien ikkaratterizzat aktar mill-iżvilupp urban tiegħu mmirat lejn il-modernizzazzjoni. L-influwenza neo-barokka u Moorish kienu evidenti fil-kostruzzjoni tat-Teatru Nazzjonali u ċ-Ċirku l-Ġdid, minn periti notevoli bħal Alejandro Chataing. Kostruzzjonijiet bħat-Teatru Teresa Carreño u t-Torrijiet taċ-Ċentru Simón Bolívar, kif ukoll l-Iżvilupp mill-ġdid ta' El Silencio u l-Belt Università ta' Caracas (magħmula minn Carlos Raúl Villanueva), jiżvelaw l-impuls mogħti lill-arkitettura modernista fil-pajjiż, peress li fin-nofs. tas-seklu. Ta' min jinnota wkoll is-skyscrapers imponenti fil-kapitali mibnija waqt l-isplużjoni taż-żejt, bit-Twin Towers ta' Parque Central jispikkaw. === Gastronomija === Il-gastronomija tal-Venezwela hija mod varjat ta' kif tipprepara ikel u xorb magħmul f'dak il-pajjiż, li jikkostitwixxi r-riżultat tat-taħlita kulturali u gastronomika mill-Ewropa—speċjalment Spanja, l-Italja, il-Ġermanja, Franza, l-Olanda u l-Portugall—u l-Afrika—a sal- popolazzjonijiet ta' skjavi miġjuba mill-Ispanjoli—bil-gastronomija tal-popli indiġeni tal-pajjiż. [[File:Pabellón Criollo Venezolano.jpg|thumb|Pavaljun Creole, meqjus bħala l-platt nazzjonali tal-Venezwela.]] Għalkemm għandha dawn il-karatteristiċi universalment, il-gastronomija tal-Venezwela hija varjabbli u diversa daqs it-territorju nnifsu. Fir-reġjun kapitali tal-pajjiż, hija nnutata diversità akbar minħabba li hija punt ta' konfluwenza, peress li hija ċ-ċentru taż-żoni produttivi, u fejn tiġi riċevuta l-akbar influwenza Spanjola, Taljana u Ewropea oħra. Fir-reġjun tal-Lvant, minħabba li hija żona tal-Karibew, tippredomina kċina bbażata fuq ħut, awwisti u molluski bl-għaġin jew ross, li tiżvela wkoll l-influwenza tal-ikel marittimu Ewropew. Fil-Llanos huwa magħruf sew il-konsum taċ-ċanga u l-annimali kkaċċjati, kif ukoll il-produzzjoni kbira tiegħu ta' ġobon u prodotti tal-ħalib. Zulia, il-punent tal-pajjiż u Guayana mhumiex 'il bogħod minn dawn l-istess karatteristiċi, differenti fil-laħam tal-mogħoż, mogħoż u fenek, ġobon bħal palmita fl-ewwel tnejn, u fil-preżenza tal-qamħ f'dak l-aħħar reġjun, fejn Huma jipproduċu ġobon bħal Guayanés, ġobon bl-idejn, fost oħrajn Fl-Andes hemm orjentazzjoni aktar Ewropea, fejn aktar ħaxix u tuberi, qamħ, laħam tan-nagħaġ, trota kkultivata u prodotti tal-ħalib. Il-kċina tal-Venezwela għandha platti oħra magħrufa bħall-arepa, tip ta' bun inkaljat b'forma ċirkolari ta' għaġina tal-qamħ li jiġi kkunsmat mimli b’ikel ieħor jew użat bħala side dish, il-cahapas, il-mogħoż fil-ġewż tal-Indi, ir-reġina pepiada. , iċ-ċanga fuq stick, ixwi iswed, grill Creole, soppa tat-tripa, pisca Andina u bollos pelones fost oħrajn. It-tequeños, minbarra li huma wirt kulturali, huma l-aktar tip ta' appetizer apprezzat fil-pajjiż, u l-preparazzjoni ta' empanadas hija wkoll estensiva ħafna. Ta' kontribuzzjoni barranija huma l-fabada (minn Spanja) u l-pasticho (mill-Italja). Fost l-aktar xarbiet popolari hemm chicha Venezwelana u papelón bil-lumi. Il-birra hija l-iktar xarba alkoħolika kkunsmata, u l-punch tal-krema huwa wkoll prodott. Ir-rum Venezwelan għandu tradizzjoni kbira u huwa fost l-aqwa fid-dinja. === Ċinema u teatru === Iċ-ċinema Venezwelana bdiet il-produzzjoni tagħha fl-1896, sena biss wara l-ewwel produzzjoni tal-aħwa Lumière fi Franza. Iċ-ċinema nazzjonali ħa wkoll wieħed mill-aktar passi importanti tiegħu fl-1934 meta l-kwartieri ġenerali tal-laboratorji nazzjonali u Maracay Films ġew stabbiliti fil-belt ta' Maracay. Il-Miracle of the Lake, l-ewwel dokumentarju bil-kulur li sar fil-Venezwela u l-Amerika Latina, jiġi ffilmjat f'dan il-laboratorju. [[File:Teatro Nacional de Noche.JPG|thumb|Faċċata tat-Teatru Nazzjonali tal-Venezwela, Caracas.]] Iċ-ċinema Venezwelana, min-naħa tagħha, kienet ikkaratterizzata minn produzzjoni irregolari, għalkemm esperjenzat era tad-deheb fis-snin sebgħin u tmenin b’diretturi bħal Mauricio Walerstein, Clemente de la Cerda u Román Chalbaud, dan tal-aħħar awtur tal-film meqjus minn ħafna bħala li hu. l-aqwa esponent taċ-ċinema Venezwelana: The smoking fish (1977). Forsi l-aktar produttur tal-films ta' suċċess fil-pajjiż kienet Margot Benacerraf, li rebħet il-Palma tad-Deheb għall-Venezwela fil-Festival ta' Cannes tal-1959 bix-xogħol tagħha Araya. L-aktar diretturi rappreżentattivi huma Fina Torres, Elia Schneider, Alberto Arvelo, José Ramón Novoa u Diego Rísquez. Il-korp governattiv huwa ċ-Ċentru Nazzjonali Awtonomu taċ-Ċinematografija. Il-ħames films l-aktar li dehru fl-istorja taċ-ċinema Venezwelana huma Papita, maní, tostón (2013) ta' Luis Carlos Hueck (b'1,840,281 miljun telespettatur), Culpable Homicide (1984) ta' César Bolívar (1,335,552), Macu, The Policeman's Wife (1987). ) minn Solveig Hoogesteijn (1,180,621), Express Kidnapping (2005) minn Jonathan Jakubowicz, u Zero Hour (2010) minn Diego Velasco.​ Min-naħa tagħha, il-manifestazzjonijiet teatrali tal-Venezwela huma ddokumentati ħażin matul il-perjodu prekolombjan, parzjalment minħabba l-viżjoni Ewrocentrika tad-dinja u l-ftit żvilupp tat-tribujiet indiġeni lokali, meta mqabbla mal-Aztecs, Mayans u Incas. Madankollu, it-teatru wettaq funzjoni importanti f'termini ta 'tixrid tal-identità tat-tribù, żviluppa aktar fl-Andes tal-Venezwela, fejn kien użat għal skopijiet edukattivi u reliġjużi. Il-professjonalizzazzjoni tat-teatru kienet tiġi fi żmien il-Kolonja, madwar is-seklu 17. Intqal li t-teatru modern tal-Venezwela kien influwenzat fil-biċċa l-kbira mill-biċċiet ta' Tennessee Williams għat-trattament tiegħu tal-problemi tal-bnedmin, u ġie popolarizzat permezz tal-hekk imsejħa teatru tat-Trinità Qaddisa tal-Venezwela: José Ignacio Cabrujas, Isaac Chocron u Román. Chalbaud. L-attività tagħha hija abbundanti u tfittex li tarrikkixxi ruħha b’xogħlijiet universali u tekniki ta' interpretazzjoni ġodda Hemm bosta gruppi teatrali bħall-Kumpanija Nazzjonali tat-Teatru, Rajatabla, Theja, u s-Sedja tal-Palk tal-Venezwela. === Sports === L-oriġini tal-isport fil-Venezwela jistgħu jiġu rintraċċati lura għall-era kolonjali, meta l-baqar ġew introdotti fil-pajjiż fit-tieni nofs tas-seklu 16. Dan jagħti lok għall-coleus, sport ekwestri li jikkonsisti fit-twaqqigħ ta' barri minn denb, li joriġina minn xogħol agrikolu fil-pjanuri. Ta' l-istess data, jingħaddu l-blalen tal-Kreoli, logħba simili għall-boccia u l-petanque. Din l-aħħar modalità ġiet introdotta mill-patrijiet Spanjoli f'dak l-istess perjodu storiku, iżda l-popolarità tagħha kienet se tikber fis-seklu 20. Iż-żewġ prattiċi għandhom tradizzjoni twila fil-pajjiż. Xi arti marzjali bħall-garrote Tocuyan u l-ġlieda kontra sottomissjoni Karive huma wkoll indiġeni. [[File:TOROS COLEADOS.jpg|thumb|Coleo de toros huwa l-isport nazzjonali, li joriġina fiż-żoni rurali taċ-ċentru tal-pajjiż fi żminijiet kolonjali.]] Il-baseball huwa l-isport ewlieni fil-pajjiż. Il-popolarità ta' dan l-isport kibret b'mod straordinarju wara li, fl-1941, dan in-nazzjon ta' l-Amerika t’Isfel kien inkurunat fit-Tazza tad-Dinja tal-Baseball F'dan il-qasam spikkat b’mod notevoli, li ħadet seba' titli tas-Serje tal-Karibew, u kienet tlett darbiet tal-Baseball. Medalja tad-deheb fit-Tazza tad-Dinja. Il-Venezwelan Professional Baseball League, imwaqqfa fl-1945, hija dik li torganizza l-kompetizzjoni annwali ewlenija fil-qasam, u għandha tmien timijiet. Barra minn hekk, il-Venezwela hija t-tieni l-akbar esportatur ta' plejers tal-baseball, ssuperat biss mir-Repubblika Dominicana. Fl-2008, total ta' 729 plejer tal-baseball tal-Venezwela kellhom kuntratt fil-baseball professjonali barrani Huwa importanti ħafna għall-pajjiż li jsegwi l-karriera sportiva tal-Venezweli fil-kampjonat tal-baseball Amerikan. Ta' min jinnota li l-Venezwela tidher bħala waħda mill-potenzi dinjija f’dan l-isport. Għandu wkoll tim tal-baseball tan-nisa li rebaħ il-midalja tal-bronż fil-kampjonat dinji tal-baseball f’dik il-kategorija fl-2016. Il-basketball huwa meqjus bħala wieħed mill-aktar sports popolari fil-pajjiż Din id-dixxiplina sportiva hija rappreżentata mill-Federazzjoni tal-Basketball tal-Venezwela (FVB) affiljata mal-FIBA. L-attività tagħha hija maqsuma fil-Lega Professjonali u l-Lega Nazzjonali. It-tim f'avvenimenti internazzjonali pparteċipa fil-Logħob Olimpiku ta' Barċellona tal-1992, li kien l-unika parteċipazzjoni Olimpika tiegħu, u fit-Tazzi tad-Dinja tal-1990, 2002, 2006 u 2023. Ikkwalifika wkoll għal diversi Tournaments tal-Ameriki (Pre-Olimpiċi), Kampjonati. FIBA Americas (Pre-Tazza tad-Dinja) u Logħob Pan Amerikan. Fl-NBA ipparteċipaw diversi Venezweljani, l-aktar magħruf ikun Carl Herrera. L-akbar proeza tal-basketball Venezwelan s'issa kienet il-midalja tad-deheb fil-Kampjonat FIBA ​​tal-Ameriki tal-2015, u mhux inqas importanti t-tliet titli tal-Kampjonat tal-Basketball tal-Amerika t'Isfel fl-1991, 2014 u 2016. Il-futbol ra l-popolarità tiegħu tiżdied f'dawn l-aħħar snin, u sar sport li jiġbed folol fil-pajjiż. Organizzata mill-Federazzjoni tal-Futbol Venezwelana (FVF), affiljata mal-FIFA. Iż-żieda fir-rebħiet u l-kwalità tal-logħob tat-tim tal-futbol tal-Venezwela sa mill-2001 stimulat l-iżvilupp f'din id-dixxiplina, kif ukoll l-attrazzjoni tal-partitarji. Il-Venezwela organizzat Copa América għall-ewwel darba fit-42 edizzjoni tagħha fl-2007, għalkemm l-aħjar parteċipazzjoni tagħha fit-tournament kienet fl-2011, u kisbet ir-raba' post L-akbar kisbiet tal-futbol Venezwelan kienu żewġ titli fil-Kampjonat tan-Nisa ta' taħt is-17-il sena tal-Amerika t'Isfel fl-2013. u 2016 u runner-up fil-Kampjonat tal-Futbol ta' l-Amerika t’Isfel 2013 Laħqu wkoll runner-up fit-Tazza tad-Dinja tal-Futbol U-20 2017 Fil-varjazzjoni tagħha tal-futsal, il-Venezwela kisbet karriera importanti. sar champion fil-Kampjonat Dinji tal-Futsal AMF fl-1997.387​Fl-isports bil-mutur, l-iktar Venezwelan prominenti kien Johnny Cecotto. Sar l-iżgħar champion tad-dinja fl-istorja tal-muturi billi rebaħ il-Grand Prix ta' Franċiż fit-350cc, u żied il-Kampjonat tad-Dinja 750cc mat-titli tiegħu. F'din id-dixxiplina jispikka wkoll Carlos Lavado, li reba darbtejn il-Kampjonat tad-Dinja tal-250cc, u Pastor Maldonado, sewwieq tat-tlielaq tal-Formula 1, rebbie[ tal-Grand Prix ta' Spanja tal-2012.388 Min-naħa l-oħra, fl-isports individwali l-aktar prominenti fil-Venezwela huwa l-boxing, b'bażi kbira ta' partitarji. Il-pajjiż ipproduċa boxers mill-aqwa fil-livell internazzjonali, u huwa segwit b'interess mill-Venezwelani. Fl-isport tax-xitwa, il-Venezwela spikkat fl-iski Nordiku ma' César Baena. F'dak li għandu x'jaqsam mal-atletika, fit-triple jump, il-Venezwela spikkat grazzi għal Yulimar Rojas li rebħet il-midalja tal-fidda fil-Logħob Olimpiku ta' Rio 2016, u ħames snin wara kienet se ssir championa Olimpika fil-Logħob Olimpiku ta' Tokyo 2020, u b'hekk stabbiliet rekord. rekord dinji u Olimpiku b’qabża ta’ 15.67 m. Fil-karate, il-Venezwela hija l-uniku pajjiż fl-Amerika Latina li huwa fost l-aqwa 15 fid-dinja, fit-12-il post speċifikament, biex b'hekk rebaħ 3 midalji tad-deheb, 3 tal-fidda u 8 tal-bronż għal total ta' 14 fid-dinja , bl-aktar esponent prominenti ta' dan l-isport ikun Antonio Díaz. Ir-rugby ilu jiġi pprattikat ukoll mis-snin ħamsin, introdott fil-pajjiż minn ħaddiema taż-żejt ta' oriġini Brittanika. Illum il-ġurnata hija popolari ħafna fil-livell universitarju. === Pageants tas-sbuħija === Il-Venezwela hija distinta bħala “fabbrika ta' rġejjen tas-sbuħija”, peress li għandha t-titlu ta' Miss Univers 7 darbiet – konkors internazzjonali u annwali ta' sbuħija femminili li fih tiġi ġġudikata s-sbuħija integrali –, taħt biss l-Istati Uniti li rebħuha 9 drabi, kienu l-Amerikani li g[enu biex jintrodu/u l-konkors fil-Venezwela. Miss Venezuela bdiet bħala konkors tas-sbuħija fl-1952 sponsorjat mil-linja tal-ajru Pan Am u kumpanija li timmanifattura l-malji tal-għawm. Il-pajjiż għandu aktar minn 200 akkademja tal-immudellar fejn tfajliet mill-età ta’ 4 snin huma mħarrġa f’dixxiplini bħall-makeup, il-faxxinu, it-taħdit fil-pubbliku, il-pożi tar-ritratti, l-espressjoni tal-ġisem, minbarra ħiliet oħra, peress li l-industrija renjanti saret waħda mill- l-aktar negozji qligħ u effiċjenti fil-pajjiż. Għalhekk, ir-renji huma parti mill-kultura popolari fil-Venezwela fejn isiru kważi 600 kompetizzjoni tas-sbuħija kull sena Il-kittieb Raúl Gallegos innota fil-ktieb tiegħu tal-2016, "Crude Nation: How Oil Riches Ruined Venezuela", "il-ġid taż-Żejt kabbar kultura. fejn id-dehra hija ta' importanza kbira.”​ Fl-istess ħin, il-Venezwela għandha waħda mill-ogħla rati ta' proċeduri kożmetiċi per capita fid-dinja.​ Il-fama tal-Venezwela fejn tidħol il-produzzjoni ta' rġejjen rebbieħa tal-kuruna qasmet il-fruntieri, peress li hemm diversi kandidati minn pajjiżi oħra, li jqabbdu s-servizzi tal-aġenziji tal-mudelli ta' dan il-pajjiż biex iħarrġuhom u b’hekk ikollhom opportunitajiet akbar biex jirbħu fil-konkorsi li fihom jipparteċipa.​ Il-moviment femminista fil-Venezwela wera matul is-snin kontra l-kult tal-konkors. === Simboli nazzjonali === Fil-Venezwela, minbarra li jirrikonoxxu l-bandiera, l-innu u t-tarka bħala simboli nazzjonali, elementi tipiċi oħra tal-flora u l-fawna nazzjonali ġew imsemmija bħala simboli tan-nazzjon.​ Jiġifieri: * L-​araguaney (Tabebuia chrysantha) ilha s-​siġra nazzjonali mid-​29 taʼ Mejju, 1948.​ Ismu huwa magħmul minn kelma taʼ oriġini indiġena u taħlita ta' kliem Grieg li jfisser fjura tad-​deheb, b’referenza għall-​kulur isfar. * L-orkidea (Cattleya mossiae) ġiet iddikjarata l-fjura nazzjonali fit-23 ta' Mejju, 1951. L-ispeċi mossiae ġiet skoperta fil-Venezwela fl-1830. * It-turpial (Icterus icterus) ilu l-għasfur nazzjonali mit-23 ta' Mejju, 1958. Huwa għasfur b'wienaħ ta' madwar 24 ċentimetru, li huwa distint mill-kulur isfar-oranġjo tiegħu mal-ġisem kollu, ħlief ir-ras u l-ġwienaħ. li huma suwed b'partijiet bojod, u post blu madwar l-għajnejn. * Alma llanera huwa joropo rilaxxat fl-1914, li l-mużika tiegħu kienet komposta minn Pedro Elías Gutiérrez ibbażat fuq test ta' Rafael Bolívar Coronado Huwa meqjus bħala t-tieni innu nazzjonali tal-Venezwela. * Il-liquiliqui huwa l-kostum tipiku nazzjonali tal-Venezwela, iddikjarat fis-17 ta' Marzu, 2017. Jintuża l-aktar bħala ilbies maskili għal festi u avvenimenti soċjali, kif ukoll għaż-żfin joropo. Tikkonsisti f'ġakketta, qliezet u espadrilles. F'ċerti partijiet qed isir b'trims ta' kuluri differenti u jintuża bħala kostum komuni jew taż-żfin bl-espadrilles. === Festi === Il-Venezwela hija r-raba' pajjiż fl-Amerika Latina fin-numru ta' festi.397​ Hemm ukoll festi importanti ħafna fil-livell reġjonali minħabba s-sinifikat kulturali tagħhom, bħal dik tad-Divina Pastora (14 ta' Jannar) f'Lara, n 19​ il-Verġni tal-Consolación (15 ta' Awwissu) f'Táchira, il-Virgen del Socorro (13 ta' Novembru) f'Carabobo u l-Verġni ta' Chiquinquirá (18 ta' Novembru) fiż-Zulia, li tiġi ċċelebrata bil-Fiera La Chinita. == Bliet skond il-popolazzjoni == <gallery> File:Caracas Panoramica 1.jpg|Caracas File:A view of Caracas, Venezuela.jpg|Caracas File:Plaza Venezuela Noche.jpg|Caracas File:Edificios de Oficinas Conjunto Parque Central alt.jpg|Caracas File:Caracas 20150125 372.jpg|Caracas File:Vista Correo Carmelitas.jpg|Caracas File:Casa Amarilla de Caracas - 2015.JPG|Caracas File:Catedral de Caracas.JPG|Caracas File:Bolivar-plaza-caballo-caracas.JPG|Caracas File:Maracaibo panoramica avenida Cecilio Acosta cuted.jpg|Maracaibo, Zulia File:Valencia panorama.jpg|Valencia, Carabobo File:Parque Urb Prebo Valencia Edo. Carabobo.JPG|Valencia, Carabobo File:Plaza Bolívar de Valencia.jpg|Valencia, Carabobo File:Sur de Valencia desde la Torre Castillito.jpg|Valencia, Carabobo File:Street in Valencia city.jpg|Valencia, Carabobo File:Teatro municipal de Valencia.jpg|Valencia, Carabobo File:Arco de Carabobo.JPG|Valencia, Carabobo File:Ccmetropolis.JPG|Valencia, Carabobo File:BarquisimetoCollage.png|Barquisimeto, Lara File:Maracay cerro (cropped).jpg|Maracay, Aragua File:Concejo Municipal Girardot.jpg|Maracay, Aragua File:Redoma San Jacinto.jpg|Maracay, Aragua File:La soledad, maracay.jpg|Maracay, Aragua File:Plaza girardot.jpg|Maracay, Aragua File:Maracay norte.jpg|Maracay, Aragua File:Vista aérea de Ciudad Guayana, estado Bolívar. Venezuela.jpg|Ciudad Guayana, Bolívar File:Salto la Llovizna, Bolívar, Venezuela (2).JPG|Ciudad Guayana, Bolívar File:Petare 1.JPG|Petare, Miranda File:Petare2004-8b.jpg|Petare, Miranda File:Road to Petare.jpg|Petare, Miranda File:Bigott Foundation.jpg|Petare, Miranda File:Plaza Sucre Petare.jpg|Petare, Miranda File:Petare.jpg|Petare, Miranda File:Comercio Petare.jpg|Petare, Miranda File:Campus Santa Maria.jpg|Petare, Miranda File:CapillaMaríaMagdalena.jpg|Petare, Miranda File:MuseodePetare.jpg|Petare, Miranda File:Fundalamas.jpg|Petare, Miranda File:Cabletren de Petare Municipio Sucre Caracas Venezuela.jpg|Petare, Miranda File:Plaza El Estudiante de Maturin.jpg|Maturín, Monagas File:Iglesia de San Simón (Maturín) by Cesar Perez.jpg|Maturín, Monagas File:Torre Espacial Lumino-Cromática.jpg|Maturín, Monagas File:Redoma Juana La Avanzadora (Noche).JPG|Maturín, Monagas File:Plaza los escritores de Maturin 2017.jpg|Maturín, Monagas File:Iglesia Católica Nuestra Señora del Carmen.JPG|Maturín, Monagas File:IglesiaCalderasBarinasVenezuela.jpg|Barinas, Barinas File:Plaza del estudiante (José Félix Rivas).jpg|Barinas, Barinas File:Casa de la Cultura Napoleon Sebastian Artega en Barinas.jpg|Barinas, Barinas File:Plaza Bolívar de Barinas Estatua Ecuestre.jpg|Barinas, Barinas File:Plaza Paez de Barinas.jpg|Barinas, Barinas File:CollageSCB.jpg|San Cristóbal, Táchira File:Ciudad Bolívar historical zone.jpg|Ciudad Bolívar, Bolívar File:House of the Congress of Angostura.jpg|Ciudad Bolívar, Bolívar File:Ciudad Bolivar.JPG|Ciudad Bolívar, Bolívar File:Cathedral of Ciudad Bolivar.jpg|Ciudad Bolívar, Bolívar File:Catedral Barcelona Anzoátegui Venezuela.jpg|Barcelona, Anzoátegui File:Cumana sucre.jpg|Cumaná, Sucre File:Avenida Perimetral - panoramio.jpg|Cumaná, Sucre File:Vista Casco Histórico de Cumaná, Edo. Sucre.jpg|Cumaná, Sucre File:Iglesia Catedral de Cumaná, Venezuela.jpg|Cumaná, Sucre File:Calle Sucre, San Francisco - panoramio.jpg|Cumaná, Sucre File:Puntofijo callecolombia.JPG|Punto Fijo, Falcón File:Panoramica de cabimas hacia el oeste.png|Cabimas, Zulia File:Plaza Bolívar de la Ciudad de Mérida.jpg|Mérida, Mérida File:Sur de Mérida (Venezuela).JPG|Mérida, Mérida File:Ciudad de Merida, Venezuela.jpg|Mérida, Mérida File:Vista panorámica plaza Heroinas.jpg|Mérida, Mérida File:Teleferico Mukumbari Merida Vzla.jpg|Mérida, Mérida File:Plaza Gran Mariscal de Ayacucho Antonio José de Sucre I.JPG|Mérida, Mérida File:Parque Nacional Mochima Puerto La cruz, Edo Anzoategui..JPG|Puerto La Cruz, Anzoátegui File:Puerto La Cruz desde una azotea.JPG|Puerto La Cruz, Anzoátegui File:Vista aérea de Las Villas.jpg|Puerto La Cruz, Anzoátegui File:Noviembrea (25).jpg|Guatire, Miranda File:Ciudad Ojeda.jpg|Ciudad Ojeda, Zulia File:Monumento a la Federación Venezolana I.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Estación de Servicio Lara, Coro, Estado Falcón, Venezuela.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Balcon Arcaya.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:North American F-86K Sabre, Venezuela - Air Force AN1944608.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Patio Casa de las Ventanas de Hierro.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Turmero, Urb. San Pablo.jpg|Turmero, Aragua File:Los Teques cathedral.jpg|Los Teques, Miranda File:Los Teques, 1940s.jpg|Los Teques, Miranda File:Metroteques.JPG|Los Teques, Miranda File:Los Teques 2000 002.jpg|Los Teques, Miranda File:Parque Knoop 000b.jpg|Los Teques, Miranda File:Paseo Lamas de los Teques y sus sombrillas.jpg|Los Teques, Miranda File:Santuario a la Virgen de Coromoto - Guanare, Edo Portuguesa.jpg|Guanare, Portuguesa File:Guanare 2010 010.JPG|Guanare, Portuguesa File:Guanare 2010 004.JPG|Guanare, Portuguesa File:Catedral de Guanare.jpg|Guanare, Portuguesa File:Gobernación del Estado Yaracuy.JPG|San Felipe, Yaracuy File:Plaza Rafael Andrade.JPG|San Felipe, Yaracuy File:Museo Carmelo Fernández.jpg|San Felipe, Yaracuy File:La Catedral de San Felipe.jpg|San Felipe, Yaracuy File:Cacique Yaracuy.jpg|San Felipe, Yaracuy File:Plaza Bolívar de San Felipe (2017).jpg|San Felipe, Yaracuy File:Acarigua 2010 003.JPG|Acarigua, Portuguesa File:Producción de arroz, Acarigua, Venezuela.JPG|Acarigua, Portugues File:Acarigua 2010 004.JPG|Acarigua, Portugues File:Acarigua 2010 001.JPG|Acarigua, Portugues File:Iglesia matriz de Carora.jpg|Carora, Lara File:Paseo la Virgen El Tigre Anzoátegui.jpg|El Tigre, Anzoátegui File:Centro Comercial San Remo Mall.JPG|El Tigre, Anzoátegui File:Guarenas.jpg|Guarenas, Miranda File:Laguna de Nueva Casarapa- Guarenas.jpg|Guarenas, Miranda File:27 DE FEBRERO (DOÑA MENCA DE LEONI).JPG|Guarenas, Miranda File:Valle del Turbio y Tarabana.jpg|Cabudare, Miranda File:Carúpano.jpg|Carúpano, Sucre File:Calle Independencia Casco Histórico.jpg|Carúpano, Sucre File:Av. Perimetral.jpg|Carúpano, Sucre File:Bahía de Guayacán de los Pescadores.jpg|Carúpano, Sucre File:El Boquete.jpg|Carúpano, Sucre File:Letras de Carúpano.jpg|Carúpano, Sucre File:Vista aérea de San Fernando de Apure (Apure) y Puerto Miranda (Guárico) y el Río Apure. Venezuela..jpg|San Fernando de Apure, Apure File:Catedral San Agustín Guacara.jpg|San Agustín de Guacara, Carabobo File:Noche en Puerto Cabello.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Teatro Municipal - panoramio (2).jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Iglesia Nuestra Señora de la Coromoto - panoramio.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Plaza Bolívar - panoramio.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Plaza el Agila - panoramio.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Iglesia, casco histórico de Puerto Cabello 2.JPG|Puerto Cabello, Carabobo File:Sirenas, malecón de Puerto Cabello.JPG|Puerto Cabello, Carabobo File:Eltocuyo.jpg|El Tocuyo, Lara File:Río Tocuyo, Venezuela.jpg|El Tocuyo, Lara File:Avenida Circumvalacion 2 El Tocuyo. 1999 001.jpg|El Tocuyo, Lara File:Catedral de El Tocuyo (Templo La Concepcion) 1999 001.jpg|El Tocuyo, Lara File:Panorámica de Valera.jpg|Valera, Trujillo File:Valera con zoom desde Carvajal.JPG|Valera, Trujillo File:Valera vista de las acacias.jpg|Valera, Trujillo File:Valera desde Sabana Libre 4.JPG|Valera, Trujillo File:Valera centro.JPG|Valera, Trujillo File:Vista aérea de La Victoria. estado Aragua. Venezuela.jpg|Nuestra Señora de La Victoria, Aragua File:Cuartel en La Victoria, Edo. Aragua.JPG|Nuestra Señora de La Victoria, Aragua File:Un buen dia en la Plaza Campo Elias.jpg|Nuestra Señora de La Victoria, Aragua File:Alcaldía de Francisco Linares Alcántara.jpg|Valle de Santa Rita de Cascia File:Abadía de Güigüe (Carabobo, Venezuela).jpg|Güigüe, Carabobo File:Aereo1.jpg|Anaco, Anzoátegui File:Catedral calabozo venezuela.jpg|Calabozo, Guárico File:Represa calabozo venezuela.jpg|Calabozo, Guárico File:Silos calabozo venezuela.jpg|Calabozo, Guárico File:Casastipicasclbz.jpg|Calabozo, Guárico File:Quibor 1999 001.jpg|Quíbor, Lara File:Quibors.jpg|Quíbor, Lara File:Plaza Bolívar El Vigía.png|El Vigía, Mérida File:Iglesia San Juan Bautista, San Carlos.jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Blanquera.jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Catedral Inmaculada Concepción iluminación..jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Autodromo Internacional de San Carlos.jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Mariarakirche.jpg|Mariara, Carabobo File:Asi es ocumare del tuy y los indios coromotanos.jpg|Ocumare del Tuy, Miranda File:Plaza Bolivar de Yaritagua 1.jpg|Yaritagua, Yaracuy File:Nuestra Señora del Rosario de Cúa Church 1.jpg|Cúa, Miranda File:Perimetral Avenue, Cúa.jpg|Cúa, Miranda File:Iafetren.JPG|Cúa, Miranda File:View of Cúa.jpg|Cúa, Miranda File:Street of Cúa 1.jpg|Cúa, Miranda File:Street of Cúa 3.jpg|Cúa, Miranda File:Iglesia de Araure.JPG|Araure, Portuguesa File:Morros de San Juan1.jpg|San Juan de los Morros, Guárico File:TOROS COLEADOS.jpg|San Juan de los Morros, Guárico File:Tarde junto al sanjuanote.JPG|San Juan de los Morros, Guárico File:Mirador a los Morros de San Juan.jpg|San Juan de los Morros, Guárico File:Basílica de Nuestra Señora de la Consolación.JPG|Táriba, Táchira File:IglesiacatedralnuestraseñoradelcarmenGuasdualitoapureVenezuela.png|Guasdualito, Apure File:2da avenida mas importante de pto.ayacucho la 23 de enero-venezuela.jpg|Puerto Ayacucho File:Panoramica de machique.jpg|Machiques, Zulia File:Plaza Sucre de Cagua.jpg|Cagua, Aragua File:Calle Centro de Cagua.jpg|Cagua, Aragua File:Iglesia Parroquial de Cagua - panoramio.jpg|Cagua, Aragua File:Cruce de las calles Rondón y Bolívar desde el C. C. Multicentro - panoramio.jpg|Cagua File:Playa paraiso.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Hotel Wyndham Concorde Resort Isla de Margarita, Porlamar Nueva Esparta, Venezuela 14.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Modern Architerture in Porlamar, Margarita Island.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Building in Porlamar 2.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Centro de Polamar 1982.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Via del Tren Cua - Charallave - Caracas - panoramio.jpg|Santa Rosa de Lima de Charallave, Miranda File:Castillo de Santa Rosa, La Asunción.JPG|La Asunción, Nueva Esparta File:CASA DE LA ASUNCION EN NUEVA ESPARTA VENEZUELA.JPG|La Asunción, Nueva Esparta File:Panorámica de la población de La Asunción.jpg|La Asunción, Nueva Esparta File:Collage Valle de la Pascua.png|Valle de la Pascua, Guárico File:Plaza Cristobal Mendoza.jpg|Trujillo, Trujillo File:VirgendelaPaz.jpg|Trujillo, Trujillo File:Quibor 1999 001.jpg|Quíbor, Lara File:Imge013.jpg|Tinaquillo, Cojedes File:Taguanes.JPG|Tinaquillo, Cojedes File:Iglesia de Tinaquillo, Estado Cojedes, Venezuela.JPG|Tinaquillo, Cojedes File:IMG-20220410-WA0029.jpg|Puerto Píritu, Anzoátegui File:Fertiles Valles de El Limón.jpg|El Limón, Aragua File:Socopó (2020).jpg|Socopó, Barinas File:Plaza Bolívar de Socopó.JPG|Socopó, Barinas File:Estatua de Simón Bolívar (Socopó).JPG|Socopó, Barinas File:Iglesia Cristo Rey (Socopó).JPG|Socopó, Barinas File:Vista de ciudad de Bocono.jpg|Boconó, Trujillo File:Plaza de punta de mata.jpg|Punta de Mata, Monagas File:Plaza Bolívar en Ejido (Campo Elías).jpg|San Buenaventura de Ejido, Mérida File:Upatalognview.JPG|Upata, Bolívar File:Ciudad de Rubio sede de la TV Comunitaria.jpg|Santa Bárbara de Rubio, Táchira File:Puerto Viejo, Catia La Mar.jpg|Catia La Mar, La Guaira File:Plaza Mayor de Catia La Mar.jpg|Catia La Mar, La Guaira File:Cielo y vista aereas de Catia La Mar 2012 005.jpg|Catia La Mar, La Guaira File:Tumeremo.jpg|Tumeremo, Bolívar File:Monumento al Nazareno en Caripito.jpg|Caripito, Monagas File:Recreación sobre Agua.JPG|Santa Bárbara del Zulia File:Vista de Tucupita.jpg|Tucupita, Delta Amacuro File:Plaza Bolívar de San José de Guanipa.jpg|San José de Guanipa, Anzoátegui File:Estatua de Maria Lionza en Chivacoa.tif|Chivacoa, Yaracuy File:Vista desde Cerro el Morro.jpg|Lechería, Anzoátegui File:Casas en Puerto Morro, edo. Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Lechería, Estado Anzoátegui, Venezuela 264.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Hotel en Lechería, edo. Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Muelle del CC Plaza Mayor, edo. Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Lechería, Estado Anzoátegui, Venezuela 263.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Puerto Morro, estado Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Fuertemilitarzaraza.jpg|Zaraza, Guárico File:Salias-2008.jpg|Zaraza, Guárico File:Club-agrodiza.jpg|Zaraza, Guárico File:Los-alamos-2008.jpg|Zaraza, Guárico File:Centrocolonialzaraza.jpg|Zaraza File:Silos-2008.jpg|Zaraza, Guárico File:San gabriel Catedral.jpg|Zaraza, Guárico File:Plaza Bolívar de Nirgua.jpg|Nirgua, Yaracuy File:Carnavales de salom1.jpg|Nirgua, Yaracuy File:Plaza Bolívar de Santa Rita.jpg|Santa Rita, Zulia File:CASCO-DENTRAL-DE-GUANTA.jpg|Guanta, Anzoátegui File:Troncal 3 between Morón and Boca de Aroa, Venezuela.jpg|Morón, Carabobo File:SantoCristo.jpg|Pariaguán, Anzoátegui File:Plaza Bolivar ( San Juan de Colón).jpg|San Juan de Colón, Táchira File:Altagracia de Orituco centro.jpg|Nuestra Señora de Altagracia de Orituco, Guárico File:Plaza Bolívar de San Antonio de Los Altos, Estado Miranda 01.jpg|San Antonio de Los Altos, Miranda File:Iglesia Caicara del Orinoco.jpeg|Caicara del Orinoco, Bolívar File:Iglesia de Biruaca.JPG|Biruaca, Apure File:SVMI Maiquetia.jpg|Urimare, Vargas, La Guaira File:Dawn in Puerto Encantado.jpg|Port Imsaħħra (Puerto Encantado), Higuerote, Miranda File:Panorámica de Santa Bárbara de Barinas.jpg|Santa Bárbara de Barinas File:Plaza Bolívar de San José de Guanipa.jpg|San José de Guanipa, Anzoátegui File:Iglesia Santa Ana de Morón.jpg|Santa Ana de Morón, Carabobo File:Troncal 3 between Morón and Boca de Aroa, Venezuela.jpg|Santa Ana de Morón File:Panoramic view of Pampatar beach.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Turismo en Pampatar 5.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Bahía Playa de Pampatar..jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Pampatar - Vista Parcial - panoramio.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Panoramic view of Pampatar, Margarita Island.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Fortín de Pampatar.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:La Guaira, estado Vargas.jpg|La Guaira, La Guaira File:Vargas01.JPG|La Guaira, La Guaira File:Litoral Central.JPG|La Guaira, La Guaira File:La Guaira, puerto y aeropuerto.JPG|La Guaira, La Guaira File:PEDRO MARIA UREÑA.jpg|Ureña, Táchira File:Barrio Bonilla De Ureña.jpg|Ureña, Táchira File:Maiquetia coast.jpg|Maiquetía, Nueva Esparta File:Maiquetiaairport.jpg|Maiquetía, Nueva Esparta File:Vista de Maiquetía - Gustavo Langenberg Winckelmann (1896).jpg|Maiquetía File:Canales de Río Chico.JPG|Río Chico File:PLAYAS DE RIO CHICO.jpg|Río Chico File:Virgen de Las Mercedes (Río Chico).jpg|Río Chico File:IMAG0566.jpg|Tinaco, Cojedes File:Amanecer Tinaquero.jpg|Tinaco, Cojedes File:Vista aérea de San Fernando de Apure (Apure) y Puerto Miranda (Guárico) y el Río Apure. Venezuela..jpg|Puerto Miranda, Guárico File:Cordero-tachira-1-.jpg|Cordero, Táchira File:Iglesia de Ntra Sra del Carmen.JPG|San Sebastián de los Reyes File:Santa Elena de Uairen, Bolívar, Venezuela - panoramio (6).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar 30 File:Santa Elena de Uairen, Bolívar, Venezuela - panoramio (9).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Santa Elena de Uairen, Bolívar, Venezuela - panoramio (3).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Sector 10, Santa Elena de Uairén, Bolívar, Venezuela - panoramio (5).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Iglesia de Santa Elena de Uairén..jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Aereopuerto de Santa Elena de Uairén.JPG|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:El Callao 1.jpg|El Callao, Bolívar File:Entrada a Magdaleno.jpg|Magdaleno, Aragua File:Plaza Bolívar de Magdaleno.jpg|Magdaleno, Aragua File:Vista Playas de Macuto.JPG|Macuto, Vargas, La Guaira File:Virgen Las Mercedes, San José de Barlovento.jpg|San José de Barlovento, Miranda File:Venezuela - Naiguatá - Vista al muelle tras el atardecer.jpg|Naiguatá, Vargas, La Guaira File:Malecon Principal - Club Puerto Azul.jpg|Naiguatá, Vargas, La Guaira File:Michelena.jpg|Michelena, Táchira File:Iglesia San Martin de Tours II.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Colonia Tovar Flores.JPG|Colonia Tovar, Aragua File:Hotel Selva Negra Colonia Tovar Edo. Aragua.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Colonia tovar10.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Chalet en la Colonia Tovar.JPG|Colonia Tovar, Aragua File:Paisaje Colonia Tovar.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Cantarrana.png|Cantarrana, Sucre File:El Palmar Plaza Bolívar.JPG|El Palmar, Bolívar File:Parroquia el junko estado vargas Venezuela.jpg|El Junko, Vargas, La Guaira File:Plaza Bolívar de Atabapo.jpg|San Fernando de Atabapo, Amazonas File:Playa Mono Manso - Chuspa - Venezuela.jpg|Caruao, Vargas, La Guaira File:Curiapolandschaft.jpg|Curiapo, Delta Amacuro File:Curiapo.jpg|Curiapo, Delta Amacuro File:Campamente el Rio del Cuyuni El Dorado - panoramio.jpg|El Dorado, Sifontes, Bolívar File:Puente colgante sobre el río Cuyuní.jpg|El Dorado, Sifontes, Bolívar File:Iglesiachuspa.jpg|Chuspa, La Guaira File:San Carlos de Rio Negro 2002.jpg|San Carlos de Río Negro, Amazonas File:Pedra de Cucuí - panoramio.jpg|Pedra de Cucuí, San Carlos de Río Negro, Amazonas File:Turismo isla la tortuga venezuela.jpg|Gran Roque, Dependencias Federales File:Village Gran Roque.jpg|Gran Roque, Dependencias Federales File:Montañas en Los Roques Venezuela.JPG|Gran Roque, Dependencias Federales File:Iglesia del Gran Roque.jpg|Gran Roque, Dependencias Federales File:Playa Mono Manso - Chuspa - Venezuela.jpg|Chuspa, La Guaira File:Queniquea.png|Queniquea, Táchira </gallery> == Gallerija == <gallery> File:Petroindustrial.jpg|Refinería El Palito File:Lago Dique.png|Lag Dique (Lago Dique), Parroċċa ta' Carayaca, Muniċipalità ta' Vargas, La Guaira File:Playa Mono Manso - Chuspa - Venezuela.jpg|Bajja Mono Manso, Chuspa, Parroċċa ta' Caruao, Muniċipalità ta' Vargas, La Guaira File:Parroquia el junko estado vargas Venezuela.jpg|Parroċċa El Junko, Muniċipalità ta' Vargas, La Guaira File:Cerro Maria lionza.jpg|Muntanji ta' Sorte (Montaña de Sorte) File:Río Icabarú.jpg|Ikabaru File:Higuerote 2000 064.JPG|Cabo Codera, Municipio Brion, Miranda File:Scratching the Sky.jpg|Pico Naiguatá/Naiguatá Peak File:CADENA MONTAÑOSA DEL IMATACA.jpg|Sierra de Imataca/Firxa tal-muntanji ta' Imataca File:Sierra Imataca.jpg|Sierra de Imataca/Firxa tal-muntanji ta' Imataca File:PicoBolivar2.jpg|Pico Bolívar/Bolivar Peak File:Peak Bolivar Venezuela's largest.JPG|Sierra Nevada de Mérida/Firxa tal-muntanji Merida Nevada File:Pico Bonpland visto desde el Pico Humboldt.JPG|Pico Bonpland/Bonpland Peak File:Pico Humboldt.jpg|Pico Humboldt/Humboldt Peak File:Monte Roraima derivado 2013 000.jpg|Mountajna Roraima/Roraima Mountaint (Monte Roraima) File:Los Jacuzzis.jpg|Mountajna Roraima/Roraima Mountaint (Monte Roraima) File:Roraima.jpg|Fuq ix-xellug, il-Kukenán tepuy; lejn il-lemin ir-Roraima. </gallery> == Referenzi == {{Referenzi}} {{Amerika t'Isfel}} [[Kategorija:Veneżwela]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika t'Isfel]] 7qgjgyhgdocddko7ajk2zl7qcus159q 331771 331762 2026-08-26T03:10:26Z ĠanniĠuzeppi 27231 331771 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika Bolivarjana tal-Veneżwela |isem_nattiv = <small>''República Bolivariana de Venezuela''</small> |isem_komuni = Veneżwela |stampa_bandiera = Flag of Venezuela.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Venezuela.svg |stampa_mappa = VEN orthographic.svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Veneżwela |ħolqa_emblema = Arma tal-Venezwela |ħolqa_demografija = Demografija tal-Veneżwela |mottu_nazzjonali = |innu_nazzjonali = ''[[Gloria al Bravo Pueblo]]''<br /><small>''Glorja lill-Poplu Kuraġġuż''</small><br /><center>[[Stampa:United States Navy Band - Gloria al Bravo Pueblo.ogg]]</center> |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Caracas]] |l-ikbar_belt = [[Caracas]] |latd=10 |latm=30 |latNS=N |lonġd=66 |lonġm=58 |lonġEW=W |tip_gvern = [[Repubblika kostituzzjonali]] [[Sistema presidenzjali|presidenzjali]] [[repubblika federali|federali]] taħt [[dittatorjat|dittatorjat]] [[awtoritarjaniżmu|awtoritarju]] |titlu_kap1 = [[President tal-Veneżwela|President]] |titlu_kap2 = [[Viċi President tal-Veneżwela|Viċi President]] |titlu_kap3 = [[Lista ta' Kelliema tal-Assemblea Nazzjonali tal-Veneżwela|President tal-Assemblea Nazzjonali]] |isem_kap1 = [[Delcy Rodríguez]] (ikkontestat) |isem_kap2 = [[Delcy Rodríguez]] (ikkontestat) |isem_kap3 = |żona_kklassifika = 33 |poż_erja = 33 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 916,445 |erja_mi_kw = 353,841 |perċentwal_ilma = 0.32 |sena_stima_popolazzjoni = 2012 |stima_popolazzjoni = 28,946,101<ref name="cia">{{Ċita web |data-aċċess=2013-06-07 |titlu=Archive copy |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201230052534/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html |arkivju-data=2020-12-30 |url-status=dead }}</ref> |poż_stima_popolazzjoni = 44 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = |sena_ċensiment_popolazzjoni = |densità_popolazzjoni_km2 = 30.2 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 77 |poż_densità_popolazzjoni = 181 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2013 |PGD_PSX = $396.848 biljun<ref name=imf2>{{ċita web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=32&pr.y=1&sy=2009&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=299&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=|titlu=Venezuela|pubblikatur=Fond Monetarju Internazzjonali|data-aċċess=2012-04-01|lingwa=en}}</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $13,633<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.748<ref name="HDI">{{ċita web|url=http://hdr.undp.org/en/mediacentre/humandevelopmentreportpresskits/2013report/ |titlu=Rapport tal-Iżvilupp Uman 2013|sena=2013|pubblikatur=Programm ta' Żvilupp tan-Nazzjonijiet Uniti|data=2013-03-14|data-aċċess=2013-03-14|lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 71 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = [[Indipendenza]] {{nobold|mill-[[Spanja]]}} |avveniment_stabbilit1 = minn [[Spanja]] |data_stabbilit1 = 5 ta' Lulju 1811 |avveniment_stabbilit2 = mill-Gran Kolombja |data_stabbilit2 = 13 ta' Jannar 1830 |avveniment_stabbilit3 = Rikonoxxuta |data_stabbilit3 = 30 ta' Marzu 1845 |avveniment_stabbilit4 = [[Kostituzzjoni tal-Venezwela|Kostituzzjoni attwali]] |data_stabbilit4 = 20 ta' Diċembru 1999 |valuta = [[bolívar tal-Veneżwela|Bolívar fuerte]] |kodiċi_valuta = VEF |żona_ħin = [[Ħin fil-Veneżwela|VET]] |differenza_ħku = –4 |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = |cctld = [[.ve]] |kodiċi_telefoniku = +58 |sena_PGD_nominali = 2013 |PGD_nominali = $345.651 biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $11,527<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = }} Il-'''Venezwela''' ({{awdjo|en-us-Venezuela.ogg|ˌvɛnəˈzweɪlə}}, uffiċjalment imsejħa r-'''Repubblika Bolivarjana tal-Venezwela''' ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]:''República Bolivariana de Venezuela''), hi pajjiż li tinsab fil-kosta tat-tramuntana tal-[[Amerika t'Isfel]]. It-territorju tal-Venezwela jkopri madwar 916,445 kilometru kwadru (353,841 mi kw) b'popolazzjoni stmata ta' madwar 29,100,000. Il-Venezwela hija kkunsidrata bħala stat ma' [[Pajjiżi megadiversi|bijodiversità estremament għolja]]. Il-Venezwela hija fost l-aktar pajjiżi urbanizzati fl-Amerika Latina; Il-maġġoranza l-kbira tal-Venezwelani jgħixu fl-ibliet tat-Tramuntana u l-kapitali. Il-Venezwela hija pajjiż tropikali, imdawwar fit-Tramuntana bil-Baħar Karibew jew il-Baħar tal-Antilles, b'estensjoni ta' 2,813 km; fin-nofsinhar, mar-Repubblika Federattiva tal-[[Brażil]] b'fruntiera ta' 2,000 km; lejn il-Lvant, mal-Oċean Atlantiku u r-Repubblika tal-[[Gujana]], li magħhom għandha linja tal-fruntiera ta' 743 km; u lejn il-punent, mar-Repubblika tal-[[Kolombja]]. Il-Venezwela għandha fruntieri marittimi ma' Aruba, [[Curaçao]], [[Saint Kitts u Nevis]], [[Trinidad u Tobago]] u [[Stati Uniti]]. It-territorju tal-Venezwela kien ikkolonizzat minn Spanja fl-1522 fost reżistenza mill-popli indiġeni. Fl-1811, sar wieħed mill-ewwel territorji Spanjoli Amerikani li ddikjaraw l-indipendenza tiegħu mill-Ispanjoli u saru parti mill-ewwel Repubblika federali tal-Kolombja (Gran Colombia). Hija sseparat bħala pajjiż sovran sħiħ fl-1830. Matul is-seklu 19, il-Venezwela sofriet taqlib politiku u awtokrazija, u baqgħet iddominata minn dittaturi militari reġjonali sa nofs is-seklu 20. Mill-1958, il-pajjiż kellu serje ta' gvernijiet demokratiċi, bl-eċċezzjoni fejn il-biċċa l-kbira tar-reġjun kien iggvernat minn dittatorjati militari, u l-perjodu kien ikkaratterizzat minn prosperità ekonomika. Il-kriżijiet ekonomiċi tas-snin 80 u 90 wasslu għal kriżijiet politiċi kbar u inkwiet soċjali mifrux, inklużi l-irvellijiet fatali ta' Caracazo tal-1989, żewġ attentati ta' kolp ta' stat fl-1992, u l-impeachment ta' president fuq akkużi ta' abbuż ta' fondi pubbliċi fl-1993 kollass tal-fiduċja fil-partiti eżistenti wassal għall-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela tal-1998, il-katalist għar-Rivoluzzjoni Bolivarjana, li bdiet b'Assemblea Kostitwenti fl-1999, fejn ġiet imposta Kostituzzjoni ġdida tal-Venezwela. Il-politiki populisti tal-benesseri soċjali tal-gvern ġew imsaħħa biż-żieda fil-prezzijiet taż-żejt, iż-żieda temporanja tal-infiq soċjali, u t-tnaqqis tal-inugwaljanza ekonomika u l-faqar fl-ewwel snin tar-reġim. Madankollu, il-faqar beda jiżdied b'rata mgħaġġla fis-snin 2010 L-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela tal-2013 kienet ikkontestata ħafna u qanqlet protesti mifruxa li qanqlet kriżi nazzjonali oħra li għadha sal-lum. Il-Venezwela esperjenzat ritorn demokratiku lura u saret stat awtoritarju. Tikklassifika baxx fuq il-miżuri internazzjonali tal-libertà tal-istampa u l-libertajiet ċivili u għandha livelli għoljin ta' korruzzjoni perċepita. Il-Venezwela hija pajjiż li qed jiżviluppa li għandu l-akbar riżervi taż-żejt magħrufa fid-dinja u kien wieħed mill-esportaturi ewlenin taż-żejt fid-dinja. Preċedentement, il-pajjiż kien esportatur sottożviluppat ta' rodotti agrikoli bħall-kafè u l-kawkaw, iżda ż-żejt malajr beda jiddomina l-esportazzjonijiet u d-dħul tal-gvern. L-eċċessi u l-politika ħażina tal-gvern eżistenti wasslu għall-kollass tal-ekonomija kollha tal-Venezwela. Il-pajjiż jissielet ma' iperinflazzjoni rekord, nuqqas ta' oġġetti bażiċi, qgħad, faqar, mard, mortalità għolja tat-trabi, malnutrizzjoni, problemi ambjentali, kriminalità serja u korruzzjoni. Dawn il-fatturi ppreċipitaw il-kriżi tar-refuġjati tal-Venezwela li fiha aktar minn 7.7 miljun ruħ kienu ħarbu mill-pajjiż sa Ġunju 2024. Fl-2017, l-aġenziji tal-klassifikazzjoni tal-kreditu ddikjaraw lill-Venezwela bħala inadempjenti fil-ħlasijiet tad-dejn. Il-kriżi fil-Venezwela kkontribwiet għal deterjorament rapidu tas-sitwazzjoni tad-drittijiet tal-bniedem. L-elezzjoni presidenzjali tal-2024 saret fit-28 ta' Lulju, 2024 biex jiġi elett president għal terminu ta' sitt snin li jibda mill-10 ta' Jannar, 2025. Stħarriġ li sar qabel l-elezzjoni indikaw li l-kandidat tal-oppożizzjoni González se jirbaħ b'marġni wiesa'. Wara li l-Kunsill Elettorali Nazzjonali (CNE) ikkontrollat ​​mill-gvern ħabbar riżultati parzjali li juru rebħa dejqa għal Maduro, il-biċċa l-kbira tal-mexxejja tad-dinja esprimew xettiċiżmu dwar ir-riżultati mitluba u ma rrikonoxxewx it-talbiet tas-CNE. Kemm González kif ukoll Maduro iddikjaraw lilhom infushom rebbieħa tal-elezzjonijiet. Ir-riżultati elettorali ma ġewx rikonoxxuti miċ-Ċentru Carter u l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani minħabba nuqqas ta' riżultati granulari, u ġew ikkontestati mill-oppożizzjoni, li ddikjarat rebħa kbira u tat aċċess għall-għadd tal-voti miġbura mill-osservaturi elettorali mill-biċċa l-kbira tal-voti. ċentri bħala evidenza. Wara t-tħabbir tar-riżultati mill-awtoritajiet elettorali, faqqgħu protesti madwar il-pajjiż. == Etimoloġija == Skont l-aktar verżjoni popolari u aċċettata, fl-1499, spedizzjoni mmexxija minn Alonso de Ojeda żaret il-kosta tal-Venezwela. Il-stilts houses fiż-żona tal-Lag Maracaibo fakkru lin-navigatur Taljan Américo Vespucio tal-belt ta' Venezja, l-Italja, u għalhekk sejjaħ ir-reġjun Veneziola, jew “Little Venezja”. Il-verżjoni Spanjola ta' Veneziola hija l-Venezwela. Martín Fernández de Enciso, membru tal-ekwipaġġ ta' Vespucci u Ojeda, ta' verżjoni differenti. Fix-xogħol tiegħu Summa de Geography, jistqarr li l-ekwipaġġ sab popli indiġeni li sejħu lilhom infushom Veneciuela. Għalhekk, l-isem "Venezuela" seta' evolva mill-kelma indiġena. Preċedentement, l-isem uffiċjali kien l-Stat tal-Venezwela (1830–1856), ir-Repubblika tal-Venezwela (1856–1864), Stati Uniti tal-Venezwela (1864–1953), u għal darb'oħra r-Repubblika tal-Venezwela (1953–1999). == Storja == === Storja prekolombjana === [[File:IdolosRoques.jpg|thumb|left|Immaġni tal-kult skolpita fiċ-ċeramika, Arċipelagu Los Roques.]] [[File:Petroglifo, Parque Waraira Repano.jpg|thumb|left|Petroglyph fil-Park Nazzjonali Waraira Repano.]] Hemm evidenza li kien hemm preżenza umana fiż-żona bħalissa magħrufa bħala l-Venezwela madwar 15,000 sena ilu. Instabu għodod fuq it-terrazzi għoljin tax-xmara tax-Xmara Pedregal fil-punent tal-Venezwela. Artifacts tal-kaċċa tal-Pleistocene tard, inklużi l-lanza, instabu f'serje simili ta' siti fil-majjistral tal-Venezwela; Skont id-dating bir-radjukarbonju, dawn iddataw għal bejn 13,000 u 7,000 QK. Mhux magħruf kemm kienu jgħixu nies fil-Venezwela qabel il-konkwista Spanjola; Ġie stmat għal miljun. Minbarra l-popli indiġeni magħrufa llum, il-popolazzjoni kienet tinkludi gruppi bħall-Kalina (Karibs), Auaké, Caquetio, Mariche u Timoto-Cuicas. Il-kultura Timoto-Cuica kienet l-aktar soċjetà kumplessa fil-Venezwela prekolombjana, b'rħula permanenti ppjanati minn qabel imdawra b'għelieqi imwarrbin imsaqqija. Id-​djar tagħhom kienu magħmula mill-​ġebel u l-​injam b'soqfa tal-​pajm. Kienu paċifiċi u jiddependu fuq it-tkabbir tal-għelejjel. L-għelejjel reġjonali kienu jinkludu patata u ullucos. Ħallew l-arti, partikolarment fuħħar antropomorfiku, iżda l-ebda monumenti kbar. Huma mibrum fibri tal-pjanti biex jinsġu fi tessuti u twapet għad-djar. Huma akkreditati li ivvintaw l-arepa, staple fil-kċina Venezwelana. Wara l-konkwista, il-popolazzjoni naqset b'mod sinifikanti, prinċipalment minħabba t-tixrid ta' mard infettiv mill-Ewropa. Kien hemm żewġ assi ewlenin tal-popolazzjoni pre-Kolombjana mit-tramuntana għan-nofsinhar: kienu jkabbru qamħ fil-punent u kassava fil-lvant. Partijiet kbar tal-pjanuri kienu kkultivati ​​b'taħlita ta' slash and burn u agrikoltura sedentarja permanenti. === Kolonizzazzjoni === [[File:Musterung-Welser-Armada.png|thumb|left|In-Navy Welser Ġermaniża qed tesplora l-Venezwela. Il-Welsers Ġermaniżi ħakmu l-Venezwela mill-1528 sal-1546, qabel ma reġgħet ittieħdet mill-Imperu Spanjol. Pittura mill-1560 minn Hieronymus Köler.]] Fl-1498, matul it-tielet vjaġġ tiegħu lejn l-Ameriki, Kristofru Kolombu salpa ħdejn id-Delta tal-Orinoco u niżel fil-Golf ta' Paria. Sorpriż bil-kurrent marittimu kbir ta' ilma ħelu li ddevja l-kors tiegħu lejn il-lvant, Columbus esprima f’ittra lil Isabella u Ferdinand li żgur laħaq il-Ġenna fid-Dinja (ġenna terrestri): Dawn huma sinjali kbar tal-Ġenna Terrestri. għax qatt ma qrajt jew smajt li hemm daqshekk ilma ħelu ġewwa u daqshekk qrib l-ilma mielaħ; It-temperatura ħafifa ħafna wkoll tikkorrobora dan; u jekk l-ilma li nitkellem dwaru ma ġejx mill-Ġenna, allura hija meravilja akbar, għax ma nemminx li xmara daqshekk kbira u fonda qatt kienet magħrufa li teżisti f'din id-dinja. Il-kolonizzazzjoni Spanjola tal-Venezwela kontinentali bdiet fl-1522, u stabbilixxiet l-ewwel insedjament permanenti tagħhom fl-Amerika t'Isfel fil-belt attwali ta' Cumaná. ==== Kolonizzazzjoni Ġermaniża ==== Fis-seklu 16, ir-Re ta' Spanja ta għotja lill-familja Ġermaniża Welser. Klein-Venedig saret l-aktar inizjattiva estensiva fil-kolonizzazzjoni Ġermaniża tal-Ameriki mill-1528 sal-1546. Il-Welsers kienu bankiera tal-Habsburgs u finanziaturi ta' Karlu V, Imperatur Ruman Imqaddes, li kien sultan ta' Spanja u kien ħa self kbir mingħandhom biex iħallas tixħim għall-elezzjoni imperjali tiegħu. Fl-1528, Karlu V ta lill-Welsers id-dritt li jesploraw, jiggvernaw u jikkolonizzaw it-territorju, kif ukoll li jfittxu l-belt mitika tad-deheb ta' El Dorado. L-ewwel expedition kienet immexxija minn Ambrosius Ehinger, li stabbilixxa Maracaibo fl-1529. Wara l-mewt tal-ewwel Ehinger (1533), imbagħad Nikolaus Federmann u Georg von Speyer (1540), Philipp von Hutten baqa' jesplora l-intern. Fl-assenza ta' von Hutten mill-kapitali provinċjali, il-kuruna ta' Spanja talbet id-dritt li taħtar gvernatur. Malli Hutten irritorna lejn il-kapitali, Santa Ana de Coro, fl-1546, il-gvernatur Spanjol Juan de Carvajal kellu maqtula lil Hutten u Bartholomeus VI. Welser. Charles V sussegwentement irrevoka l-għotja ta' Welser. Il-Welsers ittrasportaw minaturi Ġermaniżi, kif ukoll 4,000 skjav Afrikan, lejn il-kolonja biex iħawlu pjantaġġuni tal-kannamieli. Ħafna settlers Ġermaniżi mietu minn mard tropikali, li ma kellhom ebda immunità għalih, jew minn gwerer ma' l-abitanti indiġeni. === Tard tas-seklu 16 sal-bidu tas-seklu 18 === [[File:1562 Diego Gutierrez Amazonas.jpg|thumb|left|«Nova Andaluzia» u Paria fuq mappa Spanjola mill-1562]] [[File:Mapa de Venezuela 1635.jpg|thumb|Il-provinċja tal-Venezwela u l-parti tan-nofsinhar ta' Nueva Andalucía. Mappa tal-1635.]] Kaċikijiet indiġeni (mexxejja) bħal Guaicaipuro (c. 1530–1568) u Tamanaco (miet fl-1573) ippruvaw jirreżistu l-inkursjonijiet Spanjoli, iżda l-ġodda eventwalment irażżnuhom. Fis-seklu 16, matul il-kolonizzazzjoni Spanjola, popli indiġeni bħall-Mariches, dixxendenti tal-Kalina, ikkonvertew għall-Kattoliċiżmu Ruman. Xi tribujiet jew mexxejja reżistenti huma mfakkar fl-ismijiet tal-postijiet, inklużi Caracas, Chacao, u Los Teques. L-ewwel insedjamenti kolonjali kienu ċċentrati fuq il-kosta tat-Tramuntana, iżda f'nofs is-seklu 18, l-Ispanjol avvanzat aktar 'l ġewwa tul ix-Xmara Orinoco. Hawnhekk, il-Ye'kuana organizzaw reżistenza fl-1775-76. L-insedjamenti tal-Lvant tal-Venezwela ta' Spanja ġew inkorporati fil-provinċja ta' Nueva Andalucía. Amministrata mill-Qorti Rjali ta 'Santo Domingo mill-bidu tas-seklu 16, il-biċċa l-kbira tal-Venezwela saret parti mill-Viċiroyalty ta' New Granada fil-bidu tas-seklu 18, u mbagħad ġiet riorganizzata bħala Kaptanja Ġenerali awtonoma li bdiet fl-1777. Caracas, imwaqqfa fiċ-ċentru ċentrali. reġjun kostali fl-1567, kien jinsab tajjeb biex isir post ewlieni, li kien qrib il-port kostali ta 'La Guaira u f'wied, f'firxa muntanjuża, li pprovdiet fortizza difensiva kontra l-pirati u klima aktar sħuna. [[File:Venezuela en 1810.jpg|thumb|left|Mappa tal-Kaptanja Ġenerali tal-Venezwela fl-1810, minn Agustín Codazzi.]] === Indipendenza u seklu 19 === [[File:Simón Bolívar by Ricardo Acevedo Bernal.jpg|thumb|Il-Liberatur, Simón Bolívar.]] [[File:Martin Tovar y Tovar 02.jpg|thumb|left|L-iffirmar tal-indipendenza tal-Venezwela, pittura minn Martín Tovar y Tovar.]] [[File:19 de abril.jpg|thumb|Rivoluzzjoni tad-19 ta' April, 1810, bidu ta' l-indipendenza tal-Venezwela, minn Martín Tovar y Tovar]] [[File:John J. Peoli - General Jose Antonio Paez - 1910.10.4 - Smithsonian American Art Museum.jpg|thumb|left|José Antonio Páez Herrera, kap tal-armata nazzjonali u kap militari tad-dipartiment tal-Venezwela, mexxa fl-1826 il-moviment separatista magħruf bħala La Cosiata, li ssepara lill-Venezwela mill-Gran Kolombja fl-1830.]] [[File:Combate de Maiquetia, el 2 de septiembre de 1859.jpg|thumb|Battalja ta' Maiquetia fit-2 ta' Settembru, 1859, parti mill-Gwerra Federali]] Wara rewwixti falluti, il-Venezwela, taħt it-tmexxija ta' Francisco de Miranda, marixxall tal-Venezwela li kien iġġieled fir-rivoluzzjonijiet Amerikani u Franċiżi, iddikjarat l-indipendenza bħala l-Ewwel Repubblika tal-Venezwela fil-5 ta' Lulju, 1811. Din bdiet il-Gwerra tal-Indipendenza mill-Venezwela. Terremot devastanti ta' Caracas fl-1812, flimkien mar-ribelljoni tal-llaneros Venezwelani, għenu biex iwaqqgħu r-repubblika. Simón Bolívar, mexxej ġdid tal-forzi tal-indipendenza, nieda l-Kampanja Ammirabbli tiegħu fl-1813 minn New Granada, u ħa l-biċċa l-kbira tat-territorju u ġie pproklamat bħala Il-Liberatur. It-Tieni Repubblika tal-Venezwela ġiet ipproklamata fis-7 ta' Awwissu, 1813, iżda damet biss ftit xhur qabel ma' tgħaffeġ mill-mexxej tar-Royalist José Tomás Boves u l-armata personali tiegħu ta' llaneros. It-tmiem tal-invażjoni Franċiża tal-patrija ta' Spanja fl-1814 ppermetta li tasal forza expeditionary kbira taħt il-kmand tal-Ġeneral Pablo Morillo, bil-għan li jirkupra t-territorju mitluf fil-Venezwela u New Granada. Meta l-gwerra laħqet staġnar fl-1817, Bolívar stabbilixxa mill-ġdid it-Tielet Repubblika tal-Venezwela f'territorju li għadu kkontrollat ​​mill-patrijotti, l-aktar fir-reġjuni ta' Guyana u Llanos. Din ir-repubblika ma damitx wisq peress li sentejn biss wara, waqt il-Kungress ta' Angostura tal-1819, l-għaqda tal-Venezwela ma' New Granada ġiet iddekretata biex tifforma r-Repubblika tal-Kolombja. Il-gwerra kompliet sakemm inkisbu r-rebħa u s-sovranità sħiħa wara l-Battalja ta' Carabobo fl-24 ta' Ġunju, 1821. Fl-24 ta' Lulju, 1823, José Prudencio Padilla u Rafael Urdaneta għenu biex jissiġillaw l-indipendenza tal-Venezwela bir-rebħa tagħhom fil-Battalja tal-Lag Maracaibo. Il-kungress ta' New Granada ta lil Bolívar il-kontroll tal-armata ta' Granada; Fil-kap tiegħu, huwa ħeles diversi pajjiżi u waqqaf ir-Repubblika tal-Kolombja (Gran Colombia). Sucre ħeles lill-Ekwador u sar it-tieni president tal-Bolivja. Il-Venezwela baqgħet parti mill-Gran Kolombja sal-1830, meta ribelljoni mmexxija minn José Antonio Páez ppermettiet il-proklamazzjoni ta' Venezwela indipendenti ġdida, fit-22 ta' Settembru; Páez sar l-ewwel president tal-Stat il-ġdid tal-Venezwela. Bejn kwart u terz tal-popolazzjoni tal-Venezwela ntilfet matul dawn l-għoxrin sena ta' gwerra (inklużi bejn wieħed u ieħor nofs il-Venezwelani ta' dixxendenza Ewropea), li sal-1830, kienet stmata għal 800,000. Fil-bandiera tal-Venezwela, isfar jirrappreżenta l-ġid tal-art, blu l-baħar li jifred il-Venezwela minn [[Spanja]], u aħmar id-demm imxerred mill-eroj tal-indipendenza. [[File:Catedral de Caracas 1867.jpg|thumb|Katidral ta' [[Caracas]], fl-1867.]] [[File:Road to Petare.jpg|thumb|left|Camino de Petare fl-aħħar tas-seklu 19]] [[File:Terremoto de Mérida de 1894.jpg|thumb|Ħsara kkawżata mit-terremot kbir tal-Andes tal-1894.]] [[File:Cipriano Castro in Caracas, 1899.jpg|thumb|left|Dħul ta' Cipriano Castro f'[[Caracas]] fl-1899]] L-iskjavitù fil-Venezwela ġiet abolita fl-1854. Ħafna mill-storja tal-Venezwela fis-seklu 19 kienet ikkaratterizzata minn taqlib politiku u ħakma dittatorjali, inkluż il-mexxej tal-indipendenza José Antonio Páez, li rebaħ il-presidenza tliet darbiet u serva 11-il sena bejn l-1830 u l-1863. Dan laħaq il-qofol tiegħu fil-Gwerra Federali (1859-1863). Fit-tieni nofs tas-seklu, Antonio Guzmán Blanco, kawdillo ieħor, serva 13-il sena, bejn l-1870 u l-1887, bi tliet presidenti oħra mxerrda. Fit-28 ta' April 1894, seħħ terremot ta' kobor X fl-istat ta' Mérida, li kkawża 350 mewta u qerda fil-belt. Fl-1895, tilwima li ilha fit-tul l-[[Renju Unit]] dwar it-territorju Essequibo, li l-[[Renju Unit]] sostniet bħala parti mill-Gujana Brittanika u l-Venezwela meqjusa bħala territorju tal-Venezwela, faqqgħet fil-Kriżi tal-Venezwela tal-1895. It-tilwima saret kriżi diplomatika meta l-lobbyist tal-Venezwela, William L. Scruggs, ipprova jargumenta li l-kondotta Brittanika dwar il-kwistjoni kisret id-Duttrina Monroe tal-[[Stati Uniti]] tal-1823, u uża l-influwenza tiegħu f'[[Washington (Distrett ta' Columbia)|Washington D.C.]], biex isegwi l-kwistjoni. Il-President tal-[[Stati Uniti]] Grover Cleveland imbagħad adotta interpretazzjoni wiesgħa tad-duttrina li ddikjarat interess Amerikan fi kwalunkwe materja fl-emisfera. Il-[[Renju Unit]] eventwalment qablet mal-arbitraġġ, iżda fin-negozjati dwar it-termini tagħha kienet kapaċi tipperswadi lill-[[Istati Uniti]] fuq ħafna dettalji. Tribunal iltaqa' f'[[Pariġi]] fl-1898 biex jiddeċiedi l-kwistjoni u fl-1899 ta' l-biċċa l-kbira tat-territorju kkontestat lill-Gujana Brittanika. Fl-1899, Cipriano Castro, megħjun minn ħabib tiegħu Juan Vicente Gómez, ħa l-poter f'[[Caracas]]. Castro naqas mid-djun barranin konsiderevoli tal-Venezwela u rrifjuta li jħallas kumpens lill-barranin li nqabdu fil-gwerer ċivili tal-Venezwela. Dan wassal għall-Kriżi tal-Venezwela tal-1902–1903, li fiha l-[[Renju Unit]], il-[[Ġermanja]] u l-[[Italja]] imponew imblokk navali qabel ma ġie miftiehem arbitraġġ internazzjonali fil-Qorti Permanenti tal-Arbitraġġ il-ġdida. Fl-1908, faqqgħet tilwima oħra mal-Pajjiżi l-Baxxi, li ġiet solvuta meta Castro mar il-Ġermanja għall-kura medika u malajr twaqqa' minn Juan Vicente Gómez (1908-1935). === seklu 20 === [[File:Ciudad de Valencia (1900).jpg|thumb|left|Valencia madwar is-sena 1900.]] [[File:Terremoto de San Narciso de 1900 04.webp|thumb|Terremot San Narciso, sena 1900.]] [[File:Juan Vicente Gómez camina por las calles de caracas a pocos días de haber accedido al poder.jpg|thumb|left|Juan Vicente Gómez jimxi fit-toroq ta' Caracas ftit jiem biss wara li tela' fil-poter fl-1908.]] [[File:Beaches of Macuto, 1911.jpg|thumb|Bajja ta' Macuto fl-1911]] [[File:Terremoto cumana.jpg|thumb|left|Cumaná wara t-terremot tas-17 ta' Jannar, 1929.]] [[File:Miramar Hotel, Macuto, 1922.jpg|thumb|Terrazzin tal-Lukanda Miramar f'Macuto fl-1929]] [[File:Stadsgezicht met Hotel Majestica in Caracas in Venezuela, Bestanddeelnr 252-8437.jpg|thumb|left|[[Caracas]] matul l-1940s.]] [[File:Militares en la azotea del congreso de Venezuela en 1948.jpg|thumb|left|Militari fuq il-bejt tal-kungress waqt il-kolp ta' stat fil-Venezwela fl-1948]] [[File:Antigua Catedral de El Tocuyo 03.jpg|thumb|El Tocuyo, Lara, qabel it-terremot tal-1950.]] [[File:Sabana Grande. Caracas. Año 1954.png|thumb|left|Sabana Grande, Caracas, 1954]] [[File:Rómulo Betancourt, 1961.jpg|thumb|left|Rómulo Betancourt (president 1945-1948 / 1959-1964), wieħed mill-mexxejja demokratiċi ewlenin tal-Venezwela.]] It-terremot ta' Caracas tal-1900 — magħruf ukoll bħala t-terremot ta' San Narċiż, isem li ħa mill-festa tal-qaddis Kattoliku li tiġi ċċelebrata f'dik id-data — kien avveniment sismiku li laqat iċ-ċentru tal-Venezwela fl-4:42 ta' filgħodu fid-29 ta' Ottubru 1900. B’kobor stmat li jvarja bejn 7.6 u 8.0, it-terremot ħalla warajh 20 persuna mejta u 60 midruba. Fid-19 ta' Diċembru tal-1908, fil-Venezwela twettaq kolp ta' stat bla tixrid ta' demm, immexxi mill-Viċi President Juan Vicente Gómez kontra d-dittatur Cipriano Castro. L-iskoperta ta' depożiti ta' żejt enormi fil-Lag Maracaibo matul l-[[Ewwel Gwerra Dinjija]] kienet kruċjali għall-Venezwela u ttrasformat l-ekonomija tagħha milli tiddependi ħafna fuq l-esportazzjonijiet agrikoli. Dan wassal għal boom li dam fis-snin tmenin; Fl-1935, il-prodott gross domestiku per capita tal-Venezwela kien l-ogħla fl-Amerika Latina. Gómez ibbenefika ħafna minn dan, hekk kif il-korruzzjoni ffjorixxiet, iżda fl-istess ħin, is-sors il-ġdid tad-dħul għenu jiċċentralizza l-istat u jiżviluppa l-awtorità tiegħu. Fis-17 ta' Jannar tal-1929, fis-07:45 (ħin lokali), terremot laqat iż-żona ta' Cúmana; dan dam bejn ħames u ħmistax-il sekonda u kien akkumpanjat minn ħoss qawwi u f'daqqa, u ħasad il-ħajja ta' madwar 1,600 persuna. Barra minn hekk, ġiet osservata mewġa ta’ tsunami għolja bejn erba' u ħames metri, li affettwat il-Golf kollu ta' Cariaco. Huwa baqa' l-aktar bniedem b'saħħtu fil-Venezwela sal-mewt tiegħu fl-1935. Is-sistema tad-dittatorjat Gomecista (1935–1945) kompliet fil-biċċa l-kbira taħt Eleazar López Contreras, iżda bdiet fl-1941, taħt Isaías Medina Angarita, kienet rilassata. Angarita tat sensiela ta' riformi, fosthom il-legalizzazzjoni tal-partiti politiċi kollha. Wara t-[[Tieni Gwerra Dinjija]], l-immigrazzjoni min-Nofsinhar tal-Ewropa u l-pajjiżi ifqar tal-Amerika Latina ddiversifikaw b'mod partikolari s-soċjetà Venezwelana. Fl-1945, kolp ta' stat ċivili-militari waqqa' lil Medina Angarita u wassal għal perjodu ta' gvern demokratiku (1945–1948) taħt il-partit Azzjoni Demokratika tas-sħubija tal-massa, inizjalment taħt Rómulo Betancourt, sakemm Rómulo Gallegos rebaħ l-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela fl-1947 (l-ewwel elezzjonijiet ħielsa u ġusti fil-Venezwela). Gallegos ħakem sakemm twaqqa' minn ġunta militari mmexxija mit-trijonvirat Luis Felipe Llovera Páez, Marcos Pérez Jiménez, u l-Ministru tad-Difiża ta' Gallegos Carlos Delgado Chalbaud, fil-kolp ta' stat tal-Venezwela tal-1948. <gallery> File:Marcos Pérez Jiménez 1952.JPG|Marcos Pérez Jiménez fid-diskors inawgurali tiegħu fl-1952. File:Suárez Flamerich y PJ.jpg|Suárez Flamerich u Marcos Pérez Jiménez waqt l-ewwel xogħlijiet tal-Highway Caracas-La Guaira. File:Inauguracicon del Centro Simon Bolivar, Venezuela 1954.png|Inawgurazzjoni taċ-Ċentru Simón Bolívar minn Marco Perez Jimenes fl-1954. File:Marcos Pérez Jiménez en BAEL.jpg|Marcos Pérez Jiménez jirrevedi l-inawgurazzjoni tal-Bażi tal-Ajru El Libertador. File:Protestas Contra MPJ en Noviembre de 1957 en Venezuela.jpg|Protesti kontra Marcos Pérez Jiménez fil-21 ta' Novembru, 1957. File:Afiche contra la dictadura de Marcos Pérez Jiménez.jpg|Protesti kontra Marcos Pérez Jiménez fl-1958. File:23 de Enero de 1958.png|Kolp ta' stat fil-Venezwela tal-1958. </gallery> [[File:Raúl Leoni 1965.jpg|thumb|left|Raúl Leoni fl-1965 (Kien id-39 President tar-Repubblika tal-Venezwela mill-11 ta' Marzu, 1964 sal-11 ta' Marzu, 1969)]] [[File:Carlos Andrés Pérez.jpg|thumb|Il-President Carlos Andrés Pérez]] L-aktar raġel b'saħħtu fil-ġunta militari (1948-1958) kien Pérez Jiménez u kien suspettat li kien wara l-mewt ta' Chalbaud, li miet f'ħtif ħażin fl-1950. Meta l-ġunta tilfet b'mod mhux mistenni l-elezzjoni presidenzjali tal-1952, injorat il- riżultati u Jiménez ġie installat bħala president Jiménez tkeċċa fit-23 ta' Jannar, 1958. Fi sforz biex tiġi kkonsolidata demokrazija żagħżugħa, it-tliet partiti politiċi ewlenin (Accion Democratica (AD), COPEI u Unión Republicana Democratica (URD), bl-eċċezzjoni notevoli tal-Partit Komunista tal-Venezwela), iffirmaw il-ftehim dwar il-qsim tal-poter tal-Patt Puntofijo. AD u COPEI ddominaw il-pajsaġġ politiku għal erba' deċennji. Matul il-presidenzi ta' Rómulo Betancourt (1959-64, it-tieni mandat tiegħu) u Raúl Leoni (1964-69), seħħew movimenti importanti ta' gwerillieri. Il-maġġoranza ħallew l-armi tagħhom taħt l-ewwel presidenza ta' Rafael Caldera (1969-74). Caldera kien rebaħ l-elezzjonijiet tal-1968 għall-COPEI, l-ewwel darba li partit minbarra Azzjoni Demokratika sar president permezz ta' elezzjoni demokratika. L-ordni demokratika l-ġdida kellha l-antagonisti tagħha. Betancourt sofra attakk ippjanat mid-dittatur Dumnikan Rafael Trujillo fl-1960, u xellugin esklużi mill-Patt bdew ribelljoni billi organizzaw ruħhom fil-Forzi Armati tal-Ħelsien Nazzjonali, sponsorjati mill-Partit Komunista u Fidel Castro. Fl-1962 ippruvaw jiddestabilizzaw il-militar, b'ribelli falluti. Betancourt ippromwova politika barranija, id-Duttrina Betancourt, li fiha rrikonoxxa biss gvernijiet eletti b'vot popolari. [[File:Caracas Sabana Grande 1973.jpg|thumb|left|Distrett ta' Sabana Grande, Caracas (1973)]] [[File:Luis Herrera Campins.jpg|thumb|Luis Herrera Campíns (Kien id-43 President tar-Repubblika tal-Venezwela mill-12 ta' Marzu, 1979 sal-2 ta' Frar, 1984)]] [[File:Bancomaracaibo pierregb.jpg|thumb|left|Kwartieri ġenerali tal-Banco de Maracaibo fi Pjazza Venezwela (Plaza Venezuela), Caracas fl-1985 jew il-bidu tad-disgħinijiet.]] [[File:Hotel Rasil y Centro Comercial Compostela -Puerto Ordaz.jpg|thumb|Il-belt ippjanata ta' Puerto Ordaz (imwaqqfa fl-1961) fil-bidu tas-snin tmenin.]] [[File:Lusinchi 89.JPG|thumb|left|Jaime Lusinchi (Kien id-43 President tar-Repubblika tal-Venezwela mill-2 ta' Frar, 1984 sal-2 ta' Frar, 1989)]] [[File:1972. Rafael Caldera - Los Causahabientes.jpg|thumb|Rafael Caldera kien l-40 u l-45 president tal-Venezwela fil-perjodi (11 ta' Marzu, 1969-12 ta' Marzu, 1974 u 2 ta' Frar, 1994-2 ta' Frar, 1999)]] Fid-29 ta' Lulju, 1967, fit-8:05 ta' filgħaxija, terremot laqat lil Caracas u lill-kosta ċentrali (La Guaira). L-epiċentru tiegħu kien jinsab fuq il-kosta ċentrali, 20 km ’il bogħod minn Caracas, u l-avveniment dam għaddej 35 sekonda. Dan il-fenomenu sismiku affettwa l-aktar iż-żoni ta' Altamira u Los Palos Grandes, kif ukoll il-kosta ċentrali. Wara t-terremot seħħew theżżiżiet sekondarji ta' intensità aktar baxxa. Id-Distrett Federali (illum id-Distrett Kapitali) intlaqat minn terremot li kejjel bejn 6.5 u 6.7 fuq l-iskala Richter, u li dam bejn 35 u 55 sekonda. Fiż-żona ta' Caracas, l-għadd tal-vittmi kien ta' 2,000 persuna midruba u 236 mejta. Il-ħsara lill-proprjetà qabżet l-10 miljun dollaru Amerikan. L-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela tal-1973 ta' Carlos Andrés Pérez ħabtet ma' kriżi taż-żejt, li fiha d-dħul tal-Venezwela sploda hekk kif il-prezzijiet taż-żejt żdiedu; L-industriji taż-żejt ġew nazzjonalizzati fl-1976. Dan wassal għal żidiet massivi fl-infiq pubbliku, iżda wkoll żidiet fid-djun barranin, sakemm il-kollass tal-prezzijiet taż-żejt matul it-tmeninijiet iddgħajfet l-ekonomija. Meta l-gvern beda jiżvaluta l-munita fl-1983 biex jissodisfa l-obbligi finanzjarji tiegħu, l-istandards tal-għajxien naqsu b'mod drammatiku. Politiki ekonomiċi falluti u korruzzjoni dejjem tikber fil-gvern wasslu għal żieda fil-faqar u l-kriminalità, l-indikaturi soċjali għall-agħar, u żieda fl-instabilità politika. Fis-snin tmenin, il-Kummissjoni Presidenzjali għar-Riforma tal-Istat (COPRE) ħarġet bħala mekkaniżmu għall-innovazzjoni politika. Il-Venezwela ddeċentralizzat is-sistema politika tagħha u diversifikat l-ekonomija tagħha, u naqqset id-daqs tal-Istat. Il-COPRE ħadmet bħala mekkaniżmu ta' innovazzjoni, anke billi inkorpora fl-aġenda politika kwistjonijiet li kienu ġew esklużi mid-deliberazzjoni pubblika mill-atturi ewlenin tas-sistema demokratika. L-aktar suġġetti diskussi ġew inkorporati fl-aġenda pubblika: id-deċentralizzazzjoni, il-parteċipazzjoni politika, il-muniċipalizzazzjoni, ir-riformi tal-ordni ġudizzjarja u r-rwol tal-Istat fi strateġija ekonomika ġdida. Ir-realtà soċjali għamlet il-bidliet diffiċli biex jiġu implimentati. Il-kriżijiet ekonomiċi tas-snin 80 u 90 wasslu għal kriżi politika. Fid-19 ta' Diċembru, 1982, faqqgħet nirien fl-impjant termoelettriku “Ricardo Zuloaga” u li kien jinsab fiż-żona ta' Arrecifes f'Tacoa, f'dik li dak iż-żmien kienet id-Dipartiment ta’ Vargas tad-Distrett Federali, fil-Venezwela — u dan irriżulta fil-mewt ta' aktar minn 180 persuna. Mijiet ta' nies inqatlu mill-forzi tas-sigurtà u l-militar fl-irvellijiet ta' Caracazo tal-1989, matul it-tieni mandat presidenzjali ta' Carlos Andrés Pérez (1989-1993) u wara l-implimentazzjoni ta' miżuri ta' awsterità ekonomika. Hugo Chávez, li fl-1982 kien wiegħed li jkeċċi gvernijiet b'żewġ partiti, uża rabja dejjem tikber fuq miżuri ta' awsterità ekonomika biex jiġġustifika attentat ta' kolp ta' stat fi Frar tal-1992; It-tieni attentat ta' kolp ta' stat seħħ f'Novembru. Il-President Carlos Andrés Pérez (ri-elett fl-1988) tneħħa taħt akkużi ta' abbuż fl-1993, li wassal għall-presidenza interim ta' Ramón José Velásquez (1993-1994). Fit-28 ta' Settembru 1993, seħħew splużjoni u nirien sussegwenti fil-kilometru 57 tal-awtostrada *Regional Center Highway*, qrib il-belt ta' Las Tejerías fl-Istat ta' Aragua — li ​​tinsab madwar 60 kilometru ’l bogħod minn Caracas, il-Venezwela. L-isplużjoni kienet ikkawżata mit-titqib aċċidentali ta' pajp tal-gass taħt l-art waqt l-installazzjoni ta' netwerk ġdid tal-fibra ottika tul l-awtostrada. Skont ċifri uffiċjali, mietu 42 persuna u ndarbu 14-il persuna oħra. Il-mexxej tal-kolp ta' stat Chávez kien maħfra f'Marzu 1994 mill-President Rafael Caldera (1994-1999, it-tieni mandat tiegħu), b'sala nadifa u d-drittijiet politiċi tiegħu rrestawrati, li ppermettielu jirbaħ u jżomm il-presidenza kontinwament mill-1999. sal-mewt tiegħu fl-2013. Chávez rebaħ l-elezzjonijiet tal-1998, 2000, 2006 u 2012 u r-referendum presidenzjali tal-2004. === Dittatorjat tax-Xellug Estrem === ==== Il-gvern tax-xellug estrem ta' Chávez: 1999-2013 ==== Kollass ta' fiduċja fil-partiti eżistenti wassal biex Hugo Chávez jiġi elett president fl-1998 u t-tnedija sussegwenti ta' "Rivoluzzjoni Bolivariana", li bdiet b'assemblea kostitwenti fl-1999 biex tikteb Kostituzzjoni ġdida. Hekk kif il-Venezwelani kienu qed jippreparaw biex jivvutaw fir-referendum dwar kostituzzjoni ġdida għall-pajjiż, skedat għall-għada, ix-xita qawwija kompliet tul il-kosta ċentrali. Il-pompieri fir-reġjun ikkunsidraw li jiddikjaraw stat ta' emerġenza. Ix-xita laħqet l-400 mm. Wara li r-rapporters staqsew jekk ix-xita kinitx se twassal għas-sospensjoni tal-proċess elettorali, il-President Hugo Chávez ikkwota l-kliem ta' Simón Bolívar, mitkellem fis-26 ta’ Marzu 1812 (matul il-ġlieda għall-indipendenza), fuq il-fdalijiet ta' tempju minuti wara terremot qawwi f’Caracas: “Jekk in-natura topponina, aħna niġġieldu kontriha u nġegħluha tobdilna.” Il-15 ta' Diċembru, 1999 jibqa' mfakkar bħala “l-jum li l-muntanja avvanzat lejn il-baħar.” Ix-xita qawwija tal-aħħar jiem wasslet għal valangi estensivi ta' art u tajn fuq l-għoljiet tal-muntanji tas-Serranía del Ávila, li kkawżaw għargħar immens u vjolenti tax-xmajjar, li l-fluss tagħhom normalment ikun żgħir minħabba t-tul qasir tagħhom (ix-Xmara San Julián, li toriġina fil-Pico Oriental de la Silla de Caracas, f'għoli ta' 2640 m ’il fuq mil-livell tal-baħar, u tisfa' fil-baħar f’Caraballeda, hija twila biss 9.82 km minkejja li hija waħda mill-itwal). U minħabba l-għoljiet weqfin tal-baċiri tagħhom, jibdew iġorru ammonti kbar ta' sediment, volumi immensi ta' ilma, u blat enormi sa 9 metri fid-dijametru (id-daqs ta' xarabank), u jilħqu veloċitajiet sa 60 km/h jew aktar u fond sa 9 metri. Dan kollu jikkawża għargħar u qerda kbira fl-ibliet li jinsabu fuq il-fannijiet alluvjali ffurmati minn dawn ix-xmajjar tul il-kosta tat-tramuntana tal-Venezwela. Naturalment, dawn l-ibliet ġew stabbiliti fuq dawn il-fannijiet alluvjali, li huma ż-żoni bl-aktar għoljiet ġentili fir-reġjun, sa mill-perjodu viċi-rejali. Iżda preċiżament minħabba dan, il-qerda tiżdied hekk kif il-materjal kollu li jġorr ix-xmajjar jakkumula hekk kif l-ilmijiet tagħhom jitilfu l-veloċità. Il-pajjiż, f'nofs l-elezzjonijiet, fil-biċċa l-kbira mhux konxju tas-sitwazzjoni fl-istati milquta, u l-midja tibda tirrapporta dwar l-avveniment. It-traġedja ta' Vargas, magħrufa wkoll bħala l-valanga ta' Vargas, tirreferi għas-sensiela ta' valangi ta' tajn, valangi ta' art, u għargħar li bdew fil-15 ta' Diċembru 1999, b'konsegwenzi devastanti għall-pajjiż. Filwaqt li l-għadd tal-imwiet mhux uffiċjali, l-istimi jvarjaw minn mijiet sa eluf (minn inqas minn 700 sa 30,000 skont is-sors), u l-għadd ta' nies milquta, ukoll mhux ikkonfermat, huwa stmat li huwa fl-għexieren ta' eluf. Dan l-avveniment huwa elenkat fil-Guinness Book of World Records bħala l-aktar valanga qattiela fl-istorja tal-Venezwela. L-aktar żoni milquta mid-diżastru naturali tal-15, 16, u 17 ta' Diċembru kienu l-kosti tal-istati ta' Vargas, Miranda, u Falcón. Eluf ta' nies ġew spostati, u bliet sħaħ ġew devastati. L-infrastruttura mitlufa fid-diżastru inkludiet universitajiet, lukandi kbar, klabbs, komunitajiet importanti, u toroq, fost affarijiet oħra. Kien hemm diversi lmenti dwar kif l-awtoritajiet immaniġġjaw id-diżastru u dwar ir-rifjut ta’ Chavez tal-għajnuna tal-Istati Uniti, il-ġestjoni ħażina tal-fondi pubbliċi u d-devjazzjoni tal-għajnuna umanitarja, il-ħin ta’ reazzjoni tat-timijiet ta' emerġenza, serqiet u għajbien furzat, fost affarijiet oħra. <gallery> File:Caraballeda 1999 Deposits and Damage.jpg|Depożiti u Ħsara ta' Caraballeda tal-1999 File:Los Corales (Vargas 2000).JPG|Los Corales, lokal 75% meqrud. File:Caribe y Caraballeda diciembre 2000 007.jpg|Il-Karibew u Caraballeda fl-istat ta' Vargas sena wara l-valanga ta' Diċembru 1999 (2000) File:Partially collapsed building, Vargas 1999.jpg|Il-bini waqa' parzjalment; iż-żona li waqgħet ġiet imminata meta flussi ta' debris qerdu s-sular t'isfel. File:Caribe y Caraballeda Enero 2000 011.jpg|Caraballeda xahar wara l-Valla ta' Vargas (l-Ewwel Traġedja ta' Vargas) f'Jannar 2000. File:Vargas debris flow deposits 1999.jpg|Depożitu ta' fluss ta' debris ta' 2.9 metri ħxuna minn Diċembru 1999 huwa espost minn inċiżjoni fix-xmara waqt għargħar fi stadju avvanzat. File:Camuri Chico dicembre 2000 020.jpg|Bajja ta' Camuri Chico File:Caribe y Caraballeda diciembre 2000 004.jpg|Dar Caraballeda File:Carmen de Uria diciembre 2000 006.jpg|Carmen de Urea File:La Guaira diciembre 2000 070.jpg|La Guaira File:La Guaira diciembre 2000 021.jpg|La Guaira File:Las Salinas diciembre 2007 001.jpg|Las Salinas File:Macuto diciembre 2000 034.jpg|Macuto File:Montañasdeslave.jpg|Parti mill-istat ta' Vargas wara d-diżastru, b'marki tat-tajn viżibbli fuq il-muntanji. File:Vargas landslide scars 1999.jpg|(meħud kelma b'kelma mill-caption tal-USGS): Valangi baxxi li jingħaqdu flimkien mibdija fuq għoljiet weqfin f'ħamrija żviluppata fuq il-blat tal-Formazzjoni Tacagua. Valangi baxxi mibdija fuq għoljiet konkavi jew planari ngħaqdu flimkien ma' valangi oħra hekk kif ivvjaġġaw fil-kanali. Torri tat-trażmissjoni, għoli 30 m, (fuq il-lemin) għall-iskala. File:Tdv vargas.JPG|Mappa tal-istat ta' Vargas, bl-aktar żoni milquta bl-aħmar. File:Zonasafectadastragediavargas.jpg|Mappa li tagħti dettalji dwar iż-żoni affettwati (bl-aħmar). </gallery> [[File:Demostration by the opposition against the reform - caracas.jpg|thumb|Protesti f'Caracas, 2007]] Ir-Rivoluzzjoni tirreferi għal moviment soċjali populista u proċess politiku tax-xellug estrem immexxi minn Chávez, li waqqaf il-Moviment tal-Ħames Repubblika fl-1997 u l-Partit Soċjalista Magħqud tal-Venezwela fl-2007. Ir-"Rivoluzzjoni Bolivarjana" hija msemmija għal Simón Bolívar. Skont Chávez u partitarji oħra, ir-“Rivoluzzjoni Bolivarjana” fittxet li tibni moviment tal-massa biex timplimenta l-Bolivarianiżmu: demokrazija popolari, indipendenza ekonomika, distribuzzjoni ġusta tad-dħul, u tmiem il-korruzzjoni politika. Jinterpretaw l-ideat ta' Bolívar minn perspettiva populista, bl-użu ta' retorika soċjalista. Dan wassal għall-formazzjoni tal-Ħames Repubblika tal-Venezwela, komunement magħrufa bħala r-Repubblika Bolivarjana tal-Venezwela, li għadha sal-lum. Il-Venezwela ġiet ikkunsidrata bħala r-Repubblika Bolivarjana wara l-adozzjoni tal-Kostituzzjoni l-ġdida tal-1999. Wara l-elezzjoni ta' Chávez, il-Venezwela saret sistema ta' partiti dominanti, iddominata mill-Partit Soċjalista Magħqud tal-Venezwela. F'April 2002, Chávez tkeċċa għal żmien qasir mill-poter fl-attentat ta' kolp ta' stat tal-Venezwela tal-2002 wara dimostrazzjonijiet popolari mill-avversarji tiegħu, iżda Chávez irritorna wara jumejn bħala riżultat ta' dimostrazzjonijiet minn partitarji foqra ta' Chávez u azzjonijiet tal-militar. Chávez baqa' fil-poter wara strajk nazzjonali totali li dam minn Diċembru 2002 sa Frar 2003, inkluż strajk/lockout fil-kumpanija taż-żejt statali PDVSA. It-titjira tal-kapital qabel u matul l-istrajk wasslet għall-impożizzjoni mill-ġdid tal-kontrolli tal-kambju. Fl-għaxar snin ta' wara, il-gvern kien sfurzat jiżvaluta l-munita. Dawn l-iżvalutar ma tejbux is-sitwazzjoni tan-nies li jiddependu fuq prodotti importati jew prodotti prodotti lokalment li jiddependu fuq inputs importati, filwaqt li l-bejgħ taż-żejt iddenominat f'dollari jammonta għall-maġġoranza tal-esportazzjonijiet. Il-profitti mill-industrija taż-żejt intilfu għall-“inġinerija soċjali” u l-korruzzjoni, aktar milli jmorru lejn l-investimenti meħtieġa biex tinżamm il-produzzjoni taż-żejt. Chávez baqa' ħaj minn aktar testijiet politiċi, inkluż referendum ta' recall f'Awwissu 2004. Huwa ġie elett għal mandat ġdid f'Diċembru 2006 u għat-tielet mandat f'Ottubru 2012. Madankollu, qatt ma ħalu l-ġurament minħabba kumplikazzjonijiet mediċi; Miet f'Marzu tal-2013. <gallery> File:20021210-Toma-de-bomba4.jpg|Konġestjonijiet twal tat-traffiku fi stazzjonijiet tal-petrol fl-10 ta’ Diċembru 2002 waqt l-istrajk ġenerali fil-Venezwela tal-2002-2003 File:2002-2003 Colas paro petroleo 2.png|Konġestjonijiet twal tat-traffiku fi stazzjonijiet tal-petrol fl-10 ta’ Diċembru 2002 waqt l-istrajk ġenerali fil-Venezwela tal-2002-2003 File:2002-2003 Colas paro petroleo.png|Konġestjonijiet twal tat-traffiku fi stazzjonijiet tal-petrol fl-10 ta’ Diċembru 2002 waqt l-istrajk ġenerali fil-Venezwela tal-2002-2003 File:Protestas en la Universidad de Oriente Núcleo Nueva Esparta 1.jpg|thumb|Protesti f'Margarita, 2004 File:Marcha de RCTV de 2008 01.jpg||Protesti f'Caracas, 2007 </gallery> [[File:Magnitude 5.6 Sucre Venezuela 2010.jpg|thumb|iċ-ċentru sismiku tat-terremot ta' Sucre tal-2010]] Fil-15 ta' Jannar 2010, seħħ terremot bl-epiċentru tiegħu fl-istat Venezwelan ta' Sucre. Dan l-avveniment seħħ fil-grigal tal-pajjiż, irreġistra kobor ta' 5.4 fuq l-iskala Richter, u ħalla 11-il persuna midruba. ==== Il-gvern tax-xellug estrem ta' Maduro (2013-2026), u Delcy (2026-) ==== L-elezzjonijiet presidenzjali li saru f'April 2013 kienu l-ewwel minn meta Chávez ħa l-kariga fl-1999 li fihom ismu ma deherx fuq il-vot. Taħt il-gvern "Bolivarian", il-Venezwela għaddiet minn wieħed mill-aktar pajjiżi sinjuri fl-Amerika Latina għal wieħed mill-ifqar. Il-politiki soċjoekonomiċi ta' Hugo Chávez li jiddependu fuq il-bejgħ taż-żejt u l-importazzjoni ta' oġġetti rriżultaw f'ammonti kbar ta' dejn, l-ebda bidla fil-korruzzjoni fil-Venezwela, u laħqet il-qofol tagħha fi kriżi fil-Venezwela. Bħala riżultat, il-kriżi tar-refuġjati tal-Venezwela, l-akbar emigrazzjoni ta' nies fl-istorja tal-Amerika Latina, seħħet, b'aktar minn 7 miljun, madwar 20% tal-popolazzjoni tal-pajjiż, emigraw. Chávez beda l-missjonijiet Bolivariani, programmi "immirati biex jgħinu lill-foqra". Il-faqar beda jiżdied fis-snin 2010. Nicolás Maduro ġie magħżul minn Chávez bħala s-suċċessur tiegħu, u fl-2013 insemmih viċi president. Maduro ilu president tal-Venezwela mill-14 ta' April 2013, meta rebaħ l-elezzjoni presidenzjali wara l-mewt ta' Chávez, b'51% tal-voti, meta mqabbel ma' 49% ta' Henrique Capriles. Ir-Roundtable tal-Unità Demokratika sfidat l-elezzjoni ta' Maduro bħala frodi, iżda verifika ta' 56% tal-voti ma wriet l-ebda diskrepanzi, u l-Qorti Suprema tal-Venezwela ddeċidiet li Maduro kien il-president leġittimu. Il-mexxejja tal-Oppożizzjoni u xi midja internazzjonali jqisu lill-gvern ta' Maduro bħala dittatorjat. Minn Frar 2014, mijiet ta' eluf ta' nies ipprotestaw għal livelli għoljin ta' vjolenza kriminali, korruzzjoni, iperinflazzjoni, u skarsezza kronika ta' oġġetti bażiċi minħabba l-politiki tal-gvern. Id-dimostrazzjonijiet u l-irvellijiet irriżultaw f’aktar minn 40 mewt f'inkwiet bejn Chavista u dimostranti tal-oppożizzjoni. u mexxejja tal-oppożizzjoni, inklużi Leopoldo López u Antonio Ledezma, ġew arrestati. Gruppi tad-drittijiet tal-bniedem ikkundannaw l-arrest ta' López. L-elezzjonijiet parlamentari tal-2015, li saru fis-6 ta' Diċembru, 2015, irriżultaw fir-rebħa tar-Roundtable tal-Unità Demokratika (MUD), il-moviment ewlieni tal-oppożizzjoni għall-gvern tal-President Nicolás Maduro, b'56.3% tal-voti u 112 tal-voti il-167 deputat tal-Assemblea Nazzjonali (inklużi 3 deputati għar-Rappreżentanza Indiġena għall-Assemblea Nazzjonali), li jikkorrispondu għal maġġoranza kwalifikata. Il-Venezwela żvalutat il-munita tagħha fi Frar 2013 minħabba skarsezza dejjem tikber, li kienet tinkludi ħalib u ħtiġijiet oħra. Dan wassal għal żieda fil-malnutrizzjoni, speċjalment fost it-tfal. L-ekonomija kienet saret dipendenti fuq l-esportazzjonijiet taż-żejt, biż-żejt mhux raffinat jammonta għal 86% tal-esportazzjonijiet, u prezz għoli għal kull barmil biex jappoġġja programmi soċjali. Fil-bidu tal-2014, il-prezz taż-żejt niżel minn aktar minn $100 għal $40 Dan poġġa pressjoni fuq l-ekonomija, li ma setgħetx taffordja aktar programmi soċjali kbar. Il-Gvern beda jieħu aktar flus mingħand PDVSA, il-kumpanija taż-żejt tal-istat, u rriżulta f'nuqqas ta' investiment mill-ġdid fl-għelieqi u l-impjegati. Il-produzzjoni naqset mill-quċċata tagħha ta' kważi 3 sa 1 miljun barmil (480 sa 160 elf metru kubu) kuljum. Fl-2014, il-Venezwela daħlet f'riċessjoni, u fl-2015, kellha l-ogħla inflazzjoni fid-dinja, li taqbeż il-100%. Fl-2017, l-amministrazzjoni ta' Donald Trump imponiet aktar sanzjonijiet ekonomiċi kontra PDVSA u uffiċjali tal-Venezwela. Il-problemi ekonomiċi, kif ukoll il-kriminalità, kienu l-kawżi tal-protesti tal-Venezwela mill-2014 sal-lum. Mill-2014, madwar 5.6 miljun ruħ ħarbu mill-Venezwela. <gallery> File:2014 Venezuelan Protests (12F).jpg|Protesti f'Caracas fl-2014 File:Marcha hacia el Palacio de Justicia de Maracaibo - Venezuela 06.jpg|Protesti f'Maracaibo fl-2014 File:People lines in Venezuela.JPG|Il-Venezweljani jagħmlu linja biex jixtru l-ikel f'ħanut File:Escasez en Venezuela, Central Madeirense 8.JPG|Nuqqas fil-Venezwela File:March of Empty Pots 24 January 2015.jpg|Protesti f'Caracas fl-2015 </gallery> [[File:Protestas en Caracas, 02Mar14 (14161205275).jpg|thumb|left|Protesti f'Caracas fl-2016]] [[File:Venezuela protest 26 October.jpg|thumb|Protesti f'Caracas fl-2016]] F'Jannar 2016, Maduro ddikjara "emerġenza ekonomika", li żvela l-kobor tal-kriżi u kabbar il-poteri tiegħu. F'Lulju 2016, infetħu temporanjament il-qsim tal-fruntieri Kolombjani biex jippermettu lill-Venezwelani jixtru ikel u oġġetti bażiċi tas-saħħa. F'Settembru 2016, studju indika li 15% tal-Venezweli kienu qed jieklu "skart tal-ikel mormi minn stabbilimenti kummerċjali." Sa Ottubru 2016 kienu seħħew 200 rewwixta fil-ħabs. Il-Qorti Suprema allinjata ma' Maduro, li kienet qed taqleb id-deċiżjonijiet tal-Assemblea Nazzjonali minn meta l-oppożizzjoni ħadet il-kontroll, assumiet il-funzjonijiet tal-assemblea, u ħolqot il-kriżi kostituzzjonali tal-Venezwela tal-2017. F'Awwissu 2017, l-Assemblea Nazzjonali ġiet eletta Assemblea Kostitwenti tal-2017 u neħħa l-poteri tagħha lill-Assemblea Nazzjonali. L-elezzjoni qajmet tħassib dwar dittatorjat emerġenti. F'Diċembru 2017, Maduro ddikjara li l-partiti tal-oppożizzjoni ġew esklużi mill-elezzjonijiet presidenzjali tas-sena ta' wara wara li bojkottjaw l-elezzjoni tas-Sindku. <gallery> File:Escasez de gasolina en Venezuela.png|Nuqqas ta' petrol fil-Venezwela fl-2017 File:We Are Millions march Venezuela.jpg|Protesti tal-Venezwela tal-2017 File:Enfrentamiento en el Puente de Las Mercedes Venezuela 2017.jpg|Id-dimostranti jikkonfrontaw lill-GNB fuq il-pont Las Mercedes fis-26 ta' Mejju, 2017 f'Caracas, il-Venezwela. File:Marcha Neomar Lander 06 Venezuela 2017.jpg|Marċ bil-lejl b'tifkira ta' Neomar Lander fit-8 ta' Ġunju 2017 f'Caracas File:Escuderos 19 de junio 2017.jpg|Protesti tal-Caracas tal-2017 File:Venezuelan eating from garbage.jpg|Raġel Venezwelan jiekol miż-żibel File:Mother of All Marches - Caracas.jpg|Protesti tal-Caracas tal-2017 File:Venezuelan Assembly special session 11.jpg|Protesti tal-Caracas tal-2017 File:Tank Woman.jpg|thumb|Il-“Mara Tank” waqt il-Omm tal-Marċi Kollha f'Caracas File:Paola Ramírez body.jpg|Kadavru ta' Paola Ramírez wara li nqatlet waqt il-protesti fil-Venezwela fl-2017. </gallery> [[File:©UNICEF-ECU-2018-Arcos.jpg|thumb|left|Mijiet ta' Venezweljani f'sitwazzjonijiet ta' mobilità umana jistennew fil-kju fid-Dwana fl-Ekwador biex jittimbraw il-passaporti tagħhom u jkomplu l-vjaġġ tagħhom. F'Awwissu ta' din is-sena, bejn 3,000 u 7,000 Venezwelan daħlu kuljum fl-Ekwador, ħafna minnhom qegħdin fi tranżitu lejn il-Perù. Xi familji jridu jqattgħu l-lejl fil-Pont Rumichaca, il-fruntiera bejn il-Kolombja u l-Ekwador, fejn it-temperaturi jinżlu għal 3 gradi Celsius.]] Maduro rebaħ l-elezzjonijiet tal-2018 bi 68% tal-voti. Ir-riżultat ġie kkontestat mill-Arġentina, iċ-Ċilì, il-Kolombja, il-Brażil, il-Kanada, il-Ġermanja, Franza u Stati Uniti, li qiesuh frawdolenti u rrikonoxxew lil Juan Guaidó bħala president. Pajjiżi oħra komplew jirrikonoxxu lil Maduro, għalkemm iċ-Ċina, iffaċċjata bi pressjoni finanzjarja għall-pożizzjoni tagħha, bdiet tkopri lilha nnifisha billi naqqset is-self, ikkanċellat joint ventures u wriet ir-rieda tagħha li taħdem mal-partijiet kollha. [[File:2018 Venezuela earthquake.jpg|thumb|L-epiċentru tat-terremot tal-Venezwela tal-2018]] Fil-21 ta' Awwissu 2018, fil-5:31 p.m. ħin lokali (21:31 UTC), ġie rreġistrat terremot li nħass mal-pajjiż kollu, bl-epiċentru tiegħu fil-belt ta' Río Caribe, fl-istat ta' Sucre. It-terremot oriġina f'Yaguaraparo, fl-istat ta' Sucre. Dan dam għaddej madwar żewġ minuti u 20 sekonda, u rriżulta fi ħsarat li laħqu l-valur ta' $7 miljun u fil-mewt ta' żewġ persuni... F'Awwissu 2019, Trump impona embargo ekonomiku kontra l-Venezwela. F'Marzu 2020, Trump akkuża lil Maduro u lill-uffiċjali tal-Venezwela bi traffikar tad-droga, narkoterroriżmu, u korruzzjoni. [[File:Venezuelan protests - 23 January 2019.jpg|thumb|left|Protesti f'Caracas, 2019]] [[File:Uprising against Nicolás Maduro of 2019.png|thumb|Protesti f'Caracas, 2019]] <gallery> File:2018 Venezuelan protests 17 March 2018.jpg|Protesti tal-Venezwela tal-2018 File:Huelga trabajadores.jpg|Protesti tal-Venezwela tal-2018 File:Marcha Venezuela 12 de febrero de 2018.jpg|Konċentrazzjoni bħala ġieħ lil dawk li mietu waqt il-protesti tal-2018 </gallery> F'Ġunju 2020, rapport iddokumenta għajbien sfurzat li seħħew fl-2018-19. Ġew irrappurtati 724 għajbien furzat ta' detenuti politiċi. Ir-rapport sostna li l-forzi tas-sigurtà ssuġġettaw lill-vittmi għat-tortura. Ir-rapport sostna li l-gvern uża l-għajbien sfurzat biex isikket lill-avversarji u vuċijiet kritiċi oħra. [[File:Tragedia de Las Tejerías.png|thumb|Las Tejerías wara l-għargħar tad-9 ta' Ottubru, 2022]] It-tifwir tan-nixxiegħa Los Patos lejl is-Sibt, 8 ta' Ottubru — ikkawżat mix-xita tal-Uragan Julia, li laqat prinċipalment il-belt ta' Las Tejerías fil-muniċipalità ta' Santos Michelena fl-Istat ta' Aragua, il-Venezwela — wassal għal traġedja li fiha, skont iċ-ċifri attwali, tilfu ħajjithom 500 persuna, filwaqt li 1,540 oħra għadhom neqsin. [[File:Protestas en Caracas contra la reelección de Nicolás Maduro, 2024.jpg|thumb|left|Id-dimostranti f'Caracas jiġġieldu kontra l-forza pubblika waqt il-protesti tal-Venezwela tal-2024.]] [[File:Freedom ratings in Venezuela (1998 to 2017).png|thumb|Klassifikazzjonijiet tal-Venezwela mill-1998 sal-2017 mill-NGO Freedom House iffinanzjata mill-gvern tal-Istati Uniti (1 = b'xejn, 7 = mhux b'xejn)]] Maduro ikkontesta għat-tielet mandat konsekuttiv fl-elezzjoni presidenzjali tal-2024, filwaqt li l-eks diplomatiku Edmundo González Urrutia rrappreżenta lill-Pjattaforma Unitaria ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]: Plataforma Unitaria Democrástica; PUD), l-alleanza politika ewlenija tal-oppożizzjoni. Stħarriġ li ttieħdet qabel l-elezzjoni indikaw li González kien se jirbaħ b'marġni wiesa'. Wara li l-Kunsill Elettorali Nazzjonali (CNE) ikkontrollat ​​mill-gvern ħabbar riżultati parzjali li juru rebħa dejqa għal Maduro fid-29 ta' Lulju, il-mexxejja tad-dinja fil-biċċa l-kbira esprimew xettiċiżmu dwar ir-riżultati mitluba u ma rrikonoxxewx it-talbiet tas-CNE bi ftit eċċezzjonijiet biss. Kemm González kif ukoll Maduro iddikjaraw lilhom infushom rebbieħa tal-elezzjonijiet. Ir-riżultati elettorali ma' ġewx rikonoxxuti miċ-Ċentru Carter u l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani minħabba nuqqas ta' riżultati granulari, u ġew ikkontestati mill-oppożizzjoni, li ddikjarat rebħa kbira u tat aċċess għall-għadd tal-voti miġbura mill-osservaturi elettorali mill-biċċa l-kbira tal-voti. ċentri bħala evidenza. Wara t-tħabbir tar-riżultati mill-awtoritajiet elettorali, faqqgħu protesti madwar il-pajjiż. Dan wassal għal arresti tal-massa, inklużi minorenni, u fil-maġġoranza l-kbira tal-każijiet, individwi mhux armati. Kien hemm ukoll imwiet u oħrajn li ġew ittorturati fil-jiem ta' wara biex jitrażżnu l-protesti fit-toroq. B'dan il-mod, Maduro żamm il-poter, u kkonsolida dak li l-midja internazzjonali, il-politiċi u l-organizzazzjonijiet madwar id-dinja sejħu dittatorjat.<ref>{{Ċita web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2024/07/29/resumen-noticas-elecciones-presidenciales-en-venezuela-de-2024-29-jul-orix/|titlu=Resumen y resultados de las elecciones en Venezuela 2024 del 28 y el 29 de julio de 2024|kunjom=Amaya|isem=Sol|data=2024-07-29|lingwa=es|data-aċċess=2026-05-06}}</ref> Fis-sigħat bikrin tat-3 ta' Jannar 2026, il-President tal-Istati Uniti Donald Trump ħabbar li l-President Nicolás Maduro u martu Cilia Flores kienu ġew arrestati u mkeċċija mill-pajjiż wara attakk imwettaq mill-Istati Uniti. Dakinhar stess, il-Qorti Suprema tal-Ġustizzja ordnat lil Delcy Rodríguez biex tassumi l-presidenza tar-Repubblika bħala president aġent.<ref>{{Ċita web|url=https://www.clarin.com/mundo/delcy-rodriguez-figura-clave-linea-sucesion-maduro_0_aRVxDvHTyN.html|titlu=Proclaman a Delcy Rodríguez como presidenta de Venezuela tras la detención de Maduro|kunjom=Clarín|isem=Redacción|data=2026-01-03|sit=Clarín|lingwa=es|data-aċċess=2026-05-06}}</ref> [[File:M 7.2 - 24 km ENE of San Felipe, Venezuela.png|thumb|left|L-ewwel terremot (7.2)]] [[File:M 7.5 - 17 km W of Catia La Mar, Venezuela.png|thumb|L-sekond terremot (7.5)]] [[File:Sismos Venezuela Earthquake Venezuela.jpg|thumb|Infrastruttura bil-ħsara f'Caracas]] Fl-24 ta' Ġunju 2026, seħħ terremot doppju b'epiċentri fl-istat ta' Yaracuy. L-ewwel terremot laqat fis-18:04:33 ħin lokali (22:04:33 UTC), 23 kilometru mill-belt ta' San Felipe, Yaracuy, f'fond ta' 20.3 kilometri u b'kobor ta' 7.2 fuq l-iskala tal-kobor tal-mument (Mw). It-tieni terremot, b'kobor ta' 7.5 Mw, seħħ 39 sekonda wara, 28 kilometru fix-Xlokk ta' Yumare f'fond ta' 10 kilometri. Iż-żewġ avvenimenti kkawżaw qerda u devastazzjoni mifruxa. Dakinhar u fil-jiem ta' wara, ħarġu rapporti dwar nuqqas ta' riżorsi biex jiġu megħjuna individwi maqbuda, mobilizzazzjoni ċivili biex tassisti fl-isforzi ta' salvataġġ u l-akkoljenza tal-feruti, u serq imwettaq kemm minn ċivili kif ukoll minn persunal militari.<ref>{{Ċita web|url=https://www.cbc.ca/news/world/venezuela-earthquake-photos-9.7248503|titlu=Venezuela earthquake before-and-after photos show 'catastrophic' destruction}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.infobae.com/america/agencias/2026/06/25/saquean-comercios-en-zonas-de-la-costa-central-de-venezuela-afectadas-por-terremotos/|titlu=saquean-comercios-en-zonas-de-la-costa-central-de-venezuela-afectadas-por-terremotos}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.infobae.com/venezuela/2026/06/25/reportan-saqueos-en-comercios-destruidos-de-la-guaira-tras-los-terremotos-en-venezuela/|titlu=reportan-saqueos-en-comercios-destruidos-de-la-guaira-tras-los-terremotos-en-venezuela}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.infobae.com/venezuela/2026/06/26/que-se-sabe-de-las-victimas-extranjeras-de-los-terremotos-en-venezuela/|titlu=que-se-sabe-de-las-victimas-extranjeras-de-los-terremotos-en-venezuela}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dw.com/es/devastadores-sismos-en-venezuela/a-77727808|titlu=Devastadores sismos en Venezuela}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dw.com/es/en-mapas-y-fotos-las-zonas-m%C3%A1s-afectadas-por-los-terremotos-en-venezuela/a-77721622|titlu=Antes y después: áreas afectadas por los sismos en Venezuela}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dw.com/es/el-terremoto-que-venezuela-esperaba-pero-no-pudo-monitorear/a-77727996|titlu=El terremoto que Venezuela esperaba, pero no pudo monitorear}}</ref> <gallery> File:LCF-24- Ground Zero (9781949).jpg|Qerda f'La Guaira File:Costa Rican mission to the 2026 Venezuela earthquakes relief efforts (13).jpg|Timijiet ta' salvataġġ tal-Kosta Rika jgħinu lill-vittmi tat-terremot File:Depertment of State Urban Seach and Rescue Assist in Venezuela (9782036).jpg|Salvataġġi Amerikani jispezzjonaw bini mġarraf f'La Guaira File:Lateral de un edificio en Chacao tras los terremotos del 24 de Junio de 2026.jpg|Veduta mill-ġenb ta' bini f'Chacao (Caracas) affettwat mit-terremot File:Edificio Antiguo CUAM (Jun 2026).jpg|Struttura antika tal-Kulleġġ Universitarju tal-Amministrazzjoni u l-Kummerċjalizzazzjoni ġarrbet ħsara mit-terremot. File:Incendios en La Guaira por terremotos.png|Nirien li dehru minn ħelikopter f'La Guaira minħabba t-terremot. File:Catedral de Valencia, Venezuela (Jul 2026) 01.jpg|Ħsara lill-Katidral ta' Valencia, f'Carabobo. File:LCF-24- Ground Zero (9781952).jpg|Ċittadin iżomm il-bandiera Venezwelana wara nar ikkawżat mit-terremot. File:LCF-24- Disaster Assistance Coordination and Insert of USAR (9781827).jpg|Ħsara materjali li tidher mill-ajru. File:LCF-24- MRF Search & Rescue Efforts in Venezuela (9781661).jpg|Bini meqrud f'La Guaira. File:Rescatistas en Altamira.png|Timijiet ta' salvataġġ qed ifittxu superstiti fil-bini Olimpo f'Altamira. File:Equipos de rescate buscan sobrevivientes entre los escombros tras los terremotos en Venezuela (01).png|Ħaddiema jiġbru l-fdalijiet barra ħanut tal-ħwejjeġ. File:Department of State Urban Seach and Rescue Assist in Venezuela (9782041).jpg|Persunal Amerikan mit-tim tat-tiftix u s-salvataġġ urban ta' Miami-Dade jistħarreġ iż-żona tad-diżastru f'La Guaira. File:Equipos de rescate buscan sobrevivientes entre los escombros tras los terremotos en Venezuela (01).png|Ħaddiema jiġbru l-fdalijiet barra ħanut tal-ħwejjeġ. File:Danos em El Paraíso, Av. Fuentes - 2026-06-26.png|Bini mġarraf f'Caracas File:LCF-24- MRF Search & Rescue Efforts in Venezuela (9781661).jpg|Timijiet ta' salvataġġ Venezwelani f’bini meqrud f’La Guaira File:LCF-24- Disaster Assitance to the People of Venezuela (9777144).jpg|Il-Ġener tal-USMC Kevin Jarrard jistħarreġ il-ħsara fl-Ajruport Simón Bolívar f'Maiquetía, La Guaira File:LCF-24- Ground Zero (9781959).jpg|Ċittadini Venezwelani jfittxu fost il-fdalijiet tal-bini meqrud f’La Guaira File:LCF-24- MRF Search & Rescue Efforts in Venezuela (9781671).jpg|Il-persunal tal-USMC u ċittadini Venezwelani jwettqu operazzjonijiet ta' tiftix u salvataġġ f’bini li waqa’ f’La Guaira </gallery> == Ġeografija == [[File:Pico El Leon.jpg|thumb|left|Sierra Nevada de Mérida]] [[File:Venezuela Topography.png|thumb|Mappa Topògrafika tal-Venezwela]] [[File:Paramos de la culatas.jpg|thumb|left|Paramo de la Culata, Sierra Nevada de Mérida]] [[File:Venezuela relief location map.jpg|thumb|Mappa Topògrafika tal-Venezwela]] [[File:Serranía del Interior.JPG|thumb|left|Tributarju żgħir tax-Xmara San Juan (min-naħa tiegħu, tributarju tax-Xmara Guárico), li jappartjeni għall-baċin Orinoco, joħroġ mill-inklinazzjoni tan-Nofsinhar tas-Serranía del Interior.]] Il-Venezwela tinsab fit-tramuntana tal-Amerika t'Isfel; Ġeoloġikament, it-territorju kontinentali tiegħu jistrieħ fuq il-pjanċa tal-Amerika t'Isfel. Għandha erja totali ta' 916,445 km² (353,841 sq mi) u żona territorjali ta' 882,050 km² (340,560 sq mi), li jagħmlu l-Venezwela t-33 l-akbar pajjiż fid-dinja. It-territorju li jikkontrolla jinsab bejn latitudnijiet 0° u 16°N u lonġitudnijiet 59° u 74°W. Il-pajjiż, li huwa għamla ta' trijangolu, għandu kosta ta' 2,800 km (1,700 mi) fit-tramuntana, li tinkludi bosta gżejjer fil-Karibew u tmiss lejn il-Grigal mal-Oċean Atlantiku tat-Tramuntana. Il-biċċa l-kbira tal-osservaturi jiddeskrivu l-Venezwela f'termini ta' erba' reġjuni topografiċi definiti pjuttost tajjeb: l-artijiet baxxi ta' Maracaibo fil-majjistral, il-muntanji tat-tramuntana li jestendu f'ark wiesa' tal-lvant-punent mill-fruntiera mal-Kolombja tul il-kosta tat-Tramuntana tal-Karibew, il-pjanuri wesgħin fil- ċentrali tal-Venezwela u l-għoljiet tal-Gujana fix-Xlokk. Il-Muntanji tat-Tramuntana huma l-estensjonijiet estremi tal-Grigal tal-firxa tal-muntanji tal-Andes tal-Amerika t'Isfel. Pico Bolívar, l-ogħla punt fil-pajjiż f'4,979 m (16,335 pied), jinsab f'dan ir-reġjun. Fin-Nofsinhar, l-Artijiet Għolja tal-Guiana mqassma fihom it-truf tat-Tramuntana tal-Baċin tal-Amażonja u l-Angel Falls, l-ogħla kaskata tad-dinja, kif ukoll tepuis, muntanji kbar f'forma ta 'mejda. Iċ-ċentru tal-pajjiż huwa kkaratterizzat mill-llanos, li huma pjanuri estensivi li jestendu mill-fruntiera mal-[[Kolombja]] fil-punent estrem sad-delta tax-Xmara Orinoco fil-lvant. L-Orinoco, bil-ħamrija alluvjali rikka tiegħu, jgħaqqad l-akbar u l-aktar sistema importanti tax-xmajjar fil-pajjiż; Joriġina f'wieħed mill-akbar baċiri idrografiċi fl-Amerika Latina. Il-Caroní u l-Apure huma xmajjar importanti oħra. [[File:GolfodeCariaco.jpg|thumb|left|Golf tal-Cariaco (Golfo de Cariaco)]] [[File:Guanaguanare.JPG|thumb|Cayo de Agua, Arċipelagu Los Roques, Baħar Karibew]] Il-Venezwela tmiss mal-Kolombja lejn il-punent, il-Gujana lejn il-lvant, u l-Brażil fin-nofsinhar. Ħdejn il-kosta tal-Venezwela hemm gżejjer tal-Karibew bħal Trinidad u Tobago, Grenada, Curaçao, Aruba u l-Antilles Leeward. Il-Venezwela għandha tilwim territorjali mal-Gujana, li qabel kienet ir-Renju Unit, fil-biċċa l-kbira relatati maż-żona Essequibo u mal-Kolombja fuq il-Golf tal-Venezwela. Fl-1895, wara snin ta' tentattivi diplomatiċi biex tissolva t-tilwima tal-fruntiera, faqqgħet it-tilwima tal-fruntiera tax-Xmara Essequibo. Din ġiet sottomessa lil kummissjoni "newtrali" (magħmula minn rappreżentanti Brittaniċi, Amerikani u Russi u mingħajr rappreżentant dirett tal-Venezwela), li fl-1899 iddeċidiet l-aktar kontra t-talba tal-Venezwela. L-ogħla punt: Pico Bolívar 4,978 m. L-aktar punt baxx: Baħar Karibew 0 m. Elevazzjoni medja: 450 m.<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> === Klima === Il-Venezwela tinsab kompletament fit-tropiċi 'l fuq mill-ekwatur sa madwar 12° N. Il-klima tagħha tvarja minn pjanuri umda ta' elevazzjoni baxxa, fejn it-temperaturi medji annwali jilħqu 35 °C (95.0 °F), għal artijiet glaċjali u għolja (paramos) b'medja temperatura annwali ta '8 °C (46.4 °F). Il-preċipitazzjoni annwali tvarja minn 430 mm (16.9 pulzieri) fil-partijiet semi-aridi tal-majjistral għal aktar minn 1,000 mm (39.4 pulzieri) fid-Delta tal-Orinoco fil-lvant imbiegħed u l-foresti tropikali tal-Amażonja fin-nofsinhar. Il-livell ta 'preċipitazzjoni huwa aktar baxx fil-perjodu minn Awwissu sa April. Dawn il-perjodi huma magħrufa bħala staġuni sħun-imxarrab u kiesaħ-xott. Karatteristika oħra tal-klima hija din il-varjazzjoni fil-pajjiż kollu minħabba l-eżistenza ta' firxa ta' muntanji msejħa “Coast Range” li taqsam il-pajjiż mil-lvant għall-punent. Il-maġġoranza tal-popolazzjoni tgħix f'dawn il-muntanji. [[File:Venezuela Köppen.png|thumb|Mappa tal-Venezwela mill-klassifikazzjoni tal-klima Köppen]] Il-pajjiż huwa maqsum f'erba' żoni ta' temperatura orizzontali bbażati primarjament fuq l-elevazzjoni, bi klimi tropikali, niexfa, moderati bi xtiewi niexfa, u polari (tundra alpina), fost oħrajn. Fiż-żona tropikali, taħt it-800 m (2,625 pied), it-temperaturi huma sħan, b'medji annwali jvarjaw bejn 26 u 28 °C (78.8 u 82.4 °F). Iż-żona moderata tvarja minn 800 sa 2,000 m (2,625 sa 6,562 pied) b'medji ta' 12 sa 25 °C (53.6 sa 77.0 °F); Ħafna mill-ibliet tal-Venezwela, inkluża l-kapitali, jinsabu f’dan ir-reġjun. Kundizzjonijiet aktar kesħin b'temperaturi ta' 9 sa 11 °C (48.2 sa 51.8 °F) jinstabu fiż-żona kiesħa bejn 2,000 u 3,000 m (6,562 u 9,843 pied), speċjalment fl-Andes tal-Venezwela, fejn mergħat u għelieqi tas-silġ Temperaturi permanenti b'medji annwali taħt it-8 °C (46 °F) ikopru artijiet 'il fuq minn 3,000 metru (9,843 pied) fil-paramos. L-ogħla temperatura rreġistrata kienet 42 °C (108 °F) f'Machiques, u l-inqas temperatura rreġistrata kienet -11 °C (12 °F), irrappurtata minn altitudni għolja diżabitata fil-Páramo de Piedras Blancas (l-istat ta' Mérida). Il-klima tal-Venezwela hija tropikali; sħuna u umda; aktar moderata fl-artijiet għoljin.<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> === Użu tal-Art<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> === Art agrikola: 24.4% (est. 2022) Art li tinħarat: 2.9% (est. 2022) Uċuħ tar-raba' permanenti: 0.8% (est. 2022) Mergħa permanenti: 20.6% (est. 2022) Foresti: 52.3% (est. 2022) Oħrajn: 23.3% (est. 2022) 10,550 kilometru kwadru (2012) === Bijodiversità u konservazzjoni === [[File:Curacao-Icterus-Icterus-2013.JPG|thumb|L-annimal nazzjonali tal-Venezwela huwa t-turpial tal-Venezwela.]] Il-Venezwela tinsab fi ħdan l-isfera Neotropikali; Porzjonijiet kbar tal-pajjiż kienu oriġinarjament koperti minn foresti tal-weraq wiesgħa niedja. Wieħed minn 17-il pajjiż megadiversi, il-ħabitats tal-Venezwela jvarjaw mill-Muntanji tal-Andes fil-punent sal-foresti tropikali tal-Baċir tal-Amażonja fin-nofsinhar, sa pjanuri estensivi u l-kosta tal-Karibew fiċ-ċentru u d-delta tax-xmara Orinoco fil-Lvant. Dawn jinkludu shrublands xeric fil-majjistral imbiegħed u foresti tal-mangrovja kostali fil-grigal. Il-foresti sħab tagħha u l-foresti tropikali tal-artijiet baxxi huma partikolarment sinjuri. L-annimali tal-Venezwela huma diversi u jinkludu l-lamantini, it-tlett sabaq, il-bnadi b'żewġ sieba, id-delfini tax-Xmara Amazon, u l-kukkudrilli Orinoco, li ġew irrappurtati li jilħqu sa 6.6 m (22 pied) fit-tul. Il-Venezwela hija dar għal total ta' 1,417 speċi ta' għasafar, li 48 minnhom huma endemiċi. Għasafar importanti jinkludu ibises, ospreys, kingfishers, u t-turpial isfar-oranġjo tal-Venezwela, l-għasfur nazzjonali. Mammiferi notevoli jinkludu l-anteater ġgant, il-ġaguar, u l-capybara, l-akbar gerriema tad-dinja. Aktar minn nofs l-ispeċi tal-għasafar u l-mammiferi tal-Venezwela jinsabu fil-foresti tal-Amażonja fin-nofsinhar tal-Orinoco. Fil-każ tal-fungi, RWG Dennis ipprovda kont li ġie diġitizzat u r-rekords saru disponibbli onlajn bħala parti mid-database Cybertruffle Robigalia. Dik id-database tinkludi kważi 3,900 speċi fungali rreġistrati fil-Venezwela, iżda hija' l bogħod milli tkun kompluta, u n-numru totali attwali ta' speċi fungali diġà magħrufa fil-Venezwela huwa probabbilment ogħla, minħabba l-istima ġeneralment aċċettata li s'issa Skopri biss madwar 7% tal-faqqiegħ kollu fid-dinja. [[File:Shakira posando.JPG|thumb|Kukkudrill f'Hato El Cedral fl-stat Apure]] Fost il-pjanti tal-Veneżwela, aktar minn 25,000 speċi ta 'orkidej jinstabu fil-foresta sħaba tal-pajjiż u l-ekosistemi tal-foresti tal-artijiet baxxi. Dawn jinkludu l-orkidea Mayflower (Cattleya mossiae), il-fjura nazzjonali. Is-siġra nazzjonali tal-Venezwela hija l-araguaney. L-uċuħ tat-tepuis jappoġġjaw ukoll diversi pjanti karnivori, inkluża l-pjanta tal-pitcher tal-swamp, Heliamphora, u l-bromeliad insettivori, Brocchinia reducta. Il-Venezwela hija fost l-20 pajjiż bl-ogħla endemiżmu. Fost l-annimali tagħha, 23% tal-ispeċijiet tar-rettili u 50% tal-ispeċijiet ta' anfibji, inkluż iż-żrinġ tat-Trinidad poison dart, huma endemiċi. Għalkemm l-informazzjoni disponibbli għadha żgħira ħafna, sar l-ewwel sforz biex jiġi stmat in-numru ta’ speċi fungali endemiċi għall-Venezwela: 1334 speċi fungali ġew identifikati b'mod tentattiv bħala possibbilment endemiċi. Madwar 38% tal-aktar minn 21,000 speċi ta' pjanti magħrufa mill-Veneżwela huma uniċi għall-pajjiż. Il-Veneżwela hija waħda mill-10 pajjiżi bl-akbar bijodiversità fuq il-pjaneta, madankollu hija waħda mill-mexxejja fid-deforestazzjoni minħabba fatturi ekonomiċi u politiċi. Kull sena, madwar 287,600 ettaru ta 'foresti jinqerdu b'mod permanenti, u żoni oħra huma degradati mill-minjieri, it-tħaffir taż-żejt u l-qtugħ tas-siġar. Bejn l-1990 u l-2005, il-Venezwela tilfet uffiċjalment 8.3% tal-kopertura tal-foresti tagħha, li hija madwar 4.3 miljun ettaru. Bi tweġiba, ġew implimentati protezzjonijiet federali għall-ħabitat kritiku; Pereżempju, bejn 20% u 33% tal-artijiet tal-foresti huma protetti. Il-Venezwela kellha punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti fl-2019 ta' 8.78/10, u kklassifikaha fid-19-il post globalment fost 172 pajjiż. Ir-riżerva tal-bijosfera tal-pajjiż hija parti min-Netwerk Dinji tar-Riżervi tal-Biosfera; ħames artijiet mistagħdra huma reġistrati taħt il-Konvenzjoni Ramsar. Fl-2003, 70% tal-art tal-pajjiż kienet taħt ġestjoni ta' konservazzjoni f'aktar minn 200 żona protetta, inklużi 43 park nazzjonali. It-43 park nazzjonali tal-Venezwela jinkludu l-Park Nazzjonali ta' Canaima, il-Park Nazzjonali ta' Morrocoy, u l-Park Nazzjonali ta' Mochima. Fit-tarf tan-nofsinhar hemm riserva għat-tribujiet Yanomami tal-pajjiż. Li tkopri 32,000 mil kwadru (82,880 kilometru kwadru), iż-żona hija off-limiti għall-bdiewa, minaturi, u s-settlers kollha mhux Yanomami. Il-Venezwela kienet waħda mill-ftit pajjiżi li ma ppreżentawx INDC fil-COP21. Ħafna ekosistemi terrestri huma kkunsidrati fil-periklu, speċjalment il-foresta niexfa fir-reġjuni tat-Tramuntana tal-pajjiż u s-sikek tal-qroll fuq il-kosta tal-Karibew. Fil-Venezwela hemm 105 żona protetta, li jkopru madwar 26% tal-wiċċ kontinentali, tal-baħar u tal-gżejjer tal-pajjiż. === Idrografija === [[File:LakeVal.jpg|thumb|Il-Lag ta' Valencia, darba mfaħħar minn Alexander von Humboldt għas-sbuħija tiegħu, huwa mniġġes bil-kbir minħabba għadd ta' sistemi tad-drenaġġ li jarmu l-iskart.]] [[File:Río Apure 2.jpg|thumb|left|Xatt il-lemin tax-Xmara Apure, ħdejn il-belt ta' El Samán, l-Istat ta' Apure, Venezwela.]] Il-pajjiż huwa magħmul minn tliet baċiri idrografiċi: il-Baħar Karibew, l-Oċean Atlantiku u l-Lag ta' Valencia, li jifforma baċin endorreiku. Il-biċċa l-kbira tal-ilmijiet tax-xmara tal-Venezwela jbattu tul ix-xaqliba tal-Atlantiku. L-akbar baċin f’din iż-żona huwa l-baċin estensiv tal-Orinoco (2,101 km<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref>, kondiviż mal-Kolombja) li l-erja tal-wiċċ tiegħu, qrib il-miljun km 2, hija akbar minn dik tal-Venezwela kollha, għalkemm għandu preżenza ta' 65% fil-pajjiż. Id-daqs ta' dan il-baċir – simili għal dak tad-Danubju – jagħmilha t-tielet l-akbar fl-Amerika t'Isfel, u jagħti lok għal fluss ta' madwar 33,000 m 3 /s, li jagħmel l-Orinoko it-tielet l-akbar fid-dinja, u wkoll wieħed minn l-aktar siewja mil-lat tar-riżorsi naturali rinnovabbli. Ix-xmara jew fergħa Casiquiare hija unika fid-dinja, peress li hija derivazzjoni naturali tal-Orinoco li, wara madwar 500 km fit-tul, tgħaqqadha max-Xmara Negro (2,250 km<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref>, kondiviż mal-Kolombja u l-Brażil), li min-naħa tagħha hija tributarja tal-Amażonja. [[File:Erosión en El Samán del Apure.jpg|thumb|left|Erożjoni fuq ix-xellug tax-Xmara Apure, quddiem il-belt ta' El Samán.]] [[File:Coro con el Mar Caribe de Fondo.JPG|thumb|Il-ġibjun ta' El Isiro huwa wieħed mill-ġibjuni ewlenin tal-ilma ħelu ta' Falcón.]] [[File:Aguas violetas en el parque metropolitano laguna guaranao.jpg|thumb|left|Park metropolitan Laguna de Guaranao (Parque metropolitano Laguna de Guaranao), Falcón]] [[File:Puente del Rio Chama El Vigia.jpg|thumb|Bridge Over the Xmara Chama (Río Chama), huwa parti mill-awtostrada ewlenija li tgħaqqad dan ir-Reġjun maċ-ċentru tal-pajjiż.]] [[File:Rio Chama.JPG|thumb|left|Xmara Chama fil-livell ta' La Mucuy Park, Tabay, Mérida.]] [[File:Paragliding Mérida.jpg|thumb|Veduta tas-sodda tax-Xmara Chama li taqsam il-Muniċipalità ta' Sucre tal-istat ta' Mérida.]] [[File:Catatumbolightning.jpg|thumb|Ix-xmara tgħaddi mill-muniċipalità ta' Catatumbo, Zulia]] L-Orinoco jirċievi direttament jew indirettament xmajjar bħall-Ventuari, il-Caura, il-Caroní, il-Meta, l-Arauca, l-Apure u ħafna oħrajn. Xmajjar oħra tal-Venezwela li joħorġu fl-Atlantiku huma l-ilmijiet tal-baċiri ta' San Juan u Cuyuní. Fl-aħħarnett, hemm ix-Xmara Amazon, li tirċievi l-Guainía, in-Negru u oħrajn. Baċiri oħra huma l-Golf ta' Paria u x-Xmara Essequibo. It-tieni baċin idrografiku l-aktar importanti huwa dak tal-Baħar Karibew. Ix-xmajjar f’dan ir-reġjun huma ġeneralment qosra u għandhom fluss baxx u irregolari, b'xi eċċezzjonijiet bħall-Catatumbo, li joriġina fil-Kolombja u jbattal fil-baċin tal-Lag Maracaibo. Fost ix-xmajjar li jilħqu l-baċin tal-Lag Maracaibo hemm il-Chama, l-Escalante, il-Catatumbo, u l-kontribuzzjonijiet mill-baċini iżgħar tax-xmajjar Tocuyo, Yaracuy, Neverí u Manzanares. Minimu jgħaddi fil-baċin tal-Lag ta' Valencia. Mit-tul totali tax-xmajjar, total ta' 5400 km huma navigabbli. Xmajjar oħra ta' min isemmi huma l-Apure, Arauca, Caura, Meta, Barima, Portuguesa, Ventuari u Zulia, fost oħrajn. Il-lagi ewlenin fil-pajjiż huma Maracaibo - l-akbar fl-Amerika t'Isfel - miftuħa għall-baħar permezz tal-kanal naturali, iżda b'ilma ħelu, u Valencia bis-sistema endorheic tagħha. Korpi ta 'ilma notevoli oħra huma l-ġibjun Guri, il-laguna Altagracia, il-ġibjun Camatagua u l-laguna Mucubají fl-Andes. [[File:A day of fishing aground.jpg|thumb|left|Chacachacare, Margarita, Nueva Esparta]] [[File:El Guamache Bay, Margarita island.jpg|thumb|Bajja ta' Guamache (Bahía de Guamache), Gżira Margarita, Nueva Esparta, Venezwela]] [[File:Playa Puerto Cruz.JPG|thumb|left|Bajja fil-Gżira Margarita, Nueva Esparta, imsejħa Playa Puerto Cruz.]] [[File:Cerro Wichuj(Cara de Indio) (12111191594).jpg|thumb|Il-foresti tropikali tal-Amażonja u x-xmara Autana, l-stat tal-Amazonas]] ==== Lagi ==== Il-lag ewlieni tal-ilma mielaħ huwa l-Lag Maracaibo - 13,010 kilometru kwadru.<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref><gallery> File:Lake Valencia, Venezuela.jpg|Ritratt bis-satellita tal-Lag Tacarigua (Lag Valencia) meħud minn astronawta tan-NASA File:Panorama lagodeValencia.JPG|Veduta tal-lag ta' Valencia File:Lake maracaibo.JPG|Il-Lag Maracaibo huwa lag kostali ta' l-ilma ħelu li jinsab fl-iktar parti tal-punent tal-Venezwela, bejn l-istati ta' Zulia, Trujillo u Mérida. File:Lago de Maracaibo..JPG|Il-Lag Maracaibo huwa lag kostali ta' l-ilma ħelu li jinsab fl-iktar parti tal-punent tal-Venezwela, bejn l-istati ta' Zulia, Trujillo u Mérida. File:Maracaibo MODIS 2004jun26.jpg|Il-Lag Maracaibo huwa lag kostali ta' l-ilma ħelu li jinsab fl-iktar parti tal-punent tal-Venezwela, bejn l-istati ta' Zulia, Trujillo u Mérida. File:General Rafael Urdaneta Bridge view from the lake to Cabimas side.jpg|Veduta tal-Pont Ġenerali Rafael Urdaneta, Fuq il-Lag Maracaibo. File:LA LAGUNA VICTORIA.JPG|Laguna Victoria, fl-Mérida File:Tacarigua Lagoon, Miranda State, Venezuela.JPG|Il-laguna Tacarigua hija laguna kostali li tinsab fl-Miranda File:Yapascua Carabobo 07-07-2019.jpg|Il-laguna Yapascua fl-Miranda </gallery> [[File:SaltoAngel1.jpg|thumb|left|Angel Falls ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]: Salto Ángel, Pemón: Kerepakupai vená li tfisser "waqgħa mill-aktar post fonda"), imsejħa wkoll id-dinja mitlufa, hija l-ogħla kaskata fid-dinja, b'għoli ta' 979 m (807 m) ta' waqgħa mingħajr interruzzjoni), li joriġinaw fl-Auyantepuy. Hija tinsab fil-park nazzjonali Canaima, stat Bolívar]] [[File:PicoBolivar2.jpg|thumb|Bolívar Peak (Pico Bolívar) hija l-ogħla karatteristika ġeografika fil-Venezwela, b'altitudni ta' 5007 m 'il fuq mil-livell tal-baħar. n. m. Hija parti minn sett ta 'qċaċet li jinsabu fis-Sierra Nevada, fi ħdan il-park nazzjonali omonimu fil-firxa tal-muntanji ta' Mérida (l-Istat ta 'Mérida), filwaqt li l-iktar punt baxx tal-Venezwela jinsab fil-Baħar Karibew.]] [[File:Paramos de la culatas.jpg|thumb|left|Páramo de La Culata, Sierra Névada, Mérida]] [[File:Pico El Leon.jpg|thumb|Pico El León, Sierra Névada, Mérida]] === Eżenzjoni === [[File:Vistas desade el Cerro Galicia.JPG|thumb|left|Eżenzjoni tal-firxa tal-muntanji Falcón osservata mill-għoljiet tal-Galicia.]] [[File:Flores para la Nieve.JPG|thumb|Pico Bolívar, l-ogħla muntanja fil-Venezwela, fis-Sierra Nevada de Mérida]] [[File:CAYO SOMBRERO PARQUE NACIONAL MORROCOY FALCON 02.JPG|thumb|left|Cayo Sombrero, il-Park Nazzjonali ta' Morrocoy, Falcón.]] Il-pajsaġġ naturali tal-Venezwela huwa l-prodott tal-interazzjoni tal-pjanċi tettoniċi li mill-Paleozoic ikkontribwew għad-dehra attwali tiegħu. Seba' unitajiet fiżiċi-naturali ġew immudellati fuq l-istrutturi ffurmati, differenzjati fl-eżenzjoni u r-riżorsi naturali tagħhom. L-eżenzjoni tal-Venezwela għandha l-karatteristiċi li ġejjin: kosta b'diversi peniżoli u gżejjer, widien tal-firxa tal-muntanji tal-Andes (tramuntana u majjistral), Lake Maracaibo (bejn il-ktajjen, fuq il-kosta); delta tax-Xmara Orinoco, reġjun ta' penillanuras u plateaus (tepuis, fil-Lvant tal-Orinoco) li flimkien jiffurmaw il-massif Guayanas (plateaus, Xlokk tal-pajjiż).<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> L-eqdem formazzjonijiet tal-blat fl-Amerika t'Isfel jinstabu fil-kantina kumplessa tal-għoljiet tal-Gujana u fil-linja kristallina tal-meded marittimi u muntanjużi tal-Venezwela. Il-parti tal-Venezwela tal-Altiplano tal-Gujana tikkonsisti fi blokk granitiku kbir ta' gneiss u blat kristallin ieħor mill-Arkean, b'saffi sottostanti ta' ġebel ramli u tafal tax-shale. Il-qalba tal-granit u l-firxa tal-muntanji hija, fil-biċċa l-kbira, akkumpanjata minn saffi sedimentarji tal-Kretaċeju, mitwija fi struttura antiklinali. Fost dawn is-sistemi orografiċi hemm pjanuri miksija b’saffi Terzjarji u Kwaternarji ta' żrar, ramel u marl tafal. Id-dipressjoni fiha laguni u lagi, fosthom Maracaibo, u tippreżenta, fil-wiċċ, depożiti alluvjali mill-Kwaternarju. * Medda tal-Muntanji Kostali (Cordillera de las Montañas Costeras) Magħruf ukoll bħala l-Medda tal-Muntanji Kostali, testendi tul il-kosta tat-tramuntana tal-Venezwela. Dan ir-reġjun huwa magħruf għall-foresti tropikali lush tiegħu, veduti kostali tal-isturdament u varjetà rikka ta' flora u fawna. Depressjonijiet intermontani, jew widien, bejn il-meded tal-muntanji ħafna drabi huma dar għal art agrikola fertili u komunitajiet vibranti. Dawn il-widien joffru kuntrast qawwi mal-muntanji imħatteb li jogħlew b'mod spettakolari mill-kosta. [[File:La vegetación más abundante señala el canal de los ríos.jpg|thumb|Los Llanos, stat ta' Apure]] * Lara-Falcón Highlands (Tierras Altas de Lara-Falcón) Jinsabu fil-majjistral tal-Venezwela, is-Sierra Lara-Falcón tippreżenta eżenzjoni definita minn plateaus u għoljiet irrumblati. Dawn l-artijiet għolja jipprovdu kuntrast sinifikanti mal-artijiet baxxi u ż-żoni kostali tal-madwar. L-eżenzjoni hija kkaratterizzata minn plateaus bil-mod inklinati li jappoġġjaw l-agrikoltura, inkluża l-kultivazzjoni tal-kafè u l-kawkaw. Il-klima semi-arida ta' dan ir-reġjun u l-pajsaġġi pittoreski tiegħu jagħmluha ċentru importanti agrikolu u turistiku. * Artijiet baxxi tal-Lag Maracaibo (Lago de Maracaibo) Hija tkopri l-baċin tal-Lag Maracaibo u l-pjanuri madwar il-Golf tal-Venezwela. Dan ir-reġjun joffri żewġ pjanuri distinti: dik tat-Tramuntana hija relattivament niexfa, filwaqt li dik tan-Nofsinhar hija umda u bit-tikek bis-swamps. L-eżenzjoni hawnhekk hija prinċipalment ikkaratterizzata minn art ċatta, bl-eċċezzjoni ta' xi żoni elevati ħdejn il-lag. Il-Lag Maracaibo innifsu jinsab f'dipressjoni, imdawwar b'artijiet b'ħafna żejt u żoni agrikoli produttivi. * L-Andes (Los Andes) L-Andes tal-Venezwela, parti mill-firxa tal-muntanji tal-Andes, joffru solliev sorprendenti b'qċaċet imponenti, widien fondi u baċiri fertili intermontani. Iddominati minn dawn il-meded ta' muntanji burly, inkluż l-ogħla quċċata tal-Venezwela, Bolívar Peak, il-pajsaġġi imħatteb u pittoresk tar-reġjun huma definiti mit-terren ta' altitudni għolja tiegħu. [[File:Playa Grande in Choroni.jpg|thumb|Medda tal-Muntanji Kostali fil-Venezwela]] [[File:Playa Manaure.jpg|thumb|left|Veduta tal-Bajja ta' Manaure, Komunità Cardón (Punt Fijo).]] L-eżenzjoni unika ta' din iż-żona għandha l-oriġini tagħha fl-Aħħar Età tas-Silġ, meta l-avvanz u l-irtirar tal-glaċieri skolpiw il-pajsaġġ, iffurmat mill-klima kiesħa ta' altitudni għolja. Dan il-wirt glaċjali ħalla impronta dejjiema, bil-glaċieri jaqtgħu widien fondi u jillustraw qċaċet miżgħuda, filwaqt li widien intramontani protetti joffru ħamrija fertili u mikroklima moderata, u joħolqu kundizzjonijiet ideali għall-agrikoltura u l-istabbiliment tal-bniedem. * Il-Pjanuri (Las Pianuras) Il-Llanos huma baċiri sedimentarji estensivi li huma kkaratterizzati minn eżenzjoni predominantement ċatta. Madankollu, il-Llanos tal-Lvant għandhom plateaus baxxi u d-depressjoni Unare, maħluqa mill-erożjoni tal-plateaux, li jżidu d-diversità mat-terren. Dan ir-reġjun huwa soġġett għal għargħar staġjonali, li jibdel il-pjanuri ċatti f'art mistagħdra vasta matul l-istaġun tax-xita. L-eżenzjoni hawn tinfluwenza l-ekosistemi uniċi tar-reġjun, li jinkludu mergħat estensivi u annimali selvaġġi abbundanti. [[File:Vuelo Santa Elena-Canaima (2004) 23.jpg|thumb|Reġjun naturali Guayana fil-Venezwela]] * Tarka tal-Gujana (Escudo Guayanés) It-Tarka tal-Gujana tippreżenta eżenzjoni varjata, iffurmata minn proċessi ġeoloġiċi fuq miljuni ta' snin. Dan ir-reġjun jinkludi peniżoli, firxiet ta' muntanji imħatteb, għoljiet, u t-tepuis emblematiċi, jew muntanji b'wiċċ ċatt. Tepuis jogħlew bħala plateaus iżolati u ċatti li jogħlew b'mod spettakolari fuq it-terren tal-madwar. Dan l-eżenzjoni unika tikkontribwixxi għall-bijodiversità notevoli u l-importanza xjentifika tar-reġjun. * Delta tal-Orinoco (Delta del orinoco) L-eżenzjoni tad-Delta tal-Orinoco hija kkaratterizzata minn sistema kumplessa ta' art u ilma. Huwa magħmul minn kanali numerużi, gżejjer u depożiti sedimentarji mobbli. Filwaqt li l-ħelsien jista' jidher relattivament uniformi, jaħbi ambjent dinamiku influwenzat minn għargħar staġjonali u depożizzjoni tas-sediment. Dan il-ħelsien tad-deltaiku kumpless jappoġġja ħajja akkwatika diversa u l-għajxien tal-komunitajiet indiġeni adattati għall-pajsaġġi tiegħu li dejjem jinbidlu. === Widien === [[File:Venezuela - Caracas - Mirador de Valle Arriba.jpg|thumb|Il Wied ta' Caracas]] [[File:Valle de Mifafí 2.jpg|thumb|left|Wied ta' Mifafí, Stat ta' Mérida]] [[File:Colonia Tovar, estado Aragua, Venezuela.jpg|thumb|left|Chalets fuq ix-xtut tat-traċċi tal-muntanji li jkopru u jippreċedu d-daħla għal Colonia Tovar, Tovar, Aragua]] Il-widien huma bla dubju l-aktar tip ta' pajsaġġ importanti fit-territorju tal-Venezwela, mhux minħabba l-estensjoni spazjali tagħhom, iżda minħabba li huma l-ambjent fejn huma kkonċentrati l-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni u l-attivitajiet ekonomiċi tal-pajjiż. Min-naħa l-oħra, hemm widien madwar kważi l-ispazju nazzjonali kollu, ħlief fil-baċini sedimentarji kbar tal-Llanos u d-dipressjoni tal-Lag Maracaibo, ħlief ukoll fil-penplains tal-Amażonja. Minħabba l-immudellar tagħhom, il-widien tat-territorju Venezwelan prinċipalment jappartjenu għal żewġ tipi: widien tat-tip tax-xmara u widien tat-tip glaċjali. Ħafna aktar frekwenti, tal-ewwel jiddominaw fil-biċċa l-kbira tal-aħħar, li huma ristretti għall-ogħla partijiet tal-Andes. Barra minn hekk, il-biċċa l-kbira tal-widien glaċjali huma fdalijiet ta' era ġeoloġika passata, li ntemmet madwar 10,000 sa 12,000 sena ilu. Il-widien Andini fondi u dojoq huma differenti ħafna mid-depressjonijiet wesgħin ta' Aragua u Carabobo, fil-Muntanji Kostali, jew mill-widien nestled fil-Mesas de Monagas. Dawn l-eżempji jindikaw li l-konfigurazzjoni tal-eżenzjoni lokali hija deċiżiva fl-identifikazzjoni ta' tipi reġjonali ta' widien. Bl-istess mod, minħabba l-klima sħuna tagħhom, il-widien Gujaniżi huma distinti mill-widien Andini moderati jew kesħin minħabba l-ambjent umdu tagħhom. It-tnejn huma, min-naħa tagħhom, differenti mid-depressjonijiet semi-aridi tal-istati Lara u Falcón. Il-widien Andini, essenzjalment agrikoli, popolati kmieni iżda llum jitilfu l-veloċità, ma jiffaċċjawx l-istess problemi ta' okkupazzjoni spazjali bħall-widien urbanizzati ħafna u industrijalizzati tas-sezzjoni ċentrali tal-Muntanji Kostali. Min-naħa l-oħra, il-widien tal-Gujana depopulati u prattikament verġni jikkostitwixxu kategorija oħra li tissejjaħ id-Dinja mitlufa. Il-widien Andini huma bla dubju l-aktar impressjonanti fit-territorju tal-Venezwela minħabba l-enerġija tar-rilievi li jagħlquhom, li l-qċaċet tagħhom ħafna drabi jiddominaw il-qiegħ tal-widien bi 3,000 sa 3,500 metru ta' altitudni relattiva. Huma wkoll l-aktar pittoresk f'termini ta' stil ta' ħabitat, forom ta' użu tal-art, produzzjoni artiġjanali u t-tradizzjonijiet kollha marbuta ma' dawn l-attivitajiet. === Deżerti === [[File:Medanos de Coro Falcon.jpg|thumb|Il-Park Nazzjonali ta' Médanos de Coro, il-Peniżola ta' Paraguaná, l-Stat ta' Falcón, il-Venezwela.]] Il-Venezwela għandha diversità kbira ta' pajsaġġi u klimi, inklużi żoni niexfa u niexfa. Id-deżert ewlieni tal-pajjiż jinsab fl-stat ta' Falcón ħdejn il-belt ta' Coro. Issa huwa park protett, il-Park Nazzjonali Médanos de Coro. Il-park huwa l-akbar tat-tip tiegħu fil-Venezwela, b'erja ta' 91 kilometru kwadru. Il-pajsaġġ huwa bit-tikek bil-kakti u pjanti xerofiti oħra li jistgħu jgħixu f'kundizzjonijiet mingħajr umdità ħdejn id-deżert. Il-fawna tad-deżert hija magħmula prinċipalment minn gremxul, igwani u rettili oħra. Għalkemm inqas komuni, id-deżert huwa dar għal xi volpijiet, anteaters ġganti u fniek. Hemm ukoll xi popolazzjonijiet ta' għasafar indiġeni, bħall-isparra, l-għasafar tropikali, il-ħamiema skuża, u s-summien bil-kbir. Żoni oħra tad-deżert tal-pajjiż jinkludu parti mid-Deżert tal-Guajira fil-Muniċipalità ta' Guajira fit-Tramuntana tal-Stat ta' Zulia u li qed tiffaċċja l-Golf tal-Venezwela, il-Médanos ta' Capanaparo fil-Park Nazzjonali ta' Santos Luzardo fl-Stat ta' Apure, il-Médanos tal-Gżira ta' Zapara fl-Stat ta' Zulia, l-hekk imsejħa Hundición de Yay fil-Muniċipalità ta' Andrés Eloy Blanco tal-Stat ta' Lara, u l-Formazzjoni Urumaco wkoll fl-Stat ta' Falcón. == Xjenza u teknoloġija == Il-Venezwela kellha diversi xjentisti li kkontribwew b'mod sinifikanti għax-xjenzi naturali u mediċi, kif ukoll għall-avvanz teknoloġiku. L-ewwel vaċċin li jfejjaq il-lebbra u l-leishmaniasis ġie żviluppat minn Jacinto Convit, filwaqt li Baruj Benacerraf wettaq dimostrazzjonijiet dwar ir-risponsi immuni għall-antiġeni u l-varjazzjoni tagħhom f'kull persuna, li qalgħulu l-Premju Nobel fil-Fiżjoloġija jew il-Mediċina fl-1980. Fil-qasam tat-teknoloġija , Humberto Fernández Morán ikkontribwixxa għall-iżvilupp tal-mikroskopju elettroniku u l-iskalpell tad-djamanti, l-aħħar ta 'l-invenzjoni tiegħu stess, li kien l-ewwel li introduċa l-kunċett ta' cryoultramicrotomy. Storikament, l-ewwel vestiġju tat-teknoloġija magħmula mill-Venezwelani jinstab fl-iżvilupp tal-morsa Rincones, li ppermetta li partijiet jiġu rkuprati mill-bjar taż-żejt. L-attivitajiet teknoloġiċi fil-pajjiż se jiksbu impetu ġdid lejn nofs is-seklu 20 bil-ħolqien. ta' istituti ġodda mmirati lejn il-promozzjoni u l-professjonalizzazzjoni tal-attività xjentifika u teknoloġika fil-pajjiż.​ Istituzzjonijiet bħal dawn, bħall-Kunsill Nazzjonali għar-Riċerka Xjentifika u Teknoloġika (CONICIT) u l-Istitut Venezwelan tar-Riċerka Xjentifika, huma r-referenzi ewlenin f'dawn il-kwistjonijiet. Kollha huma marbuta mal-Ministeru tax-Xjenza u t-Teknoloġija. Min-naħa l-oħra, hemm l-Osservatorju Astronomiku Nazzjonali ta' Llano del Hato li, f'3600 m 'l fuq mil-livell tal-baħar. n. m., hija waħda mill-ogħla li jinsabu fid-dinja. == Demografija == Il-Venezwela hija fost l-aktar pajjiżi urbanizzati fl-Amerika Latina il-maġġoranza l-kbira tal-Veneżweli jgħixu fi bliet tat-Tramuntana, speċjalment fil-kapitali Caracas, li hija wkoll l-aktar belt popolata. Madwar 93% tal-popolazzjoni tgħix f'żoni urbani fit-tramuntana tal-pajjiż; 73% jgħixu inqas minn 100 kilometru mill-kosta. Għalkemm kważi nofs l-art tal-Venezwela tinsab fin-Nofsinhar tal-Orinoco, 5% biss tal-Veneżweli jgħixu hemmhekk. L-akbar u l-aktar belt importanti fin-nofsinhar tal-Orinoco hija Ciudad Guayana (Belt ta' Guayana), li hija s-sitt agglomerazzjoni urbana l-aktar popolata. Il-popolazzjoni tal-Venezwela fl-2011 qabżet it-28 miljun abitant, u kien stmat li se titla' għal 42 miljun sal-2050. Madankollu, il-kriżi soċjali, ekonomika u politika li esperjenza l-pajjiż matul l-għaxar snin tal-2010 ikkontribwiet għal kriżi enormi. eżodu tal-popolazzjoni tal-pajjiż, li jirriżulta fi tnaqqis sinifikanti fil-popolazzjoni tal-Venezwela, li sal-2020 reġgħet naqset għal 28.5 miljun ċittadin. Minkejja li għandha rata għolja ta' twelid, il-Venezwela fl-istess ħin għandha l-ogħla rata ta' emigrazzjoni fir-reġjun kollu. Fl-2009, kien stmat li aktar minn miljun Venezwelan kienu emigraw minn meta Hugo Chávez ħa l-poter L-emigrazzjoni fuq skala kbira għadha għaddejja u żdiedet matul il-presidenza ta' Nicolás Maduro, b'madwar 6.5 miljun mill-1999. Il-Venezwelani telqu mill-pajjiż. ==== Evoluzzjoni storika taċ-ċensimenti tal-popolazzjoni fil-Venezwela ==== * 1873: (7 ta' Novembru): 1,732,411 (Densità: 1.9 abitant/km²) * 1883: (27 ta' April) 2,005,139 (Densità: 2.2 abitant/km²) * 1891: (15 ta' Jannar) 2,221,572 (Densità: 2.5 abitant/km²) * 1920: (1 ta' Jannar) 2,479,525 (Densità: 2.8 abitant/km²) * 1926: (31 ta' Jannar) 2,814,131 (Densità: 3.1 abitant/km²) * 1936: (26 ta' Diċembru) 3,364,347 (Densità: 3.7 abitant/km²) * 1941: (7 ta' Diċembru) 3,850,771 (Densità: 4.3 abitant/km²) * 1950: (26 ta' Novembru) 5,034,838 (Densità: 5.6 abitant/km²) * 1961: (26 ta' Frar) 7,523,999 (Densità: 8.4 abitant/km²) * 1971: (2 ta' Novembru) 10,721,522 (Densità: 11.9 abitant/km²) * 1981: (20 ta' Ottubru) 14,516,735 (Densità: 16.2 abitant/km²) * 1990: (21 ta' Ottubru) 18,105,265 (Densità: 20.1 abitant/km²) * 2001: (22 ta' Ottubru) 23,054,210 (Densità: 25.5 abitant/km²) * 2011: (30 ta' Ottubru) 27,227,930 (Densità: 30.1 abitant/km²) === Bliet ewlenin === Il-popolazzjoni tal-Venezwela għandha t-tendenza li tikkonċentra l-aktar fiż-żoni kostali u muntanjużi, jew minħabba aċċess aktar faċli għall-portijiet, fil-każ tal-kosta; jew minħabba l-klima aktar moderata, fil-każ ta' żoni muntanjużi. L-aktar ċentru tal-popolazzjoni importanti barra ż-żona kostali/muntanji hija Ciudad Guayana, fil-konfluwenza tax-xmajjar Orinoco u Caroní, fil-Lvant tal-pajjiż. L-ibliet ewlenin tal-Venezwela huma elenkati hawn taħt f'termini ta' importanza, estensjoni u numru ta' abitanti. Id-dejta tal-popolazzjoni tappartjeni għall-aħħar Ċensiment tal-Popolazzjoni u tad-Djar tal-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika għall-2011. === Etnografija === [[Stampa:Boys in the river of Venezuela 2.jpg|thumb|Tfal mill-Gżira Margarita, l-istat ta' Nueva Esparta.]] Il-Veneżweli għandhom taħlita rikka ta' wirt li jinkludi tliet familji etniċi, dawn ikunu Ewropej, Amerinjani u Afrikani, li l-integrazzjoni tagħhom bdiet bit-twaqqif tal-Kolonja. Fil-bidu tas-seklu 20, wara s-sejba taż-żejt u perjodi ta' gwerra fl-Ewropa, il-Venezwela rċeviet immigrazzjoni tal-massa importanti ta' Ewropej l-aktar minn Spanja, Italja u Portugall, li fiha l-proċess ta' taħlit kompla importanti, u llum Illum il-maġġoranza tal-popolazzjoni għandha antenati jew oriġini mħallta. Bħala fatt importanti, ta' min jinnota li, mill-perjodu kolonjali sa tmiem it-Tieni Gwerra Dinjija, il-fluss ta' immigranti mill-Gżejjer Kanarji kien importanti ħafna, l-impatt kulturali tagħhom kien sinifikanti ħafna fl-iżvilupp tal-Ispanjol fl- il-gastronomija u d-drawwiet tiegħu. Skont studju ġenetiku tad-DNA awtosomali li sar fl-2008 mill-Università ta' Brażilja, il-kompożizzjoni tal-popolazzjoni tal-Venezwela hija: 60.60% tal-kontribuzzjoni Ewropea, 23% tal-kontribuzzjoni Amerindjana u 16.30% tal-kontribuzzjoni Afrikana. Skont iċ-Ċensiment Nazzjonali XIV tal-Popolazzjoni u d-Djar, meta n-nies ġew mistoqsija dwar l-oriġini etnika-razzjali tagħhom, bl-għażliet: "Iswed", "Afro-dixxendenti", "Kannella", "Abjad", Oħrajn; 49.9% tal-popolazzjoni qalu li kienu ‘morena’ (jiġifieri ta' ġilda skura), filwaqt li 42.2% identifikaw lilhom infushom bħala ‘abjad’. 2.8% qalu li huma 'suwed', u 0.7% 'Afro-dixxendenti', filwaqt li 2.7% iddikjaraw li jappartjenu għal grupp ta' oriġini Amerindja, u l-bqija (1.1%) semmew li kienu minn' razez oħra' (b'referenza għal razez oħra). etniċi).282 Fost dawk li għarfu lilhom infushom bħala Amerindjani, 58% qalu li kienu mill-grupp etniku Wayúu, 7% Warao, 5% Kariña, 4% Pemón, 3% Piaroa, 3% Jivi, 3% Añu, 3% Cumanagoto. , 2% Yukpa, 2% Chaima, 1% Yanomami u popli oħra 9%. ==== Kompożizzjoni razzjali u etnika (Sors: INE, Ċensiment tal-2011) ==== * Moreno: 49.9% * Abjad: 42.2% * Iswed: 2.8% * Indiġeni: 2.7% * Oħrajn: 1.1% * Afro-dixxendenti: 0.7% === Indiġeni === [[File:Alto orinoco5.jpg|thumb|Tfal tal-grupp etniku Yanomami fl-Amazonas.]] Huma grupp ta' minoranza li fl-2011 irrappreżentaw 2.7% tal-popolazzjoni totali tal-pajjiż, b'total ta' 1,511,329 ruħ etniku skont iċ-Ċensiment tal-Venezwela tal-2011, li minnhom gruppi żgħar li jinsabu fl-aktar partijiet iżolati u remoti tal-pajjiż iżommu l-kultura tagħhom intatt Il-poplu indiġenu f'kuntatt mal-bniedem belt abjad u mestizo għandhom ċertu assimilazzjoni, li jqiegħdu l-kultura tagħhom fil-periklu li tisparixxi minħabba l-influwenzi tal-pajjiżi ġirien. L-influwenza indiġena hija limitata għall-vokabularju ta' xi kliem – bħall-ismijiet tal-postijiet – u għall-gastronomija. === Emigrazzjoni === Il-kriżi tal-migrazzjoni tal-Venezwela, imsejħa wkoll l-eżodu tal-Venezwela, hija kriżi umanitarja minħabba ż-żieda fil-fluss migratorju mill-Venezwela li tmur lura għall-2016. Fl-2015, kien hemm 697,562 Venezwelan barra l-pajjiż, li jirrappreżentaw 2.3 % tal-popolazzjoni totali. Fl-2017 kien kważi 5.4% tal-popolazzjoni tal-pajjiż, madwar miljun 421 elf ruħ Fl-2018, 2.3 miljun Venezwelan huma barra minn pajjiżhom, madwar 7% tal-popolazzjoni hija l-pajjiż bl-akbar popolazzjoni immigranti ta' oriġini Venezwela id-dinja, li tgħodd fl-2019 b'1,626,000 persuna.296 F'Ġunju 2024, l-Aġenzija tan-NU għar-Refuġjati, li tiċċita dejta mill-pjattaforma R4V, tiddikjara li diġà hemm 7 .7 miljun Venezwelan li emigraw mill-pajjiż. === Komunitajiet barranin === [[File:ColoniaTovarMountains.jpg|thumb|Colonia Tovar hija belt mwaqqfa fl-1843 minn settlers Kattoliċi mil-Lbiċ tal-Ġermanja. L-abitanti tagħha jitkellmu djalett imsejjaħ Colonist German.]] Il-Venezwela hija dar għal kolonja importanti ta' Taljani, Spanjoli, Portugiżi, Għarab u Ċiniżi, minbarra għadd kbir ta' nies mill-Kolombja u wkoll mill-Konu tan-Nofsinhar u mill-Karibew. Bil-bidu tal-isfruttament taż-żejt fl-1914, ġew stabbiliti kumpaniji u ċittadini, l-aktar mill-Stati Uniti. Aktar tard, matul il-perjodu ta' wara l-gwerra, il-Venezwela rċeviet it-tielet l-akbar mewġa ta' immigrazzjoni Ewropea fl-Amerika 16 Immigranti li ġejjin prinċipalment mill-Italja u Spanja, u immigranti ġodda mill-Portugall, il-Lvant Nofsani, Ġermanja, Kroazja, Żvizzera, Pajjiżi l-Baxxi, Ċina, Ungerija, Turkija, Ukrajna, Polonja, Armenja, u Russja, fost l-oħrajn, imħeġġa fl-istess ħin mill-programm ta' immigrazzjoni u kolonizzazzjoni implimentat mill-Gvern Dan il-proċess ħoloq komunitajiet kbar li fosthom jispikkaw it-Taljani-Venezwelani, l-Ispaniċi-Venezwelani u l-Luso-Venezwelani. Skont dejta uffiċjali minn Spanja, il-Venezwela hija t-tielet pajjiż fid-dinja li għandha l-akbar komunità ta' Spanjoli L-istess pożizzjoni tinżamm fil-każ tal-komunità Taljana, iżda biss fil-livell tal-Amerika Latina. Il-komunità Lusitana hija t-tieni wara lsigno de menos l-Brażil. Matul is-snin sebgħin, il-Venezwela rċeviet immigrazzjoni minn diversi pajjiżi tal-Amerika Latina, primarjament il-Kolombja, il-Perù u l-Ekwador. Ma' dan żdiedet l-immigrazzjoni mill-Konu tan-Nofsinhar ta' nies li qed jaħarbu mid-dittatorjati u li raw fil-Venezwela mod kif joħorġu mis-sitwazzjoni diffiċli tagħhom. Dawn il-mewġ kontinwu ta' migrazzjoni żiedu l-mużajk razzjali kumpless tal-pajjiż. Il-popolazzjoni Venezwelana mwielda f'pajjiżi oħra kienet tirrappreżenta 4.4% tat-total nazzjonali. L-akbar immigrazzjoni ġejja mill-Kolombja, Spanja, il-Portugall u l-Italja, fost pajjiżi oħra bħal Ħaiti, ir-Repubblika Dominicana, Trinidad u Tobago, bil-Venezwela tkun it-tieni pajjiż fl-Amerika Latina li għandu l-aktar immigrazzjoni kemm mill-Ewropa kif ukoll mill-Amerika stess, wara Arġentina. === Edukazzjoni === [[File:Biblioteca de la Universidad Central de Venezuela.jpg|thumb|Il-Belt Università ta' Caracas ġiet iddikjarata Sit ta' Wirt Dinji tal-Umanità fl-2000.]] L-edukazzjoni ilha b’xejn u obbligatorja mis-27 ta’ Ġunju 1870, b’digriet tal-President Antonio Guzmán Blanco, filwaqt li fit-3 ta’ Awwissu 1910, fi żmien il-gvern ta’ Juan Vicente Gómez, ġiet ippubblikata fil-Gazzetta Uffiċjali Nru 11,068, 11,069 u 11,070, il-kodiċi tal-Istruzzjoni Pubblika tal-25 ta’ Ġunju, li jistabbilixxi li l-istruzzjoni fil-Venezwela hija maqsuma f’pubbliku, sussidjat u privat. Fil-Venezwela, l-edukazzjoni hija strutturata fil-livelli preskolastiċi, bażiċi, diversifikati u ogħla. Hija rregolata mil-Liġi Organika tal-Edukazzjoni, li tagħmilha obbligatorja minn qabel l-iskola sal-livell sekondarju diversifikat (minn 6 sa 15-il sena), u b’xejn fl-iskejjel immexxija direttament mill-Istat sal-livell undergraduate.​ F’din il-materja , l-Istat għandu s-setgħa li joħloq is-servizzi rilevanti biex jiffaċilita u jżomm l-aċċess għat-tipi kollha ta’ edukazzjoni. Skont dejta uffiċjali, għall-perjodu akkademiku 2005-2006, total ta’ 1,010,946 tifel u tifla kienu rreġistrati fl-edukazzjoni ta' qabel l-iskola. L-edukazzjoni bażika kellha madwar 4,885,779 irreġistrati għal dak l-istess perjodu, filwaqt li 671,140 student kienu reġistrati f'ċentri ta' edukazzjoni medju jew sekondarju, diversifikati u professjonali Il-pajjiż kellu wkoll 25,835 skola u units edukattivi. L-evoluzzjoni tal-litteriżmu kienet qed tikber u speċjalment aċċellerata matul il-perjodu 1950-2005. Fis-snin sebgħin, meta l-Venezwela kienet qed tesperjenza tkabbir enormi minħabba l-bejgħ taż-żejt, ir-rata tal-litteriżmu żdiedet minn 77% għal 93% sal-1999, u b'hekk kienet waħda mill-ogħla rati ta' litteriżmu fir-reġjun. 14-il sena telgħet minn 52.2% fl-1950 għal 95.39% fl-2015. Fl-2005, il-Venezwela ddikjarat lilha nnifisha bħala territorju ħieles mill-illitteriżmu, wara li rreġistra miljun u nofs ruħ bejn l-2003 u l-2005. Din l-aħbar, madankollu, kienet tikkontradixxi statistika uffiċjali u projezzjonijiet dwar is-suġġett. === Saħħa === Il-gvern tal-Venezwela jamministra sistema tas-sigurtà soċjali li tkopri, fost oħrajn, inċidenti tax-xogħol, mard u pensjonijiet. L-istennija tal-għomor hija 71.5 snin għall-irġiel u 77.8 snin għan-nisa, skont stimi għall-2006, għalkemm naqset konsiderevolment f'dawn l-aħħar snin. Il-maġġoranza tal-imwiet u l-imwiet fil-vaganzi huma kkawżati minn inċidenti kkaġunati mit-teħid tal-alkoħol, u min-nuqqas ta' konformità mar-regolamenti tas-sigurtà bħaċ-ċinturini tas-sigurtà, fost oħrajn. Ċertu mard jinsab prinċipalment f'żoni rurali tal-Venezwela, minħabba n-nuqqas ta 'sanità f'dawn iż-żoni. Fl-1940s, saret kampanja intensa biex isir fumigazzjoni bid-DDT u jiġu eliminati n-nemus li jittrasmettu l-malarja, id-deni isfar u l-marda ta' Chagas. Madankollu, mis-snin sebgħin, dan il-mard li jinġarr min-nemus reġa żdied. Mill-2007 u l-2008 'l hawn, bosta indikaturi tas-saħħa wrew deterjorament sinifikanti. Għalhekk, il-mortalità tat-trabi kibret minn 4,747 mewt fi tfal taħt sena fl-2007 għal 11,466 mewt fl-2016 u l-mortalità materna fl-istess perjodu minn 198 mewta materna għal 756. Filwaqt li fl-2008 ġew irreġistrati 31,719 każ ta' malarja, dan in-numru żdied. għal 240,613 fl-2016. === Lingwi === [[File:Dialectos del español venezolano (2).png|thumb|Djaletti Spanjoli Venezwelan]] Il-Kostituzzjoni tal-Venezwela tirrikonoxxi l-Ispanjol u l-lingwi tal-popli indiġeni tal-Venezwela bħala uffiċjali. L-Spanjol huwa l-lingwa materna tal-maġġoranza tal-Venezwelani. Il-varjant tal-Ispanjol użat huwa l-Ispanjol Venezwelan, li min-naħa tiegħu huwa maqsum f'diversi djaletti. Il-lingwi tal-Veneżweljani indiġeni huma mitkellma minn inqas minn 1% tal-popolazzjoni totali tal-Venezwela. Fost dawn il-lingwi hemm Wayuunaiki, Warao, Pemón u oħrajn. Il-Lingwa tas-Sinjali tal-Venezwela (LSV) mhijiex kostituzzjonalment lingwa uffiċjali, madankollu, tintuża mill-kultura torox tal-pajjiż u kostituzzjonalment it-torox u l-mut għandhom id-dritt jesprimu lilhom infushom u jikkomunikaw taħt din il-lingwa. Ġeneralment, il-Lingwa tas-Sinjali Venezwelana tintuża fi programmi tal-aħbarijiet televiżivi minn interpreti. L-immigranti minn pajjiżi oħra jużaw il-lingwi tagħhom stess, minbarra l-Spanjol. Fost l-aktar lingwi mhux nattivi mitkellma hemm l-Għarbi, iċ-Ċiniż, l-Ingliż, it-Taljan u l-Portugiż. L-Ingliż jintuża bħala lingwa materna mill-Venezwelani li joqogħdu fi bliet qrib il-Gujana, bħal San Martín de Turumbán. Fir-rigward tad-djaletti, Portugiż u l-Portuñol huwa mitkellem fuq il-fruntiera mal-Brażil, speċjalment f'Santa Elena de Uairén. Coloniero German huwa djalett Ġermaniż użat f'Colonia Tovar, fl-stat ta' Aragua. === Reliġjon === [[File:Catedral de Caracas.JPG|thumb|left|Katidral Metropolitan ta' Santa Ana (Caracas)]] [[File:Basilica de Nuestra Señora de Chiquinquira.jpg|thumb|Il-Bażilika tal-Madonna ta' Chiquinquirá (Basílica de Nuestra Señora de Chiquinquirá) hija l-aktar tempju Kattoliku traffikuż fiż-Zulia u tinsab f'Maracaibo.]] [[File:Iglesia Santa Rosalía.jpg|thumb|left|Knisja ta' Santa Rosalía f'Caracas]] [[File:Catedral de Guanare.jpg|thumb|Katidral tal-Madonna ta' Coromoto]] [[File:Virgen de la Chiquinquira en la Basílica de la Chinita, Maracaibo, Venezuela full.jpg|thumb|Tabella żgħira li fuqha tidher ix-xbieha tal-Verġni ta' Chiquinquirá, Il-Bażilika tal-Madonna ta' Chiquinquirá (Basílica de Nuestra Señora de Chiquinquirá).]] Il-Kostituzzjoni Nazzjonali tistabbilixxi l-libertà tar-reliġjon. L-Insara jiffurmaw aktar minn 80% tal-popolazzjoni. Fost dawn, madwar 71% jidentifikaw bħala Kattoliċi. Madwar 17% jappartjenu għal knejjes evanġeliċi, il-Knisja Anglikana u gruppi Protestanti oħra bħax-Xhieda ta' Jehovah, Il-Knisja ta' Ġesù Kristu tal-Qaddisin tal-Aħħar Jiem u l-Knisja Adventista tas-Seba' Jum. 2% tal-Venezwelani huma membri ta' reliġjonijiet oħra bħall-Iżlam, l-Induiżmu, il-Buddiżmu u l-Ġudaiżmu. Il-prattikanti tar-reliġjonijiet b'għeruq pre-Ispaniċi jirrappreżentaw 2% oħra tal-popolazzjoni. L-atei huma 2% tal-Veneżweli, filwaqt li l-agnostiċi huma 6%. Min-naħa l-oħra, Santeria għandha segwaċi fost il-popolazzjoni Afro-dixxendenti. Fost il-manifestazzjonijiet reliġjużi popolari tal-Venezwela hemm ix-xjaten taż-żfin ta' Corpus Christi. Din id-dimostrazzjoni ssir f'diversi reġjuni tal-pajjiż minn gruppi differenti msejħa fratellanzi jew fratellanzi, li jiċċelebraw il-preżenza ta' Kristu fis-Santissimu Sagrament tal-Ewkaristija skont id-duttrina tal-Kattoliċiżmu B'kollox hemm 11-il fratellanza li jġibu flimkien aktar minn ħamest elef ruħ, l-aktar famużi minnhom huwa x-xjaten taż-żfin ta' Yare. Dawn il-manifestazzjonijiet ġew rikonoxxuti mill-[[UNESCO]] bħala Wirt Kulturali Intanġibbli tal-Umanità fl-2012. Bl-istess mod, il-partit San Pedro huwa festival reliġjuż ieħor ipproklamat wirt kulturali intanġibbli tal-Umanità mill-[[UNESCO]]. === Kriminalità === Il-kriminalità fil-Venezwela hija problema li taffettwa l-pajjiż kollu, għalkemm is-severità eżatta tal-problema mhix magħrufa minħabba li l-NGOs jimmaniġġjaw informazzjoni mhux uffiċjali u m'għandhom l-ebda mod biex jivverifikaw l-informazzjoni uffiċjali dwar il-kriminalità fil-Venezwela kienet ikklassifikata bħala l-iktar nazzjon perikoluż id-dinja skont l-istħarriġ ta' Gallup fl-2013 u fl-2015. Fl-2013 19% biss tal-Venezweli ħassewhom siguri li jimxu waħedhom bil-lejl, bi kważi kwart ta' dawk li wieġbu jindikaw li huma jew membru tal-familja kienu ġew ikkupjati fl-aħħar sena. Is-sitwazzjoni marret għall-agħar meta 14% biss ħassewhom siguri fl-2015, l-inqas persentaġġ globali rreġistrat mill-2005.​ Ir-rata ta' omiċidju intenzjonali tal-pajjiż hija wkoll waħda mill-ogħla fid-dinja. Skont in-[[Nazzjonijiet Uniti]], din it-tip ta' problema hija dovuta għas-sitwazzjoni politika u ekonomika fqira fil-pajjiż. traffikar tas-sess u xogħol tal-skjavi “Bħala riżultat tal-livelli għoljin ta' kriminalità, il-Venezweli ġew imġiegħla jimmodifikaw xi drawwiet tal-istil tal-ħajja. == Organizzazzjoni territorjali == [[File:Venezuela, administrative divisions (+claims) - es - colored.svg|thumb|Stati tal-Venezwela]] [[File:Venezuela Regiones Administrativas.svg|thumb|Reġjuni tal-Venezwela]] Diviżjoni Politika Territorjali: 23 Stat, Distrett Kapitali 1 (Preċedentement imsejjaħ id-Distrett Federali) u d-Dipendenzi Federali magħmula minn 311-il gżira, ċwievet u gżejjer. Il-Venezwela hija maqsuma f'4 reġjuni naturali kbar: ir-Reġjun tal-Karibew, ir-Reġjun Andin, ir-Reġjun ta' Llanos u r-Reġjun tal-Amażonja. Uffiċjalment hija organizzata f'9 reġjuni ġeografiċi li huma: Medda tal-muntanji Ċentrali, hija magħmula mill-istati: Yaracuy, Carabobo, Aragua, Miranda, Distrett Kapitali u t-tramuntana tal-istati Anzoátegui, Cojedes u Guárico. Il-firxa tal-muntanji tal-Lvant, hija magħmula mill-istat ta 'Sucre fl-intier tagħha u t-tramuntana tal-stati ta' Anzoátegui u Monagas. Sistema Corian, magħmula mill-stat ta' Falcón u t-tramuntana tal-istati ta' Lara u Yaracuy. Il-Lag Maracaibo, ikopri l-stat ta' Zulia, it-tramuntana tal-stat ta' Táchira u l-majjistral tal-istati ta' Mérida u Trujillo. L-Andes, magħmula mill-stati: Táchira, Mérida, Trujillo u n-nofsinhar tal-stat ta' Lara u l-punent tal-stati ta' Barinas u Portuguesa. Los Llanos jokkupa r-reġjun ċentrali tal-pajjiż u huwa magħmul mill-stati: Apure, Barinas, Portuguesa, Cojedes, Guárico, Anzoátegui u Monagas. Sistema Deltaic, magħmula mill-grigal tal-stat Monagas u d-Delta Amacuro kollu. Fin-Nofsinhar tal-Orinoco, jinkludi l-stati ta' Bolívar, Amazonas u n-Nofsinhar tad-Delta Amacuro. Reġjun insulari, jiġbor fih l-stat ta' Nueva Esparta bit-3 gżejjer tiegħu: Margarita, Coche u Cubagua u l-aġenziji federali li jinsabu fit-tramuntana tal-Venezwela fuq il-Baħar Karibew. == Kultura == [[File:TeresaCarreño.jpg|thumb|Il-Kumpless Kulturali Teresa Carreño, f’Caracas, huwa wieħed mill-aktar importanti fl-Amerika Latina u t-tieni l-akbar fl-Amerika t'Isfel.]] [[File:Catatumbolightning.jpg|thumb|Sajjetti Catatumbo.]] Il-kultura tal-Venezwela hija melting pot li fundamentalment tintegra tliet familji differenti: l-indiġeni, l-Afrikani u l-Ewropej. L-ewwel tnejn min-naħa tagħhom kellhom kulturi differenzjati skond it-tribujiet. It-traskultura u l-assimilazzjoni, tipiċi tas-sinkretiżmu kulturali, wasslu għall-kultura attwali tal-Venezwela, simili f'ħafna aspetti għall-bqija tal-Amerika Latina, għalkemm l-ambjent naturali jikkawża differenzi importanti. L-influwenza indiġena hija limitata għal xi kliem fil-lessiku u l-gastronomija. L-influwenza Afrikana bl-istess mod, minbarra l-istrumenti mużikali bħat-tanbur. L-influwenza Spanjola kienet aktar importanti u b'mod partikolari kienet ġejja mir-reġjuni ta' Andalusia u Extremadura, postijiet ta' oriġini tal-maġġoranza ta' settlers fiż-żona tal-Karibew matul l-era kolonjali. Bħala eżempju ta' dan, nistgħu nsemmu l-binjiet, xi wħud mill-mużika, ir-reliġjon Kattolika u l-lingwa. Influwenza Spanjola ovvja hija l-ġlied tal-barrin u ċerti karatteristiċi tal-gastronomija. Il-Venezwela kienet ukoll arrikkita minn kurrenti oħra ta' oriġini Antilliana u Ewropea fis-seklu 19, speċjalment ta' oriġini Franċiża. Fi stadju aktar reċenti, dimostrazzjonijiet ta' oriġini Amerikana u immigrazzjoni ġdida ta' oriġini Spanjola, Taljana u Portugiża faqqgħet fil-bliet il-kbar u r-reġjuni taż-żejt, u żiedu l-mużajk kulturali diġà kumpless. Għalhekk, pereżempju, mill-Stati Uniti ġejja l-influwenza tat-togħma għall-baseball u l-kostruzzjonijiet arkitettoniċi moderni. === Letteratura === Il-letteratura Venezwelana bdiet tiżviluppa mill-era kolonjali, b'indirizzi għall-artijiet il-ġodda u l-abitanti oriġinali tagħhom. Kronaki u stili varji ta' poeżija kienu l-manifestazzjonijiet letterarji ewlenin matul is-seklu 18. F'dan l-ewwel perjodu tispikka l-figurata' Andrés Bello, poeta, filologu, grammatiku u edukatur ta' fama universali. Bello żviluppa xogħlijiet bħal Allocution on Poetry (1823) u Silva on Agriculture in the Torrid Zone (1826), li kienu prekursuri tat-tema Amerikanista li kienet tiġi żviluppata ftit tal-ħin wara f'żoni oħra tal-kontinent. Simón Rodríguez jirrappreżenta eżempju ieħor ta' fama fil-kontinent kollu, b'xogħlijiet bħal Soċjetajiet Amerikani (1828), Difiża ta’ Bolívar (1830), Osservazzjonijiet fuq it-terren ta' Vincocaya (1830), u Dwal u virtujiet soċjali (1834). [[File:AndresBello.jpg|thumb|Andrés Bello huwa meqjus bħala l-aktar figura intellettwali prominenti u importanti fil-kultura Hispana Amerikana tas-seklu 19, kif ukoll wieħed mill-aktar umanisti importanti fl-Amerika.]] Id-daħla tas-seklu 19 u l-Indipendenza raw it-twelid ta' letteratura politika raffinata, inkluża l-awtobijografija ta' Francisco de Miranda u l-ittri ta' Bolívar, kif ukoll oratorju ta' sbuħija retorika u stilistika kbira li kienet se tgħaddi l-kitbiet tal-aktar diversi. eroj tal-proċess emanċipatorju. Wara l-Indipendenza, il-letteratura Venezwelana bdiet tiddiversifika, iżda bdiet tevolvi b'rata mgħaġġla biss fi żmien Guzmán Blanco. Matul il-perjodu bejn l-emanċipazzjoni tal-Venezwela mill-Gran Kolombja, il-ħajja tal-poeta Zulian, filologu politiku u storiku Rafael María Baralt, l-ewwel Latin Amerikan li okkupa siġġu numru fl-Akkademja Rjali Spanjola u awtur tal-ewwel ktieb dwar l-Istorja tal-Venezwela (1887), minbarra sensiela ta' pubblikazzjonijiet li ffurmaw kontribuzzjonijiet għal-letteratura Hispanika bl-ewwel Diccionario Matrix de la Lengua Castellana (1850) u d-Diccionario de Galicismos (1855); ta' għadd bla għadd ta' odi bħal To Christopher Columbus (1849) u l-aktar famużi Adieu lill-Patrija (1843), u diversi esejs politiċi. Ir-Romantiċiżmu, l-ewwel ġeneru letterarju importanti fil-Venezwela, żviluppa f'nofs dak il-perjodu, b'figuri bħal Juan Antonio Pérez Bonalde u Eduardo Blanco jispikkaw fi ħdan dan il-moviment. Fl-aħħar tas-seklu 19, seħħ il-moderniżmu u fil-bidu tas-seklu 20, seħħet id-dehra ta' avant-garde. Il-costumbriżmu, b’għeruq romantiċi, ħa għeruq fondi fil-Venezwela permezz ta' awturi bħal Nicanor Bolet Peraza, Daniel Mendoza u Fermín Toro. Mill-1880, fil-Venezwela bdew jitfasslu moviment letterarju u tradizzjoni ta' ambizzjoni usa'. Cecilio Acosta u Arístides Rojas, fost oħrajn, indikaw it-tranżizzjoni lejn pożizzjonijiet intellettwali u kreattivi ġodda. Fil-qasam tal-moderniżmu spikkaw fost l-oħrajn Manuel Díaz Rodríguez u Luis Urbaneja Ahelpohl. Is-sena 1910 normalment tittieħed bħala l-punt tat-tluq għal esperjenzi estetiċi ġodda li jirreaġixxu kontra l-moderniżmu u jippruvaw jiktbu dwar il-ħajja komuni, sabiex toħroġ espressjoni letterarja ġdida ta' natura realistika, li fiha jerġgħu jitfaċċaw essenzi qodma tal-kostumbriżmu. F'dan il-mument fit-trajettorja tar-rumanz Venezwelan, l-ismijiet ta' José Rafael Pocaterra (Memorji ta' Venezweljan tad-Dekadenza), Teresa de la Parra (Ifigenia) u l-figura kbira ta' Rómulo Gallegos, li waqqaf l-iskola tar-realiżmu maġiku, huma rilevanti l-Amerika Latina, b’xogħlijiet bħal Doña Bárbara (1929), Cantaclaro (1934), u Canaima (1935). Awturi Venezwelani rikonoxxuti oħra huma Andrés Eloy Blanco, Arturo Uslar Pietri (li introduċa t-terminu Realiżmu Maġiku fil-letteratura), Miguel Otero Silva, Mariano Picón Salas, Guillermo Meneses, Adriano González León, Antonia Palacios, José Antonio Ramos Sucre, Salvador Garmendia, Francisco. Lazo Martí, Rafael Cadenas, José Ignacio Cabrujas, u Víctor Bravo, fost oħrajn. Bħala parti mix-xogħol letterarju, fil-Venezwela l-Premju Rómulo Gallegos huwa organizzat kull sentejn għall-aktar rumanz li jispikka fid-dinja li titkellem bl-Ispanjol, premju meqjus minn ħafna bħala l-aktar premju letterarju importanti fl-Amerika Latina. === Mużika === [[File:04162012Bailes071 (cropped).JPG|thumb|Joropo, żfin nazzjonali tal-Venezwela.]] Il-mużika Venezwelana hija kkaratterizzata minn taħlit ta' elementi Spanjoli u Afrikani, tipiċi li jappartjenu għal poplu prinċipalment mestiż. L-aktar ġeneru rappreżentattiv tal-pajjiż huwa l-mużika llanera, li tuża strumenti bħal cuatro, l-arpa, il-maracas, il-bandola u l-capachos. Dan ir-ritmu sar ikkonsagrat bħala l-mużika tal-identità nazzjonali, sal-punt li l-Venezweli jissejħu llaneros barra minn Malta. Dan il-ġeneru kellu l-oriġini tiegħu fir-reġjun illum inkluż fl-stati ta' Apure, Barinas, Guárico, Cojedes u Portuguesa, fejn huwa kkultivat ta' spiss. [[File:Hombre cantando por dinero en las cercanías del Hotel Humbodlt.jpg|thumb|Il-cuatro huwa l-istrument tipiku u l-aktar emblematiku tal-mużika Venezwelana, minbarra li huwa assi ta' interess kulturali tan-nazzjon.]] Ġeneru ieħor ta' sinifikat kulturali kbir huwa l-bagalja, oriġinarjament miż-Zulia—għalkemm għandha varjanti fil-Lvant tal-pajjiż. Illum il-ġurnata' huwa ġeneru li huwa relatat mal-Milied madwar il-Venezwela. Fost l-esponenti tal-bagpipe Zuliana, jispikka r-rispett reverenzjali lejn Ricardo Aguirre, li kkompona dak li hu meqjus bħala l-innu tal-ġeneru, La Gray Zuliana. Il-waltz Venezwelan igawdi wkoll rikonoxximent, u ġie żviluppat fuq kollox minn surmasti kbar tal-kitarra bħal Antonio Lauro u Alirio Díaz. Għalkemm huwa derivattiv tal-waltz Ewropew, huwa mitmugħ mill-karatteristiċi mużikali tipiċi tal-pajjiż, li jiġi esegwit bl-istrumenti klassiċi tal-mużika llanera, inklużi l-kitarra, it-treble, il-pjanu u l-klarinett. Għandu l-għeruq tiegħu fir-reġjun ċentrali-punent tal-pajjiż u fir-reġjun Andin, fejn jintużaw il-vjolin u l-mandolina. It-togħma mużikali tal-Veneżweli hija differenti ħafna minn dik tal-pajjiżi tal-Amerika t'Isfel Biss mal-Kolombja għandhom xi gosti komuni, bħal vallenato fuq il-kosta u mużika llanera, għax huma mill-fruntiera. Huwa ċar li huwa Karibew: is-salsa u l-merengue huma mużika biex tisma' u mhux biss biex tiżfen, bħal f’pajjiżi oħra. Il-pop u l-hip hop huma wkoll ġeneri li huma popolari ħafna fost iż-żgħażagħ. L-iktar żfin rappreżentattiv tan-nazzjon Venezwelan huwa l-joropo. Għandu moviment mgħaġġel b’ritmu ternarju, li jinkludi tap dance ikkulurit u referenza żgħira għall-valz Ewropew, u għalhekk jirrappreżenta l-aktar forma espressiva ġenwina fost il-manifestazzjonijiet tal-mużika kolonjali. Minħabba l-influwenza u l-prossimità tal-pajjiżi Anglo-Amerikani, jiġu prodotti wkoll heavy metal, reggae u ska, kif ukoll ġeneri rock u pop oħra, li jinstemgħu speċjalment fost il-komunitajiet taż-żgħażagħ ta’ bliet kbar. Bl-istess mod, il-mużika elettronika magħmula fil-Venezwela ilha tgawdi rikonoxximent internazzjonali akbar. Fost l-esponenti kollha tal-mużika Venezwelana, l-aktar ċċelebrat huwa Simón Díaz, li l-kult u l-interpretazzjoni tiegħu tal-mużika llanera, flimkien mal-personalità tiegħu, kisbu l-istatus li jitqies bħala l-aktar folklorist Venezwelan importanti ta' kull żmien. L-melodia tiegħu Caballo Viejo ġiet koperta u tradotta f'diversi lingwi madwar id-dinja. Fl-2008 Díaz irċieva Premju Grammy Onorarju mill-Bord tad-Diretturi tal-Akkademja tar-Reġistrazzjoni tal-Amerika Latina. Bl-istess mod fil-mużika klassika, il-Venezwela spikkat f'dawn l-aħħar snin talli daqqet fuq palkijiet Ewropej mill-Orkestra Sinfonika Simón Bolívar, kisbet ftit fama internazzjonali u poġġiet ruħha bħala waħda mill-aqwa orkestri fid-dinja flimkien mad-direttur tagħha Gustavo Dudamel li jmexxi wkoll il- Orkestra Filarmonika ta' Los Angeles. === Arti tal-plastik === [[File:Miranda en la Carraca by Arturo Michelena.jpg|thumb|Miranda in La Carraca, żejt fuq tila miżbugħa minn Arturo Michelena fl-1896, huwa l-aktar xogħol popolari u użat tal-pittura Venezwelana.]] Il-pittura u l-iskultura Venezwelana kienu tradizzjonalment influwenzati minn temi storiċi u l-proċess politiku esperjenzat mill-pajjiż matul l-Indipendenza tiegħu. Ħafna pitturi u skulturi tas-seklu dsatax huma spiss ippreżentati bħala rappreżentazzjonijiet ta’ mumenti ewlenin fl-istorja, għemejjel erojċi, u allegoriji tan-nazzjon. Dawk li spikkaw f'din il-fażi kienu Juan Lovera, Arturo Michelena, Martín Tovar y Tovar, Tito Salas, fost oħrajn. Madankollu, il-pittura romantika kellha l-akbar esponent tagħha f'Cristobal Rojas, li fil-biċċa l-kbira taddevja minn dawk it-temi ġeneralizzati. Fost dawk li kkontribwew ħafna għall-arti kinetika kien hemm Carlos Cruz-Díez, Jesús Soto u Juvenal Ravelo. Din it-tendenza partikolari saret popolari ħafna fil-pajjiż, u hemm xogħlijiet ta' dan it-tip f'diversi istituzzjonijiet kulturali, u anke fuq l-awtostradi, fil-Metro u f'ajruporti bħal Maiquetía. L-astrazzjoni u s-simboliżmu kellhom wieħed mill-akbar żviluppaturi tiegħu f'Armando Reverón, li x-xogħol tiegħu qed jibda jiġi skopert mill-ġdid u rikonoxxut internazzjonalment. Alejandro Otero spikka wkoll fl-astrazzjoni u l-kinetikiżmu, filwaqt li r-realiżmu soċjali kien marbut max-xogħol ta' César Rengifo. Pitturi tal-pajsaġġ kbar kienu Manuel Cabré, Luis Álvarez de Lugo, fost oħrajn, li jispikkaw fil-pittura tal-għolja El Ávila. Isem ieħor huwa Pedro León Zapata, magħruf bħala karikatur famuż. Francisco Narváez, Alejandro Colina, Gertrud Goldschmidt, Lía Bermúdez, fost oħrajn, jispikkaw fl-iskultura. L-attivitajiet u l-kreazzjonijiet fil-qasam tad-disinn grafiku wkoll kellhom post speċjali fil-pajjiż. Bl-istess mod, hemm bosta artisti li ddedikaw lilhom infushom għall-produzzjoni tal-arti kontemporanja, li jidhru fix-xena nazzjonali u internazzjonali. Jenfasizza x-xogħol ta' Yucef Merhi, pijunier tal-arti diġitali, kif ukoll ix-xogħol ta' José Antonio Hernández-Díez. === Inġenji === L-istorja tal-artiġjanat u l-artiġjani ma tistax tiġi sseparata minn anteċedenti li jmorru lura għal aktar minn 14,000 sena, meta l-ewwel settlers Amerinjani abitaw it-territorju attwali tal-Venezwela. Huma żviluppaw tekniki tipiċi tas-soċjetajiet tal-kaċċaturi u l-ġbir għat-tinqix tal-ġebel u l-injam, sabiex joħolqu oġġetti li jiffavorixxu l-interazzjoni tagħhom mal-ambjent u l-użu tar-riżorsi tiegħu. Xi żmien wara, meta kisbu l-għarfien li jippermettilhom jittrattaw riżorsi naturali oħra, bħat-tafal, irnexxielhom jaqbdu parti mid-dinja u l-kosmogonija tagħhom fuq l-art immudellata u msajra. L-ewwel vestiġji taċ-ċeramika ġejjin mill-Orinoco tan-nofs, mit-tradizzjonijiet kulturali magħrufa bħala Saladoide u Barrancoide. L-insiġ u l-basket kienu użati b'mod utilitarju u fil-festi sagri. Fiċ-ċimiterji indiġeni ta' Quíbor, instabu fdalijiet ta' plottijiet sħaħ li servew bħala appoġġ għall-katavri. Qfief bħal dawn kienu jintużaw bħala urni fejn kienu jitqiegħdu partijiet mill-iskeletru niexef biex jiġu depożitati fi spazji oħra bħala dfin sekondarju. Xi frammenti arkeoloġiċi taċ-ċeramika juru impressjonijiet ta' basktrija li jissuġġerixxu li ċertu nisġiet servew bħala appoġġ għal qsari jew platti kbar, filwaqt li l-biċċiet kienu dekorati jew lesti qabel ma jinħarqu. Ħafna mit-tekniki pprattikati fis-snajja attwali twieldu f'dan il-perjodu storiku. === Arkitettura === [[File:Iglesia San Martin de Tours II.jpg|thumb|left|Knisja ta' San Martin ta' Tours is an example of German architecture in Colonia Tovar, Aragua]] [[File:Casco Central Santa Ana de Coro, estado Falcon, Venezuela.jpg|thumb|Ċentru storiku ta' Coro, belt fejn huma ppreservati eżempji importanti ta' arkitettura eklektika li jgħaqqdu stili indiġeni, Mudejar u Olandiżi. Ġiet imsemmija Sit ta' Wirt Dinji mill-UNESCO fl-1993.]] [[File:Catedral Nuestra Señora del Pilar.jpg|thumb|left|Katidral tal-Madonna tal-Pilar fl−Barinas hija eżempju tal-Arkitettura tal-Epoka Spanjola]] [[File:Cathedral of Ciudad Bolivar.jpg|thumb|Il-Katidral ta' Ciudad Bolívar hija eżempju tal-arkitettura bikrija tal-Venezwela indipendenti]] [[File:Hacienda La Vega, El Paraiso, Caracas, Venezuela 3.jpg|thumb|left|Il-Hacienda La Vega f'Caracas, li tmur lura għall-1590, hija eżempju ta' arkitettura matul l-era Spanjola]] [[File:Petare2004-8b.jpg|thumb|Arkitettura tal-Epoka Spanjola fiż-Żona l-Qadima ta' Petare, Miranda]] [[File:Hacienda La Vega, El Paraiso, Caracas, Venezuela.jpg|thumb|left|Il-Hacienda La Vega f'Caracas, li tmur lura għall-1590, hija eżempju ta' arkitettura matul l-era Spanjola]] [[File:Conjunto Hacienda La Trinidad 3.jpg|thumb|Il-Hacienda La Vega f'Baruta, Miranda, li tmur lura għall-1590, hija eżempju ta' arkitettura matul l-era Spanjola]] [[File:Turen portuguesa venezuela.jpg|thumb|left|Arkitettura unika ta' Turén]] Ix-xogħol arkitettoniku fil-pajjiż jista' jmur lura għall-1000 QK, meta l-ewwel settlers wettqu xogħol ta' l-art bil-ħsieb ta' żvilupp agrikolu, ħakmu wkoll l-immaniġġjar tal-ġebel għal bini maħsub għall-ħażna. Aktar tard żviluppa arkitettura indiġena fi spazji akkwatiċi u tal-ġungla, li kellha l-aktar eżempji rappreżentattivi tagħha fid-djar tas-stilt, ix-shabonos u l-churuatas (għarix) ta' interess kollettiv, ikkaratterizzati minn ponta konika u struttura ċirkolari. Dawn tal-aħħar huma l-aktar proliferati fil-pajjiż, għandhom speċifiċità skont kull grupp etniku indiġenu u saru ikona tal-kultura Venezwelana. Bit-twaqqif tal-Kolonja, inkisbet arkitettura kkaratterizzata fuq kollox minn sobriety u sempliċità. Minħabba l-ftit perċezzjoni tal-ġeoloġija ekonomika li kienet inizjalment mogħtija lill-provinċja ta' dak iż-żmien, għażlet għal iffrankar ta' riżorsi allokati għall-kostruzzjoni, li ddetermina modestja mmarkata fil-bini ta' din il-fażi Id-djar bahareque u adobe, bi twieqi kbar, u mibnija madwar patios bil-weraq u hallways, proliferaw sakemm saru l-aktar komuni għal dak iż-żmien. L-akkomodazzjoni popolari hija notevoli mingħajr ħafna ostentazzjoni, u l-arkitettura reliġjuża wkoll baqgħet marbuta ma 'dak l-ispirtu, li dam matul is-seklu 19. Madankollu, il-kuluri pittoresk u jleqqu li bihom huma mżejna l-ħitan ta' barra tad-djar huma karatteristiċi tal-arkitettura kolonjali tal-pajjiż, b'mod partikolari fl-ibliet sħan, bħal Coro u Maracaibo. Is-seklu 20 kien ikkaratterizzat aktar mill-iżvilupp urban tiegħu mmirat lejn il-modernizzazzjoni. L-influwenza neo-barokka u Moorish kienu evidenti fil-kostruzzjoni tat-Teatru Nazzjonali u ċ-Ċirku l-Ġdid, minn periti notevoli bħal Alejandro Chataing. Kostruzzjonijiet bħat-Teatru Teresa Carreño u t-Torrijiet taċ-Ċentru Simón Bolívar, kif ukoll l-Iżvilupp mill-ġdid ta' El Silencio u l-Belt Università ta' Caracas (magħmula minn Carlos Raúl Villanueva), jiżvelaw l-impuls mogħti lill-arkitettura modernista fil-pajjiż, peress li fin-nofs. tas-seklu. Ta' min jinnota wkoll is-skyscrapers imponenti fil-kapitali mibnija waqt l-isplużjoni taż-żejt, bit-Twin Towers ta' Parque Central jispikkaw. === Gastronomija === Il-gastronomija tal-Venezwela hija mod varjat ta' kif tipprepara ikel u xorb magħmul f'dak il-pajjiż, li jikkostitwixxi r-riżultat tat-taħlita kulturali u gastronomika mill-Ewropa—speċjalment Spanja, l-Italja, il-Ġermanja, Franza, l-Olanda u l-Portugall—u l-Afrika—a sal- popolazzjonijiet ta' skjavi miġjuba mill-Ispanjoli—bil-gastronomija tal-popli indiġeni tal-pajjiż. [[File:Pabellón Criollo Venezolano.jpg|thumb|Pavaljun Creole, meqjus bħala l-platt nazzjonali tal-Venezwela.]] Għalkemm għandha dawn il-karatteristiċi universalment, il-gastronomija tal-Venezwela hija varjabbli u diversa daqs it-territorju nnifsu. Fir-reġjun kapitali tal-pajjiż, hija nnutata diversità akbar minħabba li hija punt ta' konfluwenza, peress li hija ċ-ċentru taż-żoni produttivi, u fejn tiġi riċevuta l-akbar influwenza Spanjola, Taljana u Ewropea oħra. Fir-reġjun tal-Lvant, minħabba li hija żona tal-Karibew, tippredomina kċina bbażata fuq ħut, awwisti u molluski bl-għaġin jew ross, li tiżvela wkoll l-influwenza tal-ikel marittimu Ewropew. Fil-Llanos huwa magħruf sew il-konsum taċ-ċanga u l-annimali kkaċċjati, kif ukoll il-produzzjoni kbira tiegħu ta' ġobon u prodotti tal-ħalib. Zulia, il-punent tal-pajjiż u Guayana mhumiex 'il bogħod minn dawn l-istess karatteristiċi, differenti fil-laħam tal-mogħoż, mogħoż u fenek, ġobon bħal palmita fl-ewwel tnejn, u fil-preżenza tal-qamħ f'dak l-aħħar reġjun, fejn Huma jipproduċu ġobon bħal Guayanés, ġobon bl-idejn, fost oħrajn Fl-Andes hemm orjentazzjoni aktar Ewropea, fejn aktar ħaxix u tuberi, qamħ, laħam tan-nagħaġ, trota kkultivata u prodotti tal-ħalib. Il-kċina tal-Venezwela għandha platti oħra magħrufa bħall-arepa, tip ta' bun inkaljat b'forma ċirkolari ta' għaġina tal-qamħ li jiġi kkunsmat mimli b’ikel ieħor jew użat bħala side dish, il-cahapas, il-mogħoż fil-ġewż tal-Indi, ir-reġina pepiada. , iċ-ċanga fuq stick, ixwi iswed, grill Creole, soppa tat-tripa, pisca Andina u bollos pelones fost oħrajn. It-tequeños, minbarra li huma wirt kulturali, huma l-aktar tip ta' appetizer apprezzat fil-pajjiż, u l-preparazzjoni ta' empanadas hija wkoll estensiva ħafna. Ta' kontribuzzjoni barranija huma l-fabada (minn Spanja) u l-pasticho (mill-Italja). Fost l-aktar xarbiet popolari hemm chicha Venezwelana u papelón bil-lumi. Il-birra hija l-iktar xarba alkoħolika kkunsmata, u l-punch tal-krema huwa wkoll prodott. Ir-rum Venezwelan għandu tradizzjoni kbira u huwa fost l-aqwa fid-dinja. === Ċinema u teatru === Iċ-ċinema Venezwelana bdiet il-produzzjoni tagħha fl-1896, sena biss wara l-ewwel produzzjoni tal-aħwa Lumière fi Franza. Iċ-ċinema nazzjonali ħa wkoll wieħed mill-aktar passi importanti tiegħu fl-1934 meta l-kwartieri ġenerali tal-laboratorji nazzjonali u Maracay Films ġew stabbiliti fil-belt ta' Maracay. Il-Miracle of the Lake, l-ewwel dokumentarju bil-kulur li sar fil-Venezwela u l-Amerika Latina, jiġi ffilmjat f'dan il-laboratorju. [[File:Teatro Nacional de Noche.JPG|thumb|Faċċata tat-Teatru Nazzjonali tal-Venezwela, Caracas.]] Iċ-ċinema Venezwelana, min-naħa tagħha, kienet ikkaratterizzata minn produzzjoni irregolari, għalkemm esperjenzat era tad-deheb fis-snin sebgħin u tmenin b’diretturi bħal Mauricio Walerstein, Clemente de la Cerda u Román Chalbaud, dan tal-aħħar awtur tal-film meqjus minn ħafna bħala li hu. l-aqwa esponent taċ-ċinema Venezwelana: The smoking fish (1977). Forsi l-aktar produttur tal-films ta' suċċess fil-pajjiż kienet Margot Benacerraf, li rebħet il-Palma tad-Deheb għall-Venezwela fil-Festival ta' Cannes tal-1959 bix-xogħol tagħha Araya. L-aktar diretturi rappreżentattivi huma Fina Torres, Elia Schneider, Alberto Arvelo, José Ramón Novoa u Diego Rísquez. Il-korp governattiv huwa ċ-Ċentru Nazzjonali Awtonomu taċ-Ċinematografija. Il-ħames films l-aktar li dehru fl-istorja taċ-ċinema Venezwelana huma Papita, maní, tostón (2013) ta' Luis Carlos Hueck (b'1,840,281 miljun telespettatur), Culpable Homicide (1984) ta' César Bolívar (1,335,552), Macu, The Policeman's Wife (1987). ) minn Solveig Hoogesteijn (1,180,621), Express Kidnapping (2005) minn Jonathan Jakubowicz, u Zero Hour (2010) minn Diego Velasco.​ Min-naħa tagħha, il-manifestazzjonijiet teatrali tal-Venezwela huma ddokumentati ħażin matul il-perjodu prekolombjan, parzjalment minħabba l-viżjoni Ewrocentrika tad-dinja u l-ftit żvilupp tat-tribujiet indiġeni lokali, meta mqabbla mal-Aztecs, Mayans u Incas. Madankollu, it-teatru wettaq funzjoni importanti f'termini ta 'tixrid tal-identità tat-tribù, żviluppa aktar fl-Andes tal-Venezwela, fejn kien użat għal skopijiet edukattivi u reliġjużi. Il-professjonalizzazzjoni tat-teatru kienet tiġi fi żmien il-Kolonja, madwar is-seklu 17. Intqal li t-teatru modern tal-Venezwela kien influwenzat fil-biċċa l-kbira mill-biċċiet ta' Tennessee Williams għat-trattament tiegħu tal-problemi tal-bnedmin, u ġie popolarizzat permezz tal-hekk imsejħa teatru tat-Trinità Qaddisa tal-Venezwela: José Ignacio Cabrujas, Isaac Chocron u Román. Chalbaud. L-attività tagħha hija abbundanti u tfittex li tarrikkixxi ruħha b’xogħlijiet universali u tekniki ta' interpretazzjoni ġodda Hemm bosta gruppi teatrali bħall-Kumpanija Nazzjonali tat-Teatru, Rajatabla, Theja, u s-Sedja tal-Palk tal-Venezwela. === Sports === L-oriġini tal-isport fil-Venezwela jistgħu jiġu rintraċċati lura għall-era kolonjali, meta l-baqar ġew introdotti fil-pajjiż fit-tieni nofs tas-seklu 16. Dan jagħti lok għall-coleus, sport ekwestri li jikkonsisti fit-twaqqigħ ta' barri minn denb, li joriġina minn xogħol agrikolu fil-pjanuri. Ta' l-istess data, jingħaddu l-blalen tal-Kreoli, logħba simili għall-boccia u l-petanque. Din l-aħħar modalità ġiet introdotta mill-patrijiet Spanjoli f'dak l-istess perjodu storiku, iżda l-popolarità tagħha kienet se tikber fis-seklu 20. Iż-żewġ prattiċi għandhom tradizzjoni twila fil-pajjiż. Xi arti marzjali bħall-garrote Tocuyan u l-ġlieda kontra sottomissjoni Karive huma wkoll indiġeni. [[File:TOROS COLEADOS.jpg|thumb|Coleo de toros huwa l-isport nazzjonali, li joriġina fiż-żoni rurali taċ-ċentru tal-pajjiż fi żminijiet kolonjali.]] Il-baseball huwa l-isport ewlieni fil-pajjiż. Il-popolarità ta' dan l-isport kibret b'mod straordinarju wara li, fl-1941, dan in-nazzjon ta' l-Amerika t’Isfel kien inkurunat fit-Tazza tad-Dinja tal-Baseball F'dan il-qasam spikkat b’mod notevoli, li ħadet seba' titli tas-Serje tal-Karibew, u kienet tlett darbiet tal-Baseball. Medalja tad-deheb fit-Tazza tad-Dinja. Il-Venezwelan Professional Baseball League, imwaqqfa fl-1945, hija dik li torganizza l-kompetizzjoni annwali ewlenija fil-qasam, u għandha tmien timijiet. Barra minn hekk, il-Venezwela hija t-tieni l-akbar esportatur ta' plejers tal-baseball, ssuperat biss mir-Repubblika Dominicana. Fl-2008, total ta' 729 plejer tal-baseball tal-Venezwela kellhom kuntratt fil-baseball professjonali barrani Huwa importanti ħafna għall-pajjiż li jsegwi l-karriera sportiva tal-Venezweli fil-kampjonat tal-baseball Amerikan. Ta' min jinnota li l-Venezwela tidher bħala waħda mill-potenzi dinjija f’dan l-isport. Għandu wkoll tim tal-baseball tan-nisa li rebaħ il-midalja tal-bronż fil-kampjonat dinji tal-baseball f’dik il-kategorija fl-2016. Il-basketball huwa meqjus bħala wieħed mill-aktar sports popolari fil-pajjiż Din id-dixxiplina sportiva hija rappreżentata mill-Federazzjoni tal-Basketball tal-Venezwela (FVB) affiljata mal-FIBA. L-attività tagħha hija maqsuma fil-Lega Professjonali u l-Lega Nazzjonali. It-tim f'avvenimenti internazzjonali pparteċipa fil-Logħob Olimpiku ta' Barċellona tal-1992, li kien l-unika parteċipazzjoni Olimpika tiegħu, u fit-Tazzi tad-Dinja tal-1990, 2002, 2006 u 2023. Ikkwalifika wkoll għal diversi Tournaments tal-Ameriki (Pre-Olimpiċi), Kampjonati. FIBA Americas (Pre-Tazza tad-Dinja) u Logħob Pan Amerikan. Fl-NBA ipparteċipaw diversi Venezweljani, l-aktar magħruf ikun Carl Herrera. L-akbar proeza tal-basketball Venezwelan s'issa kienet il-midalja tad-deheb fil-Kampjonat FIBA ​​tal-Ameriki tal-2015, u mhux inqas importanti t-tliet titli tal-Kampjonat tal-Basketball tal-Amerika t'Isfel fl-1991, 2014 u 2016. Il-futbol ra l-popolarità tiegħu tiżdied f'dawn l-aħħar snin, u sar sport li jiġbed folol fil-pajjiż. Organizzata mill-Federazzjoni tal-Futbol Venezwelana (FVF), affiljata mal-FIFA. Iż-żieda fir-rebħiet u l-kwalità tal-logħob tat-tim tal-futbol tal-Venezwela sa mill-2001 stimulat l-iżvilupp f'din id-dixxiplina, kif ukoll l-attrazzjoni tal-partitarji. Il-Venezwela organizzat Copa América għall-ewwel darba fit-42 edizzjoni tagħha fl-2007, għalkemm l-aħjar parteċipazzjoni tagħha fit-tournament kienet fl-2011, u kisbet ir-raba' post L-akbar kisbiet tal-futbol Venezwelan kienu żewġ titli fil-Kampjonat tan-Nisa ta' taħt is-17-il sena tal-Amerika t'Isfel fl-2013. u 2016 u runner-up fil-Kampjonat tal-Futbol ta' l-Amerika t’Isfel 2013 Laħqu wkoll runner-up fit-Tazza tad-Dinja tal-Futbol U-20 2017 Fil-varjazzjoni tagħha tal-futsal, il-Venezwela kisbet karriera importanti. sar champion fil-Kampjonat Dinji tal-Futsal AMF fl-1997.387​Fl-isports bil-mutur, l-iktar Venezwelan prominenti kien Johnny Cecotto. Sar l-iżgħar champion tad-dinja fl-istorja tal-muturi billi rebaħ il-Grand Prix ta' Franċiż fit-350cc, u żied il-Kampjonat tad-Dinja 750cc mat-titli tiegħu. F'din id-dixxiplina jispikka wkoll Carlos Lavado, li reba darbtejn il-Kampjonat tad-Dinja tal-250cc, u Pastor Maldonado, sewwieq tat-tlielaq tal-Formula 1, rebbie[ tal-Grand Prix ta' Spanja tal-2012.388 Min-naħa l-oħra, fl-isports individwali l-aktar prominenti fil-Venezwela huwa l-boxing, b'bażi kbira ta' partitarji. Il-pajjiż ipproduċa boxers mill-aqwa fil-livell internazzjonali, u huwa segwit b'interess mill-Venezwelani. Fl-isport tax-xitwa, il-Venezwela spikkat fl-iski Nordiku ma' César Baena. F'dak li għandu x'jaqsam mal-atletika, fit-triple jump, il-Venezwela spikkat grazzi għal Yulimar Rojas li rebħet il-midalja tal-fidda fil-Logħob Olimpiku ta' Rio 2016, u ħames snin wara kienet se ssir championa Olimpika fil-Logħob Olimpiku ta' Tokyo 2020, u b'hekk stabbiliet rekord. rekord dinji u Olimpiku b’qabża ta’ 15.67 m. Fil-karate, il-Venezwela hija l-uniku pajjiż fl-Amerika Latina li huwa fost l-aqwa 15 fid-dinja, fit-12-il post speċifikament, biex b'hekk rebaħ 3 midalji tad-deheb, 3 tal-fidda u 8 tal-bronż għal total ta' 14 fid-dinja , bl-aktar esponent prominenti ta' dan l-isport ikun Antonio Díaz. Ir-rugby ilu jiġi pprattikat ukoll mis-snin ħamsin, introdott fil-pajjiż minn ħaddiema taż-żejt ta' oriġini Brittanika. Illum il-ġurnata hija popolari ħafna fil-livell universitarju. === Pageants tas-sbuħija === Il-Venezwela hija distinta bħala “fabbrika ta' rġejjen tas-sbuħija”, peress li għandha t-titlu ta' Miss Univers 7 darbiet – konkors internazzjonali u annwali ta' sbuħija femminili li fih tiġi ġġudikata s-sbuħija integrali –, taħt biss l-Istati Uniti li rebħuha 9 drabi, kienu l-Amerikani li g[enu biex jintrodu/u l-konkors fil-Venezwela. Miss Venezuela bdiet bħala konkors tas-sbuħija fl-1952 sponsorjat mil-linja tal-ajru Pan Am u kumpanija li timmanifattura l-malji tal-għawm. Il-pajjiż għandu aktar minn 200 akkademja tal-immudellar fejn tfajliet mill-età ta’ 4 snin huma mħarrġa f’dixxiplini bħall-makeup, il-faxxinu, it-taħdit fil-pubbliku, il-pożi tar-ritratti, l-espressjoni tal-ġisem, minbarra ħiliet oħra, peress li l-industrija renjanti saret waħda mill- l-aktar negozji qligħ u effiċjenti fil-pajjiż. Għalhekk, ir-renji huma parti mill-kultura popolari fil-Venezwela fejn isiru kważi 600 kompetizzjoni tas-sbuħija kull sena Il-kittieb Raúl Gallegos innota fil-ktieb tiegħu tal-2016, "Crude Nation: How Oil Riches Ruined Venezuela", "il-ġid taż-Żejt kabbar kultura. fejn id-dehra hija ta' importanza kbira.”​ Fl-istess ħin, il-Venezwela għandha waħda mill-ogħla rati ta' proċeduri kożmetiċi per capita fid-dinja.​ Il-fama tal-Venezwela fejn tidħol il-produzzjoni ta' rġejjen rebbieħa tal-kuruna qasmet il-fruntieri, peress li hemm diversi kandidati minn pajjiżi oħra, li jqabbdu s-servizzi tal-aġenziji tal-mudelli ta' dan il-pajjiż biex iħarrġuhom u b’hekk ikollhom opportunitajiet akbar biex jirbħu fil-konkorsi li fihom jipparteċipa.​ Il-moviment femminista fil-Venezwela wera matul is-snin kontra l-kult tal-konkors. === Simboli nazzjonali === Fil-Venezwela, minbarra li jirrikonoxxu l-bandiera, l-innu u t-tarka bħala simboli nazzjonali, elementi tipiċi oħra tal-flora u l-fawna nazzjonali ġew imsemmija bħala simboli tan-nazzjon.​ Jiġifieri: * L-​araguaney (Tabebuia chrysantha) ilha s-​siġra nazzjonali mid-​29 taʼ Mejju, 1948.​ Ismu huwa magħmul minn kelma taʼ oriġini indiġena u taħlita ta' kliem Grieg li jfisser fjura tad-​deheb, b’referenza għall-​kulur isfar. * L-orkidea (Cattleya mossiae) ġiet iddikjarata l-fjura nazzjonali fit-23 ta' Mejju, 1951. L-ispeċi mossiae ġiet skoperta fil-Venezwela fl-1830. * It-turpial (Icterus icterus) ilu l-għasfur nazzjonali mit-23 ta' Mejju, 1958. Huwa għasfur b'wienaħ ta' madwar 24 ċentimetru, li huwa distint mill-kulur isfar-oranġjo tiegħu mal-ġisem kollu, ħlief ir-ras u l-ġwienaħ. li huma suwed b'partijiet bojod, u post blu madwar l-għajnejn. * Alma llanera huwa joropo rilaxxat fl-1914, li l-mużika tiegħu kienet komposta minn Pedro Elías Gutiérrez ibbażat fuq test ta' Rafael Bolívar Coronado Huwa meqjus bħala t-tieni innu nazzjonali tal-Venezwela. * Il-liquiliqui huwa l-kostum tipiku nazzjonali tal-Venezwela, iddikjarat fis-17 ta' Marzu, 2017. Jintuża l-aktar bħala ilbies maskili għal festi u avvenimenti soċjali, kif ukoll għaż-żfin joropo. Tikkonsisti f'ġakketta, qliezet u espadrilles. F'ċerti partijiet qed isir b'trims ta' kuluri differenti u jintuża bħala kostum komuni jew taż-żfin bl-espadrilles. === Festi === Il-Venezwela hija r-raba' pajjiż fl-Amerika Latina fin-numru ta' festi.397​ Hemm ukoll festi importanti ħafna fil-livell reġjonali minħabba s-sinifikat kulturali tagħhom, bħal dik tad-Divina Pastora (14 ta' Jannar) f'Lara, n 19​ il-Verġni tal-Consolación (15 ta' Awwissu) f'Táchira, il-Virgen del Socorro (13 ta' Novembru) f'Carabobo u l-Verġni ta' Chiquinquirá (18 ta' Novembru) fiż-Zulia, li tiġi ċċelebrata bil-Fiera La Chinita. == Bliet skond il-popolazzjoni == <gallery> File:Caracas Panoramica 1.jpg|Caracas File:A view of Caracas, Venezuela.jpg|Caracas File:Plaza Venezuela Noche.jpg|Caracas File:Edificios de Oficinas Conjunto Parque Central alt.jpg|Caracas File:Caracas 20150125 372.jpg|Caracas File:Vista Correo Carmelitas.jpg|Caracas File:Casa Amarilla de Caracas - 2015.JPG|Caracas File:Catedral de Caracas.JPG|Caracas File:Bolivar-plaza-caballo-caracas.JPG|Caracas File:Maracaibo panoramica avenida Cecilio Acosta cuted.jpg|Maracaibo, Zulia File:Valencia panorama.jpg|Valencia, Carabobo File:Parque Urb Prebo Valencia Edo. Carabobo.JPG|Valencia, Carabobo File:Plaza Bolívar de Valencia.jpg|Valencia, Carabobo File:Sur de Valencia desde la Torre Castillito.jpg|Valencia, Carabobo File:Street in Valencia city.jpg|Valencia, Carabobo File:Teatro municipal de Valencia.jpg|Valencia, Carabobo File:Arco de Carabobo.JPG|Valencia, Carabobo File:Ccmetropolis.JPG|Valencia, Carabobo File:BarquisimetoCollage.png|Barquisimeto, Lara File:Maracay cerro (cropped).jpg|Maracay, Aragua File:Concejo Municipal Girardot.jpg|Maracay, Aragua File:Redoma San Jacinto.jpg|Maracay, Aragua File:La soledad, maracay.jpg|Maracay, Aragua File:Plaza girardot.jpg|Maracay, Aragua File:Maracay norte.jpg|Maracay, Aragua File:Vista aérea de Ciudad Guayana, estado Bolívar. Venezuela.jpg|Ciudad Guayana, Bolívar File:Salto la Llovizna, Bolívar, Venezuela (2).JPG|Ciudad Guayana, Bolívar File:Petare 1.JPG|Petare, Miranda File:Petare2004-8b.jpg|Petare, Miranda File:Road to Petare.jpg|Petare, Miranda File:Bigott Foundation.jpg|Petare, Miranda File:Plaza Sucre Petare.jpg|Petare, Miranda File:Petare.jpg|Petare, Miranda File:Comercio Petare.jpg|Petare, Miranda File:Campus Santa Maria.jpg|Petare, Miranda File:CapillaMaríaMagdalena.jpg|Petare, Miranda File:MuseodePetare.jpg|Petare, Miranda File:Fundalamas.jpg|Petare, Miranda File:Cabletren de Petare Municipio Sucre Caracas Venezuela.jpg|Petare, Miranda File:Plaza El Estudiante de Maturin.jpg|Maturín, Monagas File:Iglesia de San Simón (Maturín) by Cesar Perez.jpg|Maturín, Monagas File:Torre Espacial Lumino-Cromática.jpg|Maturín, Monagas File:Redoma Juana La Avanzadora (Noche).JPG|Maturín, Monagas File:Plaza los escritores de Maturin 2017.jpg|Maturín, Monagas File:Iglesia Católica Nuestra Señora del Carmen.JPG|Maturín, Monagas File:IglesiaCalderasBarinasVenezuela.jpg|Barinas, Barinas File:Plaza del estudiante (José Félix Rivas).jpg|Barinas, Barinas File:Casa de la Cultura Napoleon Sebastian Artega en Barinas.jpg|Barinas, Barinas File:Plaza Bolívar de Barinas Estatua Ecuestre.jpg|Barinas, Barinas File:Plaza Paez de Barinas.jpg|Barinas, Barinas File:CollageSCB.jpg|San Cristóbal, Táchira File:Ciudad Bolívar historical zone.jpg|Ciudad Bolívar, Bolívar File:House of the Congress of Angostura.jpg|Ciudad Bolívar, Bolívar File:Ciudad Bolivar.JPG|Ciudad Bolívar, Bolívar File:Cathedral of Ciudad Bolivar.jpg|Ciudad Bolívar, Bolívar File:Catedral Barcelona Anzoátegui Venezuela.jpg|Barcelona, Anzoátegui File:Cumana sucre.jpg|Cumaná, Sucre File:Avenida Perimetral - panoramio.jpg|Cumaná, Sucre File:Vista Casco Histórico de Cumaná, Edo. Sucre.jpg|Cumaná, Sucre File:Iglesia Catedral de Cumaná, Venezuela.jpg|Cumaná, Sucre File:Calle Sucre, San Francisco - panoramio.jpg|Cumaná, Sucre File:Puntofijo callecolombia.JPG|Punto Fijo, Falcón File:Panoramica de cabimas hacia el oeste.png|Cabimas, Zulia File:Plaza Bolívar de la Ciudad de Mérida.jpg|Mérida, Mérida File:Sur de Mérida (Venezuela).JPG|Mérida, Mérida File:Ciudad de Merida, Venezuela.jpg|Mérida, Mérida File:Vista panorámica plaza Heroinas.jpg|Mérida, Mérida File:Teleferico Mukumbari Merida Vzla.jpg|Mérida, Mérida File:Plaza Gran Mariscal de Ayacucho Antonio José de Sucre I.JPG|Mérida, Mérida File:Parque Nacional Mochima Puerto La cruz, Edo Anzoategui..JPG|Puerto La Cruz, Anzoátegui File:Puerto La Cruz desde una azotea.JPG|Puerto La Cruz, Anzoátegui File:Vista aérea de Las Villas.jpg|Puerto La Cruz, Anzoátegui File:Noviembrea (25).jpg|Guatire, Miranda File:Ciudad Ojeda.jpg|Ciudad Ojeda, Zulia File:Monumento a la Federación Venezolana I.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Estación de Servicio Lara, Coro, Estado Falcón, Venezuela.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Balcon Arcaya.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:North American F-86K Sabre, Venezuela - Air Force AN1944608.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Patio Casa de las Ventanas de Hierro.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Turmero, Urb. San Pablo.jpg|Turmero, Aragua File:Los Teques cathedral.jpg|Los Teques, Miranda File:Los Teques, 1940s.jpg|Los Teques, Miranda File:Metroteques.JPG|Los Teques, Miranda File:Los Teques 2000 002.jpg|Los Teques, Miranda File:Parque Knoop 000b.jpg|Los Teques, Miranda File:Paseo Lamas de los Teques y sus sombrillas.jpg|Los Teques, Miranda File:Santuario a la Virgen de Coromoto - Guanare, Edo Portuguesa.jpg|Guanare, Portuguesa File:Guanare 2010 010.JPG|Guanare, Portuguesa File:Guanare 2010 004.JPG|Guanare, Portuguesa File:Catedral de Guanare.jpg|Guanare, Portuguesa File:Gobernación del Estado Yaracuy.JPG|San Felipe, Yaracuy File:Plaza Rafael Andrade.JPG|San Felipe, Yaracuy File:Museo Carmelo Fernández.jpg|San Felipe, Yaracuy File:La Catedral de San Felipe.jpg|San Felipe, Yaracuy File:Cacique Yaracuy.jpg|San Felipe, Yaracuy File:Plaza Bolívar de San Felipe (2017).jpg|San Felipe, Yaracuy File:Acarigua 2010 003.JPG|Acarigua, Portuguesa File:Producción de arroz, Acarigua, Venezuela.JPG|Acarigua, Portugues File:Acarigua 2010 004.JPG|Acarigua, Portugues File:Acarigua 2010 001.JPG|Acarigua, Portugues File:Iglesia matriz de Carora.jpg|Carora, Lara File:Paseo la Virgen El Tigre Anzoátegui.jpg|El Tigre, Anzoátegui File:Centro Comercial San Remo Mall.JPG|El Tigre, Anzoátegui File:Guarenas.jpg|Guarenas, Miranda File:Laguna de Nueva Casarapa- Guarenas.jpg|Guarenas, Miranda File:27 DE FEBRERO (DOÑA MENCA DE LEONI).JPG|Guarenas, Miranda File:Valle del Turbio y Tarabana.jpg|Cabudare, Miranda File:Carúpano.jpg|Carúpano, Sucre File:Calle Independencia Casco Histórico.jpg|Carúpano, Sucre File:Av. Perimetral.jpg|Carúpano, Sucre File:Bahía de Guayacán de los Pescadores.jpg|Carúpano, Sucre File:El Boquete.jpg|Carúpano, Sucre File:Letras de Carúpano.jpg|Carúpano, Sucre File:Vista aérea de San Fernando de Apure (Apure) y Puerto Miranda (Guárico) y el Río Apure. Venezuela..jpg|San Fernando de Apure, Apure File:Catedral San Agustín Guacara.jpg|San Agustín de Guacara, Carabobo File:Noche en Puerto Cabello.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Teatro Municipal - panoramio (2).jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Iglesia Nuestra Señora de la Coromoto - panoramio.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Plaza Bolívar - panoramio.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Plaza el Agila - panoramio.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Iglesia, casco histórico de Puerto Cabello 2.JPG|Puerto Cabello, Carabobo File:Sirenas, malecón de Puerto Cabello.JPG|Puerto Cabello, Carabobo File:Eltocuyo.jpg|El Tocuyo, Lara File:Río Tocuyo, Venezuela.jpg|El Tocuyo, Lara File:Avenida Circumvalacion 2 El Tocuyo. 1999 001.jpg|El Tocuyo, Lara File:Catedral de El Tocuyo (Templo La Concepcion) 1999 001.jpg|El Tocuyo, Lara File:Panorámica de Valera.jpg|Valera, Trujillo File:Valera con zoom desde Carvajal.JPG|Valera, Trujillo File:Valera vista de las acacias.jpg|Valera, Trujillo File:Valera desde Sabana Libre 4.JPG|Valera, Trujillo File:Valera centro.JPG|Valera, Trujillo File:Vista aérea de La Victoria. estado Aragua. Venezuela.jpg|Nuestra Señora de La Victoria, Aragua File:Cuartel en La Victoria, Edo. Aragua.JPG|Nuestra Señora de La Victoria, Aragua File:Un buen dia en la Plaza Campo Elias.jpg|Nuestra Señora de La Victoria, Aragua File:Alcaldía de Francisco Linares Alcántara.jpg|Valle de Santa Rita de Cascia File:Abadía de Güigüe (Carabobo, Venezuela).jpg|Güigüe, Carabobo File:Aereo1.jpg|Anaco, Anzoátegui File:Catedral calabozo venezuela.jpg|Calabozo, Guárico File:Represa calabozo venezuela.jpg|Calabozo, Guárico File:Silos calabozo venezuela.jpg|Calabozo, Guárico File:Casastipicasclbz.jpg|Calabozo, Guárico File:Quibor 1999 001.jpg|Quíbor, Lara File:Quibors.jpg|Quíbor, Lara File:Plaza Bolívar El Vigía.png|El Vigía, Mérida File:Iglesia San Juan Bautista, San Carlos.jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Blanquera.jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Catedral Inmaculada Concepción iluminación..jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Autodromo Internacional de San Carlos.jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Mariarakirche.jpg|Mariara, Carabobo File:Asi es ocumare del tuy y los indios coromotanos.jpg|Ocumare del Tuy, Miranda File:Plaza Bolivar de Yaritagua 1.jpg|Yaritagua, Yaracuy File:Nuestra Señora del Rosario de Cúa Church 1.jpg|Cúa, Miranda File:Perimetral Avenue, Cúa.jpg|Cúa, Miranda File:Iafetren.JPG|Cúa, Miranda File:View of Cúa.jpg|Cúa, Miranda File:Street of Cúa 1.jpg|Cúa, Miranda File:Street of Cúa 3.jpg|Cúa, Miranda File:Iglesia de Araure.JPG|Araure, Portuguesa File:Morros de San Juan1.jpg|San Juan de los Morros, Guárico File:TOROS COLEADOS.jpg|San Juan de los Morros, Guárico File:Tarde junto al sanjuanote.JPG|San Juan de los Morros, Guárico File:Mirador a los Morros de San Juan.jpg|San Juan de los Morros, Guárico File:Basílica de Nuestra Señora de la Consolación.JPG|Táriba, Táchira File:IglesiacatedralnuestraseñoradelcarmenGuasdualitoapureVenezuela.png|Guasdualito, Apure File:2da avenida mas importante de pto.ayacucho la 23 de enero-venezuela.jpg|Puerto Ayacucho File:Panoramica de machique.jpg|Machiques, Zulia File:Plaza Sucre de Cagua.jpg|Cagua, Aragua File:Calle Centro de Cagua.jpg|Cagua, Aragua File:Iglesia Parroquial de Cagua - panoramio.jpg|Cagua, Aragua File:Cruce de las calles Rondón y Bolívar desde el C. C. Multicentro - panoramio.jpg|Cagua File:Playa paraiso.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Hotel Wyndham Concorde Resort Isla de Margarita, Porlamar Nueva Esparta, Venezuela 14.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Modern Architerture in Porlamar, Margarita Island.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Building in Porlamar 2.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Centro de Polamar 1982.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Via del Tren Cua - Charallave - Caracas - panoramio.jpg|Santa Rosa de Lima de Charallave, Miranda File:Castillo de Santa Rosa, La Asunción.JPG|La Asunción, Nueva Esparta File:CASA DE LA ASUNCION EN NUEVA ESPARTA VENEZUELA.JPG|La Asunción, Nueva Esparta File:Panorámica de la población de La Asunción.jpg|La Asunción, Nueva Esparta File:Collage Valle de la Pascua.png|Valle de la Pascua, Guárico File:Plaza Cristobal Mendoza.jpg|Trujillo, Trujillo File:VirgendelaPaz.jpg|Trujillo, Trujillo File:Quibor 1999 001.jpg|Quíbor, Lara File:Imge013.jpg|Tinaquillo, Cojedes File:Taguanes.JPG|Tinaquillo, Cojedes File:Iglesia de Tinaquillo, Estado Cojedes, Venezuela.JPG|Tinaquillo, Cojedes File:IMG-20220410-WA0029.jpg|Puerto Píritu, Anzoátegui File:Fertiles Valles de El Limón.jpg|El Limón, Aragua File:Socopó (2020).jpg|Socopó, Barinas File:Plaza Bolívar de Socopó.JPG|Socopó, Barinas File:Estatua de Simón Bolívar (Socopó).JPG|Socopó, Barinas File:Iglesia Cristo Rey (Socopó).JPG|Socopó, Barinas File:Vista de ciudad de Bocono.jpg|Boconó, Trujillo File:Plaza de punta de mata.jpg|Punta de Mata, Monagas File:Plaza Bolívar en Ejido (Campo Elías).jpg|San Buenaventura de Ejido, Mérida File:Upatalognview.JPG|Upata, Bolívar File:Ciudad de Rubio sede de la TV Comunitaria.jpg|Santa Bárbara de Rubio, Táchira File:Puerto Viejo, Catia La Mar.jpg|Catia La Mar, La Guaira File:Plaza Mayor de Catia La Mar.jpg|Catia La Mar, La Guaira File:Cielo y vista aereas de Catia La Mar 2012 005.jpg|Catia La Mar, La Guaira File:Tumeremo.jpg|Tumeremo, Bolívar File:Monumento al Nazareno en Caripito.jpg|Caripito, Monagas File:Recreación sobre Agua.JPG|Santa Bárbara del Zulia File:Vista de Tucupita.jpg|Tucupita, Delta Amacuro File:Plaza Bolívar de San José de Guanipa.jpg|San José de Guanipa, Anzoátegui File:Estatua de Maria Lionza en Chivacoa.tif|Chivacoa, Yaracuy File:Vista desde Cerro el Morro.jpg|Lechería, Anzoátegui File:Casas en Puerto Morro, edo. Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Lechería, Estado Anzoátegui, Venezuela 264.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Hotel en Lechería, edo. Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Muelle del CC Plaza Mayor, edo. Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Lechería, Estado Anzoátegui, Venezuela 263.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Puerto Morro, estado Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Fuertemilitarzaraza.jpg|Zaraza, Guárico File:Salias-2008.jpg|Zaraza, Guárico File:Club-agrodiza.jpg|Zaraza, Guárico File:Los-alamos-2008.jpg|Zaraza, Guárico File:Centrocolonialzaraza.jpg|Zaraza File:Silos-2008.jpg|Zaraza, Guárico File:San gabriel Catedral.jpg|Zaraza, Guárico File:Plaza Bolívar de Nirgua.jpg|Nirgua, Yaracuy File:Carnavales de salom1.jpg|Nirgua, Yaracuy File:Plaza Bolívar de Santa Rita.jpg|Santa Rita, Zulia File:CASCO-DENTRAL-DE-GUANTA.jpg|Guanta, Anzoátegui File:Troncal 3 between Morón and Boca de Aroa, Venezuela.jpg|Morón, Carabobo File:SantoCristo.jpg|Pariaguán, Anzoátegui File:Plaza Bolivar ( San Juan de Colón).jpg|San Juan de Colón, Táchira File:Altagracia de Orituco centro.jpg|Nuestra Señora de Altagracia de Orituco, Guárico File:Plaza Bolívar de San Antonio de Los Altos, Estado Miranda 01.jpg|San Antonio de Los Altos, Miranda File:Iglesia Caicara del Orinoco.jpeg|Caicara del Orinoco, Bolívar File:Iglesia de Biruaca.JPG|Biruaca, Apure File:SVMI Maiquetia.jpg|Urimare, Vargas, La Guaira File:Dawn in Puerto Encantado.jpg|Port Imsaħħra (Puerto Encantado), Higuerote, Miranda File:Panorámica de Santa Bárbara de Barinas.jpg|Santa Bárbara de Barinas File:Plaza Bolívar de San José de Guanipa.jpg|San José de Guanipa, Anzoátegui File:Iglesia Santa Ana de Morón.jpg|Santa Ana de Morón, Carabobo File:Troncal 3 between Morón and Boca de Aroa, Venezuela.jpg|Santa Ana de Morón File:Panoramic view of Pampatar beach.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Turismo en Pampatar 5.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Bahía Playa de Pampatar..jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Pampatar - Vista Parcial - panoramio.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Panoramic view of Pampatar, Margarita Island.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Fortín de Pampatar.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:La Guaira, estado Vargas.jpg|La Guaira, La Guaira File:Vargas01.JPG|La Guaira, La Guaira File:Litoral Central.JPG|La Guaira, La Guaira File:La Guaira, puerto y aeropuerto.JPG|La Guaira, La Guaira File:PEDRO MARIA UREÑA.jpg|Ureña, Táchira File:Barrio Bonilla De Ureña.jpg|Ureña, Táchira File:Maiquetia coast.jpg|Maiquetía, Nueva Esparta File:Maiquetiaairport.jpg|Maiquetía, Nueva Esparta File:Vista de Maiquetía - Gustavo Langenberg Winckelmann (1896).jpg|Maiquetía File:Canales de Río Chico.JPG|Río Chico File:PLAYAS DE RIO CHICO.jpg|Río Chico File:Virgen de Las Mercedes (Río Chico).jpg|Río Chico File:IMAG0566.jpg|Tinaco, Cojedes File:Amanecer Tinaquero.jpg|Tinaco, Cojedes File:Vista aérea de San Fernando de Apure (Apure) y Puerto Miranda (Guárico) y el Río Apure. Venezuela..jpg|Puerto Miranda, Guárico File:Cordero-tachira-1-.jpg|Cordero, Táchira File:Iglesia de Ntra Sra del Carmen.JPG|San Sebastián de los Reyes File:Santa Elena de Uairen, Bolívar, Venezuela - panoramio (6).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar 30 File:Santa Elena de Uairen, Bolívar, Venezuela - panoramio (9).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Santa Elena de Uairen, Bolívar, Venezuela - panoramio (3).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Sector 10, Santa Elena de Uairén, Bolívar, Venezuela - panoramio (5).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Iglesia de Santa Elena de Uairén..jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Aereopuerto de Santa Elena de Uairén.JPG|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:El Callao 1.jpg|El Callao, Bolívar File:Entrada a Magdaleno.jpg|Magdaleno, Aragua File:Plaza Bolívar de Magdaleno.jpg|Magdaleno, Aragua File:Vista Playas de Macuto.JPG|Macuto, Vargas, La Guaira File:Virgen Las Mercedes, San José de Barlovento.jpg|San José de Barlovento, Miranda File:Venezuela - Naiguatá - Vista al muelle tras el atardecer.jpg|Naiguatá, Vargas, La Guaira File:Malecon Principal - Club Puerto Azul.jpg|Naiguatá, Vargas, La Guaira File:Michelena.jpg|Michelena, Táchira File:Iglesia San Martin de Tours II.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Colonia Tovar Flores.JPG|Colonia Tovar, Aragua File:Hotel Selva Negra Colonia Tovar Edo. Aragua.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Colonia tovar10.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Chalet en la Colonia Tovar.JPG|Colonia Tovar, Aragua File:Paisaje Colonia Tovar.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Cantarrana.png|Cantarrana, Sucre File:El Palmar Plaza Bolívar.JPG|El Palmar, Bolívar File:Parroquia el junko estado vargas Venezuela.jpg|El Junko, Vargas, La Guaira File:Plaza Bolívar de Atabapo.jpg|San Fernando de Atabapo, Amazonas File:Playa Mono Manso - Chuspa - Venezuela.jpg|Caruao, Vargas, La Guaira File:Curiapolandschaft.jpg|Curiapo, Delta Amacuro File:Curiapo.jpg|Curiapo, Delta Amacuro File:Campamente el Rio del Cuyuni El Dorado - panoramio.jpg|El Dorado, Sifontes, Bolívar File:Puente colgante sobre el río Cuyuní.jpg|El Dorado, Sifontes, Bolívar File:Iglesiachuspa.jpg|Chuspa, La Guaira File:San Carlos de Rio Negro 2002.jpg|San Carlos de Río Negro, Amazonas File:Pedra de Cucuí - panoramio.jpg|Pedra de Cucuí, San Carlos de Río Negro, Amazonas File:Turismo isla la tortuga venezuela.jpg|Gran Roque, Dependencias Federales File:Village Gran Roque.jpg|Gran Roque, Dependencias Federales File:Montañas en Los Roques Venezuela.JPG|Gran Roque, Dependencias Federales File:Iglesia del Gran Roque.jpg|Gran Roque, Dependencias Federales File:Playa Mono Manso - Chuspa - Venezuela.jpg|Chuspa, La Guaira File:Queniquea.png|Queniquea, Táchira </gallery> == Gallerija == <gallery> File:Petroindustrial.jpg|Refinería El Palito File:Lago Dique.png|Lag Dique (Lago Dique), Parroċċa ta' Carayaca, Muniċipalità ta' Vargas, La Guaira File:Playa Mono Manso - Chuspa - Venezuela.jpg|Bajja Mono Manso, Chuspa, Parroċċa ta' Caruao, Muniċipalità ta' Vargas, La Guaira File:Parroquia el junko estado vargas Venezuela.jpg|Parroċċa El Junko, Muniċipalità ta' Vargas, La Guaira File:Cerro Maria lionza.jpg|Muntanji ta' Sorte (Montaña de Sorte) File:Río Icabarú.jpg|Ikabaru File:Higuerote 2000 064.JPG|Cabo Codera, Municipio Brion, Miranda File:Scratching the Sky.jpg|Pico Naiguatá/Naiguatá Peak File:CADENA MONTAÑOSA DEL IMATACA.jpg|Sierra de Imataca/Firxa tal-muntanji ta' Imataca File:Sierra Imataca.jpg|Sierra de Imataca/Firxa tal-muntanji ta' Imataca File:PicoBolivar2.jpg|Pico Bolívar/Bolivar Peak File:Peak Bolivar Venezuela's largest.JPG|Sierra Nevada de Mérida/Firxa tal-muntanji Merida Nevada File:Pico Bonpland visto desde el Pico Humboldt.JPG|Pico Bonpland/Bonpland Peak File:Pico Humboldt.jpg|Pico Humboldt/Humboldt Peak File:Monte Roraima derivado 2013 000.jpg|Mountajna Roraima/Roraima Mountaint (Monte Roraima) File:Los Jacuzzis.jpg|Mountajna Roraima/Roraima Mountaint (Monte Roraima) File:Roraima.jpg|Fuq ix-xellug, il-Kukenán tepuy; lejn il-lemin ir-Roraima. </gallery> == Terremoti fis-seklu 16 (1501–1600) == {| class="wikitable sortable" |+ !Isem tal-avveniment !Kobor !Imwiet ![[Epiċentru]] !Stati affettwati !Data !Noti |- |Terremot ta' Cumaná tal-1530 |7.1–7.5 | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.44|N|64.5|W}} |[[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |1 ta' Settembru, 1530 |Dan kien l-ewwel [[terremot]] irreġistrat fl-istorja tal-[[Venezwela]]; it-[[avveniment sismiku|terremot]] seħħ fl-10:30 (HLV) fil-punent ta' Nueva Toledo (il-lum [[Cumaná]]) u nħass ukoll f'[[Cubagua]]; li jikkawża xquq fl-art u [[likwefazzjoni tal-ħamrija]].<ref name=":0">{{Ikkwota l-ktieb|titlu=Atlas Sismológico de Venezuela|url=http://www.funvisis.gob.ve/atlas_sis.php|sena=2023|isbn=978-980-8017-04-5|awtur=FUNVISIS|post=Caracas, Venezwela}}}ref> Dan it-[[terremot]] ipproduċa l-ewwel [[tsunami]] irreġistrat fl-istorja tal-[[Ameriki]]. It-[[tsunami]] laħaq għoli ta' 5–7 metri, u skont ix-xhieda, il-mewġ tela' 'l fuq mill-għoli tas-siġar.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2159|title=Recordamos el Terremoto de Cumaná de 1530|date=1 ta' Settembru, 2019}}}ref> |- |Terremot ta' Cubagua tal-1541 | 6.2–5.3 | - |{{Bandiera|Nueva Esparta}} [[Gżira ta' Cubagua|Cubagua]], [[Stat ta' Nueva Esparta|Nueva Esparta]] |[[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Stat ta' Nueva Esparta|Nueva Esparta]] |25 ta' Diċembru, 1541 |Dan it-terremot affettwa serjament il-belt antika ta' [[Nueva Cádiz]] fuq il-[[Gżira ta' Cubagua]]; skont ir-rakkonti, il-mewġa tat-[[tsunami]] laqtet il-belt waqt li ż-żona kienet għadha qed titriegħed. Konsegwentement, il-belt inqerdet kompletament u ġiet abbandunata ftit wara. |- ! colspan="7" | |} == Terremoti li seħħew fis-{{Seklu|17}} (1601–1700) == {| class="wikitable sortable" |+ !Isem tal-avveniment !Kobor !Imwiet ![[Epiċentru]] !Stati affettwati !Data !Noti |- |Terremot ta' San Blas tal-1610 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">7.0–7.3</span> |60 |[[File:Flag_of_Mérida_State.svg|22x22px]] {{Coord|8.15|N|71.65|W}} |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira State|Táchira]] |3 ta' Frar, 1610 |It-terremot ħawwad il- [[Venezuelan Andes]] f'jum il-festa ta' [[San Blas|San Blas]] fis-15:30 (HLV) u affettwat b'mod sever l-ibliet ta' [[Mérida (Venezuela)|Mérida]], [[La Grita (Venezuela)|La Grita]], [[San Cristóbal (Venezuela)]|, [[San Cristóbal (Venezuela)]], u [[]Babaliladores]]]]]]]] San Cristóbal (Venezuela) | It-terremot ikkawża valanga—stmata bejn 15 u 20 miljun metru kubu fil-volum—fuq il-ġenb tan-nofsinhar tal-páramo ta' Mariño, ħdejn Bailadores.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2518|titlu=413-il sena mit-Terremot ta' San Blas|data=3 ta' Frar, 2023}}</ref> |- |Terremot ta' Cumaná tal-1629 |6.1–6.3 |16 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Cumaná]], [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |1629 |Terremot laqat lil Cumaná f'data mhux magħrufa fl-1629, u qered ħafna mill-belt u l-inħawi tagħha knejjes.<ref name=":20">{{Ikkwota l-web|url=https://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0376-723X2008000200004|titlu=It-terremot tal-1629 f'Cumaná: Kontribuzzjonijiet għal storja sismika ġdida tal-Lvant tal-Venezwela|awtur=Rogelio Altez, Frank Audemard|sena=2008|post=Caracas}}}ref> |- |[[It-terremot ta' Caracas tal-1641|It-terremot ta' San Bernabé tal-1641]] |6.0–6.3<ref name=":3">{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=1931|titlu=Fil-11 ta' Ġunju, 1641: Seħħ it-Terremot ta' San Bernabé - FUNVISIS|data=11 ta' Ġunju, 2018}}}</ref> |84 |[[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] {{Coord|10.9|N|66.7|W}} |[[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrito Capital (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[File:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] |11 ta' Ġunju, 1641 |Kien l-ewwel [[terremot]] irreġistrat fil-[[Caracas|belt kapitali Venezwelana]]; It-terremot ħawwad b'mod vjolenti l-bliet ta' Caracas u La Guaira fit-08:15 (HLV). Dan it-terremot ingħata l-isem ta' it-terremot ta' San Bernabé tal-1641 għaliex il-festa tal-qaddis Barnaba l-Appostlu tiġi ċċelebrata f'dak il-jum. Minħabba t-terremot, il-gvernatur ta' Caracas, Ruy Fernández de Fuenmayor, ippropona li l-belt tiġi rilokata. minn [[Caracas]] għas-savana tal-[[Muniċipalità ta' Chacao|Chacao]] biex "tipproteġiha minn terremoti futuri." Din il-proposta ġiet miċħuda għaliex, skont l-isqof tal-belt, dawn it-terremoti kienu kkawżati mill-korla ta' [[Alla]], u dik il-korla kienet se tilħaq il-belt kull fejn tiġi mċaqalqa.<ref name=":4">{{Ikkwota l-web|url=http://saber.ucv.ve/bitstream/10872/19248/1/DU-03.pdf|title=El terremoto de 1641 en la ciudad de Caracas. Una aproximación desde la historia urbana y la sismología|author=Alejandra Leal Guzmán and Raquel Vásquez}}</ref> |- |1644 Terremot ta’ Pamplona |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.5</span> |20 |{{Bandiera|Kolombja}} {{Coord|7.37|N|72.64|W}} |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira State|Táchira]] |16 ta’ Jannar, 1644 |It-[[terremot]] seħħ bejn is-06:00 u s-07:00 (HLV), b'minuri [[prexokk]] li seħħ ftit minuti qabel l-avveniment prinċipali. [[San Cristóbal (Venezwela)|San Cristóbal]] kienet il-belt Venezwelana l-aktar milquta mit-[terremot]], li kkawża l-kollass tal-knisja Agostinjana. Ġiet irrappurtata wkoll ħsara f'[[Mérida (Venezwela)|Mérida]].<ref name=":6">{{Ikkwota l-web|url=https://twitter.com/sgcol/status/1484255454121316355|title=https://twitter.com/sgcol/status/1484255454121316355|access-date=2023-08-02|website=Twitter|language=es}}}</ref><ref name=":14" /> Sa Ġunju tal-istess sena, [[Aftershocks (sismoloġija)|aftershocks]] kienu għadhom qed iseħħu fiż-żona.<ref name=":6" /> |- |Terremot tal-Andi tal-1674 |<span style="color: #FF0000">6.8–7.4</span> | - |[[File:Flag_of_Mérida_State.svg|22x22px]] {{Coord|8.95|N|70.8|W}} |[[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira State|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo State|Trujillo]] |16 ta' Jannar, 1674 |Attività sismika fi L-[[Andes Venezwelani]] bdew fit-8 ta' Diċembru 1673, għall-ħabta tal-4:00 HLV u komplew għal aktar minn xahar, u damu sa Jannar 1674. L-aktar terremot qawwi seħħ fis-16 ta' Jannar 1674, għall-ħabta tal-15:30 [[Ħin Standard tal-Venezwela|HLV]], b'kobor stmat bejn 6.8 u 7.4 [[Mw]], u b'hekk sar wieħed mill-aktar terremoti qawwija fl-istorja tar-[[Reġjun tal-Andes|reġjun Andean]] tal-[[Venezwela]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2634|titlu=350 sena tat-Terremot tal-Andes|data=16 ta' Jannar 2024|websajt=FUNVISIS|post=Caracas, Venezwela}}}ref> |- |Terremot ta' Sucre tal-1684 |6.4<ref name=":17">{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2547|titlu=339 Anniversarju tat-Terremot tal-1684|data=4 ta' Mejju, 2023}}</ref> | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] Ċentru ta' [[Stat ta' Sucre]] |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |4 ta' Mejju, 1684 |It-terremot affettwa l-belt ta' [[Cumaná]] u l-[[Peniżola ta' Araya]] fit-20:00 (HLV), u kkawża ħsara lill-kastelli tar-reġjun. It-theżżiżiet ta' wara komplew sa 20 jum wara l-avveniment prinċipali.<ref name=":17" /> |- ! colspan="7" | |} == Terremoti li seħħew fis-seklu 18 (1701–1800) == {| class="wikitable sortable" |+ !Isem tal-avveniment !Kobor !Imwiet ![[Epiċentru]] !Stati affettwati !Data !Noti |- |Terremot ta' Cumaná tal-1753 | - | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Sucre State]] |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |1753 |F'data mhux magħrufa fl-1753, [[Cumaná]] u [[Cariaco]] sofrew terremot qawwi.<ref name=":14">{{Ikkwota l-ktieb|l-aħħar=Vila|l-isem=Marco Aurelio|it-titlu=Aspectos geográficos del Estado Sucre|url=https://books.google.co.ve/books?redir_esc=y&id=mgVmAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=1753|data tal-aċċess=4 ta' Awwissu, 2023|sena=1965|post=Caracas|paġna=34|pubblikatur=Corporación Venezolana de Fomento}}}ref> |- |Terremot ta' Santa Úrsula tal-1766 |<span style="color: #FF0000">7.5–7.9</span><span style="display:none">9</span><span style="display:none">99</span> | - |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Sucre.svg|22x22px]] {{Koord|10.7|N|62.0|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat Indiġenu tal-Amazonas.svg|22x22px]] [[Stat tal-Amazonas (Venezwela)|Amazonas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Anzoátegui.svg|22x22px]] [[Stat ta' Anzoátegui|Anzoátegui]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Apure.svg|22x22px]] [[Stat ta' Apure|Apure]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera ta' Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[Archivo:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Cojedes State|Cojedes]] [[Archivo:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[Archivo:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Archivo:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[Archivo:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[Archivo:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[Archivo:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[Archivo:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[Archivo:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[Archivo:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[Archivo:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[Archivo:Flag of Portuguesa.svg|22x22px]] [[Portuguesa State|Portuguesa]] [[Archivo:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |21 ta' Ottubru, 1766 |It-terremot An seħħ fis-sigħat bikrin ta' filgħodu fil-05:00 (HLV), u nħass minn Maracaibo sal-istati tal-lum ta' Sucre u Nueva Esparta. Huwa stmat li kien l-aktar terremot qawwi fit-territorju tal-Venezwela, li nħass madwar 4 miljun kilometru kwadru.<ref>{{Cite web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2018/12/27/cinco-grandes-sismos-que-han-sacudido-a-title= han-sacudido-a-venezuela/| Venezwela|access-date=2023-08-03|last=CNNEE|date=2018-12-27|website=CNN|language=es}}</ref><ref>{{Iċita web|url=https://es.linkedin.com/pulse/terremotos-e-historia-el-sismo-de-1766-en-caracas-leal-guzm%C3%A1n|title=Terremotos e historia: el sismo de 1766 en Caracas|author=Alejandra Leal Guzmán|data=21 ta' Ottubru, 2022}}</ref> Minkejja l-kobor enormi tiegħu, it-terremot milli jidher ma kkawżax ħsara massiva fil-pajjiż, u b'hekk sar simili ħafna għat-terremot tal-2018, li kellu l-epiċentru tiegħu fl-istess żona, b'kobor simili ta' 7, u ma kkawża l-ebda ħsara kbira. |- |Terremot ta' Trujillo tal-1775 |6.1<ref name=":18">{{Ikkwota l-web|url=https://www.redalyc.org/pdf/3477/347730361013.pdf|titlu=Evalwazzjoni mill-ġdid tal-intensitajiet tat-terremoti storiċi ewlenin fir-reġjun tal-muntanji ta' Mérida bl-użu tal-metodu Bakun & Wentworth|sena=2005}}</ref> | - |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] {{Koord|9.45|N|70.35|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Istat ta' Trujillo|Trujillo]] |26 ta' Diċembru, 1775 | |- |Terremot ta' Mérida tal-1786 | - | - |{{Bandiera|Mérida}} [[Mérida State]] |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] |1786 |F'data mhux magħrufa fl-1786, kien irreġistrat [[terremot]] fl-[[Stat ta' Mérida]], akkumpanjat minn bosta [[afterhock]]s li kkawżaw ħsarat fil-proprjetà fl-ibliet u l-irħula tal-istat, kif ukoll ħsara lill-kunvent ta' San Francisco.<ref>{{Iċċitati. web|url=http://bdigital.ula.ve/storage/pdftesis/pregrado/tde_arquivos/20/TDE-2010-01-20T12:54:45Z-720/Publico/altuvereinaldoiparte.pdf|title=El Gran Terremoto de Los Andes venezolanos de las 2 juntes de abril y las 2 juntas de abril 1894|data=Mejju 2005|post=Mérida}}</ref> |- |Terremot ta' Cumaná tal-1794 |6.0 | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre]] |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |10 ta' Settembru, 1794 |It-[[terremot]] ikkawża ħsara fil-belt ta' [[Cumaná]]. |- |Terremot ta' Cumaná tal-1797 |6.3 |12 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.6|N|64.1|W}} |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |14 ta' Diċembru, 1797 |It-terremot ħawwad u affettwa lil [[Cumaná]] fis-18:30 (HLV), u [[likwefazzjoni tal-ħamrija]] ġiet irrappurtata f'diversi żoni ħdejn il-belt, inkluża l-belt ta' [[Marigüitar]]. Ġiet reġistrata [[xokk ta’ quddiem]] fiż-żona fl-istess jum.<ref name=":12">{{Cite web|url=https://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0798-40652006000300001|title=Casos de sedimentos de licuación en Venezuela 1530|author=LUZ M. RODRÍGUEZ, FRANCK A. AUDEMARD & JOSÉ A. RODRÍGUEZ|year=2006}}</ref><ref name=":2">{{Iċ-ċita web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/archivos/pdf/ponencias/1999_FA2CVETITULO LA_EVA6CVE SISMICIDAD HISTÓRICA DEL SEGMENTO MT TIERRA DE LA FALLA DE EL PILAR, VENEZUELA NORORIENTAL, A PARTIR DE PRIMEROS RESULTADOS PALEOSÍSMICOS.|author=Franck A. Audemard M.|sena=1999}}</ref> |- ! colspan="7" | |} == Terremoti fis-seklu 19 (1801–1900) == {{Sticky header}} {| class="wikitable sortable sticky-header" |+ !Isem tal-avveniment !Kobor !Imwiet ![[Epiċentru]] !Stati affettwati !Data !Noti |- | rowspan="2" |[[Terremot tal-Venezwela tal-1812|Terremoti tal-Venezwela tal-1812]] |<span style="color: #FF0000">6.9–7.2</span> |data-sort-value=2000|2,000–26,000 |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' La Guaira.svg|22x22px]] {{Koord|10.60|N|67.10|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera ta' La Guaira State.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[File:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] | rowspan="2" |26 ta' Marzu, 1812 | rowspan="2" |It-terremot seħħ fis-16:07 u nħass f'ħafna mill-parti tat-tramuntana tal-pajjiż; l-ibliet ta' [[Caracas]], [[La Guaira]], [[Barquisimeto]], u [[San Felipe (Venezwela)|San Felipe]] kienu l-aktar milquta. L-għadd ta' mwiet kien inqas milli kien ikun f'ġurnata ordinarja għaliex ħafna nies kienu barra djarhom fil-Plaza Mayor (issa [[Plaza Bolívar de Caracas|Plaza Bolívar]]) fil-ħin tat-terremot, minħabba l-festivitajiet ta' [[Ħamis ix-Xirka]]; Madankollu, dan ma waqqafx milli jsir l-aktar terremot qattiel fl-istorja tal-pajjiż. Wara t-terremot, huwa maħsub li Simón Bolívar qal il-frażi: "Jekk in-natura topponina, aħna niġġieldu kontriha u nġiegħluha tobdi lilna." Dan kien bi tweġiba għal ċerti qassisin u kelliema Rjalisti li attribwew id-diżastru naturali għall-kastig divin minn Alla għad-dikjarazzjoni tal-indipendenza. Hemm dibattitu u spekulazzjoni konsiderevoli dwar il-ġrajjiet ta’ dakinhar, peress li t-terremot seħħ f’nofs il-Gwerra tal-Indipendenza, li rriżultat fit-telf ta’ ħafna rekords minn dak iż-żmien. Sal-lum, għadu mhux ċar jekk it-terremot li affettwa r-reġjun ċentrali, iż-żona tal-kapitali, u l-Istat ta’ Lara kienx avveniment sismiku wieħed jew, fil-fatt, żewġ terremoti kważi simultanji—wieħed b’epiċentru ’l barra mill-kosta tal-punent tal-Istat ta’ La Guaira u ieħor f’Yaracuy. Din l-ispekulazzjoni tqum minħabba li r-reġjuni madwar Caracas u La Guaira, kif ukoll dawk madwar Barquisimeto u San Felipe, sofrew devastazzjoni severa simultanjament, filwaqt li m'hemm l-ebda rapporti ta' ħsara kbira fl-ibliet li jinsabu bejn dawn iż-żewġ żoni—bħal Maracay u Valencia—u dan joħloq vojt fl-informazzjoni u sens ta' misteru dwar x'ġara fil-fatt. <ref name=":19">{{Ikkwota l-web|url=https://www.elnacional.com/opinion/a-211-anos-del-terremoto-de-1812/|titlu=211-il sena wara t-terremot tal-1812|data=26 ta' Marzu, 2023}}}}ref><ref name=":0" /><ref name=":1">{{Ikkwota l-web|url=https://www.academia.edu/23281167/El_terremoto_del_jueves_santo_en_M%C3%A9rida_a%C3%B1o_1812|titlu=It-terremot ta' Ħamis il-Qaddis f'Mérida: sena 1812|awtur=Laffaille Jaime u Carlos Ferrer|sena=2003}}}}}ref> |- |<span style="color: #FF0000">7.4</span> |data-sort-value=1026 | ~1,026<ref name=":33">{{Cite journal|url=https://www.redalyc.org/pdf/3477/347730361009.pdf|title=Todo lo que se movió en 1812 en la placa del Caribe: sismos, volcanes y transmisión de energía|last=Altez|first=Rogelio|date=2005|journal=Revista Geográfica Venezolana|access-date=2025-10-01|issn=1012-1617}}</ref> |{{Bandiera|Yaracuy}} {{Coord|10.28|N|68.95|W}} |[[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[File:Bandiera ta' Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] |- |Terremot ta' Mérida tal-1812 |5.4<ref name=":1" /> |100–800<ref name=":33" /> |{{Bandiera|Mérida}} {{Koord|8.37|N|71.07|W}} |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] |26 ta' Marzu, 1812 |It-terremot affettwa l-bliet ta' [[Mérida (Venezwela)|Mérida]] u [[Tabay (Venezwela)|Tabay]] għall-ħabta tas-17:00. Dan it-terremot seħħ siegħa biss wara t-terremot li ħawwad it-tramuntana tal-pajjiż, immexxi minn trasferiment ta' stress bejn il-ħsarat ta' San Sebastián u Boconó; Dan ikkawża li sezzjoni ta' dan l-aħħar difett—li kien akkumula enerġija sinifikanti—tinqasam, u dan wassal għat-terremot.<ref name=":33" /> |- |Terremot ta' Cariaco tal-1823 |6.4 | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Cariaco]], [[Sucre State|Sucre]] |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |Awwissu 1823 |Hemm ftit li xejn informazzjoni dwar dan l-avveniment sismiku; madankollu, skont referenzi storiċi, ġie rreġistrat theżżiż f'jum mhux speċifikat f'Awwissu 1823 li kkawża ħsara u fi [[Cariaco]], [[Marigüitar]], [[San Antonio del Golfo]], u [[Cumaná]]. |- |1834 Terremot ta’ Mucuchíes | - | - |{{Bandiera|Mérida}} [[Mucuchíes]], [[Mérida State|Mérida]] |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] |12 ta’ Awwissu 1834 |Fil-11:30 (HLV), terremot heżżeż diversi lokalitajiet fl-[[Mérida State]], b'[[Mucuchíes]] ikun l-aktar milqut.<ref>Vila, Marco Aurelio. 1967. Aspectos geográficos estado Mérida. Corporación Venezolana de Fomento. Caracas. pp. 33.</ref> |- |It-terremot ta' Lobatera tal-1849 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.6</span><ref name=":11">{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2525|titlu=174 sena mit-terremot ta' Lobatera|data=26 ta' Frar, 2023}}}</ref> |32<ref name=":11" /> |[[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] {{Koord|8.05|N|72.25|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |26 ta' Frar, 1849 |It-[[terremot]] ħawwad [[Stat ta' Táchira]] fis-05:30 HLV, u qered kompletament il-belt ta' [[Lobatera]]. It-[[terremot|terremot]] kellu intensità ta' bejn VIII u IX fuq l-[[Skala tal-intensità Mercalli modifikata]]. <ref name=":0" /> |- |Terremot ta' Cumaná tal-1853 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">7.2–7.4</span><ref name=":2" /> |data-sort-value=1113|~1,113<ref name=":2" /> |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.5|N|64.58|W}} |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |15 ta' Lulju, 1853 |It-terremot ħawwad lil [[Cumaná]] u diversi lokalitajiet fil-[[Golf ta' Cariaco]] għall-ħabta tas-14:30 HLV u wassal għal [[tsunami]] li laħaq l-għoli ta' bejn 4 u 6 metri; Flimkien mat-terremot, dan kważi qered kompletament il-belt ta’ [[Cumaná]].<ref name=":2" /> [[Theżżiża]] qawwija reġgħet ħasdet iż-żona fit-3 ta’ Awwissu tal-istess sena, u kkawżat aktar devastazzjoni fir-reġjun.<ref name=":24" /> |- |Terremot ta’ El Tocuyo tal-1870 | - |2–3 |[[File:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] [[El Tocuyo]], [[Stat ta’ Lara|Lara]] |[[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Stat ta’ Lara|Lara]] |26 ta’ Ġunju, 1870 |[[El Tocuyo]] kien affettwat minn 22 terremot; wieħed minnhom kien distruttiv, u ħalla minn 2 sa 3 mejta, bosta midruba, u kkawża ħsara materjali fil-belt.<ref>Vila, Marco Aurelio. 1966. Aspectos geográficos estado Lara. Corporación Venezolana de Fomento. Caracas. pp. 34.</ref> |- |Teremot tal-Pilar tal-1874 |6.1 | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[El Pilar (Sucre)|El Pilar]], [[Sucre State|Sucre]] |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |17 ta’ Awwissu 1874 |It-[[terremot]] affettwa l-ibliet ta’ [[Carúpano]], [[Río Caribe]], [[Guaraúnos]], [[Tunapuy]], u [[El Pilar (Sucre)|El Pilar]] fl-10:30 HLV; f'dan tal-aħħar, qered il-knisja u kkawża ħsara materjali lil bosta djar.<ref name=":2" /> |- |[[It-terremot ta' Cúcuta tal-1875]] |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.8</span><ref name=":8">{{Ikkwota l-web|url=https://twitter.com/sgcol/status/1659331475982917633|title=https://twitter.com/sgcol/status/1659331475982917633|access-date=2023-08-01|website=Twitter|language=es}}}</ref><span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">–7.4</span><span style="display:none">7.4</span><span style="display:none">6.7</span><ref name=":9">{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2554|titlu=148 sena mit-terremot ta' Cúcuta|data=18 ta' Mejju, 2023}}}</ref> |463– 2,000 |{{Bandiera|Kolombja}} {{Koord|7.844|N|72.464|W}} |[[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira Stat|Táchira]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat Zulia|Zulia]] |18 ta' Mejju, 1875 |It-terremot affettwa l-[[Andes Venezwelani]] u l-parti tal-Lvant tar-[[Reġjun Andean (Kolombja)|Andes Kolombjani]] fil-11:15 HLV, u dam 40–50 sekonda; impatta bliet ewlenin fid-dipartimenti ta' [[Norte de Santander]] u [[Santander (Kolombja)|Santander]] fil-[[Kolombja]] u l-istati ta' [[Stat Táchira|Táchira]] u [[Mérida (Venezwela)|Mérida]] fil-[[Venezwela]]. Barra minn hekk, it-terremot inħass fi bliet imbiegħda bħal Bogotá, Caracas, u Maracaibo.<ref name=":8" /><ref name=":9" /> Wara t-terremot, tnixxija ta' żejt fuq skala kbira seħħet fil-wied ta' La Alquitrán fil-proprjetà ta' La Alquitrana, fil-Lbiċ ta' San Cristóbal.<ref name=":9" /> Jumejn qabel it-terremot, inħassu theżżiżiet żgħar fil-belt ta' Cúcuta. |- |TerremotTerremot ta' Cúa tal-1878 |5.7<ref name=":13">{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=1879|titlu=It-Terremot ta' Cúa seħħ 140 sena ilu|data=12 ta' April, 1878}}}</ref> |300<ref name=":13" /> |[[File:Flag_of_Miranda_state.svg|22x22px]] {{Coord|10.12|N|66.81|W}} |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[File:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] |12 ta' April, 1878 |It-terremot affettwa r-reġjuni [[Capital Region (Venezwela)|Kapitali]] u [[Central Region (Venezwela)|Ċentrali]] tal-[[Venezwela]] fl-20:41 HLV, bl-[[Miranda State|Miranda]] ikun l-istat l-aktar affettwat.<ref>{{Ċitazzjoni web|url=https://www.researchgate.net/publication/338750624_REEVALUACION_DEL_TERREMOTO_DEL_12_DE_ABRIL_DE_1878_A_PARTIR_DE_INTENSIDADES_RECIENTES|title=RIVALUTAZZJONI TAT-TERREMOTO TAT-12 TA' APRIL, 1878 IBBAŻAT FUQ INTENSITAJIET REĊENTI.|year=2017}}</ref> L-insedjamenti tal-[[Valles del Tuy]] (speċjalment [[Cúa (Venezwela)|Cúa]]—li kienet qed tistabbilixxi ruħha bħala belt prospera dak iż-żmien iżda waqgħet fi tnaqqis wara t-[[terremot]]) kienu dawk li sofrew l-akbar ħsara mit-[[terremot]]. |- |Terremot ta' Trujillo tal-1886 | - | - |[[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo State]] |[[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo State|Trujillo]] |29 ta' Settembru, 1886 |It-theżżiża ħasdet lil [[Trujillo State]] fis-2:20 HLV, u kkawżat ħsara materjali lil bini pubbliku u privat fil-belt ta' [[Trujillo (Venezwela)|Trujillo]].<ref name=":21">{{Ikkwota l-ktieb|aħħar=Vila|isem=Marco Aurelio|titlu=Aspectos geográficos del Estado Trujillo|url=https://books.google.co.ve/books?redir_esc=y&id=RPhlAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=1894|data tal-aċċess=7 ta' Awwissu, 2023|sena=1966|pubblikatur=Corporación Venezolana de Fomento|lokazzjoni=Caracas|paġna=33}}</ref> |- |1888 Terremot ta’ Mérida | - | - |{{Bandiera|Mérida}} [[Mérida (Venezuela)|Mérida]], [[Mérida State|Mérida]] |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] |17 ta’ Novembru, 1888 |Terremot qawwi heżżeż [[Mérida (Venezuela)|Mérida]] fis-13:00 HLV, li kkawża ħsara strutturali lill-[[Universidad de Los Andes (Venezuela)|Universidad de los Andes]].<ref>Vila, Marco Aurelio. 1967. Aspectos geográficos estado Mérida. Corporación Venezolana de Fomento. Caracas. pp. 34.</ref> |- |[[Terremot ta' Mérida tal-1894|Terremot il-Kbir tal-Andi tal-1894]] |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">7.5</span><span style="display:none">5</span><span style="display:none">7.5</span> |300–350 |{{Bandiera|Mérida}} {{Koord|8.7|N|71.7|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira Stat|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo State|Trujillo]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Zulia State|Zulia]] |28 ta' April, 1894 |Dan it-terremot ħawwad l-[[Andes Venezwelani]] fis-22:15 HLV, qered bliet sħaħ, ikkawża valangi massivi, biddel il-korpi u l-korsijiet tal-ilma, u kkawża qtugħ tad-dawl; ħalla aktar minn 20,000 ruħ affettwati, u sar wieħed mill-agħar terremoti fl-istorja tar-[[reġjun tal-Andes]]. F'sezzjonijiet tal-linja ferrovjarja [[Santa Bárbara del Zulia|Santa Bárbara]]–[[El Vigía]], il-linji tgħawġu f'forma ta' "S"; Barra minn hekk, dehru xquq fil-[[bokka (xmara)|bokka]] tax-[[Xmara Mocotíes]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2544|titlu=129 sena mit-Terremot tal-Andi|data=28 ta' April, 2023}}}ref> |- |Terremot ta' Carache tal-1894 | - | - |[[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Muniċipalità ta' Carache|Carache]], [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] |[[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] |4 ta' Novembru, 1894 |Fis-12:45 HLV, [[terremot]] qawwi nħass fl-[[Stat ta' Trujillo]], u kkawża ħsara materjali fil-[[Muniċipalità ta' Carache]], fejn il-knisja u l-bini muniċipali ġew meqruda.<ref name=":21" /> |- |[[Terremot ta' San Narciso tal-1900]] |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">7.6–8.0</span><span style="display:none">7.7</span> |21–56 |[[File:Flag_of_Miranda_state.svg|22x22px]] {{Coord|10.8|N|66.25|W}} |[[File:Flag of Amazonas Indigenous State.svg|22x22px]] [[Stat tal-Amazonas (Venezwela)|Amazonas]] [[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Anzoátegui|Anzoátegui]] [[File:Bandiera ta' AraguaState.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragwa|Aragwa]] [[Archivo:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[Archivo:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[Archivo:Dipendenzi Federali tal-Venezwela's Flag.svg|22x22px]] [[Dipendenzi Federali tal-Venezwela|Dipendenzi Federali]] [[Archivo:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Archivo:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[Archivo:Bandiera ta' La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[Archivo:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[Archivo:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[Archivo:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[Archivo:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira State|Táchira]] |29 ta’ Ottubru 1900 |It-[[terremot]] laqat il-pajjiż fl-4:42 HLV, li affettwa primarjament [[Barlovento Plain|Barlovento]] u l-ibliet ta' [[Macuto (Venezuela)|Macuto]], [[Caracas]], [[Guarenas]], u [[Guatire]]; rogħda nħasset saħansitra kemmxejn fir-[[Reġjun tal-Andes|Reġjun Andin]].<ref name=":22">{{Cite web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/reportaje3.php|title=El Sismo de San Narciso}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/262825217_A_Prueba_de_Temblores_Reflexiones_sobre_Construccion_y_Sismorresistencia_en_la_Venezuela_de_1900_Caso_del_Sismo_de_San_Narciso_del_Sismo_de_San_Narciso_del_Sismo_de_San_Narciso_del_title:29_1Equater00_octubre_29_1Equater Riflessjonijiet dwar il-Kostruzzjoni u r-Reżistenza Siżmika fl-1900s il-Venezwela—Il-Każ tat-Terremot ta’ San Narciso tad-29 ta’ Ottubru, 1900|awtur=Dr. Alejandra Leal Guzmán, Jose Antonio Rodriguez, u Franck A. Audemard|year=2014}}</ref><ref name=":23">Vila, Marco Aurelio. 1967. Aspetti Ġeografiċi ta 'l-Istat ta' Mérida. Corporación Venezolana de Fomento. Caracas. pp. 35.</ref> Fuq il-Kosta Ċentrali ta' Vargas—speċifikament f'Camurí—infetaħ xquq ta' 300 metru, filwaqt li f'Naiguatá, il-knisja ġġarraf kompletament u ġew irrappurtati bosta valangi ta' art, li affettwaw il-linji tal-ferrovija Caracas-La Guaira.<ref name=":22" /> It-terremot ikkawża valangi ta' art, likwefazzjoni tal-ħamrija, u tsunami li laħaq għoli ta' 5 metri, u affettwa l-kosti tal-Arċipelagu ta' Los Roques u l-istati ta' Anzoátegui, La Guaira, u Miranda.<ref name=":22" /><ref name=":24">{{Ikkwota l-web|url=https://www.annalsofgeophysics.eu/index.php/annals/article/view/7437|title=AFFIDABBILTÀ TA' RAKONTI MILL-EWWEL ID DWAR L-ISTUDJU TA' TSUNAMI STORIĊI FIL-GRIGAL TAL-VENEZWELA (IL-BAĦAR TAL-KARIBEW TAX-XLOKK)|awtur=Franck Albert Audemard M.; Alejandra F. Leal Guzmán|sena=2017}}}ref> Dan l-avveniment sismiku huwa kkunsidrat bħala l-aħħar terremot storiku u l-ewwel wieħed strumentali fl-istorja tal-pajjiż. Dan it-terremot aġixxa bħala katalist għall-espansjoni tar-riċerka siżmoloġika fil-Venezwela. |- ! colspan="7" | |} == Terremoti li seħħew fis-seklu 20 (1901–2000) == {{Sticky header}} {| class="wikitable sortable sticky-header" |+ !Isem tal-avveniment !Magnitud !Fatalitajiet ![[Epicenter]] !Stati affettwati !Data !Noti |- |1919 Terremot ta’ Táchira |5.3–6.3<ref name=":16">{{Cite web|url=https://docplayer.es/22742837-El-sismo-del-10-de-julio-de-1919.html|title=El sismo del 10 de julio de 1919}}</ref> |0 |[[File:Flag_of_Táchira.svg|22x22px]] {{Coord|7.62|N|72.25|W}} / {{Coord|7.4|N|72|W}} |[[File:Bandiera ta' Mérida State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] |10 ta' Lulju, 1919 |Dan it-terremot ħawwad diversi lokalitajiet fl-Andi Venezwelani għall-ħabta tat-20:00 HLV, u kkawża allarm fost il-popolazzjoni. Hemm żewġ [[Ipoteżi (metodu xjentifiku)|ipoteżijiet]] rigward id-dejta għal dan it-[[Terremot|terremot]]. L-ewwel waħda tgħid li l-[[epiċentru]] kien fil-belt ta' [[Santa Ana del Táchira]] b'kobor ta' 5.3, filwaqt li t-tieni waħda tgħid li l-[[epiċentru]] kien qrib il-belt ta' El Jordán b'kobor ta' 6.3.<ref name=":16" /> |- |Terremot ta' La Guajira tal-1921 |6.4 | - |[[File:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|11.829|N|71.459|W}} |[[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[File:Flag of Portuguesa.svg|22x22px]] [[Portuguesa State|Portuguesa]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Zulia State|Zulia]] |13 ta' Novembru, 1921 |Fl-4:40 HLV, ġie rreġistrat [[terremot]] bl-epiċentru tiegħu fuq il-[[Peniżola ta' La Guajira]]; inħass fil-bliet ta' [[Maracaibo]], [[Carora]], u [[Guanare]] mingħajr ma kkawża ħsara.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem912363/executive|title=M 6.4 - 88 km Lvant ta' Uribia, Kolombja|websajt=United States Geological Survey}}</ref> |- |Terremot ta' Paria tal-1923 |6.3 | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.384|N|62.623|W}} |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |8 ta' Awwissu, 1923 |It-terremot seħħ fit-8:01 HLV. Avveniment bi ftit rekords storiċi. <ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem911491/executive|title=M 6.3 - 41 km Punent-Punent ta' Güiria, Venezwela|websajt=USGS}}}</ref> |- |[[It-terremot ta' Cumaná tal-1929]] |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">7.0</span> |50–1,600 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.5|N|64.5|W}} |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |17 ta' Jannar, 1929 |It-terremot ħawwad lil [[Sucre State]] fis-7:32 HLV, b'[[Cumaná]] tkun l-aktar belt milquta. It-terremot ikkawża tsunami bejn erba' u ħames metri għoli li affettwa l-irħula u l-ibliet tul il-Golf ta' Cariaco.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2513|title=94 sena mit-terremot ta' Cumaná|date=17 ta' Jannar, 2023}}}ref> |- |Terremot tal-Andi tal-1932 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.5–6.8</span><ref name=":25">{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://bdigital.ula.ve/storage/pdf/geog/v44n2/art4.pdf|title=Evalwazzjoni mill-ġdid ta' żewġ terremoti storiċi fil-viċinanza ta' La Grita u Zea|author=Adolfo Escobar u Martín Rengifo|sena=2001}}</ref> |4 |[[Fajl:Flag_of_Táchira.svg|22x22px]] {{Koord|8.3|N|72.0|W}} |[[Fajl:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Cojedes|Cojedes]] [[Fajl:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Belt Kapitali Distrett]] [[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera ta' Guárico.png|22x22px]] [[Stat ta' Guárico [[Fajl:Bandiera ta' Lara State.svg|22x22px]] Lara [[Fajl:Bandiera ta' Mérida State.svg|22x22px]] Mérida [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] Portuguesa [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] Táchira [[Fajl:Bandiera ta' Trujillo State.svg|22x22px]] Trujillo [[Fajl:Bandiera ta' Yaracuy State.svg|22x22px]] Yaracuy [[Fajl:Bandiera ta' Zulia State.svg|22x22px]] Zulia |14 ta' Marzu, 1932 |Wara nofsinhar, bejn madwar il-15:40 u s-18:00 HLV, inħass terremot qawwi fir-reġjuni Andean, Central-Western, Zulia, Llanos, Central, u Capital, u kkawża ħsarat kbar fl-istati ta' Mérida u Táchira, b'La Grita tkun l-aktar belt milquta.<ref name=":25" /> It-theżżiża kkawżat 3 imwiet f'Seboruco u 1 f'San Pedro, skont telegrammi mill-Arkivju Storiku ta' Miraflores<ref>{{Cite web|url=https://www.redalyc.org/pdf/200/20038678005.pdf|title=Dokumenti għall-istudju tas-sismiċità Venezwelana tas-seklu 20 fl-Arkivju Storiku ta' Miraflores, sezzjoni tat-Telegrammi.|year=2015}}}ref>. Ġew irrappurtati wkoll valangi tal-art fil-muntanji. |- |Terremot ta' Zea tal-1933 |5.8–6.0 |0 |{{Bandiera|Mérida}} {{Koord|8.15|N|72.03|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Apure.svg|22x22px]] [[Stat ta' Apure|Apure]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |4 ta' Novembru, 1933 |Terremot reġa' ħawwad diversi stati fil-pajjiż fl-4:11 HLV, u primarjament affettwa l-belt ta' Zea. L-avveniment sismiku ġie rreġistrat minn sismografi fl-[[Osservatorju Navali ta' Cagigal|Osservatorju ta' Cagigal]]. F'0:00 HLV fl-istess jum, ġiet irreġistrata pre-theory, u aktar tard, fis-7:30 HLV fl-istess jum, kien hemm aftershock qawwi ieħor. |- |Terremot ta' Sucre tal-1935 |<span style="color: #FF0000">6.6</span> | - |[[Fajl:Flag of Sucre State (1965-2002).svg|22x22px]] {{Koord|10.612|N|62.687|W}} |[[Fajl:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[Fajl:Flag of Caracas.svg|22x22px]] [[Capital District (Venezwela)|Capital District]] [[File:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |10 ta’ April 1935 |Fis-17:32 HLV, ġie rreġistrat [[terremot]] qawwi; inħass fir-reġjun tal-grigal tal-pajjiż, [[Reġjun tal-Grigal (Venezwela)|reġjun tal-grigal]], kif ukoll fl-[[Istat ta' Guárico]] u l-[[kapitali ta' Caracas]], mingħajr ma kkawża ħsara.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem904192/|title=M 6.6 - 42 km Punent ta' Güiria, Venezwela|websajt=United States Geological Survey}}}</ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.sismicidad.ciens.ula.ve/cgi-win/be_alex.exe?Acceso=T021100000135/1475&Nombrebd=psh&Opc=NoEti;&CIzq=2&Destacar=1935;|title=1935-04-10, 5:30 pm.}}}</ref> Tkissir ta' bini ġie rreġistrat fi [[Trinidad (gżira)|Trinidad]]. |- | rowspan="3" |Terremoti ta' La Guajira tal-1943 |6.1 | rowspan="3" | - |[[File:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|12.775|N|71.216|W}} | rowspan="3" |[[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Zulia State|Zulia]] |21 ta' Diċembru, 1943 | rowspan="3" |Bejn il-21 ta' Diċembru, 1943, u l-5 ta' Jannar, 1944, ġew irreġistrati ħames [[terremoti]] qawwija b'[[epiċentru]] fit-tramuntana tal-[[Peniżola ta' La Guajira]] fil-[[Baħar Karibew]]; L-aktar waħda qawwija seħħet fil-21, it-22, u t-23 ta’ Diċembru. Dawn it-theżżiżiet ikkawżaw paniku fil-belt ta’ [[Maracaibo]] iżda ma rriżultaw fl-ebda ħsara materjali. <ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.sismicidad.ciens.ula.ve/cgi-win/be_alex.exe?Acceso=T021100002138/0&BdName=psh&CIzq=2&Opc=NoEti;|titlu=12-21-1943} ... web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem900133/|title=M 6.1 - 163 km fil-Majjistral ta' Punto Fijo, il-Venezwela|websajt=United States Geological Survey}}}</ref> |- |6.2 |[[Fajl:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|12.853|N|71.131|W}} |22 ta' Diċembru, 1943 |- |6.3 |[[Fajl:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|12.717|N|71.189|W}} |23 ta' Diċembru, 1943 |- |Terremot ta' Casanay ta' 1944 |5.0 |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] Casanay, [[Stat Sucre |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Stat Sucre|Sucre]] |5 ta' Frar, 1944 |Fil-11:30 HLV, ġie rreġistrat terremot qawwi li affettwa l-belt ta' [[Casanay]], u kkawża ħsara lis-servizzi lokali tal-ilma u tal-elettriku, kif ukoll lill-knisja u lil xi djar fil-belt. [[Likwefazzjoni tal-ħamrija]] ġiet osservata wkoll fiż-żona. Dan it-terremot kien segwit minn aktar minn 60 wara t-terremot matul il-ħamest ijiem ta' wara l-avveniment, inkluża waħda qawwija fl-14:10 HLV fis-6 ta' Frar.<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2656|titlu=80 sena mit-Terremot ta' Casanay|data=5 ta' Frar, 2024|websajt=Fondazzjoni Venezwelana għar-Riċerka Siżmoloġika|post=Caracas}}}</ref> |- |Terremot ta' Pedernales tal-1945 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.5</span><ref name=":7">{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2506|titlu=77 sena mit-Terremot ta' Pedernales|data=23 ta' Diċembru, 2022}}}</ref> |0 |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Delta Amacuro.svg|22x22px]] {{Koord|10.328|N|62.201|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Bolívar.svg|22x22px]] [[Stat ta' Bolívar|Bolívar]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Delta Amacuro.svg|22x22px]] [[Stat ta' Delta Amacuro|Delta Amacuro]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Monagas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Monagas|Monagas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Sucre.svg|22x22px]] [[Sucre Stat|Sucre]] |23 ta' Diċembru, 1945 |It-terremot Dan seħħ fit-3:40 HLV u dam bejn 30 sekonda u minuta. Dan ikkawża ħsara materjali lill-bliet kostali tul il-[[Golf ta' Paria]], u l-[[avveniment sismiku]] inħass f'[[Tumeremo]], [[Trinidad]], il-[[Golf ta' Cariaco]], u [[Caracas]].<ref name=":7" /> |- |[[Terremot ta' El Tocuyo tal-1950|Terremot ta' El Tocuyo tal-1950]] |6.3 |8–15 |[[File:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] {{Coord|9.41|N|69.92|W}} |[[File:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Apure State|Apure]] [[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Aragua State|Aragua]] [[File:Bandiera ta' Carabobo Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl: 5.000 Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Arkivju:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat Portuguesa|Portuguesa]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |3 ta' Awwissu, 1950 |It-[[terremot]] seħħ fis-17:45 HLV, u kkawża xquq fl-art, alterazzjonijiet fil-korsijiet tal-ilma, u [[valangi]]. Kien l-agħar terremot fl-istorja ta' El Tocuyo, hekk kif 80% tad-djar tal-belt dak iż-żmien inqerdu. It-theżżiża nħasset f'partijiet mir-reġjuni ta' Los Llanos, Los Llanos, u Andes.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2580|titlu=73 sena mit-Terremot ta' El Tocuyo|data=3 ta' Awwissu, 2023|post=Caracas}}}ref> |- |It-terremot ta' Aricagua tal-1956 |5.5 | - |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] {{Koord|8.25|N|71.1|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |11 ta' Novembru, 1956 |Fis-7:23 HLV, [[terremot]] ikkawża [[valanġijiet]] u ħsara lill-proprjetà fil-belt ta' [[Muniċipalità ta' Aricagua|Aricagua]] u l-inħawi ta' madwarha. It-theżżiża nħasset ukoll fi bliet bħal Mérida, Tovar, El Vigía, Valera, San Cristóbal, u Maracaibo.<ref name=":26">{{Ikkwota l-web|url=http://www.saber.ula.ve/bitstream/handle/123456789/24586/articulo44-1-3.pdf?sequence=2&isAllowed=y|title=Los sismos de Aricagua de 1956 y 1959|author=Martín Rengifo and Adolfo Escobar}}}ref> Fit-23 ta' Novembru ta' dik l-istess sena, diversi theżżiżiet qawwija nħassu fiż-żona.<ref name=":26" /> |- |Terremot ta' Santander tal-1957 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.6</span> |0 |[[File:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|6.868|N|72.095|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Apure.svg|22x22px]] [[Stat ta' Apure|Apure]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |21 ta' April, 1957 |Fis-17:12 HLV, inħass terremot qawwi bl-epiċentru tiegħu fil-Kolombja f'xi nħawi qrib il-fruntiera bejn il-[[Kolombja u l-Venezwela]], u kkawża ħsara f'[[San José de Bolívar]] u [[La Grita (Venezwela)|La Grita]].<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://twitter.com/sgcol/status/1385319410571825158?lang=es|title=https://twitter.com/sgcol/status/1385319410571825158?lang=es|access-date=2023-08-18|website=Twitter|language=es}}}</ref> |- |Terremot ta' Sucre tal-1957 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.4–6.7</span> | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.824|N|62.706|W}} |[[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta Stat|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |4 ta' Ottubru, 1957 |It-terremot affettwa r-Reġjun tal-Grigal tal-Venezwela fl-1:26 HLV; ikkawża valangi tal-art fil-muntanji tal-Peniżola ta' Paria u impatta serjament l-ibliet fuq il-Peniżola ta' Paria u Carúpano. It-terremot inħass xi ftit fil-belt ta' Caracas.<ref name=":29">Vila, Marco Aurelio. 1967. Aspectos geográficos del Distrito Federal Corporación Venezolana de Fomento. Caracas. pp. 34.</ref><ref name=":2" /> It-[[terremot]] ġie rreġistrat b'kobor ta' 6.4 mill-[[United States Geological Survey|USGS]]<ref name=":28">{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us10003vgf/executive|title=USGS - M 5.3 - 19 km Punent-Punent ta' Ejido, il-Venezwela}}</ref> u b'6.7 minn Russo fl-1992.<ref name=":27">Betancourt Ruiz, Armando. (1972). Terremotos y Temblores. Monte Ávila Caracas - il-Venezwela.</ref> L-għada, fit-20:54 HLV, [[wara terremot]] ta' kobor ta' 6.0 reġgħet ħasdet iż-żona.<ref>{{Ċitazzjoni tal-webeb|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem887328/executive|title=M 6.0 - 57 km fil-majjistral ta' Güiria, il-Venezwela}}}ref> |- |Terremot tal-Milied ta' Sucre tal-1957 |6.1 | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.336|N|62.540|W}} |[[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |25 ta' Diċembru, 1957 |It-terremot seħħ fis-12:26 HLV, b'kobor ta' VI fuq l-iskala Mercalli.<ref>{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgemsup887727/executive|title=M 6.1 - 37 km lejn il-lbiċ ta' Güiria, il-Venezwela}}}ref> |- |Terremot ta' Aricagua tal-1959 |4.3–5.8 |1 |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Muniċipalità ta' Aricagua|Aricagua]], [[Stat ta' Mérida]] |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] |30 ta' Ġunju, 1959 |Fis-18:13 HLV, terremot ikkawża ħsara lill-proprjetà fil-belt ta' Aricagua u l-inħawi tagħha, li rriżulta f'mewta waħda.<ref name=":26" /><ref>{{Ikkwota l-ktieb|last=Vila|first=Marco Aurelio|title=Ġeografiku aspetti tal-Istat Mérida|url=https://books.google.co.ve/books?id=r-ZlAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=1956|data tal-aċċess=13 ta' Awwissu, 2023|sena=1967|pubblikatur=Corporación Venezolana de Fomento|lokazzjoni=Caracas|paġni=36}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2344|titlu=62 sena mit-terremot ta' Aricagua|data=30 ta' Ġunju, 2021|lokazzjoni=Caracas}}</ref> Jumejn qabel it-terremot, fil-11:00 HLV, diversi [[theżżiżiet]] inħassu fiż-żona.<ref name=":26" /> |- |Terremot ta' Churuguara tal-1966 |5.2 |0 |[[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] {{Coord|10.829|N|69.482|W}} |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] |9 ta' Settembru, 1966 |Fl-14:40 HLV, terremot qawwi laqat il-belt ta' [[Churuguara]] u l-inħawi tagħha, u ħalla aktar minn 100 persuna midruba u 500 familja bla dar. It-[[terremot]] ġie rrappurtat mill-[[USGS]] b'kobor ta' 5.2 u fond ta' 14.9 km.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem843268/executive|title=M 5.2 - 67 km SSE ta' Coro, il-Venezwela}}}</ref> |- |Terremot ta' Santander tal-1967 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.8</span> |16 |[[File:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|6.747|N|73.032|W}} |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |29 ta' Lulju, 1967 |It-[[terremot]] ħawwad diversi [[Dipartimenti tal-Kolombja|dipartimenti]] Kolombjani u [[Stati tal-Venezwela|stati]] Venezwelani fis-6:24 HLV<ref>{{Ċitazzjoni web|url=https://twitter.com/sgcol/status/1155884473461944320?lang=es|title=https://twitter.com/sgcol/status/1155884473461944320?lang=es|access-date=2023-08-16|website=Twitter|language=es}}}</ref>, u kkawża ħsara f'[[San Cristóbal (Venezwela)|San Cristóbal]], fejn mietu żewġ persuni.{{Ċitazzjoni meħtieġa}} |- |[[Terremot ta' Caracas tal-1967]] |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.7</span> |274 |[[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] {{Koord|10.559|N|67.330|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' La Guaira.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] |29 ta' Lulju, 1967 |Fis-20:05 HLV, ir-[[Reġjun Kapitali (Venezwela)|kapitali]] u [[Reġjun Ċentrali Ir-reġjuni (tal-Venezwela)|ċentrali]] tal-[[Venezwela]] ġew imħarrek minn terremot qawwi li dam 35 sekonda, li affettwa serjament lil [[Caracas]] (speċjalment iż-żoni ta' [[Los Palos Grandes]] u [[Altamira (Caracas)|Altamira]]) u l-[[Kosta Ċentrali ta' Vargas|Kosta Ċentrali]], u kkawża aktar minn 2,000 korriment.<ref>{{Iċċita l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2579|title=56 sena mit-terremot ta' Caracas}}</ref> Dan huwa l-aktar terremot magħruf fl-istorja tal-pajjiż għaliex kien l-ewwel [[avveniment sismiku]] ewlieni fil-[[Venezwela]] moderna, l-[[avveniment sismiku]] ...ikkawża l-kollass ta' sitt bini fil-bliet ta' Caracas u Caraballeda, minbarra li kkawża ħsara lill-proprjetà li taqbeż il-100 miljun dollaru... ...tal-era.<ref>{{Web citation|url=https://www.eluniversal.com/venezuela/133471/un-triste-recuerdo-se-cumplen-55-anos-del-terremoto-en-caracas|title=https://www.eluniversal.com/venezuela/133471/un-triste-recuerdo-se-cumplen-55-anos-del-terremoto-en-caracas|title=https://www.eluniversal.com/venezuela/133471/un-triste-recuerdo-se-cumplen-ju-caracas| 29, 2022|websajt=El Universal (Venezwela)|lokazzjoni=Caracas}}</ref> |- |1968 Terremot ta’ Paria |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.5</span> |3 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Koord|10.697|N|62.748|W}} |[[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |20 ta' Settembru, 1968 |It-[[terremot]] ħawwad il-parti tal-lvant tal-pajjiż fis-2:00 HLV, u kkawża ħsara fl-[[Sucre State]] u nħass b'mod qawwi fl-ibliet madwar [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]], [[Stat ta' Monagas|Monagas]], u [[Stat ta' Bolívar|Bolívar]].{{Ċitazzjoni meħtieġa}} |- |It-terremot ta' Casanay tal-1974 |6.1 |2 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.563|N|63.382|W}} |[[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Monagas|Monagas]] [[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |12 ta' Ġunju, 1974 |It-[[terremot]] laqat fis-12:26 HLV, u kkawża ħsara lill-proprjetà f'[[Casanay]], [[Carúpano]], u [[Cariaco]], li rriżulta f'2 imwiet u 10 korrimenti.<ref name=":2" /><ref name=":15">{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp00006qz/executive|title=USGS - M 6.1 - 18 km SW ta' Carúpano, Venezwela}}}ref> It-[[terremot]] ikkawża [[aftershock]] ta' kobor 5.3 fid-29 ta' Ottubru tal-istess sena, u kkawża ħsarat żgħar lill-proprjetà. |- |Terremot ta' Guanare tal-1975 |5.6 |0 |[[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] {{Koord|9.037|N|69.948|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] |5 ta' Marzu, 1975 |It-terremot ħawwad il-parti tal-punent tal-pajjiż fid-9:48 HLV, u kkawża ħsara lill-proprjetà f'diversi bliet. It-terremot inħass fil-bini fil-lvant ta' [[Caracas]]. |- |Terremot ta' Quíbor tal-1975 |6.1 | 4 |[[Fajl:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] {{Koord|10.040|N|69.755|W}} |[[Fajl:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[Fajl:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[Fajl:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Cojedes State|Cojedes]] [[Fajl:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[Fajl:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[Fajl:Flag of Mérida Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera ta' Trujillo Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera ta' Yaracuy Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[Fajl:Bandiera ta' Zulia Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |5 ta' April, 1975 |Fis-17:34 HLV, terremot qawwi ħawwad diversi stati fil-parti tal-punent tal-pajjiż, u kkawża l-kollass ta' djar, qtugħ tad-dawl, valangi ta' art, u diversi forom ta' ħsara lill-proprjetà fi bliet fi ħdan [[Stat ta' Lara]], li rriżulta f'mill-inqas 4 imwiet, 20 korriment, u 660 persuna spiċċaw bla dar.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0000ag4/executive|title=M 6.1 - 19 km fil-majjistral ta' Quíbor, il-Venezwela}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.sismicidad.ciens.ula.ve/cgi-win/be_alex.exe?Acceso=T021100001048/0&Nombrebd=psh&CIzq=2&Opc=NoEti;|title=Sismoloġija Storika tal-Venezwela 05-04-1975|data tal-aċċess=2026-04-18}}}}ref> |- |Terremot tal-Andi tal-1979 |5.6 |0 |[[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] {{Koord|8.355|N|70.985|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |5 ta' Mejju, 1979 |Fis-16:04 HLV, terremot qawwi ħawwad parti kbira mill-[[Venezwela]] Andes]], u kkawża ħsara materjali żgħira fi bliet fi ħdan [[Stat ta' Mérida]]. |- |It-terremot ta' Falcón tal-1980 |4.6 |0 |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] {{Coord|10.860|N|69.513|W}} |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] |17 ta' Novembru, 1980 |Fis-12:50 HLV, terremot moderat theżżiża ħasdet bliet fin-nofsinhar ta' [[Stat ta' Falcón]] u fit-tramuntana ta' [[Stat ta' Lara]], u kkawżat ħsara lill-proprjetà f'[[Mapararí]], [[Churuguara]], u [[El Tural]].{{Ċitazzjoni meħtieġa}} |- |Terremot ta' Cúcuta-Ureña tal-1980 |5.0 |0 |{{Bandiera|Kolombja}} {{Koord|8.045|N|72.441|W}} |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |26 ta' Novembru, 1980 |Fi 13:35 HLV, terremot ta' kobor 5 bl-epiċentru tiegħu f'[[Cúcuta]], [[Kolombja]], ikkawża ħsara lill-proprjetà f'[[Ureña (Táchira)|Ureña]] u bliet oħra fl-[[Istat ta' Táchira]] ħdejn il-fruntiera bejn il-[[Kolombja u l-Venezwela]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0001b1h/executive|title=M 5.0 - 18 km NGR ta' Cúcuta, Kolombja}}}</ref> |- |1980–1981 Qawwa sismika ta' Aragua |4.2 (xokk ewlieni) |0 |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] {{Coord|10.529|n|67.639|w}} |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] |2 ta' Diċembru, 1980 (terremot ewlieni) |It-[[massa sismika]] fl-[[Stat ta' Aragua]] bdiet fil-25 ta' Novembru, 1980, fil-15:07 HLV u ntemmet fis-27 ta' Frar, 1981, b'total ta' 207 [[terremoti]] irreġistrati; It-theżżiża li seħħet fit-3:45 HLV fit-2 ta' Diċembru 1980, kienet l-avveniment ewlieni u l-aktar qawwi.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0001b4h/executive|title=M 4.2 - 24 km N ta' El Limón, Venezwela}}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=http://saber.ucv.ve/ojs/index.php/rev_geos/article/view/7036|title=Relazzjoni bejn il-frekwenza u l-kobor sismiku tas-swarm sismiku ta' Cuyagua, Stat ta' Aragua, Nov. 1980–Frar 1981|awtur=Henry Salas|sena=1989|post=Caracas}}</ref> |- |Terremot tal-Kolombja u l-Venezwela tal-1981 |5.9 |60–74 |{{Bandiera|Kolombja}} {{Koord|8.117|N|72.527|W}} |[[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] |18 ta' Ottubru, 1981 |It-terremot ħawwad [[Stat ta' Táchira]] fis-00:31 HLV, u wassal għal [[valanga]] li kkawżat aktar minn 60 fatalità f'[[El Palmar de la Copé]], [[Muniċipalità ta' Torbes (Táchira)|Muniċipalità ta' Torbes]], [[Stat ta' Táchira]].<ref name=":30">{{Ċitazzjoni web|url=https://twitter.com/YV2GFI/status/1052810197645721600|titlu=https://twitter.com/YV2GFI/status/1052810197645721600|data tal-aċċess=2023-08-02|websajt=Twitter|lingwa=es}}}}ref><ref name=":10">{{Ikkwota l-web|url=https://twitter.com/sgcol/status/1449838458327998478?lang=es|titlu=https://twitter.com/sgcol/status/1449838458327998478?lang=es|data tal-aċċess=2023-08-02|websajt=Twitter|lingwa=es}}}}ref> |- |Terremot ta' Paria ta' 1983 |6.1 |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.419|N|62.764|W}} |[[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |11 ta' April, 1983 |Fl-04:18 HLV, terremot qawwi ħawwad il-parti tal-lvant tal-pajjiż, u affettwa primarjament l-ibliet fl-[[Sucre State]]. Kellu intensità ta' VI fuq l-[[skala tal-intensità ta' Mercalli|skala ta' Mercalli]].<ref>{{Iċċita l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0001ubj/executive|title=M 6.1 - 53 km Punent-Punent ta' Güiria, il-Venezwela}}} |- |Terremot ta' Yaguaraparo–El Pilar tal-1986 |6.3 |3 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.597|N|62.928|W}} |[[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar Stat|Bolívar]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |11 ta’ Ġunju 1986 |Fit-09:48 HLV, [[terremot]] heżżeż ir-reġjuni tal-[[Reġjun tal-Grigal (Venezuela)|grigal]] u [[Reġjun tal-Guayana|Guayana]] tal-pajjiż, li kkawża ħsarat lill-proprjetà fl-[[Stat Sucre]] bliet bħal [[El Pilar (Sucre),|El Pilar]],| [[Yaguaraparo]], u [[Casanay]], li rriżultaw f'45 korriment.<ref name=":2" /> It-[[terremot]] kellu intensità ta' VII fuq l-[[skala tal-intensità ta' Mercalli|skala Mercalli]].<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0002uz0/executive|title=M 6.3 - 36 km ESE ta' Carúpano, Venezwela}}}</ref> |- |Terremot ta' Falcón tal-1986 |5.5 |0 |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] {{Coord|10.770|N|69.428|W}} |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[File:Flag of Lara Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[File:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] |18 ta' Lulju, 1986 |Terremot qawwi ħawwad ...ir-Reġjun Ċentrali-Punent tal-pajjiż]] fis-13:22 HLV, u kkawża ħsara lill-proprjetà. It-terremot kellu intensità ta' VII fuq l-[[skala tal-intensità ta' Mercalli]].<ref>{{Iċċita l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0002w52/executive|title=M 5.5 - 75 km SSE ta' Coro, il-Venezwela}}}ref> |- |Terremot ta' Trinidad u Tobago tal-1988 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.7</span> | - |[[File:Flag of Trinidad and Tobago.svg|22x22px]] {{Coord|10.402|N|60.587|W}} |[[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |10 ta' Marzu, 1988 |Fis-02:17 HLV, [[terremot]] bl-epiċentru tiegħu fil-lvant ta' [[Trinidad (gżira)|Gżira Trinidad]] inħass fil-lvant tal-Venezwela mingħajr ma kkawża ħsarat kbar.<ref>{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0003dsq/executive|title=M 6.7 - 62 km ESTE ta' Sangre Grande, Trinidad u Tobago}}</ref> It-[[terremot]] iġġenera aktar minn 45 [[aftershock]] li qabżu l-kobor 4. |- |Terremot qawwi f'Boca del Tocuyo fl-1989 |6.0 (terremot prinċipali) |0 |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] {{Coord|10.960|N|68.325|W}} |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Aragua State|Aragua]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[File:Flag of Cojedes Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Cojedes|Cojedes]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' La Guaira.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Portuguesa Stat|Portugiż]] [[File:Flag of Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] |30 ta' April, 1989 (xokk prinċipali) |Fis-26 ta' April, 1989, bdiet [[massa ta' terremoti]] bejn l-ibliet ta' [[Chichiriviche]] u [[Boca del Tocuyo]] fl-[[Stat ta' Falcón]]; damet sad-29 ta' Ġunju ta' dik l-istess sena, b'aktar minn 2,000 [[terremot]] irreġistrati. It-terremot prinċipali u l-aktar qawwi ġie rreġistrat fit-30 ta' April fl-04:23 HLV; Dan ikkawża likwefazzjoni tal-ħamrija tul parti mill-kosta tal-lvant tal-Istat ta' Falcón u ħsara materjali f'Boca del Tocuyo, Chichiriviche, Tocuyo de la Costa, Tucacas, u Valencia.<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2543|titlu=34 sena mill-Maltempata Siżmika ta' Boca del Tocuyo|data=24 ta' April, 2023|post=Caracas}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0003upc/executive|titlu=M 6.0 - 6 km Punent Majjistral ta' Chichiriviche, Venezwela}}}}ref> |- |Terremot ta' Lara tal-1991 |5.6 |0 |[[File:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] {{Koord|10.045|N|69.948|W}} |[[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |17 ta' Awwissu, 1991 |It-terremot ħawwad il-parti tal-punent tal-pajjiż fis-02:18 HLV, u kkawża ħsara materjali fl-ibliet u l-irħula qrib l-epiċentru. Theżżiża b'kobor ta' 4.8 kienet ġiet irreġistrata 10 ijiem qabel. It-terremot kellu intensità ta' VII fuq l-iskala Mercalli.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0004vft/executive|title=M 5.6 - 20 km SE ta' Carora, Venezwela}}} |- |Terremot tal-Pjanuri tal-Lvant tal-Kolombja tal-1993 |6.1 |0 |[[File:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|6.470|N|71.210|W}} |[[File:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Apure State|Apure]] [[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida Stat|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] |22 ta' Lulju, 1993 |Fis-00:57 HLV, terremot ikkawża ħsara u korrimenti fil-pjanuri tal-lvant tal-Kolombja; Inħass ukoll f'diversi stati tal-Venezwela.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www2.sgc.gov.co/Publicaciones/Boletines%20Sismicidad/BOLETIN_TRIMESTRAL_JUNIO_AGOSTO_1993.pdf|titlu=BULLETTIN TAT-TERREMOT KWARTALI TAL-KOLOMBJA ĠUNJU - AWWISSU 1993|data=Novembru 1993|post=Bogotá}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0005x54/executive|titlu= o=M 6.1 - 24 km NNW ta' Puerto Rondón, Kolombja}}}ref> |- |Terremot ta' El Piñal tal-1994 |6.0 |0 |[[File:Flag_of_Táchira.svg|22x22px]] {{Coord|7.414|N|72.033|W}} |[[File:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Apure|Apure]] [[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Trujillo Stat|Trujillo]] [[File:Flag of Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |31 ta' Mejju, 1994 |Fis-13:42 Terremot qawwi ħawwad ħafna mill-pajjiż, u kkawża ħsara lill-proprjetà fl-Istat ta' Táchira—inkluża l-belt ta' San Cristóbal, fejn ġew irrappurtati korrimenti u ħsara serja lil tmien bini. Wara t-terremot ġew irreġistrati mill-inqas 23 theżżiża ta' wara. It-terremot inħass fi bliet oħra madwar il-pajjiż, bħal Barquisimeto, Maracay, Valencia, Caracas, u Maracaibo.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0006dey/executive|title=M 6.0 - 44 km SSE ta' San Cristóbal, Venezwela}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2240|title=26 sena mit-Terremot ta' El Piñal|data=31 ta' Mejju, 2020|post=Caracas}}}ref> |- |Xagħar sismiku ta' Los Arangues–Sicarigua tal-1995 |5.7 (xokk ewlieni) |0 |[[File:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] {{Koord|9.944|N|70.106|W}} |[[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[Fajl:Bandiera ta' Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |29 ta' Diċembru, 1995 (xokk ewlieni) |Fid-09:01, theżżiża qawwija ta' forza A ħasdet ħafna mill-parti tal-punent tal-pajjiż, u kkawżat ħsara lill-proprjetà f'Los Arangues, Sicarigua, u Carora. It-terremot qanqal mewġa sismika fiż-żona li damet sa Jannar 1996, b'aktar minn 350 avveniment sismiku rreġistrat.<ref>{{Iċċita l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp00079u5/executive|title=M 5.7 - 25 km Nofsinhar ta' Carora, Venezwela} ... - |[[File:Flag of Trinidad and Tobago.svg|22x22px]] {{Coord|11.112|N|60.892|W}} |[[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |22 ta' April, 1997 |Fil-05:31 HLV, terremot qawwi bl-[[epiċentru]] tiegħu ħdejn [[Tobago|Gżira ta' Tobago]] inħass b'intensità moderata sa ħafifa f'xi stati fil-parti tal-lvant tal-pajjiż, mingħajr ma kkawża ħsara materjali fi ħdan [[Venezwela]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000810j/executive|title=M 6.7 - 18 km Punent-Punent ta' Scarborough, Trinidad u Tobago}}}ref> Wara t-[[terremot]], ġew irrappurtati diversi [[Aftershocks (sismoloġija)|aftershocks]] li jvarjaw bejn il-kobor 3 u l-5. |- |[[Terremot ta' Cariaco tal-1997]] |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.9</span> |73 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.54|N|63.51|W}} |[[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Caracas.svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|NuevaEsparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |9 ta' Lulju, 1997 |Fil-15:24 HLV, seħħ terremot qawwi, li affettwa r-reġjuni [[Grigal (Venezwela)|Grigal]], [[Guayana Region|Guayana]], u [[Capital Region (Venezwela)|Capital]] tal-[[Venezwela]]. L-avveniment sismiku rriżulta f'531 korriment u ħalla kważi 7,000 persuna bla dar; ikkawża wkoll il-qerda jew il-ħsara lil diversi bini, djar, u skejjel f'diversi bliet madwar [[Sucre State]]—l-aktar notevoli [[Cariaco]] u [[Cumaná]], fejn mill-inqas ħames bini waqgħu f'kull belt. Il-ħsarat materjali ġew stmati għal madwar 53 miljun [[Bolívar (munita)|bolivars]] (bil-valur ta’ dak iż-żmien).<ref name=":0" /> It-terremot allegatament inħass fi bliet bħal [[Maturín]], [[Puerto La Cruz]], [[Puerto Ordaz]], u [[Caracas]]. It-tidwib tal-ħamrija ġie rrappurtat ukoll tul il-kosti tal-Golf ta' Cariaco.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/reportaje9.php|title=Terremot ta' Cariaco}}</ref> |- |Terremot ta' Falcón tan-Nofsinhar tal-1999 |5.8 |0 |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] {{Coord|10.696|N|70.418|W}} |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo Stat|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |30 ta' Marzu, 1999 |Fil-05:59 HLV, inħass terremot f'parti mir-reġjun tal-punent tal-pajjiż, u kkawża ħsara materjali fl-istati ta' Falcón u Lara.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp00095fu/executive|title=M 5.8 - 68 km NNW ta' Carora, Venezwela}}}ref> |- |Terremot ta' Urumaco tal-1999 |5.5 |0 |[[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] {{Koord|10.961|N|70.341|W}} |[[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Archivo:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |1 ta' Diċembru, 1999 |Fis-21:33 HLV, [[terremot]] ħawwad bil-qawwa lil [[Stat ta' Falcón]], u kkawża ħsara lill-proprjetà fi bliet qrib l-[[epiċentru]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0009jcs/executive|title=M 5.5 - 78 km fin-nofsinhar ta' Punta Cardón, il-Venezwela}}</ref> |- |2000 Güiria terremot |6.2 |0 |[[Archivo:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|11.124|N|62.559|W}} |[[Archivo:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[Archivo:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[Archivo:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Archivo:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[Archivo:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Monagas|Monagas]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Sucre.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |4 ta' Ottubru, 2000 |Fl-10:37 HLV, terremot qawwi fit-tramuntana tal-[[Peniżola ta' Paria]] ħawwad parti kbira tal-Lvant tal-Venezwela mingħajr ma kkawża ħsara lill-proprjetà jew vittmi. Minħabba l-fond tat-terremot, it-theżżiża nħasset fi bliet imbiegħda bħal Puerto Ordaz u fis-sulari ta’ fuq tal-bini f’Caracas.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000a18p/executive|title=M 6.2 - 66 km NNW ta’ Güiria, il-Venezwela}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.nacion.com/archivo/terremoto-de-59-grados-en-venezuela-sin-victimas/KYC7PNYDBVHKNLJOSWPKVDT3RE/story/|title=terremot ta’ kobor 5.9 fil-Venezwela mingħajr ebda vittma|data=4 ta’ Ottubru, 2000|pubblikatur=La Nación}}}}ref> |- ! colspan="7" | |} == Terremoti fis-seklu 21 (2001–preżent) == {{Intestatura li titwaħħal}} {| class="wikitable sortable sticky-header" |+ !Isem tal-avveniment !Kobor !Imwiet ![[Epiċentru]] !Stati affettwati !Data !Noti |- |Terremot ta' Socopó tal-2001 |5.6 |0 |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] {{Koord|8.170|N|70.961|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Apure.svg|22x22px]] [[Stat ta' Apure|Apure]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |21 ta' Diċembru, 2001 |Fl-14:51 HLV, terremot qawwi ħawwad diversi stati fil-punent tal-Venezwela, u kkawża valangi ta' art, ħsara lill-proprjetà, u anke l-kollass ta' xi djar fi bliet qrib l-epiċentru fl-istati ta' Barinas u Mérida. It-terremot inħass ukoll f'xi dipartimenti tal-Kolombja.<ref>{{Cite web|url=http s://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000av16/executive|title=M 5.6 - 33 km SE ta' Mucumpiz, Venezwela}}}ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0798-40652010000100001|title=It-terremot tal-21 ta' Diċembru 2001, fl-Andes ta' Mérida|awtur=Martín Rengifo, Jaime Laffaille, José Choy|sena=2010}}}} |- |Terremot ta' Trinidad tal-2006 |6.1 |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.876|N|61.756|W}} |[[File:Flag tal-Istat ta' Bolívar.svg|22x22px]] [[Stat ta' Bolívar|Bolívar]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Delta Amacuro|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Monagas|Monagas]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |29 ta' Settembru, 2006 |Fid-09:08 HLV, [[terremot]] ħawwad lil [[Trinidad u Tobago]], u kkawża [[qtugħ tad-dawl|qtugħ tad-dawl]], ħsara lill-proprjetà, u 3 korrimenti. It-terremot inħass ukoll fil-Lvant tal-Venezwela, u ma kkawża l-ebda ħsara materjali.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000eu2n/executive|title=M 6.1 - 30 km fil-majjistral ta' Petit Valley, Trinidad u Tobago}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.eluniverso.com/2006/09/29/0001/14/47AC2411A94E4D4BB665690AEE03B447.html/|title=Terremot qawwi ta' kobor 6.1 fit-tramuntana tal-Gżira ta' Trinidad|data=29 ta' Settembru, 2006|websajt=EL UNIVERSO}}}}ref> Dak l-istess jum, ġiet irreġistrata r-reċitazzjoni ta' 5.5 Mw (skala tal-kobor tal-mument). |- |Terremot ta' Cumaná tal-2008 |5.2 |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.514|N|64.171|W}} |[[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |11 ta' Awwissu, 2008 |Fis-02:49 HLV, [[terremot]] qawwi b'intensità ta' VI fuq l-[[skala tal-intensità ta' Mercalli]] ħawwad ir-[[Reġjun tal-Grigal (Venezwela)|Reġjun tal-Grigal]] tal-[[Venezwela]], u kkawża ħsara lill-proprjetà u [[qtugħ tad-dawl]] f'[[Cumaná]] u bliet oħra tul il-kosta tal-[[Golf ta' Cariaco]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2583|titlu=15-il sena mit-terremot ta' Cumaná|data=11 ta' Awwissu, 2023|post=Caracas}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000gedr/executive|titlu=M 5.2 - 6 km fit-Tramuntana ta' Cumaná, il-Venezwela}}}ref><ref>{{Ikkwota web|url=https://www.eluniverso.com/2008/08/11/0001/14/E1BED49F499344F480E906F09EF951BB.html/|title=Terremot ta' kobor 5.2 ...gradi li nħassu fil-Lvant tal-Venezwela}}}ref> |- |Terremot ta' Los Teques tal-2009 |5.5 |0 |[[File:Flag_of_Miranda_state.svg|22x22px]] {{Coord|10.200|N|67.010|W}} |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[File:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Stat ta' Guárico|Guárico]] [[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[File:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] |4 ta' Mejju, 2009 |Fl-04:40 HLV, terremot qawwi ħawwad ir-reġjuni tal-[[Reġjun Kapitali (Venezwela)|Kapitali]] u r-Reġjun Ċentrali (Venezwela)|Ċentrali]] tal-pajjiż, li dam bejn 15 u 20 sekonda u kkawża ħsarat żgħar lill-proprjetà fl-[[Stat ta' Aragua]] u l-[[Widien ta' Tuy]].<ref>{{Ċitazzjoni web|url=https://www.semana.com/temblores-hasta-54-grados-venezuela/102773-3/|title=Terremoti sa 5.4 gradi fil-Venezwela|data=Mejju 2009|websajt=Semana}}}ref><ref>{{Ikkwota web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000gwtx/executive|title=M 5.5 - 14 km Punent Majjistral ta' Cúa, Venezwela|websajt=USGS}}}ref> Sussegwentement, ġiet irreġistrata [[Aftershock (sismoloġija)|aftershock]] ta' 4.1 [[Mw]].<ref>{{Ikkwota web|url=https://www.nacion.com/el-mundo/sismo-de-54-grados-sacudio-a-venezuela/BVWCGXVM5VH25DOGU7DGU4QV4E/storja/|titlu=terremot ta' kobor 5.4 ħawwad il-Venezwela|data=5 ta' Mejju, 2009}}}</ref> |- |[[Terremot tal-Venezwela tal-2009|Terremot fit-Tramuntana tal-Venezwela tal-2009]] |6.4 |0 |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] {{Koord|10.709|N|67.927|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera ta' Guárico.png|22x22px]] [[Stat ta' Guárico|Guárico]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' La Guaira.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[File:[[File:Flag of Portuguesa.svg|22x22px]] [[Portuguesa State|Portuguesa]] [[File:Flag of Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Yaracuy State|Yaracuy]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Zulia State|Zulia]] |12 ta' Settembru, 2009 |Fil-15:36 HLV, [[terremot]] li dam 30 sekonda ħawwad parti kbira tat-tramuntana tal-[[Venezwela]], u kkawża 14-il ferita u ħsara lill-proprjetà fi bliet bħal [[Caracas]], [[Tucacas]], [[Chichiriviche]], [[Puerto Cabello]], u [[Morón (Venezwela)|Morón]]. It-terremot ikkawża għeluq temporanju tal-[[Caracas Metro]] u s-[[Ezequiel Zamora Central Railway System|Ezequiel Zamora Railway System]]. It-terremot ikkawża likwefazzjoni tal-ħamrija fil-belt ta’ Boca del Tocuyo u kien segwit minn 40 aftershocks.<ref>{{Cite web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2473|title=Tlettax-il sena mit-Terremot ta’ Morón|date=12 ta’ Settembru, 2022|location=Caracas}}</ref> Matul it-terremot, xita qawwija akkumpanjata minn irjieħ b’forza ta’ uragan, sajjetti, u silġ kienet qed isseħħ fil-belt ta’ Caracas; Dawn il-kundizzjonijiet, flimkien mat-terremot, ikkawżaw kaos fost il-popolazzjoni.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://elpais.com/internacional/2009/09/12/actualidad/1252706413_850215.html?event=go&event_log=go&prod=REGCRART&o=cerradoam|title=https://elpais.com/internacional/2009/09/12/actualidad/1252706413_850215.html?event=go&event_log=go&prod=REGCRART&o=cerradoam|date=12 ta' Settembru, 2009|websajt=EL PAÍS}}}</ref> |- |Terremot ta' Siquisique tal-2009 |5.6 |0 |[[File:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] {{Koord|10.434|N|69.715|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[Fajl:Bandiera ta' Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |27 ta' Novembru, 2009 |Fis-03:45 HLV, [[terremot]] ħawwad diversi stati fil-punent tal-[[Venezwela]], u kkawża ħsara materjali moderata f'xi bliet ħdejn l-[[epiċentru]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2492|titlu=13-il sena mit-terremot ta' Siquisique|data=27 ta' Novembru, 2022|post=Caracas}}</ref> |- |[[Terremot ta' Sucre tal-2010 (Venezwela)|Terremot ta' Sucre tal-2010]] |5.6 |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.454|N|63.475|W}} |[[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Nueva [[File:Flag of Nueva Esparta State.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |15 ta’ Jannar, 2010 |Fis-13:30 HLV, terremot qawwi heżżeż parti mill-grigal il-Venezwela, u kkawża ħsara lill-proprjetà u indarab mill-inqas 11-il persuna. |- |2013 Terremot Güiria |6.0 |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.905|N|62.315|W}} |[[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Caracas.svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[File:Bandiera ta' Miranda state.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Monagas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Monagas|Monagas]] [[Fajl:Bandiera ta' Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Stat ta' Nueva Esparta|Nueva Esparta]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Sucre.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |11 ta' Ottubru, 2013 |Fis-21:40 HLV, theżżiża qawwija ħasdet il-parti tal-lvant tal-pajjiż, u ma kkawżat l-ebda korriment jew ħsara materjali serja. It-terremot inħass sew fil-Peniżola ta' Paria, u kkawża qtugħ tad-dawl fil-belt ta' Güiria. It-terremot inħass f'xi nħawi u fis-sulari ta' fuq tal-bini fil-belt ta' Caracas.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.bbc.com/mundo/ultimas_noticias/2013/10/131011_ultnot_venezuela_sismo_no_danos_lav|titlu=Terremot qawwi 'l barra mill-kosta tal-Venezwela|data=12 ta' Ottubru, 2013|websajt=BBC}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=839|titlu=terremot ta' kobor 5.6 irreġistrat illum f'Güiria|data=11 ta' Ottubru, 2013|websajt=FUNVISIS}}}}ref><ref>{{Ikkwota web|url=https://www.notimerica.com/sociedad/noticia-venezuela-sismo-magnitud-56-registra-sucre-venezuela-victimas-20131012113749.html|title=Terremot ta' magni ...kobor 5.6 irreġistrat f'Sucre (il-Venezwela); l-ebda vittma|data=12 ta' Ottubru, 2013|websajt=Notimerica}}</ref> It-terremot wassal għal theddida ta' tsunami għall-kosta tat-tramuntana tal-Peniżola ta' Paria, iżda dan ġie eskluż ftit wara.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usb000kbhi/executive|titlu=M 6.0 - 36 km N ta' Güiria, Venezwela|websajt=USGS}}</ref> |- |[[Terremot tal-Kolombja tal-2015|Terremot ta' Los Santos tal-2015]] |<span style="color: #FF0000">6.8</span> |0 |[[File:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|6.747|N|73.032|W}} |[[File:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Apure Stat|Apure]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |10 ta' Marzu, 2015 |Fis-16:25 HLV, terremot qawwi bl-epiċentru tiegħu fil-[[Kolombja]] inħass b'mod qawwi f'ħafna mir-reġjun tal-punent tal-pajjiż, u kkawża ħsara lill-proprjetà fl-[[Stat ta' Táchira]].<ref>{{Ċitazzjoni web|url=https://twitter.com/ReporteYa/status/575421901172047872?s=20|title=https://twitter.com/Reporte Ya/status/575421901172047872?s=20|access-date=2023-08-24|website=Twitter|language=es}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.telesurtv.net/news/Registran-temblor-de-6.6-en-el-centro-de-Colombia-20150310-0044.html|title=Registran temblor de 6.6 en el centro de Colombia|year=2015|website=Telesur}>}</ref{C><ref web|url=https://www.bbc.com/mundo/ultimas_noticias/2015/03/150310_ultnot_colombia_temblor_santander_ng|title=Temblor de 6,6 de magnitud se registra en Colombia|date=10 ta' Marzu, 2015|website=BBC}}</ref> It-[[terremot|theżżiża]] inħass fir-[[Reġjun Ċentrali ...Reġjuni Ċentrali u Kapitali tal-Venezwela, skont rapporti minn diversi nies permezz tan-netwerk soċjali Twitter / X. |- | rowspan="2" |Teremoti ta' Mérida tal-2015 |5.3 (xokk ewlieni) |1 |{{Bandiera|Mérida}} {{Coord|8.467|N|71.396|W}} | rowspan="2" |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Flag of Caracas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] | rowspan="2" |7 ta' Novembru, 2015 – Frar 2016 | rowspan="2" |Fis-02:28 HLV fis-7 ta' Novembru, terremot qawwi ħawwad l-Andi Venezwelani, u kkawża 4 korrimenti, mewta waħda, ħsara lill-proprjetà, u valangi tal-art. It-theżżiża nħasset ħafif ukoll fir-reġjuni Ċentrali-Punent, Zulia, Ċentrali, u Kapitali, skont rapporti minn diversi nies permezz tan-netwerk soċjali Twitter / X.<ref name=":28" /><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.telesurtv.net/news/Temblor-de-magnitud-51-sacude-los-andes-venezolanos-20151107-0006.html|title=terremot ta’ magnitudini 5.1 fl-Andi Venezwelani jħalli wieħed mejjet u 4 midruba|year=2015|website=Telesur}}</ref> Dan it-terremot wassal għal sensiela sismika ta’ aktar minn 300 theżżiża b’magnitudnijiet akbar minn 2 bejn l-aħħar tal-2015 u l-bidu tal-2016. Bejn is-7 u l-20 ta’ Novembru, ġew irreġistrati 19-il theżżiża oħra li jvarjaw minn 4.0 sa 4.9 (Mw). Fit-22 ta' Novembru, fis-16:08 HLV, ġie rreġistrat terremot qawwi ieħor—din id-darba b'kobor ta' 5.1 (Mw)—li kkawża mewta waħda, korrimenti, valangi ta' art, u ħsara lill-proprjetà fl-Istat ta' Mérida.<ref name=":31">{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us100040dr/executive|title=USGS - M 5.1 - 16 km Punent ta' Ejido, il-Venezwela}}}</ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://elestimulo.com/venezuela/2015-11-22/reportan-cierre-de-vias-por-sismo-de-magnitud-5-1-en-el-vigia/|title=Mejta waħda wara terremot ta' kobor 5.1 f'El Vigía|date=22 d Novembru 2015|websajt=El Estímulo}}</ref> |- |5.1 |1 |{{Bandiera|Mérida}} {{Koord|8.522|N|71.387|W}} |- |Terremot ta' Caracas tal-2017 |4.5 |0 |[[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] {{Koord|10.70|N|66.56|W}} |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Belt Kapitali Distrett]] [[Fajl:Bandiera ta' Guárico.png|22x22px]] [[Stat ta' Guárico|Guárico]] [[Fajl:Bandiera ta' La Guaira State.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[Fajl:Bandiera ta' Miranda state.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] |30 ta' Awwissu, 2017 |Fl-10:01 HLV, [[terremot]] ħawwad ir-reġjuni [[Reġjun Kapitali (Venezwela)|Kapitali]] u [[Reġjun Ċentrali (Venezwela)|Ċentrali]] tal-[[Venezwela]], u kkawża xi ħsarat materjali żgħar f'[[Caracas il-Kbira]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=1721|titlu=Terremot ta' kobor 4.5 irreġistrat f'Los Caracas|data=Awwissu 30, 2017|websajt=FUNVISIS|lokazzjoni=Caracas}}</ref> It-terremot ikkawża paniku u [[evakwazzjoni]] ta' bini fil-belt ta' [[Caracas]] u bliet fil-qrib—minkejja l-kobor baxx—għaliex il-popolazzjoni mhix imdorrija bl-[[attività sismika]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.telesurtv.net/news/Sismo-de-magnitud-46-se-registra-en-Caracas-Venezuela-20170830-0021.html|titlu=Terremot ta' kobor 4.5 irreġistrat f'Caracas|data=30 ta' Awwissu, 2017|websajt=Telesur}}</ref><ref>{{Ikkwota web|url=https://www.elmundo.es/internacional/2017/08/30/59a709a6ca4741c51e8b45ee.html|titlu=Caracas titriegħed, din id-darba minħabba terremot|sena=2017|websajt=El Mundo (Spanja)}}}</ref> |- | rowspan="2" |Terremoti ta' Valenzja tal-ewwel nofs tal-2018 |4.7 |0 |[[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] {{Coord|10.615|N|68.146|W}} | rowspan="2" |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' La Guaira.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] |27 ta' April, 2018 |Fl-04:44 HLV, theżżiża ħasdet ir-reġjuni [[Reġjun Ċentrali (Venezwela)|Ċentrali]] u [[Reġjun Kapitali (Venezwela)|Kapitali]] tal-pajjiż, u kkawża ħsara lill-proprjetà u valangi fiż-żona metropolitana ta' Valencia.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.eluniversal.com/caracas/7482/sismo-sacudio-parte-centro-pais|titlu=terremot ta' kobor 4.7 ħased parti miċ-ċentru tal-pajjiż|data=27 ta' April, 2018|websajt=El Universal (Venezwela)|lokazzjoni=Caracas}}}ref> |- |4.2 |0 |[[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] {{Coord|10.320|N|68.142|W}} |23 ta' Mejju, 2018 |Fis-07:23 HLV, theżżiża oħra għal darb'oħra ħawwad ir-reġjuni [[Ċentrali (Venezwela)|Ċentrali]] u [[Kapitali]] tal-pajjiż, u kkawża ħsarat żgħar lill-proprjetà ta' xi strutturi fiż-żona metropolitana ta' Valencia (Venezwela)|żona metropolitana ta' Valencia]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://efectococuyo.com/sucesos/sismo-de-magnitud-4-2-sacude-a-valencia-y-a-otras-ciudades-del-pais/|title=Terremot ta' kobor 4.2 iħawwad lil Valencia u bliet oħra fil-pajjiż|data=23 ta' Mejju, 2018|websajt=Efecto Cocuyo}}</ref> Żewġ minuti wara, ġiet irreġistrata [[Aftershock (sismoloġija)|aftershock]] ta' kobor 4.0 fiż-żona. |- |[[Terremot tal-Venezwela tal-2018]] |<span style="color: #FF0000">7.3</span> |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.773|N|62.902|W}} |[[File:Flag of Amazonas Indigenous State.svg|22x22px]] [[Stat tal-Amazonas (Venezwela)|Amazonas]] [[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Anzoátegui|Anzoátegui]] [[File:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Apure|Apure]] [[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Aragua Stat|Aragwa]] [[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[File:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Cojedes State|Cojedes]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[File:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[File:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[File:Flag of Mérida State.svg|22x22p x]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Monagas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Monagas|Monagas]] [[Fajl:Bandiera ta' Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Stat ta' Nueva Esparta|Nueva Esparta]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Sucre.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[Fajl:Bandiera ta' Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[File:Flag of Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |21 ta' Awwissu, 2018 |Fis-17:31 HLV, ġie rreġistrat terremot qawwi bl-epiċentru tiegħu fi [[Stat ta' Sucre]], li dam madwar 2 minuti u 20 sekonda; Inħass b'mod qawwi madwar il-pajjiż kollu (u kkawża paniku u l-evakwazzjoni ta' bini f'diversi [[Stati tal-Venezwela|stati]] tal-[[Venezwela]], inkluża l-kapitali, [[Caracas]])<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://elpais.com/internacional/2018/08/22/america/1534889633_909876.html|titlu=Terremot qawwi ta' 7.3 fuq skala kobor fil-Venezwela|data=22 ta' Awwissu, 2018|websajt=El País (Urugwaj)}}}</ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.univision.com/noticias/terremotos/fuerte-sismo-de-70-sacude-la-costa-oriental-de-venezuela|titlu=Terremot qawwi ta' 7.3 fuq skala kobor iħawwad partijiet tal-Venezwela, il-Kolombja, u l-gżira ta' Trinidad|data=21 ta' Awwissu, 2018|websajt=Univision}}</ref> u nħasset saħansitra f'pajjiżi ġirien bħal [[Trinidad u Tobago]], [[Kolombja]], [[Brażil]], [[Gujana]], [[Grenada]], [[Barbados]], [[Santa Luċija]], [[San Vinċenz u l-Grenadni]], li jagħmluha l-iktar isem]]]]]t]]uri. terremot fl-istorja rreġistrata tal-[[Venezwela]].<ref name=":32">{{Iċita web|url=https://www.researchgate.net/publication/330688933_El_terremoto_del_noreste_de_Venezuela_de_2018_el_mas_grande_de_los_ultimos_tiempos_sentido_en_Colombia_Trinidad_y_otras_Islas_del_Noreste_de_Venezuela_de_2018_el_mas_grande_de_los_ultimos_tiempos_sentido_en_Colombia_Trinidad_y_otras_Islas_del_title=Tramuntana Il-Venezwela Il-Kbir2018 Il-Kbira tal-Karibe | Recent Times, Felt fil-Kolombja, Trinidad, u Oħrajn Gżejjer tal-Karibew|awtur=GUSTAVO CORONEL DELGADO|sena=2018}}</ref> It-terremot ikkawża ħsara minn żgħira sa moderata lil diversi strutturi fil-Lvant u ċ-Ċentru tal-[[Venezwela]]. Minkejja l-kobor tiegħu, it-terremot ma kkawżax ħsara kbira sinifikanti, u b'hekk sar simili ħafna għat-terremot tal-1766 li kellu l-epiċentru tiegħu fl-istess żona.<ref name=":32" /> Minħabba l-kobor għoli tat-terremot, l-USGS ħarġet twissija ta' tsunami għall-kosta tal-Lvant tal-Venezwela; madankollu, din l-allert ġiet ikkanċellata ftit wara.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-45264202|titlu=Terremot ta' kobor 7.3 iħawwad it-Tramuntana tal-Venezwela|data=21 ta' Awwissu, 2018|websajt=BBC}}</ref> L-għada, fid-09:27 HLV, ġiet irreġistrata warpshock ta' kobor 5.8 (Mw); Inħass fir-reġjuni Insulari, tal-Grigal, tal-Guyana, tal-Belt Kapitali, u Ċentrali.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.reuters.com/article/sismo-venezuela-idLTAKCN1L71P9-OUSLD|titlu=Terrimot wara t-terremot jittestja n-nervituri tal-Venezwelani|data=22 ta' Awwissu, 2018|websajt=Reuters|lokazzjoni=Caracas}}} |- |Terrimot ta' Valera tal-2018 |5.2 |0 |[[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] {{Coord|9.310|N|70.668|W}} |[[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara Stat|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Istat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Istat Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat Táchira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Istat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Istat ta' Zulia|Zulia]] |24 ta' Novembru, 2018 |Fis-16:41 HLV, [[terremot]] ħawwad il-parti tal-punent tal-pajjiż, u kkawża [[valanġijiet]] u ħsara lill-proprjetà f'[[Trujillo State]].<ref>{{Cite web|url=https://efectococuyo.com/la-humanidad/sismo-de-magnitud-5-1-con-epicentro-en-valera-sacude-al-oeste-del-pais/|title=Magnitude 5.1 terremot b'epiċentru f'Valera il-pajjiż tħawwad il-24, ta' Novembru l-punent|24 ta' Novembru 2018|websajt=Efecto Cocuyo}}</ref> |- |Terremot ta’ Valenzja tal-2018 |5.4 |0 |[[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] {{Coord|10.264|N|67.904|W}} |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Aragua State|Aragua]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[File:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Cojedes State|Cojedes]] [[File:Flag of Caracas.svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Archivo:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[Archivo:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[Archivo:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[Archivo:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[Archivo:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[Archivo:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda Stat|Miranda]] [[Arkivju:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat Portuguesa|Portuguesa]] [[Arkivju:Bandiera ta' Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat Trujillo|Trujillo]] [[Arkivju:Bandiera ta' Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Stat Yaracuy|Yaracuy]] |27 ta' Diċembru, 2018 |Fl-04:59 HLV, terremot qawwi ħawwad parti kbira mill-pajjiż, u kkawża valangi ta' art u ħsarat żgħar sa moderati lill-proprjetà f'[[Stat Carabobo|Carabobo]], kif ukoll paniku u l-[[evakwazzjoni]] ta' bini f'diversi stati bħal [[Stat Aragua|Aragua]], [[Stat Miranda|Miranda]], id-[[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]], u [[Stat ta' Lara|Lara]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.eluniversal.com/venezuela/29199/sismo-causo-leves-deslizamientos-en-la-valencia-puerto-cabello|titlu=Terremot ikkawża valangi żgħar fit-triq Valencia-Puerto Cabello|data=27 ta' Diċembru, 2018|websajt=El Universal (Venezwela)|post=Valencia}}}ref> Sussegwentement, fil-05:13 HLV, ġiet irreġistrata [[wara x-xokk]] ta' 4.2 (Mw), u fil-05:24 HLV, ġiet irreġistrata [[wara x-xokk]] oħra ta' 4.9 (Mw). as (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Archivo:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[Archivo:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[Archivo:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[Archivo:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[Archivo:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[Archivo:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda Stat|Miranda]] [[Arkivju:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat Portuguesa|Portuguesa]] [[Arkivju:Bandiera ta' Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat Trujillo|Trujillo]] [[Arkivju:Bandiera ta' Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Stat Yaracuy|Yaracuy]] |27 ta' Diċembru, 2018 |Fl-04:59 HLV, terremot qawwi ħawwad parti kbira mill-pajjiż, u kkawża valangi ta' art u ħsarat żgħar sa moderati lill-proprjetà f'[[Stat Carabobo|Carabobo]], kif ukoll paniku u l-[[evakwazzjoni]] ta' bini f'diversi stati bħal [[Stat Aragua|Aragua]], [[Stat Miranda|Miranda]], id-[[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]], u [[Stat ta' Lara|Lara]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.eluniversal.com/venezuela/29199/sismo-causo-leves-deslizamientos-en-la-valencia-puerto-cabello|titlu=Terremot ikkawża valangi żgħar fit-triq Valencia-Puerto Cabello|data=27 ta' Diċembru, 2018|websajt=El Universal (Venezwela)|post=Valencia}}}ref> Sussegwentement, fil-05:13 HLV, ġiet irreġistrata [[wara x-xokk]] ta' 4.2 (Mw), u fil-05:24 HLV, ġiet irreġistrata [[wara x-xokk]] oħra ta' 4.9 (Mw). as (2022).svg|22x22px]] [[Distrito Capital (Venezuela)|Distrito Capital]] [[Archivo:Bandera de Falcón.svg|22x22px]] [[Estado Falcón|Falcón]] [[Archivo:Bandera de Guárico.png|22x22px]] [[Estado Guárico|Guárico]] [[Archivo:Bandera del Estado La Guaira.svg|22x22px]] [[Estado La Guaira|La Guaira]] [[Archivo:Bandera del Estado Lara.svg|22x22px]] [[Estado Lara|Lara]] [[Archivo:Bandera del Estado Mérida.svg|22x22px]] [[Estado Mérida|Mérida]] [[Archivo:Bandera de Miranda [[Archivo:Bandera de Portuguesa.svg|22x22px]] [[Estado de Miranda|Miranda]] [[Archivo:Bandera de Portuguesa.svg|22x22px]] [[Estado de Portuguesa]] [[Archivo:Bandera de Trujillo.svg|22x22px]] [[Estado de Trujillo|Trujillo]] [[Archivo:Bandera de Yaracuy.svg|22x22px]] [[Estado de Yaracuy|Yaracuy]] |27 de diciembre de 2018 |A las 04:59 HLV, un fuerte terremoto sacudió gran parte del país, causando deslizamientos de tierra y daños materiales de leves a moderados en [[Estado de Carabobo|Carabobo]], así como pánico y la [[evacuación]] de edificios en varios estados como [[Estado de Aragua|Aragua]], [[Estado de Miranda|Miranda]], el [[Distrito Capital (Venezuela)|Distrito Capital]] y [[Estado Lara|Lara]].<ref>{{Quote l-web|url=https://www.eluniversal.com/venezuela/29199/sismo-causo-leves-deslizamientos-en-la-valencia-puerto-cabello|title=Terremoto provoca pequeños deslizamientos de tierra en la carretera Valencia-Puerto Cabello|date=27 de diciembre de 2018|website=El Universal (Venezuela)|location=Valencia}}}ref> Posteriormente, a las 05:13 HLV, se registró una [[réplica]] de 4.2 (Mw), y a las 05:24 HLV, otra [[réplica]] de 4.9 (Mw). as (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[File:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[File:Flag of Miranda Miranda State.svg|22x22px] Portugiż State.svg|22x22px] Trujillo State.svg|22x22px] Yaracuy State.svg|22x22px] 27 ta' Diċembru, 2018 |Fl-4:59 AM ħin lokali, terremot qawwi ħawwad ħafna mill-pajjiż, u kkawża valangi u ħsara materjali żgħira sa moderata fl-Istat ta' Carabobo, u paniku u evakwazzjonijiet ta' bini f'diversi stati. [[Stat ta' Aragua|Aragwa]], [[Stat ta' Miranda|Miranda]], [[Distrett tal-Kapitali (Venezuela)|Distrett tal-Kapitali]] jew [[Stat ta' Lara|Lara]].<ref>{{Web citation|url=https://www.eluniversal.com/venezuela/29199/sismo-causo-leves-deslizamientos-en-la-valencia-puerto-cabello|title=Teremot ikkawża valangi ta' art minuri fit-triq Valencia-Puerto Cabello|data=27 ta' Diċembru 2018 (Venezuela)|Universal (Venezuela) | Sussegwentement, f'05:13 HLV, ġiet irreġistrata aftershock ta' 4.2 (Mw), u f'05:24 HLV, aftershock ieħor ta' 4.9 ([[Mw]]). as (2022).svg|22x22px]] [[Distrito Capital (Venezuela)|Distrito Capital]] [[Archivo:Bandera de Falcón.svg|22x22px]] [[Estado Falcón|Falcón]] [[Archivo:Bandera de Guárico.png|22x22px]] [[Estado Guárico|Guárico]] [[Archivo:Bandera del Estado La Guaira.svg|22x22px]] [[Estado La Guaira|La Guaira]] [[Archivo:Bandera del Estado Lara.svg|22x22px]] [[Estado Lara|Lara]] [[Archivo:Bandera del Estado Mérida.svg|22x22px]] [[Estado Mérida|Mérida]] [[Archivo:Bandera de Miranda Miranda Estado.svg|22x22px] Estado Portugués.svg|22x22px] Estado Trujillo.svg|22x22px] Estado Yaracuy.svg|22x22px] 27 de diciembre de 2018 |A las 4:59 a. m., hora local, un fuerte terremoto sacudió gran parte del país, provocando deslizamientos de tierra y daños materiales de leves a moderados en el estado Carabobo, así como pánico y evacuaciones de edificios en varios estados. [[Estado Aragua|Aragwa]], [[Estado Miranda|Miranda]], [[Distrito Capital (Venezuela)|Distrito Capital]] o [[Estado Lara|Lara]].<ref>{{Web citation|url=https://www.eluniversal.com/venezuela/29199/sismo-causo-leves-deslizamientos-en-la-valencia-puerto-cabello|title=Terremoto provoca deslizamientos menores en la vía Valencia-Puerto Cabello|fecha=27 de diciembre de 2018 (Venezuela)|Universal (Venezuela) | Posteriormente, a las 05:13 HLV se registró una réplica de 4,2 (Mw) y a las 05:24 HLV otra réplica de 4,9 ([[Mw]]). |22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[Stampa:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Stampa:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[Stampa:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[Stampa:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[Stampa:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |22 ta’ Ġunju 2024 |Fit-23:58 [[Venezuela Standard Ħin|HLV]], [[terremot]] heżżeż il-Lvant tal-[[Venezuela]]; inħasset b'mod moderat fi bliet bħal [[Ciudad Bolívar]], [[Cumaná]], [[Barcelona (Venezuela)|Barċellona]], [[Ciudad Guayana]], u [[Maturín]], u kkawża allarm fost ir-residenti. Barra minn hekk, inħasset kemmxejn f'diversi żoni tal-belt ta' [[Caracas]].<ref>{{Cite web|url=https://vpitv.com/lo-ultimo/un-temblor-de-6-0-sacudio-el-oriente-venezolano-la-noche-de-este-sabado/|title=Un venezolano sacudi de noche de oriente6. sábado|website=VPItv}}</ref> It-[[terremot]] inħass ukoll f'pajjiżi oħra bħal [[Trinidad u Tobago]] u l-[[Gujana]]. It-terremot ikkawża ħsarat strutturali żgħar lill-kwartieri ġenerali tal-CORPOELEC f'Puerto Ordaz.<ref>{{Cite web|url=https://elperiodicodemonagas.com.ve/venezuela/sede-de-corpoelec-en-puerto-ordaz-sufrio-danos-por-el-sismo/|title=El-kwartieri ġenerali ta' Puerto Ordaz ġarrab ħsarat fil-kwartieri ġenerali ta' Ordaz| Periódico de Monagas}}</ref> Sussegwentement, ġew irreġistrati tmien aftershocks ta’ kobor aktar baxx. |- | rowspan="2" |2025 Terremoti ta' Mene Grande |6.2 |0 |[[File:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] {{Coord|9.922|N|70.717|W}} | rowspan="2" |[[Archivo:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Apure State|Apure]] [[Stampa:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Aragua State|Aragua]] [[Stampa:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[Stampa:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[Stampa:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Cojedes State|Cojedes]] [[Stampa:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Archivo:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[Stampa:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[Stampa:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[Stampa:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[Stampa:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[Stampa:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[Stampa:Flag of Portuguesa.svg|22x22px]] [[Portuguesa Stat|Portugall]] [[Stampa:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira State|Táchira]] [[Stampa:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo State|Trujillo]] [[Stampa:Flag of Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Yaracuy State|Yaracuy]] [[Stampa:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Zulia State|Zulia]] | rowspan="2" |24 ta' Settembru, 2025 | rowspan="2" |Fis-23:51 [[Ħin Standard tal-Venezwela|HLV]], ġie rreġistrat [[terremot]] qawwi<ref>{{Iċċita l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000rcqw/executive|title=M 6.3 - 27 km LNE ta' Mene Grande, il-Venezwela|websajt=United States Geological Survey}}}ref> li ħawwad il-partijiet tal-punent u ċentrali tal-pajjiż. Inħass fir-reġjuni [[Reġjun ta' Zulia|Zulia]], [[Reġjun tal-Andes|Andes]], [[Reġjun tal-Punent-Ċentrali|Punent-Ċentrali]], [[Reġjun ta' Los Llanos|Los Llanos]], [[Reġjun Ċentrali (Venezwela)|Ċentrali]], u [[Reġjun Kapitali (Venezwela)|Kapitali]], u kkawża l-kollass ta' żewġ [[djar fuq palazzi]] fil-Muniċipalità ta' Mara|Mara]]<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.instagram.com/reel/DPDORJhk0ZO/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=MzRlODBiNWFlZA==|title=L-istat ta' #Zulia ntlaqat ħażin mit-terremot qawwi rreġistrat fl-24 ta' Settembru|websajt=Instagram Reels}}</ref>, dar waħda f'[[Mene Grande]], u 28 dar oħra f'ħames komunitajiet fl-[[Istat ta' Lara|Stat ta' Lara]], li rriżulta fi tlieta korrimenti.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.instagram.com/reel/DPDKFitkTnY/?utm_source=ig_web_copy_link|title=Fl-istat ta' #Lara, madwar 28 dar iġġarfu u aktar minn 15 sofrew ħsara strutturali fil-muniċipalità ta' Torres|websajt=Instagram}}}ref> Ġiet irrappurtata wkoll ħsara lill-proprjetà f'diversi bliet u rħula madwar l-istati ta' [[Stat ta' Zulia|Zulia]], [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]], [[Stat ta' Mérida|Mérida]], [[Stat ta' Táchira|Táchira]], u [[Stat ta' Lara|Lara]]. Barra minn hekk, it-theżżiża nħasset ukoll f'pajjiżi ġirien bħall-Kolombja, Aruba, Curaçao, u Bonaire. Qabel it-terremot ewlieni, ġew irreġistrati 95 theżżiża b'kobor li jvarja minn 1.7 sa 6.2 (Mw) li bdew fis-17:50 HLV<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.go v/earthquakes/eventpage/us6000rcnw/executive|title=M 6.2 - 24 km lejn il-Lvant ta' Mene Grande, il-Venezwela|websajt=United States Geological Survey}}}ref>. Dan tal-aħħar inħass fiż-żona msemmija qabel fis-18:21 HLV, u kkawża ħsara lill-proprjetà fi bliet bħal Mene Grande, Lagunillas, Barquisimeto, Valera, u Maracaibo.<ref>{{Cite web|url=https://noticiasvenevision.com/noticias/nacional/sismos-en-zulia-dejan-danos-en-varias-infraestructuras-de-la-entidad|title=Sismos en Zulia dejan daños en varias infraestructuras de la entidad|access-date=2025-09-26|date=Septe2025,website2mber25| Venevisión}}</ref> Wara t-terremot, ġew irreġistrati aktar minn 300 xokk ta' wara b'kobor li jvarja minn 1.5 sa 5.8 (Mw).<ref>{{Iċita web|url=https://www.volcanodiscovery.com/es/earthquakes/venezuela/past7days/showMore.html|titlu=L-aħħar sismi u theżżiżiet fil-Venezwela fl-aħħar 7 ijiem|data tal-aċċess=2025-09-29|websajt=Volcano Discovery}}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/monitor.html|titlu=Osservatorju Nazzjonali tas-Sismiżmu - Funvisis|websajt=FUNVISIS}}}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000rcrj/executive|titlu=M 5.8 - 28 km Lvant ta' Mene Grande, il-Venezwela|websajt=United States Geological Survey}}}}}ref> |- |6.3 |1<ref>{{Ikkwota web|url=https://lacalle.com.ve/fallece-hombre-tras-sufrir-un-infarto-durante-el-sismo-en-lara/|title=Raġel imut wara li sofra attakk tal-qalb waqt it-terremot f'Lara|access-date=2025-09-27|last=Waldimir|date=2025-website Calle|language=es}}</ref> |[[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] {{Coord|9.927|N|70.692|W}} |- | rowspan="2" |[[Teremoti tal-Venezwela fl-2026]] |<span style="color: #FF0000">7.2</span> | rowspan="2" |6,125<ref name=":35">{{Ikkwota l-web|url=https://www.france24.com/es/minuto-a-minuto/20260804-aumenta-a-m%C3%A1s-de-6-000-la-cifra-de-fallecidos-por-el-doble-terremoto-en-venezuela|titlu=L-għadd ta' mwiet minn terremot doppju fil-Venezwela jiżdied għal aktar minn 6,000|data tal-aċċess=2026-08-05|data=2026-08-04|websajt=France 24}}}</ref> |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] {{Koord|10.371|N|68.556|W}} | rowspan="2" |[[File:Flag of Amazonas Indigenous State.svg|22x22px]] [[Amazonas State (Venezuela)|Amazonas]] [[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Apure State|Apure]] [[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Aragua State|Aragua]] [[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Bandiera ta' Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[File:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Cojedes State|Cojedes]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[File:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira Stat|La Guaira]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[File:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[Archivo:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[Archivo:Flag of Portuguesa.svg|22x22px]] [[Portuguesa State|Portuguesa]] [[Archivo:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] [[Archivo:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira State|Táchira]] [[Archivo:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo State|Trujillo]] [[Archivo:Flag of Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Yaracuy State|Yaracuy]] [[Archivo:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Zulia State|Zulia]] | rowspan="2" |24 ta' Ġunju 2026 | rowspan="2" |Fis-18:04 [[Ħin Standard tal-Venezwela|HLV]], ġie rreġistrat [[terremot]] qawwi b'kobor ta' 7.2 ([[Skala tal-kobor tal-mument|M_w]]) bl-epiċentru tiegħu fl-[[Istat ta' Yaracuy]], segwit minn [[terremot]] ieħor ta' 7.5 ([[Skala tal-kobor tal-mument|M_w]]) 29 sekonda biss wara, bl-epiċentru tiegħu 'l barra mill-kosta tal-[[Istat ta' La Guaira]]{{Refn|L-epiċentru inizjalment kien jinsab 23 kilometru fix-Xlokk ta' Yumare, Yaracuy; madankollu, fit-28 ta' Lulju 2026, l-USGS—wara li inkorporat aktar dejta u analiżi raffinata—iddeterminat li l-epiċentru tat-tieni terremot għandu jiġi aġġornat għal 17-il kilometru fil-Punent ta' Catia La Mar, b'marġni ta' żball ta' mill-inqas 6 kilometri. Barra minn hekk, l-intervall ta' ħin bejn iż-żewġ terremoti naqas minn 39 sekonda għal 29 sekonda biss b'dan l-aġġornament; dan huwa parti minn fenomenu... ...magħruf bħala "terremot doppju." It-tieni terremot f'dan id-doppjett sismiku kien l-aktar qawwi rreġistrat fil-Venezwela mit-terremot ta' San Narciso tal-1900. Flimkien, dawn l-avvenimenti sismiċi kkostitwew l-aktar terremot qattiel mit-terremoti tal-1812. It-theżżiżiet affettwaw primarjament ir-reġjuni Ċentrali u Kapitali tal-pajjiż, u għamlu ħsara lil aktar minn 885 bini—190 minnhom waqgħu—madwar l-istati ta' Falcón, Miranda, Aragua, u La Guaira, kif ukoll id-Distrett Kapitali; La Guaira kien l-istat l-aktar milqut. Rapporti indikaw ukoll ħsara lil 38 sptar, 44 ċentru tax-xiri, u 1,645 struttura oħra, filwaqt li 6,433 dar ġew ikklassifikati bħala "ta' riskju għoli" għall-abitazzjoni u 9,886 oħra ġew iddeżinjati bħala "ristretti." It-terremot irriżulta wkoll f’total ta’ 16,740 feruti u ħalla 17,907 persuna bla dar.<ref name=":34">{{Cite web|url=https://www.eluniversal.com/politica/237975/un-mes-despues-del-doble-terremoto-cifra-de-muertos-en-venezuela-llega-a-5546-y-16740-heridos|title=Un mes después del terremoto en Venezuela: Cifra de fallecidos. heridos|access-date=2026-07-24|websajt=El Universal (Venezuela)|data=24 ta' Lulju, 2026}}</ref><ref name=":35" /> It-terremot inħass ukoll f’pajjiżi ġirien bħall-Kolombja, Aruba, Curaçao, Bonaire, Brażil, Guyana, Puerto Rico, ir-Repubblika Dominikana, Grenada, Saint Vincent u l-Grenadini, u Trinidad u Tobago.<ref>{{Iċċita l-web|url=https://www.reuters.com/world/americas/earthquakes-shake-venezuela-capital-2026-06-24/|title=Bini jiġġarraf hekk kif terremoti jħawdu l-Venezwela, 'għadd kbir ta' vittmi' probabbli}}}ref> Twissija ta' tsunami nħarġet għal partijiet tal-Karibew iżda tneħħiet ftit wara; Madankollu, l-NOAA rreġistrat l-impatt ta’ tsunami żgħir—li kejjel 0.04 metri—barra mill-kosti ta’ Mona Island u Yabucoa, Puerto Rico, u mewġa ta’ 0.02 metri f’Fort-de-France, Martinique.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/hazel/view/hazards/tsunami/related-runups/6178|title=National Geophysical Data Center / World Data Service (NGDC/WDS): NCEI/WDS Global Historical Tsunami Database|access-date=2026-08-05|website=NOAA National Centers for Environmental Information}}</ref> L-[[avveniment sismiku]] ikkawża wkoll madwar 1,598 [[aftershock]] u fenomenu ta’ [[likwefazzjoni tal-ħamrija]] tul il-kosti tar-[[Reġjun Ċentrali (Venezwela)|Reġjun Ċentrali]], bħal f’[[Cata Bay]].<ref>{{Ikkwota web|url=https://x.com/SomosFunvisis/status/2083201068121354408|title=Siżmiċità akkumulata mit-30 ta' Lulju 2026.|access-date=2026-08-05|author=FUNVISIS|date=2026-07-31|website=X (Twitter)}}}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://x.com/amilcarrock/status/2071757735352222075?s=20|title=Kif ġie esperjenzat it-terremot tal-24 ta' Ġunju f'Cata Bay|access-date=11 ta' Lulju 2026|date=29 ta' Ġunju 2026|website=X (Twitter)}}}} Interessanti, din mhix l-ewwel darba li seħħ avveniment ta' [[terremot doppju]] fir-reġjun; Preċedentement, matul it-terremot tal-Venezwela tal-1812, ir-rekords minn dak iż-żmien jissuġġerixxu li żewġ terremoti seħħew kważi simultanjament: wieħed b'kobor ta' 6.9 sa 7.2 u ieħor ta' 7.4 fl-istati ta' Yaracuy u La Guaira—speċifikament fl-istess reġjuni bħal dan l-avveniment sismiku. <ref name=":19" /><ref name=":0" /><ref name=":1" /> Barra minn hekk, disa' xhur ilu biss, ġie rreġistrat terremot doppju fil-parti tal-punent tal-pajjiż—magħruf bħala t-terremoti ta' Zulia tal-2025]]—għalkemm dawn kienu ta' kobor aktar baxx (6.2 u 6.3 [[Skala tal-kobor tal-mument|M_w]]) u separati b'madwar sitt sigħat, li naqqas il-qawwa distruttiva tagħhom. |- |<span style="color: #FF0000">7.5</span> |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' La Guaira.svg|22x22px]] {{Koord|10.622|N|67.194|W}} |} == Referenzi == {{Referenzi}} {{Amerika t'Isfel}} [[Kategorija:Veneżwela]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika t'Isfel]] 7ai80hb7pqos1i3vswf39gohi00p6iv 331772 331771 2026-08-26T03:11:41Z ĠanniĠuzeppi 27231 /* Terremoti fis-seklu 16 (1501–1600) */ 331772 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika Bolivarjana tal-Veneżwela |isem_nattiv = <small>''República Bolivariana de Venezuela''</small> |isem_komuni = Veneżwela |stampa_bandiera = Flag of Venezuela.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Venezuela.svg |stampa_mappa = VEN orthographic.svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Veneżwela |ħolqa_emblema = Arma tal-Venezwela |ħolqa_demografija = Demografija tal-Veneżwela |mottu_nazzjonali = |innu_nazzjonali = ''[[Gloria al Bravo Pueblo]]''<br /><small>''Glorja lill-Poplu Kuraġġuż''</small><br /><center>[[Stampa:United States Navy Band - Gloria al Bravo Pueblo.ogg]]</center> |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Caracas]] |l-ikbar_belt = [[Caracas]] |latd=10 |latm=30 |latNS=N |lonġd=66 |lonġm=58 |lonġEW=W |tip_gvern = [[Repubblika kostituzzjonali]] [[Sistema presidenzjali|presidenzjali]] [[repubblika federali|federali]] taħt [[dittatorjat|dittatorjat]] [[awtoritarjaniżmu|awtoritarju]] |titlu_kap1 = [[President tal-Veneżwela|President]] |titlu_kap2 = [[Viċi President tal-Veneżwela|Viċi President]] |titlu_kap3 = [[Lista ta' Kelliema tal-Assemblea Nazzjonali tal-Veneżwela|President tal-Assemblea Nazzjonali]] |isem_kap1 = [[Delcy Rodríguez]] (ikkontestat) |isem_kap2 = [[Delcy Rodríguez]] (ikkontestat) |isem_kap3 = |żona_kklassifika = 33 |poż_erja = 33 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 916,445 |erja_mi_kw = 353,841 |perċentwal_ilma = 0.32 |sena_stima_popolazzjoni = 2012 |stima_popolazzjoni = 28,946,101<ref name="cia">{{Ċita web |data-aċċess=2013-06-07 |titlu=Archive copy |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201230052534/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html |arkivju-data=2020-12-30 |url-status=dead }}</ref> |poż_stima_popolazzjoni = 44 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = |sena_ċensiment_popolazzjoni = |densità_popolazzjoni_km2 = 30.2 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 77 |poż_densità_popolazzjoni = 181 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2013 |PGD_PSX = $396.848 biljun<ref name=imf2>{{ċita web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=32&pr.y=1&sy=2009&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=299&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=|titlu=Venezuela|pubblikatur=Fond Monetarju Internazzjonali|data-aċċess=2012-04-01|lingwa=en}}</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $13,633<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.748<ref name="HDI">{{ċita web|url=http://hdr.undp.org/en/mediacentre/humandevelopmentreportpresskits/2013report/ |titlu=Rapport tal-Iżvilupp Uman 2013|sena=2013|pubblikatur=Programm ta' Żvilupp tan-Nazzjonijiet Uniti|data=2013-03-14|data-aċċess=2013-03-14|lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 71 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = [[Indipendenza]] {{nobold|mill-[[Spanja]]}} |avveniment_stabbilit1 = minn [[Spanja]] |data_stabbilit1 = 5 ta' Lulju 1811 |avveniment_stabbilit2 = mill-Gran Kolombja |data_stabbilit2 = 13 ta' Jannar 1830 |avveniment_stabbilit3 = Rikonoxxuta |data_stabbilit3 = 30 ta' Marzu 1845 |avveniment_stabbilit4 = [[Kostituzzjoni tal-Venezwela|Kostituzzjoni attwali]] |data_stabbilit4 = 20 ta' Diċembru 1999 |valuta = [[bolívar tal-Veneżwela|Bolívar fuerte]] |kodiċi_valuta = VEF |żona_ħin = [[Ħin fil-Veneżwela|VET]] |differenza_ħku = –4 |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = |cctld = [[.ve]] |kodiċi_telefoniku = +58 |sena_PGD_nominali = 2013 |PGD_nominali = $345.651 biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $11,527<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = }} Il-'''Venezwela''' ({{awdjo|en-us-Venezuela.ogg|ˌvɛnəˈzweɪlə}}, uffiċjalment imsejħa r-'''Repubblika Bolivarjana tal-Venezwela''' ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]:''República Bolivariana de Venezuela''), hi pajjiż li tinsab fil-kosta tat-tramuntana tal-[[Amerika t'Isfel]]. It-territorju tal-Venezwela jkopri madwar 916,445 kilometru kwadru (353,841 mi kw) b'popolazzjoni stmata ta' madwar 29,100,000. Il-Venezwela hija kkunsidrata bħala stat ma' [[Pajjiżi megadiversi|bijodiversità estremament għolja]]. Il-Venezwela hija fost l-aktar pajjiżi urbanizzati fl-Amerika Latina; Il-maġġoranza l-kbira tal-Venezwelani jgħixu fl-ibliet tat-Tramuntana u l-kapitali. Il-Venezwela hija pajjiż tropikali, imdawwar fit-Tramuntana bil-Baħar Karibew jew il-Baħar tal-Antilles, b'estensjoni ta' 2,813 km; fin-nofsinhar, mar-Repubblika Federattiva tal-[[Brażil]] b'fruntiera ta' 2,000 km; lejn il-Lvant, mal-Oċean Atlantiku u r-Repubblika tal-[[Gujana]], li magħhom għandha linja tal-fruntiera ta' 743 km; u lejn il-punent, mar-Repubblika tal-[[Kolombja]]. Il-Venezwela għandha fruntieri marittimi ma' Aruba, [[Curaçao]], [[Saint Kitts u Nevis]], [[Trinidad u Tobago]] u [[Stati Uniti]]. It-territorju tal-Venezwela kien ikkolonizzat minn Spanja fl-1522 fost reżistenza mill-popli indiġeni. Fl-1811, sar wieħed mill-ewwel territorji Spanjoli Amerikani li ddikjaraw l-indipendenza tiegħu mill-Ispanjoli u saru parti mill-ewwel Repubblika federali tal-Kolombja (Gran Colombia). Hija sseparat bħala pajjiż sovran sħiħ fl-1830. Matul is-seklu 19, il-Venezwela sofriet taqlib politiku u awtokrazija, u baqgħet iddominata minn dittaturi militari reġjonali sa nofs is-seklu 20. Mill-1958, il-pajjiż kellu serje ta' gvernijiet demokratiċi, bl-eċċezzjoni fejn il-biċċa l-kbira tar-reġjun kien iggvernat minn dittatorjati militari, u l-perjodu kien ikkaratterizzat minn prosperità ekonomika. Il-kriżijiet ekonomiċi tas-snin 80 u 90 wasslu għal kriżijiet politiċi kbar u inkwiet soċjali mifrux, inklużi l-irvellijiet fatali ta' Caracazo tal-1989, żewġ attentati ta' kolp ta' stat fl-1992, u l-impeachment ta' president fuq akkużi ta' abbuż ta' fondi pubbliċi fl-1993 kollass tal-fiduċja fil-partiti eżistenti wassal għall-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela tal-1998, il-katalist għar-Rivoluzzjoni Bolivarjana, li bdiet b'Assemblea Kostitwenti fl-1999, fejn ġiet imposta Kostituzzjoni ġdida tal-Venezwela. Il-politiki populisti tal-benesseri soċjali tal-gvern ġew imsaħħa biż-żieda fil-prezzijiet taż-żejt, iż-żieda temporanja tal-infiq soċjali, u t-tnaqqis tal-inugwaljanza ekonomika u l-faqar fl-ewwel snin tar-reġim. Madankollu, il-faqar beda jiżdied b'rata mgħaġġla fis-snin 2010 L-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela tal-2013 kienet ikkontestata ħafna u qanqlet protesti mifruxa li qanqlet kriżi nazzjonali oħra li għadha sal-lum. Il-Venezwela esperjenzat ritorn demokratiku lura u saret stat awtoritarju. Tikklassifika baxx fuq il-miżuri internazzjonali tal-libertà tal-istampa u l-libertajiet ċivili u għandha livelli għoljin ta' korruzzjoni perċepita. Il-Venezwela hija pajjiż li qed jiżviluppa li għandu l-akbar riżervi taż-żejt magħrufa fid-dinja u kien wieħed mill-esportaturi ewlenin taż-żejt fid-dinja. Preċedentement, il-pajjiż kien esportatur sottożviluppat ta' rodotti agrikoli bħall-kafè u l-kawkaw, iżda ż-żejt malajr beda jiddomina l-esportazzjonijiet u d-dħul tal-gvern. L-eċċessi u l-politika ħażina tal-gvern eżistenti wasslu għall-kollass tal-ekonomija kollha tal-Venezwela. Il-pajjiż jissielet ma' iperinflazzjoni rekord, nuqqas ta' oġġetti bażiċi, qgħad, faqar, mard, mortalità għolja tat-trabi, malnutrizzjoni, problemi ambjentali, kriminalità serja u korruzzjoni. Dawn il-fatturi ppreċipitaw il-kriżi tar-refuġjati tal-Venezwela li fiha aktar minn 7.7 miljun ruħ kienu ħarbu mill-pajjiż sa Ġunju 2024. Fl-2017, l-aġenziji tal-klassifikazzjoni tal-kreditu ddikjaraw lill-Venezwela bħala inadempjenti fil-ħlasijiet tad-dejn. Il-kriżi fil-Venezwela kkontribwiet għal deterjorament rapidu tas-sitwazzjoni tad-drittijiet tal-bniedem. L-elezzjoni presidenzjali tal-2024 saret fit-28 ta' Lulju, 2024 biex jiġi elett president għal terminu ta' sitt snin li jibda mill-10 ta' Jannar, 2025. Stħarriġ li sar qabel l-elezzjoni indikaw li l-kandidat tal-oppożizzjoni González se jirbaħ b'marġni wiesa'. Wara li l-Kunsill Elettorali Nazzjonali (CNE) ikkontrollat ​​mill-gvern ħabbar riżultati parzjali li juru rebħa dejqa għal Maduro, il-biċċa l-kbira tal-mexxejja tad-dinja esprimew xettiċiżmu dwar ir-riżultati mitluba u ma rrikonoxxewx it-talbiet tas-CNE. Kemm González kif ukoll Maduro iddikjaraw lilhom infushom rebbieħa tal-elezzjonijiet. Ir-riżultati elettorali ma ġewx rikonoxxuti miċ-Ċentru Carter u l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani minħabba nuqqas ta' riżultati granulari, u ġew ikkontestati mill-oppożizzjoni, li ddikjarat rebħa kbira u tat aċċess għall-għadd tal-voti miġbura mill-osservaturi elettorali mill-biċċa l-kbira tal-voti. ċentri bħala evidenza. Wara t-tħabbir tar-riżultati mill-awtoritajiet elettorali, faqqgħu protesti madwar il-pajjiż. == Etimoloġija == Skont l-aktar verżjoni popolari u aċċettata, fl-1499, spedizzjoni mmexxija minn Alonso de Ojeda żaret il-kosta tal-Venezwela. Il-stilts houses fiż-żona tal-Lag Maracaibo fakkru lin-navigatur Taljan Américo Vespucio tal-belt ta' Venezja, l-Italja, u għalhekk sejjaħ ir-reġjun Veneziola, jew “Little Venezja”. Il-verżjoni Spanjola ta' Veneziola hija l-Venezwela. Martín Fernández de Enciso, membru tal-ekwipaġġ ta' Vespucci u Ojeda, ta' verżjoni differenti. Fix-xogħol tiegħu Summa de Geography, jistqarr li l-ekwipaġġ sab popli indiġeni li sejħu lilhom infushom Veneciuela. Għalhekk, l-isem "Venezuela" seta' evolva mill-kelma indiġena. Preċedentement, l-isem uffiċjali kien l-Stat tal-Venezwela (1830–1856), ir-Repubblika tal-Venezwela (1856–1864), Stati Uniti tal-Venezwela (1864–1953), u għal darb'oħra r-Repubblika tal-Venezwela (1953–1999). == Storja == === Storja prekolombjana === [[File:IdolosRoques.jpg|thumb|left|Immaġni tal-kult skolpita fiċ-ċeramika, Arċipelagu Los Roques.]] [[File:Petroglifo, Parque Waraira Repano.jpg|thumb|left|Petroglyph fil-Park Nazzjonali Waraira Repano.]] Hemm evidenza li kien hemm preżenza umana fiż-żona bħalissa magħrufa bħala l-Venezwela madwar 15,000 sena ilu. Instabu għodod fuq it-terrazzi għoljin tax-xmara tax-Xmara Pedregal fil-punent tal-Venezwela. Artifacts tal-kaċċa tal-Pleistocene tard, inklużi l-lanza, instabu f'serje simili ta' siti fil-majjistral tal-Venezwela; Skont id-dating bir-radjukarbonju, dawn iddataw għal bejn 13,000 u 7,000 QK. Mhux magħruf kemm kienu jgħixu nies fil-Venezwela qabel il-konkwista Spanjola; Ġie stmat għal miljun. Minbarra l-popli indiġeni magħrufa llum, il-popolazzjoni kienet tinkludi gruppi bħall-Kalina (Karibs), Auaké, Caquetio, Mariche u Timoto-Cuicas. Il-kultura Timoto-Cuica kienet l-aktar soċjetà kumplessa fil-Venezwela prekolombjana, b'rħula permanenti ppjanati minn qabel imdawra b'għelieqi imwarrbin imsaqqija. Id-​djar tagħhom kienu magħmula mill-​ġebel u l-​injam b'soqfa tal-​pajm. Kienu paċifiċi u jiddependu fuq it-tkabbir tal-għelejjel. L-għelejjel reġjonali kienu jinkludu patata u ullucos. Ħallew l-arti, partikolarment fuħħar antropomorfiku, iżda l-ebda monumenti kbar. Huma mibrum fibri tal-pjanti biex jinsġu fi tessuti u twapet għad-djar. Huma akkreditati li ivvintaw l-arepa, staple fil-kċina Venezwelana. Wara l-konkwista, il-popolazzjoni naqset b'mod sinifikanti, prinċipalment minħabba t-tixrid ta' mard infettiv mill-Ewropa. Kien hemm żewġ assi ewlenin tal-popolazzjoni pre-Kolombjana mit-tramuntana għan-nofsinhar: kienu jkabbru qamħ fil-punent u kassava fil-lvant. Partijiet kbar tal-pjanuri kienu kkultivati ​​b'taħlita ta' slash and burn u agrikoltura sedentarja permanenti. === Kolonizzazzjoni === [[File:Musterung-Welser-Armada.png|thumb|left|In-Navy Welser Ġermaniża qed tesplora l-Venezwela. Il-Welsers Ġermaniżi ħakmu l-Venezwela mill-1528 sal-1546, qabel ma reġgħet ittieħdet mill-Imperu Spanjol. Pittura mill-1560 minn Hieronymus Köler.]] Fl-1498, matul it-tielet vjaġġ tiegħu lejn l-Ameriki, Kristofru Kolombu salpa ħdejn id-Delta tal-Orinoco u niżel fil-Golf ta' Paria. Sorpriż bil-kurrent marittimu kbir ta' ilma ħelu li ddevja l-kors tiegħu lejn il-lvant, Columbus esprima f’ittra lil Isabella u Ferdinand li żgur laħaq il-Ġenna fid-Dinja (ġenna terrestri): Dawn huma sinjali kbar tal-Ġenna Terrestri. għax qatt ma qrajt jew smajt li hemm daqshekk ilma ħelu ġewwa u daqshekk qrib l-ilma mielaħ; It-temperatura ħafifa ħafna wkoll tikkorrobora dan; u jekk l-ilma li nitkellem dwaru ma ġejx mill-Ġenna, allura hija meravilja akbar, għax ma nemminx li xmara daqshekk kbira u fonda qatt kienet magħrufa li teżisti f'din id-dinja. Il-kolonizzazzjoni Spanjola tal-Venezwela kontinentali bdiet fl-1522, u stabbilixxiet l-ewwel insedjament permanenti tagħhom fl-Amerika t'Isfel fil-belt attwali ta' Cumaná. ==== Kolonizzazzjoni Ġermaniża ==== Fis-seklu 16, ir-Re ta' Spanja ta għotja lill-familja Ġermaniża Welser. Klein-Venedig saret l-aktar inizjattiva estensiva fil-kolonizzazzjoni Ġermaniża tal-Ameriki mill-1528 sal-1546. Il-Welsers kienu bankiera tal-Habsburgs u finanziaturi ta' Karlu V, Imperatur Ruman Imqaddes, li kien sultan ta' Spanja u kien ħa self kbir mingħandhom biex iħallas tixħim għall-elezzjoni imperjali tiegħu. Fl-1528, Karlu V ta lill-Welsers id-dritt li jesploraw, jiggvernaw u jikkolonizzaw it-territorju, kif ukoll li jfittxu l-belt mitika tad-deheb ta' El Dorado. L-ewwel expedition kienet immexxija minn Ambrosius Ehinger, li stabbilixxa Maracaibo fl-1529. Wara l-mewt tal-ewwel Ehinger (1533), imbagħad Nikolaus Federmann u Georg von Speyer (1540), Philipp von Hutten baqa' jesplora l-intern. Fl-assenza ta' von Hutten mill-kapitali provinċjali, il-kuruna ta' Spanja talbet id-dritt li taħtar gvernatur. Malli Hutten irritorna lejn il-kapitali, Santa Ana de Coro, fl-1546, il-gvernatur Spanjol Juan de Carvajal kellu maqtula lil Hutten u Bartholomeus VI. Welser. Charles V sussegwentement irrevoka l-għotja ta' Welser. Il-Welsers ittrasportaw minaturi Ġermaniżi, kif ukoll 4,000 skjav Afrikan, lejn il-kolonja biex iħawlu pjantaġġuni tal-kannamieli. Ħafna settlers Ġermaniżi mietu minn mard tropikali, li ma kellhom ebda immunità għalih, jew minn gwerer ma' l-abitanti indiġeni. === Tard tas-seklu 16 sal-bidu tas-seklu 18 === [[File:1562 Diego Gutierrez Amazonas.jpg|thumb|left|«Nova Andaluzia» u Paria fuq mappa Spanjola mill-1562]] [[File:Mapa de Venezuela 1635.jpg|thumb|Il-provinċja tal-Venezwela u l-parti tan-nofsinhar ta' Nueva Andalucía. Mappa tal-1635.]] Kaċikijiet indiġeni (mexxejja) bħal Guaicaipuro (c. 1530–1568) u Tamanaco (miet fl-1573) ippruvaw jirreżistu l-inkursjonijiet Spanjoli, iżda l-ġodda eventwalment irażżnuhom. Fis-seklu 16, matul il-kolonizzazzjoni Spanjola, popli indiġeni bħall-Mariches, dixxendenti tal-Kalina, ikkonvertew għall-Kattoliċiżmu Ruman. Xi tribujiet jew mexxejja reżistenti huma mfakkar fl-ismijiet tal-postijiet, inklużi Caracas, Chacao, u Los Teques. L-ewwel insedjamenti kolonjali kienu ċċentrati fuq il-kosta tat-Tramuntana, iżda f'nofs is-seklu 18, l-Ispanjol avvanzat aktar 'l ġewwa tul ix-Xmara Orinoco. Hawnhekk, il-Ye'kuana organizzaw reżistenza fl-1775-76. L-insedjamenti tal-Lvant tal-Venezwela ta' Spanja ġew inkorporati fil-provinċja ta' Nueva Andalucía. Amministrata mill-Qorti Rjali ta 'Santo Domingo mill-bidu tas-seklu 16, il-biċċa l-kbira tal-Venezwela saret parti mill-Viċiroyalty ta' New Granada fil-bidu tas-seklu 18, u mbagħad ġiet riorganizzata bħala Kaptanja Ġenerali awtonoma li bdiet fl-1777. Caracas, imwaqqfa fiċ-ċentru ċentrali. reġjun kostali fl-1567, kien jinsab tajjeb biex isir post ewlieni, li kien qrib il-port kostali ta 'La Guaira u f'wied, f'firxa muntanjuża, li pprovdiet fortizza difensiva kontra l-pirati u klima aktar sħuna. [[File:Venezuela en 1810.jpg|thumb|left|Mappa tal-Kaptanja Ġenerali tal-Venezwela fl-1810, minn Agustín Codazzi.]] === Indipendenza u seklu 19 === [[File:Simón Bolívar by Ricardo Acevedo Bernal.jpg|thumb|Il-Liberatur, Simón Bolívar.]] [[File:Martin Tovar y Tovar 02.jpg|thumb|left|L-iffirmar tal-indipendenza tal-Venezwela, pittura minn Martín Tovar y Tovar.]] [[File:19 de abril.jpg|thumb|Rivoluzzjoni tad-19 ta' April, 1810, bidu ta' l-indipendenza tal-Venezwela, minn Martín Tovar y Tovar]] [[File:John J. Peoli - General Jose Antonio Paez - 1910.10.4 - Smithsonian American Art Museum.jpg|thumb|left|José Antonio Páez Herrera, kap tal-armata nazzjonali u kap militari tad-dipartiment tal-Venezwela, mexxa fl-1826 il-moviment separatista magħruf bħala La Cosiata, li ssepara lill-Venezwela mill-Gran Kolombja fl-1830.]] [[File:Combate de Maiquetia, el 2 de septiembre de 1859.jpg|thumb|Battalja ta' Maiquetia fit-2 ta' Settembru, 1859, parti mill-Gwerra Federali]] Wara rewwixti falluti, il-Venezwela, taħt it-tmexxija ta' Francisco de Miranda, marixxall tal-Venezwela li kien iġġieled fir-rivoluzzjonijiet Amerikani u Franċiżi, iddikjarat l-indipendenza bħala l-Ewwel Repubblika tal-Venezwela fil-5 ta' Lulju, 1811. Din bdiet il-Gwerra tal-Indipendenza mill-Venezwela. Terremot devastanti ta' Caracas fl-1812, flimkien mar-ribelljoni tal-llaneros Venezwelani, għenu biex iwaqqgħu r-repubblika. Simón Bolívar, mexxej ġdid tal-forzi tal-indipendenza, nieda l-Kampanja Ammirabbli tiegħu fl-1813 minn New Granada, u ħa l-biċċa l-kbira tat-territorju u ġie pproklamat bħala Il-Liberatur. It-Tieni Repubblika tal-Venezwela ġiet ipproklamata fis-7 ta' Awwissu, 1813, iżda damet biss ftit xhur qabel ma' tgħaffeġ mill-mexxej tar-Royalist José Tomás Boves u l-armata personali tiegħu ta' llaneros. It-tmiem tal-invażjoni Franċiża tal-patrija ta' Spanja fl-1814 ppermetta li tasal forza expeditionary kbira taħt il-kmand tal-Ġeneral Pablo Morillo, bil-għan li jirkupra t-territorju mitluf fil-Venezwela u New Granada. Meta l-gwerra laħqet staġnar fl-1817, Bolívar stabbilixxa mill-ġdid it-Tielet Repubblika tal-Venezwela f'territorju li għadu kkontrollat ​​mill-patrijotti, l-aktar fir-reġjuni ta' Guyana u Llanos. Din ir-repubblika ma damitx wisq peress li sentejn biss wara, waqt il-Kungress ta' Angostura tal-1819, l-għaqda tal-Venezwela ma' New Granada ġiet iddekretata biex tifforma r-Repubblika tal-Kolombja. Il-gwerra kompliet sakemm inkisbu r-rebħa u s-sovranità sħiħa wara l-Battalja ta' Carabobo fl-24 ta' Ġunju, 1821. Fl-24 ta' Lulju, 1823, José Prudencio Padilla u Rafael Urdaneta għenu biex jissiġillaw l-indipendenza tal-Venezwela bir-rebħa tagħhom fil-Battalja tal-Lag Maracaibo. Il-kungress ta' New Granada ta lil Bolívar il-kontroll tal-armata ta' Granada; Fil-kap tiegħu, huwa ħeles diversi pajjiżi u waqqaf ir-Repubblika tal-Kolombja (Gran Colombia). Sucre ħeles lill-Ekwador u sar it-tieni president tal-Bolivja. Il-Venezwela baqgħet parti mill-Gran Kolombja sal-1830, meta ribelljoni mmexxija minn José Antonio Páez ppermettiet il-proklamazzjoni ta' Venezwela indipendenti ġdida, fit-22 ta' Settembru; Páez sar l-ewwel president tal-Stat il-ġdid tal-Venezwela. Bejn kwart u terz tal-popolazzjoni tal-Venezwela ntilfet matul dawn l-għoxrin sena ta' gwerra (inklużi bejn wieħed u ieħor nofs il-Venezwelani ta' dixxendenza Ewropea), li sal-1830, kienet stmata għal 800,000. Fil-bandiera tal-Venezwela, isfar jirrappreżenta l-ġid tal-art, blu l-baħar li jifred il-Venezwela minn [[Spanja]], u aħmar id-demm imxerred mill-eroj tal-indipendenza. [[File:Catedral de Caracas 1867.jpg|thumb|Katidral ta' [[Caracas]], fl-1867.]] [[File:Road to Petare.jpg|thumb|left|Camino de Petare fl-aħħar tas-seklu 19]] [[File:Terremoto de Mérida de 1894.jpg|thumb|Ħsara kkawżata mit-terremot kbir tal-Andes tal-1894.]] [[File:Cipriano Castro in Caracas, 1899.jpg|thumb|left|Dħul ta' Cipriano Castro f'[[Caracas]] fl-1899]] L-iskjavitù fil-Venezwela ġiet abolita fl-1854. Ħafna mill-storja tal-Venezwela fis-seklu 19 kienet ikkaratterizzata minn taqlib politiku u ħakma dittatorjali, inkluż il-mexxej tal-indipendenza José Antonio Páez, li rebaħ il-presidenza tliet darbiet u serva 11-il sena bejn l-1830 u l-1863. Dan laħaq il-qofol tiegħu fil-Gwerra Federali (1859-1863). Fit-tieni nofs tas-seklu, Antonio Guzmán Blanco, kawdillo ieħor, serva 13-il sena, bejn l-1870 u l-1887, bi tliet presidenti oħra mxerrda. Fit-28 ta' April 1894, seħħ terremot ta' kobor X fl-istat ta' Mérida, li kkawża 350 mewta u qerda fil-belt. Fl-1895, tilwima li ilha fit-tul l-[[Renju Unit]] dwar it-territorju Essequibo, li l-[[Renju Unit]] sostniet bħala parti mill-Gujana Brittanika u l-Venezwela meqjusa bħala territorju tal-Venezwela, faqqgħet fil-Kriżi tal-Venezwela tal-1895. It-tilwima saret kriżi diplomatika meta l-lobbyist tal-Venezwela, William L. Scruggs, ipprova jargumenta li l-kondotta Brittanika dwar il-kwistjoni kisret id-Duttrina Monroe tal-[[Stati Uniti]] tal-1823, u uża l-influwenza tiegħu f'[[Washington (Distrett ta' Columbia)|Washington D.C.]], biex isegwi l-kwistjoni. Il-President tal-[[Stati Uniti]] Grover Cleveland imbagħad adotta interpretazzjoni wiesgħa tad-duttrina li ddikjarat interess Amerikan fi kwalunkwe materja fl-emisfera. Il-[[Renju Unit]] eventwalment qablet mal-arbitraġġ, iżda fin-negozjati dwar it-termini tagħha kienet kapaċi tipperswadi lill-[[Istati Uniti]] fuq ħafna dettalji. Tribunal iltaqa' f'[[Pariġi]] fl-1898 biex jiddeċiedi l-kwistjoni u fl-1899 ta' l-biċċa l-kbira tat-territorju kkontestat lill-Gujana Brittanika. Fl-1899, Cipriano Castro, megħjun minn ħabib tiegħu Juan Vicente Gómez, ħa l-poter f'[[Caracas]]. Castro naqas mid-djun barranin konsiderevoli tal-Venezwela u rrifjuta li jħallas kumpens lill-barranin li nqabdu fil-gwerer ċivili tal-Venezwela. Dan wassal għall-Kriżi tal-Venezwela tal-1902–1903, li fiha l-[[Renju Unit]], il-[[Ġermanja]] u l-[[Italja]] imponew imblokk navali qabel ma ġie miftiehem arbitraġġ internazzjonali fil-Qorti Permanenti tal-Arbitraġġ il-ġdida. Fl-1908, faqqgħet tilwima oħra mal-Pajjiżi l-Baxxi, li ġiet solvuta meta Castro mar il-Ġermanja għall-kura medika u malajr twaqqa' minn Juan Vicente Gómez (1908-1935). === seklu 20 === [[File:Ciudad de Valencia (1900).jpg|thumb|left|Valencia madwar is-sena 1900.]] [[File:Terremoto de San Narciso de 1900 04.webp|thumb|Terremot San Narciso, sena 1900.]] [[File:Juan Vicente Gómez camina por las calles de caracas a pocos días de haber accedido al poder.jpg|thumb|left|Juan Vicente Gómez jimxi fit-toroq ta' Caracas ftit jiem biss wara li tela' fil-poter fl-1908.]] [[File:Beaches of Macuto, 1911.jpg|thumb|Bajja ta' Macuto fl-1911]] [[File:Terremoto cumana.jpg|thumb|left|Cumaná wara t-terremot tas-17 ta' Jannar, 1929.]] [[File:Miramar Hotel, Macuto, 1922.jpg|thumb|Terrazzin tal-Lukanda Miramar f'Macuto fl-1929]] [[File:Stadsgezicht met Hotel Majestica in Caracas in Venezuela, Bestanddeelnr 252-8437.jpg|thumb|left|[[Caracas]] matul l-1940s.]] [[File:Militares en la azotea del congreso de Venezuela en 1948.jpg|thumb|left|Militari fuq il-bejt tal-kungress waqt il-kolp ta' stat fil-Venezwela fl-1948]] [[File:Antigua Catedral de El Tocuyo 03.jpg|thumb|El Tocuyo, Lara, qabel it-terremot tal-1950.]] [[File:Sabana Grande. Caracas. Año 1954.png|thumb|left|Sabana Grande, Caracas, 1954]] [[File:Rómulo Betancourt, 1961.jpg|thumb|left|Rómulo Betancourt (president 1945-1948 / 1959-1964), wieħed mill-mexxejja demokratiċi ewlenin tal-Venezwela.]] It-terremot ta' Caracas tal-1900 — magħruf ukoll bħala t-terremot ta' San Narċiż, isem li ħa mill-festa tal-qaddis Kattoliku li tiġi ċċelebrata f'dik id-data — kien avveniment sismiku li laqat iċ-ċentru tal-Venezwela fl-4:42 ta' filgħodu fid-29 ta' Ottubru 1900. B’kobor stmat li jvarja bejn 7.6 u 8.0, it-terremot ħalla warajh 20 persuna mejta u 60 midruba. Fid-19 ta' Diċembru tal-1908, fil-Venezwela twettaq kolp ta' stat bla tixrid ta' demm, immexxi mill-Viċi President Juan Vicente Gómez kontra d-dittatur Cipriano Castro. L-iskoperta ta' depożiti ta' żejt enormi fil-Lag Maracaibo matul l-[[Ewwel Gwerra Dinjija]] kienet kruċjali għall-Venezwela u ttrasformat l-ekonomija tagħha milli tiddependi ħafna fuq l-esportazzjonijiet agrikoli. Dan wassal għal boom li dam fis-snin tmenin; Fl-1935, il-prodott gross domestiku per capita tal-Venezwela kien l-ogħla fl-Amerika Latina. Gómez ibbenefika ħafna minn dan, hekk kif il-korruzzjoni ffjorixxiet, iżda fl-istess ħin, is-sors il-ġdid tad-dħul għenu jiċċentralizza l-istat u jiżviluppa l-awtorità tiegħu. Fis-17 ta' Jannar tal-1929, fis-07:45 (ħin lokali), terremot laqat iż-żona ta' Cúmana; dan dam bejn ħames u ħmistax-il sekonda u kien akkumpanjat minn ħoss qawwi u f'daqqa, u ħasad il-ħajja ta' madwar 1,600 persuna. Barra minn hekk, ġiet osservata mewġa ta’ tsunami għolja bejn erba' u ħames metri, li affettwat il-Golf kollu ta' Cariaco. Huwa baqa' l-aktar bniedem b'saħħtu fil-Venezwela sal-mewt tiegħu fl-1935. Is-sistema tad-dittatorjat Gomecista (1935–1945) kompliet fil-biċċa l-kbira taħt Eleazar López Contreras, iżda bdiet fl-1941, taħt Isaías Medina Angarita, kienet rilassata. Angarita tat sensiela ta' riformi, fosthom il-legalizzazzjoni tal-partiti politiċi kollha. Wara t-[[Tieni Gwerra Dinjija]], l-immigrazzjoni min-Nofsinhar tal-Ewropa u l-pajjiżi ifqar tal-Amerika Latina ddiversifikaw b'mod partikolari s-soċjetà Venezwelana. Fl-1945, kolp ta' stat ċivili-militari waqqa' lil Medina Angarita u wassal għal perjodu ta' gvern demokratiku (1945–1948) taħt il-partit Azzjoni Demokratika tas-sħubija tal-massa, inizjalment taħt Rómulo Betancourt, sakemm Rómulo Gallegos rebaħ l-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela fl-1947 (l-ewwel elezzjonijiet ħielsa u ġusti fil-Venezwela). Gallegos ħakem sakemm twaqqa' minn ġunta militari mmexxija mit-trijonvirat Luis Felipe Llovera Páez, Marcos Pérez Jiménez, u l-Ministru tad-Difiża ta' Gallegos Carlos Delgado Chalbaud, fil-kolp ta' stat tal-Venezwela tal-1948. <gallery> File:Marcos Pérez Jiménez 1952.JPG|Marcos Pérez Jiménez fid-diskors inawgurali tiegħu fl-1952. File:Suárez Flamerich y PJ.jpg|Suárez Flamerich u Marcos Pérez Jiménez waqt l-ewwel xogħlijiet tal-Highway Caracas-La Guaira. File:Inauguracicon del Centro Simon Bolivar, Venezuela 1954.png|Inawgurazzjoni taċ-Ċentru Simón Bolívar minn Marco Perez Jimenes fl-1954. File:Marcos Pérez Jiménez en BAEL.jpg|Marcos Pérez Jiménez jirrevedi l-inawgurazzjoni tal-Bażi tal-Ajru El Libertador. File:Protestas Contra MPJ en Noviembre de 1957 en Venezuela.jpg|Protesti kontra Marcos Pérez Jiménez fil-21 ta' Novembru, 1957. File:Afiche contra la dictadura de Marcos Pérez Jiménez.jpg|Protesti kontra Marcos Pérez Jiménez fl-1958. File:23 de Enero de 1958.png|Kolp ta' stat fil-Venezwela tal-1958. </gallery> [[File:Raúl Leoni 1965.jpg|thumb|left|Raúl Leoni fl-1965 (Kien id-39 President tar-Repubblika tal-Venezwela mill-11 ta' Marzu, 1964 sal-11 ta' Marzu, 1969)]] [[File:Carlos Andrés Pérez.jpg|thumb|Il-President Carlos Andrés Pérez]] L-aktar raġel b'saħħtu fil-ġunta militari (1948-1958) kien Pérez Jiménez u kien suspettat li kien wara l-mewt ta' Chalbaud, li miet f'ħtif ħażin fl-1950. Meta l-ġunta tilfet b'mod mhux mistenni l-elezzjoni presidenzjali tal-1952, injorat il- riżultati u Jiménez ġie installat bħala president Jiménez tkeċċa fit-23 ta' Jannar, 1958. Fi sforz biex tiġi kkonsolidata demokrazija żagħżugħa, it-tliet partiti politiċi ewlenin (Accion Democratica (AD), COPEI u Unión Republicana Democratica (URD), bl-eċċezzjoni notevoli tal-Partit Komunista tal-Venezwela), iffirmaw il-ftehim dwar il-qsim tal-poter tal-Patt Puntofijo. AD u COPEI ddominaw il-pajsaġġ politiku għal erba' deċennji. Matul il-presidenzi ta' Rómulo Betancourt (1959-64, it-tieni mandat tiegħu) u Raúl Leoni (1964-69), seħħew movimenti importanti ta' gwerillieri. Il-maġġoranza ħallew l-armi tagħhom taħt l-ewwel presidenza ta' Rafael Caldera (1969-74). Caldera kien rebaħ l-elezzjonijiet tal-1968 għall-COPEI, l-ewwel darba li partit minbarra Azzjoni Demokratika sar president permezz ta' elezzjoni demokratika. L-ordni demokratika l-ġdida kellha l-antagonisti tagħha. Betancourt sofra attakk ippjanat mid-dittatur Dumnikan Rafael Trujillo fl-1960, u xellugin esklużi mill-Patt bdew ribelljoni billi organizzaw ruħhom fil-Forzi Armati tal-Ħelsien Nazzjonali, sponsorjati mill-Partit Komunista u Fidel Castro. Fl-1962 ippruvaw jiddestabilizzaw il-militar, b'ribelli falluti. Betancourt ippromwova politika barranija, id-Duttrina Betancourt, li fiha rrikonoxxa biss gvernijiet eletti b'vot popolari. [[File:Caracas Sabana Grande 1973.jpg|thumb|left|Distrett ta' Sabana Grande, Caracas (1973)]] [[File:Luis Herrera Campins.jpg|thumb|Luis Herrera Campíns (Kien id-43 President tar-Repubblika tal-Venezwela mill-12 ta' Marzu, 1979 sal-2 ta' Frar, 1984)]] [[File:Bancomaracaibo pierregb.jpg|thumb|left|Kwartieri ġenerali tal-Banco de Maracaibo fi Pjazza Venezwela (Plaza Venezuela), Caracas fl-1985 jew il-bidu tad-disgħinijiet.]] [[File:Hotel Rasil y Centro Comercial Compostela -Puerto Ordaz.jpg|thumb|Il-belt ippjanata ta' Puerto Ordaz (imwaqqfa fl-1961) fil-bidu tas-snin tmenin.]] [[File:Lusinchi 89.JPG|thumb|left|Jaime Lusinchi (Kien id-43 President tar-Repubblika tal-Venezwela mill-2 ta' Frar, 1984 sal-2 ta' Frar, 1989)]] [[File:1972. Rafael Caldera - Los Causahabientes.jpg|thumb|Rafael Caldera kien l-40 u l-45 president tal-Venezwela fil-perjodi (11 ta' Marzu, 1969-12 ta' Marzu, 1974 u 2 ta' Frar, 1994-2 ta' Frar, 1999)]] Fid-29 ta' Lulju, 1967, fit-8:05 ta' filgħaxija, terremot laqat lil Caracas u lill-kosta ċentrali (La Guaira). L-epiċentru tiegħu kien jinsab fuq il-kosta ċentrali, 20 km ’il bogħod minn Caracas, u l-avveniment dam għaddej 35 sekonda. Dan il-fenomenu sismiku affettwa l-aktar iż-żoni ta' Altamira u Los Palos Grandes, kif ukoll il-kosta ċentrali. Wara t-terremot seħħew theżżiżiet sekondarji ta' intensità aktar baxxa. Id-Distrett Federali (illum id-Distrett Kapitali) intlaqat minn terremot li kejjel bejn 6.5 u 6.7 fuq l-iskala Richter, u li dam bejn 35 u 55 sekonda. Fiż-żona ta' Caracas, l-għadd tal-vittmi kien ta' 2,000 persuna midruba u 236 mejta. Il-ħsara lill-proprjetà qabżet l-10 miljun dollaru Amerikan. L-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela tal-1973 ta' Carlos Andrés Pérez ħabtet ma' kriżi taż-żejt, li fiha d-dħul tal-Venezwela sploda hekk kif il-prezzijiet taż-żejt żdiedu; L-industriji taż-żejt ġew nazzjonalizzati fl-1976. Dan wassal għal żidiet massivi fl-infiq pubbliku, iżda wkoll żidiet fid-djun barranin, sakemm il-kollass tal-prezzijiet taż-żejt matul it-tmeninijiet iddgħajfet l-ekonomija. Meta l-gvern beda jiżvaluta l-munita fl-1983 biex jissodisfa l-obbligi finanzjarji tiegħu, l-istandards tal-għajxien naqsu b'mod drammatiku. Politiki ekonomiċi falluti u korruzzjoni dejjem tikber fil-gvern wasslu għal żieda fil-faqar u l-kriminalità, l-indikaturi soċjali għall-agħar, u żieda fl-instabilità politika. Fis-snin tmenin, il-Kummissjoni Presidenzjali għar-Riforma tal-Istat (COPRE) ħarġet bħala mekkaniżmu għall-innovazzjoni politika. Il-Venezwela ddeċentralizzat is-sistema politika tagħha u diversifikat l-ekonomija tagħha, u naqqset id-daqs tal-Istat. Il-COPRE ħadmet bħala mekkaniżmu ta' innovazzjoni, anke billi inkorpora fl-aġenda politika kwistjonijiet li kienu ġew esklużi mid-deliberazzjoni pubblika mill-atturi ewlenin tas-sistema demokratika. L-aktar suġġetti diskussi ġew inkorporati fl-aġenda pubblika: id-deċentralizzazzjoni, il-parteċipazzjoni politika, il-muniċipalizzazzjoni, ir-riformi tal-ordni ġudizzjarja u r-rwol tal-Istat fi strateġija ekonomika ġdida. Ir-realtà soċjali għamlet il-bidliet diffiċli biex jiġu implimentati. Il-kriżijiet ekonomiċi tas-snin 80 u 90 wasslu għal kriżi politika. Fid-19 ta' Diċembru, 1982, faqqgħet nirien fl-impjant termoelettriku “Ricardo Zuloaga” u li kien jinsab fiż-żona ta' Arrecifes f'Tacoa, f'dik li dak iż-żmien kienet id-Dipartiment ta’ Vargas tad-Distrett Federali, fil-Venezwela — u dan irriżulta fil-mewt ta' aktar minn 180 persuna. Mijiet ta' nies inqatlu mill-forzi tas-sigurtà u l-militar fl-irvellijiet ta' Caracazo tal-1989, matul it-tieni mandat presidenzjali ta' Carlos Andrés Pérez (1989-1993) u wara l-implimentazzjoni ta' miżuri ta' awsterità ekonomika. Hugo Chávez, li fl-1982 kien wiegħed li jkeċċi gvernijiet b'żewġ partiti, uża rabja dejjem tikber fuq miżuri ta' awsterità ekonomika biex jiġġustifika attentat ta' kolp ta' stat fi Frar tal-1992; It-tieni attentat ta' kolp ta' stat seħħ f'Novembru. Il-President Carlos Andrés Pérez (ri-elett fl-1988) tneħħa taħt akkużi ta' abbuż fl-1993, li wassal għall-presidenza interim ta' Ramón José Velásquez (1993-1994). Fit-28 ta' Settembru 1993, seħħew splużjoni u nirien sussegwenti fil-kilometru 57 tal-awtostrada *Regional Center Highway*, qrib il-belt ta' Las Tejerías fl-Istat ta' Aragua — li ​​tinsab madwar 60 kilometru ’l bogħod minn Caracas, il-Venezwela. L-isplużjoni kienet ikkawżata mit-titqib aċċidentali ta' pajp tal-gass taħt l-art waqt l-installazzjoni ta' netwerk ġdid tal-fibra ottika tul l-awtostrada. Skont ċifri uffiċjali, mietu 42 persuna u ndarbu 14-il persuna oħra. Il-mexxej tal-kolp ta' stat Chávez kien maħfra f'Marzu 1994 mill-President Rafael Caldera (1994-1999, it-tieni mandat tiegħu), b'sala nadifa u d-drittijiet politiċi tiegħu rrestawrati, li ppermettielu jirbaħ u jżomm il-presidenza kontinwament mill-1999. sal-mewt tiegħu fl-2013. Chávez rebaħ l-elezzjonijiet tal-1998, 2000, 2006 u 2012 u r-referendum presidenzjali tal-2004. === Dittatorjat tax-Xellug Estrem === ==== Il-gvern tax-xellug estrem ta' Chávez: 1999-2013 ==== Kollass ta' fiduċja fil-partiti eżistenti wassal biex Hugo Chávez jiġi elett president fl-1998 u t-tnedija sussegwenti ta' "Rivoluzzjoni Bolivariana", li bdiet b'assemblea kostitwenti fl-1999 biex tikteb Kostituzzjoni ġdida. Hekk kif il-Venezwelani kienu qed jippreparaw biex jivvutaw fir-referendum dwar kostituzzjoni ġdida għall-pajjiż, skedat għall-għada, ix-xita qawwija kompliet tul il-kosta ċentrali. Il-pompieri fir-reġjun ikkunsidraw li jiddikjaraw stat ta' emerġenza. Ix-xita laħqet l-400 mm. Wara li r-rapporters staqsew jekk ix-xita kinitx se twassal għas-sospensjoni tal-proċess elettorali, il-President Hugo Chávez ikkwota l-kliem ta' Simón Bolívar, mitkellem fis-26 ta’ Marzu 1812 (matul il-ġlieda għall-indipendenza), fuq il-fdalijiet ta' tempju minuti wara terremot qawwi f’Caracas: “Jekk in-natura topponina, aħna niġġieldu kontriha u nġegħluha tobdilna.” Il-15 ta' Diċembru, 1999 jibqa' mfakkar bħala “l-jum li l-muntanja avvanzat lejn il-baħar.” Ix-xita qawwija tal-aħħar jiem wasslet għal valangi estensivi ta' art u tajn fuq l-għoljiet tal-muntanji tas-Serranía del Ávila, li kkawżaw għargħar immens u vjolenti tax-xmajjar, li l-fluss tagħhom normalment ikun żgħir minħabba t-tul qasir tagħhom (ix-Xmara San Julián, li toriġina fil-Pico Oriental de la Silla de Caracas, f'għoli ta' 2640 m ’il fuq mil-livell tal-baħar, u tisfa' fil-baħar f’Caraballeda, hija twila biss 9.82 km minkejja li hija waħda mill-itwal). U minħabba l-għoljiet weqfin tal-baċiri tagħhom, jibdew iġorru ammonti kbar ta' sediment, volumi immensi ta' ilma, u blat enormi sa 9 metri fid-dijametru (id-daqs ta' xarabank), u jilħqu veloċitajiet sa 60 km/h jew aktar u fond sa 9 metri. Dan kollu jikkawża għargħar u qerda kbira fl-ibliet li jinsabu fuq il-fannijiet alluvjali ffurmati minn dawn ix-xmajjar tul il-kosta tat-tramuntana tal-Venezwela. Naturalment, dawn l-ibliet ġew stabbiliti fuq dawn il-fannijiet alluvjali, li huma ż-żoni bl-aktar għoljiet ġentili fir-reġjun, sa mill-perjodu viċi-rejali. Iżda preċiżament minħabba dan, il-qerda tiżdied hekk kif il-materjal kollu li jġorr ix-xmajjar jakkumula hekk kif l-ilmijiet tagħhom jitilfu l-veloċità. Il-pajjiż, f'nofs l-elezzjonijiet, fil-biċċa l-kbira mhux konxju tas-sitwazzjoni fl-istati milquta, u l-midja tibda tirrapporta dwar l-avveniment. It-traġedja ta' Vargas, magħrufa wkoll bħala l-valanga ta' Vargas, tirreferi għas-sensiela ta' valangi ta' tajn, valangi ta' art, u għargħar li bdew fil-15 ta' Diċembru 1999, b'konsegwenzi devastanti għall-pajjiż. Filwaqt li l-għadd tal-imwiet mhux uffiċjali, l-istimi jvarjaw minn mijiet sa eluf (minn inqas minn 700 sa 30,000 skont is-sors), u l-għadd ta' nies milquta, ukoll mhux ikkonfermat, huwa stmat li huwa fl-għexieren ta' eluf. Dan l-avveniment huwa elenkat fil-Guinness Book of World Records bħala l-aktar valanga qattiela fl-istorja tal-Venezwela. L-aktar żoni milquta mid-diżastru naturali tal-15, 16, u 17 ta' Diċembru kienu l-kosti tal-istati ta' Vargas, Miranda, u Falcón. Eluf ta' nies ġew spostati, u bliet sħaħ ġew devastati. L-infrastruttura mitlufa fid-diżastru inkludiet universitajiet, lukandi kbar, klabbs, komunitajiet importanti, u toroq, fost affarijiet oħra. Kien hemm diversi lmenti dwar kif l-awtoritajiet immaniġġjaw id-diżastru u dwar ir-rifjut ta’ Chavez tal-għajnuna tal-Istati Uniti, il-ġestjoni ħażina tal-fondi pubbliċi u d-devjazzjoni tal-għajnuna umanitarja, il-ħin ta’ reazzjoni tat-timijiet ta' emerġenza, serqiet u għajbien furzat, fost affarijiet oħra. <gallery> File:Caraballeda 1999 Deposits and Damage.jpg|Depożiti u Ħsara ta' Caraballeda tal-1999 File:Los Corales (Vargas 2000).JPG|Los Corales, lokal 75% meqrud. File:Caribe y Caraballeda diciembre 2000 007.jpg|Il-Karibew u Caraballeda fl-istat ta' Vargas sena wara l-valanga ta' Diċembru 1999 (2000) File:Partially collapsed building, Vargas 1999.jpg|Il-bini waqa' parzjalment; iż-żona li waqgħet ġiet imminata meta flussi ta' debris qerdu s-sular t'isfel. File:Caribe y Caraballeda Enero 2000 011.jpg|Caraballeda xahar wara l-Valla ta' Vargas (l-Ewwel Traġedja ta' Vargas) f'Jannar 2000. File:Vargas debris flow deposits 1999.jpg|Depożitu ta' fluss ta' debris ta' 2.9 metri ħxuna minn Diċembru 1999 huwa espost minn inċiżjoni fix-xmara waqt għargħar fi stadju avvanzat. File:Camuri Chico dicembre 2000 020.jpg|Bajja ta' Camuri Chico File:Caribe y Caraballeda diciembre 2000 004.jpg|Dar Caraballeda File:Carmen de Uria diciembre 2000 006.jpg|Carmen de Urea File:La Guaira diciembre 2000 070.jpg|La Guaira File:La Guaira diciembre 2000 021.jpg|La Guaira File:Las Salinas diciembre 2007 001.jpg|Las Salinas File:Macuto diciembre 2000 034.jpg|Macuto File:Montañasdeslave.jpg|Parti mill-istat ta' Vargas wara d-diżastru, b'marki tat-tajn viżibbli fuq il-muntanji. File:Vargas landslide scars 1999.jpg|(meħud kelma b'kelma mill-caption tal-USGS): Valangi baxxi li jingħaqdu flimkien mibdija fuq għoljiet weqfin f'ħamrija żviluppata fuq il-blat tal-Formazzjoni Tacagua. Valangi baxxi mibdija fuq għoljiet konkavi jew planari ngħaqdu flimkien ma' valangi oħra hekk kif ivvjaġġaw fil-kanali. Torri tat-trażmissjoni, għoli 30 m, (fuq il-lemin) għall-iskala. File:Tdv vargas.JPG|Mappa tal-istat ta' Vargas, bl-aktar żoni milquta bl-aħmar. File:Zonasafectadastragediavargas.jpg|Mappa li tagħti dettalji dwar iż-żoni affettwati (bl-aħmar). </gallery> [[File:Demostration by the opposition against the reform - caracas.jpg|thumb|Protesti f'Caracas, 2007]] Ir-Rivoluzzjoni tirreferi għal moviment soċjali populista u proċess politiku tax-xellug estrem immexxi minn Chávez, li waqqaf il-Moviment tal-Ħames Repubblika fl-1997 u l-Partit Soċjalista Magħqud tal-Venezwela fl-2007. Ir-"Rivoluzzjoni Bolivarjana" hija msemmija għal Simón Bolívar. Skont Chávez u partitarji oħra, ir-“Rivoluzzjoni Bolivarjana” fittxet li tibni moviment tal-massa biex timplimenta l-Bolivarianiżmu: demokrazija popolari, indipendenza ekonomika, distribuzzjoni ġusta tad-dħul, u tmiem il-korruzzjoni politika. Jinterpretaw l-ideat ta' Bolívar minn perspettiva populista, bl-użu ta' retorika soċjalista. Dan wassal għall-formazzjoni tal-Ħames Repubblika tal-Venezwela, komunement magħrufa bħala r-Repubblika Bolivarjana tal-Venezwela, li għadha sal-lum. Il-Venezwela ġiet ikkunsidrata bħala r-Repubblika Bolivarjana wara l-adozzjoni tal-Kostituzzjoni l-ġdida tal-1999. Wara l-elezzjoni ta' Chávez, il-Venezwela saret sistema ta' partiti dominanti, iddominata mill-Partit Soċjalista Magħqud tal-Venezwela. F'April 2002, Chávez tkeċċa għal żmien qasir mill-poter fl-attentat ta' kolp ta' stat tal-Venezwela tal-2002 wara dimostrazzjonijiet popolari mill-avversarji tiegħu, iżda Chávez irritorna wara jumejn bħala riżultat ta' dimostrazzjonijiet minn partitarji foqra ta' Chávez u azzjonijiet tal-militar. Chávez baqa' fil-poter wara strajk nazzjonali totali li dam minn Diċembru 2002 sa Frar 2003, inkluż strajk/lockout fil-kumpanija taż-żejt statali PDVSA. It-titjira tal-kapital qabel u matul l-istrajk wasslet għall-impożizzjoni mill-ġdid tal-kontrolli tal-kambju. Fl-għaxar snin ta' wara, il-gvern kien sfurzat jiżvaluta l-munita. Dawn l-iżvalutar ma tejbux is-sitwazzjoni tan-nies li jiddependu fuq prodotti importati jew prodotti prodotti lokalment li jiddependu fuq inputs importati, filwaqt li l-bejgħ taż-żejt iddenominat f'dollari jammonta għall-maġġoranza tal-esportazzjonijiet. Il-profitti mill-industrija taż-żejt intilfu għall-“inġinerija soċjali” u l-korruzzjoni, aktar milli jmorru lejn l-investimenti meħtieġa biex tinżamm il-produzzjoni taż-żejt. Chávez baqa' ħaj minn aktar testijiet politiċi, inkluż referendum ta' recall f'Awwissu 2004. Huwa ġie elett għal mandat ġdid f'Diċembru 2006 u għat-tielet mandat f'Ottubru 2012. Madankollu, qatt ma ħalu l-ġurament minħabba kumplikazzjonijiet mediċi; Miet f'Marzu tal-2013. <gallery> File:20021210-Toma-de-bomba4.jpg|Konġestjonijiet twal tat-traffiku fi stazzjonijiet tal-petrol fl-10 ta’ Diċembru 2002 waqt l-istrajk ġenerali fil-Venezwela tal-2002-2003 File:2002-2003 Colas paro petroleo 2.png|Konġestjonijiet twal tat-traffiku fi stazzjonijiet tal-petrol fl-10 ta’ Diċembru 2002 waqt l-istrajk ġenerali fil-Venezwela tal-2002-2003 File:2002-2003 Colas paro petroleo.png|Konġestjonijiet twal tat-traffiku fi stazzjonijiet tal-petrol fl-10 ta’ Diċembru 2002 waqt l-istrajk ġenerali fil-Venezwela tal-2002-2003 File:Protestas en la Universidad de Oriente Núcleo Nueva Esparta 1.jpg|thumb|Protesti f'Margarita, 2004 File:Marcha de RCTV de 2008 01.jpg||Protesti f'Caracas, 2007 </gallery> [[File:Magnitude 5.6 Sucre Venezuela 2010.jpg|thumb|iċ-ċentru sismiku tat-terremot ta' Sucre tal-2010]] Fil-15 ta' Jannar 2010, seħħ terremot bl-epiċentru tiegħu fl-istat Venezwelan ta' Sucre. Dan l-avveniment seħħ fil-grigal tal-pajjiż, irreġistra kobor ta' 5.4 fuq l-iskala Richter, u ħalla 11-il persuna midruba. ==== Il-gvern tax-xellug estrem ta' Maduro (2013-2026), u Delcy (2026-) ==== L-elezzjonijiet presidenzjali li saru f'April 2013 kienu l-ewwel minn meta Chávez ħa l-kariga fl-1999 li fihom ismu ma deherx fuq il-vot. Taħt il-gvern "Bolivarian", il-Venezwela għaddiet minn wieħed mill-aktar pajjiżi sinjuri fl-Amerika Latina għal wieħed mill-ifqar. Il-politiki soċjoekonomiċi ta' Hugo Chávez li jiddependu fuq il-bejgħ taż-żejt u l-importazzjoni ta' oġġetti rriżultaw f'ammonti kbar ta' dejn, l-ebda bidla fil-korruzzjoni fil-Venezwela, u laħqet il-qofol tagħha fi kriżi fil-Venezwela. Bħala riżultat, il-kriżi tar-refuġjati tal-Venezwela, l-akbar emigrazzjoni ta' nies fl-istorja tal-Amerika Latina, seħħet, b'aktar minn 7 miljun, madwar 20% tal-popolazzjoni tal-pajjiż, emigraw. Chávez beda l-missjonijiet Bolivariani, programmi "immirati biex jgħinu lill-foqra". Il-faqar beda jiżdied fis-snin 2010. Nicolás Maduro ġie magħżul minn Chávez bħala s-suċċessur tiegħu, u fl-2013 insemmih viċi president. Maduro ilu president tal-Venezwela mill-14 ta' April 2013, meta rebaħ l-elezzjoni presidenzjali wara l-mewt ta' Chávez, b'51% tal-voti, meta mqabbel ma' 49% ta' Henrique Capriles. Ir-Roundtable tal-Unità Demokratika sfidat l-elezzjoni ta' Maduro bħala frodi, iżda verifika ta' 56% tal-voti ma wriet l-ebda diskrepanzi, u l-Qorti Suprema tal-Venezwela ddeċidiet li Maduro kien il-president leġittimu. Il-mexxejja tal-Oppożizzjoni u xi midja internazzjonali jqisu lill-gvern ta' Maduro bħala dittatorjat. Minn Frar 2014, mijiet ta' eluf ta' nies ipprotestaw għal livelli għoljin ta' vjolenza kriminali, korruzzjoni, iperinflazzjoni, u skarsezza kronika ta' oġġetti bażiċi minħabba l-politiki tal-gvern. Id-dimostrazzjonijiet u l-irvellijiet irriżultaw f’aktar minn 40 mewt f'inkwiet bejn Chavista u dimostranti tal-oppożizzjoni. u mexxejja tal-oppożizzjoni, inklużi Leopoldo López u Antonio Ledezma, ġew arrestati. Gruppi tad-drittijiet tal-bniedem ikkundannaw l-arrest ta' López. L-elezzjonijiet parlamentari tal-2015, li saru fis-6 ta' Diċembru, 2015, irriżultaw fir-rebħa tar-Roundtable tal-Unità Demokratika (MUD), il-moviment ewlieni tal-oppożizzjoni għall-gvern tal-President Nicolás Maduro, b'56.3% tal-voti u 112 tal-voti il-167 deputat tal-Assemblea Nazzjonali (inklużi 3 deputati għar-Rappreżentanza Indiġena għall-Assemblea Nazzjonali), li jikkorrispondu għal maġġoranza kwalifikata. Il-Venezwela żvalutat il-munita tagħha fi Frar 2013 minħabba skarsezza dejjem tikber, li kienet tinkludi ħalib u ħtiġijiet oħra. Dan wassal għal żieda fil-malnutrizzjoni, speċjalment fost it-tfal. L-ekonomija kienet saret dipendenti fuq l-esportazzjonijiet taż-żejt, biż-żejt mhux raffinat jammonta għal 86% tal-esportazzjonijiet, u prezz għoli għal kull barmil biex jappoġġja programmi soċjali. Fil-bidu tal-2014, il-prezz taż-żejt niżel minn aktar minn $100 għal $40 Dan poġġa pressjoni fuq l-ekonomija, li ma setgħetx taffordja aktar programmi soċjali kbar. Il-Gvern beda jieħu aktar flus mingħand PDVSA, il-kumpanija taż-żejt tal-istat, u rriżulta f'nuqqas ta' investiment mill-ġdid fl-għelieqi u l-impjegati. Il-produzzjoni naqset mill-quċċata tagħha ta' kważi 3 sa 1 miljun barmil (480 sa 160 elf metru kubu) kuljum. Fl-2014, il-Venezwela daħlet f'riċessjoni, u fl-2015, kellha l-ogħla inflazzjoni fid-dinja, li taqbeż il-100%. Fl-2017, l-amministrazzjoni ta' Donald Trump imponiet aktar sanzjonijiet ekonomiċi kontra PDVSA u uffiċjali tal-Venezwela. Il-problemi ekonomiċi, kif ukoll il-kriminalità, kienu l-kawżi tal-protesti tal-Venezwela mill-2014 sal-lum. Mill-2014, madwar 5.6 miljun ruħ ħarbu mill-Venezwela. <gallery> File:2014 Venezuelan Protests (12F).jpg|Protesti f'Caracas fl-2014 File:Marcha hacia el Palacio de Justicia de Maracaibo - Venezuela 06.jpg|Protesti f'Maracaibo fl-2014 File:People lines in Venezuela.JPG|Il-Venezweljani jagħmlu linja biex jixtru l-ikel f'ħanut File:Escasez en Venezuela, Central Madeirense 8.JPG|Nuqqas fil-Venezwela File:March of Empty Pots 24 January 2015.jpg|Protesti f'Caracas fl-2015 </gallery> [[File:Protestas en Caracas, 02Mar14 (14161205275).jpg|thumb|left|Protesti f'Caracas fl-2016]] [[File:Venezuela protest 26 October.jpg|thumb|Protesti f'Caracas fl-2016]] F'Jannar 2016, Maduro ddikjara "emerġenza ekonomika", li żvela l-kobor tal-kriżi u kabbar il-poteri tiegħu. F'Lulju 2016, infetħu temporanjament il-qsim tal-fruntieri Kolombjani biex jippermettu lill-Venezwelani jixtru ikel u oġġetti bażiċi tas-saħħa. F'Settembru 2016, studju indika li 15% tal-Venezweli kienu qed jieklu "skart tal-ikel mormi minn stabbilimenti kummerċjali." Sa Ottubru 2016 kienu seħħew 200 rewwixta fil-ħabs. Il-Qorti Suprema allinjata ma' Maduro, li kienet qed taqleb id-deċiżjonijiet tal-Assemblea Nazzjonali minn meta l-oppożizzjoni ħadet il-kontroll, assumiet il-funzjonijiet tal-assemblea, u ħolqot il-kriżi kostituzzjonali tal-Venezwela tal-2017. F'Awwissu 2017, l-Assemblea Nazzjonali ġiet eletta Assemblea Kostitwenti tal-2017 u neħħa l-poteri tagħha lill-Assemblea Nazzjonali. L-elezzjoni qajmet tħassib dwar dittatorjat emerġenti. F'Diċembru 2017, Maduro ddikjara li l-partiti tal-oppożizzjoni ġew esklużi mill-elezzjonijiet presidenzjali tas-sena ta' wara wara li bojkottjaw l-elezzjoni tas-Sindku. <gallery> File:Escasez de gasolina en Venezuela.png|Nuqqas ta' petrol fil-Venezwela fl-2017 File:We Are Millions march Venezuela.jpg|Protesti tal-Venezwela tal-2017 File:Enfrentamiento en el Puente de Las Mercedes Venezuela 2017.jpg|Id-dimostranti jikkonfrontaw lill-GNB fuq il-pont Las Mercedes fis-26 ta' Mejju, 2017 f'Caracas, il-Venezwela. File:Marcha Neomar Lander 06 Venezuela 2017.jpg|Marċ bil-lejl b'tifkira ta' Neomar Lander fit-8 ta' Ġunju 2017 f'Caracas File:Escuderos 19 de junio 2017.jpg|Protesti tal-Caracas tal-2017 File:Venezuelan eating from garbage.jpg|Raġel Venezwelan jiekol miż-żibel File:Mother of All Marches - Caracas.jpg|Protesti tal-Caracas tal-2017 File:Venezuelan Assembly special session 11.jpg|Protesti tal-Caracas tal-2017 File:Tank Woman.jpg|thumb|Il-“Mara Tank” waqt il-Omm tal-Marċi Kollha f'Caracas File:Paola Ramírez body.jpg|Kadavru ta' Paola Ramírez wara li nqatlet waqt il-protesti fil-Venezwela fl-2017. </gallery> [[File:©UNICEF-ECU-2018-Arcos.jpg|thumb|left|Mijiet ta' Venezweljani f'sitwazzjonijiet ta' mobilità umana jistennew fil-kju fid-Dwana fl-Ekwador biex jittimbraw il-passaporti tagħhom u jkomplu l-vjaġġ tagħhom. F'Awwissu ta' din is-sena, bejn 3,000 u 7,000 Venezwelan daħlu kuljum fl-Ekwador, ħafna minnhom qegħdin fi tranżitu lejn il-Perù. Xi familji jridu jqattgħu l-lejl fil-Pont Rumichaca, il-fruntiera bejn il-Kolombja u l-Ekwador, fejn it-temperaturi jinżlu għal 3 gradi Celsius.]] Maduro rebaħ l-elezzjonijiet tal-2018 bi 68% tal-voti. Ir-riżultat ġie kkontestat mill-Arġentina, iċ-Ċilì, il-Kolombja, il-Brażil, il-Kanada, il-Ġermanja, Franza u Stati Uniti, li qiesuh frawdolenti u rrikonoxxew lil Juan Guaidó bħala president. Pajjiżi oħra komplew jirrikonoxxu lil Maduro, għalkemm iċ-Ċina, iffaċċjata bi pressjoni finanzjarja għall-pożizzjoni tagħha, bdiet tkopri lilha nnifisha billi naqqset is-self, ikkanċellat joint ventures u wriet ir-rieda tagħha li taħdem mal-partijiet kollha. [[File:2018 Venezuela earthquake.jpg|thumb|L-epiċentru tat-terremot tal-Venezwela tal-2018]] Fil-21 ta' Awwissu 2018, fil-5:31 p.m. ħin lokali (21:31 UTC), ġie rreġistrat terremot li nħass mal-pajjiż kollu, bl-epiċentru tiegħu fil-belt ta' Río Caribe, fl-istat ta' Sucre. It-terremot oriġina f'Yaguaraparo, fl-istat ta' Sucre. Dan dam għaddej madwar żewġ minuti u 20 sekonda, u rriżulta fi ħsarat li laħqu l-valur ta' $7 miljun u fil-mewt ta' żewġ persuni... F'Awwissu 2019, Trump impona embargo ekonomiku kontra l-Venezwela. F'Marzu 2020, Trump akkuża lil Maduro u lill-uffiċjali tal-Venezwela bi traffikar tad-droga, narkoterroriżmu, u korruzzjoni. [[File:Venezuelan protests - 23 January 2019.jpg|thumb|left|Protesti f'Caracas, 2019]] [[File:Uprising against Nicolás Maduro of 2019.png|thumb|Protesti f'Caracas, 2019]] <gallery> File:2018 Venezuelan protests 17 March 2018.jpg|Protesti tal-Venezwela tal-2018 File:Huelga trabajadores.jpg|Protesti tal-Venezwela tal-2018 File:Marcha Venezuela 12 de febrero de 2018.jpg|Konċentrazzjoni bħala ġieħ lil dawk li mietu waqt il-protesti tal-2018 </gallery> F'Ġunju 2020, rapport iddokumenta għajbien sfurzat li seħħew fl-2018-19. Ġew irrappurtati 724 għajbien furzat ta' detenuti politiċi. Ir-rapport sostna li l-forzi tas-sigurtà ssuġġettaw lill-vittmi għat-tortura. Ir-rapport sostna li l-gvern uża l-għajbien sfurzat biex isikket lill-avversarji u vuċijiet kritiċi oħra. [[File:Tragedia de Las Tejerías.png|thumb|Las Tejerías wara l-għargħar tad-9 ta' Ottubru, 2022]] It-tifwir tan-nixxiegħa Los Patos lejl is-Sibt, 8 ta' Ottubru — ikkawżat mix-xita tal-Uragan Julia, li laqat prinċipalment il-belt ta' Las Tejerías fil-muniċipalità ta' Santos Michelena fl-Istat ta' Aragua, il-Venezwela — wassal għal traġedja li fiha, skont iċ-ċifri attwali, tilfu ħajjithom 500 persuna, filwaqt li 1,540 oħra għadhom neqsin. [[File:Protestas en Caracas contra la reelección de Nicolás Maduro, 2024.jpg|thumb|left|Id-dimostranti f'Caracas jiġġieldu kontra l-forza pubblika waqt il-protesti tal-Venezwela tal-2024.]] [[File:Freedom ratings in Venezuela (1998 to 2017).png|thumb|Klassifikazzjonijiet tal-Venezwela mill-1998 sal-2017 mill-NGO Freedom House iffinanzjata mill-gvern tal-Istati Uniti (1 = b'xejn, 7 = mhux b'xejn)]] Maduro ikkontesta għat-tielet mandat konsekuttiv fl-elezzjoni presidenzjali tal-2024, filwaqt li l-eks diplomatiku Edmundo González Urrutia rrappreżenta lill-Pjattaforma Unitaria ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]: Plataforma Unitaria Democrástica; PUD), l-alleanza politika ewlenija tal-oppożizzjoni. Stħarriġ li ttieħdet qabel l-elezzjoni indikaw li González kien se jirbaħ b'marġni wiesa'. Wara li l-Kunsill Elettorali Nazzjonali (CNE) ikkontrollat ​​mill-gvern ħabbar riżultati parzjali li juru rebħa dejqa għal Maduro fid-29 ta' Lulju, il-mexxejja tad-dinja fil-biċċa l-kbira esprimew xettiċiżmu dwar ir-riżultati mitluba u ma rrikonoxxewx it-talbiet tas-CNE bi ftit eċċezzjonijiet biss. Kemm González kif ukoll Maduro iddikjaraw lilhom infushom rebbieħa tal-elezzjonijiet. Ir-riżultati elettorali ma' ġewx rikonoxxuti miċ-Ċentru Carter u l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani minħabba nuqqas ta' riżultati granulari, u ġew ikkontestati mill-oppożizzjoni, li ddikjarat rebħa kbira u tat aċċess għall-għadd tal-voti miġbura mill-osservaturi elettorali mill-biċċa l-kbira tal-voti. ċentri bħala evidenza. Wara t-tħabbir tar-riżultati mill-awtoritajiet elettorali, faqqgħu protesti madwar il-pajjiż. Dan wassal għal arresti tal-massa, inklużi minorenni, u fil-maġġoranza l-kbira tal-każijiet, individwi mhux armati. Kien hemm ukoll imwiet u oħrajn li ġew ittorturati fil-jiem ta' wara biex jitrażżnu l-protesti fit-toroq. B'dan il-mod, Maduro żamm il-poter, u kkonsolida dak li l-midja internazzjonali, il-politiċi u l-organizzazzjonijiet madwar id-dinja sejħu dittatorjat.<ref>{{Ċita web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2024/07/29/resumen-noticas-elecciones-presidenciales-en-venezuela-de-2024-29-jul-orix/|titlu=Resumen y resultados de las elecciones en Venezuela 2024 del 28 y el 29 de julio de 2024|kunjom=Amaya|isem=Sol|data=2024-07-29|lingwa=es|data-aċċess=2026-05-06}}</ref> Fis-sigħat bikrin tat-3 ta' Jannar 2026, il-President tal-Istati Uniti Donald Trump ħabbar li l-President Nicolás Maduro u martu Cilia Flores kienu ġew arrestati u mkeċċija mill-pajjiż wara attakk imwettaq mill-Istati Uniti. Dakinhar stess, il-Qorti Suprema tal-Ġustizzja ordnat lil Delcy Rodríguez biex tassumi l-presidenza tar-Repubblika bħala president aġent.<ref>{{Ċita web|url=https://www.clarin.com/mundo/delcy-rodriguez-figura-clave-linea-sucesion-maduro_0_aRVxDvHTyN.html|titlu=Proclaman a Delcy Rodríguez como presidenta de Venezuela tras la detención de Maduro|kunjom=Clarín|isem=Redacción|data=2026-01-03|sit=Clarín|lingwa=es|data-aċċess=2026-05-06}}</ref> [[File:M 7.2 - 24 km ENE of San Felipe, Venezuela.png|thumb|left|L-ewwel terremot (7.2)]] [[File:M 7.5 - 17 km W of Catia La Mar, Venezuela.png|thumb|L-sekond terremot (7.5)]] [[File:Sismos Venezuela Earthquake Venezuela.jpg|thumb|Infrastruttura bil-ħsara f'Caracas]] Fl-24 ta' Ġunju 2026, seħħ terremot doppju b'epiċentri fl-istat ta' Yaracuy. L-ewwel terremot laqat fis-18:04:33 ħin lokali (22:04:33 UTC), 23 kilometru mill-belt ta' San Felipe, Yaracuy, f'fond ta' 20.3 kilometri u b'kobor ta' 7.2 fuq l-iskala tal-kobor tal-mument (Mw). It-tieni terremot, b'kobor ta' 7.5 Mw, seħħ 39 sekonda wara, 28 kilometru fix-Xlokk ta' Yumare f'fond ta' 10 kilometri. Iż-żewġ avvenimenti kkawżaw qerda u devastazzjoni mifruxa. Dakinhar u fil-jiem ta' wara, ħarġu rapporti dwar nuqqas ta' riżorsi biex jiġu megħjuna individwi maqbuda, mobilizzazzjoni ċivili biex tassisti fl-isforzi ta' salvataġġ u l-akkoljenza tal-feruti, u serq imwettaq kemm minn ċivili kif ukoll minn persunal militari.<ref>{{Ċita web|url=https://www.cbc.ca/news/world/venezuela-earthquake-photos-9.7248503|titlu=Venezuela earthquake before-and-after photos show 'catastrophic' destruction}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.infobae.com/america/agencias/2026/06/25/saquean-comercios-en-zonas-de-la-costa-central-de-venezuela-afectadas-por-terremotos/|titlu=saquean-comercios-en-zonas-de-la-costa-central-de-venezuela-afectadas-por-terremotos}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.infobae.com/venezuela/2026/06/25/reportan-saqueos-en-comercios-destruidos-de-la-guaira-tras-los-terremotos-en-venezuela/|titlu=reportan-saqueos-en-comercios-destruidos-de-la-guaira-tras-los-terremotos-en-venezuela}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.infobae.com/venezuela/2026/06/26/que-se-sabe-de-las-victimas-extranjeras-de-los-terremotos-en-venezuela/|titlu=que-se-sabe-de-las-victimas-extranjeras-de-los-terremotos-en-venezuela}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dw.com/es/devastadores-sismos-en-venezuela/a-77727808|titlu=Devastadores sismos en Venezuela}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dw.com/es/en-mapas-y-fotos-las-zonas-m%C3%A1s-afectadas-por-los-terremotos-en-venezuela/a-77721622|titlu=Antes y después: áreas afectadas por los sismos en Venezuela}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dw.com/es/el-terremoto-que-venezuela-esperaba-pero-no-pudo-monitorear/a-77727996|titlu=El terremoto que Venezuela esperaba, pero no pudo monitorear}}</ref> <gallery> File:LCF-24- Ground Zero (9781949).jpg|Qerda f'La Guaira File:Costa Rican mission to the 2026 Venezuela earthquakes relief efforts (13).jpg|Timijiet ta' salvataġġ tal-Kosta Rika jgħinu lill-vittmi tat-terremot File:Depertment of State Urban Seach and Rescue Assist in Venezuela (9782036).jpg|Salvataġġi Amerikani jispezzjonaw bini mġarraf f'La Guaira File:Lateral de un edificio en Chacao tras los terremotos del 24 de Junio de 2026.jpg|Veduta mill-ġenb ta' bini f'Chacao (Caracas) affettwat mit-terremot File:Edificio Antiguo CUAM (Jun 2026).jpg|Struttura antika tal-Kulleġġ Universitarju tal-Amministrazzjoni u l-Kummerċjalizzazzjoni ġarrbet ħsara mit-terremot. File:Incendios en La Guaira por terremotos.png|Nirien li dehru minn ħelikopter f'La Guaira minħabba t-terremot. File:Catedral de Valencia, Venezuela (Jul 2026) 01.jpg|Ħsara lill-Katidral ta' Valencia, f'Carabobo. File:LCF-24- Ground Zero (9781952).jpg|Ċittadin iżomm il-bandiera Venezwelana wara nar ikkawżat mit-terremot. File:LCF-24- Disaster Assistance Coordination and Insert of USAR (9781827).jpg|Ħsara materjali li tidher mill-ajru. File:LCF-24- MRF Search & Rescue Efforts in Venezuela (9781661).jpg|Bini meqrud f'La Guaira. File:Rescatistas en Altamira.png|Timijiet ta' salvataġġ qed ifittxu superstiti fil-bini Olimpo f'Altamira. File:Equipos de rescate buscan sobrevivientes entre los escombros tras los terremotos en Venezuela (01).png|Ħaddiema jiġbru l-fdalijiet barra ħanut tal-ħwejjeġ. File:Department of State Urban Seach and Rescue Assist in Venezuela (9782041).jpg|Persunal Amerikan mit-tim tat-tiftix u s-salvataġġ urban ta' Miami-Dade jistħarreġ iż-żona tad-diżastru f'La Guaira. File:Equipos de rescate buscan sobrevivientes entre los escombros tras los terremotos en Venezuela (01).png|Ħaddiema jiġbru l-fdalijiet barra ħanut tal-ħwejjeġ. File:Danos em El Paraíso, Av. Fuentes - 2026-06-26.png|Bini mġarraf f'Caracas File:LCF-24- MRF Search & Rescue Efforts in Venezuela (9781661).jpg|Timijiet ta' salvataġġ Venezwelani f’bini meqrud f’La Guaira File:LCF-24- Disaster Assitance to the People of Venezuela (9777144).jpg|Il-Ġener tal-USMC Kevin Jarrard jistħarreġ il-ħsara fl-Ajruport Simón Bolívar f'Maiquetía, La Guaira File:LCF-24- Ground Zero (9781959).jpg|Ċittadini Venezwelani jfittxu fost il-fdalijiet tal-bini meqrud f’La Guaira File:LCF-24- MRF Search & Rescue Efforts in Venezuela (9781671).jpg|Il-persunal tal-USMC u ċittadini Venezwelani jwettqu operazzjonijiet ta' tiftix u salvataġġ f’bini li waqa’ f’La Guaira </gallery> == Ġeografija == [[File:Pico El Leon.jpg|thumb|left|Sierra Nevada de Mérida]] [[File:Venezuela Topography.png|thumb|Mappa Topògrafika tal-Venezwela]] [[File:Paramos de la culatas.jpg|thumb|left|Paramo de la Culata, Sierra Nevada de Mérida]] [[File:Venezuela relief location map.jpg|thumb|Mappa Topògrafika tal-Venezwela]] [[File:Serranía del Interior.JPG|thumb|left|Tributarju żgħir tax-Xmara San Juan (min-naħa tiegħu, tributarju tax-Xmara Guárico), li jappartjeni għall-baċin Orinoco, joħroġ mill-inklinazzjoni tan-Nofsinhar tas-Serranía del Interior.]] Il-Venezwela tinsab fit-tramuntana tal-Amerika t'Isfel; Ġeoloġikament, it-territorju kontinentali tiegħu jistrieħ fuq il-pjanċa tal-Amerika t'Isfel. Għandha erja totali ta' 916,445 km² (353,841 sq mi) u żona territorjali ta' 882,050 km² (340,560 sq mi), li jagħmlu l-Venezwela t-33 l-akbar pajjiż fid-dinja. It-territorju li jikkontrolla jinsab bejn latitudnijiet 0° u 16°N u lonġitudnijiet 59° u 74°W. Il-pajjiż, li huwa għamla ta' trijangolu, għandu kosta ta' 2,800 km (1,700 mi) fit-tramuntana, li tinkludi bosta gżejjer fil-Karibew u tmiss lejn il-Grigal mal-Oċean Atlantiku tat-Tramuntana. Il-biċċa l-kbira tal-osservaturi jiddeskrivu l-Venezwela f'termini ta' erba' reġjuni topografiċi definiti pjuttost tajjeb: l-artijiet baxxi ta' Maracaibo fil-majjistral, il-muntanji tat-tramuntana li jestendu f'ark wiesa' tal-lvant-punent mill-fruntiera mal-Kolombja tul il-kosta tat-Tramuntana tal-Karibew, il-pjanuri wesgħin fil- ċentrali tal-Venezwela u l-għoljiet tal-Gujana fix-Xlokk. Il-Muntanji tat-Tramuntana huma l-estensjonijiet estremi tal-Grigal tal-firxa tal-muntanji tal-Andes tal-Amerika t'Isfel. Pico Bolívar, l-ogħla punt fil-pajjiż f'4,979 m (16,335 pied), jinsab f'dan ir-reġjun. Fin-Nofsinhar, l-Artijiet Għolja tal-Guiana mqassma fihom it-truf tat-Tramuntana tal-Baċin tal-Amażonja u l-Angel Falls, l-ogħla kaskata tad-dinja, kif ukoll tepuis, muntanji kbar f'forma ta 'mejda. Iċ-ċentru tal-pajjiż huwa kkaratterizzat mill-llanos, li huma pjanuri estensivi li jestendu mill-fruntiera mal-[[Kolombja]] fil-punent estrem sad-delta tax-Xmara Orinoco fil-lvant. L-Orinoco, bil-ħamrija alluvjali rikka tiegħu, jgħaqqad l-akbar u l-aktar sistema importanti tax-xmajjar fil-pajjiż; Joriġina f'wieħed mill-akbar baċiri idrografiċi fl-Amerika Latina. Il-Caroní u l-Apure huma xmajjar importanti oħra. [[File:GolfodeCariaco.jpg|thumb|left|Golf tal-Cariaco (Golfo de Cariaco)]] [[File:Guanaguanare.JPG|thumb|Cayo de Agua, Arċipelagu Los Roques, Baħar Karibew]] Il-Venezwela tmiss mal-Kolombja lejn il-punent, il-Gujana lejn il-lvant, u l-Brażil fin-nofsinhar. Ħdejn il-kosta tal-Venezwela hemm gżejjer tal-Karibew bħal Trinidad u Tobago, Grenada, Curaçao, Aruba u l-Antilles Leeward. Il-Venezwela għandha tilwim territorjali mal-Gujana, li qabel kienet ir-Renju Unit, fil-biċċa l-kbira relatati maż-żona Essequibo u mal-Kolombja fuq il-Golf tal-Venezwela. Fl-1895, wara snin ta' tentattivi diplomatiċi biex tissolva t-tilwima tal-fruntiera, faqqgħet it-tilwima tal-fruntiera tax-Xmara Essequibo. Din ġiet sottomessa lil kummissjoni "newtrali" (magħmula minn rappreżentanti Brittaniċi, Amerikani u Russi u mingħajr rappreżentant dirett tal-Venezwela), li fl-1899 iddeċidiet l-aktar kontra t-talba tal-Venezwela. L-ogħla punt: Pico Bolívar 4,978 m. L-aktar punt baxx: Baħar Karibew 0 m. Elevazzjoni medja: 450 m.<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> === Klima === Il-Venezwela tinsab kompletament fit-tropiċi 'l fuq mill-ekwatur sa madwar 12° N. Il-klima tagħha tvarja minn pjanuri umda ta' elevazzjoni baxxa, fejn it-temperaturi medji annwali jilħqu 35 °C (95.0 °F), għal artijiet glaċjali u għolja (paramos) b'medja temperatura annwali ta '8 °C (46.4 °F). Il-preċipitazzjoni annwali tvarja minn 430 mm (16.9 pulzieri) fil-partijiet semi-aridi tal-majjistral għal aktar minn 1,000 mm (39.4 pulzieri) fid-Delta tal-Orinoco fil-lvant imbiegħed u l-foresti tropikali tal-Amażonja fin-nofsinhar. Il-livell ta 'preċipitazzjoni huwa aktar baxx fil-perjodu minn Awwissu sa April. Dawn il-perjodi huma magħrufa bħala staġuni sħun-imxarrab u kiesaħ-xott. Karatteristika oħra tal-klima hija din il-varjazzjoni fil-pajjiż kollu minħabba l-eżistenza ta' firxa ta' muntanji msejħa “Coast Range” li taqsam il-pajjiż mil-lvant għall-punent. Il-maġġoranza tal-popolazzjoni tgħix f'dawn il-muntanji. [[File:Venezuela Köppen.png|thumb|Mappa tal-Venezwela mill-klassifikazzjoni tal-klima Köppen]] Il-pajjiż huwa maqsum f'erba' żoni ta' temperatura orizzontali bbażati primarjament fuq l-elevazzjoni, bi klimi tropikali, niexfa, moderati bi xtiewi niexfa, u polari (tundra alpina), fost oħrajn. Fiż-żona tropikali, taħt it-800 m (2,625 pied), it-temperaturi huma sħan, b'medji annwali jvarjaw bejn 26 u 28 °C (78.8 u 82.4 °F). Iż-żona moderata tvarja minn 800 sa 2,000 m (2,625 sa 6,562 pied) b'medji ta' 12 sa 25 °C (53.6 sa 77.0 °F); Ħafna mill-ibliet tal-Venezwela, inkluża l-kapitali, jinsabu f’dan ir-reġjun. Kundizzjonijiet aktar kesħin b'temperaturi ta' 9 sa 11 °C (48.2 sa 51.8 °F) jinstabu fiż-żona kiesħa bejn 2,000 u 3,000 m (6,562 u 9,843 pied), speċjalment fl-Andes tal-Venezwela, fejn mergħat u għelieqi tas-silġ Temperaturi permanenti b'medji annwali taħt it-8 °C (46 °F) ikopru artijiet 'il fuq minn 3,000 metru (9,843 pied) fil-paramos. L-ogħla temperatura rreġistrata kienet 42 °C (108 °F) f'Machiques, u l-inqas temperatura rreġistrata kienet -11 °C (12 °F), irrappurtata minn altitudni għolja diżabitata fil-Páramo de Piedras Blancas (l-istat ta' Mérida). Il-klima tal-Venezwela hija tropikali; sħuna u umda; aktar moderata fl-artijiet għoljin.<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> === Użu tal-Art<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> === Art agrikola: 24.4% (est. 2022) Art li tinħarat: 2.9% (est. 2022) Uċuħ tar-raba' permanenti: 0.8% (est. 2022) Mergħa permanenti: 20.6% (est. 2022) Foresti: 52.3% (est. 2022) Oħrajn: 23.3% (est. 2022) 10,550 kilometru kwadru (2012) === Bijodiversità u konservazzjoni === [[File:Curacao-Icterus-Icterus-2013.JPG|thumb|L-annimal nazzjonali tal-Venezwela huwa t-turpial tal-Venezwela.]] Il-Venezwela tinsab fi ħdan l-isfera Neotropikali; Porzjonijiet kbar tal-pajjiż kienu oriġinarjament koperti minn foresti tal-weraq wiesgħa niedja. Wieħed minn 17-il pajjiż megadiversi, il-ħabitats tal-Venezwela jvarjaw mill-Muntanji tal-Andes fil-punent sal-foresti tropikali tal-Baċir tal-Amażonja fin-nofsinhar, sa pjanuri estensivi u l-kosta tal-Karibew fiċ-ċentru u d-delta tax-xmara Orinoco fil-Lvant. Dawn jinkludu shrublands xeric fil-majjistral imbiegħed u foresti tal-mangrovja kostali fil-grigal. Il-foresti sħab tagħha u l-foresti tropikali tal-artijiet baxxi huma partikolarment sinjuri. L-annimali tal-Venezwela huma diversi u jinkludu l-lamantini, it-tlett sabaq, il-bnadi b'żewġ sieba, id-delfini tax-Xmara Amazon, u l-kukkudrilli Orinoco, li ġew irrappurtati li jilħqu sa 6.6 m (22 pied) fit-tul. Il-Venezwela hija dar għal total ta' 1,417 speċi ta' għasafar, li 48 minnhom huma endemiċi. Għasafar importanti jinkludu ibises, ospreys, kingfishers, u t-turpial isfar-oranġjo tal-Venezwela, l-għasfur nazzjonali. Mammiferi notevoli jinkludu l-anteater ġgant, il-ġaguar, u l-capybara, l-akbar gerriema tad-dinja. Aktar minn nofs l-ispeċi tal-għasafar u l-mammiferi tal-Venezwela jinsabu fil-foresti tal-Amażonja fin-nofsinhar tal-Orinoco. Fil-każ tal-fungi, RWG Dennis ipprovda kont li ġie diġitizzat u r-rekords saru disponibbli onlajn bħala parti mid-database Cybertruffle Robigalia. Dik id-database tinkludi kważi 3,900 speċi fungali rreġistrati fil-Venezwela, iżda hija' l bogħod milli tkun kompluta, u n-numru totali attwali ta' speċi fungali diġà magħrufa fil-Venezwela huwa probabbilment ogħla, minħabba l-istima ġeneralment aċċettata li s'issa Skopri biss madwar 7% tal-faqqiegħ kollu fid-dinja. [[File:Shakira posando.JPG|thumb|Kukkudrill f'Hato El Cedral fl-stat Apure]] Fost il-pjanti tal-Veneżwela, aktar minn 25,000 speċi ta 'orkidej jinstabu fil-foresta sħaba tal-pajjiż u l-ekosistemi tal-foresti tal-artijiet baxxi. Dawn jinkludu l-orkidea Mayflower (Cattleya mossiae), il-fjura nazzjonali. Is-siġra nazzjonali tal-Venezwela hija l-araguaney. L-uċuħ tat-tepuis jappoġġjaw ukoll diversi pjanti karnivori, inkluża l-pjanta tal-pitcher tal-swamp, Heliamphora, u l-bromeliad insettivori, Brocchinia reducta. Il-Venezwela hija fost l-20 pajjiż bl-ogħla endemiżmu. Fost l-annimali tagħha, 23% tal-ispeċijiet tar-rettili u 50% tal-ispeċijiet ta' anfibji, inkluż iż-żrinġ tat-Trinidad poison dart, huma endemiċi. Għalkemm l-informazzjoni disponibbli għadha żgħira ħafna, sar l-ewwel sforz biex jiġi stmat in-numru ta’ speċi fungali endemiċi għall-Venezwela: 1334 speċi fungali ġew identifikati b'mod tentattiv bħala possibbilment endemiċi. Madwar 38% tal-aktar minn 21,000 speċi ta' pjanti magħrufa mill-Veneżwela huma uniċi għall-pajjiż. Il-Veneżwela hija waħda mill-10 pajjiżi bl-akbar bijodiversità fuq il-pjaneta, madankollu hija waħda mill-mexxejja fid-deforestazzjoni minħabba fatturi ekonomiċi u politiċi. Kull sena, madwar 287,600 ettaru ta 'foresti jinqerdu b'mod permanenti, u żoni oħra huma degradati mill-minjieri, it-tħaffir taż-żejt u l-qtugħ tas-siġar. Bejn l-1990 u l-2005, il-Venezwela tilfet uffiċjalment 8.3% tal-kopertura tal-foresti tagħha, li hija madwar 4.3 miljun ettaru. Bi tweġiba, ġew implimentati protezzjonijiet federali għall-ħabitat kritiku; Pereżempju, bejn 20% u 33% tal-artijiet tal-foresti huma protetti. Il-Venezwela kellha punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti fl-2019 ta' 8.78/10, u kklassifikaha fid-19-il post globalment fost 172 pajjiż. Ir-riżerva tal-bijosfera tal-pajjiż hija parti min-Netwerk Dinji tar-Riżervi tal-Biosfera; ħames artijiet mistagħdra huma reġistrati taħt il-Konvenzjoni Ramsar. Fl-2003, 70% tal-art tal-pajjiż kienet taħt ġestjoni ta' konservazzjoni f'aktar minn 200 żona protetta, inklużi 43 park nazzjonali. It-43 park nazzjonali tal-Venezwela jinkludu l-Park Nazzjonali ta' Canaima, il-Park Nazzjonali ta' Morrocoy, u l-Park Nazzjonali ta' Mochima. Fit-tarf tan-nofsinhar hemm riserva għat-tribujiet Yanomami tal-pajjiż. Li tkopri 32,000 mil kwadru (82,880 kilometru kwadru), iż-żona hija off-limiti għall-bdiewa, minaturi, u s-settlers kollha mhux Yanomami. Il-Venezwela kienet waħda mill-ftit pajjiżi li ma ppreżentawx INDC fil-COP21. Ħafna ekosistemi terrestri huma kkunsidrati fil-periklu, speċjalment il-foresta niexfa fir-reġjuni tat-Tramuntana tal-pajjiż u s-sikek tal-qroll fuq il-kosta tal-Karibew. Fil-Venezwela hemm 105 żona protetta, li jkopru madwar 26% tal-wiċċ kontinentali, tal-baħar u tal-gżejjer tal-pajjiż. === Idrografija === [[File:LakeVal.jpg|thumb|Il-Lag ta' Valencia, darba mfaħħar minn Alexander von Humboldt għas-sbuħija tiegħu, huwa mniġġes bil-kbir minħabba għadd ta' sistemi tad-drenaġġ li jarmu l-iskart.]] [[File:Río Apure 2.jpg|thumb|left|Xatt il-lemin tax-Xmara Apure, ħdejn il-belt ta' El Samán, l-Istat ta' Apure, Venezwela.]] Il-pajjiż huwa magħmul minn tliet baċiri idrografiċi: il-Baħar Karibew, l-Oċean Atlantiku u l-Lag ta' Valencia, li jifforma baċin endorreiku. Il-biċċa l-kbira tal-ilmijiet tax-xmara tal-Venezwela jbattu tul ix-xaqliba tal-Atlantiku. L-akbar baċin f’din iż-żona huwa l-baċin estensiv tal-Orinoco (2,101 km<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref>, kondiviż mal-Kolombja) li l-erja tal-wiċċ tiegħu, qrib il-miljun km 2, hija akbar minn dik tal-Venezwela kollha, għalkemm għandu preżenza ta' 65% fil-pajjiż. Id-daqs ta' dan il-baċir – simili għal dak tad-Danubju – jagħmilha t-tielet l-akbar fl-Amerika t'Isfel, u jagħti lok għal fluss ta' madwar 33,000 m 3 /s, li jagħmel l-Orinoko it-tielet l-akbar fid-dinja, u wkoll wieħed minn l-aktar siewja mil-lat tar-riżorsi naturali rinnovabbli. Ix-xmara jew fergħa Casiquiare hija unika fid-dinja, peress li hija derivazzjoni naturali tal-Orinoco li, wara madwar 500 km fit-tul, tgħaqqadha max-Xmara Negro (2,250 km<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref>, kondiviż mal-Kolombja u l-Brażil), li min-naħa tagħha hija tributarja tal-Amażonja. [[File:Erosión en El Samán del Apure.jpg|thumb|left|Erożjoni fuq ix-xellug tax-Xmara Apure, quddiem il-belt ta' El Samán.]] [[File:Coro con el Mar Caribe de Fondo.JPG|thumb|Il-ġibjun ta' El Isiro huwa wieħed mill-ġibjuni ewlenin tal-ilma ħelu ta' Falcón.]] [[File:Aguas violetas en el parque metropolitano laguna guaranao.jpg|thumb|left|Park metropolitan Laguna de Guaranao (Parque metropolitano Laguna de Guaranao), Falcón]] [[File:Puente del Rio Chama El Vigia.jpg|thumb|Bridge Over the Xmara Chama (Río Chama), huwa parti mill-awtostrada ewlenija li tgħaqqad dan ir-Reġjun maċ-ċentru tal-pajjiż.]] [[File:Rio Chama.JPG|thumb|left|Xmara Chama fil-livell ta' La Mucuy Park, Tabay, Mérida.]] [[File:Paragliding Mérida.jpg|thumb|Veduta tas-sodda tax-Xmara Chama li taqsam il-Muniċipalità ta' Sucre tal-istat ta' Mérida.]] [[File:Catatumbolightning.jpg|thumb|Ix-xmara tgħaddi mill-muniċipalità ta' Catatumbo, Zulia]] L-Orinoco jirċievi direttament jew indirettament xmajjar bħall-Ventuari, il-Caura, il-Caroní, il-Meta, l-Arauca, l-Apure u ħafna oħrajn. Xmajjar oħra tal-Venezwela li joħorġu fl-Atlantiku huma l-ilmijiet tal-baċiri ta' San Juan u Cuyuní. Fl-aħħarnett, hemm ix-Xmara Amazon, li tirċievi l-Guainía, in-Negru u oħrajn. Baċiri oħra huma l-Golf ta' Paria u x-Xmara Essequibo. It-tieni baċin idrografiku l-aktar importanti huwa dak tal-Baħar Karibew. Ix-xmajjar f’dan ir-reġjun huma ġeneralment qosra u għandhom fluss baxx u irregolari, b'xi eċċezzjonijiet bħall-Catatumbo, li joriġina fil-Kolombja u jbattal fil-baċin tal-Lag Maracaibo. Fost ix-xmajjar li jilħqu l-baċin tal-Lag Maracaibo hemm il-Chama, l-Escalante, il-Catatumbo, u l-kontribuzzjonijiet mill-baċini iżgħar tax-xmajjar Tocuyo, Yaracuy, Neverí u Manzanares. Minimu jgħaddi fil-baċin tal-Lag ta' Valencia. Mit-tul totali tax-xmajjar, total ta' 5400 km huma navigabbli. Xmajjar oħra ta' min isemmi huma l-Apure, Arauca, Caura, Meta, Barima, Portuguesa, Ventuari u Zulia, fost oħrajn. Il-lagi ewlenin fil-pajjiż huma Maracaibo - l-akbar fl-Amerika t'Isfel - miftuħa għall-baħar permezz tal-kanal naturali, iżda b'ilma ħelu, u Valencia bis-sistema endorheic tagħha. Korpi ta 'ilma notevoli oħra huma l-ġibjun Guri, il-laguna Altagracia, il-ġibjun Camatagua u l-laguna Mucubají fl-Andes. [[File:A day of fishing aground.jpg|thumb|left|Chacachacare, Margarita, Nueva Esparta]] [[File:El Guamache Bay, Margarita island.jpg|thumb|Bajja ta' Guamache (Bahía de Guamache), Gżira Margarita, Nueva Esparta, Venezwela]] [[File:Playa Puerto Cruz.JPG|thumb|left|Bajja fil-Gżira Margarita, Nueva Esparta, imsejħa Playa Puerto Cruz.]] [[File:Cerro Wichuj(Cara de Indio) (12111191594).jpg|thumb|Il-foresti tropikali tal-Amażonja u x-xmara Autana, l-stat tal-Amazonas]] ==== Lagi ==== Il-lag ewlieni tal-ilma mielaħ huwa l-Lag Maracaibo - 13,010 kilometru kwadru.<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref><gallery> File:Lake Valencia, Venezuela.jpg|Ritratt bis-satellita tal-Lag Tacarigua (Lag Valencia) meħud minn astronawta tan-NASA File:Panorama lagodeValencia.JPG|Veduta tal-lag ta' Valencia File:Lake maracaibo.JPG|Il-Lag Maracaibo huwa lag kostali ta' l-ilma ħelu li jinsab fl-iktar parti tal-punent tal-Venezwela, bejn l-istati ta' Zulia, Trujillo u Mérida. File:Lago de Maracaibo..JPG|Il-Lag Maracaibo huwa lag kostali ta' l-ilma ħelu li jinsab fl-iktar parti tal-punent tal-Venezwela, bejn l-istati ta' Zulia, Trujillo u Mérida. File:Maracaibo MODIS 2004jun26.jpg|Il-Lag Maracaibo huwa lag kostali ta' l-ilma ħelu li jinsab fl-iktar parti tal-punent tal-Venezwela, bejn l-istati ta' Zulia, Trujillo u Mérida. File:General Rafael Urdaneta Bridge view from the lake to Cabimas side.jpg|Veduta tal-Pont Ġenerali Rafael Urdaneta, Fuq il-Lag Maracaibo. File:LA LAGUNA VICTORIA.JPG|Laguna Victoria, fl-Mérida File:Tacarigua Lagoon, Miranda State, Venezuela.JPG|Il-laguna Tacarigua hija laguna kostali li tinsab fl-Miranda File:Yapascua Carabobo 07-07-2019.jpg|Il-laguna Yapascua fl-Miranda </gallery> [[File:SaltoAngel1.jpg|thumb|left|Angel Falls ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]: Salto Ángel, Pemón: Kerepakupai vená li tfisser "waqgħa mill-aktar post fonda"), imsejħa wkoll id-dinja mitlufa, hija l-ogħla kaskata fid-dinja, b'għoli ta' 979 m (807 m) ta' waqgħa mingħajr interruzzjoni), li joriġinaw fl-Auyantepuy. Hija tinsab fil-park nazzjonali Canaima, stat Bolívar]] [[File:PicoBolivar2.jpg|thumb|Bolívar Peak (Pico Bolívar) hija l-ogħla karatteristika ġeografika fil-Venezwela, b'altitudni ta' 5007 m 'il fuq mil-livell tal-baħar. n. m. Hija parti minn sett ta 'qċaċet li jinsabu fis-Sierra Nevada, fi ħdan il-park nazzjonali omonimu fil-firxa tal-muntanji ta' Mérida (l-Istat ta 'Mérida), filwaqt li l-iktar punt baxx tal-Venezwela jinsab fil-Baħar Karibew.]] [[File:Paramos de la culatas.jpg|thumb|left|Páramo de La Culata, Sierra Névada, Mérida]] [[File:Pico El Leon.jpg|thumb|Pico El León, Sierra Névada, Mérida]] === Eżenzjoni === [[File:Vistas desade el Cerro Galicia.JPG|thumb|left|Eżenzjoni tal-firxa tal-muntanji Falcón osservata mill-għoljiet tal-Galicia.]] [[File:Flores para la Nieve.JPG|thumb|Pico Bolívar, l-ogħla muntanja fil-Venezwela, fis-Sierra Nevada de Mérida]] [[File:CAYO SOMBRERO PARQUE NACIONAL MORROCOY FALCON 02.JPG|thumb|left|Cayo Sombrero, il-Park Nazzjonali ta' Morrocoy, Falcón.]] Il-pajsaġġ naturali tal-Venezwela huwa l-prodott tal-interazzjoni tal-pjanċi tettoniċi li mill-Paleozoic ikkontribwew għad-dehra attwali tiegħu. Seba' unitajiet fiżiċi-naturali ġew immudellati fuq l-istrutturi ffurmati, differenzjati fl-eżenzjoni u r-riżorsi naturali tagħhom. L-eżenzjoni tal-Venezwela għandha l-karatteristiċi li ġejjin: kosta b'diversi peniżoli u gżejjer, widien tal-firxa tal-muntanji tal-Andes (tramuntana u majjistral), Lake Maracaibo (bejn il-ktajjen, fuq il-kosta); delta tax-Xmara Orinoco, reġjun ta' penillanuras u plateaus (tepuis, fil-Lvant tal-Orinoco) li flimkien jiffurmaw il-massif Guayanas (plateaus, Xlokk tal-pajjiż).<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> L-eqdem formazzjonijiet tal-blat fl-Amerika t'Isfel jinstabu fil-kantina kumplessa tal-għoljiet tal-Gujana u fil-linja kristallina tal-meded marittimi u muntanjużi tal-Venezwela. Il-parti tal-Venezwela tal-Altiplano tal-Gujana tikkonsisti fi blokk granitiku kbir ta' gneiss u blat kristallin ieħor mill-Arkean, b'saffi sottostanti ta' ġebel ramli u tafal tax-shale. Il-qalba tal-granit u l-firxa tal-muntanji hija, fil-biċċa l-kbira, akkumpanjata minn saffi sedimentarji tal-Kretaċeju, mitwija fi struttura antiklinali. Fost dawn is-sistemi orografiċi hemm pjanuri miksija b’saffi Terzjarji u Kwaternarji ta' żrar, ramel u marl tafal. Id-dipressjoni fiha laguni u lagi, fosthom Maracaibo, u tippreżenta, fil-wiċċ, depożiti alluvjali mill-Kwaternarju. * Medda tal-Muntanji Kostali (Cordillera de las Montañas Costeras) Magħruf ukoll bħala l-Medda tal-Muntanji Kostali, testendi tul il-kosta tat-tramuntana tal-Venezwela. Dan ir-reġjun huwa magħruf għall-foresti tropikali lush tiegħu, veduti kostali tal-isturdament u varjetà rikka ta' flora u fawna. Depressjonijiet intermontani, jew widien, bejn il-meded tal-muntanji ħafna drabi huma dar għal art agrikola fertili u komunitajiet vibranti. Dawn il-widien joffru kuntrast qawwi mal-muntanji imħatteb li jogħlew b'mod spettakolari mill-kosta. [[File:La vegetación más abundante señala el canal de los ríos.jpg|thumb|Los Llanos, stat ta' Apure]] * Lara-Falcón Highlands (Tierras Altas de Lara-Falcón) Jinsabu fil-majjistral tal-Venezwela, is-Sierra Lara-Falcón tippreżenta eżenzjoni definita minn plateaus u għoljiet irrumblati. Dawn l-artijiet għolja jipprovdu kuntrast sinifikanti mal-artijiet baxxi u ż-żoni kostali tal-madwar. L-eżenzjoni hija kkaratterizzata minn plateaus bil-mod inklinati li jappoġġjaw l-agrikoltura, inkluża l-kultivazzjoni tal-kafè u l-kawkaw. Il-klima semi-arida ta' dan ir-reġjun u l-pajsaġġi pittoreski tiegħu jagħmluha ċentru importanti agrikolu u turistiku. * Artijiet baxxi tal-Lag Maracaibo (Lago de Maracaibo) Hija tkopri l-baċin tal-Lag Maracaibo u l-pjanuri madwar il-Golf tal-Venezwela. Dan ir-reġjun joffri żewġ pjanuri distinti: dik tat-Tramuntana hija relattivament niexfa, filwaqt li dik tan-Nofsinhar hija umda u bit-tikek bis-swamps. L-eżenzjoni hawnhekk hija prinċipalment ikkaratterizzata minn art ċatta, bl-eċċezzjoni ta' xi żoni elevati ħdejn il-lag. Il-Lag Maracaibo innifsu jinsab f'dipressjoni, imdawwar b'artijiet b'ħafna żejt u żoni agrikoli produttivi. * L-Andes (Los Andes) L-Andes tal-Venezwela, parti mill-firxa tal-muntanji tal-Andes, joffru solliev sorprendenti b'qċaċet imponenti, widien fondi u baċiri fertili intermontani. Iddominati minn dawn il-meded ta' muntanji burly, inkluż l-ogħla quċċata tal-Venezwela, Bolívar Peak, il-pajsaġġi imħatteb u pittoresk tar-reġjun huma definiti mit-terren ta' altitudni għolja tiegħu. [[File:Playa Grande in Choroni.jpg|thumb|Medda tal-Muntanji Kostali fil-Venezwela]] [[File:Playa Manaure.jpg|thumb|left|Veduta tal-Bajja ta' Manaure, Komunità Cardón (Punt Fijo).]] L-eżenzjoni unika ta' din iż-żona għandha l-oriġini tagħha fl-Aħħar Età tas-Silġ, meta l-avvanz u l-irtirar tal-glaċieri skolpiw il-pajsaġġ, iffurmat mill-klima kiesħa ta' altitudni għolja. Dan il-wirt glaċjali ħalla impronta dejjiema, bil-glaċieri jaqtgħu widien fondi u jillustraw qċaċet miżgħuda, filwaqt li widien intramontani protetti joffru ħamrija fertili u mikroklima moderata, u joħolqu kundizzjonijiet ideali għall-agrikoltura u l-istabbiliment tal-bniedem. * Il-Pjanuri (Las Pianuras) Il-Llanos huma baċiri sedimentarji estensivi li huma kkaratterizzati minn eżenzjoni predominantement ċatta. Madankollu, il-Llanos tal-Lvant għandhom plateaus baxxi u d-depressjoni Unare, maħluqa mill-erożjoni tal-plateaux, li jżidu d-diversità mat-terren. Dan ir-reġjun huwa soġġett għal għargħar staġjonali, li jibdel il-pjanuri ċatti f'art mistagħdra vasta matul l-istaġun tax-xita. L-eżenzjoni hawn tinfluwenza l-ekosistemi uniċi tar-reġjun, li jinkludu mergħat estensivi u annimali selvaġġi abbundanti. [[File:Vuelo Santa Elena-Canaima (2004) 23.jpg|thumb|Reġjun naturali Guayana fil-Venezwela]] * Tarka tal-Gujana (Escudo Guayanés) It-Tarka tal-Gujana tippreżenta eżenzjoni varjata, iffurmata minn proċessi ġeoloġiċi fuq miljuni ta' snin. Dan ir-reġjun jinkludi peniżoli, firxiet ta' muntanji imħatteb, għoljiet, u t-tepuis emblematiċi, jew muntanji b'wiċċ ċatt. Tepuis jogħlew bħala plateaus iżolati u ċatti li jogħlew b'mod spettakolari fuq it-terren tal-madwar. Dan l-eżenzjoni unika tikkontribwixxi għall-bijodiversità notevoli u l-importanza xjentifika tar-reġjun. * Delta tal-Orinoco (Delta del orinoco) L-eżenzjoni tad-Delta tal-Orinoco hija kkaratterizzata minn sistema kumplessa ta' art u ilma. Huwa magħmul minn kanali numerużi, gżejjer u depożiti sedimentarji mobbli. Filwaqt li l-ħelsien jista' jidher relattivament uniformi, jaħbi ambjent dinamiku influwenzat minn għargħar staġjonali u depożizzjoni tas-sediment. Dan il-ħelsien tad-deltaiku kumpless jappoġġja ħajja akkwatika diversa u l-għajxien tal-komunitajiet indiġeni adattati għall-pajsaġġi tiegħu li dejjem jinbidlu. === Widien === [[File:Venezuela - Caracas - Mirador de Valle Arriba.jpg|thumb|Il Wied ta' Caracas]] [[File:Valle de Mifafí 2.jpg|thumb|left|Wied ta' Mifafí, Stat ta' Mérida]] [[File:Colonia Tovar, estado Aragua, Venezuela.jpg|thumb|left|Chalets fuq ix-xtut tat-traċċi tal-muntanji li jkopru u jippreċedu d-daħla għal Colonia Tovar, Tovar, Aragua]] Il-widien huma bla dubju l-aktar tip ta' pajsaġġ importanti fit-territorju tal-Venezwela, mhux minħabba l-estensjoni spazjali tagħhom, iżda minħabba li huma l-ambjent fejn huma kkonċentrati l-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni u l-attivitajiet ekonomiċi tal-pajjiż. Min-naħa l-oħra, hemm widien madwar kważi l-ispazju nazzjonali kollu, ħlief fil-baċini sedimentarji kbar tal-Llanos u d-dipressjoni tal-Lag Maracaibo, ħlief ukoll fil-penplains tal-Amażonja. Minħabba l-immudellar tagħhom, il-widien tat-territorju Venezwelan prinċipalment jappartjenu għal żewġ tipi: widien tat-tip tax-xmara u widien tat-tip glaċjali. Ħafna aktar frekwenti, tal-ewwel jiddominaw fil-biċċa l-kbira tal-aħħar, li huma ristretti għall-ogħla partijiet tal-Andes. Barra minn hekk, il-biċċa l-kbira tal-widien glaċjali huma fdalijiet ta' era ġeoloġika passata, li ntemmet madwar 10,000 sa 12,000 sena ilu. Il-widien Andini fondi u dojoq huma differenti ħafna mid-depressjonijiet wesgħin ta' Aragua u Carabobo, fil-Muntanji Kostali, jew mill-widien nestled fil-Mesas de Monagas. Dawn l-eżempji jindikaw li l-konfigurazzjoni tal-eżenzjoni lokali hija deċiżiva fl-identifikazzjoni ta' tipi reġjonali ta' widien. Bl-istess mod, minħabba l-klima sħuna tagħhom, il-widien Gujaniżi huma distinti mill-widien Andini moderati jew kesħin minħabba l-ambjent umdu tagħhom. It-tnejn huma, min-naħa tagħhom, differenti mid-depressjonijiet semi-aridi tal-istati Lara u Falcón. Il-widien Andini, essenzjalment agrikoli, popolati kmieni iżda llum jitilfu l-veloċità, ma jiffaċċjawx l-istess problemi ta' okkupazzjoni spazjali bħall-widien urbanizzati ħafna u industrijalizzati tas-sezzjoni ċentrali tal-Muntanji Kostali. Min-naħa l-oħra, il-widien tal-Gujana depopulati u prattikament verġni jikkostitwixxu kategorija oħra li tissejjaħ id-Dinja mitlufa. Il-widien Andini huma bla dubju l-aktar impressjonanti fit-territorju tal-Venezwela minħabba l-enerġija tar-rilievi li jagħlquhom, li l-qċaċet tagħhom ħafna drabi jiddominaw il-qiegħ tal-widien bi 3,000 sa 3,500 metru ta' altitudni relattiva. Huma wkoll l-aktar pittoresk f'termini ta' stil ta' ħabitat, forom ta' użu tal-art, produzzjoni artiġjanali u t-tradizzjonijiet kollha marbuta ma' dawn l-attivitajiet. === Deżerti === [[File:Medanos de Coro Falcon.jpg|thumb|Il-Park Nazzjonali ta' Médanos de Coro, il-Peniżola ta' Paraguaná, l-Stat ta' Falcón, il-Venezwela.]] Il-Venezwela għandha diversità kbira ta' pajsaġġi u klimi, inklużi żoni niexfa u niexfa. Id-deżert ewlieni tal-pajjiż jinsab fl-stat ta' Falcón ħdejn il-belt ta' Coro. Issa huwa park protett, il-Park Nazzjonali Médanos de Coro. Il-park huwa l-akbar tat-tip tiegħu fil-Venezwela, b'erja ta' 91 kilometru kwadru. Il-pajsaġġ huwa bit-tikek bil-kakti u pjanti xerofiti oħra li jistgħu jgħixu f'kundizzjonijiet mingħajr umdità ħdejn id-deżert. Il-fawna tad-deżert hija magħmula prinċipalment minn gremxul, igwani u rettili oħra. Għalkemm inqas komuni, id-deżert huwa dar għal xi volpijiet, anteaters ġganti u fniek. Hemm ukoll xi popolazzjonijiet ta' għasafar indiġeni, bħall-isparra, l-għasafar tropikali, il-ħamiema skuża, u s-summien bil-kbir. Żoni oħra tad-deżert tal-pajjiż jinkludu parti mid-Deżert tal-Guajira fil-Muniċipalità ta' Guajira fit-Tramuntana tal-Stat ta' Zulia u li qed tiffaċċja l-Golf tal-Venezwela, il-Médanos ta' Capanaparo fil-Park Nazzjonali ta' Santos Luzardo fl-Stat ta' Apure, il-Médanos tal-Gżira ta' Zapara fl-Stat ta' Zulia, l-hekk imsejħa Hundición de Yay fil-Muniċipalità ta' Andrés Eloy Blanco tal-Stat ta' Lara, u l-Formazzjoni Urumaco wkoll fl-Stat ta' Falcón. == Xjenza u teknoloġija == Il-Venezwela kellha diversi xjentisti li kkontribwew b'mod sinifikanti għax-xjenzi naturali u mediċi, kif ukoll għall-avvanz teknoloġiku. L-ewwel vaċċin li jfejjaq il-lebbra u l-leishmaniasis ġie żviluppat minn Jacinto Convit, filwaqt li Baruj Benacerraf wettaq dimostrazzjonijiet dwar ir-risponsi immuni għall-antiġeni u l-varjazzjoni tagħhom f'kull persuna, li qalgħulu l-Premju Nobel fil-Fiżjoloġija jew il-Mediċina fl-1980. Fil-qasam tat-teknoloġija , Humberto Fernández Morán ikkontribwixxa għall-iżvilupp tal-mikroskopju elettroniku u l-iskalpell tad-djamanti, l-aħħar ta 'l-invenzjoni tiegħu stess, li kien l-ewwel li introduċa l-kunċett ta' cryoultramicrotomy. Storikament, l-ewwel vestiġju tat-teknoloġija magħmula mill-Venezwelani jinstab fl-iżvilupp tal-morsa Rincones, li ppermetta li partijiet jiġu rkuprati mill-bjar taż-żejt. L-attivitajiet teknoloġiċi fil-pajjiż se jiksbu impetu ġdid lejn nofs is-seklu 20 bil-ħolqien. ta' istituti ġodda mmirati lejn il-promozzjoni u l-professjonalizzazzjoni tal-attività xjentifika u teknoloġika fil-pajjiż.​ Istituzzjonijiet bħal dawn, bħall-Kunsill Nazzjonali għar-Riċerka Xjentifika u Teknoloġika (CONICIT) u l-Istitut Venezwelan tar-Riċerka Xjentifika, huma r-referenzi ewlenin f'dawn il-kwistjonijiet. Kollha huma marbuta mal-Ministeru tax-Xjenza u t-Teknoloġija. Min-naħa l-oħra, hemm l-Osservatorju Astronomiku Nazzjonali ta' Llano del Hato li, f'3600 m 'l fuq mil-livell tal-baħar. n. m., hija waħda mill-ogħla li jinsabu fid-dinja. == Demografija == Il-Venezwela hija fost l-aktar pajjiżi urbanizzati fl-Amerika Latina il-maġġoranza l-kbira tal-Veneżweli jgħixu fi bliet tat-Tramuntana, speċjalment fil-kapitali Caracas, li hija wkoll l-aktar belt popolata. Madwar 93% tal-popolazzjoni tgħix f'żoni urbani fit-tramuntana tal-pajjiż; 73% jgħixu inqas minn 100 kilometru mill-kosta. Għalkemm kważi nofs l-art tal-Venezwela tinsab fin-Nofsinhar tal-Orinoco, 5% biss tal-Veneżweli jgħixu hemmhekk. L-akbar u l-aktar belt importanti fin-nofsinhar tal-Orinoco hija Ciudad Guayana (Belt ta' Guayana), li hija s-sitt agglomerazzjoni urbana l-aktar popolata. Il-popolazzjoni tal-Venezwela fl-2011 qabżet it-28 miljun abitant, u kien stmat li se titla' għal 42 miljun sal-2050. Madankollu, il-kriżi soċjali, ekonomika u politika li esperjenza l-pajjiż matul l-għaxar snin tal-2010 ikkontribwiet għal kriżi enormi. eżodu tal-popolazzjoni tal-pajjiż, li jirriżulta fi tnaqqis sinifikanti fil-popolazzjoni tal-Venezwela, li sal-2020 reġgħet naqset għal 28.5 miljun ċittadin. Minkejja li għandha rata għolja ta' twelid, il-Venezwela fl-istess ħin għandha l-ogħla rata ta' emigrazzjoni fir-reġjun kollu. Fl-2009, kien stmat li aktar minn miljun Venezwelan kienu emigraw minn meta Hugo Chávez ħa l-poter L-emigrazzjoni fuq skala kbira għadha għaddejja u żdiedet matul il-presidenza ta' Nicolás Maduro, b'madwar 6.5 miljun mill-1999. Il-Venezwelani telqu mill-pajjiż. ==== Evoluzzjoni storika taċ-ċensimenti tal-popolazzjoni fil-Venezwela ==== * 1873: (7 ta' Novembru): 1,732,411 (Densità: 1.9 abitant/km²) * 1883: (27 ta' April) 2,005,139 (Densità: 2.2 abitant/km²) * 1891: (15 ta' Jannar) 2,221,572 (Densità: 2.5 abitant/km²) * 1920: (1 ta' Jannar) 2,479,525 (Densità: 2.8 abitant/km²) * 1926: (31 ta' Jannar) 2,814,131 (Densità: 3.1 abitant/km²) * 1936: (26 ta' Diċembru) 3,364,347 (Densità: 3.7 abitant/km²) * 1941: (7 ta' Diċembru) 3,850,771 (Densità: 4.3 abitant/km²) * 1950: (26 ta' Novembru) 5,034,838 (Densità: 5.6 abitant/km²) * 1961: (26 ta' Frar) 7,523,999 (Densità: 8.4 abitant/km²) * 1971: (2 ta' Novembru) 10,721,522 (Densità: 11.9 abitant/km²) * 1981: (20 ta' Ottubru) 14,516,735 (Densità: 16.2 abitant/km²) * 1990: (21 ta' Ottubru) 18,105,265 (Densità: 20.1 abitant/km²) * 2001: (22 ta' Ottubru) 23,054,210 (Densità: 25.5 abitant/km²) * 2011: (30 ta' Ottubru) 27,227,930 (Densità: 30.1 abitant/km²) === Bliet ewlenin === Il-popolazzjoni tal-Venezwela għandha t-tendenza li tikkonċentra l-aktar fiż-żoni kostali u muntanjużi, jew minħabba aċċess aktar faċli għall-portijiet, fil-każ tal-kosta; jew minħabba l-klima aktar moderata, fil-każ ta' żoni muntanjużi. L-aktar ċentru tal-popolazzjoni importanti barra ż-żona kostali/muntanji hija Ciudad Guayana, fil-konfluwenza tax-xmajjar Orinoco u Caroní, fil-Lvant tal-pajjiż. L-ibliet ewlenin tal-Venezwela huma elenkati hawn taħt f'termini ta' importanza, estensjoni u numru ta' abitanti. Id-dejta tal-popolazzjoni tappartjeni għall-aħħar Ċensiment tal-Popolazzjoni u tad-Djar tal-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika għall-2011. === Etnografija === [[Stampa:Boys in the river of Venezuela 2.jpg|thumb|Tfal mill-Gżira Margarita, l-istat ta' Nueva Esparta.]] Il-Veneżweli għandhom taħlita rikka ta' wirt li jinkludi tliet familji etniċi, dawn ikunu Ewropej, Amerinjani u Afrikani, li l-integrazzjoni tagħhom bdiet bit-twaqqif tal-Kolonja. Fil-bidu tas-seklu 20, wara s-sejba taż-żejt u perjodi ta' gwerra fl-Ewropa, il-Venezwela rċeviet immigrazzjoni tal-massa importanti ta' Ewropej l-aktar minn Spanja, Italja u Portugall, li fiha l-proċess ta' taħlit kompla importanti, u llum Illum il-maġġoranza tal-popolazzjoni għandha antenati jew oriġini mħallta. Bħala fatt importanti, ta' min jinnota li, mill-perjodu kolonjali sa tmiem it-Tieni Gwerra Dinjija, il-fluss ta' immigranti mill-Gżejjer Kanarji kien importanti ħafna, l-impatt kulturali tagħhom kien sinifikanti ħafna fl-iżvilupp tal-Ispanjol fl- il-gastronomija u d-drawwiet tiegħu. Skont studju ġenetiku tad-DNA awtosomali li sar fl-2008 mill-Università ta' Brażilja, il-kompożizzjoni tal-popolazzjoni tal-Venezwela hija: 60.60% tal-kontribuzzjoni Ewropea, 23% tal-kontribuzzjoni Amerindjana u 16.30% tal-kontribuzzjoni Afrikana. Skont iċ-Ċensiment Nazzjonali XIV tal-Popolazzjoni u d-Djar, meta n-nies ġew mistoqsija dwar l-oriġini etnika-razzjali tagħhom, bl-għażliet: "Iswed", "Afro-dixxendenti", "Kannella", "Abjad", Oħrajn; 49.9% tal-popolazzjoni qalu li kienu ‘morena’ (jiġifieri ta' ġilda skura), filwaqt li 42.2% identifikaw lilhom infushom bħala ‘abjad’. 2.8% qalu li huma 'suwed', u 0.7% 'Afro-dixxendenti', filwaqt li 2.7% iddikjaraw li jappartjenu għal grupp ta' oriġini Amerindja, u l-bqija (1.1%) semmew li kienu minn' razez oħra' (b'referenza għal razez oħra). etniċi).282 Fost dawk li għarfu lilhom infushom bħala Amerindjani, 58% qalu li kienu mill-grupp etniku Wayúu, 7% Warao, 5% Kariña, 4% Pemón, 3% Piaroa, 3% Jivi, 3% Añu, 3% Cumanagoto. , 2% Yukpa, 2% Chaima, 1% Yanomami u popli oħra 9%. ==== Kompożizzjoni razzjali u etnika (Sors: INE, Ċensiment tal-2011) ==== * Moreno: 49.9% * Abjad: 42.2% * Iswed: 2.8% * Indiġeni: 2.7% * Oħrajn: 1.1% * Afro-dixxendenti: 0.7% === Indiġeni === [[File:Alto orinoco5.jpg|thumb|Tfal tal-grupp etniku Yanomami fl-Amazonas.]] Huma grupp ta' minoranza li fl-2011 irrappreżentaw 2.7% tal-popolazzjoni totali tal-pajjiż, b'total ta' 1,511,329 ruħ etniku skont iċ-Ċensiment tal-Venezwela tal-2011, li minnhom gruppi żgħar li jinsabu fl-aktar partijiet iżolati u remoti tal-pajjiż iżommu l-kultura tagħhom intatt Il-poplu indiġenu f'kuntatt mal-bniedem belt abjad u mestizo għandhom ċertu assimilazzjoni, li jqiegħdu l-kultura tagħhom fil-periklu li tisparixxi minħabba l-influwenzi tal-pajjiżi ġirien. L-influwenza indiġena hija limitata għall-vokabularju ta' xi kliem – bħall-ismijiet tal-postijiet – u għall-gastronomija. === Emigrazzjoni === Il-kriżi tal-migrazzjoni tal-Venezwela, imsejħa wkoll l-eżodu tal-Venezwela, hija kriżi umanitarja minħabba ż-żieda fil-fluss migratorju mill-Venezwela li tmur lura għall-2016. Fl-2015, kien hemm 697,562 Venezwelan barra l-pajjiż, li jirrappreżentaw 2.3 % tal-popolazzjoni totali. Fl-2017 kien kważi 5.4% tal-popolazzjoni tal-pajjiż, madwar miljun 421 elf ruħ Fl-2018, 2.3 miljun Venezwelan huma barra minn pajjiżhom, madwar 7% tal-popolazzjoni hija l-pajjiż bl-akbar popolazzjoni immigranti ta' oriġini Venezwela id-dinja, li tgħodd fl-2019 b'1,626,000 persuna.296 F'Ġunju 2024, l-Aġenzija tan-NU għar-Refuġjati, li tiċċita dejta mill-pjattaforma R4V, tiddikjara li diġà hemm 7 .7 miljun Venezwelan li emigraw mill-pajjiż. === Komunitajiet barranin === [[File:ColoniaTovarMountains.jpg|thumb|Colonia Tovar hija belt mwaqqfa fl-1843 minn settlers Kattoliċi mil-Lbiċ tal-Ġermanja. L-abitanti tagħha jitkellmu djalett imsejjaħ Colonist German.]] Il-Venezwela hija dar għal kolonja importanti ta' Taljani, Spanjoli, Portugiżi, Għarab u Ċiniżi, minbarra għadd kbir ta' nies mill-Kolombja u wkoll mill-Konu tan-Nofsinhar u mill-Karibew. Bil-bidu tal-isfruttament taż-żejt fl-1914, ġew stabbiliti kumpaniji u ċittadini, l-aktar mill-Stati Uniti. Aktar tard, matul il-perjodu ta' wara l-gwerra, il-Venezwela rċeviet it-tielet l-akbar mewġa ta' immigrazzjoni Ewropea fl-Amerika 16 Immigranti li ġejjin prinċipalment mill-Italja u Spanja, u immigranti ġodda mill-Portugall, il-Lvant Nofsani, Ġermanja, Kroazja, Żvizzera, Pajjiżi l-Baxxi, Ċina, Ungerija, Turkija, Ukrajna, Polonja, Armenja, u Russja, fost l-oħrajn, imħeġġa fl-istess ħin mill-programm ta' immigrazzjoni u kolonizzazzjoni implimentat mill-Gvern Dan il-proċess ħoloq komunitajiet kbar li fosthom jispikkaw it-Taljani-Venezwelani, l-Ispaniċi-Venezwelani u l-Luso-Venezwelani. Skont dejta uffiċjali minn Spanja, il-Venezwela hija t-tielet pajjiż fid-dinja li għandha l-akbar komunità ta' Spanjoli L-istess pożizzjoni tinżamm fil-każ tal-komunità Taljana, iżda biss fil-livell tal-Amerika Latina. Il-komunità Lusitana hija t-tieni wara lsigno de menos l-Brażil. Matul is-snin sebgħin, il-Venezwela rċeviet immigrazzjoni minn diversi pajjiżi tal-Amerika Latina, primarjament il-Kolombja, il-Perù u l-Ekwador. Ma' dan żdiedet l-immigrazzjoni mill-Konu tan-Nofsinhar ta' nies li qed jaħarbu mid-dittatorjati u li raw fil-Venezwela mod kif joħorġu mis-sitwazzjoni diffiċli tagħhom. Dawn il-mewġ kontinwu ta' migrazzjoni żiedu l-mużajk razzjali kumpless tal-pajjiż. Il-popolazzjoni Venezwelana mwielda f'pajjiżi oħra kienet tirrappreżenta 4.4% tat-total nazzjonali. L-akbar immigrazzjoni ġejja mill-Kolombja, Spanja, il-Portugall u l-Italja, fost pajjiżi oħra bħal Ħaiti, ir-Repubblika Dominicana, Trinidad u Tobago, bil-Venezwela tkun it-tieni pajjiż fl-Amerika Latina li għandu l-aktar immigrazzjoni kemm mill-Ewropa kif ukoll mill-Amerika stess, wara Arġentina. === Edukazzjoni === [[File:Biblioteca de la Universidad Central de Venezuela.jpg|thumb|Il-Belt Università ta' Caracas ġiet iddikjarata Sit ta' Wirt Dinji tal-Umanità fl-2000.]] L-edukazzjoni ilha b’xejn u obbligatorja mis-27 ta’ Ġunju 1870, b’digriet tal-President Antonio Guzmán Blanco, filwaqt li fit-3 ta’ Awwissu 1910, fi żmien il-gvern ta’ Juan Vicente Gómez, ġiet ippubblikata fil-Gazzetta Uffiċjali Nru 11,068, 11,069 u 11,070, il-kodiċi tal-Istruzzjoni Pubblika tal-25 ta’ Ġunju, li jistabbilixxi li l-istruzzjoni fil-Venezwela hija maqsuma f’pubbliku, sussidjat u privat. Fil-Venezwela, l-edukazzjoni hija strutturata fil-livelli preskolastiċi, bażiċi, diversifikati u ogħla. Hija rregolata mil-Liġi Organika tal-Edukazzjoni, li tagħmilha obbligatorja minn qabel l-iskola sal-livell sekondarju diversifikat (minn 6 sa 15-il sena), u b’xejn fl-iskejjel immexxija direttament mill-Istat sal-livell undergraduate.​ F’din il-materja , l-Istat għandu s-setgħa li joħloq is-servizzi rilevanti biex jiffaċilita u jżomm l-aċċess għat-tipi kollha ta’ edukazzjoni. Skont dejta uffiċjali, għall-perjodu akkademiku 2005-2006, total ta’ 1,010,946 tifel u tifla kienu rreġistrati fl-edukazzjoni ta' qabel l-iskola. L-edukazzjoni bażika kellha madwar 4,885,779 irreġistrati għal dak l-istess perjodu, filwaqt li 671,140 student kienu reġistrati f'ċentri ta' edukazzjoni medju jew sekondarju, diversifikati u professjonali Il-pajjiż kellu wkoll 25,835 skola u units edukattivi. L-evoluzzjoni tal-litteriżmu kienet qed tikber u speċjalment aċċellerata matul il-perjodu 1950-2005. Fis-snin sebgħin, meta l-Venezwela kienet qed tesperjenza tkabbir enormi minħabba l-bejgħ taż-żejt, ir-rata tal-litteriżmu żdiedet minn 77% għal 93% sal-1999, u b'hekk kienet waħda mill-ogħla rati ta' litteriżmu fir-reġjun. 14-il sena telgħet minn 52.2% fl-1950 għal 95.39% fl-2015. Fl-2005, il-Venezwela ddikjarat lilha nnifisha bħala territorju ħieles mill-illitteriżmu, wara li rreġistra miljun u nofs ruħ bejn l-2003 u l-2005. Din l-aħbar, madankollu, kienet tikkontradixxi statistika uffiċjali u projezzjonijiet dwar is-suġġett. === Saħħa === Il-gvern tal-Venezwela jamministra sistema tas-sigurtà soċjali li tkopri, fost oħrajn, inċidenti tax-xogħol, mard u pensjonijiet. L-istennija tal-għomor hija 71.5 snin għall-irġiel u 77.8 snin għan-nisa, skont stimi għall-2006, għalkemm naqset konsiderevolment f'dawn l-aħħar snin. Il-maġġoranza tal-imwiet u l-imwiet fil-vaganzi huma kkawżati minn inċidenti kkaġunati mit-teħid tal-alkoħol, u min-nuqqas ta' konformità mar-regolamenti tas-sigurtà bħaċ-ċinturini tas-sigurtà, fost oħrajn. Ċertu mard jinsab prinċipalment f'żoni rurali tal-Venezwela, minħabba n-nuqqas ta 'sanità f'dawn iż-żoni. Fl-1940s, saret kampanja intensa biex isir fumigazzjoni bid-DDT u jiġu eliminati n-nemus li jittrasmettu l-malarja, id-deni isfar u l-marda ta' Chagas. Madankollu, mis-snin sebgħin, dan il-mard li jinġarr min-nemus reġa żdied. Mill-2007 u l-2008 'l hawn, bosta indikaturi tas-saħħa wrew deterjorament sinifikanti. Għalhekk, il-mortalità tat-trabi kibret minn 4,747 mewt fi tfal taħt sena fl-2007 għal 11,466 mewt fl-2016 u l-mortalità materna fl-istess perjodu minn 198 mewta materna għal 756. Filwaqt li fl-2008 ġew irreġistrati 31,719 każ ta' malarja, dan in-numru żdied. għal 240,613 fl-2016. === Lingwi === [[File:Dialectos del español venezolano (2).png|thumb|Djaletti Spanjoli Venezwelan]] Il-Kostituzzjoni tal-Venezwela tirrikonoxxi l-Ispanjol u l-lingwi tal-popli indiġeni tal-Venezwela bħala uffiċjali. L-Spanjol huwa l-lingwa materna tal-maġġoranza tal-Venezwelani. Il-varjant tal-Ispanjol użat huwa l-Ispanjol Venezwelan, li min-naħa tiegħu huwa maqsum f'diversi djaletti. Il-lingwi tal-Veneżweljani indiġeni huma mitkellma minn inqas minn 1% tal-popolazzjoni totali tal-Venezwela. Fost dawn il-lingwi hemm Wayuunaiki, Warao, Pemón u oħrajn. Il-Lingwa tas-Sinjali tal-Venezwela (LSV) mhijiex kostituzzjonalment lingwa uffiċjali, madankollu, tintuża mill-kultura torox tal-pajjiż u kostituzzjonalment it-torox u l-mut għandhom id-dritt jesprimu lilhom infushom u jikkomunikaw taħt din il-lingwa. Ġeneralment, il-Lingwa tas-Sinjali Venezwelana tintuża fi programmi tal-aħbarijiet televiżivi minn interpreti. L-immigranti minn pajjiżi oħra jużaw il-lingwi tagħhom stess, minbarra l-Spanjol. Fost l-aktar lingwi mhux nattivi mitkellma hemm l-Għarbi, iċ-Ċiniż, l-Ingliż, it-Taljan u l-Portugiż. L-Ingliż jintuża bħala lingwa materna mill-Venezwelani li joqogħdu fi bliet qrib il-Gujana, bħal San Martín de Turumbán. Fir-rigward tad-djaletti, Portugiż u l-Portuñol huwa mitkellem fuq il-fruntiera mal-Brażil, speċjalment f'Santa Elena de Uairén. Coloniero German huwa djalett Ġermaniż użat f'Colonia Tovar, fl-stat ta' Aragua. === Reliġjon === [[File:Catedral de Caracas.JPG|thumb|left|Katidral Metropolitan ta' Santa Ana (Caracas)]] [[File:Basilica de Nuestra Señora de Chiquinquira.jpg|thumb|Il-Bażilika tal-Madonna ta' Chiquinquirá (Basílica de Nuestra Señora de Chiquinquirá) hija l-aktar tempju Kattoliku traffikuż fiż-Zulia u tinsab f'Maracaibo.]] [[File:Iglesia Santa Rosalía.jpg|thumb|left|Knisja ta' Santa Rosalía f'Caracas]] [[File:Catedral de Guanare.jpg|thumb|Katidral tal-Madonna ta' Coromoto]] [[File:Virgen de la Chiquinquira en la Basílica de la Chinita, Maracaibo, Venezuela full.jpg|thumb|Tabella żgħira li fuqha tidher ix-xbieha tal-Verġni ta' Chiquinquirá, Il-Bażilika tal-Madonna ta' Chiquinquirá (Basílica de Nuestra Señora de Chiquinquirá).]] Il-Kostituzzjoni Nazzjonali tistabbilixxi l-libertà tar-reliġjon. L-Insara jiffurmaw aktar minn 80% tal-popolazzjoni. Fost dawn, madwar 71% jidentifikaw bħala Kattoliċi. Madwar 17% jappartjenu għal knejjes evanġeliċi, il-Knisja Anglikana u gruppi Protestanti oħra bħax-Xhieda ta' Jehovah, Il-Knisja ta' Ġesù Kristu tal-Qaddisin tal-Aħħar Jiem u l-Knisja Adventista tas-Seba' Jum. 2% tal-Venezwelani huma membri ta' reliġjonijiet oħra bħall-Iżlam, l-Induiżmu, il-Buddiżmu u l-Ġudaiżmu. Il-prattikanti tar-reliġjonijiet b'għeruq pre-Ispaniċi jirrappreżentaw 2% oħra tal-popolazzjoni. L-atei huma 2% tal-Veneżweli, filwaqt li l-agnostiċi huma 6%. Min-naħa l-oħra, Santeria għandha segwaċi fost il-popolazzjoni Afro-dixxendenti. Fost il-manifestazzjonijiet reliġjużi popolari tal-Venezwela hemm ix-xjaten taż-żfin ta' Corpus Christi. Din id-dimostrazzjoni ssir f'diversi reġjuni tal-pajjiż minn gruppi differenti msejħa fratellanzi jew fratellanzi, li jiċċelebraw il-preżenza ta' Kristu fis-Santissimu Sagrament tal-Ewkaristija skont id-duttrina tal-Kattoliċiżmu B'kollox hemm 11-il fratellanza li jġibu flimkien aktar minn ħamest elef ruħ, l-aktar famużi minnhom huwa x-xjaten taż-żfin ta' Yare. Dawn il-manifestazzjonijiet ġew rikonoxxuti mill-[[UNESCO]] bħala Wirt Kulturali Intanġibbli tal-Umanità fl-2012. Bl-istess mod, il-partit San Pedro huwa festival reliġjuż ieħor ipproklamat wirt kulturali intanġibbli tal-Umanità mill-[[UNESCO]]. === Kriminalità === Il-kriminalità fil-Venezwela hija problema li taffettwa l-pajjiż kollu, għalkemm is-severità eżatta tal-problema mhix magħrufa minħabba li l-NGOs jimmaniġġjaw informazzjoni mhux uffiċjali u m'għandhom l-ebda mod biex jivverifikaw l-informazzjoni uffiċjali dwar il-kriminalità fil-Venezwela kienet ikklassifikata bħala l-iktar nazzjon perikoluż id-dinja skont l-istħarriġ ta' Gallup fl-2013 u fl-2015. Fl-2013 19% biss tal-Venezweli ħassewhom siguri li jimxu waħedhom bil-lejl, bi kważi kwart ta' dawk li wieġbu jindikaw li huma jew membru tal-familja kienu ġew ikkupjati fl-aħħar sena. Is-sitwazzjoni marret għall-agħar meta 14% biss ħassewhom siguri fl-2015, l-inqas persentaġġ globali rreġistrat mill-2005.​ Ir-rata ta' omiċidju intenzjonali tal-pajjiż hija wkoll waħda mill-ogħla fid-dinja. Skont in-[[Nazzjonijiet Uniti]], din it-tip ta' problema hija dovuta għas-sitwazzjoni politika u ekonomika fqira fil-pajjiż. traffikar tas-sess u xogħol tal-skjavi “Bħala riżultat tal-livelli għoljin ta' kriminalità, il-Venezweli ġew imġiegħla jimmodifikaw xi drawwiet tal-istil tal-ħajja. == Organizzazzjoni territorjali == [[File:Venezuela, administrative divisions (+claims) - es - colored.svg|thumb|Stati tal-Venezwela]] [[File:Venezuela Regiones Administrativas.svg|thumb|Reġjuni tal-Venezwela]] Diviżjoni Politika Territorjali: 23 Stat, Distrett Kapitali 1 (Preċedentement imsejjaħ id-Distrett Federali) u d-Dipendenzi Federali magħmula minn 311-il gżira, ċwievet u gżejjer. Il-Venezwela hija maqsuma f'4 reġjuni naturali kbar: ir-Reġjun tal-Karibew, ir-Reġjun Andin, ir-Reġjun ta' Llanos u r-Reġjun tal-Amażonja. Uffiċjalment hija organizzata f'9 reġjuni ġeografiċi li huma: Medda tal-muntanji Ċentrali, hija magħmula mill-istati: Yaracuy, Carabobo, Aragua, Miranda, Distrett Kapitali u t-tramuntana tal-istati Anzoátegui, Cojedes u Guárico. Il-firxa tal-muntanji tal-Lvant, hija magħmula mill-istat ta 'Sucre fl-intier tagħha u t-tramuntana tal-stati ta' Anzoátegui u Monagas. Sistema Corian, magħmula mill-stat ta' Falcón u t-tramuntana tal-istati ta' Lara u Yaracuy. Il-Lag Maracaibo, ikopri l-stat ta' Zulia, it-tramuntana tal-stat ta' Táchira u l-majjistral tal-istati ta' Mérida u Trujillo. L-Andes, magħmula mill-stati: Táchira, Mérida, Trujillo u n-nofsinhar tal-stat ta' Lara u l-punent tal-stati ta' Barinas u Portuguesa. Los Llanos jokkupa r-reġjun ċentrali tal-pajjiż u huwa magħmul mill-stati: Apure, Barinas, Portuguesa, Cojedes, Guárico, Anzoátegui u Monagas. Sistema Deltaic, magħmula mill-grigal tal-stat Monagas u d-Delta Amacuro kollu. Fin-Nofsinhar tal-Orinoco, jinkludi l-stati ta' Bolívar, Amazonas u n-Nofsinhar tad-Delta Amacuro. Reġjun insulari, jiġbor fih l-stat ta' Nueva Esparta bit-3 gżejjer tiegħu: Margarita, Coche u Cubagua u l-aġenziji federali li jinsabu fit-tramuntana tal-Venezwela fuq il-Baħar Karibew. == Kultura == [[File:TeresaCarreño.jpg|thumb|Il-Kumpless Kulturali Teresa Carreño, f’Caracas, huwa wieħed mill-aktar importanti fl-Amerika Latina u t-tieni l-akbar fl-Amerika t'Isfel.]] [[File:Catatumbolightning.jpg|thumb|Sajjetti Catatumbo.]] Il-kultura tal-Venezwela hija melting pot li fundamentalment tintegra tliet familji differenti: l-indiġeni, l-Afrikani u l-Ewropej. L-ewwel tnejn min-naħa tagħhom kellhom kulturi differenzjati skond it-tribujiet. It-traskultura u l-assimilazzjoni, tipiċi tas-sinkretiżmu kulturali, wasslu għall-kultura attwali tal-Venezwela, simili f'ħafna aspetti għall-bqija tal-Amerika Latina, għalkemm l-ambjent naturali jikkawża differenzi importanti. L-influwenza indiġena hija limitata għal xi kliem fil-lessiku u l-gastronomija. L-influwenza Afrikana bl-istess mod, minbarra l-istrumenti mużikali bħat-tanbur. L-influwenza Spanjola kienet aktar importanti u b'mod partikolari kienet ġejja mir-reġjuni ta' Andalusia u Extremadura, postijiet ta' oriġini tal-maġġoranza ta' settlers fiż-żona tal-Karibew matul l-era kolonjali. Bħala eżempju ta' dan, nistgħu nsemmu l-binjiet, xi wħud mill-mużika, ir-reliġjon Kattolika u l-lingwa. Influwenza Spanjola ovvja hija l-ġlied tal-barrin u ċerti karatteristiċi tal-gastronomija. Il-Venezwela kienet ukoll arrikkita minn kurrenti oħra ta' oriġini Antilliana u Ewropea fis-seklu 19, speċjalment ta' oriġini Franċiża. Fi stadju aktar reċenti, dimostrazzjonijiet ta' oriġini Amerikana u immigrazzjoni ġdida ta' oriġini Spanjola, Taljana u Portugiża faqqgħet fil-bliet il-kbar u r-reġjuni taż-żejt, u żiedu l-mużajk kulturali diġà kumpless. Għalhekk, pereżempju, mill-Stati Uniti ġejja l-influwenza tat-togħma għall-baseball u l-kostruzzjonijiet arkitettoniċi moderni. === Letteratura === Il-letteratura Venezwelana bdiet tiżviluppa mill-era kolonjali, b'indirizzi għall-artijiet il-ġodda u l-abitanti oriġinali tagħhom. Kronaki u stili varji ta' poeżija kienu l-manifestazzjonijiet letterarji ewlenin matul is-seklu 18. F'dan l-ewwel perjodu tispikka l-figurata' Andrés Bello, poeta, filologu, grammatiku u edukatur ta' fama universali. Bello żviluppa xogħlijiet bħal Allocution on Poetry (1823) u Silva on Agriculture in the Torrid Zone (1826), li kienu prekursuri tat-tema Amerikanista li kienet tiġi żviluppata ftit tal-ħin wara f'żoni oħra tal-kontinent. Simón Rodríguez jirrappreżenta eżempju ieħor ta' fama fil-kontinent kollu, b'xogħlijiet bħal Soċjetajiet Amerikani (1828), Difiża ta’ Bolívar (1830), Osservazzjonijiet fuq it-terren ta' Vincocaya (1830), u Dwal u virtujiet soċjali (1834). [[File:AndresBello.jpg|thumb|Andrés Bello huwa meqjus bħala l-aktar figura intellettwali prominenti u importanti fil-kultura Hispana Amerikana tas-seklu 19, kif ukoll wieħed mill-aktar umanisti importanti fl-Amerika.]] Id-daħla tas-seklu 19 u l-Indipendenza raw it-twelid ta' letteratura politika raffinata, inkluża l-awtobijografija ta' Francisco de Miranda u l-ittri ta' Bolívar, kif ukoll oratorju ta' sbuħija retorika u stilistika kbira li kienet se tgħaddi l-kitbiet tal-aktar diversi. eroj tal-proċess emanċipatorju. Wara l-Indipendenza, il-letteratura Venezwelana bdiet tiddiversifika, iżda bdiet tevolvi b'rata mgħaġġla biss fi żmien Guzmán Blanco. Matul il-perjodu bejn l-emanċipazzjoni tal-Venezwela mill-Gran Kolombja, il-ħajja tal-poeta Zulian, filologu politiku u storiku Rafael María Baralt, l-ewwel Latin Amerikan li okkupa siġġu numru fl-Akkademja Rjali Spanjola u awtur tal-ewwel ktieb dwar l-Istorja tal-Venezwela (1887), minbarra sensiela ta' pubblikazzjonijiet li ffurmaw kontribuzzjonijiet għal-letteratura Hispanika bl-ewwel Diccionario Matrix de la Lengua Castellana (1850) u d-Diccionario de Galicismos (1855); ta' għadd bla għadd ta' odi bħal To Christopher Columbus (1849) u l-aktar famużi Adieu lill-Patrija (1843), u diversi esejs politiċi. Ir-Romantiċiżmu, l-ewwel ġeneru letterarju importanti fil-Venezwela, żviluppa f'nofs dak il-perjodu, b'figuri bħal Juan Antonio Pérez Bonalde u Eduardo Blanco jispikkaw fi ħdan dan il-moviment. Fl-aħħar tas-seklu 19, seħħ il-moderniżmu u fil-bidu tas-seklu 20, seħħet id-dehra ta' avant-garde. Il-costumbriżmu, b’għeruq romantiċi, ħa għeruq fondi fil-Venezwela permezz ta' awturi bħal Nicanor Bolet Peraza, Daniel Mendoza u Fermín Toro. Mill-1880, fil-Venezwela bdew jitfasslu moviment letterarju u tradizzjoni ta' ambizzjoni usa'. Cecilio Acosta u Arístides Rojas, fost oħrajn, indikaw it-tranżizzjoni lejn pożizzjonijiet intellettwali u kreattivi ġodda. Fil-qasam tal-moderniżmu spikkaw fost l-oħrajn Manuel Díaz Rodríguez u Luis Urbaneja Ahelpohl. Is-sena 1910 normalment tittieħed bħala l-punt tat-tluq għal esperjenzi estetiċi ġodda li jirreaġixxu kontra l-moderniżmu u jippruvaw jiktbu dwar il-ħajja komuni, sabiex toħroġ espressjoni letterarja ġdida ta' natura realistika, li fiha jerġgħu jitfaċċaw essenzi qodma tal-kostumbriżmu. F'dan il-mument fit-trajettorja tar-rumanz Venezwelan, l-ismijiet ta' José Rafael Pocaterra (Memorji ta' Venezweljan tad-Dekadenza), Teresa de la Parra (Ifigenia) u l-figura kbira ta' Rómulo Gallegos, li waqqaf l-iskola tar-realiżmu maġiku, huma rilevanti l-Amerika Latina, b’xogħlijiet bħal Doña Bárbara (1929), Cantaclaro (1934), u Canaima (1935). Awturi Venezwelani rikonoxxuti oħra huma Andrés Eloy Blanco, Arturo Uslar Pietri (li introduċa t-terminu Realiżmu Maġiku fil-letteratura), Miguel Otero Silva, Mariano Picón Salas, Guillermo Meneses, Adriano González León, Antonia Palacios, José Antonio Ramos Sucre, Salvador Garmendia, Francisco. Lazo Martí, Rafael Cadenas, José Ignacio Cabrujas, u Víctor Bravo, fost oħrajn. Bħala parti mix-xogħol letterarju, fil-Venezwela l-Premju Rómulo Gallegos huwa organizzat kull sentejn għall-aktar rumanz li jispikka fid-dinja li titkellem bl-Ispanjol, premju meqjus minn ħafna bħala l-aktar premju letterarju importanti fl-Amerika Latina. === Mużika === [[File:04162012Bailes071 (cropped).JPG|thumb|Joropo, żfin nazzjonali tal-Venezwela.]] Il-mużika Venezwelana hija kkaratterizzata minn taħlit ta' elementi Spanjoli u Afrikani, tipiċi li jappartjenu għal poplu prinċipalment mestiż. L-aktar ġeneru rappreżentattiv tal-pajjiż huwa l-mużika llanera, li tuża strumenti bħal cuatro, l-arpa, il-maracas, il-bandola u l-capachos. Dan ir-ritmu sar ikkonsagrat bħala l-mużika tal-identità nazzjonali, sal-punt li l-Venezweli jissejħu llaneros barra minn Malta. Dan il-ġeneru kellu l-oriġini tiegħu fir-reġjun illum inkluż fl-stati ta' Apure, Barinas, Guárico, Cojedes u Portuguesa, fejn huwa kkultivat ta' spiss. [[File:Hombre cantando por dinero en las cercanías del Hotel Humbodlt.jpg|thumb|Il-cuatro huwa l-istrument tipiku u l-aktar emblematiku tal-mużika Venezwelana, minbarra li huwa assi ta' interess kulturali tan-nazzjon.]] Ġeneru ieħor ta' sinifikat kulturali kbir huwa l-bagalja, oriġinarjament miż-Zulia—għalkemm għandha varjanti fil-Lvant tal-pajjiż. Illum il-ġurnata' huwa ġeneru li huwa relatat mal-Milied madwar il-Venezwela. Fost l-esponenti tal-bagpipe Zuliana, jispikka r-rispett reverenzjali lejn Ricardo Aguirre, li kkompona dak li hu meqjus bħala l-innu tal-ġeneru, La Gray Zuliana. Il-waltz Venezwelan igawdi wkoll rikonoxximent, u ġie żviluppat fuq kollox minn surmasti kbar tal-kitarra bħal Antonio Lauro u Alirio Díaz. Għalkemm huwa derivattiv tal-waltz Ewropew, huwa mitmugħ mill-karatteristiċi mużikali tipiċi tal-pajjiż, li jiġi esegwit bl-istrumenti klassiċi tal-mużika llanera, inklużi l-kitarra, it-treble, il-pjanu u l-klarinett. Għandu l-għeruq tiegħu fir-reġjun ċentrali-punent tal-pajjiż u fir-reġjun Andin, fejn jintużaw il-vjolin u l-mandolina. It-togħma mużikali tal-Veneżweli hija differenti ħafna minn dik tal-pajjiżi tal-Amerika t'Isfel Biss mal-Kolombja għandhom xi gosti komuni, bħal vallenato fuq il-kosta u mużika llanera, għax huma mill-fruntiera. Huwa ċar li huwa Karibew: is-salsa u l-merengue huma mużika biex tisma' u mhux biss biex tiżfen, bħal f’pajjiżi oħra. Il-pop u l-hip hop huma wkoll ġeneri li huma popolari ħafna fost iż-żgħażagħ. L-iktar żfin rappreżentattiv tan-nazzjon Venezwelan huwa l-joropo. Għandu moviment mgħaġġel b’ritmu ternarju, li jinkludi tap dance ikkulurit u referenza żgħira għall-valz Ewropew, u għalhekk jirrappreżenta l-aktar forma espressiva ġenwina fost il-manifestazzjonijiet tal-mużika kolonjali. Minħabba l-influwenza u l-prossimità tal-pajjiżi Anglo-Amerikani, jiġu prodotti wkoll heavy metal, reggae u ska, kif ukoll ġeneri rock u pop oħra, li jinstemgħu speċjalment fost il-komunitajiet taż-żgħażagħ ta’ bliet kbar. Bl-istess mod, il-mużika elettronika magħmula fil-Venezwela ilha tgawdi rikonoxximent internazzjonali akbar. Fost l-esponenti kollha tal-mużika Venezwelana, l-aktar ċċelebrat huwa Simón Díaz, li l-kult u l-interpretazzjoni tiegħu tal-mużika llanera, flimkien mal-personalità tiegħu, kisbu l-istatus li jitqies bħala l-aktar folklorist Venezwelan importanti ta' kull żmien. L-melodia tiegħu Caballo Viejo ġiet koperta u tradotta f'diversi lingwi madwar id-dinja. Fl-2008 Díaz irċieva Premju Grammy Onorarju mill-Bord tad-Diretturi tal-Akkademja tar-Reġistrazzjoni tal-Amerika Latina. Bl-istess mod fil-mużika klassika, il-Venezwela spikkat f'dawn l-aħħar snin talli daqqet fuq palkijiet Ewropej mill-Orkestra Sinfonika Simón Bolívar, kisbet ftit fama internazzjonali u poġġiet ruħha bħala waħda mill-aqwa orkestri fid-dinja flimkien mad-direttur tagħha Gustavo Dudamel li jmexxi wkoll il- Orkestra Filarmonika ta' Los Angeles. === Arti tal-plastik === [[File:Miranda en la Carraca by Arturo Michelena.jpg|thumb|Miranda in La Carraca, żejt fuq tila miżbugħa minn Arturo Michelena fl-1896, huwa l-aktar xogħol popolari u użat tal-pittura Venezwelana.]] Il-pittura u l-iskultura Venezwelana kienu tradizzjonalment influwenzati minn temi storiċi u l-proċess politiku esperjenzat mill-pajjiż matul l-Indipendenza tiegħu. Ħafna pitturi u skulturi tas-seklu dsatax huma spiss ippreżentati bħala rappreżentazzjonijiet ta’ mumenti ewlenin fl-istorja, għemejjel erojċi, u allegoriji tan-nazzjon. Dawk li spikkaw f'din il-fażi kienu Juan Lovera, Arturo Michelena, Martín Tovar y Tovar, Tito Salas, fost oħrajn. Madankollu, il-pittura romantika kellha l-akbar esponent tagħha f'Cristobal Rojas, li fil-biċċa l-kbira taddevja minn dawk it-temi ġeneralizzati. Fost dawk li kkontribwew ħafna għall-arti kinetika kien hemm Carlos Cruz-Díez, Jesús Soto u Juvenal Ravelo. Din it-tendenza partikolari saret popolari ħafna fil-pajjiż, u hemm xogħlijiet ta' dan it-tip f'diversi istituzzjonijiet kulturali, u anke fuq l-awtostradi, fil-Metro u f'ajruporti bħal Maiquetía. L-astrazzjoni u s-simboliżmu kellhom wieħed mill-akbar żviluppaturi tiegħu f'Armando Reverón, li x-xogħol tiegħu qed jibda jiġi skopert mill-ġdid u rikonoxxut internazzjonalment. Alejandro Otero spikka wkoll fl-astrazzjoni u l-kinetikiżmu, filwaqt li r-realiżmu soċjali kien marbut max-xogħol ta' César Rengifo. Pitturi tal-pajsaġġ kbar kienu Manuel Cabré, Luis Álvarez de Lugo, fost oħrajn, li jispikkaw fil-pittura tal-għolja El Ávila. Isem ieħor huwa Pedro León Zapata, magħruf bħala karikatur famuż. Francisco Narváez, Alejandro Colina, Gertrud Goldschmidt, Lía Bermúdez, fost oħrajn, jispikkaw fl-iskultura. L-attivitajiet u l-kreazzjonijiet fil-qasam tad-disinn grafiku wkoll kellhom post speċjali fil-pajjiż. Bl-istess mod, hemm bosta artisti li ddedikaw lilhom infushom għall-produzzjoni tal-arti kontemporanja, li jidhru fix-xena nazzjonali u internazzjonali. Jenfasizza x-xogħol ta' Yucef Merhi, pijunier tal-arti diġitali, kif ukoll ix-xogħol ta' José Antonio Hernández-Díez. === Inġenji === L-istorja tal-artiġjanat u l-artiġjani ma tistax tiġi sseparata minn anteċedenti li jmorru lura għal aktar minn 14,000 sena, meta l-ewwel settlers Amerinjani abitaw it-territorju attwali tal-Venezwela. Huma żviluppaw tekniki tipiċi tas-soċjetajiet tal-kaċċaturi u l-ġbir għat-tinqix tal-ġebel u l-injam, sabiex joħolqu oġġetti li jiffavorixxu l-interazzjoni tagħhom mal-ambjent u l-użu tar-riżorsi tiegħu. Xi żmien wara, meta kisbu l-għarfien li jippermettilhom jittrattaw riżorsi naturali oħra, bħat-tafal, irnexxielhom jaqbdu parti mid-dinja u l-kosmogonija tagħhom fuq l-art immudellata u msajra. L-ewwel vestiġji taċ-ċeramika ġejjin mill-Orinoco tan-nofs, mit-tradizzjonijiet kulturali magħrufa bħala Saladoide u Barrancoide. L-insiġ u l-basket kienu użati b'mod utilitarju u fil-festi sagri. Fiċ-ċimiterji indiġeni ta' Quíbor, instabu fdalijiet ta' plottijiet sħaħ li servew bħala appoġġ għall-katavri. Qfief bħal dawn kienu jintużaw bħala urni fejn kienu jitqiegħdu partijiet mill-iskeletru niexef biex jiġu depożitati fi spazji oħra bħala dfin sekondarju. Xi frammenti arkeoloġiċi taċ-ċeramika juru impressjonijiet ta' basktrija li jissuġġerixxu li ċertu nisġiet servew bħala appoġġ għal qsari jew platti kbar, filwaqt li l-biċċiet kienu dekorati jew lesti qabel ma jinħarqu. Ħafna mit-tekniki pprattikati fis-snajja attwali twieldu f'dan il-perjodu storiku. === Arkitettura === [[File:Iglesia San Martin de Tours II.jpg|thumb|left|Knisja ta' San Martin ta' Tours is an example of German architecture in Colonia Tovar, Aragua]] [[File:Casco Central Santa Ana de Coro, estado Falcon, Venezuela.jpg|thumb|Ċentru storiku ta' Coro, belt fejn huma ppreservati eżempji importanti ta' arkitettura eklektika li jgħaqqdu stili indiġeni, Mudejar u Olandiżi. Ġiet imsemmija Sit ta' Wirt Dinji mill-UNESCO fl-1993.]] [[File:Catedral Nuestra Señora del Pilar.jpg|thumb|left|Katidral tal-Madonna tal-Pilar fl−Barinas hija eżempju tal-Arkitettura tal-Epoka Spanjola]] [[File:Cathedral of Ciudad Bolivar.jpg|thumb|Il-Katidral ta' Ciudad Bolívar hija eżempju tal-arkitettura bikrija tal-Venezwela indipendenti]] [[File:Hacienda La Vega, El Paraiso, Caracas, Venezuela 3.jpg|thumb|left|Il-Hacienda La Vega f'Caracas, li tmur lura għall-1590, hija eżempju ta' arkitettura matul l-era Spanjola]] [[File:Petare2004-8b.jpg|thumb|Arkitettura tal-Epoka Spanjola fiż-Żona l-Qadima ta' Petare, Miranda]] [[File:Hacienda La Vega, El Paraiso, Caracas, Venezuela.jpg|thumb|left|Il-Hacienda La Vega f'Caracas, li tmur lura għall-1590, hija eżempju ta' arkitettura matul l-era Spanjola]] [[File:Conjunto Hacienda La Trinidad 3.jpg|thumb|Il-Hacienda La Vega f'Baruta, Miranda, li tmur lura għall-1590, hija eżempju ta' arkitettura matul l-era Spanjola]] [[File:Turen portuguesa venezuela.jpg|thumb|left|Arkitettura unika ta' Turén]] Ix-xogħol arkitettoniku fil-pajjiż jista' jmur lura għall-1000 QK, meta l-ewwel settlers wettqu xogħol ta' l-art bil-ħsieb ta' żvilupp agrikolu, ħakmu wkoll l-immaniġġjar tal-ġebel għal bini maħsub għall-ħażna. Aktar tard żviluppa arkitettura indiġena fi spazji akkwatiċi u tal-ġungla, li kellha l-aktar eżempji rappreżentattivi tagħha fid-djar tas-stilt, ix-shabonos u l-churuatas (għarix) ta' interess kollettiv, ikkaratterizzati minn ponta konika u struttura ċirkolari. Dawn tal-aħħar huma l-aktar proliferati fil-pajjiż, għandhom speċifiċità skont kull grupp etniku indiġenu u saru ikona tal-kultura Venezwelana. Bit-twaqqif tal-Kolonja, inkisbet arkitettura kkaratterizzata fuq kollox minn sobriety u sempliċità. Minħabba l-ftit perċezzjoni tal-ġeoloġija ekonomika li kienet inizjalment mogħtija lill-provinċja ta' dak iż-żmien, għażlet għal iffrankar ta' riżorsi allokati għall-kostruzzjoni, li ddetermina modestja mmarkata fil-bini ta' din il-fażi Id-djar bahareque u adobe, bi twieqi kbar, u mibnija madwar patios bil-weraq u hallways, proliferaw sakemm saru l-aktar komuni għal dak iż-żmien. L-akkomodazzjoni popolari hija notevoli mingħajr ħafna ostentazzjoni, u l-arkitettura reliġjuża wkoll baqgħet marbuta ma 'dak l-ispirtu, li dam matul is-seklu 19. Madankollu, il-kuluri pittoresk u jleqqu li bihom huma mżejna l-ħitan ta' barra tad-djar huma karatteristiċi tal-arkitettura kolonjali tal-pajjiż, b'mod partikolari fl-ibliet sħan, bħal Coro u Maracaibo. Is-seklu 20 kien ikkaratterizzat aktar mill-iżvilupp urban tiegħu mmirat lejn il-modernizzazzjoni. L-influwenza neo-barokka u Moorish kienu evidenti fil-kostruzzjoni tat-Teatru Nazzjonali u ċ-Ċirku l-Ġdid, minn periti notevoli bħal Alejandro Chataing. Kostruzzjonijiet bħat-Teatru Teresa Carreño u t-Torrijiet taċ-Ċentru Simón Bolívar, kif ukoll l-Iżvilupp mill-ġdid ta' El Silencio u l-Belt Università ta' Caracas (magħmula minn Carlos Raúl Villanueva), jiżvelaw l-impuls mogħti lill-arkitettura modernista fil-pajjiż, peress li fin-nofs. tas-seklu. Ta' min jinnota wkoll is-skyscrapers imponenti fil-kapitali mibnija waqt l-isplużjoni taż-żejt, bit-Twin Towers ta' Parque Central jispikkaw. === Gastronomija === Il-gastronomija tal-Venezwela hija mod varjat ta' kif tipprepara ikel u xorb magħmul f'dak il-pajjiż, li jikkostitwixxi r-riżultat tat-taħlita kulturali u gastronomika mill-Ewropa—speċjalment Spanja, l-Italja, il-Ġermanja, Franza, l-Olanda u l-Portugall—u l-Afrika—a sal- popolazzjonijiet ta' skjavi miġjuba mill-Ispanjoli—bil-gastronomija tal-popli indiġeni tal-pajjiż. [[File:Pabellón Criollo Venezolano.jpg|thumb|Pavaljun Creole, meqjus bħala l-platt nazzjonali tal-Venezwela.]] Għalkemm għandha dawn il-karatteristiċi universalment, il-gastronomija tal-Venezwela hija varjabbli u diversa daqs it-territorju nnifsu. Fir-reġjun kapitali tal-pajjiż, hija nnutata diversità akbar minħabba li hija punt ta' konfluwenza, peress li hija ċ-ċentru taż-żoni produttivi, u fejn tiġi riċevuta l-akbar influwenza Spanjola, Taljana u Ewropea oħra. Fir-reġjun tal-Lvant, minħabba li hija żona tal-Karibew, tippredomina kċina bbażata fuq ħut, awwisti u molluski bl-għaġin jew ross, li tiżvela wkoll l-influwenza tal-ikel marittimu Ewropew. Fil-Llanos huwa magħruf sew il-konsum taċ-ċanga u l-annimali kkaċċjati, kif ukoll il-produzzjoni kbira tiegħu ta' ġobon u prodotti tal-ħalib. Zulia, il-punent tal-pajjiż u Guayana mhumiex 'il bogħod minn dawn l-istess karatteristiċi, differenti fil-laħam tal-mogħoż, mogħoż u fenek, ġobon bħal palmita fl-ewwel tnejn, u fil-preżenza tal-qamħ f'dak l-aħħar reġjun, fejn Huma jipproduċu ġobon bħal Guayanés, ġobon bl-idejn, fost oħrajn Fl-Andes hemm orjentazzjoni aktar Ewropea, fejn aktar ħaxix u tuberi, qamħ, laħam tan-nagħaġ, trota kkultivata u prodotti tal-ħalib. Il-kċina tal-Venezwela għandha platti oħra magħrufa bħall-arepa, tip ta' bun inkaljat b'forma ċirkolari ta' għaġina tal-qamħ li jiġi kkunsmat mimli b’ikel ieħor jew użat bħala side dish, il-cahapas, il-mogħoż fil-ġewż tal-Indi, ir-reġina pepiada. , iċ-ċanga fuq stick, ixwi iswed, grill Creole, soppa tat-tripa, pisca Andina u bollos pelones fost oħrajn. It-tequeños, minbarra li huma wirt kulturali, huma l-aktar tip ta' appetizer apprezzat fil-pajjiż, u l-preparazzjoni ta' empanadas hija wkoll estensiva ħafna. Ta' kontribuzzjoni barranija huma l-fabada (minn Spanja) u l-pasticho (mill-Italja). Fost l-aktar xarbiet popolari hemm chicha Venezwelana u papelón bil-lumi. Il-birra hija l-iktar xarba alkoħolika kkunsmata, u l-punch tal-krema huwa wkoll prodott. Ir-rum Venezwelan għandu tradizzjoni kbira u huwa fost l-aqwa fid-dinja. === Ċinema u teatru === Iċ-ċinema Venezwelana bdiet il-produzzjoni tagħha fl-1896, sena biss wara l-ewwel produzzjoni tal-aħwa Lumière fi Franza. Iċ-ċinema nazzjonali ħa wkoll wieħed mill-aktar passi importanti tiegħu fl-1934 meta l-kwartieri ġenerali tal-laboratorji nazzjonali u Maracay Films ġew stabbiliti fil-belt ta' Maracay. Il-Miracle of the Lake, l-ewwel dokumentarju bil-kulur li sar fil-Venezwela u l-Amerika Latina, jiġi ffilmjat f'dan il-laboratorju. [[File:Teatro Nacional de Noche.JPG|thumb|Faċċata tat-Teatru Nazzjonali tal-Venezwela, Caracas.]] Iċ-ċinema Venezwelana, min-naħa tagħha, kienet ikkaratterizzata minn produzzjoni irregolari, għalkemm esperjenzat era tad-deheb fis-snin sebgħin u tmenin b’diretturi bħal Mauricio Walerstein, Clemente de la Cerda u Román Chalbaud, dan tal-aħħar awtur tal-film meqjus minn ħafna bħala li hu. l-aqwa esponent taċ-ċinema Venezwelana: The smoking fish (1977). Forsi l-aktar produttur tal-films ta' suċċess fil-pajjiż kienet Margot Benacerraf, li rebħet il-Palma tad-Deheb għall-Venezwela fil-Festival ta' Cannes tal-1959 bix-xogħol tagħha Araya. L-aktar diretturi rappreżentattivi huma Fina Torres, Elia Schneider, Alberto Arvelo, José Ramón Novoa u Diego Rísquez. Il-korp governattiv huwa ċ-Ċentru Nazzjonali Awtonomu taċ-Ċinematografija. Il-ħames films l-aktar li dehru fl-istorja taċ-ċinema Venezwelana huma Papita, maní, tostón (2013) ta' Luis Carlos Hueck (b'1,840,281 miljun telespettatur), Culpable Homicide (1984) ta' César Bolívar (1,335,552), Macu, The Policeman's Wife (1987). ) minn Solveig Hoogesteijn (1,180,621), Express Kidnapping (2005) minn Jonathan Jakubowicz, u Zero Hour (2010) minn Diego Velasco.​ Min-naħa tagħha, il-manifestazzjonijiet teatrali tal-Venezwela huma ddokumentati ħażin matul il-perjodu prekolombjan, parzjalment minħabba l-viżjoni Ewrocentrika tad-dinja u l-ftit żvilupp tat-tribujiet indiġeni lokali, meta mqabbla mal-Aztecs, Mayans u Incas. Madankollu, it-teatru wettaq funzjoni importanti f'termini ta 'tixrid tal-identità tat-tribù, żviluppa aktar fl-Andes tal-Venezwela, fejn kien użat għal skopijiet edukattivi u reliġjużi. Il-professjonalizzazzjoni tat-teatru kienet tiġi fi żmien il-Kolonja, madwar is-seklu 17. Intqal li t-teatru modern tal-Venezwela kien influwenzat fil-biċċa l-kbira mill-biċċiet ta' Tennessee Williams għat-trattament tiegħu tal-problemi tal-bnedmin, u ġie popolarizzat permezz tal-hekk imsejħa teatru tat-Trinità Qaddisa tal-Venezwela: José Ignacio Cabrujas, Isaac Chocron u Román. Chalbaud. L-attività tagħha hija abbundanti u tfittex li tarrikkixxi ruħha b’xogħlijiet universali u tekniki ta' interpretazzjoni ġodda Hemm bosta gruppi teatrali bħall-Kumpanija Nazzjonali tat-Teatru, Rajatabla, Theja, u s-Sedja tal-Palk tal-Venezwela. === Sports === L-oriġini tal-isport fil-Venezwela jistgħu jiġu rintraċċati lura għall-era kolonjali, meta l-baqar ġew introdotti fil-pajjiż fit-tieni nofs tas-seklu 16. Dan jagħti lok għall-coleus, sport ekwestri li jikkonsisti fit-twaqqigħ ta' barri minn denb, li joriġina minn xogħol agrikolu fil-pjanuri. Ta' l-istess data, jingħaddu l-blalen tal-Kreoli, logħba simili għall-boccia u l-petanque. Din l-aħħar modalità ġiet introdotta mill-patrijiet Spanjoli f'dak l-istess perjodu storiku, iżda l-popolarità tagħha kienet se tikber fis-seklu 20. Iż-żewġ prattiċi għandhom tradizzjoni twila fil-pajjiż. Xi arti marzjali bħall-garrote Tocuyan u l-ġlieda kontra sottomissjoni Karive huma wkoll indiġeni. [[File:TOROS COLEADOS.jpg|thumb|Coleo de toros huwa l-isport nazzjonali, li joriġina fiż-żoni rurali taċ-ċentru tal-pajjiż fi żminijiet kolonjali.]] Il-baseball huwa l-isport ewlieni fil-pajjiż. Il-popolarità ta' dan l-isport kibret b'mod straordinarju wara li, fl-1941, dan in-nazzjon ta' l-Amerika t’Isfel kien inkurunat fit-Tazza tad-Dinja tal-Baseball F'dan il-qasam spikkat b’mod notevoli, li ħadet seba' titli tas-Serje tal-Karibew, u kienet tlett darbiet tal-Baseball. Medalja tad-deheb fit-Tazza tad-Dinja. Il-Venezwelan Professional Baseball League, imwaqqfa fl-1945, hija dik li torganizza l-kompetizzjoni annwali ewlenija fil-qasam, u għandha tmien timijiet. Barra minn hekk, il-Venezwela hija t-tieni l-akbar esportatur ta' plejers tal-baseball, ssuperat biss mir-Repubblika Dominicana. Fl-2008, total ta' 729 plejer tal-baseball tal-Venezwela kellhom kuntratt fil-baseball professjonali barrani Huwa importanti ħafna għall-pajjiż li jsegwi l-karriera sportiva tal-Venezweli fil-kampjonat tal-baseball Amerikan. Ta' min jinnota li l-Venezwela tidher bħala waħda mill-potenzi dinjija f’dan l-isport. Għandu wkoll tim tal-baseball tan-nisa li rebaħ il-midalja tal-bronż fil-kampjonat dinji tal-baseball f’dik il-kategorija fl-2016. Il-basketball huwa meqjus bħala wieħed mill-aktar sports popolari fil-pajjiż Din id-dixxiplina sportiva hija rappreżentata mill-Federazzjoni tal-Basketball tal-Venezwela (FVB) affiljata mal-FIBA. L-attività tagħha hija maqsuma fil-Lega Professjonali u l-Lega Nazzjonali. It-tim f'avvenimenti internazzjonali pparteċipa fil-Logħob Olimpiku ta' Barċellona tal-1992, li kien l-unika parteċipazzjoni Olimpika tiegħu, u fit-Tazzi tad-Dinja tal-1990, 2002, 2006 u 2023. Ikkwalifika wkoll għal diversi Tournaments tal-Ameriki (Pre-Olimpiċi), Kampjonati. FIBA Americas (Pre-Tazza tad-Dinja) u Logħob Pan Amerikan. Fl-NBA ipparteċipaw diversi Venezweljani, l-aktar magħruf ikun Carl Herrera. L-akbar proeza tal-basketball Venezwelan s'issa kienet il-midalja tad-deheb fil-Kampjonat FIBA ​​tal-Ameriki tal-2015, u mhux inqas importanti t-tliet titli tal-Kampjonat tal-Basketball tal-Amerika t'Isfel fl-1991, 2014 u 2016. Il-futbol ra l-popolarità tiegħu tiżdied f'dawn l-aħħar snin, u sar sport li jiġbed folol fil-pajjiż. Organizzata mill-Federazzjoni tal-Futbol Venezwelana (FVF), affiljata mal-FIFA. Iż-żieda fir-rebħiet u l-kwalità tal-logħob tat-tim tal-futbol tal-Venezwela sa mill-2001 stimulat l-iżvilupp f'din id-dixxiplina, kif ukoll l-attrazzjoni tal-partitarji. Il-Venezwela organizzat Copa América għall-ewwel darba fit-42 edizzjoni tagħha fl-2007, għalkemm l-aħjar parteċipazzjoni tagħha fit-tournament kienet fl-2011, u kisbet ir-raba' post L-akbar kisbiet tal-futbol Venezwelan kienu żewġ titli fil-Kampjonat tan-Nisa ta' taħt is-17-il sena tal-Amerika t'Isfel fl-2013. u 2016 u runner-up fil-Kampjonat tal-Futbol ta' l-Amerika t’Isfel 2013 Laħqu wkoll runner-up fit-Tazza tad-Dinja tal-Futbol U-20 2017 Fil-varjazzjoni tagħha tal-futsal, il-Venezwela kisbet karriera importanti. sar champion fil-Kampjonat Dinji tal-Futsal AMF fl-1997.387​Fl-isports bil-mutur, l-iktar Venezwelan prominenti kien Johnny Cecotto. Sar l-iżgħar champion tad-dinja fl-istorja tal-muturi billi rebaħ il-Grand Prix ta' Franċiż fit-350cc, u żied il-Kampjonat tad-Dinja 750cc mat-titli tiegħu. F'din id-dixxiplina jispikka wkoll Carlos Lavado, li reba darbtejn il-Kampjonat tad-Dinja tal-250cc, u Pastor Maldonado, sewwieq tat-tlielaq tal-Formula 1, rebbie[ tal-Grand Prix ta' Spanja tal-2012.388 Min-naħa l-oħra, fl-isports individwali l-aktar prominenti fil-Venezwela huwa l-boxing, b'bażi kbira ta' partitarji. Il-pajjiż ipproduċa boxers mill-aqwa fil-livell internazzjonali, u huwa segwit b'interess mill-Venezwelani. Fl-isport tax-xitwa, il-Venezwela spikkat fl-iski Nordiku ma' César Baena. F'dak li għandu x'jaqsam mal-atletika, fit-triple jump, il-Venezwela spikkat grazzi għal Yulimar Rojas li rebħet il-midalja tal-fidda fil-Logħob Olimpiku ta' Rio 2016, u ħames snin wara kienet se ssir championa Olimpika fil-Logħob Olimpiku ta' Tokyo 2020, u b'hekk stabbiliet rekord. rekord dinji u Olimpiku b’qabża ta’ 15.67 m. Fil-karate, il-Venezwela hija l-uniku pajjiż fl-Amerika Latina li huwa fost l-aqwa 15 fid-dinja, fit-12-il post speċifikament, biex b'hekk rebaħ 3 midalji tad-deheb, 3 tal-fidda u 8 tal-bronż għal total ta' 14 fid-dinja , bl-aktar esponent prominenti ta' dan l-isport ikun Antonio Díaz. Ir-rugby ilu jiġi pprattikat ukoll mis-snin ħamsin, introdott fil-pajjiż minn ħaddiema taż-żejt ta' oriġini Brittanika. Illum il-ġurnata hija popolari ħafna fil-livell universitarju. === Pageants tas-sbuħija === Il-Venezwela hija distinta bħala “fabbrika ta' rġejjen tas-sbuħija”, peress li għandha t-titlu ta' Miss Univers 7 darbiet – konkors internazzjonali u annwali ta' sbuħija femminili li fih tiġi ġġudikata s-sbuħija integrali –, taħt biss l-Istati Uniti li rebħuha 9 drabi, kienu l-Amerikani li g[enu biex jintrodu/u l-konkors fil-Venezwela. Miss Venezuela bdiet bħala konkors tas-sbuħija fl-1952 sponsorjat mil-linja tal-ajru Pan Am u kumpanija li timmanifattura l-malji tal-għawm. Il-pajjiż għandu aktar minn 200 akkademja tal-immudellar fejn tfajliet mill-età ta’ 4 snin huma mħarrġa f’dixxiplini bħall-makeup, il-faxxinu, it-taħdit fil-pubbliku, il-pożi tar-ritratti, l-espressjoni tal-ġisem, minbarra ħiliet oħra, peress li l-industrija renjanti saret waħda mill- l-aktar negozji qligħ u effiċjenti fil-pajjiż. Għalhekk, ir-renji huma parti mill-kultura popolari fil-Venezwela fejn isiru kważi 600 kompetizzjoni tas-sbuħija kull sena Il-kittieb Raúl Gallegos innota fil-ktieb tiegħu tal-2016, "Crude Nation: How Oil Riches Ruined Venezuela", "il-ġid taż-Żejt kabbar kultura. fejn id-dehra hija ta' importanza kbira.”​ Fl-istess ħin, il-Venezwela għandha waħda mill-ogħla rati ta' proċeduri kożmetiċi per capita fid-dinja.​ Il-fama tal-Venezwela fejn tidħol il-produzzjoni ta' rġejjen rebbieħa tal-kuruna qasmet il-fruntieri, peress li hemm diversi kandidati minn pajjiżi oħra, li jqabbdu s-servizzi tal-aġenziji tal-mudelli ta' dan il-pajjiż biex iħarrġuhom u b’hekk ikollhom opportunitajiet akbar biex jirbħu fil-konkorsi li fihom jipparteċipa.​ Il-moviment femminista fil-Venezwela wera matul is-snin kontra l-kult tal-konkors. === Simboli nazzjonali === Fil-Venezwela, minbarra li jirrikonoxxu l-bandiera, l-innu u t-tarka bħala simboli nazzjonali, elementi tipiċi oħra tal-flora u l-fawna nazzjonali ġew imsemmija bħala simboli tan-nazzjon.​ Jiġifieri: * L-​araguaney (Tabebuia chrysantha) ilha s-​siġra nazzjonali mid-​29 taʼ Mejju, 1948.​ Ismu huwa magħmul minn kelma taʼ oriġini indiġena u taħlita ta' kliem Grieg li jfisser fjura tad-​deheb, b’referenza għall-​kulur isfar. * L-orkidea (Cattleya mossiae) ġiet iddikjarata l-fjura nazzjonali fit-23 ta' Mejju, 1951. L-ispeċi mossiae ġiet skoperta fil-Venezwela fl-1830. * It-turpial (Icterus icterus) ilu l-għasfur nazzjonali mit-23 ta' Mejju, 1958. Huwa għasfur b'wienaħ ta' madwar 24 ċentimetru, li huwa distint mill-kulur isfar-oranġjo tiegħu mal-ġisem kollu, ħlief ir-ras u l-ġwienaħ. li huma suwed b'partijiet bojod, u post blu madwar l-għajnejn. * Alma llanera huwa joropo rilaxxat fl-1914, li l-mużika tiegħu kienet komposta minn Pedro Elías Gutiérrez ibbażat fuq test ta' Rafael Bolívar Coronado Huwa meqjus bħala t-tieni innu nazzjonali tal-Venezwela. * Il-liquiliqui huwa l-kostum tipiku nazzjonali tal-Venezwela, iddikjarat fis-17 ta' Marzu, 2017. Jintuża l-aktar bħala ilbies maskili għal festi u avvenimenti soċjali, kif ukoll għaż-żfin joropo. Tikkonsisti f'ġakketta, qliezet u espadrilles. F'ċerti partijiet qed isir b'trims ta' kuluri differenti u jintuża bħala kostum komuni jew taż-żfin bl-espadrilles. === Festi === Il-Venezwela hija r-raba' pajjiż fl-Amerika Latina fin-numru ta' festi.397​ Hemm ukoll festi importanti ħafna fil-livell reġjonali minħabba s-sinifikat kulturali tagħhom, bħal dik tad-Divina Pastora (14 ta' Jannar) f'Lara, n 19​ il-Verġni tal-Consolación (15 ta' Awwissu) f'Táchira, il-Virgen del Socorro (13 ta' Novembru) f'Carabobo u l-Verġni ta' Chiquinquirá (18 ta' Novembru) fiż-Zulia, li tiġi ċċelebrata bil-Fiera La Chinita. == Bliet skond il-popolazzjoni == <gallery> File:Caracas Panoramica 1.jpg|Caracas File:A view of Caracas, Venezuela.jpg|Caracas File:Plaza Venezuela Noche.jpg|Caracas File:Edificios de Oficinas Conjunto Parque Central alt.jpg|Caracas File:Caracas 20150125 372.jpg|Caracas File:Vista Correo Carmelitas.jpg|Caracas File:Casa Amarilla de Caracas - 2015.JPG|Caracas File:Catedral de Caracas.JPG|Caracas File:Bolivar-plaza-caballo-caracas.JPG|Caracas File:Maracaibo panoramica avenida Cecilio Acosta cuted.jpg|Maracaibo, Zulia File:Valencia panorama.jpg|Valencia, Carabobo File:Parque Urb Prebo Valencia Edo. Carabobo.JPG|Valencia, Carabobo File:Plaza Bolívar de Valencia.jpg|Valencia, Carabobo File:Sur de Valencia desde la Torre Castillito.jpg|Valencia, Carabobo File:Street in Valencia city.jpg|Valencia, Carabobo File:Teatro municipal de Valencia.jpg|Valencia, Carabobo File:Arco de Carabobo.JPG|Valencia, Carabobo File:Ccmetropolis.JPG|Valencia, Carabobo File:BarquisimetoCollage.png|Barquisimeto, Lara File:Maracay cerro (cropped).jpg|Maracay, Aragua File:Concejo Municipal Girardot.jpg|Maracay, Aragua File:Redoma San Jacinto.jpg|Maracay, Aragua File:La soledad, maracay.jpg|Maracay, Aragua File:Plaza girardot.jpg|Maracay, Aragua File:Maracay norte.jpg|Maracay, Aragua File:Vista aérea de Ciudad Guayana, estado Bolívar. Venezuela.jpg|Ciudad Guayana, Bolívar File:Salto la Llovizna, Bolívar, Venezuela (2).JPG|Ciudad Guayana, Bolívar File:Petare 1.JPG|Petare, Miranda File:Petare2004-8b.jpg|Petare, Miranda File:Road to Petare.jpg|Petare, Miranda File:Bigott Foundation.jpg|Petare, Miranda File:Plaza Sucre Petare.jpg|Petare, Miranda File:Petare.jpg|Petare, Miranda File:Comercio Petare.jpg|Petare, Miranda File:Campus Santa Maria.jpg|Petare, Miranda File:CapillaMaríaMagdalena.jpg|Petare, Miranda File:MuseodePetare.jpg|Petare, Miranda File:Fundalamas.jpg|Petare, Miranda File:Cabletren de Petare Municipio Sucre Caracas Venezuela.jpg|Petare, Miranda File:Plaza El Estudiante de Maturin.jpg|Maturín, Monagas File:Iglesia de San Simón (Maturín) by Cesar Perez.jpg|Maturín, Monagas File:Torre Espacial Lumino-Cromática.jpg|Maturín, Monagas File:Redoma Juana La Avanzadora (Noche).JPG|Maturín, Monagas File:Plaza los escritores de Maturin 2017.jpg|Maturín, Monagas File:Iglesia Católica Nuestra Señora del Carmen.JPG|Maturín, Monagas File:IglesiaCalderasBarinasVenezuela.jpg|Barinas, Barinas File:Plaza del estudiante (José Félix Rivas).jpg|Barinas, Barinas File:Casa de la Cultura Napoleon Sebastian Artega en Barinas.jpg|Barinas, Barinas File:Plaza Bolívar de Barinas Estatua Ecuestre.jpg|Barinas, Barinas File:Plaza Paez de Barinas.jpg|Barinas, Barinas File:CollageSCB.jpg|San Cristóbal, Táchira File:Ciudad Bolívar historical zone.jpg|Ciudad Bolívar, Bolívar File:House of the Congress of Angostura.jpg|Ciudad Bolívar, Bolívar File:Ciudad Bolivar.JPG|Ciudad Bolívar, Bolívar File:Cathedral of Ciudad Bolivar.jpg|Ciudad Bolívar, Bolívar File:Catedral Barcelona Anzoátegui Venezuela.jpg|Barcelona, Anzoátegui File:Cumana sucre.jpg|Cumaná, Sucre File:Avenida Perimetral - panoramio.jpg|Cumaná, Sucre File:Vista Casco Histórico de Cumaná, Edo. Sucre.jpg|Cumaná, Sucre File:Iglesia Catedral de Cumaná, Venezuela.jpg|Cumaná, Sucre File:Calle Sucre, San Francisco - panoramio.jpg|Cumaná, Sucre File:Puntofijo callecolombia.JPG|Punto Fijo, Falcón File:Panoramica de cabimas hacia el oeste.png|Cabimas, Zulia File:Plaza Bolívar de la Ciudad de Mérida.jpg|Mérida, Mérida File:Sur de Mérida (Venezuela).JPG|Mérida, Mérida File:Ciudad de Merida, Venezuela.jpg|Mérida, Mérida File:Vista panorámica plaza Heroinas.jpg|Mérida, Mérida File:Teleferico Mukumbari Merida Vzla.jpg|Mérida, Mérida File:Plaza Gran Mariscal de Ayacucho Antonio José de Sucre I.JPG|Mérida, Mérida File:Parque Nacional Mochima Puerto La cruz, Edo Anzoategui..JPG|Puerto La Cruz, Anzoátegui File:Puerto La Cruz desde una azotea.JPG|Puerto La Cruz, Anzoátegui File:Vista aérea de Las Villas.jpg|Puerto La Cruz, Anzoátegui File:Noviembrea (25).jpg|Guatire, Miranda File:Ciudad Ojeda.jpg|Ciudad Ojeda, Zulia File:Monumento a la Federación Venezolana I.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Estación de Servicio Lara, Coro, Estado Falcón, Venezuela.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Balcon Arcaya.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:North American F-86K Sabre, Venezuela - Air Force AN1944608.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Patio Casa de las Ventanas de Hierro.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Turmero, Urb. San Pablo.jpg|Turmero, Aragua File:Los Teques cathedral.jpg|Los Teques, Miranda File:Los Teques, 1940s.jpg|Los Teques, Miranda File:Metroteques.JPG|Los Teques, Miranda File:Los Teques 2000 002.jpg|Los Teques, Miranda File:Parque Knoop 000b.jpg|Los Teques, Miranda File:Paseo Lamas de los Teques y sus sombrillas.jpg|Los Teques, Miranda File:Santuario a la Virgen de Coromoto - Guanare, Edo Portuguesa.jpg|Guanare, Portuguesa File:Guanare 2010 010.JPG|Guanare, Portuguesa File:Guanare 2010 004.JPG|Guanare, Portuguesa File:Catedral de Guanare.jpg|Guanare, Portuguesa File:Gobernación del Estado Yaracuy.JPG|San Felipe, Yaracuy File:Plaza Rafael Andrade.JPG|San Felipe, Yaracuy File:Museo Carmelo Fernández.jpg|San Felipe, Yaracuy File:La Catedral de San Felipe.jpg|San Felipe, Yaracuy File:Cacique Yaracuy.jpg|San Felipe, Yaracuy File:Plaza Bolívar de San Felipe (2017).jpg|San Felipe, Yaracuy File:Acarigua 2010 003.JPG|Acarigua, Portuguesa File:Producción de arroz, Acarigua, Venezuela.JPG|Acarigua, Portugues File:Acarigua 2010 004.JPG|Acarigua, Portugues File:Acarigua 2010 001.JPG|Acarigua, Portugues File:Iglesia matriz de Carora.jpg|Carora, Lara File:Paseo la Virgen El Tigre Anzoátegui.jpg|El Tigre, Anzoátegui File:Centro Comercial San Remo Mall.JPG|El Tigre, Anzoátegui File:Guarenas.jpg|Guarenas, Miranda File:Laguna de Nueva Casarapa- Guarenas.jpg|Guarenas, Miranda File:27 DE FEBRERO (DOÑA MENCA DE LEONI).JPG|Guarenas, Miranda File:Valle del Turbio y Tarabana.jpg|Cabudare, Miranda File:Carúpano.jpg|Carúpano, Sucre File:Calle Independencia Casco Histórico.jpg|Carúpano, Sucre File:Av. Perimetral.jpg|Carúpano, Sucre File:Bahía de Guayacán de los Pescadores.jpg|Carúpano, Sucre File:El Boquete.jpg|Carúpano, Sucre File:Letras de Carúpano.jpg|Carúpano, Sucre File:Vista aérea de San Fernando de Apure (Apure) y Puerto Miranda (Guárico) y el Río Apure. Venezuela..jpg|San Fernando de Apure, Apure File:Catedral San Agustín Guacara.jpg|San Agustín de Guacara, Carabobo File:Noche en Puerto Cabello.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Teatro Municipal - panoramio (2).jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Iglesia Nuestra Señora de la Coromoto - panoramio.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Plaza Bolívar - panoramio.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Plaza el Agila - panoramio.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Iglesia, casco histórico de Puerto Cabello 2.JPG|Puerto Cabello, Carabobo File:Sirenas, malecón de Puerto Cabello.JPG|Puerto Cabello, Carabobo File:Eltocuyo.jpg|El Tocuyo, Lara File:Río Tocuyo, Venezuela.jpg|El Tocuyo, Lara File:Avenida Circumvalacion 2 El Tocuyo. 1999 001.jpg|El Tocuyo, Lara File:Catedral de El Tocuyo (Templo La Concepcion) 1999 001.jpg|El Tocuyo, Lara File:Panorámica de Valera.jpg|Valera, Trujillo File:Valera con zoom desde Carvajal.JPG|Valera, Trujillo File:Valera vista de las acacias.jpg|Valera, Trujillo File:Valera desde Sabana Libre 4.JPG|Valera, Trujillo File:Valera centro.JPG|Valera, Trujillo File:Vista aérea de La Victoria. estado Aragua. Venezuela.jpg|Nuestra Señora de La Victoria, Aragua File:Cuartel en La Victoria, Edo. Aragua.JPG|Nuestra Señora de La Victoria, Aragua File:Un buen dia en la Plaza Campo Elias.jpg|Nuestra Señora de La Victoria, Aragua File:Alcaldía de Francisco Linares Alcántara.jpg|Valle de Santa Rita de Cascia File:Abadía de Güigüe (Carabobo, Venezuela).jpg|Güigüe, Carabobo File:Aereo1.jpg|Anaco, Anzoátegui File:Catedral calabozo venezuela.jpg|Calabozo, Guárico File:Represa calabozo venezuela.jpg|Calabozo, Guárico File:Silos calabozo venezuela.jpg|Calabozo, Guárico File:Casastipicasclbz.jpg|Calabozo, Guárico File:Quibor 1999 001.jpg|Quíbor, Lara File:Quibors.jpg|Quíbor, Lara File:Plaza Bolívar El Vigía.png|El Vigía, Mérida File:Iglesia San Juan Bautista, San Carlos.jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Blanquera.jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Catedral Inmaculada Concepción iluminación..jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Autodromo Internacional de San Carlos.jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Mariarakirche.jpg|Mariara, Carabobo File:Asi es ocumare del tuy y los indios coromotanos.jpg|Ocumare del Tuy, Miranda File:Plaza Bolivar de Yaritagua 1.jpg|Yaritagua, Yaracuy File:Nuestra Señora del Rosario de Cúa Church 1.jpg|Cúa, Miranda File:Perimetral Avenue, Cúa.jpg|Cúa, Miranda File:Iafetren.JPG|Cúa, Miranda File:View of Cúa.jpg|Cúa, Miranda File:Street of Cúa 1.jpg|Cúa, Miranda File:Street of Cúa 3.jpg|Cúa, Miranda File:Iglesia de Araure.JPG|Araure, Portuguesa File:Morros de San Juan1.jpg|San Juan de los Morros, Guárico File:TOROS COLEADOS.jpg|San Juan de los Morros, Guárico File:Tarde junto al sanjuanote.JPG|San Juan de los Morros, Guárico File:Mirador a los Morros de San Juan.jpg|San Juan de los Morros, Guárico File:Basílica de Nuestra Señora de la Consolación.JPG|Táriba, Táchira File:IglesiacatedralnuestraseñoradelcarmenGuasdualitoapureVenezuela.png|Guasdualito, Apure File:2da avenida mas importante de pto.ayacucho la 23 de enero-venezuela.jpg|Puerto Ayacucho File:Panoramica de machique.jpg|Machiques, Zulia File:Plaza Sucre de Cagua.jpg|Cagua, Aragua File:Calle Centro de Cagua.jpg|Cagua, Aragua File:Iglesia Parroquial de Cagua - panoramio.jpg|Cagua, Aragua File:Cruce de las calles Rondón y Bolívar desde el C. C. Multicentro - panoramio.jpg|Cagua File:Playa paraiso.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Hotel Wyndham Concorde Resort Isla de Margarita, Porlamar Nueva Esparta, Venezuela 14.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Modern Architerture in Porlamar, Margarita Island.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Building in Porlamar 2.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Centro de Polamar 1982.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Via del Tren Cua - Charallave - Caracas - panoramio.jpg|Santa Rosa de Lima de Charallave, Miranda File:Castillo de Santa Rosa, La Asunción.JPG|La Asunción, Nueva Esparta File:CASA DE LA ASUNCION EN NUEVA ESPARTA VENEZUELA.JPG|La Asunción, Nueva Esparta File:Panorámica de la población de La Asunción.jpg|La Asunción, Nueva Esparta File:Collage Valle de la Pascua.png|Valle de la Pascua, Guárico File:Plaza Cristobal Mendoza.jpg|Trujillo, Trujillo File:VirgendelaPaz.jpg|Trujillo, Trujillo File:Quibor 1999 001.jpg|Quíbor, Lara File:Imge013.jpg|Tinaquillo, Cojedes File:Taguanes.JPG|Tinaquillo, Cojedes File:Iglesia de Tinaquillo, Estado Cojedes, Venezuela.JPG|Tinaquillo, Cojedes File:IMG-20220410-WA0029.jpg|Puerto Píritu, Anzoátegui File:Fertiles Valles de El Limón.jpg|El Limón, Aragua File:Socopó (2020).jpg|Socopó, Barinas File:Plaza Bolívar de Socopó.JPG|Socopó, Barinas File:Estatua de Simón Bolívar (Socopó).JPG|Socopó, Barinas File:Iglesia Cristo Rey (Socopó).JPG|Socopó, Barinas File:Vista de ciudad de Bocono.jpg|Boconó, Trujillo File:Plaza de punta de mata.jpg|Punta de Mata, Monagas File:Plaza Bolívar en Ejido (Campo Elías).jpg|San Buenaventura de Ejido, Mérida File:Upatalognview.JPG|Upata, Bolívar File:Ciudad de Rubio sede de la TV Comunitaria.jpg|Santa Bárbara de Rubio, Táchira File:Puerto Viejo, Catia La Mar.jpg|Catia La Mar, La Guaira File:Plaza Mayor de Catia La Mar.jpg|Catia La Mar, La Guaira File:Cielo y vista aereas de Catia La Mar 2012 005.jpg|Catia La Mar, La Guaira File:Tumeremo.jpg|Tumeremo, Bolívar File:Monumento al Nazareno en Caripito.jpg|Caripito, Monagas File:Recreación sobre Agua.JPG|Santa Bárbara del Zulia File:Vista de Tucupita.jpg|Tucupita, Delta Amacuro File:Plaza Bolívar de San José de Guanipa.jpg|San José de Guanipa, Anzoátegui File:Estatua de Maria Lionza en Chivacoa.tif|Chivacoa, Yaracuy File:Vista desde Cerro el Morro.jpg|Lechería, Anzoátegui File:Casas en Puerto Morro, edo. Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Lechería, Estado Anzoátegui, Venezuela 264.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Hotel en Lechería, edo. Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Muelle del CC Plaza Mayor, edo. Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Lechería, Estado Anzoátegui, Venezuela 263.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Puerto Morro, estado Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Fuertemilitarzaraza.jpg|Zaraza, Guárico File:Salias-2008.jpg|Zaraza, Guárico File:Club-agrodiza.jpg|Zaraza, Guárico File:Los-alamos-2008.jpg|Zaraza, Guárico File:Centrocolonialzaraza.jpg|Zaraza File:Silos-2008.jpg|Zaraza, Guárico File:San gabriel Catedral.jpg|Zaraza, Guárico File:Plaza Bolívar de Nirgua.jpg|Nirgua, Yaracuy File:Carnavales de salom1.jpg|Nirgua, Yaracuy File:Plaza Bolívar de Santa Rita.jpg|Santa Rita, Zulia File:CASCO-DENTRAL-DE-GUANTA.jpg|Guanta, Anzoátegui File:Troncal 3 between Morón and Boca de Aroa, Venezuela.jpg|Morón, Carabobo File:SantoCristo.jpg|Pariaguán, Anzoátegui File:Plaza Bolivar ( San Juan de Colón).jpg|San Juan de Colón, Táchira File:Altagracia de Orituco centro.jpg|Nuestra Señora de Altagracia de Orituco, Guárico File:Plaza Bolívar de San Antonio de Los Altos, Estado Miranda 01.jpg|San Antonio de Los Altos, Miranda File:Iglesia Caicara del Orinoco.jpeg|Caicara del Orinoco, Bolívar File:Iglesia de Biruaca.JPG|Biruaca, Apure File:SVMI Maiquetia.jpg|Urimare, Vargas, La Guaira File:Dawn in Puerto Encantado.jpg|Port Imsaħħra (Puerto Encantado), Higuerote, Miranda File:Panorámica de Santa Bárbara de Barinas.jpg|Santa Bárbara de Barinas File:Plaza Bolívar de San José de Guanipa.jpg|San José de Guanipa, Anzoátegui File:Iglesia Santa Ana de Morón.jpg|Santa Ana de Morón, Carabobo File:Troncal 3 between Morón and Boca de Aroa, Venezuela.jpg|Santa Ana de Morón File:Panoramic view of Pampatar beach.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Turismo en Pampatar 5.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Bahía Playa de Pampatar..jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Pampatar - Vista Parcial - panoramio.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Panoramic view of Pampatar, Margarita Island.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Fortín de Pampatar.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:La Guaira, estado Vargas.jpg|La Guaira, La Guaira File:Vargas01.JPG|La Guaira, La Guaira File:Litoral Central.JPG|La Guaira, La Guaira File:La Guaira, puerto y aeropuerto.JPG|La Guaira, La Guaira File:PEDRO MARIA UREÑA.jpg|Ureña, Táchira File:Barrio Bonilla De Ureña.jpg|Ureña, Táchira File:Maiquetia coast.jpg|Maiquetía, Nueva Esparta File:Maiquetiaairport.jpg|Maiquetía, Nueva Esparta File:Vista de Maiquetía - Gustavo Langenberg Winckelmann (1896).jpg|Maiquetía File:Canales de Río Chico.JPG|Río Chico File:PLAYAS DE RIO CHICO.jpg|Río Chico File:Virgen de Las Mercedes (Río Chico).jpg|Río Chico File:IMAG0566.jpg|Tinaco, Cojedes File:Amanecer Tinaquero.jpg|Tinaco, Cojedes File:Vista aérea de San Fernando de Apure (Apure) y Puerto Miranda (Guárico) y el Río Apure. Venezuela..jpg|Puerto Miranda, Guárico File:Cordero-tachira-1-.jpg|Cordero, Táchira File:Iglesia de Ntra Sra del Carmen.JPG|San Sebastián de los Reyes File:Santa Elena de Uairen, Bolívar, Venezuela - panoramio (6).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar 30 File:Santa Elena de Uairen, Bolívar, Venezuela - panoramio (9).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Santa Elena de Uairen, Bolívar, Venezuela - panoramio (3).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Sector 10, Santa Elena de Uairén, Bolívar, Venezuela - panoramio (5).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Iglesia de Santa Elena de Uairén..jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Aereopuerto de Santa Elena de Uairén.JPG|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:El Callao 1.jpg|El Callao, Bolívar File:Entrada a Magdaleno.jpg|Magdaleno, Aragua File:Plaza Bolívar de Magdaleno.jpg|Magdaleno, Aragua File:Vista Playas de Macuto.JPG|Macuto, Vargas, La Guaira File:Virgen Las Mercedes, San José de Barlovento.jpg|San José de Barlovento, Miranda File:Venezuela - Naiguatá - Vista al muelle tras el atardecer.jpg|Naiguatá, Vargas, La Guaira File:Malecon Principal - Club Puerto Azul.jpg|Naiguatá, Vargas, La Guaira File:Michelena.jpg|Michelena, Táchira File:Iglesia San Martin de Tours II.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Colonia Tovar Flores.JPG|Colonia Tovar, Aragua File:Hotel Selva Negra Colonia Tovar Edo. Aragua.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Colonia tovar10.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Chalet en la Colonia Tovar.JPG|Colonia Tovar, Aragua File:Paisaje Colonia Tovar.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Cantarrana.png|Cantarrana, Sucre File:El Palmar Plaza Bolívar.JPG|El Palmar, Bolívar File:Parroquia el junko estado vargas Venezuela.jpg|El Junko, Vargas, La Guaira File:Plaza Bolívar de Atabapo.jpg|San Fernando de Atabapo, Amazonas File:Playa Mono Manso - Chuspa - Venezuela.jpg|Caruao, Vargas, La Guaira File:Curiapolandschaft.jpg|Curiapo, Delta Amacuro File:Curiapo.jpg|Curiapo, Delta Amacuro File:Campamente el Rio del Cuyuni El Dorado - panoramio.jpg|El Dorado, Sifontes, Bolívar File:Puente colgante sobre el río Cuyuní.jpg|El Dorado, Sifontes, Bolívar File:Iglesiachuspa.jpg|Chuspa, La Guaira File:San Carlos de Rio Negro 2002.jpg|San Carlos de Río Negro, Amazonas File:Pedra de Cucuí - panoramio.jpg|Pedra de Cucuí, San Carlos de Río Negro, Amazonas File:Turismo isla la tortuga venezuela.jpg|Gran Roque, Dependencias Federales File:Village Gran Roque.jpg|Gran Roque, Dependencias Federales File:Montañas en Los Roques Venezuela.JPG|Gran Roque, Dependencias Federales File:Iglesia del Gran Roque.jpg|Gran Roque, Dependencias Federales File:Playa Mono Manso - Chuspa - Venezuela.jpg|Chuspa, La Guaira File:Queniquea.png|Queniquea, Táchira </gallery> == Gallerija == <gallery> File:Petroindustrial.jpg|Refinería El Palito File:Lago Dique.png|Lag Dique (Lago Dique), Parroċċa ta' Carayaca, Muniċipalità ta' Vargas, La Guaira File:Playa Mono Manso - Chuspa - Venezuela.jpg|Bajja Mono Manso, Chuspa, Parroċċa ta' Caruao, Muniċipalità ta' Vargas, La Guaira File:Parroquia el junko estado vargas Venezuela.jpg|Parroċċa El Junko, Muniċipalità ta' Vargas, La Guaira File:Cerro Maria lionza.jpg|Muntanji ta' Sorte (Montaña de Sorte) File:Río Icabarú.jpg|Ikabaru File:Higuerote 2000 064.JPG|Cabo Codera, Municipio Brion, Miranda File:Scratching the Sky.jpg|Pico Naiguatá/Naiguatá Peak File:CADENA MONTAÑOSA DEL IMATACA.jpg|Sierra de Imataca/Firxa tal-muntanji ta' Imataca File:Sierra Imataca.jpg|Sierra de Imataca/Firxa tal-muntanji ta' Imataca File:PicoBolivar2.jpg|Pico Bolívar/Bolivar Peak File:Peak Bolivar Venezuela's largest.JPG|Sierra Nevada de Mérida/Firxa tal-muntanji Merida Nevada File:Pico Bonpland visto desde el Pico Humboldt.JPG|Pico Bonpland/Bonpland Peak File:Pico Humboldt.jpg|Pico Humboldt/Humboldt Peak File:Monte Roraima derivado 2013 000.jpg|Mountajna Roraima/Roraima Mountaint (Monte Roraima) File:Los Jacuzzis.jpg|Mountajna Roraima/Roraima Mountaint (Monte Roraima) File:Roraima.jpg|Fuq ix-xellug, il-Kukenán tepuy; lejn il-lemin ir-Roraima. </gallery> == Terremoti fil-Veneżwela == === Terremoti fis-seklu 16 (1501–1600) === {| class="wikitable sortable" |+ !Isem tal-avveniment !Kobor !Imwiet ![[Epiċentru]] !Stati affettwati !Data !Noti |- |Terremot ta' Cumaná tal-1530 |7.1–7.5 | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.44|N|64.5|W}} |[[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |1 ta' Settembru, 1530 |Dan kien l-ewwel [[terremot]] irreġistrat fl-istorja tal-[[Venezwela]]; it-[[avveniment sismiku|terremot]] seħħ fl-10:30 (HLV) fil-punent ta' Nueva Toledo (il-lum [[Cumaná]]) u nħass ukoll f'[[Cubagua]]; li jikkawża xquq fl-art u [[likwefazzjoni tal-ħamrija]].<ref name=":0">{{Ikkwota l-ktieb|titlu=Atlas Sismológico de Venezuela|url=http://www.funvisis.gob.ve/atlas_sis.php|sena=2023|isbn=978-980-8017-04-5|awtur=FUNVISIS|post=Caracas, Venezwela}}}ref> Dan it-[[terremot]] ipproduċa l-ewwel [[tsunami]] irreġistrat fl-istorja tal-[[Ameriki]]. It-[[tsunami]] laħaq għoli ta' 5–7 metri, u skont ix-xhieda, il-mewġ tela' 'l fuq mill-għoli tas-siġar.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2159|title=Recordamos el Terremoto de Cumaná de 1530|date=1 ta' Settembru, 2019}}}ref> |- |Terremot ta' Cubagua tal-1541 | 6.2–5.3 | - |{{Bandiera|Nueva Esparta}} [[Gżira ta' Cubagua|Cubagua]], [[Stat ta' Nueva Esparta|Nueva Esparta]] |[[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Stat ta' Nueva Esparta|Nueva Esparta]] |25 ta' Diċembru, 1541 |Dan it-terremot affettwa serjament il-belt antika ta' [[Nueva Cádiz]] fuq il-[[Gżira ta' Cubagua]]; skont ir-rakkonti, il-mewġa tat-[[tsunami]] laqtet il-belt waqt li ż-żona kienet għadha qed titriegħed. Konsegwentement, il-belt inqerdet kompletament u ġiet abbandunata ftit wara. |- ! colspan="7" | |} == Terremoti li seħħew fis-{{Seklu|17}} (1601–1700) == {| class="wikitable sortable" |+ !Isem tal-avveniment !Kobor !Imwiet ![[Epiċentru]] !Stati affettwati !Data !Noti |- |Terremot ta' San Blas tal-1610 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">7.0–7.3</span> |60 |[[File:Flag_of_Mérida_State.svg|22x22px]] {{Coord|8.15|N|71.65|W}} |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira State|Táchira]] |3 ta' Frar, 1610 |It-terremot ħawwad il- [[Venezuelan Andes]] f'jum il-festa ta' [[San Blas|San Blas]] fis-15:30 (HLV) u affettwat b'mod sever l-ibliet ta' [[Mérida (Venezuela)|Mérida]], [[La Grita (Venezuela)|La Grita]], [[San Cristóbal (Venezuela)]|, [[San Cristóbal (Venezuela)]], u [[]Babaliladores]]]]]]]] San Cristóbal (Venezuela) | It-terremot ikkawża valanga—stmata bejn 15 u 20 miljun metru kubu fil-volum—fuq il-ġenb tan-nofsinhar tal-páramo ta' Mariño, ħdejn Bailadores.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2518|titlu=413-il sena mit-Terremot ta' San Blas|data=3 ta' Frar, 2023}}</ref> |- |Terremot ta' Cumaná tal-1629 |6.1–6.3 |16 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Cumaná]], [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |1629 |Terremot laqat lil Cumaná f'data mhux magħrufa fl-1629, u qered ħafna mill-belt u l-inħawi tagħha knejjes.<ref name=":20">{{Ikkwota l-web|url=https://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0376-723X2008000200004|titlu=It-terremot tal-1629 f'Cumaná: Kontribuzzjonijiet għal storja sismika ġdida tal-Lvant tal-Venezwela|awtur=Rogelio Altez, Frank Audemard|sena=2008|post=Caracas}}}ref> |- |[[It-terremot ta' Caracas tal-1641|It-terremot ta' San Bernabé tal-1641]] |6.0–6.3<ref name=":3">{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=1931|titlu=Fil-11 ta' Ġunju, 1641: Seħħ it-Terremot ta' San Bernabé - FUNVISIS|data=11 ta' Ġunju, 2018}}}</ref> |84 |[[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] {{Coord|10.9|N|66.7|W}} |[[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrito Capital (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[File:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] |11 ta' Ġunju, 1641 |Kien l-ewwel [[terremot]] irreġistrat fil-[[Caracas|belt kapitali Venezwelana]]; It-terremot ħawwad b'mod vjolenti l-bliet ta' Caracas u La Guaira fit-08:15 (HLV). Dan it-terremot ingħata l-isem ta' it-terremot ta' San Bernabé tal-1641 għaliex il-festa tal-qaddis Barnaba l-Appostlu tiġi ċċelebrata f'dak il-jum. Minħabba t-terremot, il-gvernatur ta' Caracas, Ruy Fernández de Fuenmayor, ippropona li l-belt tiġi rilokata. minn [[Caracas]] għas-savana tal-[[Muniċipalità ta' Chacao|Chacao]] biex "tipproteġiha minn terremoti futuri." Din il-proposta ġiet miċħuda għaliex, skont l-isqof tal-belt, dawn it-terremoti kienu kkawżati mill-korla ta' [[Alla]], u dik il-korla kienet se tilħaq il-belt kull fejn tiġi mċaqalqa.<ref name=":4">{{Ikkwota l-web|url=http://saber.ucv.ve/bitstream/10872/19248/1/DU-03.pdf|title=El terremoto de 1641 en la ciudad de Caracas. Una aproximación desde la historia urbana y la sismología|author=Alejandra Leal Guzmán and Raquel Vásquez}}</ref> |- |1644 Terremot ta’ Pamplona |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.5</span> |20 |{{Bandiera|Kolombja}} {{Coord|7.37|N|72.64|W}} |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira State|Táchira]] |16 ta’ Jannar, 1644 |It-[[terremot]] seħħ bejn is-06:00 u s-07:00 (HLV), b'minuri [[prexokk]] li seħħ ftit minuti qabel l-avveniment prinċipali. [[San Cristóbal (Venezwela)|San Cristóbal]] kienet il-belt Venezwelana l-aktar milquta mit-[terremot]], li kkawża l-kollass tal-knisja Agostinjana. Ġiet irrappurtata wkoll ħsara f'[[Mérida (Venezwela)|Mérida]].<ref name=":6">{{Ikkwota l-web|url=https://twitter.com/sgcol/status/1484255454121316355|title=https://twitter.com/sgcol/status/1484255454121316355|access-date=2023-08-02|website=Twitter|language=es}}}</ref><ref name=":14" /> Sa Ġunju tal-istess sena, [[Aftershocks (sismoloġija)|aftershocks]] kienu għadhom qed iseħħu fiż-żona.<ref name=":6" /> |- |Terremot tal-Andi tal-1674 |<span style="color: #FF0000">6.8–7.4</span> | - |[[File:Flag_of_Mérida_State.svg|22x22px]] {{Coord|8.95|N|70.8|W}} |[[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira State|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo State|Trujillo]] |16 ta' Jannar, 1674 |Attività sismika fi L-[[Andes Venezwelani]] bdew fit-8 ta' Diċembru 1673, għall-ħabta tal-4:00 HLV u komplew għal aktar minn xahar, u damu sa Jannar 1674. L-aktar terremot qawwi seħħ fis-16 ta' Jannar 1674, għall-ħabta tal-15:30 [[Ħin Standard tal-Venezwela|HLV]], b'kobor stmat bejn 6.8 u 7.4 [[Mw]], u b'hekk sar wieħed mill-aktar terremoti qawwija fl-istorja tar-[[Reġjun tal-Andes|reġjun Andean]] tal-[[Venezwela]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2634|titlu=350 sena tat-Terremot tal-Andes|data=16 ta' Jannar 2024|websajt=FUNVISIS|post=Caracas, Venezwela}}}ref> |- |Terremot ta' Sucre tal-1684 |6.4<ref name=":17">{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2547|titlu=339 Anniversarju tat-Terremot tal-1684|data=4 ta' Mejju, 2023}}</ref> | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] Ċentru ta' [[Stat ta' Sucre]] |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |4 ta' Mejju, 1684 |It-terremot affettwa l-belt ta' [[Cumaná]] u l-[[Peniżola ta' Araya]] fit-20:00 (HLV), u kkawża ħsara lill-kastelli tar-reġjun. It-theżżiżiet ta' wara komplew sa 20 jum wara l-avveniment prinċipali.<ref name=":17" /> |- ! colspan="7" | |} == Terremoti li seħħew fis-seklu 18 (1701–1800) == {| class="wikitable sortable" |+ !Isem tal-avveniment !Kobor !Imwiet ![[Epiċentru]] !Stati affettwati !Data !Noti |- |Terremot ta' Cumaná tal-1753 | - | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Sucre State]] |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |1753 |F'data mhux magħrufa fl-1753, [[Cumaná]] u [[Cariaco]] sofrew terremot qawwi.<ref name=":14">{{Ikkwota l-ktieb|l-aħħar=Vila|l-isem=Marco Aurelio|it-titlu=Aspectos geográficos del Estado Sucre|url=https://books.google.co.ve/books?redir_esc=y&id=mgVmAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=1753|data tal-aċċess=4 ta' Awwissu, 2023|sena=1965|post=Caracas|paġna=34|pubblikatur=Corporación Venezolana de Fomento}}}ref> |- |Terremot ta' Santa Úrsula tal-1766 |<span style="color: #FF0000">7.5–7.9</span><span style="display:none">9</span><span style="display:none">99</span> | - |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Sucre.svg|22x22px]] {{Koord|10.7|N|62.0|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat Indiġenu tal-Amazonas.svg|22x22px]] [[Stat tal-Amazonas (Venezwela)|Amazonas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Anzoátegui.svg|22x22px]] [[Stat ta' Anzoátegui|Anzoátegui]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Apure.svg|22x22px]] [[Stat ta' Apure|Apure]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera ta' Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[Archivo:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Cojedes State|Cojedes]] [[Archivo:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[Archivo:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Archivo:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[Archivo:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[Archivo:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[Archivo:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[Archivo:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[Archivo:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[Archivo:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[Archivo:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[Archivo:Flag of Portuguesa.svg|22x22px]] [[Portuguesa State|Portuguesa]] [[Archivo:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |21 ta' Ottubru, 1766 |It-terremot An seħħ fis-sigħat bikrin ta' filgħodu fil-05:00 (HLV), u nħass minn Maracaibo sal-istati tal-lum ta' Sucre u Nueva Esparta. Huwa stmat li kien l-aktar terremot qawwi fit-territorju tal-Venezwela, li nħass madwar 4 miljun kilometru kwadru.<ref>{{Cite web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2018/12/27/cinco-grandes-sismos-que-han-sacudido-a-title= han-sacudido-a-venezuela/| Venezwela|access-date=2023-08-03|last=CNNEE|date=2018-12-27|website=CNN|language=es}}</ref><ref>{{Iċita web|url=https://es.linkedin.com/pulse/terremotos-e-historia-el-sismo-de-1766-en-caracas-leal-guzm%C3%A1n|title=Terremotos e historia: el sismo de 1766 en Caracas|author=Alejandra Leal Guzmán|data=21 ta' Ottubru, 2022}}</ref> Minkejja l-kobor enormi tiegħu, it-terremot milli jidher ma kkawżax ħsara massiva fil-pajjiż, u b'hekk sar simili ħafna għat-terremot tal-2018, li kellu l-epiċentru tiegħu fl-istess żona, b'kobor simili ta' 7, u ma kkawża l-ebda ħsara kbira. |- |Terremot ta' Trujillo tal-1775 |6.1<ref name=":18">{{Ikkwota l-web|url=https://www.redalyc.org/pdf/3477/347730361013.pdf|titlu=Evalwazzjoni mill-ġdid tal-intensitajiet tat-terremoti storiċi ewlenin fir-reġjun tal-muntanji ta' Mérida bl-użu tal-metodu Bakun & Wentworth|sena=2005}}</ref> | - |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] {{Koord|9.45|N|70.35|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Istat ta' Trujillo|Trujillo]] |26 ta' Diċembru, 1775 | |- |Terremot ta' Mérida tal-1786 | - | - |{{Bandiera|Mérida}} [[Mérida State]] |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] |1786 |F'data mhux magħrufa fl-1786, kien irreġistrat [[terremot]] fl-[[Stat ta' Mérida]], akkumpanjat minn bosta [[afterhock]]s li kkawżaw ħsarat fil-proprjetà fl-ibliet u l-irħula tal-istat, kif ukoll ħsara lill-kunvent ta' San Francisco.<ref>{{Iċċitati. web|url=http://bdigital.ula.ve/storage/pdftesis/pregrado/tde_arquivos/20/TDE-2010-01-20T12:54:45Z-720/Publico/altuvereinaldoiparte.pdf|title=El Gran Terremoto de Los Andes venezolanos de las 2 juntes de abril y las 2 juntas de abril 1894|data=Mejju 2005|post=Mérida}}</ref> |- |Terremot ta' Cumaná tal-1794 |6.0 | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre]] |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |10 ta' Settembru, 1794 |It-[[terremot]] ikkawża ħsara fil-belt ta' [[Cumaná]]. |- |Terremot ta' Cumaná tal-1797 |6.3 |12 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.6|N|64.1|W}} |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |14 ta' Diċembru, 1797 |It-terremot ħawwad u affettwa lil [[Cumaná]] fis-18:30 (HLV), u [[likwefazzjoni tal-ħamrija]] ġiet irrappurtata f'diversi żoni ħdejn il-belt, inkluża l-belt ta' [[Marigüitar]]. Ġiet reġistrata [[xokk ta’ quddiem]] fiż-żona fl-istess jum.<ref name=":12">{{Cite web|url=https://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0798-40652006000300001|title=Casos de sedimentos de licuación en Venezuela 1530|author=LUZ M. RODRÍGUEZ, FRANCK A. AUDEMARD & JOSÉ A. RODRÍGUEZ|year=2006}}</ref><ref name=":2">{{Iċ-ċita web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/archivos/pdf/ponencias/1999_FA2CVETITULO LA_EVA6CVE SISMICIDAD HISTÓRICA DEL SEGMENTO MT TIERRA DE LA FALLA DE EL PILAR, VENEZUELA NORORIENTAL, A PARTIR DE PRIMEROS RESULTADOS PALEOSÍSMICOS.|author=Franck A. Audemard M.|sena=1999}}</ref> |- ! colspan="7" | |} == Terremoti fis-seklu 19 (1801–1900) == {{Sticky header}} {| class="wikitable sortable sticky-header" |+ !Isem tal-avveniment !Kobor !Imwiet ![[Epiċentru]] !Stati affettwati !Data !Noti |- | rowspan="2" |[[Terremot tal-Venezwela tal-1812|Terremoti tal-Venezwela tal-1812]] |<span style="color: #FF0000">6.9–7.2</span> |data-sort-value=2000|2,000–26,000 |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' La Guaira.svg|22x22px]] {{Koord|10.60|N|67.10|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera ta' La Guaira State.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[File:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] | rowspan="2" |26 ta' Marzu, 1812 | rowspan="2" |It-terremot seħħ fis-16:07 u nħass f'ħafna mill-parti tat-tramuntana tal-pajjiż; l-ibliet ta' [[Caracas]], [[La Guaira]], [[Barquisimeto]], u [[San Felipe (Venezwela)|San Felipe]] kienu l-aktar milquta. L-għadd ta' mwiet kien inqas milli kien ikun f'ġurnata ordinarja għaliex ħafna nies kienu barra djarhom fil-Plaza Mayor (issa [[Plaza Bolívar de Caracas|Plaza Bolívar]]) fil-ħin tat-terremot, minħabba l-festivitajiet ta' [[Ħamis ix-Xirka]]; Madankollu, dan ma waqqafx milli jsir l-aktar terremot qattiel fl-istorja tal-pajjiż. Wara t-terremot, huwa maħsub li Simón Bolívar qal il-frażi: "Jekk in-natura topponina, aħna niġġieldu kontriha u nġiegħluha tobdi lilna." Dan kien bi tweġiba għal ċerti qassisin u kelliema Rjalisti li attribwew id-diżastru naturali għall-kastig divin minn Alla għad-dikjarazzjoni tal-indipendenza. Hemm dibattitu u spekulazzjoni konsiderevoli dwar il-ġrajjiet ta’ dakinhar, peress li t-terremot seħħ f’nofs il-Gwerra tal-Indipendenza, li rriżultat fit-telf ta’ ħafna rekords minn dak iż-żmien. Sal-lum, għadu mhux ċar jekk it-terremot li affettwa r-reġjun ċentrali, iż-żona tal-kapitali, u l-Istat ta’ Lara kienx avveniment sismiku wieħed jew, fil-fatt, żewġ terremoti kważi simultanji—wieħed b’epiċentru ’l barra mill-kosta tal-punent tal-Istat ta’ La Guaira u ieħor f’Yaracuy. Din l-ispekulazzjoni tqum minħabba li r-reġjuni madwar Caracas u La Guaira, kif ukoll dawk madwar Barquisimeto u San Felipe, sofrew devastazzjoni severa simultanjament, filwaqt li m'hemm l-ebda rapporti ta' ħsara kbira fl-ibliet li jinsabu bejn dawn iż-żewġ żoni—bħal Maracay u Valencia—u dan joħloq vojt fl-informazzjoni u sens ta' misteru dwar x'ġara fil-fatt. <ref name=":19">{{Ikkwota l-web|url=https://www.elnacional.com/opinion/a-211-anos-del-terremoto-de-1812/|titlu=211-il sena wara t-terremot tal-1812|data=26 ta' Marzu, 2023}}}}ref><ref name=":0" /><ref name=":1">{{Ikkwota l-web|url=https://www.academia.edu/23281167/El_terremoto_del_jueves_santo_en_M%C3%A9rida_a%C3%B1o_1812|titlu=It-terremot ta' Ħamis il-Qaddis f'Mérida: sena 1812|awtur=Laffaille Jaime u Carlos Ferrer|sena=2003}}}}}ref> |- |<span style="color: #FF0000">7.4</span> |data-sort-value=1026 | ~1,026<ref name=":33">{{Cite journal|url=https://www.redalyc.org/pdf/3477/347730361009.pdf|title=Todo lo que se movió en 1812 en la placa del Caribe: sismos, volcanes y transmisión de energía|last=Altez|first=Rogelio|date=2005|journal=Revista Geográfica Venezolana|access-date=2025-10-01|issn=1012-1617}}</ref> |{{Bandiera|Yaracuy}} {{Coord|10.28|N|68.95|W}} |[[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[File:Bandiera ta' Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] |- |Terremot ta' Mérida tal-1812 |5.4<ref name=":1" /> |100–800<ref name=":33" /> |{{Bandiera|Mérida}} {{Koord|8.37|N|71.07|W}} |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] |26 ta' Marzu, 1812 |It-terremot affettwa l-bliet ta' [[Mérida (Venezwela)|Mérida]] u [[Tabay (Venezwela)|Tabay]] għall-ħabta tas-17:00. Dan it-terremot seħħ siegħa biss wara t-terremot li ħawwad it-tramuntana tal-pajjiż, immexxi minn trasferiment ta' stress bejn il-ħsarat ta' San Sebastián u Boconó; Dan ikkawża li sezzjoni ta' dan l-aħħar difett—li kien akkumula enerġija sinifikanti—tinqasam, u dan wassal għat-terremot.<ref name=":33" /> |- |Terremot ta' Cariaco tal-1823 |6.4 | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Cariaco]], [[Sucre State|Sucre]] |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |Awwissu 1823 |Hemm ftit li xejn informazzjoni dwar dan l-avveniment sismiku; madankollu, skont referenzi storiċi, ġie rreġistrat theżżiż f'jum mhux speċifikat f'Awwissu 1823 li kkawża ħsara u fi [[Cariaco]], [[Marigüitar]], [[San Antonio del Golfo]], u [[Cumaná]]. |- |1834 Terremot ta’ Mucuchíes | - | - |{{Bandiera|Mérida}} [[Mucuchíes]], [[Mérida State|Mérida]] |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] |12 ta’ Awwissu 1834 |Fil-11:30 (HLV), terremot heżżeż diversi lokalitajiet fl-[[Mérida State]], b'[[Mucuchíes]] ikun l-aktar milqut.<ref>Vila, Marco Aurelio. 1967. Aspectos geográficos estado Mérida. Corporación Venezolana de Fomento. Caracas. pp. 33.</ref> |- |It-terremot ta' Lobatera tal-1849 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.6</span><ref name=":11">{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2525|titlu=174 sena mit-terremot ta' Lobatera|data=26 ta' Frar, 2023}}}</ref> |32<ref name=":11" /> |[[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] {{Koord|8.05|N|72.25|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |26 ta' Frar, 1849 |It-[[terremot]] ħawwad [[Stat ta' Táchira]] fis-05:30 HLV, u qered kompletament il-belt ta' [[Lobatera]]. It-[[terremot|terremot]] kellu intensità ta' bejn VIII u IX fuq l-[[Skala tal-intensità Mercalli modifikata]]. <ref name=":0" /> |- |Terremot ta' Cumaná tal-1853 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">7.2–7.4</span><ref name=":2" /> |data-sort-value=1113|~1,113<ref name=":2" /> |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.5|N|64.58|W}} |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |15 ta' Lulju, 1853 |It-terremot ħawwad lil [[Cumaná]] u diversi lokalitajiet fil-[[Golf ta' Cariaco]] għall-ħabta tas-14:30 HLV u wassal għal [[tsunami]] li laħaq l-għoli ta' bejn 4 u 6 metri; Flimkien mat-terremot, dan kważi qered kompletament il-belt ta’ [[Cumaná]].<ref name=":2" /> [[Theżżiża]] qawwija reġgħet ħasdet iż-żona fit-3 ta’ Awwissu tal-istess sena, u kkawżat aktar devastazzjoni fir-reġjun.<ref name=":24" /> |- |Terremot ta’ El Tocuyo tal-1870 | - |2–3 |[[File:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] [[El Tocuyo]], [[Stat ta’ Lara|Lara]] |[[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Stat ta’ Lara|Lara]] |26 ta’ Ġunju, 1870 |[[El Tocuyo]] kien affettwat minn 22 terremot; wieħed minnhom kien distruttiv, u ħalla minn 2 sa 3 mejta, bosta midruba, u kkawża ħsara materjali fil-belt.<ref>Vila, Marco Aurelio. 1966. Aspectos geográficos estado Lara. Corporación Venezolana de Fomento. Caracas. pp. 34.</ref> |- |Teremot tal-Pilar tal-1874 |6.1 | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[El Pilar (Sucre)|El Pilar]], [[Sucre State|Sucre]] |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |17 ta’ Awwissu 1874 |It-[[terremot]] affettwa l-ibliet ta’ [[Carúpano]], [[Río Caribe]], [[Guaraúnos]], [[Tunapuy]], u [[El Pilar (Sucre)|El Pilar]] fl-10:30 HLV; f'dan tal-aħħar, qered il-knisja u kkawża ħsara materjali lil bosta djar.<ref name=":2" /> |- |[[It-terremot ta' Cúcuta tal-1875]] |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.8</span><ref name=":8">{{Ikkwota l-web|url=https://twitter.com/sgcol/status/1659331475982917633|title=https://twitter.com/sgcol/status/1659331475982917633|access-date=2023-08-01|website=Twitter|language=es}}}</ref><span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">–7.4</span><span style="display:none">7.4</span><span style="display:none">6.7</span><ref name=":9">{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2554|titlu=148 sena mit-terremot ta' Cúcuta|data=18 ta' Mejju, 2023}}}</ref> |463– 2,000 |{{Bandiera|Kolombja}} {{Koord|7.844|N|72.464|W}} |[[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira Stat|Táchira]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat Zulia|Zulia]] |18 ta' Mejju, 1875 |It-terremot affettwa l-[[Andes Venezwelani]] u l-parti tal-Lvant tar-[[Reġjun Andean (Kolombja)|Andes Kolombjani]] fil-11:15 HLV, u dam 40–50 sekonda; impatta bliet ewlenin fid-dipartimenti ta' [[Norte de Santander]] u [[Santander (Kolombja)|Santander]] fil-[[Kolombja]] u l-istati ta' [[Stat Táchira|Táchira]] u [[Mérida (Venezwela)|Mérida]] fil-[[Venezwela]]. Barra minn hekk, it-terremot inħass fi bliet imbiegħda bħal Bogotá, Caracas, u Maracaibo.<ref name=":8" /><ref name=":9" /> Wara t-terremot, tnixxija ta' żejt fuq skala kbira seħħet fil-wied ta' La Alquitrán fil-proprjetà ta' La Alquitrana, fil-Lbiċ ta' San Cristóbal.<ref name=":9" /> Jumejn qabel it-terremot, inħassu theżżiżiet żgħar fil-belt ta' Cúcuta. |- |TerremotTerremot ta' Cúa tal-1878 |5.7<ref name=":13">{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=1879|titlu=It-Terremot ta' Cúa seħħ 140 sena ilu|data=12 ta' April, 1878}}}</ref> |300<ref name=":13" /> |[[File:Flag_of_Miranda_state.svg|22x22px]] {{Coord|10.12|N|66.81|W}} |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[File:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] |12 ta' April, 1878 |It-terremot affettwa r-reġjuni [[Capital Region (Venezwela)|Kapitali]] u [[Central Region (Venezwela)|Ċentrali]] tal-[[Venezwela]] fl-20:41 HLV, bl-[[Miranda State|Miranda]] ikun l-istat l-aktar affettwat.<ref>{{Ċitazzjoni web|url=https://www.researchgate.net/publication/338750624_REEVALUACION_DEL_TERREMOTO_DEL_12_DE_ABRIL_DE_1878_A_PARTIR_DE_INTENSIDADES_RECIENTES|title=RIVALUTAZZJONI TAT-TERREMOTO TAT-12 TA' APRIL, 1878 IBBAŻAT FUQ INTENSITAJIET REĊENTI.|year=2017}}</ref> L-insedjamenti tal-[[Valles del Tuy]] (speċjalment [[Cúa (Venezwela)|Cúa]]—li kienet qed tistabbilixxi ruħha bħala belt prospera dak iż-żmien iżda waqgħet fi tnaqqis wara t-[[terremot]]) kienu dawk li sofrew l-akbar ħsara mit-[[terremot]]. |- |Terremot ta' Trujillo tal-1886 | - | - |[[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo State]] |[[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo State|Trujillo]] |29 ta' Settembru, 1886 |It-theżżiża ħasdet lil [[Trujillo State]] fis-2:20 HLV, u kkawżat ħsara materjali lil bini pubbliku u privat fil-belt ta' [[Trujillo (Venezwela)|Trujillo]].<ref name=":21">{{Ikkwota l-ktieb|aħħar=Vila|isem=Marco Aurelio|titlu=Aspectos geográficos del Estado Trujillo|url=https://books.google.co.ve/books?redir_esc=y&id=RPhlAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=1894|data tal-aċċess=7 ta' Awwissu, 2023|sena=1966|pubblikatur=Corporación Venezolana de Fomento|lokazzjoni=Caracas|paġna=33}}</ref> |- |1888 Terremot ta’ Mérida | - | - |{{Bandiera|Mérida}} [[Mérida (Venezuela)|Mérida]], [[Mérida State|Mérida]] |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] |17 ta’ Novembru, 1888 |Terremot qawwi heżżeż [[Mérida (Venezuela)|Mérida]] fis-13:00 HLV, li kkawża ħsara strutturali lill-[[Universidad de Los Andes (Venezuela)|Universidad de los Andes]].<ref>Vila, Marco Aurelio. 1967. Aspectos geográficos estado Mérida. Corporación Venezolana de Fomento. Caracas. pp. 34.</ref> |- |[[Terremot ta' Mérida tal-1894|Terremot il-Kbir tal-Andi tal-1894]] |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">7.5</span><span style="display:none">5</span><span style="display:none">7.5</span> |300–350 |{{Bandiera|Mérida}} {{Koord|8.7|N|71.7|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira Stat|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo State|Trujillo]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Zulia State|Zulia]] |28 ta' April, 1894 |Dan it-terremot ħawwad l-[[Andes Venezwelani]] fis-22:15 HLV, qered bliet sħaħ, ikkawża valangi massivi, biddel il-korpi u l-korsijiet tal-ilma, u kkawża qtugħ tad-dawl; ħalla aktar minn 20,000 ruħ affettwati, u sar wieħed mill-agħar terremoti fl-istorja tar-[[reġjun tal-Andes]]. F'sezzjonijiet tal-linja ferrovjarja [[Santa Bárbara del Zulia|Santa Bárbara]]–[[El Vigía]], il-linji tgħawġu f'forma ta' "S"; Barra minn hekk, dehru xquq fil-[[bokka (xmara)|bokka]] tax-[[Xmara Mocotíes]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2544|titlu=129 sena mit-Terremot tal-Andi|data=28 ta' April, 2023}}}ref> |- |Terremot ta' Carache tal-1894 | - | - |[[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Muniċipalità ta' Carache|Carache]], [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] |[[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] |4 ta' Novembru, 1894 |Fis-12:45 HLV, [[terremot]] qawwi nħass fl-[[Stat ta' Trujillo]], u kkawża ħsara materjali fil-[[Muniċipalità ta' Carache]], fejn il-knisja u l-bini muniċipali ġew meqruda.<ref name=":21" /> |- |[[Terremot ta' San Narciso tal-1900]] |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">7.6–8.0</span><span style="display:none">7.7</span> |21–56 |[[File:Flag_of_Miranda_state.svg|22x22px]] {{Coord|10.8|N|66.25|W}} |[[File:Flag of Amazonas Indigenous State.svg|22x22px]] [[Stat tal-Amazonas (Venezwela)|Amazonas]] [[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Anzoátegui|Anzoátegui]] [[File:Bandiera ta' AraguaState.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragwa|Aragwa]] [[Archivo:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[Archivo:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[Archivo:Dipendenzi Federali tal-Venezwela's Flag.svg|22x22px]] [[Dipendenzi Federali tal-Venezwela|Dipendenzi Federali]] [[Archivo:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Archivo:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[Archivo:Bandiera ta' La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[Archivo:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[Archivo:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[Archivo:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[Archivo:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira State|Táchira]] |29 ta’ Ottubru 1900 |It-[[terremot]] laqat il-pajjiż fl-4:42 HLV, li affettwa primarjament [[Barlovento Plain|Barlovento]] u l-ibliet ta' [[Macuto (Venezuela)|Macuto]], [[Caracas]], [[Guarenas]], u [[Guatire]]; rogħda nħasset saħansitra kemmxejn fir-[[Reġjun tal-Andes|Reġjun Andin]].<ref name=":22">{{Cite web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/reportaje3.php|title=El Sismo de San Narciso}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/262825217_A_Prueba_de_Temblores_Reflexiones_sobre_Construccion_y_Sismorresistencia_en_la_Venezuela_de_1900_Caso_del_Sismo_de_San_Narciso_del_Sismo_de_San_Narciso_del_Sismo_de_San_Narciso_del_title:29_1Equater00_octubre_29_1Equater Riflessjonijiet dwar il-Kostruzzjoni u r-Reżistenza Siżmika fl-1900s il-Venezwela—Il-Każ tat-Terremot ta’ San Narciso tad-29 ta’ Ottubru, 1900|awtur=Dr. Alejandra Leal Guzmán, Jose Antonio Rodriguez, u Franck A. Audemard|year=2014}}</ref><ref name=":23">Vila, Marco Aurelio. 1967. Aspetti Ġeografiċi ta 'l-Istat ta' Mérida. Corporación Venezolana de Fomento. Caracas. pp. 35.</ref> Fuq il-Kosta Ċentrali ta' Vargas—speċifikament f'Camurí—infetaħ xquq ta' 300 metru, filwaqt li f'Naiguatá, il-knisja ġġarraf kompletament u ġew irrappurtati bosta valangi ta' art, li affettwaw il-linji tal-ferrovija Caracas-La Guaira.<ref name=":22" /> It-terremot ikkawża valangi ta' art, likwefazzjoni tal-ħamrija, u tsunami li laħaq għoli ta' 5 metri, u affettwa l-kosti tal-Arċipelagu ta' Los Roques u l-istati ta' Anzoátegui, La Guaira, u Miranda.<ref name=":22" /><ref name=":24">{{Ikkwota l-web|url=https://www.annalsofgeophysics.eu/index.php/annals/article/view/7437|title=AFFIDABBILTÀ TA' RAKONTI MILL-EWWEL ID DWAR L-ISTUDJU TA' TSUNAMI STORIĊI FIL-GRIGAL TAL-VENEZWELA (IL-BAĦAR TAL-KARIBEW TAX-XLOKK)|awtur=Franck Albert Audemard M.; Alejandra F. Leal Guzmán|sena=2017}}}ref> Dan l-avveniment sismiku huwa kkunsidrat bħala l-aħħar terremot storiku u l-ewwel wieħed strumentali fl-istorja tal-pajjiż. Dan it-terremot aġixxa bħala katalist għall-espansjoni tar-riċerka siżmoloġika fil-Venezwela. |- ! colspan="7" | |} == Terremoti li seħħew fis-seklu 20 (1901–2000) == {{Sticky header}} {| class="wikitable sortable sticky-header" |+ !Isem tal-avveniment !Magnitud !Fatalitajiet ![[Epicenter]] !Stati affettwati !Data !Noti |- |1919 Terremot ta’ Táchira |5.3–6.3<ref name=":16">{{Cite web|url=https://docplayer.es/22742837-El-sismo-del-10-de-julio-de-1919.html|title=El sismo del 10 de julio de 1919}}</ref> |0 |[[File:Flag_of_Táchira.svg|22x22px]] {{Coord|7.62|N|72.25|W}} / {{Coord|7.4|N|72|W}} |[[File:Bandiera ta' Mérida State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] |10 ta' Lulju, 1919 |Dan it-terremot ħawwad diversi lokalitajiet fl-Andi Venezwelani għall-ħabta tat-20:00 HLV, u kkawża allarm fost il-popolazzjoni. Hemm żewġ [[Ipoteżi (metodu xjentifiku)|ipoteżijiet]] rigward id-dejta għal dan it-[[Terremot|terremot]]. L-ewwel waħda tgħid li l-[[epiċentru]] kien fil-belt ta' [[Santa Ana del Táchira]] b'kobor ta' 5.3, filwaqt li t-tieni waħda tgħid li l-[[epiċentru]] kien qrib il-belt ta' El Jordán b'kobor ta' 6.3.<ref name=":16" /> |- |Terremot ta' La Guajira tal-1921 |6.4 | - |[[File:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|11.829|N|71.459|W}} |[[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[File:Flag of Portuguesa.svg|22x22px]] [[Portuguesa State|Portuguesa]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Zulia State|Zulia]] |13 ta' Novembru, 1921 |Fl-4:40 HLV, ġie rreġistrat [[terremot]] bl-epiċentru tiegħu fuq il-[[Peniżola ta' La Guajira]]; inħass fil-bliet ta' [[Maracaibo]], [[Carora]], u [[Guanare]] mingħajr ma kkawża ħsara.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem912363/executive|title=M 6.4 - 88 km Lvant ta' Uribia, Kolombja|websajt=United States Geological Survey}}</ref> |- |Terremot ta' Paria tal-1923 |6.3 | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.384|N|62.623|W}} |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |8 ta' Awwissu, 1923 |It-terremot seħħ fit-8:01 HLV. Avveniment bi ftit rekords storiċi. <ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem911491/executive|title=M 6.3 - 41 km Punent-Punent ta' Güiria, Venezwela|websajt=USGS}}}</ref> |- |[[It-terremot ta' Cumaná tal-1929]] |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">7.0</span> |50–1,600 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.5|N|64.5|W}} |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |17 ta' Jannar, 1929 |It-terremot ħawwad lil [[Sucre State]] fis-7:32 HLV, b'[[Cumaná]] tkun l-aktar belt milquta. It-terremot ikkawża tsunami bejn erba' u ħames metri għoli li affettwa l-irħula u l-ibliet tul il-Golf ta' Cariaco.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2513|title=94 sena mit-terremot ta' Cumaná|date=17 ta' Jannar, 2023}}}ref> |- |Terremot tal-Andi tal-1932 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.5–6.8</span><ref name=":25">{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://bdigital.ula.ve/storage/pdf/geog/v44n2/art4.pdf|title=Evalwazzjoni mill-ġdid ta' żewġ terremoti storiċi fil-viċinanza ta' La Grita u Zea|author=Adolfo Escobar u Martín Rengifo|sena=2001}}</ref> |4 |[[Fajl:Flag_of_Táchira.svg|22x22px]] {{Koord|8.3|N|72.0|W}} |[[Fajl:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Cojedes|Cojedes]] [[Fajl:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Belt Kapitali Distrett]] [[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera ta' Guárico.png|22x22px]] [[Stat ta' Guárico [[Fajl:Bandiera ta' Lara State.svg|22x22px]] Lara [[Fajl:Bandiera ta' Mérida State.svg|22x22px]] Mérida [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] Portuguesa [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] Táchira [[Fajl:Bandiera ta' Trujillo State.svg|22x22px]] Trujillo [[Fajl:Bandiera ta' Yaracuy State.svg|22x22px]] Yaracuy [[Fajl:Bandiera ta' Zulia State.svg|22x22px]] Zulia |14 ta' Marzu, 1932 |Wara nofsinhar, bejn madwar il-15:40 u s-18:00 HLV, inħass terremot qawwi fir-reġjuni Andean, Central-Western, Zulia, Llanos, Central, u Capital, u kkawża ħsarat kbar fl-istati ta' Mérida u Táchira, b'La Grita tkun l-aktar belt milquta.<ref name=":25" /> It-theżżiża kkawżat 3 imwiet f'Seboruco u 1 f'San Pedro, skont telegrammi mill-Arkivju Storiku ta' Miraflores<ref>{{Cite web|url=https://www.redalyc.org/pdf/200/20038678005.pdf|title=Dokumenti għall-istudju tas-sismiċità Venezwelana tas-seklu 20 fl-Arkivju Storiku ta' Miraflores, sezzjoni tat-Telegrammi.|year=2015}}}ref>. Ġew irrappurtati wkoll valangi tal-art fil-muntanji. |- |Terremot ta' Zea tal-1933 |5.8–6.0 |0 |{{Bandiera|Mérida}} {{Koord|8.15|N|72.03|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Apure.svg|22x22px]] [[Stat ta' Apure|Apure]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |4 ta' Novembru, 1933 |Terremot reġa' ħawwad diversi stati fil-pajjiż fl-4:11 HLV, u primarjament affettwa l-belt ta' Zea. L-avveniment sismiku ġie rreġistrat minn sismografi fl-[[Osservatorju Navali ta' Cagigal|Osservatorju ta' Cagigal]]. F'0:00 HLV fl-istess jum, ġiet irreġistrata pre-theory, u aktar tard, fis-7:30 HLV fl-istess jum, kien hemm aftershock qawwi ieħor. |- |Terremot ta' Sucre tal-1935 |<span style="color: #FF0000">6.6</span> | - |[[Fajl:Flag of Sucre State (1965-2002).svg|22x22px]] {{Koord|10.612|N|62.687|W}} |[[Fajl:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[Fajl:Flag of Caracas.svg|22x22px]] [[Capital District (Venezwela)|Capital District]] [[File:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |10 ta’ April 1935 |Fis-17:32 HLV, ġie rreġistrat [[terremot]] qawwi; inħass fir-reġjun tal-grigal tal-pajjiż, [[Reġjun tal-Grigal (Venezwela)|reġjun tal-grigal]], kif ukoll fl-[[Istat ta' Guárico]] u l-[[kapitali ta' Caracas]], mingħajr ma kkawża ħsara.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem904192/|title=M 6.6 - 42 km Punent ta' Güiria, Venezwela|websajt=United States Geological Survey}}}</ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.sismicidad.ciens.ula.ve/cgi-win/be_alex.exe?Acceso=T021100000135/1475&Nombrebd=psh&Opc=NoEti;&CIzq=2&Destacar=1935;|title=1935-04-10, 5:30 pm.}}}</ref> Tkissir ta' bini ġie rreġistrat fi [[Trinidad (gżira)|Trinidad]]. |- | rowspan="3" |Terremoti ta' La Guajira tal-1943 |6.1 | rowspan="3" | - |[[File:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|12.775|N|71.216|W}} | rowspan="3" |[[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Zulia State|Zulia]] |21 ta' Diċembru, 1943 | rowspan="3" |Bejn il-21 ta' Diċembru, 1943, u l-5 ta' Jannar, 1944, ġew irreġistrati ħames [[terremoti]] qawwija b'[[epiċentru]] fit-tramuntana tal-[[Peniżola ta' La Guajira]] fil-[[Baħar Karibew]]; L-aktar waħda qawwija seħħet fil-21, it-22, u t-23 ta’ Diċembru. Dawn it-theżżiżiet ikkawżaw paniku fil-belt ta’ [[Maracaibo]] iżda ma rriżultaw fl-ebda ħsara materjali. <ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.sismicidad.ciens.ula.ve/cgi-win/be_alex.exe?Acceso=T021100002138/0&BdName=psh&CIzq=2&Opc=NoEti;|titlu=12-21-1943} ... web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem900133/|title=M 6.1 - 163 km fil-Majjistral ta' Punto Fijo, il-Venezwela|websajt=United States Geological Survey}}}</ref> |- |6.2 |[[Fajl:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|12.853|N|71.131|W}} |22 ta' Diċembru, 1943 |- |6.3 |[[Fajl:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|12.717|N|71.189|W}} |23 ta' Diċembru, 1943 |- |Terremot ta' Casanay ta' 1944 |5.0 |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] Casanay, [[Stat Sucre |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Stat Sucre|Sucre]] |5 ta' Frar, 1944 |Fil-11:30 HLV, ġie rreġistrat terremot qawwi li affettwa l-belt ta' [[Casanay]], u kkawża ħsara lis-servizzi lokali tal-ilma u tal-elettriku, kif ukoll lill-knisja u lil xi djar fil-belt. [[Likwefazzjoni tal-ħamrija]] ġiet osservata wkoll fiż-żona. Dan it-terremot kien segwit minn aktar minn 60 wara t-terremot matul il-ħamest ijiem ta' wara l-avveniment, inkluża waħda qawwija fl-14:10 HLV fis-6 ta' Frar.<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2656|titlu=80 sena mit-Terremot ta' Casanay|data=5 ta' Frar, 2024|websajt=Fondazzjoni Venezwelana għar-Riċerka Siżmoloġika|post=Caracas}}}</ref> |- |Terremot ta' Pedernales tal-1945 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.5</span><ref name=":7">{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2506|titlu=77 sena mit-Terremot ta' Pedernales|data=23 ta' Diċembru, 2022}}}</ref> |0 |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Delta Amacuro.svg|22x22px]] {{Koord|10.328|N|62.201|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Bolívar.svg|22x22px]] [[Stat ta' Bolívar|Bolívar]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Delta Amacuro.svg|22x22px]] [[Stat ta' Delta Amacuro|Delta Amacuro]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Monagas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Monagas|Monagas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Sucre.svg|22x22px]] [[Sucre Stat|Sucre]] |23 ta' Diċembru, 1945 |It-terremot Dan seħħ fit-3:40 HLV u dam bejn 30 sekonda u minuta. Dan ikkawża ħsara materjali lill-bliet kostali tul il-[[Golf ta' Paria]], u l-[[avveniment sismiku]] inħass f'[[Tumeremo]], [[Trinidad]], il-[[Golf ta' Cariaco]], u [[Caracas]].<ref name=":7" /> |- |[[Terremot ta' El Tocuyo tal-1950|Terremot ta' El Tocuyo tal-1950]] |6.3 |8–15 |[[File:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] {{Coord|9.41|N|69.92|W}} |[[File:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Apure State|Apure]] [[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Aragua State|Aragua]] [[File:Bandiera ta' Carabobo Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl: 5.000 Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Arkivju:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat Portuguesa|Portuguesa]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |3 ta' Awwissu, 1950 |It-[[terremot]] seħħ fis-17:45 HLV, u kkawża xquq fl-art, alterazzjonijiet fil-korsijiet tal-ilma, u [[valangi]]. Kien l-agħar terremot fl-istorja ta' El Tocuyo, hekk kif 80% tad-djar tal-belt dak iż-żmien inqerdu. It-theżżiża nħasset f'partijiet mir-reġjuni ta' Los Llanos, Los Llanos, u Andes.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2580|titlu=73 sena mit-Terremot ta' El Tocuyo|data=3 ta' Awwissu, 2023|post=Caracas}}}ref> |- |It-terremot ta' Aricagua tal-1956 |5.5 | - |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] {{Koord|8.25|N|71.1|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |11 ta' Novembru, 1956 |Fis-7:23 HLV, [[terremot]] ikkawża [[valanġijiet]] u ħsara lill-proprjetà fil-belt ta' [[Muniċipalità ta' Aricagua|Aricagua]] u l-inħawi ta' madwarha. It-theżżiża nħasset ukoll fi bliet bħal Mérida, Tovar, El Vigía, Valera, San Cristóbal, u Maracaibo.<ref name=":26">{{Ikkwota l-web|url=http://www.saber.ula.ve/bitstream/handle/123456789/24586/articulo44-1-3.pdf?sequence=2&isAllowed=y|title=Los sismos de Aricagua de 1956 y 1959|author=Martín Rengifo and Adolfo Escobar}}}ref> Fit-23 ta' Novembru ta' dik l-istess sena, diversi theżżiżiet qawwija nħassu fiż-żona.<ref name=":26" /> |- |Terremot ta' Santander tal-1957 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.6</span> |0 |[[File:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|6.868|N|72.095|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Apure.svg|22x22px]] [[Stat ta' Apure|Apure]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |21 ta' April, 1957 |Fis-17:12 HLV, inħass terremot qawwi bl-epiċentru tiegħu fil-Kolombja f'xi nħawi qrib il-fruntiera bejn il-[[Kolombja u l-Venezwela]], u kkawża ħsara f'[[San José de Bolívar]] u [[La Grita (Venezwela)|La Grita]].<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://twitter.com/sgcol/status/1385319410571825158?lang=es|title=https://twitter.com/sgcol/status/1385319410571825158?lang=es|access-date=2023-08-18|website=Twitter|language=es}}}</ref> |- |Terremot ta' Sucre tal-1957 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.4–6.7</span> | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.824|N|62.706|W}} |[[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta Stat|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |4 ta' Ottubru, 1957 |It-terremot affettwa r-Reġjun tal-Grigal tal-Venezwela fl-1:26 HLV; ikkawża valangi tal-art fil-muntanji tal-Peniżola ta' Paria u impatta serjament l-ibliet fuq il-Peniżola ta' Paria u Carúpano. It-terremot inħass xi ftit fil-belt ta' Caracas.<ref name=":29">Vila, Marco Aurelio. 1967. Aspectos geográficos del Distrito Federal Corporación Venezolana de Fomento. Caracas. pp. 34.</ref><ref name=":2" /> It-[[terremot]] ġie rreġistrat b'kobor ta' 6.4 mill-[[United States Geological Survey|USGS]]<ref name=":28">{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us10003vgf/executive|title=USGS - M 5.3 - 19 km Punent-Punent ta' Ejido, il-Venezwela}}</ref> u b'6.7 minn Russo fl-1992.<ref name=":27">Betancourt Ruiz, Armando. (1972). Terremotos y Temblores. Monte Ávila Caracas - il-Venezwela.</ref> L-għada, fit-20:54 HLV, [[wara terremot]] ta' kobor ta' 6.0 reġgħet ħasdet iż-żona.<ref>{{Ċitazzjoni tal-webeb|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem887328/executive|title=M 6.0 - 57 km fil-majjistral ta' Güiria, il-Venezwela}}}ref> |- |Terremot tal-Milied ta' Sucre tal-1957 |6.1 | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.336|N|62.540|W}} |[[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |25 ta' Diċembru, 1957 |It-terremot seħħ fis-12:26 HLV, b'kobor ta' VI fuq l-iskala Mercalli.<ref>{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgemsup887727/executive|title=M 6.1 - 37 km lejn il-lbiċ ta' Güiria, il-Venezwela}}}ref> |- |Terremot ta' Aricagua tal-1959 |4.3–5.8 |1 |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Muniċipalità ta' Aricagua|Aricagua]], [[Stat ta' Mérida]] |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] |30 ta' Ġunju, 1959 |Fis-18:13 HLV, terremot ikkawża ħsara lill-proprjetà fil-belt ta' Aricagua u l-inħawi tagħha, li rriżulta f'mewta waħda.<ref name=":26" /><ref>{{Ikkwota l-ktieb|last=Vila|first=Marco Aurelio|title=Ġeografiku aspetti tal-Istat Mérida|url=https://books.google.co.ve/books?id=r-ZlAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=1956|data tal-aċċess=13 ta' Awwissu, 2023|sena=1967|pubblikatur=Corporación Venezolana de Fomento|lokazzjoni=Caracas|paġni=36}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2344|titlu=62 sena mit-terremot ta' Aricagua|data=30 ta' Ġunju, 2021|lokazzjoni=Caracas}}</ref> Jumejn qabel it-terremot, fil-11:00 HLV, diversi [[theżżiżiet]] inħassu fiż-żona.<ref name=":26" /> |- |Terremot ta' Churuguara tal-1966 |5.2 |0 |[[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] {{Coord|10.829|N|69.482|W}} |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] |9 ta' Settembru, 1966 |Fl-14:40 HLV, terremot qawwi laqat il-belt ta' [[Churuguara]] u l-inħawi tagħha, u ħalla aktar minn 100 persuna midruba u 500 familja bla dar. It-[[terremot]] ġie rrappurtat mill-[[USGS]] b'kobor ta' 5.2 u fond ta' 14.9 km.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem843268/executive|title=M 5.2 - 67 km SSE ta' Coro, il-Venezwela}}}</ref> |- |Terremot ta' Santander tal-1967 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.8</span> |16 |[[File:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|6.747|N|73.032|W}} |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |29 ta' Lulju, 1967 |It-[[terremot]] ħawwad diversi [[Dipartimenti tal-Kolombja|dipartimenti]] Kolombjani u [[Stati tal-Venezwela|stati]] Venezwelani fis-6:24 HLV<ref>{{Ċitazzjoni web|url=https://twitter.com/sgcol/status/1155884473461944320?lang=es|title=https://twitter.com/sgcol/status/1155884473461944320?lang=es|access-date=2023-08-16|website=Twitter|language=es}}}</ref>, u kkawża ħsara f'[[San Cristóbal (Venezwela)|San Cristóbal]], fejn mietu żewġ persuni.{{Ċitazzjoni meħtieġa}} |- |[[Terremot ta' Caracas tal-1967]] |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.7</span> |274 |[[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] {{Koord|10.559|N|67.330|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' La Guaira.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] |29 ta' Lulju, 1967 |Fis-20:05 HLV, ir-[[Reġjun Kapitali (Venezwela)|kapitali]] u [[Reġjun Ċentrali Ir-reġjuni (tal-Venezwela)|ċentrali]] tal-[[Venezwela]] ġew imħarrek minn terremot qawwi li dam 35 sekonda, li affettwa serjament lil [[Caracas]] (speċjalment iż-żoni ta' [[Los Palos Grandes]] u [[Altamira (Caracas)|Altamira]]) u l-[[Kosta Ċentrali ta' Vargas|Kosta Ċentrali]], u kkawża aktar minn 2,000 korriment.<ref>{{Iċċita l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2579|title=56 sena mit-terremot ta' Caracas}}</ref> Dan huwa l-aktar terremot magħruf fl-istorja tal-pajjiż għaliex kien l-ewwel [[avveniment sismiku]] ewlieni fil-[[Venezwela]] moderna, l-[[avveniment sismiku]] ...ikkawża l-kollass ta' sitt bini fil-bliet ta' Caracas u Caraballeda, minbarra li kkawża ħsara lill-proprjetà li taqbeż il-100 miljun dollaru... ...tal-era.<ref>{{Web citation|url=https://www.eluniversal.com/venezuela/133471/un-triste-recuerdo-se-cumplen-55-anos-del-terremoto-en-caracas|title=https://www.eluniversal.com/venezuela/133471/un-triste-recuerdo-se-cumplen-55-anos-del-terremoto-en-caracas|title=https://www.eluniversal.com/venezuela/133471/un-triste-recuerdo-se-cumplen-ju-caracas| 29, 2022|websajt=El Universal (Venezwela)|lokazzjoni=Caracas}}</ref> |- |1968 Terremot ta’ Paria |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.5</span> |3 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Koord|10.697|N|62.748|W}} |[[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |20 ta' Settembru, 1968 |It-[[terremot]] ħawwad il-parti tal-lvant tal-pajjiż fis-2:00 HLV, u kkawża ħsara fl-[[Sucre State]] u nħass b'mod qawwi fl-ibliet madwar [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]], [[Stat ta' Monagas|Monagas]], u [[Stat ta' Bolívar|Bolívar]].{{Ċitazzjoni meħtieġa}} |- |It-terremot ta' Casanay tal-1974 |6.1 |2 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.563|N|63.382|W}} |[[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Monagas|Monagas]] [[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |12 ta' Ġunju, 1974 |It-[[terremot]] laqat fis-12:26 HLV, u kkawża ħsara lill-proprjetà f'[[Casanay]], [[Carúpano]], u [[Cariaco]], li rriżulta f'2 imwiet u 10 korrimenti.<ref name=":2" /><ref name=":15">{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp00006qz/executive|title=USGS - M 6.1 - 18 km SW ta' Carúpano, Venezwela}}}ref> It-[[terremot]] ikkawża [[aftershock]] ta' kobor 5.3 fid-29 ta' Ottubru tal-istess sena, u kkawża ħsarat żgħar lill-proprjetà. |- |Terremot ta' Guanare tal-1975 |5.6 |0 |[[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] {{Koord|9.037|N|69.948|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] |5 ta' Marzu, 1975 |It-terremot ħawwad il-parti tal-punent tal-pajjiż fid-9:48 HLV, u kkawża ħsara lill-proprjetà f'diversi bliet. It-terremot inħass fil-bini fil-lvant ta' [[Caracas]]. |- |Terremot ta' Quíbor tal-1975 |6.1 | 4 |[[Fajl:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] {{Koord|10.040|N|69.755|W}} |[[Fajl:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[Fajl:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[Fajl:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Cojedes State|Cojedes]] [[Fajl:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[Fajl:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[Fajl:Flag of Mérida Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera ta' Trujillo Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera ta' Yaracuy Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[Fajl:Bandiera ta' Zulia Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |5 ta' April, 1975 |Fis-17:34 HLV, terremot qawwi ħawwad diversi stati fil-parti tal-punent tal-pajjiż, u kkawża l-kollass ta' djar, qtugħ tad-dawl, valangi ta' art, u diversi forom ta' ħsara lill-proprjetà fi bliet fi ħdan [[Stat ta' Lara]], li rriżulta f'mill-inqas 4 imwiet, 20 korriment, u 660 persuna spiċċaw bla dar.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0000ag4/executive|title=M 6.1 - 19 km fil-majjistral ta' Quíbor, il-Venezwela}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.sismicidad.ciens.ula.ve/cgi-win/be_alex.exe?Acceso=T021100001048/0&Nombrebd=psh&CIzq=2&Opc=NoEti;|title=Sismoloġija Storika tal-Venezwela 05-04-1975|data tal-aċċess=2026-04-18}}}}ref> |- |Terremot tal-Andi tal-1979 |5.6 |0 |[[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] {{Koord|8.355|N|70.985|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |5 ta' Mejju, 1979 |Fis-16:04 HLV, terremot qawwi ħawwad parti kbira mill-[[Venezwela]] Andes]], u kkawża ħsara materjali żgħira fi bliet fi ħdan [[Stat ta' Mérida]]. |- |It-terremot ta' Falcón tal-1980 |4.6 |0 |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] {{Coord|10.860|N|69.513|W}} |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] |17 ta' Novembru, 1980 |Fis-12:50 HLV, terremot moderat theżżiża ħasdet bliet fin-nofsinhar ta' [[Stat ta' Falcón]] u fit-tramuntana ta' [[Stat ta' Lara]], u kkawżat ħsara lill-proprjetà f'[[Mapararí]], [[Churuguara]], u [[El Tural]].{{Ċitazzjoni meħtieġa}} |- |Terremot ta' Cúcuta-Ureña tal-1980 |5.0 |0 |{{Bandiera|Kolombja}} {{Koord|8.045|N|72.441|W}} |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |26 ta' Novembru, 1980 |Fi 13:35 HLV, terremot ta' kobor 5 bl-epiċentru tiegħu f'[[Cúcuta]], [[Kolombja]], ikkawża ħsara lill-proprjetà f'[[Ureña (Táchira)|Ureña]] u bliet oħra fl-[[Istat ta' Táchira]] ħdejn il-fruntiera bejn il-[[Kolombja u l-Venezwela]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0001b1h/executive|title=M 5.0 - 18 km NGR ta' Cúcuta, Kolombja}}}</ref> |- |1980–1981 Qawwa sismika ta' Aragua |4.2 (xokk ewlieni) |0 |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] {{Coord|10.529|n|67.639|w}} |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] |2 ta' Diċembru, 1980 (terremot ewlieni) |It-[[massa sismika]] fl-[[Stat ta' Aragua]] bdiet fil-25 ta' Novembru, 1980, fil-15:07 HLV u ntemmet fis-27 ta' Frar, 1981, b'total ta' 207 [[terremoti]] irreġistrati; It-theżżiża li seħħet fit-3:45 HLV fit-2 ta' Diċembru 1980, kienet l-avveniment ewlieni u l-aktar qawwi.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0001b4h/executive|title=M 4.2 - 24 km N ta' El Limón, Venezwela}}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=http://saber.ucv.ve/ojs/index.php/rev_geos/article/view/7036|title=Relazzjoni bejn il-frekwenza u l-kobor sismiku tas-swarm sismiku ta' Cuyagua, Stat ta' Aragua, Nov. 1980–Frar 1981|awtur=Henry Salas|sena=1989|post=Caracas}}</ref> |- |Terremot tal-Kolombja u l-Venezwela tal-1981 |5.9 |60–74 |{{Bandiera|Kolombja}} {{Koord|8.117|N|72.527|W}} |[[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] |18 ta' Ottubru, 1981 |It-terremot ħawwad [[Stat ta' Táchira]] fis-00:31 HLV, u wassal għal [[valanga]] li kkawżat aktar minn 60 fatalità f'[[El Palmar de la Copé]], [[Muniċipalità ta' Torbes (Táchira)|Muniċipalità ta' Torbes]], [[Stat ta' Táchira]].<ref name=":30">{{Ċitazzjoni web|url=https://twitter.com/YV2GFI/status/1052810197645721600|titlu=https://twitter.com/YV2GFI/status/1052810197645721600|data tal-aċċess=2023-08-02|websajt=Twitter|lingwa=es}}}}ref><ref name=":10">{{Ikkwota l-web|url=https://twitter.com/sgcol/status/1449838458327998478?lang=es|titlu=https://twitter.com/sgcol/status/1449838458327998478?lang=es|data tal-aċċess=2023-08-02|websajt=Twitter|lingwa=es}}}}ref> |- |Terremot ta' Paria ta' 1983 |6.1 |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.419|N|62.764|W}} |[[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |11 ta' April, 1983 |Fl-04:18 HLV, terremot qawwi ħawwad il-parti tal-lvant tal-pajjiż, u affettwa primarjament l-ibliet fl-[[Sucre State]]. Kellu intensità ta' VI fuq l-[[skala tal-intensità ta' Mercalli|skala ta' Mercalli]].<ref>{{Iċċita l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0001ubj/executive|title=M 6.1 - 53 km Punent-Punent ta' Güiria, il-Venezwela}}} |- |Terremot ta' Yaguaraparo–El Pilar tal-1986 |6.3 |3 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.597|N|62.928|W}} |[[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar Stat|Bolívar]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |11 ta’ Ġunju 1986 |Fit-09:48 HLV, [[terremot]] heżżeż ir-reġjuni tal-[[Reġjun tal-Grigal (Venezuela)|grigal]] u [[Reġjun tal-Guayana|Guayana]] tal-pajjiż, li kkawża ħsarat lill-proprjetà fl-[[Stat Sucre]] bliet bħal [[El Pilar (Sucre),|El Pilar]],| [[Yaguaraparo]], u [[Casanay]], li rriżultaw f'45 korriment.<ref name=":2" /> It-[[terremot]] kellu intensità ta' VII fuq l-[[skala tal-intensità ta' Mercalli|skala Mercalli]].<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0002uz0/executive|title=M 6.3 - 36 km ESE ta' Carúpano, Venezwela}}}</ref> |- |Terremot ta' Falcón tal-1986 |5.5 |0 |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] {{Coord|10.770|N|69.428|W}} |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[File:Flag of Lara Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[File:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] |18 ta' Lulju, 1986 |Terremot qawwi ħawwad ...ir-Reġjun Ċentrali-Punent tal-pajjiż]] fis-13:22 HLV, u kkawża ħsara lill-proprjetà. It-terremot kellu intensità ta' VII fuq l-[[skala tal-intensità ta' Mercalli]].<ref>{{Iċċita l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0002w52/executive|title=M 5.5 - 75 km SSE ta' Coro, il-Venezwela}}}ref> |- |Terremot ta' Trinidad u Tobago tal-1988 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.7</span> | - |[[File:Flag of Trinidad and Tobago.svg|22x22px]] {{Coord|10.402|N|60.587|W}} |[[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |10 ta' Marzu, 1988 |Fis-02:17 HLV, [[terremot]] bl-epiċentru tiegħu fil-lvant ta' [[Trinidad (gżira)|Gżira Trinidad]] inħass fil-lvant tal-Venezwela mingħajr ma kkawża ħsarat kbar.<ref>{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0003dsq/executive|title=M 6.7 - 62 km ESTE ta' Sangre Grande, Trinidad u Tobago}}</ref> It-[[terremot]] iġġenera aktar minn 45 [[aftershock]] li qabżu l-kobor 4. |- |Terremot qawwi f'Boca del Tocuyo fl-1989 |6.0 (terremot prinċipali) |0 |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] {{Coord|10.960|N|68.325|W}} |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Aragua State|Aragua]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[File:Flag of Cojedes Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Cojedes|Cojedes]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' La Guaira.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Portuguesa Stat|Portugiż]] [[File:Flag of Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] |30 ta' April, 1989 (xokk prinċipali) |Fis-26 ta' April, 1989, bdiet [[massa ta' terremoti]] bejn l-ibliet ta' [[Chichiriviche]] u [[Boca del Tocuyo]] fl-[[Stat ta' Falcón]]; damet sad-29 ta' Ġunju ta' dik l-istess sena, b'aktar minn 2,000 [[terremot]] irreġistrati. It-terremot prinċipali u l-aktar qawwi ġie rreġistrat fit-30 ta' April fl-04:23 HLV; Dan ikkawża likwefazzjoni tal-ħamrija tul parti mill-kosta tal-lvant tal-Istat ta' Falcón u ħsara materjali f'Boca del Tocuyo, Chichiriviche, Tocuyo de la Costa, Tucacas, u Valencia.<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2543|titlu=34 sena mill-Maltempata Siżmika ta' Boca del Tocuyo|data=24 ta' April, 2023|post=Caracas}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0003upc/executive|titlu=M 6.0 - 6 km Punent Majjistral ta' Chichiriviche, Venezwela}}}}ref> |- |Terremot ta' Lara tal-1991 |5.6 |0 |[[File:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] {{Koord|10.045|N|69.948|W}} |[[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |17 ta' Awwissu, 1991 |It-terremot ħawwad il-parti tal-punent tal-pajjiż fis-02:18 HLV, u kkawża ħsara materjali fl-ibliet u l-irħula qrib l-epiċentru. Theżżiża b'kobor ta' 4.8 kienet ġiet irreġistrata 10 ijiem qabel. It-terremot kellu intensità ta' VII fuq l-iskala Mercalli.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0004vft/executive|title=M 5.6 - 20 km SE ta' Carora, Venezwela}}} |- |Terremot tal-Pjanuri tal-Lvant tal-Kolombja tal-1993 |6.1 |0 |[[File:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|6.470|N|71.210|W}} |[[File:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Apure State|Apure]] [[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida Stat|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] |22 ta' Lulju, 1993 |Fis-00:57 HLV, terremot ikkawża ħsara u korrimenti fil-pjanuri tal-lvant tal-Kolombja; Inħass ukoll f'diversi stati tal-Venezwela.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www2.sgc.gov.co/Publicaciones/Boletines%20Sismicidad/BOLETIN_TRIMESTRAL_JUNIO_AGOSTO_1993.pdf|titlu=BULLETTIN TAT-TERREMOT KWARTALI TAL-KOLOMBJA ĠUNJU - AWWISSU 1993|data=Novembru 1993|post=Bogotá}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0005x54/executive|titlu= o=M 6.1 - 24 km NNW ta' Puerto Rondón, Kolombja}}}ref> |- |Terremot ta' El Piñal tal-1994 |6.0 |0 |[[File:Flag_of_Táchira.svg|22x22px]] {{Coord|7.414|N|72.033|W}} |[[File:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Apure|Apure]] [[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Trujillo Stat|Trujillo]] [[File:Flag of Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |31 ta' Mejju, 1994 |Fis-13:42 Terremot qawwi ħawwad ħafna mill-pajjiż, u kkawża ħsara lill-proprjetà fl-Istat ta' Táchira—inkluża l-belt ta' San Cristóbal, fejn ġew irrappurtati korrimenti u ħsara serja lil tmien bini. Wara t-terremot ġew irreġistrati mill-inqas 23 theżżiża ta' wara. It-terremot inħass fi bliet oħra madwar il-pajjiż, bħal Barquisimeto, Maracay, Valencia, Caracas, u Maracaibo.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0006dey/executive|title=M 6.0 - 44 km SSE ta' San Cristóbal, Venezwela}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2240|title=26 sena mit-Terremot ta' El Piñal|data=31 ta' Mejju, 2020|post=Caracas}}}ref> |- |Xagħar sismiku ta' Los Arangues–Sicarigua tal-1995 |5.7 (xokk ewlieni) |0 |[[File:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] {{Koord|9.944|N|70.106|W}} |[[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[Fajl:Bandiera ta' Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |29 ta' Diċembru, 1995 (xokk ewlieni) |Fid-09:01, theżżiża qawwija ta' forza A ħasdet ħafna mill-parti tal-punent tal-pajjiż, u kkawżat ħsara lill-proprjetà f'Los Arangues, Sicarigua, u Carora. It-terremot qanqal mewġa sismika fiż-żona li damet sa Jannar 1996, b'aktar minn 350 avveniment sismiku rreġistrat.<ref>{{Iċċita l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp00079u5/executive|title=M 5.7 - 25 km Nofsinhar ta' Carora, Venezwela} ... - |[[File:Flag of Trinidad and Tobago.svg|22x22px]] {{Coord|11.112|N|60.892|W}} |[[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |22 ta' April, 1997 |Fil-05:31 HLV, terremot qawwi bl-[[epiċentru]] tiegħu ħdejn [[Tobago|Gżira ta' Tobago]] inħass b'intensità moderata sa ħafifa f'xi stati fil-parti tal-lvant tal-pajjiż, mingħajr ma kkawża ħsara materjali fi ħdan [[Venezwela]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000810j/executive|title=M 6.7 - 18 km Punent-Punent ta' Scarborough, Trinidad u Tobago}}}ref> Wara t-[[terremot]], ġew irrappurtati diversi [[Aftershocks (sismoloġija)|aftershocks]] li jvarjaw bejn il-kobor 3 u l-5. |- |[[Terremot ta' Cariaco tal-1997]] |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.9</span> |73 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.54|N|63.51|W}} |[[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Caracas.svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|NuevaEsparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |9 ta' Lulju, 1997 |Fil-15:24 HLV, seħħ terremot qawwi, li affettwa r-reġjuni [[Grigal (Venezwela)|Grigal]], [[Guayana Region|Guayana]], u [[Capital Region (Venezwela)|Capital]] tal-[[Venezwela]]. L-avveniment sismiku rriżulta f'531 korriment u ħalla kważi 7,000 persuna bla dar; ikkawża wkoll il-qerda jew il-ħsara lil diversi bini, djar, u skejjel f'diversi bliet madwar [[Sucre State]]—l-aktar notevoli [[Cariaco]] u [[Cumaná]], fejn mill-inqas ħames bini waqgħu f'kull belt. Il-ħsarat materjali ġew stmati għal madwar 53 miljun [[Bolívar (munita)|bolivars]] (bil-valur ta’ dak iż-żmien).<ref name=":0" /> It-terremot allegatament inħass fi bliet bħal [[Maturín]], [[Puerto La Cruz]], [[Puerto Ordaz]], u [[Caracas]]. It-tidwib tal-ħamrija ġie rrappurtat ukoll tul il-kosti tal-Golf ta' Cariaco.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/reportaje9.php|title=Terremot ta' Cariaco}}</ref> |- |Terremot ta' Falcón tan-Nofsinhar tal-1999 |5.8 |0 |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] {{Coord|10.696|N|70.418|W}} |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo Stat|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |30 ta' Marzu, 1999 |Fil-05:59 HLV, inħass terremot f'parti mir-reġjun tal-punent tal-pajjiż, u kkawża ħsara materjali fl-istati ta' Falcón u Lara.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp00095fu/executive|title=M 5.8 - 68 km NNW ta' Carora, Venezwela}}}ref> |- |Terremot ta' Urumaco tal-1999 |5.5 |0 |[[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] {{Koord|10.961|N|70.341|W}} |[[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Archivo:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |1 ta' Diċembru, 1999 |Fis-21:33 HLV, [[terremot]] ħawwad bil-qawwa lil [[Stat ta' Falcón]], u kkawża ħsara lill-proprjetà fi bliet qrib l-[[epiċentru]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0009jcs/executive|title=M 5.5 - 78 km fin-nofsinhar ta' Punta Cardón, il-Venezwela}}</ref> |- |2000 Güiria terremot |6.2 |0 |[[Archivo:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|11.124|N|62.559|W}} |[[Archivo:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[Archivo:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[Archivo:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Archivo:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[Archivo:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Monagas|Monagas]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Sucre.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |4 ta' Ottubru, 2000 |Fl-10:37 HLV, terremot qawwi fit-tramuntana tal-[[Peniżola ta' Paria]] ħawwad parti kbira tal-Lvant tal-Venezwela mingħajr ma kkawża ħsara lill-proprjetà jew vittmi. Minħabba l-fond tat-terremot, it-theżżiża nħasset fi bliet imbiegħda bħal Puerto Ordaz u fis-sulari ta’ fuq tal-bini f’Caracas.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000a18p/executive|title=M 6.2 - 66 km NNW ta’ Güiria, il-Venezwela}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.nacion.com/archivo/terremoto-de-59-grados-en-venezuela-sin-victimas/KYC7PNYDBVHKNLJOSWPKVDT3RE/story/|title=terremot ta’ kobor 5.9 fil-Venezwela mingħajr ebda vittma|data=4 ta’ Ottubru, 2000|pubblikatur=La Nación}}}}ref> |- ! colspan="7" | |} == Terremoti fis-seklu 21 (2001–preżent) == {{Intestatura li titwaħħal}} {| class="wikitable sortable sticky-header" |+ !Isem tal-avveniment !Kobor !Imwiet ![[Epiċentru]] !Stati affettwati !Data !Noti |- |Terremot ta' Socopó tal-2001 |5.6 |0 |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] {{Koord|8.170|N|70.961|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Apure.svg|22x22px]] [[Stat ta' Apure|Apure]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |21 ta' Diċembru, 2001 |Fl-14:51 HLV, terremot qawwi ħawwad diversi stati fil-punent tal-Venezwela, u kkawża valangi ta' art, ħsara lill-proprjetà, u anke l-kollass ta' xi djar fi bliet qrib l-epiċentru fl-istati ta' Barinas u Mérida. It-terremot inħass ukoll f'xi dipartimenti tal-Kolombja.<ref>{{Cite web|url=http s://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000av16/executive|title=M 5.6 - 33 km SE ta' Mucumpiz, Venezwela}}}ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0798-40652010000100001|title=It-terremot tal-21 ta' Diċembru 2001, fl-Andes ta' Mérida|awtur=Martín Rengifo, Jaime Laffaille, José Choy|sena=2010}}}} |- |Terremot ta' Trinidad tal-2006 |6.1 |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.876|N|61.756|W}} |[[File:Flag tal-Istat ta' Bolívar.svg|22x22px]] [[Stat ta' Bolívar|Bolívar]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Delta Amacuro|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Monagas|Monagas]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |29 ta' Settembru, 2006 |Fid-09:08 HLV, [[terremot]] ħawwad lil [[Trinidad u Tobago]], u kkawża [[qtugħ tad-dawl|qtugħ tad-dawl]], ħsara lill-proprjetà, u 3 korrimenti. It-terremot inħass ukoll fil-Lvant tal-Venezwela, u ma kkawża l-ebda ħsara materjali.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000eu2n/executive|title=M 6.1 - 30 km fil-majjistral ta' Petit Valley, Trinidad u Tobago}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.eluniverso.com/2006/09/29/0001/14/47AC2411A94E4D4BB665690AEE03B447.html/|title=Terremot qawwi ta' kobor 6.1 fit-tramuntana tal-Gżira ta' Trinidad|data=29 ta' Settembru, 2006|websajt=EL UNIVERSO}}}}ref> Dak l-istess jum, ġiet irreġistrata r-reċitazzjoni ta' 5.5 Mw (skala tal-kobor tal-mument). |- |Terremot ta' Cumaná tal-2008 |5.2 |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.514|N|64.171|W}} |[[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |11 ta' Awwissu, 2008 |Fis-02:49 HLV, [[terremot]] qawwi b'intensità ta' VI fuq l-[[skala tal-intensità ta' Mercalli]] ħawwad ir-[[Reġjun tal-Grigal (Venezwela)|Reġjun tal-Grigal]] tal-[[Venezwela]], u kkawża ħsara lill-proprjetà u [[qtugħ tad-dawl]] f'[[Cumaná]] u bliet oħra tul il-kosta tal-[[Golf ta' Cariaco]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2583|titlu=15-il sena mit-terremot ta' Cumaná|data=11 ta' Awwissu, 2023|post=Caracas}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000gedr/executive|titlu=M 5.2 - 6 km fit-Tramuntana ta' Cumaná, il-Venezwela}}}ref><ref>{{Ikkwota web|url=https://www.eluniverso.com/2008/08/11/0001/14/E1BED49F499344F480E906F09EF951BB.html/|title=Terremot ta' kobor 5.2 ...gradi li nħassu fil-Lvant tal-Venezwela}}}ref> |- |Terremot ta' Los Teques tal-2009 |5.5 |0 |[[File:Flag_of_Miranda_state.svg|22x22px]] {{Coord|10.200|N|67.010|W}} |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[File:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Stat ta' Guárico|Guárico]] [[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[File:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] |4 ta' Mejju, 2009 |Fl-04:40 HLV, terremot qawwi ħawwad ir-reġjuni tal-[[Reġjun Kapitali (Venezwela)|Kapitali]] u r-Reġjun Ċentrali (Venezwela)|Ċentrali]] tal-pajjiż, li dam bejn 15 u 20 sekonda u kkawża ħsarat żgħar lill-proprjetà fl-[[Stat ta' Aragua]] u l-[[Widien ta' Tuy]].<ref>{{Ċitazzjoni web|url=https://www.semana.com/temblores-hasta-54-grados-venezuela/102773-3/|title=Terremoti sa 5.4 gradi fil-Venezwela|data=Mejju 2009|websajt=Semana}}}ref><ref>{{Ikkwota web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000gwtx/executive|title=M 5.5 - 14 km Punent Majjistral ta' Cúa, Venezwela|websajt=USGS}}}ref> Sussegwentement, ġiet irreġistrata [[Aftershock (sismoloġija)|aftershock]] ta' 4.1 [[Mw]].<ref>{{Ikkwota web|url=https://www.nacion.com/el-mundo/sismo-de-54-grados-sacudio-a-venezuela/BVWCGXVM5VH25DOGU7DGU4QV4E/storja/|titlu=terremot ta' kobor 5.4 ħawwad il-Venezwela|data=5 ta' Mejju, 2009}}}</ref> |- |[[Terremot tal-Venezwela tal-2009|Terremot fit-Tramuntana tal-Venezwela tal-2009]] |6.4 |0 |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] {{Koord|10.709|N|67.927|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera ta' Guárico.png|22x22px]] [[Stat ta' Guárico|Guárico]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' La Guaira.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[File:[[File:Flag of Portuguesa.svg|22x22px]] [[Portuguesa State|Portuguesa]] [[File:Flag of Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Yaracuy State|Yaracuy]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Zulia State|Zulia]] |12 ta' Settembru, 2009 |Fil-15:36 HLV, [[terremot]] li dam 30 sekonda ħawwad parti kbira tat-tramuntana tal-[[Venezwela]], u kkawża 14-il ferita u ħsara lill-proprjetà fi bliet bħal [[Caracas]], [[Tucacas]], [[Chichiriviche]], [[Puerto Cabello]], u [[Morón (Venezwela)|Morón]]. It-terremot ikkawża għeluq temporanju tal-[[Caracas Metro]] u s-[[Ezequiel Zamora Central Railway System|Ezequiel Zamora Railway System]]. It-terremot ikkawża likwefazzjoni tal-ħamrija fil-belt ta’ Boca del Tocuyo u kien segwit minn 40 aftershocks.<ref>{{Cite web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2473|title=Tlettax-il sena mit-Terremot ta’ Morón|date=12 ta’ Settembru, 2022|location=Caracas}}</ref> Matul it-terremot, xita qawwija akkumpanjata minn irjieħ b’forza ta’ uragan, sajjetti, u silġ kienet qed isseħħ fil-belt ta’ Caracas; Dawn il-kundizzjonijiet, flimkien mat-terremot, ikkawżaw kaos fost il-popolazzjoni.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://elpais.com/internacional/2009/09/12/actualidad/1252706413_850215.html?event=go&event_log=go&prod=REGCRART&o=cerradoam|title=https://elpais.com/internacional/2009/09/12/actualidad/1252706413_850215.html?event=go&event_log=go&prod=REGCRART&o=cerradoam|date=12 ta' Settembru, 2009|websajt=EL PAÍS}}}</ref> |- |Terremot ta' Siquisique tal-2009 |5.6 |0 |[[File:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] {{Koord|10.434|N|69.715|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[Fajl:Bandiera ta' Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |27 ta' Novembru, 2009 |Fis-03:45 HLV, [[terremot]] ħawwad diversi stati fil-punent tal-[[Venezwela]], u kkawża ħsara materjali moderata f'xi bliet ħdejn l-[[epiċentru]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2492|titlu=13-il sena mit-terremot ta' Siquisique|data=27 ta' Novembru, 2022|post=Caracas}}</ref> |- |[[Terremot ta' Sucre tal-2010 (Venezwela)|Terremot ta' Sucre tal-2010]] |5.6 |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.454|N|63.475|W}} |[[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Nueva [[File:Flag of Nueva Esparta State.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |15 ta’ Jannar, 2010 |Fis-13:30 HLV, terremot qawwi heżżeż parti mill-grigal il-Venezwela, u kkawża ħsara lill-proprjetà u indarab mill-inqas 11-il persuna. |- |2013 Terremot Güiria |6.0 |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.905|N|62.315|W}} |[[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Caracas.svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[File:Bandiera ta' Miranda state.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Monagas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Monagas|Monagas]] [[Fajl:Bandiera ta' Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Stat ta' Nueva Esparta|Nueva Esparta]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Sucre.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |11 ta' Ottubru, 2013 |Fis-21:40 HLV, theżżiża qawwija ħasdet il-parti tal-lvant tal-pajjiż, u ma kkawżat l-ebda korriment jew ħsara materjali serja. It-terremot inħass sew fil-Peniżola ta' Paria, u kkawża qtugħ tad-dawl fil-belt ta' Güiria. It-terremot inħass f'xi nħawi u fis-sulari ta' fuq tal-bini fil-belt ta' Caracas.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.bbc.com/mundo/ultimas_noticias/2013/10/131011_ultnot_venezuela_sismo_no_danos_lav|titlu=Terremot qawwi 'l barra mill-kosta tal-Venezwela|data=12 ta' Ottubru, 2013|websajt=BBC}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=839|titlu=terremot ta' kobor 5.6 irreġistrat illum f'Güiria|data=11 ta' Ottubru, 2013|websajt=FUNVISIS}}}}ref><ref>{{Ikkwota web|url=https://www.notimerica.com/sociedad/noticia-venezuela-sismo-magnitud-56-registra-sucre-venezuela-victimas-20131012113749.html|title=Terremot ta' magni ...kobor 5.6 irreġistrat f'Sucre (il-Venezwela); l-ebda vittma|data=12 ta' Ottubru, 2013|websajt=Notimerica}}</ref> It-terremot wassal għal theddida ta' tsunami għall-kosta tat-tramuntana tal-Peniżola ta' Paria, iżda dan ġie eskluż ftit wara.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usb000kbhi/executive|titlu=M 6.0 - 36 km N ta' Güiria, Venezwela|websajt=USGS}}</ref> |- |[[Terremot tal-Kolombja tal-2015|Terremot ta' Los Santos tal-2015]] |<span style="color: #FF0000">6.8</span> |0 |[[File:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|6.747|N|73.032|W}} |[[File:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Apure Stat|Apure]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |10 ta' Marzu, 2015 |Fis-16:25 HLV, terremot qawwi bl-epiċentru tiegħu fil-[[Kolombja]] inħass b'mod qawwi f'ħafna mir-reġjun tal-punent tal-pajjiż, u kkawża ħsara lill-proprjetà fl-[[Stat ta' Táchira]].<ref>{{Ċitazzjoni web|url=https://twitter.com/ReporteYa/status/575421901172047872?s=20|title=https://twitter.com/Reporte Ya/status/575421901172047872?s=20|access-date=2023-08-24|website=Twitter|language=es}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.telesurtv.net/news/Registran-temblor-de-6.6-en-el-centro-de-Colombia-20150310-0044.html|title=Registran temblor de 6.6 en el centro de Colombia|year=2015|website=Telesur}>}</ref{C><ref web|url=https://www.bbc.com/mundo/ultimas_noticias/2015/03/150310_ultnot_colombia_temblor_santander_ng|title=Temblor de 6,6 de magnitud se registra en Colombia|date=10 ta' Marzu, 2015|website=BBC}}</ref> It-[[terremot|theżżiża]] inħass fir-[[Reġjun Ċentrali ...Reġjuni Ċentrali u Kapitali tal-Venezwela, skont rapporti minn diversi nies permezz tan-netwerk soċjali Twitter / X. |- | rowspan="2" |Teremoti ta' Mérida tal-2015 |5.3 (xokk ewlieni) |1 |{{Bandiera|Mérida}} {{Coord|8.467|N|71.396|W}} | rowspan="2" |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Flag of Caracas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] | rowspan="2" |7 ta' Novembru, 2015 – Frar 2016 | rowspan="2" |Fis-02:28 HLV fis-7 ta' Novembru, terremot qawwi ħawwad l-Andi Venezwelani, u kkawża 4 korrimenti, mewta waħda, ħsara lill-proprjetà, u valangi tal-art. It-theżżiża nħasset ħafif ukoll fir-reġjuni Ċentrali-Punent, Zulia, Ċentrali, u Kapitali, skont rapporti minn diversi nies permezz tan-netwerk soċjali Twitter / X.<ref name=":28" /><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.telesurtv.net/news/Temblor-de-magnitud-51-sacude-los-andes-venezolanos-20151107-0006.html|title=terremot ta’ magnitudini 5.1 fl-Andi Venezwelani jħalli wieħed mejjet u 4 midruba|year=2015|website=Telesur}}</ref> Dan it-terremot wassal għal sensiela sismika ta’ aktar minn 300 theżżiża b’magnitudnijiet akbar minn 2 bejn l-aħħar tal-2015 u l-bidu tal-2016. Bejn is-7 u l-20 ta’ Novembru, ġew irreġistrati 19-il theżżiża oħra li jvarjaw minn 4.0 sa 4.9 (Mw). Fit-22 ta' Novembru, fis-16:08 HLV, ġie rreġistrat terremot qawwi ieħor—din id-darba b'kobor ta' 5.1 (Mw)—li kkawża mewta waħda, korrimenti, valangi ta' art, u ħsara lill-proprjetà fl-Istat ta' Mérida.<ref name=":31">{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us100040dr/executive|title=USGS - M 5.1 - 16 km Punent ta' Ejido, il-Venezwela}}}</ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://elestimulo.com/venezuela/2015-11-22/reportan-cierre-de-vias-por-sismo-de-magnitud-5-1-en-el-vigia/|title=Mejta waħda wara terremot ta' kobor 5.1 f'El Vigía|date=22 d Novembru 2015|websajt=El Estímulo}}</ref> |- |5.1 |1 |{{Bandiera|Mérida}} {{Koord|8.522|N|71.387|W}} |- |Terremot ta' Caracas tal-2017 |4.5 |0 |[[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] {{Koord|10.70|N|66.56|W}} |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Belt Kapitali Distrett]] [[Fajl:Bandiera ta' Guárico.png|22x22px]] [[Stat ta' Guárico|Guárico]] [[Fajl:Bandiera ta' La Guaira State.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[Fajl:Bandiera ta' Miranda state.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] |30 ta' Awwissu, 2017 |Fl-10:01 HLV, [[terremot]] ħawwad ir-reġjuni [[Reġjun Kapitali (Venezwela)|Kapitali]] u [[Reġjun Ċentrali (Venezwela)|Ċentrali]] tal-[[Venezwela]], u kkawża xi ħsarat materjali żgħar f'[[Caracas il-Kbira]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=1721|titlu=Terremot ta' kobor 4.5 irreġistrat f'Los Caracas|data=Awwissu 30, 2017|websajt=FUNVISIS|lokazzjoni=Caracas}}</ref> It-terremot ikkawża paniku u [[evakwazzjoni]] ta' bini fil-belt ta' [[Caracas]] u bliet fil-qrib—minkejja l-kobor baxx—għaliex il-popolazzjoni mhix imdorrija bl-[[attività sismika]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.telesurtv.net/news/Sismo-de-magnitud-46-se-registra-en-Caracas-Venezuela-20170830-0021.html|titlu=Terremot ta' kobor 4.5 irreġistrat f'Caracas|data=30 ta' Awwissu, 2017|websajt=Telesur}}</ref><ref>{{Ikkwota web|url=https://www.elmundo.es/internacional/2017/08/30/59a709a6ca4741c51e8b45ee.html|titlu=Caracas titriegħed, din id-darba minħabba terremot|sena=2017|websajt=El Mundo (Spanja)}}}</ref> |- | rowspan="2" |Terremoti ta' Valenzja tal-ewwel nofs tal-2018 |4.7 |0 |[[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] {{Coord|10.615|N|68.146|W}} | rowspan="2" |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' La Guaira.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] |27 ta' April, 2018 |Fl-04:44 HLV, theżżiża ħasdet ir-reġjuni [[Reġjun Ċentrali (Venezwela)|Ċentrali]] u [[Reġjun Kapitali (Venezwela)|Kapitali]] tal-pajjiż, u kkawża ħsara lill-proprjetà u valangi fiż-żona metropolitana ta' Valencia.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.eluniversal.com/caracas/7482/sismo-sacudio-parte-centro-pais|titlu=terremot ta' kobor 4.7 ħased parti miċ-ċentru tal-pajjiż|data=27 ta' April, 2018|websajt=El Universal (Venezwela)|lokazzjoni=Caracas}}}ref> |- |4.2 |0 |[[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] {{Coord|10.320|N|68.142|W}} |23 ta' Mejju, 2018 |Fis-07:23 HLV, theżżiża oħra għal darb'oħra ħawwad ir-reġjuni [[Ċentrali (Venezwela)|Ċentrali]] u [[Kapitali]] tal-pajjiż, u kkawża ħsarat żgħar lill-proprjetà ta' xi strutturi fiż-żona metropolitana ta' Valencia (Venezwela)|żona metropolitana ta' Valencia]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://efectococuyo.com/sucesos/sismo-de-magnitud-4-2-sacude-a-valencia-y-a-otras-ciudades-del-pais/|title=Terremot ta' kobor 4.2 iħawwad lil Valencia u bliet oħra fil-pajjiż|data=23 ta' Mejju, 2018|websajt=Efecto Cocuyo}}</ref> Żewġ minuti wara, ġiet irreġistrata [[Aftershock (sismoloġija)|aftershock]] ta' kobor 4.0 fiż-żona. |- |[[Terremot tal-Venezwela tal-2018]] |<span style="color: #FF0000">7.3</span> |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.773|N|62.902|W}} |[[File:Flag of Amazonas Indigenous State.svg|22x22px]] [[Stat tal-Amazonas (Venezwela)|Amazonas]] [[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Anzoátegui|Anzoátegui]] [[File:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Apure|Apure]] [[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Aragua Stat|Aragwa]] [[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[File:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Cojedes State|Cojedes]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[File:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[File:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[File:Flag of Mérida State.svg|22x22p x]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Monagas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Monagas|Monagas]] [[Fajl:Bandiera ta' Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Stat ta' Nueva Esparta|Nueva Esparta]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Sucre.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[Fajl:Bandiera ta' Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[File:Flag of Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |21 ta' Awwissu, 2018 |Fis-17:31 HLV, ġie rreġistrat terremot qawwi bl-epiċentru tiegħu fi [[Stat ta' Sucre]], li dam madwar 2 minuti u 20 sekonda; Inħass b'mod qawwi madwar il-pajjiż kollu (u kkawża paniku u l-evakwazzjoni ta' bini f'diversi [[Stati tal-Venezwela|stati]] tal-[[Venezwela]], inkluża l-kapitali, [[Caracas]])<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://elpais.com/internacional/2018/08/22/america/1534889633_909876.html|titlu=Terremot qawwi ta' 7.3 fuq skala kobor fil-Venezwela|data=22 ta' Awwissu, 2018|websajt=El País (Urugwaj)}}}</ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.univision.com/noticias/terremotos/fuerte-sismo-de-70-sacude-la-costa-oriental-de-venezuela|titlu=Terremot qawwi ta' 7.3 fuq skala kobor iħawwad partijiet tal-Venezwela, il-Kolombja, u l-gżira ta' Trinidad|data=21 ta' Awwissu, 2018|websajt=Univision}}</ref> u nħasset saħansitra f'pajjiżi ġirien bħal [[Trinidad u Tobago]], [[Kolombja]], [[Brażil]], [[Gujana]], [[Grenada]], [[Barbados]], [[Santa Luċija]], [[San Vinċenz u l-Grenadni]], li jagħmluha l-iktar isem]]]]]t]]uri. terremot fl-istorja rreġistrata tal-[[Venezwela]].<ref name=":32">{{Iċita web|url=https://www.researchgate.net/publication/330688933_El_terremoto_del_noreste_de_Venezuela_de_2018_el_mas_grande_de_los_ultimos_tiempos_sentido_en_Colombia_Trinidad_y_otras_Islas_del_Noreste_de_Venezuela_de_2018_el_mas_grande_de_los_ultimos_tiempos_sentido_en_Colombia_Trinidad_y_otras_Islas_del_title=Tramuntana Il-Venezwela Il-Kbir2018 Il-Kbira tal-Karibe | Recent Times, Felt fil-Kolombja, Trinidad, u Oħrajn Gżejjer tal-Karibew|awtur=GUSTAVO CORONEL DELGADO|sena=2018}}</ref> It-terremot ikkawża ħsara minn żgħira sa moderata lil diversi strutturi fil-Lvant u ċ-Ċentru tal-[[Venezwela]]. Minkejja l-kobor tiegħu, it-terremot ma kkawżax ħsara kbira sinifikanti, u b'hekk sar simili ħafna għat-terremot tal-1766 li kellu l-epiċentru tiegħu fl-istess żona.<ref name=":32" /> Minħabba l-kobor għoli tat-terremot, l-USGS ħarġet twissija ta' tsunami għall-kosta tal-Lvant tal-Venezwela; madankollu, din l-allert ġiet ikkanċellata ftit wara.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-45264202|titlu=Terremot ta' kobor 7.3 iħawwad it-Tramuntana tal-Venezwela|data=21 ta' Awwissu, 2018|websajt=BBC}}</ref> L-għada, fid-09:27 HLV, ġiet irreġistrata warpshock ta' kobor 5.8 (Mw); Inħass fir-reġjuni Insulari, tal-Grigal, tal-Guyana, tal-Belt Kapitali, u Ċentrali.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.reuters.com/article/sismo-venezuela-idLTAKCN1L71P9-OUSLD|titlu=Terrimot wara t-terremot jittestja n-nervituri tal-Venezwelani|data=22 ta' Awwissu, 2018|websajt=Reuters|lokazzjoni=Caracas}}} |- |Terrimot ta' Valera tal-2018 |5.2 |0 |[[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] {{Coord|9.310|N|70.668|W}} |[[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara Stat|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Istat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Istat Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat Táchira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Istat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Istat ta' Zulia|Zulia]] |24 ta' Novembru, 2018 |Fis-16:41 HLV, [[terremot]] ħawwad il-parti tal-punent tal-pajjiż, u kkawża [[valanġijiet]] u ħsara lill-proprjetà f'[[Trujillo State]].<ref>{{Cite web|url=https://efectococuyo.com/la-humanidad/sismo-de-magnitud-5-1-con-epicentro-en-valera-sacude-al-oeste-del-pais/|title=Magnitude 5.1 terremot b'epiċentru f'Valera il-pajjiż tħawwad il-24, ta' Novembru l-punent|24 ta' Novembru 2018|websajt=Efecto Cocuyo}}</ref> |- |Terremot ta’ Valenzja tal-2018 |5.4 |0 |[[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] {{Coord|10.264|N|67.904|W}} |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Aragua State|Aragua]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[File:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Cojedes State|Cojedes]] [[File:Flag of Caracas.svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Archivo:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[Archivo:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[Archivo:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[Archivo:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[Archivo:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[Archivo:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda Stat|Miranda]] [[Arkivju:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat Portuguesa|Portuguesa]] [[Arkivju:Bandiera ta' Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat Trujillo|Trujillo]] [[Arkivju:Bandiera ta' Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Stat Yaracuy|Yaracuy]] |27 ta' Diċembru, 2018 |Fl-04:59 HLV, terremot qawwi ħawwad parti kbira mill-pajjiż, u kkawża valangi ta' art u ħsarat żgħar sa moderati lill-proprjetà f'[[Stat Carabobo|Carabobo]], kif ukoll paniku u l-[[evakwazzjoni]] ta' bini f'diversi stati bħal [[Stat Aragua|Aragua]], [[Stat Miranda|Miranda]], id-[[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]], u [[Stat ta' Lara|Lara]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.eluniversal.com/venezuela/29199/sismo-causo-leves-deslizamientos-en-la-valencia-puerto-cabello|titlu=Terremot ikkawża valangi żgħar fit-triq Valencia-Puerto Cabello|data=27 ta' Diċembru, 2018|websajt=El Universal (Venezwela)|post=Valencia}}}ref> Sussegwentement, fil-05:13 HLV, ġiet irreġistrata [[wara x-xokk]] ta' 4.2 (Mw), u fil-05:24 HLV, ġiet irreġistrata [[wara x-xokk]] oħra ta' 4.9 (Mw). as (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Archivo:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[Archivo:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[Archivo:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[Archivo:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[Archivo:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[Archivo:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda Stat|Miranda]] [[Arkivju:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat Portuguesa|Portuguesa]] [[Arkivju:Bandiera ta' Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat Trujillo|Trujillo]] [[Arkivju:Bandiera ta' Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Stat Yaracuy|Yaracuy]] |27 ta' Diċembru, 2018 |Fl-04:59 HLV, terremot qawwi ħawwad parti kbira mill-pajjiż, u kkawża valangi ta' art u ħsarat żgħar sa moderati lill-proprjetà f'[[Stat Carabobo|Carabobo]], kif ukoll paniku u l-[[evakwazzjoni]] ta' bini f'diversi stati bħal [[Stat Aragua|Aragua]], [[Stat Miranda|Miranda]], id-[[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]], u [[Stat ta' Lara|Lara]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.eluniversal.com/venezuela/29199/sismo-causo-leves-deslizamientos-en-la-valencia-puerto-cabello|titlu=Terremot ikkawża valangi żgħar fit-triq Valencia-Puerto Cabello|data=27 ta' Diċembru, 2018|websajt=El Universal (Venezwela)|post=Valencia}}}ref> Sussegwentement, fil-05:13 HLV, ġiet irreġistrata [[wara x-xokk]] ta' 4.2 (Mw), u fil-05:24 HLV, ġiet irreġistrata [[wara x-xokk]] oħra ta' 4.9 (Mw). as (2022).svg|22x22px]] [[Distrito Capital (Venezuela)|Distrito Capital]] [[Archivo:Bandera de Falcón.svg|22x22px]] [[Estado Falcón|Falcón]] [[Archivo:Bandera de Guárico.png|22x22px]] [[Estado Guárico|Guárico]] [[Archivo:Bandera del Estado La Guaira.svg|22x22px]] [[Estado La Guaira|La Guaira]] [[Archivo:Bandera del Estado Lara.svg|22x22px]] [[Estado Lara|Lara]] [[Archivo:Bandera del Estado Mérida.svg|22x22px]] [[Estado Mérida|Mérida]] [[Archivo:Bandera de Miranda [[Archivo:Bandera de Portuguesa.svg|22x22px]] [[Estado de Miranda|Miranda]] [[Archivo:Bandera de Portuguesa.svg|22x22px]] [[Estado de Portuguesa]] [[Archivo:Bandera de Trujillo.svg|22x22px]] [[Estado de Trujillo|Trujillo]] [[Archivo:Bandera de Yaracuy.svg|22x22px]] [[Estado de Yaracuy|Yaracuy]] |27 de diciembre de 2018 |A las 04:59 HLV, un fuerte terremoto sacudió gran parte del país, causando deslizamientos de tierra y daños materiales de leves a moderados en [[Estado de Carabobo|Carabobo]], así como pánico y la [[evacuación]] de edificios en varios estados como [[Estado de Aragua|Aragua]], [[Estado de Miranda|Miranda]], el [[Distrito Capital (Venezuela)|Distrito Capital]] y [[Estado Lara|Lara]].<ref>{{Quote l-web|url=https://www.eluniversal.com/venezuela/29199/sismo-causo-leves-deslizamientos-en-la-valencia-puerto-cabello|title=Terremoto provoca pequeños deslizamientos de tierra en la carretera Valencia-Puerto Cabello|date=27 de diciembre de 2018|website=El Universal (Venezuela)|location=Valencia}}}ref> Posteriormente, a las 05:13 HLV, se registró una [[réplica]] de 4.2 (Mw), y a las 05:24 HLV, otra [[réplica]] de 4.9 (Mw). as (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[File:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[File:Flag of Miranda Miranda State.svg|22x22px] Portugiż State.svg|22x22px] Trujillo State.svg|22x22px] Yaracuy State.svg|22x22px] 27 ta' Diċembru, 2018 |Fl-4:59 AM ħin lokali, terremot qawwi ħawwad ħafna mill-pajjiż, u kkawża valangi u ħsara materjali żgħira sa moderata fl-Istat ta' Carabobo, u paniku u evakwazzjonijiet ta' bini f'diversi stati. [[Stat ta' Aragua|Aragwa]], [[Stat ta' Miranda|Miranda]], [[Distrett tal-Kapitali (Venezuela)|Distrett tal-Kapitali]] jew [[Stat ta' Lara|Lara]].<ref>{{Web citation|url=https://www.eluniversal.com/venezuela/29199/sismo-causo-leves-deslizamientos-en-la-valencia-puerto-cabello|title=Teremot ikkawża valangi ta' art minuri fit-triq Valencia-Puerto Cabello|data=27 ta' Diċembru 2018 (Venezuela)|Universal (Venezuela) | Sussegwentement, f'05:13 HLV, ġiet irreġistrata aftershock ta' 4.2 (Mw), u f'05:24 HLV, aftershock ieħor ta' 4.9 ([[Mw]]). as (2022).svg|22x22px]] [[Distrito Capital (Venezuela)|Distrito Capital]] [[Archivo:Bandera de Falcón.svg|22x22px]] [[Estado Falcón|Falcón]] [[Archivo:Bandera de Guárico.png|22x22px]] [[Estado Guárico|Guárico]] [[Archivo:Bandera del Estado La Guaira.svg|22x22px]] [[Estado La Guaira|La Guaira]] [[Archivo:Bandera del Estado Lara.svg|22x22px]] [[Estado Lara|Lara]] [[Archivo:Bandera del Estado Mérida.svg|22x22px]] [[Estado Mérida|Mérida]] [[Archivo:Bandera de Miranda Miranda Estado.svg|22x22px] Estado Portugués.svg|22x22px] Estado Trujillo.svg|22x22px] Estado Yaracuy.svg|22x22px] 27 de diciembre de 2018 |A las 4:59 a. m., hora local, un fuerte terremoto sacudió gran parte del país, provocando deslizamientos de tierra y daños materiales de leves a moderados en el estado Carabobo, así como pánico y evacuaciones de edificios en varios estados. [[Estado Aragua|Aragwa]], [[Estado Miranda|Miranda]], [[Distrito Capital (Venezuela)|Distrito Capital]] o [[Estado Lara|Lara]].<ref>{{Web citation|url=https://www.eluniversal.com/venezuela/29199/sismo-causo-leves-deslizamientos-en-la-valencia-puerto-cabello|title=Terremoto provoca deslizamientos menores en la vía Valencia-Puerto Cabello|fecha=27 de diciembre de 2018 (Venezuela)|Universal (Venezuela) | Posteriormente, a las 05:13 HLV se registró una réplica de 4,2 (Mw) y a las 05:24 HLV otra réplica de 4,9 ([[Mw]]). |22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[Stampa:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Stampa:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[Stampa:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[Stampa:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[Stampa:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |22 ta’ Ġunju 2024 |Fit-23:58 [[Venezuela Standard Ħin|HLV]], [[terremot]] heżżeż il-Lvant tal-[[Venezuela]]; inħasset b'mod moderat fi bliet bħal [[Ciudad Bolívar]], [[Cumaná]], [[Barcelona (Venezuela)|Barċellona]], [[Ciudad Guayana]], u [[Maturín]], u kkawża allarm fost ir-residenti. Barra minn hekk, inħasset kemmxejn f'diversi żoni tal-belt ta' [[Caracas]].<ref>{{Cite web|url=https://vpitv.com/lo-ultimo/un-temblor-de-6-0-sacudio-el-oriente-venezolano-la-noche-de-este-sabado/|title=Un venezolano sacudi de noche de oriente6. sábado|website=VPItv}}</ref> It-[[terremot]] inħass ukoll f'pajjiżi oħra bħal [[Trinidad u Tobago]] u l-[[Gujana]]. It-terremot ikkawża ħsarat strutturali żgħar lill-kwartieri ġenerali tal-CORPOELEC f'Puerto Ordaz.<ref>{{Cite web|url=https://elperiodicodemonagas.com.ve/venezuela/sede-de-corpoelec-en-puerto-ordaz-sufrio-danos-por-el-sismo/|title=El-kwartieri ġenerali ta' Puerto Ordaz ġarrab ħsarat fil-kwartieri ġenerali ta' Ordaz| Periódico de Monagas}}</ref> Sussegwentement, ġew irreġistrati tmien aftershocks ta’ kobor aktar baxx. |- | rowspan="2" |2025 Terremoti ta' Mene Grande |6.2 |0 |[[File:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] {{Coord|9.922|N|70.717|W}} | rowspan="2" |[[Archivo:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Apure State|Apure]] [[Stampa:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Aragua State|Aragua]] [[Stampa:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[Stampa:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[Stampa:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Cojedes State|Cojedes]] [[Stampa:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Archivo:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[Stampa:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[Stampa:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[Stampa:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[Stampa:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[Stampa:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[Stampa:Flag of Portuguesa.svg|22x22px]] [[Portuguesa Stat|Portugall]] [[Stampa:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira State|Táchira]] [[Stampa:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo State|Trujillo]] [[Stampa:Flag of Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Yaracuy State|Yaracuy]] [[Stampa:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Zulia State|Zulia]] | rowspan="2" |24 ta' Settembru, 2025 | rowspan="2" |Fis-23:51 [[Ħin Standard tal-Venezwela|HLV]], ġie rreġistrat [[terremot]] qawwi<ref>{{Iċċita l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000rcqw/executive|title=M 6.3 - 27 km LNE ta' Mene Grande, il-Venezwela|websajt=United States Geological Survey}}}ref> li ħawwad il-partijiet tal-punent u ċentrali tal-pajjiż. Inħass fir-reġjuni [[Reġjun ta' Zulia|Zulia]], [[Reġjun tal-Andes|Andes]], [[Reġjun tal-Punent-Ċentrali|Punent-Ċentrali]], [[Reġjun ta' Los Llanos|Los Llanos]], [[Reġjun Ċentrali (Venezwela)|Ċentrali]], u [[Reġjun Kapitali (Venezwela)|Kapitali]], u kkawża l-kollass ta' żewġ [[djar fuq palazzi]] fil-Muniċipalità ta' Mara|Mara]]<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.instagram.com/reel/DPDORJhk0ZO/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=MzRlODBiNWFlZA==|title=L-istat ta' #Zulia ntlaqat ħażin mit-terremot qawwi rreġistrat fl-24 ta' Settembru|websajt=Instagram Reels}}</ref>, dar waħda f'[[Mene Grande]], u 28 dar oħra f'ħames komunitajiet fl-[[Istat ta' Lara|Stat ta' Lara]], li rriżulta fi tlieta korrimenti.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.instagram.com/reel/DPDKFitkTnY/?utm_source=ig_web_copy_link|title=Fl-istat ta' #Lara, madwar 28 dar iġġarfu u aktar minn 15 sofrew ħsara strutturali fil-muniċipalità ta' Torres|websajt=Instagram}}}ref> Ġiet irrappurtata wkoll ħsara lill-proprjetà f'diversi bliet u rħula madwar l-istati ta' [[Stat ta' Zulia|Zulia]], [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]], [[Stat ta' Mérida|Mérida]], [[Stat ta' Táchira|Táchira]], u [[Stat ta' Lara|Lara]]. Barra minn hekk, it-theżżiża nħasset ukoll f'pajjiżi ġirien bħall-Kolombja, Aruba, Curaçao, u Bonaire. Qabel it-terremot ewlieni, ġew irreġistrati 95 theżżiża b'kobor li jvarja minn 1.7 sa 6.2 (Mw) li bdew fis-17:50 HLV<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.go v/earthquakes/eventpage/us6000rcnw/executive|title=M 6.2 - 24 km lejn il-Lvant ta' Mene Grande, il-Venezwela|websajt=United States Geological Survey}}}ref>. Dan tal-aħħar inħass fiż-żona msemmija qabel fis-18:21 HLV, u kkawża ħsara lill-proprjetà fi bliet bħal Mene Grande, Lagunillas, Barquisimeto, Valera, u Maracaibo.<ref>{{Cite web|url=https://noticiasvenevision.com/noticias/nacional/sismos-en-zulia-dejan-danos-en-varias-infraestructuras-de-la-entidad|title=Sismos en Zulia dejan daños en varias infraestructuras de la entidad|access-date=2025-09-26|date=Septe2025,website2mber25| Venevisión}}</ref> Wara t-terremot, ġew irreġistrati aktar minn 300 xokk ta' wara b'kobor li jvarja minn 1.5 sa 5.8 (Mw).<ref>{{Iċita web|url=https://www.volcanodiscovery.com/es/earthquakes/venezuela/past7days/showMore.html|titlu=L-aħħar sismi u theżżiżiet fil-Venezwela fl-aħħar 7 ijiem|data tal-aċċess=2025-09-29|websajt=Volcano Discovery}}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/monitor.html|titlu=Osservatorju Nazzjonali tas-Sismiżmu - Funvisis|websajt=FUNVISIS}}}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000rcrj/executive|titlu=M 5.8 - 28 km Lvant ta' Mene Grande, il-Venezwela|websajt=United States Geological Survey}}}}}ref> |- |6.3 |1<ref>{{Ikkwota web|url=https://lacalle.com.ve/fallece-hombre-tras-sufrir-un-infarto-durante-el-sismo-en-lara/|title=Raġel imut wara li sofra attakk tal-qalb waqt it-terremot f'Lara|access-date=2025-09-27|last=Waldimir|date=2025-website Calle|language=es}}</ref> |[[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] {{Coord|9.927|N|70.692|W}} |- | rowspan="2" |[[Teremoti tal-Venezwela fl-2026]] |<span style="color: #FF0000">7.2</span> | rowspan="2" |6,125<ref name=":35">{{Ikkwota l-web|url=https://www.france24.com/es/minuto-a-minuto/20260804-aumenta-a-m%C3%A1s-de-6-000-la-cifra-de-fallecidos-por-el-doble-terremoto-en-venezuela|titlu=L-għadd ta' mwiet minn terremot doppju fil-Venezwela jiżdied għal aktar minn 6,000|data tal-aċċess=2026-08-05|data=2026-08-04|websajt=France 24}}}</ref> |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] {{Koord|10.371|N|68.556|W}} | rowspan="2" |[[File:Flag of Amazonas Indigenous State.svg|22x22px]] [[Amazonas State (Venezuela)|Amazonas]] [[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Apure State|Apure]] [[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Aragua State|Aragua]] [[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Bandiera ta' Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[File:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Cojedes State|Cojedes]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[File:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira Stat|La Guaira]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[File:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[Archivo:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[Archivo:Flag of Portuguesa.svg|22x22px]] [[Portuguesa State|Portuguesa]] [[Archivo:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] [[Archivo:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira State|Táchira]] [[Archivo:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo State|Trujillo]] [[Archivo:Flag of Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Yaracuy State|Yaracuy]] [[Archivo:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Zulia State|Zulia]] | rowspan="2" |24 ta' Ġunju 2026 | rowspan="2" |Fis-18:04 [[Ħin Standard tal-Venezwela|HLV]], ġie rreġistrat [[terremot]] qawwi b'kobor ta' 7.2 ([[Skala tal-kobor tal-mument|M_w]]) bl-epiċentru tiegħu fl-[[Istat ta' Yaracuy]], segwit minn [[terremot]] ieħor ta' 7.5 ([[Skala tal-kobor tal-mument|M_w]]) 29 sekonda biss wara, bl-epiċentru tiegħu 'l barra mill-kosta tal-[[Istat ta' La Guaira]]{{Refn|L-epiċentru inizjalment kien jinsab 23 kilometru fix-Xlokk ta' Yumare, Yaracuy; madankollu, fit-28 ta' Lulju 2026, l-USGS—wara li inkorporat aktar dejta u analiżi raffinata—iddeterminat li l-epiċentru tat-tieni terremot għandu jiġi aġġornat għal 17-il kilometru fil-Punent ta' Catia La Mar, b'marġni ta' żball ta' mill-inqas 6 kilometri. Barra minn hekk, l-intervall ta' ħin bejn iż-żewġ terremoti naqas minn 39 sekonda għal 29 sekonda biss b'dan l-aġġornament; dan huwa parti minn fenomenu... ...magħruf bħala "terremot doppju." It-tieni terremot f'dan id-doppjett sismiku kien l-aktar qawwi rreġistrat fil-Venezwela mit-terremot ta' San Narciso tal-1900. Flimkien, dawn l-avvenimenti sismiċi kkostitwew l-aktar terremot qattiel mit-terremoti tal-1812. It-theżżiżiet affettwaw primarjament ir-reġjuni Ċentrali u Kapitali tal-pajjiż, u għamlu ħsara lil aktar minn 885 bini—190 minnhom waqgħu—madwar l-istati ta' Falcón, Miranda, Aragua, u La Guaira, kif ukoll id-Distrett Kapitali; La Guaira kien l-istat l-aktar milqut. Rapporti indikaw ukoll ħsara lil 38 sptar, 44 ċentru tax-xiri, u 1,645 struttura oħra, filwaqt li 6,433 dar ġew ikklassifikati bħala "ta' riskju għoli" għall-abitazzjoni u 9,886 oħra ġew iddeżinjati bħala "ristretti." It-terremot irriżulta wkoll f’total ta’ 16,740 feruti u ħalla 17,907 persuna bla dar.<ref name=":34">{{Cite web|url=https://www.eluniversal.com/politica/237975/un-mes-despues-del-doble-terremoto-cifra-de-muertos-en-venezuela-llega-a-5546-y-16740-heridos|title=Un mes después del terremoto en Venezuela: Cifra de fallecidos. heridos|access-date=2026-07-24|websajt=El Universal (Venezuela)|data=24 ta' Lulju, 2026}}</ref><ref name=":35" /> It-terremot inħass ukoll f’pajjiżi ġirien bħall-Kolombja, Aruba, Curaçao, Bonaire, Brażil, Guyana, Puerto Rico, ir-Repubblika Dominikana, Grenada, Saint Vincent u l-Grenadini, u Trinidad u Tobago.<ref>{{Iċċita l-web|url=https://www.reuters.com/world/americas/earthquakes-shake-venezuela-capital-2026-06-24/|title=Bini jiġġarraf hekk kif terremoti jħawdu l-Venezwela, 'għadd kbir ta' vittmi' probabbli}}}ref> Twissija ta' tsunami nħarġet għal partijiet tal-Karibew iżda tneħħiet ftit wara; Madankollu, l-NOAA rreġistrat l-impatt ta’ tsunami żgħir—li kejjel 0.04 metri—barra mill-kosti ta’ Mona Island u Yabucoa, Puerto Rico, u mewġa ta’ 0.02 metri f’Fort-de-France, Martinique.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/hazel/view/hazards/tsunami/related-runups/6178|title=National Geophysical Data Center / World Data Service (NGDC/WDS): NCEI/WDS Global Historical Tsunami Database|access-date=2026-08-05|website=NOAA National Centers for Environmental Information}}</ref> L-[[avveniment sismiku]] ikkawża wkoll madwar 1,598 [[aftershock]] u fenomenu ta’ [[likwefazzjoni tal-ħamrija]] tul il-kosti tar-[[Reġjun Ċentrali (Venezwela)|Reġjun Ċentrali]], bħal f’[[Cata Bay]].<ref>{{Ikkwota web|url=https://x.com/SomosFunvisis/status/2083201068121354408|title=Siżmiċità akkumulata mit-30 ta' Lulju 2026.|access-date=2026-08-05|author=FUNVISIS|date=2026-07-31|website=X (Twitter)}}}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://x.com/amilcarrock/status/2071757735352222075?s=20|title=Kif ġie esperjenzat it-terremot tal-24 ta' Ġunju f'Cata Bay|access-date=11 ta' Lulju 2026|date=29 ta' Ġunju 2026|website=X (Twitter)}}}} Interessanti, din mhix l-ewwel darba li seħħ avveniment ta' [[terremot doppju]] fir-reġjun; Preċedentement, matul it-terremot tal-Venezwela tal-1812, ir-rekords minn dak iż-żmien jissuġġerixxu li żewġ terremoti seħħew kważi simultanjament: wieħed b'kobor ta' 6.9 sa 7.2 u ieħor ta' 7.4 fl-istati ta' Yaracuy u La Guaira—speċifikament fl-istess reġjuni bħal dan l-avveniment sismiku. <ref name=":19" /><ref name=":0" /><ref name=":1" /> Barra minn hekk, disa' xhur ilu biss, ġie rreġistrat terremot doppju fil-parti tal-punent tal-pajjiż—magħruf bħala t-terremoti ta' Zulia tal-2025]]—għalkemm dawn kienu ta' kobor aktar baxx (6.2 u 6.3 [[Skala tal-kobor tal-mument|M_w]]) u separati b'madwar sitt sigħat, li naqqas il-qawwa distruttiva tagħhom. |- |<span style="color: #FF0000">7.5</span> |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' La Guaira.svg|22x22px]] {{Koord|10.622|N|67.194|W}} |} == Referenzi == {{Referenzi}} {{Amerika t'Isfel}} [[Kategorija:Veneżwela]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika t'Isfel]] jzfnq2ig2hel37cyisielrs746gzaxm 331773 331772 2026-08-26T03:12:07Z ĠanniĠuzeppi 27231 /* Terremoti li seħħew fis-seklu 18 (1701–1800) */ 331773 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika Bolivarjana tal-Veneżwela |isem_nattiv = <small>''República Bolivariana de Venezuela''</small> |isem_komuni = Veneżwela |stampa_bandiera = Flag of Venezuela.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Venezuela.svg |stampa_mappa = VEN orthographic.svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Veneżwela |ħolqa_emblema = Arma tal-Venezwela |ħolqa_demografija = Demografija tal-Veneżwela |mottu_nazzjonali = |innu_nazzjonali = ''[[Gloria al Bravo Pueblo]]''<br /><small>''Glorja lill-Poplu Kuraġġuż''</small><br /><center>[[Stampa:United States Navy Band - Gloria al Bravo Pueblo.ogg]]</center> |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Caracas]] |l-ikbar_belt = [[Caracas]] |latd=10 |latm=30 |latNS=N |lonġd=66 |lonġm=58 |lonġEW=W |tip_gvern = [[Repubblika kostituzzjonali]] [[Sistema presidenzjali|presidenzjali]] [[repubblika federali|federali]] taħt [[dittatorjat|dittatorjat]] [[awtoritarjaniżmu|awtoritarju]] |titlu_kap1 = [[President tal-Veneżwela|President]] |titlu_kap2 = [[Viċi President tal-Veneżwela|Viċi President]] |titlu_kap3 = [[Lista ta' Kelliema tal-Assemblea Nazzjonali tal-Veneżwela|President tal-Assemblea Nazzjonali]] |isem_kap1 = [[Delcy Rodríguez]] (ikkontestat) |isem_kap2 = [[Delcy Rodríguez]] (ikkontestat) |isem_kap3 = |żona_kklassifika = 33 |poż_erja = 33 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 916,445 |erja_mi_kw = 353,841 |perċentwal_ilma = 0.32 |sena_stima_popolazzjoni = 2012 |stima_popolazzjoni = 28,946,101<ref name="cia">{{Ċita web |data-aċċess=2013-06-07 |titlu=Archive copy |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201230052534/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html |arkivju-data=2020-12-30 |url-status=dead }}</ref> |poż_stima_popolazzjoni = 44 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = |sena_ċensiment_popolazzjoni = |densità_popolazzjoni_km2 = 30.2 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 77 |poż_densità_popolazzjoni = 181 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2013 |PGD_PSX = $396.848 biljun<ref name=imf2>{{ċita web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=32&pr.y=1&sy=2009&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=299&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=|titlu=Venezuela|pubblikatur=Fond Monetarju Internazzjonali|data-aċċess=2012-04-01|lingwa=en}}</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $13,633<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.748<ref name="HDI">{{ċita web|url=http://hdr.undp.org/en/mediacentre/humandevelopmentreportpresskits/2013report/ |titlu=Rapport tal-Iżvilupp Uman 2013|sena=2013|pubblikatur=Programm ta' Żvilupp tan-Nazzjonijiet Uniti|data=2013-03-14|data-aċċess=2013-03-14|lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 71 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = [[Indipendenza]] {{nobold|mill-[[Spanja]]}} |avveniment_stabbilit1 = minn [[Spanja]] |data_stabbilit1 = 5 ta' Lulju 1811 |avveniment_stabbilit2 = mill-Gran Kolombja |data_stabbilit2 = 13 ta' Jannar 1830 |avveniment_stabbilit3 = Rikonoxxuta |data_stabbilit3 = 30 ta' Marzu 1845 |avveniment_stabbilit4 = [[Kostituzzjoni tal-Venezwela|Kostituzzjoni attwali]] |data_stabbilit4 = 20 ta' Diċembru 1999 |valuta = [[bolívar tal-Veneżwela|Bolívar fuerte]] |kodiċi_valuta = VEF |żona_ħin = [[Ħin fil-Veneżwela|VET]] |differenza_ħku = –4 |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = |cctld = [[.ve]] |kodiċi_telefoniku = +58 |sena_PGD_nominali = 2013 |PGD_nominali = $345.651 biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $11,527<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = }} Il-'''Venezwela''' ({{awdjo|en-us-Venezuela.ogg|ˌvɛnəˈzweɪlə}}, uffiċjalment imsejħa r-'''Repubblika Bolivarjana tal-Venezwela''' ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]:''República Bolivariana de Venezuela''), hi pajjiż li tinsab fil-kosta tat-tramuntana tal-[[Amerika t'Isfel]]. It-territorju tal-Venezwela jkopri madwar 916,445 kilometru kwadru (353,841 mi kw) b'popolazzjoni stmata ta' madwar 29,100,000. Il-Venezwela hija kkunsidrata bħala stat ma' [[Pajjiżi megadiversi|bijodiversità estremament għolja]]. Il-Venezwela hija fost l-aktar pajjiżi urbanizzati fl-Amerika Latina; Il-maġġoranza l-kbira tal-Venezwelani jgħixu fl-ibliet tat-Tramuntana u l-kapitali. Il-Venezwela hija pajjiż tropikali, imdawwar fit-Tramuntana bil-Baħar Karibew jew il-Baħar tal-Antilles, b'estensjoni ta' 2,813 km; fin-nofsinhar, mar-Repubblika Federattiva tal-[[Brażil]] b'fruntiera ta' 2,000 km; lejn il-Lvant, mal-Oċean Atlantiku u r-Repubblika tal-[[Gujana]], li magħhom għandha linja tal-fruntiera ta' 743 km; u lejn il-punent, mar-Repubblika tal-[[Kolombja]]. Il-Venezwela għandha fruntieri marittimi ma' Aruba, [[Curaçao]], [[Saint Kitts u Nevis]], [[Trinidad u Tobago]] u [[Stati Uniti]]. It-territorju tal-Venezwela kien ikkolonizzat minn Spanja fl-1522 fost reżistenza mill-popli indiġeni. Fl-1811, sar wieħed mill-ewwel territorji Spanjoli Amerikani li ddikjaraw l-indipendenza tiegħu mill-Ispanjoli u saru parti mill-ewwel Repubblika federali tal-Kolombja (Gran Colombia). Hija sseparat bħala pajjiż sovran sħiħ fl-1830. Matul is-seklu 19, il-Venezwela sofriet taqlib politiku u awtokrazija, u baqgħet iddominata minn dittaturi militari reġjonali sa nofs is-seklu 20. Mill-1958, il-pajjiż kellu serje ta' gvernijiet demokratiċi, bl-eċċezzjoni fejn il-biċċa l-kbira tar-reġjun kien iggvernat minn dittatorjati militari, u l-perjodu kien ikkaratterizzat minn prosperità ekonomika. Il-kriżijiet ekonomiċi tas-snin 80 u 90 wasslu għal kriżijiet politiċi kbar u inkwiet soċjali mifrux, inklużi l-irvellijiet fatali ta' Caracazo tal-1989, żewġ attentati ta' kolp ta' stat fl-1992, u l-impeachment ta' president fuq akkużi ta' abbuż ta' fondi pubbliċi fl-1993 kollass tal-fiduċja fil-partiti eżistenti wassal għall-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela tal-1998, il-katalist għar-Rivoluzzjoni Bolivarjana, li bdiet b'Assemblea Kostitwenti fl-1999, fejn ġiet imposta Kostituzzjoni ġdida tal-Venezwela. Il-politiki populisti tal-benesseri soċjali tal-gvern ġew imsaħħa biż-żieda fil-prezzijiet taż-żejt, iż-żieda temporanja tal-infiq soċjali, u t-tnaqqis tal-inugwaljanza ekonomika u l-faqar fl-ewwel snin tar-reġim. Madankollu, il-faqar beda jiżdied b'rata mgħaġġla fis-snin 2010 L-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela tal-2013 kienet ikkontestata ħafna u qanqlet protesti mifruxa li qanqlet kriżi nazzjonali oħra li għadha sal-lum. Il-Venezwela esperjenzat ritorn demokratiku lura u saret stat awtoritarju. Tikklassifika baxx fuq il-miżuri internazzjonali tal-libertà tal-istampa u l-libertajiet ċivili u għandha livelli għoljin ta' korruzzjoni perċepita. Il-Venezwela hija pajjiż li qed jiżviluppa li għandu l-akbar riżervi taż-żejt magħrufa fid-dinja u kien wieħed mill-esportaturi ewlenin taż-żejt fid-dinja. Preċedentement, il-pajjiż kien esportatur sottożviluppat ta' rodotti agrikoli bħall-kafè u l-kawkaw, iżda ż-żejt malajr beda jiddomina l-esportazzjonijiet u d-dħul tal-gvern. L-eċċessi u l-politika ħażina tal-gvern eżistenti wasslu għall-kollass tal-ekonomija kollha tal-Venezwela. Il-pajjiż jissielet ma' iperinflazzjoni rekord, nuqqas ta' oġġetti bażiċi, qgħad, faqar, mard, mortalità għolja tat-trabi, malnutrizzjoni, problemi ambjentali, kriminalità serja u korruzzjoni. Dawn il-fatturi ppreċipitaw il-kriżi tar-refuġjati tal-Venezwela li fiha aktar minn 7.7 miljun ruħ kienu ħarbu mill-pajjiż sa Ġunju 2024. Fl-2017, l-aġenziji tal-klassifikazzjoni tal-kreditu ddikjaraw lill-Venezwela bħala inadempjenti fil-ħlasijiet tad-dejn. Il-kriżi fil-Venezwela kkontribwiet għal deterjorament rapidu tas-sitwazzjoni tad-drittijiet tal-bniedem. L-elezzjoni presidenzjali tal-2024 saret fit-28 ta' Lulju, 2024 biex jiġi elett president għal terminu ta' sitt snin li jibda mill-10 ta' Jannar, 2025. Stħarriġ li sar qabel l-elezzjoni indikaw li l-kandidat tal-oppożizzjoni González se jirbaħ b'marġni wiesa'. Wara li l-Kunsill Elettorali Nazzjonali (CNE) ikkontrollat ​​mill-gvern ħabbar riżultati parzjali li juru rebħa dejqa għal Maduro, il-biċċa l-kbira tal-mexxejja tad-dinja esprimew xettiċiżmu dwar ir-riżultati mitluba u ma rrikonoxxewx it-talbiet tas-CNE. Kemm González kif ukoll Maduro iddikjaraw lilhom infushom rebbieħa tal-elezzjonijiet. Ir-riżultati elettorali ma ġewx rikonoxxuti miċ-Ċentru Carter u l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani minħabba nuqqas ta' riżultati granulari, u ġew ikkontestati mill-oppożizzjoni, li ddikjarat rebħa kbira u tat aċċess għall-għadd tal-voti miġbura mill-osservaturi elettorali mill-biċċa l-kbira tal-voti. ċentri bħala evidenza. Wara t-tħabbir tar-riżultati mill-awtoritajiet elettorali, faqqgħu protesti madwar il-pajjiż. == Etimoloġija == Skont l-aktar verżjoni popolari u aċċettata, fl-1499, spedizzjoni mmexxija minn Alonso de Ojeda żaret il-kosta tal-Venezwela. Il-stilts houses fiż-żona tal-Lag Maracaibo fakkru lin-navigatur Taljan Américo Vespucio tal-belt ta' Venezja, l-Italja, u għalhekk sejjaħ ir-reġjun Veneziola, jew “Little Venezja”. Il-verżjoni Spanjola ta' Veneziola hija l-Venezwela. Martín Fernández de Enciso, membru tal-ekwipaġġ ta' Vespucci u Ojeda, ta' verżjoni differenti. Fix-xogħol tiegħu Summa de Geography, jistqarr li l-ekwipaġġ sab popli indiġeni li sejħu lilhom infushom Veneciuela. Għalhekk, l-isem "Venezuela" seta' evolva mill-kelma indiġena. Preċedentement, l-isem uffiċjali kien l-Stat tal-Venezwela (1830–1856), ir-Repubblika tal-Venezwela (1856–1864), Stati Uniti tal-Venezwela (1864–1953), u għal darb'oħra r-Repubblika tal-Venezwela (1953–1999). == Storja == === Storja prekolombjana === [[File:IdolosRoques.jpg|thumb|left|Immaġni tal-kult skolpita fiċ-ċeramika, Arċipelagu Los Roques.]] [[File:Petroglifo, Parque Waraira Repano.jpg|thumb|left|Petroglyph fil-Park Nazzjonali Waraira Repano.]] Hemm evidenza li kien hemm preżenza umana fiż-żona bħalissa magħrufa bħala l-Venezwela madwar 15,000 sena ilu. Instabu għodod fuq it-terrazzi għoljin tax-xmara tax-Xmara Pedregal fil-punent tal-Venezwela. Artifacts tal-kaċċa tal-Pleistocene tard, inklużi l-lanza, instabu f'serje simili ta' siti fil-majjistral tal-Venezwela; Skont id-dating bir-radjukarbonju, dawn iddataw għal bejn 13,000 u 7,000 QK. Mhux magħruf kemm kienu jgħixu nies fil-Venezwela qabel il-konkwista Spanjola; Ġie stmat għal miljun. Minbarra l-popli indiġeni magħrufa llum, il-popolazzjoni kienet tinkludi gruppi bħall-Kalina (Karibs), Auaké, Caquetio, Mariche u Timoto-Cuicas. Il-kultura Timoto-Cuica kienet l-aktar soċjetà kumplessa fil-Venezwela prekolombjana, b'rħula permanenti ppjanati minn qabel imdawra b'għelieqi imwarrbin imsaqqija. Id-​djar tagħhom kienu magħmula mill-​ġebel u l-​injam b'soqfa tal-​pajm. Kienu paċifiċi u jiddependu fuq it-tkabbir tal-għelejjel. L-għelejjel reġjonali kienu jinkludu patata u ullucos. Ħallew l-arti, partikolarment fuħħar antropomorfiku, iżda l-ebda monumenti kbar. Huma mibrum fibri tal-pjanti biex jinsġu fi tessuti u twapet għad-djar. Huma akkreditati li ivvintaw l-arepa, staple fil-kċina Venezwelana. Wara l-konkwista, il-popolazzjoni naqset b'mod sinifikanti, prinċipalment minħabba t-tixrid ta' mard infettiv mill-Ewropa. Kien hemm żewġ assi ewlenin tal-popolazzjoni pre-Kolombjana mit-tramuntana għan-nofsinhar: kienu jkabbru qamħ fil-punent u kassava fil-lvant. Partijiet kbar tal-pjanuri kienu kkultivati ​​b'taħlita ta' slash and burn u agrikoltura sedentarja permanenti. === Kolonizzazzjoni === [[File:Musterung-Welser-Armada.png|thumb|left|In-Navy Welser Ġermaniża qed tesplora l-Venezwela. Il-Welsers Ġermaniżi ħakmu l-Venezwela mill-1528 sal-1546, qabel ma reġgħet ittieħdet mill-Imperu Spanjol. Pittura mill-1560 minn Hieronymus Köler.]] Fl-1498, matul it-tielet vjaġġ tiegħu lejn l-Ameriki, Kristofru Kolombu salpa ħdejn id-Delta tal-Orinoco u niżel fil-Golf ta' Paria. Sorpriż bil-kurrent marittimu kbir ta' ilma ħelu li ddevja l-kors tiegħu lejn il-lvant, Columbus esprima f’ittra lil Isabella u Ferdinand li żgur laħaq il-Ġenna fid-Dinja (ġenna terrestri): Dawn huma sinjali kbar tal-Ġenna Terrestri. għax qatt ma qrajt jew smajt li hemm daqshekk ilma ħelu ġewwa u daqshekk qrib l-ilma mielaħ; It-temperatura ħafifa ħafna wkoll tikkorrobora dan; u jekk l-ilma li nitkellem dwaru ma ġejx mill-Ġenna, allura hija meravilja akbar, għax ma nemminx li xmara daqshekk kbira u fonda qatt kienet magħrufa li teżisti f'din id-dinja. Il-kolonizzazzjoni Spanjola tal-Venezwela kontinentali bdiet fl-1522, u stabbilixxiet l-ewwel insedjament permanenti tagħhom fl-Amerika t'Isfel fil-belt attwali ta' Cumaná. ==== Kolonizzazzjoni Ġermaniża ==== Fis-seklu 16, ir-Re ta' Spanja ta għotja lill-familja Ġermaniża Welser. Klein-Venedig saret l-aktar inizjattiva estensiva fil-kolonizzazzjoni Ġermaniża tal-Ameriki mill-1528 sal-1546. Il-Welsers kienu bankiera tal-Habsburgs u finanziaturi ta' Karlu V, Imperatur Ruman Imqaddes, li kien sultan ta' Spanja u kien ħa self kbir mingħandhom biex iħallas tixħim għall-elezzjoni imperjali tiegħu. Fl-1528, Karlu V ta lill-Welsers id-dritt li jesploraw, jiggvernaw u jikkolonizzaw it-territorju, kif ukoll li jfittxu l-belt mitika tad-deheb ta' El Dorado. L-ewwel expedition kienet immexxija minn Ambrosius Ehinger, li stabbilixxa Maracaibo fl-1529. Wara l-mewt tal-ewwel Ehinger (1533), imbagħad Nikolaus Federmann u Georg von Speyer (1540), Philipp von Hutten baqa' jesplora l-intern. Fl-assenza ta' von Hutten mill-kapitali provinċjali, il-kuruna ta' Spanja talbet id-dritt li taħtar gvernatur. Malli Hutten irritorna lejn il-kapitali, Santa Ana de Coro, fl-1546, il-gvernatur Spanjol Juan de Carvajal kellu maqtula lil Hutten u Bartholomeus VI. Welser. Charles V sussegwentement irrevoka l-għotja ta' Welser. Il-Welsers ittrasportaw minaturi Ġermaniżi, kif ukoll 4,000 skjav Afrikan, lejn il-kolonja biex iħawlu pjantaġġuni tal-kannamieli. Ħafna settlers Ġermaniżi mietu minn mard tropikali, li ma kellhom ebda immunità għalih, jew minn gwerer ma' l-abitanti indiġeni. === Tard tas-seklu 16 sal-bidu tas-seklu 18 === [[File:1562 Diego Gutierrez Amazonas.jpg|thumb|left|«Nova Andaluzia» u Paria fuq mappa Spanjola mill-1562]] [[File:Mapa de Venezuela 1635.jpg|thumb|Il-provinċja tal-Venezwela u l-parti tan-nofsinhar ta' Nueva Andalucía. Mappa tal-1635.]] Kaċikijiet indiġeni (mexxejja) bħal Guaicaipuro (c. 1530–1568) u Tamanaco (miet fl-1573) ippruvaw jirreżistu l-inkursjonijiet Spanjoli, iżda l-ġodda eventwalment irażżnuhom. Fis-seklu 16, matul il-kolonizzazzjoni Spanjola, popli indiġeni bħall-Mariches, dixxendenti tal-Kalina, ikkonvertew għall-Kattoliċiżmu Ruman. Xi tribujiet jew mexxejja reżistenti huma mfakkar fl-ismijiet tal-postijiet, inklużi Caracas, Chacao, u Los Teques. L-ewwel insedjamenti kolonjali kienu ċċentrati fuq il-kosta tat-Tramuntana, iżda f'nofs is-seklu 18, l-Ispanjol avvanzat aktar 'l ġewwa tul ix-Xmara Orinoco. Hawnhekk, il-Ye'kuana organizzaw reżistenza fl-1775-76. L-insedjamenti tal-Lvant tal-Venezwela ta' Spanja ġew inkorporati fil-provinċja ta' Nueva Andalucía. Amministrata mill-Qorti Rjali ta 'Santo Domingo mill-bidu tas-seklu 16, il-biċċa l-kbira tal-Venezwela saret parti mill-Viċiroyalty ta' New Granada fil-bidu tas-seklu 18, u mbagħad ġiet riorganizzata bħala Kaptanja Ġenerali awtonoma li bdiet fl-1777. Caracas, imwaqqfa fiċ-ċentru ċentrali. reġjun kostali fl-1567, kien jinsab tajjeb biex isir post ewlieni, li kien qrib il-port kostali ta 'La Guaira u f'wied, f'firxa muntanjuża, li pprovdiet fortizza difensiva kontra l-pirati u klima aktar sħuna. [[File:Venezuela en 1810.jpg|thumb|left|Mappa tal-Kaptanja Ġenerali tal-Venezwela fl-1810, minn Agustín Codazzi.]] === Indipendenza u seklu 19 === [[File:Simón Bolívar by Ricardo Acevedo Bernal.jpg|thumb|Il-Liberatur, Simón Bolívar.]] [[File:Martin Tovar y Tovar 02.jpg|thumb|left|L-iffirmar tal-indipendenza tal-Venezwela, pittura minn Martín Tovar y Tovar.]] [[File:19 de abril.jpg|thumb|Rivoluzzjoni tad-19 ta' April, 1810, bidu ta' l-indipendenza tal-Venezwela, minn Martín Tovar y Tovar]] [[File:John J. Peoli - General Jose Antonio Paez - 1910.10.4 - Smithsonian American Art Museum.jpg|thumb|left|José Antonio Páez Herrera, kap tal-armata nazzjonali u kap militari tad-dipartiment tal-Venezwela, mexxa fl-1826 il-moviment separatista magħruf bħala La Cosiata, li ssepara lill-Venezwela mill-Gran Kolombja fl-1830.]] [[File:Combate de Maiquetia, el 2 de septiembre de 1859.jpg|thumb|Battalja ta' Maiquetia fit-2 ta' Settembru, 1859, parti mill-Gwerra Federali]] Wara rewwixti falluti, il-Venezwela, taħt it-tmexxija ta' Francisco de Miranda, marixxall tal-Venezwela li kien iġġieled fir-rivoluzzjonijiet Amerikani u Franċiżi, iddikjarat l-indipendenza bħala l-Ewwel Repubblika tal-Venezwela fil-5 ta' Lulju, 1811. Din bdiet il-Gwerra tal-Indipendenza mill-Venezwela. Terremot devastanti ta' Caracas fl-1812, flimkien mar-ribelljoni tal-llaneros Venezwelani, għenu biex iwaqqgħu r-repubblika. Simón Bolívar, mexxej ġdid tal-forzi tal-indipendenza, nieda l-Kampanja Ammirabbli tiegħu fl-1813 minn New Granada, u ħa l-biċċa l-kbira tat-territorju u ġie pproklamat bħala Il-Liberatur. It-Tieni Repubblika tal-Venezwela ġiet ipproklamata fis-7 ta' Awwissu, 1813, iżda damet biss ftit xhur qabel ma' tgħaffeġ mill-mexxej tar-Royalist José Tomás Boves u l-armata personali tiegħu ta' llaneros. It-tmiem tal-invażjoni Franċiża tal-patrija ta' Spanja fl-1814 ppermetta li tasal forza expeditionary kbira taħt il-kmand tal-Ġeneral Pablo Morillo, bil-għan li jirkupra t-territorju mitluf fil-Venezwela u New Granada. Meta l-gwerra laħqet staġnar fl-1817, Bolívar stabbilixxa mill-ġdid it-Tielet Repubblika tal-Venezwela f'territorju li għadu kkontrollat ​​mill-patrijotti, l-aktar fir-reġjuni ta' Guyana u Llanos. Din ir-repubblika ma damitx wisq peress li sentejn biss wara, waqt il-Kungress ta' Angostura tal-1819, l-għaqda tal-Venezwela ma' New Granada ġiet iddekretata biex tifforma r-Repubblika tal-Kolombja. Il-gwerra kompliet sakemm inkisbu r-rebħa u s-sovranità sħiħa wara l-Battalja ta' Carabobo fl-24 ta' Ġunju, 1821. Fl-24 ta' Lulju, 1823, José Prudencio Padilla u Rafael Urdaneta għenu biex jissiġillaw l-indipendenza tal-Venezwela bir-rebħa tagħhom fil-Battalja tal-Lag Maracaibo. Il-kungress ta' New Granada ta lil Bolívar il-kontroll tal-armata ta' Granada; Fil-kap tiegħu, huwa ħeles diversi pajjiżi u waqqaf ir-Repubblika tal-Kolombja (Gran Colombia). Sucre ħeles lill-Ekwador u sar it-tieni president tal-Bolivja. Il-Venezwela baqgħet parti mill-Gran Kolombja sal-1830, meta ribelljoni mmexxija minn José Antonio Páez ppermettiet il-proklamazzjoni ta' Venezwela indipendenti ġdida, fit-22 ta' Settembru; Páez sar l-ewwel president tal-Stat il-ġdid tal-Venezwela. Bejn kwart u terz tal-popolazzjoni tal-Venezwela ntilfet matul dawn l-għoxrin sena ta' gwerra (inklużi bejn wieħed u ieħor nofs il-Venezwelani ta' dixxendenza Ewropea), li sal-1830, kienet stmata għal 800,000. Fil-bandiera tal-Venezwela, isfar jirrappreżenta l-ġid tal-art, blu l-baħar li jifred il-Venezwela minn [[Spanja]], u aħmar id-demm imxerred mill-eroj tal-indipendenza. [[File:Catedral de Caracas 1867.jpg|thumb|Katidral ta' [[Caracas]], fl-1867.]] [[File:Road to Petare.jpg|thumb|left|Camino de Petare fl-aħħar tas-seklu 19]] [[File:Terremoto de Mérida de 1894.jpg|thumb|Ħsara kkawżata mit-terremot kbir tal-Andes tal-1894.]] [[File:Cipriano Castro in Caracas, 1899.jpg|thumb|left|Dħul ta' Cipriano Castro f'[[Caracas]] fl-1899]] L-iskjavitù fil-Venezwela ġiet abolita fl-1854. Ħafna mill-storja tal-Venezwela fis-seklu 19 kienet ikkaratterizzata minn taqlib politiku u ħakma dittatorjali, inkluż il-mexxej tal-indipendenza José Antonio Páez, li rebaħ il-presidenza tliet darbiet u serva 11-il sena bejn l-1830 u l-1863. Dan laħaq il-qofol tiegħu fil-Gwerra Federali (1859-1863). Fit-tieni nofs tas-seklu, Antonio Guzmán Blanco, kawdillo ieħor, serva 13-il sena, bejn l-1870 u l-1887, bi tliet presidenti oħra mxerrda. Fit-28 ta' April 1894, seħħ terremot ta' kobor X fl-istat ta' Mérida, li kkawża 350 mewta u qerda fil-belt. Fl-1895, tilwima li ilha fit-tul l-[[Renju Unit]] dwar it-territorju Essequibo, li l-[[Renju Unit]] sostniet bħala parti mill-Gujana Brittanika u l-Venezwela meqjusa bħala territorju tal-Venezwela, faqqgħet fil-Kriżi tal-Venezwela tal-1895. It-tilwima saret kriżi diplomatika meta l-lobbyist tal-Venezwela, William L. Scruggs, ipprova jargumenta li l-kondotta Brittanika dwar il-kwistjoni kisret id-Duttrina Monroe tal-[[Stati Uniti]] tal-1823, u uża l-influwenza tiegħu f'[[Washington (Distrett ta' Columbia)|Washington D.C.]], biex isegwi l-kwistjoni. Il-President tal-[[Stati Uniti]] Grover Cleveland imbagħad adotta interpretazzjoni wiesgħa tad-duttrina li ddikjarat interess Amerikan fi kwalunkwe materja fl-emisfera. Il-[[Renju Unit]] eventwalment qablet mal-arbitraġġ, iżda fin-negozjati dwar it-termini tagħha kienet kapaċi tipperswadi lill-[[Istati Uniti]] fuq ħafna dettalji. Tribunal iltaqa' f'[[Pariġi]] fl-1898 biex jiddeċiedi l-kwistjoni u fl-1899 ta' l-biċċa l-kbira tat-territorju kkontestat lill-Gujana Brittanika. Fl-1899, Cipriano Castro, megħjun minn ħabib tiegħu Juan Vicente Gómez, ħa l-poter f'[[Caracas]]. Castro naqas mid-djun barranin konsiderevoli tal-Venezwela u rrifjuta li jħallas kumpens lill-barranin li nqabdu fil-gwerer ċivili tal-Venezwela. Dan wassal għall-Kriżi tal-Venezwela tal-1902–1903, li fiha l-[[Renju Unit]], il-[[Ġermanja]] u l-[[Italja]] imponew imblokk navali qabel ma ġie miftiehem arbitraġġ internazzjonali fil-Qorti Permanenti tal-Arbitraġġ il-ġdida. Fl-1908, faqqgħet tilwima oħra mal-Pajjiżi l-Baxxi, li ġiet solvuta meta Castro mar il-Ġermanja għall-kura medika u malajr twaqqa' minn Juan Vicente Gómez (1908-1935). === seklu 20 === [[File:Ciudad de Valencia (1900).jpg|thumb|left|Valencia madwar is-sena 1900.]] [[File:Terremoto de San Narciso de 1900 04.webp|thumb|Terremot San Narciso, sena 1900.]] [[File:Juan Vicente Gómez camina por las calles de caracas a pocos días de haber accedido al poder.jpg|thumb|left|Juan Vicente Gómez jimxi fit-toroq ta' Caracas ftit jiem biss wara li tela' fil-poter fl-1908.]] [[File:Beaches of Macuto, 1911.jpg|thumb|Bajja ta' Macuto fl-1911]] [[File:Terremoto cumana.jpg|thumb|left|Cumaná wara t-terremot tas-17 ta' Jannar, 1929.]] [[File:Miramar Hotel, Macuto, 1922.jpg|thumb|Terrazzin tal-Lukanda Miramar f'Macuto fl-1929]] [[File:Stadsgezicht met Hotel Majestica in Caracas in Venezuela, Bestanddeelnr 252-8437.jpg|thumb|left|[[Caracas]] matul l-1940s.]] [[File:Militares en la azotea del congreso de Venezuela en 1948.jpg|thumb|left|Militari fuq il-bejt tal-kungress waqt il-kolp ta' stat fil-Venezwela fl-1948]] [[File:Antigua Catedral de El Tocuyo 03.jpg|thumb|El Tocuyo, Lara, qabel it-terremot tal-1950.]] [[File:Sabana Grande. Caracas. Año 1954.png|thumb|left|Sabana Grande, Caracas, 1954]] [[File:Rómulo Betancourt, 1961.jpg|thumb|left|Rómulo Betancourt (president 1945-1948 / 1959-1964), wieħed mill-mexxejja demokratiċi ewlenin tal-Venezwela.]] It-terremot ta' Caracas tal-1900 — magħruf ukoll bħala t-terremot ta' San Narċiż, isem li ħa mill-festa tal-qaddis Kattoliku li tiġi ċċelebrata f'dik id-data — kien avveniment sismiku li laqat iċ-ċentru tal-Venezwela fl-4:42 ta' filgħodu fid-29 ta' Ottubru 1900. B’kobor stmat li jvarja bejn 7.6 u 8.0, it-terremot ħalla warajh 20 persuna mejta u 60 midruba. Fid-19 ta' Diċembru tal-1908, fil-Venezwela twettaq kolp ta' stat bla tixrid ta' demm, immexxi mill-Viċi President Juan Vicente Gómez kontra d-dittatur Cipriano Castro. L-iskoperta ta' depożiti ta' żejt enormi fil-Lag Maracaibo matul l-[[Ewwel Gwerra Dinjija]] kienet kruċjali għall-Venezwela u ttrasformat l-ekonomija tagħha milli tiddependi ħafna fuq l-esportazzjonijiet agrikoli. Dan wassal għal boom li dam fis-snin tmenin; Fl-1935, il-prodott gross domestiku per capita tal-Venezwela kien l-ogħla fl-Amerika Latina. Gómez ibbenefika ħafna minn dan, hekk kif il-korruzzjoni ffjorixxiet, iżda fl-istess ħin, is-sors il-ġdid tad-dħul għenu jiċċentralizza l-istat u jiżviluppa l-awtorità tiegħu. Fis-17 ta' Jannar tal-1929, fis-07:45 (ħin lokali), terremot laqat iż-żona ta' Cúmana; dan dam bejn ħames u ħmistax-il sekonda u kien akkumpanjat minn ħoss qawwi u f'daqqa, u ħasad il-ħajja ta' madwar 1,600 persuna. Barra minn hekk, ġiet osservata mewġa ta’ tsunami għolja bejn erba' u ħames metri, li affettwat il-Golf kollu ta' Cariaco. Huwa baqa' l-aktar bniedem b'saħħtu fil-Venezwela sal-mewt tiegħu fl-1935. Is-sistema tad-dittatorjat Gomecista (1935–1945) kompliet fil-biċċa l-kbira taħt Eleazar López Contreras, iżda bdiet fl-1941, taħt Isaías Medina Angarita, kienet rilassata. Angarita tat sensiela ta' riformi, fosthom il-legalizzazzjoni tal-partiti politiċi kollha. Wara t-[[Tieni Gwerra Dinjija]], l-immigrazzjoni min-Nofsinhar tal-Ewropa u l-pajjiżi ifqar tal-Amerika Latina ddiversifikaw b'mod partikolari s-soċjetà Venezwelana. Fl-1945, kolp ta' stat ċivili-militari waqqa' lil Medina Angarita u wassal għal perjodu ta' gvern demokratiku (1945–1948) taħt il-partit Azzjoni Demokratika tas-sħubija tal-massa, inizjalment taħt Rómulo Betancourt, sakemm Rómulo Gallegos rebaħ l-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela fl-1947 (l-ewwel elezzjonijiet ħielsa u ġusti fil-Venezwela). Gallegos ħakem sakemm twaqqa' minn ġunta militari mmexxija mit-trijonvirat Luis Felipe Llovera Páez, Marcos Pérez Jiménez, u l-Ministru tad-Difiża ta' Gallegos Carlos Delgado Chalbaud, fil-kolp ta' stat tal-Venezwela tal-1948. <gallery> File:Marcos Pérez Jiménez 1952.JPG|Marcos Pérez Jiménez fid-diskors inawgurali tiegħu fl-1952. File:Suárez Flamerich y PJ.jpg|Suárez Flamerich u Marcos Pérez Jiménez waqt l-ewwel xogħlijiet tal-Highway Caracas-La Guaira. File:Inauguracicon del Centro Simon Bolivar, Venezuela 1954.png|Inawgurazzjoni taċ-Ċentru Simón Bolívar minn Marco Perez Jimenes fl-1954. File:Marcos Pérez Jiménez en BAEL.jpg|Marcos Pérez Jiménez jirrevedi l-inawgurazzjoni tal-Bażi tal-Ajru El Libertador. File:Protestas Contra MPJ en Noviembre de 1957 en Venezuela.jpg|Protesti kontra Marcos Pérez Jiménez fil-21 ta' Novembru, 1957. File:Afiche contra la dictadura de Marcos Pérez Jiménez.jpg|Protesti kontra Marcos Pérez Jiménez fl-1958. File:23 de Enero de 1958.png|Kolp ta' stat fil-Venezwela tal-1958. </gallery> [[File:Raúl Leoni 1965.jpg|thumb|left|Raúl Leoni fl-1965 (Kien id-39 President tar-Repubblika tal-Venezwela mill-11 ta' Marzu, 1964 sal-11 ta' Marzu, 1969)]] [[File:Carlos Andrés Pérez.jpg|thumb|Il-President Carlos Andrés Pérez]] L-aktar raġel b'saħħtu fil-ġunta militari (1948-1958) kien Pérez Jiménez u kien suspettat li kien wara l-mewt ta' Chalbaud, li miet f'ħtif ħażin fl-1950. Meta l-ġunta tilfet b'mod mhux mistenni l-elezzjoni presidenzjali tal-1952, injorat il- riżultati u Jiménez ġie installat bħala president Jiménez tkeċċa fit-23 ta' Jannar, 1958. Fi sforz biex tiġi kkonsolidata demokrazija żagħżugħa, it-tliet partiti politiċi ewlenin (Accion Democratica (AD), COPEI u Unión Republicana Democratica (URD), bl-eċċezzjoni notevoli tal-Partit Komunista tal-Venezwela), iffirmaw il-ftehim dwar il-qsim tal-poter tal-Patt Puntofijo. AD u COPEI ddominaw il-pajsaġġ politiku għal erba' deċennji. Matul il-presidenzi ta' Rómulo Betancourt (1959-64, it-tieni mandat tiegħu) u Raúl Leoni (1964-69), seħħew movimenti importanti ta' gwerillieri. Il-maġġoranza ħallew l-armi tagħhom taħt l-ewwel presidenza ta' Rafael Caldera (1969-74). Caldera kien rebaħ l-elezzjonijiet tal-1968 għall-COPEI, l-ewwel darba li partit minbarra Azzjoni Demokratika sar president permezz ta' elezzjoni demokratika. L-ordni demokratika l-ġdida kellha l-antagonisti tagħha. Betancourt sofra attakk ippjanat mid-dittatur Dumnikan Rafael Trujillo fl-1960, u xellugin esklużi mill-Patt bdew ribelljoni billi organizzaw ruħhom fil-Forzi Armati tal-Ħelsien Nazzjonali, sponsorjati mill-Partit Komunista u Fidel Castro. Fl-1962 ippruvaw jiddestabilizzaw il-militar, b'ribelli falluti. Betancourt ippromwova politika barranija, id-Duttrina Betancourt, li fiha rrikonoxxa biss gvernijiet eletti b'vot popolari. [[File:Caracas Sabana Grande 1973.jpg|thumb|left|Distrett ta' Sabana Grande, Caracas (1973)]] [[File:Luis Herrera Campins.jpg|thumb|Luis Herrera Campíns (Kien id-43 President tar-Repubblika tal-Venezwela mill-12 ta' Marzu, 1979 sal-2 ta' Frar, 1984)]] [[File:Bancomaracaibo pierregb.jpg|thumb|left|Kwartieri ġenerali tal-Banco de Maracaibo fi Pjazza Venezwela (Plaza Venezuela), Caracas fl-1985 jew il-bidu tad-disgħinijiet.]] [[File:Hotel Rasil y Centro Comercial Compostela -Puerto Ordaz.jpg|thumb|Il-belt ippjanata ta' Puerto Ordaz (imwaqqfa fl-1961) fil-bidu tas-snin tmenin.]] [[File:Lusinchi 89.JPG|thumb|left|Jaime Lusinchi (Kien id-43 President tar-Repubblika tal-Venezwela mill-2 ta' Frar, 1984 sal-2 ta' Frar, 1989)]] [[File:1972. Rafael Caldera - Los Causahabientes.jpg|thumb|Rafael Caldera kien l-40 u l-45 president tal-Venezwela fil-perjodi (11 ta' Marzu, 1969-12 ta' Marzu, 1974 u 2 ta' Frar, 1994-2 ta' Frar, 1999)]] Fid-29 ta' Lulju, 1967, fit-8:05 ta' filgħaxija, terremot laqat lil Caracas u lill-kosta ċentrali (La Guaira). L-epiċentru tiegħu kien jinsab fuq il-kosta ċentrali, 20 km ’il bogħod minn Caracas, u l-avveniment dam għaddej 35 sekonda. Dan il-fenomenu sismiku affettwa l-aktar iż-żoni ta' Altamira u Los Palos Grandes, kif ukoll il-kosta ċentrali. Wara t-terremot seħħew theżżiżiet sekondarji ta' intensità aktar baxxa. Id-Distrett Federali (illum id-Distrett Kapitali) intlaqat minn terremot li kejjel bejn 6.5 u 6.7 fuq l-iskala Richter, u li dam bejn 35 u 55 sekonda. Fiż-żona ta' Caracas, l-għadd tal-vittmi kien ta' 2,000 persuna midruba u 236 mejta. Il-ħsara lill-proprjetà qabżet l-10 miljun dollaru Amerikan. L-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela tal-1973 ta' Carlos Andrés Pérez ħabtet ma' kriżi taż-żejt, li fiha d-dħul tal-Venezwela sploda hekk kif il-prezzijiet taż-żejt żdiedu; L-industriji taż-żejt ġew nazzjonalizzati fl-1976. Dan wassal għal żidiet massivi fl-infiq pubbliku, iżda wkoll żidiet fid-djun barranin, sakemm il-kollass tal-prezzijiet taż-żejt matul it-tmeninijiet iddgħajfet l-ekonomija. Meta l-gvern beda jiżvaluta l-munita fl-1983 biex jissodisfa l-obbligi finanzjarji tiegħu, l-istandards tal-għajxien naqsu b'mod drammatiku. Politiki ekonomiċi falluti u korruzzjoni dejjem tikber fil-gvern wasslu għal żieda fil-faqar u l-kriminalità, l-indikaturi soċjali għall-agħar, u żieda fl-instabilità politika. Fis-snin tmenin, il-Kummissjoni Presidenzjali għar-Riforma tal-Istat (COPRE) ħarġet bħala mekkaniżmu għall-innovazzjoni politika. Il-Venezwela ddeċentralizzat is-sistema politika tagħha u diversifikat l-ekonomija tagħha, u naqqset id-daqs tal-Istat. Il-COPRE ħadmet bħala mekkaniżmu ta' innovazzjoni, anke billi inkorpora fl-aġenda politika kwistjonijiet li kienu ġew esklużi mid-deliberazzjoni pubblika mill-atturi ewlenin tas-sistema demokratika. L-aktar suġġetti diskussi ġew inkorporati fl-aġenda pubblika: id-deċentralizzazzjoni, il-parteċipazzjoni politika, il-muniċipalizzazzjoni, ir-riformi tal-ordni ġudizzjarja u r-rwol tal-Istat fi strateġija ekonomika ġdida. Ir-realtà soċjali għamlet il-bidliet diffiċli biex jiġu implimentati. Il-kriżijiet ekonomiċi tas-snin 80 u 90 wasslu għal kriżi politika. Fid-19 ta' Diċembru, 1982, faqqgħet nirien fl-impjant termoelettriku “Ricardo Zuloaga” u li kien jinsab fiż-żona ta' Arrecifes f'Tacoa, f'dik li dak iż-żmien kienet id-Dipartiment ta’ Vargas tad-Distrett Federali, fil-Venezwela — u dan irriżulta fil-mewt ta' aktar minn 180 persuna. Mijiet ta' nies inqatlu mill-forzi tas-sigurtà u l-militar fl-irvellijiet ta' Caracazo tal-1989, matul it-tieni mandat presidenzjali ta' Carlos Andrés Pérez (1989-1993) u wara l-implimentazzjoni ta' miżuri ta' awsterità ekonomika. Hugo Chávez, li fl-1982 kien wiegħed li jkeċċi gvernijiet b'żewġ partiti, uża rabja dejjem tikber fuq miżuri ta' awsterità ekonomika biex jiġġustifika attentat ta' kolp ta' stat fi Frar tal-1992; It-tieni attentat ta' kolp ta' stat seħħ f'Novembru. Il-President Carlos Andrés Pérez (ri-elett fl-1988) tneħħa taħt akkużi ta' abbuż fl-1993, li wassal għall-presidenza interim ta' Ramón José Velásquez (1993-1994). Fit-28 ta' Settembru 1993, seħħew splużjoni u nirien sussegwenti fil-kilometru 57 tal-awtostrada *Regional Center Highway*, qrib il-belt ta' Las Tejerías fl-Istat ta' Aragua — li ​​tinsab madwar 60 kilometru ’l bogħod minn Caracas, il-Venezwela. L-isplużjoni kienet ikkawżata mit-titqib aċċidentali ta' pajp tal-gass taħt l-art waqt l-installazzjoni ta' netwerk ġdid tal-fibra ottika tul l-awtostrada. Skont ċifri uffiċjali, mietu 42 persuna u ndarbu 14-il persuna oħra. Il-mexxej tal-kolp ta' stat Chávez kien maħfra f'Marzu 1994 mill-President Rafael Caldera (1994-1999, it-tieni mandat tiegħu), b'sala nadifa u d-drittijiet politiċi tiegħu rrestawrati, li ppermettielu jirbaħ u jżomm il-presidenza kontinwament mill-1999. sal-mewt tiegħu fl-2013. Chávez rebaħ l-elezzjonijiet tal-1998, 2000, 2006 u 2012 u r-referendum presidenzjali tal-2004. === Dittatorjat tax-Xellug Estrem === ==== Il-gvern tax-xellug estrem ta' Chávez: 1999-2013 ==== Kollass ta' fiduċja fil-partiti eżistenti wassal biex Hugo Chávez jiġi elett president fl-1998 u t-tnedija sussegwenti ta' "Rivoluzzjoni Bolivariana", li bdiet b'assemblea kostitwenti fl-1999 biex tikteb Kostituzzjoni ġdida. Hekk kif il-Venezwelani kienu qed jippreparaw biex jivvutaw fir-referendum dwar kostituzzjoni ġdida għall-pajjiż, skedat għall-għada, ix-xita qawwija kompliet tul il-kosta ċentrali. Il-pompieri fir-reġjun ikkunsidraw li jiddikjaraw stat ta' emerġenza. Ix-xita laħqet l-400 mm. Wara li r-rapporters staqsew jekk ix-xita kinitx se twassal għas-sospensjoni tal-proċess elettorali, il-President Hugo Chávez ikkwota l-kliem ta' Simón Bolívar, mitkellem fis-26 ta’ Marzu 1812 (matul il-ġlieda għall-indipendenza), fuq il-fdalijiet ta' tempju minuti wara terremot qawwi f’Caracas: “Jekk in-natura topponina, aħna niġġieldu kontriha u nġegħluha tobdilna.” Il-15 ta' Diċembru, 1999 jibqa' mfakkar bħala “l-jum li l-muntanja avvanzat lejn il-baħar.” Ix-xita qawwija tal-aħħar jiem wasslet għal valangi estensivi ta' art u tajn fuq l-għoljiet tal-muntanji tas-Serranía del Ávila, li kkawżaw għargħar immens u vjolenti tax-xmajjar, li l-fluss tagħhom normalment ikun żgħir minħabba t-tul qasir tagħhom (ix-Xmara San Julián, li toriġina fil-Pico Oriental de la Silla de Caracas, f'għoli ta' 2640 m ’il fuq mil-livell tal-baħar, u tisfa' fil-baħar f’Caraballeda, hija twila biss 9.82 km minkejja li hija waħda mill-itwal). U minħabba l-għoljiet weqfin tal-baċiri tagħhom, jibdew iġorru ammonti kbar ta' sediment, volumi immensi ta' ilma, u blat enormi sa 9 metri fid-dijametru (id-daqs ta' xarabank), u jilħqu veloċitajiet sa 60 km/h jew aktar u fond sa 9 metri. Dan kollu jikkawża għargħar u qerda kbira fl-ibliet li jinsabu fuq il-fannijiet alluvjali ffurmati minn dawn ix-xmajjar tul il-kosta tat-tramuntana tal-Venezwela. Naturalment, dawn l-ibliet ġew stabbiliti fuq dawn il-fannijiet alluvjali, li huma ż-żoni bl-aktar għoljiet ġentili fir-reġjun, sa mill-perjodu viċi-rejali. Iżda preċiżament minħabba dan, il-qerda tiżdied hekk kif il-materjal kollu li jġorr ix-xmajjar jakkumula hekk kif l-ilmijiet tagħhom jitilfu l-veloċità. Il-pajjiż, f'nofs l-elezzjonijiet, fil-biċċa l-kbira mhux konxju tas-sitwazzjoni fl-istati milquta, u l-midja tibda tirrapporta dwar l-avveniment. It-traġedja ta' Vargas, magħrufa wkoll bħala l-valanga ta' Vargas, tirreferi għas-sensiela ta' valangi ta' tajn, valangi ta' art, u għargħar li bdew fil-15 ta' Diċembru 1999, b'konsegwenzi devastanti għall-pajjiż. Filwaqt li l-għadd tal-imwiet mhux uffiċjali, l-istimi jvarjaw minn mijiet sa eluf (minn inqas minn 700 sa 30,000 skont is-sors), u l-għadd ta' nies milquta, ukoll mhux ikkonfermat, huwa stmat li huwa fl-għexieren ta' eluf. Dan l-avveniment huwa elenkat fil-Guinness Book of World Records bħala l-aktar valanga qattiela fl-istorja tal-Venezwela. L-aktar żoni milquta mid-diżastru naturali tal-15, 16, u 17 ta' Diċembru kienu l-kosti tal-istati ta' Vargas, Miranda, u Falcón. Eluf ta' nies ġew spostati, u bliet sħaħ ġew devastati. L-infrastruttura mitlufa fid-diżastru inkludiet universitajiet, lukandi kbar, klabbs, komunitajiet importanti, u toroq, fost affarijiet oħra. Kien hemm diversi lmenti dwar kif l-awtoritajiet immaniġġjaw id-diżastru u dwar ir-rifjut ta’ Chavez tal-għajnuna tal-Istati Uniti, il-ġestjoni ħażina tal-fondi pubbliċi u d-devjazzjoni tal-għajnuna umanitarja, il-ħin ta’ reazzjoni tat-timijiet ta' emerġenza, serqiet u għajbien furzat, fost affarijiet oħra. <gallery> File:Caraballeda 1999 Deposits and Damage.jpg|Depożiti u Ħsara ta' Caraballeda tal-1999 File:Los Corales (Vargas 2000).JPG|Los Corales, lokal 75% meqrud. File:Caribe y Caraballeda diciembre 2000 007.jpg|Il-Karibew u Caraballeda fl-istat ta' Vargas sena wara l-valanga ta' Diċembru 1999 (2000) File:Partially collapsed building, Vargas 1999.jpg|Il-bini waqa' parzjalment; iż-żona li waqgħet ġiet imminata meta flussi ta' debris qerdu s-sular t'isfel. File:Caribe y Caraballeda Enero 2000 011.jpg|Caraballeda xahar wara l-Valla ta' Vargas (l-Ewwel Traġedja ta' Vargas) f'Jannar 2000. File:Vargas debris flow deposits 1999.jpg|Depożitu ta' fluss ta' debris ta' 2.9 metri ħxuna minn Diċembru 1999 huwa espost minn inċiżjoni fix-xmara waqt għargħar fi stadju avvanzat. File:Camuri Chico dicembre 2000 020.jpg|Bajja ta' Camuri Chico File:Caribe y Caraballeda diciembre 2000 004.jpg|Dar Caraballeda File:Carmen de Uria diciembre 2000 006.jpg|Carmen de Urea File:La Guaira diciembre 2000 070.jpg|La Guaira File:La Guaira diciembre 2000 021.jpg|La Guaira File:Las Salinas diciembre 2007 001.jpg|Las Salinas File:Macuto diciembre 2000 034.jpg|Macuto File:Montañasdeslave.jpg|Parti mill-istat ta' Vargas wara d-diżastru, b'marki tat-tajn viżibbli fuq il-muntanji. File:Vargas landslide scars 1999.jpg|(meħud kelma b'kelma mill-caption tal-USGS): Valangi baxxi li jingħaqdu flimkien mibdija fuq għoljiet weqfin f'ħamrija żviluppata fuq il-blat tal-Formazzjoni Tacagua. Valangi baxxi mibdija fuq għoljiet konkavi jew planari ngħaqdu flimkien ma' valangi oħra hekk kif ivvjaġġaw fil-kanali. Torri tat-trażmissjoni, għoli 30 m, (fuq il-lemin) għall-iskala. File:Tdv vargas.JPG|Mappa tal-istat ta' Vargas, bl-aktar żoni milquta bl-aħmar. File:Zonasafectadastragediavargas.jpg|Mappa li tagħti dettalji dwar iż-żoni affettwati (bl-aħmar). </gallery> [[File:Demostration by the opposition against the reform - caracas.jpg|thumb|Protesti f'Caracas, 2007]] Ir-Rivoluzzjoni tirreferi għal moviment soċjali populista u proċess politiku tax-xellug estrem immexxi minn Chávez, li waqqaf il-Moviment tal-Ħames Repubblika fl-1997 u l-Partit Soċjalista Magħqud tal-Venezwela fl-2007. Ir-"Rivoluzzjoni Bolivarjana" hija msemmija għal Simón Bolívar. Skont Chávez u partitarji oħra, ir-“Rivoluzzjoni Bolivarjana” fittxet li tibni moviment tal-massa biex timplimenta l-Bolivarianiżmu: demokrazija popolari, indipendenza ekonomika, distribuzzjoni ġusta tad-dħul, u tmiem il-korruzzjoni politika. Jinterpretaw l-ideat ta' Bolívar minn perspettiva populista, bl-użu ta' retorika soċjalista. Dan wassal għall-formazzjoni tal-Ħames Repubblika tal-Venezwela, komunement magħrufa bħala r-Repubblika Bolivarjana tal-Venezwela, li għadha sal-lum. Il-Venezwela ġiet ikkunsidrata bħala r-Repubblika Bolivarjana wara l-adozzjoni tal-Kostituzzjoni l-ġdida tal-1999. Wara l-elezzjoni ta' Chávez, il-Venezwela saret sistema ta' partiti dominanti, iddominata mill-Partit Soċjalista Magħqud tal-Venezwela. F'April 2002, Chávez tkeċċa għal żmien qasir mill-poter fl-attentat ta' kolp ta' stat tal-Venezwela tal-2002 wara dimostrazzjonijiet popolari mill-avversarji tiegħu, iżda Chávez irritorna wara jumejn bħala riżultat ta' dimostrazzjonijiet minn partitarji foqra ta' Chávez u azzjonijiet tal-militar. Chávez baqa' fil-poter wara strajk nazzjonali totali li dam minn Diċembru 2002 sa Frar 2003, inkluż strajk/lockout fil-kumpanija taż-żejt statali PDVSA. It-titjira tal-kapital qabel u matul l-istrajk wasslet għall-impożizzjoni mill-ġdid tal-kontrolli tal-kambju. Fl-għaxar snin ta' wara, il-gvern kien sfurzat jiżvaluta l-munita. Dawn l-iżvalutar ma tejbux is-sitwazzjoni tan-nies li jiddependu fuq prodotti importati jew prodotti prodotti lokalment li jiddependu fuq inputs importati, filwaqt li l-bejgħ taż-żejt iddenominat f'dollari jammonta għall-maġġoranza tal-esportazzjonijiet. Il-profitti mill-industrija taż-żejt intilfu għall-“inġinerija soċjali” u l-korruzzjoni, aktar milli jmorru lejn l-investimenti meħtieġa biex tinżamm il-produzzjoni taż-żejt. Chávez baqa' ħaj minn aktar testijiet politiċi, inkluż referendum ta' recall f'Awwissu 2004. Huwa ġie elett għal mandat ġdid f'Diċembru 2006 u għat-tielet mandat f'Ottubru 2012. Madankollu, qatt ma ħalu l-ġurament minħabba kumplikazzjonijiet mediċi; Miet f'Marzu tal-2013. <gallery> File:20021210-Toma-de-bomba4.jpg|Konġestjonijiet twal tat-traffiku fi stazzjonijiet tal-petrol fl-10 ta’ Diċembru 2002 waqt l-istrajk ġenerali fil-Venezwela tal-2002-2003 File:2002-2003 Colas paro petroleo 2.png|Konġestjonijiet twal tat-traffiku fi stazzjonijiet tal-petrol fl-10 ta’ Diċembru 2002 waqt l-istrajk ġenerali fil-Venezwela tal-2002-2003 File:2002-2003 Colas paro petroleo.png|Konġestjonijiet twal tat-traffiku fi stazzjonijiet tal-petrol fl-10 ta’ Diċembru 2002 waqt l-istrajk ġenerali fil-Venezwela tal-2002-2003 File:Protestas en la Universidad de Oriente Núcleo Nueva Esparta 1.jpg|thumb|Protesti f'Margarita, 2004 File:Marcha de RCTV de 2008 01.jpg||Protesti f'Caracas, 2007 </gallery> [[File:Magnitude 5.6 Sucre Venezuela 2010.jpg|thumb|iċ-ċentru sismiku tat-terremot ta' Sucre tal-2010]] Fil-15 ta' Jannar 2010, seħħ terremot bl-epiċentru tiegħu fl-istat Venezwelan ta' Sucre. Dan l-avveniment seħħ fil-grigal tal-pajjiż, irreġistra kobor ta' 5.4 fuq l-iskala Richter, u ħalla 11-il persuna midruba. ==== Il-gvern tax-xellug estrem ta' Maduro (2013-2026), u Delcy (2026-) ==== L-elezzjonijiet presidenzjali li saru f'April 2013 kienu l-ewwel minn meta Chávez ħa l-kariga fl-1999 li fihom ismu ma deherx fuq il-vot. Taħt il-gvern "Bolivarian", il-Venezwela għaddiet minn wieħed mill-aktar pajjiżi sinjuri fl-Amerika Latina għal wieħed mill-ifqar. Il-politiki soċjoekonomiċi ta' Hugo Chávez li jiddependu fuq il-bejgħ taż-żejt u l-importazzjoni ta' oġġetti rriżultaw f'ammonti kbar ta' dejn, l-ebda bidla fil-korruzzjoni fil-Venezwela, u laħqet il-qofol tagħha fi kriżi fil-Venezwela. Bħala riżultat, il-kriżi tar-refuġjati tal-Venezwela, l-akbar emigrazzjoni ta' nies fl-istorja tal-Amerika Latina, seħħet, b'aktar minn 7 miljun, madwar 20% tal-popolazzjoni tal-pajjiż, emigraw. Chávez beda l-missjonijiet Bolivariani, programmi "immirati biex jgħinu lill-foqra". Il-faqar beda jiżdied fis-snin 2010. Nicolás Maduro ġie magħżul minn Chávez bħala s-suċċessur tiegħu, u fl-2013 insemmih viċi president. Maduro ilu president tal-Venezwela mill-14 ta' April 2013, meta rebaħ l-elezzjoni presidenzjali wara l-mewt ta' Chávez, b'51% tal-voti, meta mqabbel ma' 49% ta' Henrique Capriles. Ir-Roundtable tal-Unità Demokratika sfidat l-elezzjoni ta' Maduro bħala frodi, iżda verifika ta' 56% tal-voti ma wriet l-ebda diskrepanzi, u l-Qorti Suprema tal-Venezwela ddeċidiet li Maduro kien il-president leġittimu. Il-mexxejja tal-Oppożizzjoni u xi midja internazzjonali jqisu lill-gvern ta' Maduro bħala dittatorjat. Minn Frar 2014, mijiet ta' eluf ta' nies ipprotestaw għal livelli għoljin ta' vjolenza kriminali, korruzzjoni, iperinflazzjoni, u skarsezza kronika ta' oġġetti bażiċi minħabba l-politiki tal-gvern. Id-dimostrazzjonijiet u l-irvellijiet irriżultaw f’aktar minn 40 mewt f'inkwiet bejn Chavista u dimostranti tal-oppożizzjoni. u mexxejja tal-oppożizzjoni, inklużi Leopoldo López u Antonio Ledezma, ġew arrestati. Gruppi tad-drittijiet tal-bniedem ikkundannaw l-arrest ta' López. L-elezzjonijiet parlamentari tal-2015, li saru fis-6 ta' Diċembru, 2015, irriżultaw fir-rebħa tar-Roundtable tal-Unità Demokratika (MUD), il-moviment ewlieni tal-oppożizzjoni għall-gvern tal-President Nicolás Maduro, b'56.3% tal-voti u 112 tal-voti il-167 deputat tal-Assemblea Nazzjonali (inklużi 3 deputati għar-Rappreżentanza Indiġena għall-Assemblea Nazzjonali), li jikkorrispondu għal maġġoranza kwalifikata. Il-Venezwela żvalutat il-munita tagħha fi Frar 2013 minħabba skarsezza dejjem tikber, li kienet tinkludi ħalib u ħtiġijiet oħra. Dan wassal għal żieda fil-malnutrizzjoni, speċjalment fost it-tfal. L-ekonomija kienet saret dipendenti fuq l-esportazzjonijiet taż-żejt, biż-żejt mhux raffinat jammonta għal 86% tal-esportazzjonijiet, u prezz għoli għal kull barmil biex jappoġġja programmi soċjali. Fil-bidu tal-2014, il-prezz taż-żejt niżel minn aktar minn $100 għal $40 Dan poġġa pressjoni fuq l-ekonomija, li ma setgħetx taffordja aktar programmi soċjali kbar. Il-Gvern beda jieħu aktar flus mingħand PDVSA, il-kumpanija taż-żejt tal-istat, u rriżulta f'nuqqas ta' investiment mill-ġdid fl-għelieqi u l-impjegati. Il-produzzjoni naqset mill-quċċata tagħha ta' kważi 3 sa 1 miljun barmil (480 sa 160 elf metru kubu) kuljum. Fl-2014, il-Venezwela daħlet f'riċessjoni, u fl-2015, kellha l-ogħla inflazzjoni fid-dinja, li taqbeż il-100%. Fl-2017, l-amministrazzjoni ta' Donald Trump imponiet aktar sanzjonijiet ekonomiċi kontra PDVSA u uffiċjali tal-Venezwela. Il-problemi ekonomiċi, kif ukoll il-kriminalità, kienu l-kawżi tal-protesti tal-Venezwela mill-2014 sal-lum. Mill-2014, madwar 5.6 miljun ruħ ħarbu mill-Venezwela. <gallery> File:2014 Venezuelan Protests (12F).jpg|Protesti f'Caracas fl-2014 File:Marcha hacia el Palacio de Justicia de Maracaibo - Venezuela 06.jpg|Protesti f'Maracaibo fl-2014 File:People lines in Venezuela.JPG|Il-Venezweljani jagħmlu linja biex jixtru l-ikel f'ħanut File:Escasez en Venezuela, Central Madeirense 8.JPG|Nuqqas fil-Venezwela File:March of Empty Pots 24 January 2015.jpg|Protesti f'Caracas fl-2015 </gallery> [[File:Protestas en Caracas, 02Mar14 (14161205275).jpg|thumb|left|Protesti f'Caracas fl-2016]] [[File:Venezuela protest 26 October.jpg|thumb|Protesti f'Caracas fl-2016]] F'Jannar 2016, Maduro ddikjara "emerġenza ekonomika", li żvela l-kobor tal-kriżi u kabbar il-poteri tiegħu. F'Lulju 2016, infetħu temporanjament il-qsim tal-fruntieri Kolombjani biex jippermettu lill-Venezwelani jixtru ikel u oġġetti bażiċi tas-saħħa. F'Settembru 2016, studju indika li 15% tal-Venezweli kienu qed jieklu "skart tal-ikel mormi minn stabbilimenti kummerċjali." Sa Ottubru 2016 kienu seħħew 200 rewwixta fil-ħabs. Il-Qorti Suprema allinjata ma' Maduro, li kienet qed taqleb id-deċiżjonijiet tal-Assemblea Nazzjonali minn meta l-oppożizzjoni ħadet il-kontroll, assumiet il-funzjonijiet tal-assemblea, u ħolqot il-kriżi kostituzzjonali tal-Venezwela tal-2017. F'Awwissu 2017, l-Assemblea Nazzjonali ġiet eletta Assemblea Kostitwenti tal-2017 u neħħa l-poteri tagħha lill-Assemblea Nazzjonali. L-elezzjoni qajmet tħassib dwar dittatorjat emerġenti. F'Diċembru 2017, Maduro ddikjara li l-partiti tal-oppożizzjoni ġew esklużi mill-elezzjonijiet presidenzjali tas-sena ta' wara wara li bojkottjaw l-elezzjoni tas-Sindku. <gallery> File:Escasez de gasolina en Venezuela.png|Nuqqas ta' petrol fil-Venezwela fl-2017 File:We Are Millions march Venezuela.jpg|Protesti tal-Venezwela tal-2017 File:Enfrentamiento en el Puente de Las Mercedes Venezuela 2017.jpg|Id-dimostranti jikkonfrontaw lill-GNB fuq il-pont Las Mercedes fis-26 ta' Mejju, 2017 f'Caracas, il-Venezwela. File:Marcha Neomar Lander 06 Venezuela 2017.jpg|Marċ bil-lejl b'tifkira ta' Neomar Lander fit-8 ta' Ġunju 2017 f'Caracas File:Escuderos 19 de junio 2017.jpg|Protesti tal-Caracas tal-2017 File:Venezuelan eating from garbage.jpg|Raġel Venezwelan jiekol miż-żibel File:Mother of All Marches - Caracas.jpg|Protesti tal-Caracas tal-2017 File:Venezuelan Assembly special session 11.jpg|Protesti tal-Caracas tal-2017 File:Tank Woman.jpg|thumb|Il-“Mara Tank” waqt il-Omm tal-Marċi Kollha f'Caracas File:Paola Ramírez body.jpg|Kadavru ta' Paola Ramírez wara li nqatlet waqt il-protesti fil-Venezwela fl-2017. </gallery> [[File:©UNICEF-ECU-2018-Arcos.jpg|thumb|left|Mijiet ta' Venezweljani f'sitwazzjonijiet ta' mobilità umana jistennew fil-kju fid-Dwana fl-Ekwador biex jittimbraw il-passaporti tagħhom u jkomplu l-vjaġġ tagħhom. F'Awwissu ta' din is-sena, bejn 3,000 u 7,000 Venezwelan daħlu kuljum fl-Ekwador, ħafna minnhom qegħdin fi tranżitu lejn il-Perù. Xi familji jridu jqattgħu l-lejl fil-Pont Rumichaca, il-fruntiera bejn il-Kolombja u l-Ekwador, fejn it-temperaturi jinżlu għal 3 gradi Celsius.]] Maduro rebaħ l-elezzjonijiet tal-2018 bi 68% tal-voti. Ir-riżultat ġie kkontestat mill-Arġentina, iċ-Ċilì, il-Kolombja, il-Brażil, il-Kanada, il-Ġermanja, Franza u Stati Uniti, li qiesuh frawdolenti u rrikonoxxew lil Juan Guaidó bħala president. Pajjiżi oħra komplew jirrikonoxxu lil Maduro, għalkemm iċ-Ċina, iffaċċjata bi pressjoni finanzjarja għall-pożizzjoni tagħha, bdiet tkopri lilha nnifisha billi naqqset is-self, ikkanċellat joint ventures u wriet ir-rieda tagħha li taħdem mal-partijiet kollha. [[File:2018 Venezuela earthquake.jpg|thumb|L-epiċentru tat-terremot tal-Venezwela tal-2018]] Fil-21 ta' Awwissu 2018, fil-5:31 p.m. ħin lokali (21:31 UTC), ġie rreġistrat terremot li nħass mal-pajjiż kollu, bl-epiċentru tiegħu fil-belt ta' Río Caribe, fl-istat ta' Sucre. It-terremot oriġina f'Yaguaraparo, fl-istat ta' Sucre. Dan dam għaddej madwar żewġ minuti u 20 sekonda, u rriżulta fi ħsarat li laħqu l-valur ta' $7 miljun u fil-mewt ta' żewġ persuni... F'Awwissu 2019, Trump impona embargo ekonomiku kontra l-Venezwela. F'Marzu 2020, Trump akkuża lil Maduro u lill-uffiċjali tal-Venezwela bi traffikar tad-droga, narkoterroriżmu, u korruzzjoni. [[File:Venezuelan protests - 23 January 2019.jpg|thumb|left|Protesti f'Caracas, 2019]] [[File:Uprising against Nicolás Maduro of 2019.png|thumb|Protesti f'Caracas, 2019]] <gallery> File:2018 Venezuelan protests 17 March 2018.jpg|Protesti tal-Venezwela tal-2018 File:Huelga trabajadores.jpg|Protesti tal-Venezwela tal-2018 File:Marcha Venezuela 12 de febrero de 2018.jpg|Konċentrazzjoni bħala ġieħ lil dawk li mietu waqt il-protesti tal-2018 </gallery> F'Ġunju 2020, rapport iddokumenta għajbien sfurzat li seħħew fl-2018-19. Ġew irrappurtati 724 għajbien furzat ta' detenuti politiċi. Ir-rapport sostna li l-forzi tas-sigurtà ssuġġettaw lill-vittmi għat-tortura. Ir-rapport sostna li l-gvern uża l-għajbien sfurzat biex isikket lill-avversarji u vuċijiet kritiċi oħra. [[File:Tragedia de Las Tejerías.png|thumb|Las Tejerías wara l-għargħar tad-9 ta' Ottubru, 2022]] It-tifwir tan-nixxiegħa Los Patos lejl is-Sibt, 8 ta' Ottubru — ikkawżat mix-xita tal-Uragan Julia, li laqat prinċipalment il-belt ta' Las Tejerías fil-muniċipalità ta' Santos Michelena fl-Istat ta' Aragua, il-Venezwela — wassal għal traġedja li fiha, skont iċ-ċifri attwali, tilfu ħajjithom 500 persuna, filwaqt li 1,540 oħra għadhom neqsin. [[File:Protestas en Caracas contra la reelección de Nicolás Maduro, 2024.jpg|thumb|left|Id-dimostranti f'Caracas jiġġieldu kontra l-forza pubblika waqt il-protesti tal-Venezwela tal-2024.]] [[File:Freedom ratings in Venezuela (1998 to 2017).png|thumb|Klassifikazzjonijiet tal-Venezwela mill-1998 sal-2017 mill-NGO Freedom House iffinanzjata mill-gvern tal-Istati Uniti (1 = b'xejn, 7 = mhux b'xejn)]] Maduro ikkontesta għat-tielet mandat konsekuttiv fl-elezzjoni presidenzjali tal-2024, filwaqt li l-eks diplomatiku Edmundo González Urrutia rrappreżenta lill-Pjattaforma Unitaria ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]: Plataforma Unitaria Democrástica; PUD), l-alleanza politika ewlenija tal-oppożizzjoni. Stħarriġ li ttieħdet qabel l-elezzjoni indikaw li González kien se jirbaħ b'marġni wiesa'. Wara li l-Kunsill Elettorali Nazzjonali (CNE) ikkontrollat ​​mill-gvern ħabbar riżultati parzjali li juru rebħa dejqa għal Maduro fid-29 ta' Lulju, il-mexxejja tad-dinja fil-biċċa l-kbira esprimew xettiċiżmu dwar ir-riżultati mitluba u ma rrikonoxxewx it-talbiet tas-CNE bi ftit eċċezzjonijiet biss. Kemm González kif ukoll Maduro iddikjaraw lilhom infushom rebbieħa tal-elezzjonijiet. Ir-riżultati elettorali ma' ġewx rikonoxxuti miċ-Ċentru Carter u l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani minħabba nuqqas ta' riżultati granulari, u ġew ikkontestati mill-oppożizzjoni, li ddikjarat rebħa kbira u tat aċċess għall-għadd tal-voti miġbura mill-osservaturi elettorali mill-biċċa l-kbira tal-voti. ċentri bħala evidenza. Wara t-tħabbir tar-riżultati mill-awtoritajiet elettorali, faqqgħu protesti madwar il-pajjiż. Dan wassal għal arresti tal-massa, inklużi minorenni, u fil-maġġoranza l-kbira tal-każijiet, individwi mhux armati. Kien hemm ukoll imwiet u oħrajn li ġew ittorturati fil-jiem ta' wara biex jitrażżnu l-protesti fit-toroq. B'dan il-mod, Maduro żamm il-poter, u kkonsolida dak li l-midja internazzjonali, il-politiċi u l-organizzazzjonijiet madwar id-dinja sejħu dittatorjat.<ref>{{Ċita web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2024/07/29/resumen-noticas-elecciones-presidenciales-en-venezuela-de-2024-29-jul-orix/|titlu=Resumen y resultados de las elecciones en Venezuela 2024 del 28 y el 29 de julio de 2024|kunjom=Amaya|isem=Sol|data=2024-07-29|lingwa=es|data-aċċess=2026-05-06}}</ref> Fis-sigħat bikrin tat-3 ta' Jannar 2026, il-President tal-Istati Uniti Donald Trump ħabbar li l-President Nicolás Maduro u martu Cilia Flores kienu ġew arrestati u mkeċċija mill-pajjiż wara attakk imwettaq mill-Istati Uniti. Dakinhar stess, il-Qorti Suprema tal-Ġustizzja ordnat lil Delcy Rodríguez biex tassumi l-presidenza tar-Repubblika bħala president aġent.<ref>{{Ċita web|url=https://www.clarin.com/mundo/delcy-rodriguez-figura-clave-linea-sucesion-maduro_0_aRVxDvHTyN.html|titlu=Proclaman a Delcy Rodríguez como presidenta de Venezuela tras la detención de Maduro|kunjom=Clarín|isem=Redacción|data=2026-01-03|sit=Clarín|lingwa=es|data-aċċess=2026-05-06}}</ref> [[File:M 7.2 - 24 km ENE of San Felipe, Venezuela.png|thumb|left|L-ewwel terremot (7.2)]] [[File:M 7.5 - 17 km W of Catia La Mar, Venezuela.png|thumb|L-sekond terremot (7.5)]] [[File:Sismos Venezuela Earthquake Venezuela.jpg|thumb|Infrastruttura bil-ħsara f'Caracas]] Fl-24 ta' Ġunju 2026, seħħ terremot doppju b'epiċentri fl-istat ta' Yaracuy. L-ewwel terremot laqat fis-18:04:33 ħin lokali (22:04:33 UTC), 23 kilometru mill-belt ta' San Felipe, Yaracuy, f'fond ta' 20.3 kilometri u b'kobor ta' 7.2 fuq l-iskala tal-kobor tal-mument (Mw). It-tieni terremot, b'kobor ta' 7.5 Mw, seħħ 39 sekonda wara, 28 kilometru fix-Xlokk ta' Yumare f'fond ta' 10 kilometri. Iż-żewġ avvenimenti kkawżaw qerda u devastazzjoni mifruxa. Dakinhar u fil-jiem ta' wara, ħarġu rapporti dwar nuqqas ta' riżorsi biex jiġu megħjuna individwi maqbuda, mobilizzazzjoni ċivili biex tassisti fl-isforzi ta' salvataġġ u l-akkoljenza tal-feruti, u serq imwettaq kemm minn ċivili kif ukoll minn persunal militari.<ref>{{Ċita web|url=https://www.cbc.ca/news/world/venezuela-earthquake-photos-9.7248503|titlu=Venezuela earthquake before-and-after photos show 'catastrophic' destruction}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.infobae.com/america/agencias/2026/06/25/saquean-comercios-en-zonas-de-la-costa-central-de-venezuela-afectadas-por-terremotos/|titlu=saquean-comercios-en-zonas-de-la-costa-central-de-venezuela-afectadas-por-terremotos}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.infobae.com/venezuela/2026/06/25/reportan-saqueos-en-comercios-destruidos-de-la-guaira-tras-los-terremotos-en-venezuela/|titlu=reportan-saqueos-en-comercios-destruidos-de-la-guaira-tras-los-terremotos-en-venezuela}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.infobae.com/venezuela/2026/06/26/que-se-sabe-de-las-victimas-extranjeras-de-los-terremotos-en-venezuela/|titlu=que-se-sabe-de-las-victimas-extranjeras-de-los-terremotos-en-venezuela}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dw.com/es/devastadores-sismos-en-venezuela/a-77727808|titlu=Devastadores sismos en Venezuela}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dw.com/es/en-mapas-y-fotos-las-zonas-m%C3%A1s-afectadas-por-los-terremotos-en-venezuela/a-77721622|titlu=Antes y después: áreas afectadas por los sismos en Venezuela}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dw.com/es/el-terremoto-que-venezuela-esperaba-pero-no-pudo-monitorear/a-77727996|titlu=El terremoto que Venezuela esperaba, pero no pudo monitorear}}</ref> <gallery> File:LCF-24- Ground Zero (9781949).jpg|Qerda f'La Guaira File:Costa Rican mission to the 2026 Venezuela earthquakes relief efforts (13).jpg|Timijiet ta' salvataġġ tal-Kosta Rika jgħinu lill-vittmi tat-terremot File:Depertment of State Urban Seach and Rescue Assist in Venezuela (9782036).jpg|Salvataġġi Amerikani jispezzjonaw bini mġarraf f'La Guaira File:Lateral de un edificio en Chacao tras los terremotos del 24 de Junio de 2026.jpg|Veduta mill-ġenb ta' bini f'Chacao (Caracas) affettwat mit-terremot File:Edificio Antiguo CUAM (Jun 2026).jpg|Struttura antika tal-Kulleġġ Universitarju tal-Amministrazzjoni u l-Kummerċjalizzazzjoni ġarrbet ħsara mit-terremot. File:Incendios en La Guaira por terremotos.png|Nirien li dehru minn ħelikopter f'La Guaira minħabba t-terremot. File:Catedral de Valencia, Venezuela (Jul 2026) 01.jpg|Ħsara lill-Katidral ta' Valencia, f'Carabobo. File:LCF-24- Ground Zero (9781952).jpg|Ċittadin iżomm il-bandiera Venezwelana wara nar ikkawżat mit-terremot. File:LCF-24- Disaster Assistance Coordination and Insert of USAR (9781827).jpg|Ħsara materjali li tidher mill-ajru. File:LCF-24- MRF Search & Rescue Efforts in Venezuela (9781661).jpg|Bini meqrud f'La Guaira. File:Rescatistas en Altamira.png|Timijiet ta' salvataġġ qed ifittxu superstiti fil-bini Olimpo f'Altamira. File:Equipos de rescate buscan sobrevivientes entre los escombros tras los terremotos en Venezuela (01).png|Ħaddiema jiġbru l-fdalijiet barra ħanut tal-ħwejjeġ. File:Department of State Urban Seach and Rescue Assist in Venezuela (9782041).jpg|Persunal Amerikan mit-tim tat-tiftix u s-salvataġġ urban ta' Miami-Dade jistħarreġ iż-żona tad-diżastru f'La Guaira. File:Equipos de rescate buscan sobrevivientes entre los escombros tras los terremotos en Venezuela (01).png|Ħaddiema jiġbru l-fdalijiet barra ħanut tal-ħwejjeġ. File:Danos em El Paraíso, Av. Fuentes - 2026-06-26.png|Bini mġarraf f'Caracas File:LCF-24- MRF Search & Rescue Efforts in Venezuela (9781661).jpg|Timijiet ta' salvataġġ Venezwelani f’bini meqrud f’La Guaira File:LCF-24- Disaster Assitance to the People of Venezuela (9777144).jpg|Il-Ġener tal-USMC Kevin Jarrard jistħarreġ il-ħsara fl-Ajruport Simón Bolívar f'Maiquetía, La Guaira File:LCF-24- Ground Zero (9781959).jpg|Ċittadini Venezwelani jfittxu fost il-fdalijiet tal-bini meqrud f’La Guaira File:LCF-24- MRF Search & Rescue Efforts in Venezuela (9781671).jpg|Il-persunal tal-USMC u ċittadini Venezwelani jwettqu operazzjonijiet ta' tiftix u salvataġġ f’bini li waqa’ f’La Guaira </gallery> == Ġeografija == [[File:Pico El Leon.jpg|thumb|left|Sierra Nevada de Mérida]] [[File:Venezuela Topography.png|thumb|Mappa Topògrafika tal-Venezwela]] [[File:Paramos de la culatas.jpg|thumb|left|Paramo de la Culata, Sierra Nevada de Mérida]] [[File:Venezuela relief location map.jpg|thumb|Mappa Topògrafika tal-Venezwela]] [[File:Serranía del Interior.JPG|thumb|left|Tributarju żgħir tax-Xmara San Juan (min-naħa tiegħu, tributarju tax-Xmara Guárico), li jappartjeni għall-baċin Orinoco, joħroġ mill-inklinazzjoni tan-Nofsinhar tas-Serranía del Interior.]] Il-Venezwela tinsab fit-tramuntana tal-Amerika t'Isfel; Ġeoloġikament, it-territorju kontinentali tiegħu jistrieħ fuq il-pjanċa tal-Amerika t'Isfel. Għandha erja totali ta' 916,445 km² (353,841 sq mi) u żona territorjali ta' 882,050 km² (340,560 sq mi), li jagħmlu l-Venezwela t-33 l-akbar pajjiż fid-dinja. It-territorju li jikkontrolla jinsab bejn latitudnijiet 0° u 16°N u lonġitudnijiet 59° u 74°W. Il-pajjiż, li huwa għamla ta' trijangolu, għandu kosta ta' 2,800 km (1,700 mi) fit-tramuntana, li tinkludi bosta gżejjer fil-Karibew u tmiss lejn il-Grigal mal-Oċean Atlantiku tat-Tramuntana. Il-biċċa l-kbira tal-osservaturi jiddeskrivu l-Venezwela f'termini ta' erba' reġjuni topografiċi definiti pjuttost tajjeb: l-artijiet baxxi ta' Maracaibo fil-majjistral, il-muntanji tat-tramuntana li jestendu f'ark wiesa' tal-lvant-punent mill-fruntiera mal-Kolombja tul il-kosta tat-Tramuntana tal-Karibew, il-pjanuri wesgħin fil- ċentrali tal-Venezwela u l-għoljiet tal-Gujana fix-Xlokk. Il-Muntanji tat-Tramuntana huma l-estensjonijiet estremi tal-Grigal tal-firxa tal-muntanji tal-Andes tal-Amerika t'Isfel. Pico Bolívar, l-ogħla punt fil-pajjiż f'4,979 m (16,335 pied), jinsab f'dan ir-reġjun. Fin-Nofsinhar, l-Artijiet Għolja tal-Guiana mqassma fihom it-truf tat-Tramuntana tal-Baċin tal-Amażonja u l-Angel Falls, l-ogħla kaskata tad-dinja, kif ukoll tepuis, muntanji kbar f'forma ta 'mejda. Iċ-ċentru tal-pajjiż huwa kkaratterizzat mill-llanos, li huma pjanuri estensivi li jestendu mill-fruntiera mal-[[Kolombja]] fil-punent estrem sad-delta tax-Xmara Orinoco fil-lvant. L-Orinoco, bil-ħamrija alluvjali rikka tiegħu, jgħaqqad l-akbar u l-aktar sistema importanti tax-xmajjar fil-pajjiż; Joriġina f'wieħed mill-akbar baċiri idrografiċi fl-Amerika Latina. Il-Caroní u l-Apure huma xmajjar importanti oħra. [[File:GolfodeCariaco.jpg|thumb|left|Golf tal-Cariaco (Golfo de Cariaco)]] [[File:Guanaguanare.JPG|thumb|Cayo de Agua, Arċipelagu Los Roques, Baħar Karibew]] Il-Venezwela tmiss mal-Kolombja lejn il-punent, il-Gujana lejn il-lvant, u l-Brażil fin-nofsinhar. Ħdejn il-kosta tal-Venezwela hemm gżejjer tal-Karibew bħal Trinidad u Tobago, Grenada, Curaçao, Aruba u l-Antilles Leeward. Il-Venezwela għandha tilwim territorjali mal-Gujana, li qabel kienet ir-Renju Unit, fil-biċċa l-kbira relatati maż-żona Essequibo u mal-Kolombja fuq il-Golf tal-Venezwela. Fl-1895, wara snin ta' tentattivi diplomatiċi biex tissolva t-tilwima tal-fruntiera, faqqgħet it-tilwima tal-fruntiera tax-Xmara Essequibo. Din ġiet sottomessa lil kummissjoni "newtrali" (magħmula minn rappreżentanti Brittaniċi, Amerikani u Russi u mingħajr rappreżentant dirett tal-Venezwela), li fl-1899 iddeċidiet l-aktar kontra t-talba tal-Venezwela. L-ogħla punt: Pico Bolívar 4,978 m. L-aktar punt baxx: Baħar Karibew 0 m. Elevazzjoni medja: 450 m.<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> === Klima === Il-Venezwela tinsab kompletament fit-tropiċi 'l fuq mill-ekwatur sa madwar 12° N. Il-klima tagħha tvarja minn pjanuri umda ta' elevazzjoni baxxa, fejn it-temperaturi medji annwali jilħqu 35 °C (95.0 °F), għal artijiet glaċjali u għolja (paramos) b'medja temperatura annwali ta '8 °C (46.4 °F). Il-preċipitazzjoni annwali tvarja minn 430 mm (16.9 pulzieri) fil-partijiet semi-aridi tal-majjistral għal aktar minn 1,000 mm (39.4 pulzieri) fid-Delta tal-Orinoco fil-lvant imbiegħed u l-foresti tropikali tal-Amażonja fin-nofsinhar. Il-livell ta 'preċipitazzjoni huwa aktar baxx fil-perjodu minn Awwissu sa April. Dawn il-perjodi huma magħrufa bħala staġuni sħun-imxarrab u kiesaħ-xott. Karatteristika oħra tal-klima hija din il-varjazzjoni fil-pajjiż kollu minħabba l-eżistenza ta' firxa ta' muntanji msejħa “Coast Range” li taqsam il-pajjiż mil-lvant għall-punent. Il-maġġoranza tal-popolazzjoni tgħix f'dawn il-muntanji. [[File:Venezuela Köppen.png|thumb|Mappa tal-Venezwela mill-klassifikazzjoni tal-klima Köppen]] Il-pajjiż huwa maqsum f'erba' żoni ta' temperatura orizzontali bbażati primarjament fuq l-elevazzjoni, bi klimi tropikali, niexfa, moderati bi xtiewi niexfa, u polari (tundra alpina), fost oħrajn. Fiż-żona tropikali, taħt it-800 m (2,625 pied), it-temperaturi huma sħan, b'medji annwali jvarjaw bejn 26 u 28 °C (78.8 u 82.4 °F). Iż-żona moderata tvarja minn 800 sa 2,000 m (2,625 sa 6,562 pied) b'medji ta' 12 sa 25 °C (53.6 sa 77.0 °F); Ħafna mill-ibliet tal-Venezwela, inkluża l-kapitali, jinsabu f’dan ir-reġjun. Kundizzjonijiet aktar kesħin b'temperaturi ta' 9 sa 11 °C (48.2 sa 51.8 °F) jinstabu fiż-żona kiesħa bejn 2,000 u 3,000 m (6,562 u 9,843 pied), speċjalment fl-Andes tal-Venezwela, fejn mergħat u għelieqi tas-silġ Temperaturi permanenti b'medji annwali taħt it-8 °C (46 °F) ikopru artijiet 'il fuq minn 3,000 metru (9,843 pied) fil-paramos. L-ogħla temperatura rreġistrata kienet 42 °C (108 °F) f'Machiques, u l-inqas temperatura rreġistrata kienet -11 °C (12 °F), irrappurtata minn altitudni għolja diżabitata fil-Páramo de Piedras Blancas (l-istat ta' Mérida). Il-klima tal-Venezwela hija tropikali; sħuna u umda; aktar moderata fl-artijiet għoljin.<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> === Użu tal-Art<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> === Art agrikola: 24.4% (est. 2022) Art li tinħarat: 2.9% (est. 2022) Uċuħ tar-raba' permanenti: 0.8% (est. 2022) Mergħa permanenti: 20.6% (est. 2022) Foresti: 52.3% (est. 2022) Oħrajn: 23.3% (est. 2022) 10,550 kilometru kwadru (2012) === Bijodiversità u konservazzjoni === [[File:Curacao-Icterus-Icterus-2013.JPG|thumb|L-annimal nazzjonali tal-Venezwela huwa t-turpial tal-Venezwela.]] Il-Venezwela tinsab fi ħdan l-isfera Neotropikali; Porzjonijiet kbar tal-pajjiż kienu oriġinarjament koperti minn foresti tal-weraq wiesgħa niedja. Wieħed minn 17-il pajjiż megadiversi, il-ħabitats tal-Venezwela jvarjaw mill-Muntanji tal-Andes fil-punent sal-foresti tropikali tal-Baċir tal-Amażonja fin-nofsinhar, sa pjanuri estensivi u l-kosta tal-Karibew fiċ-ċentru u d-delta tax-xmara Orinoco fil-Lvant. Dawn jinkludu shrublands xeric fil-majjistral imbiegħed u foresti tal-mangrovja kostali fil-grigal. Il-foresti sħab tagħha u l-foresti tropikali tal-artijiet baxxi huma partikolarment sinjuri. L-annimali tal-Venezwela huma diversi u jinkludu l-lamantini, it-tlett sabaq, il-bnadi b'żewġ sieba, id-delfini tax-Xmara Amazon, u l-kukkudrilli Orinoco, li ġew irrappurtati li jilħqu sa 6.6 m (22 pied) fit-tul. Il-Venezwela hija dar għal total ta' 1,417 speċi ta' għasafar, li 48 minnhom huma endemiċi. Għasafar importanti jinkludu ibises, ospreys, kingfishers, u t-turpial isfar-oranġjo tal-Venezwela, l-għasfur nazzjonali. Mammiferi notevoli jinkludu l-anteater ġgant, il-ġaguar, u l-capybara, l-akbar gerriema tad-dinja. Aktar minn nofs l-ispeċi tal-għasafar u l-mammiferi tal-Venezwela jinsabu fil-foresti tal-Amażonja fin-nofsinhar tal-Orinoco. Fil-każ tal-fungi, RWG Dennis ipprovda kont li ġie diġitizzat u r-rekords saru disponibbli onlajn bħala parti mid-database Cybertruffle Robigalia. Dik id-database tinkludi kważi 3,900 speċi fungali rreġistrati fil-Venezwela, iżda hija' l bogħod milli tkun kompluta, u n-numru totali attwali ta' speċi fungali diġà magħrufa fil-Venezwela huwa probabbilment ogħla, minħabba l-istima ġeneralment aċċettata li s'issa Skopri biss madwar 7% tal-faqqiegħ kollu fid-dinja. [[File:Shakira posando.JPG|thumb|Kukkudrill f'Hato El Cedral fl-stat Apure]] Fost il-pjanti tal-Veneżwela, aktar minn 25,000 speċi ta 'orkidej jinstabu fil-foresta sħaba tal-pajjiż u l-ekosistemi tal-foresti tal-artijiet baxxi. Dawn jinkludu l-orkidea Mayflower (Cattleya mossiae), il-fjura nazzjonali. Is-siġra nazzjonali tal-Venezwela hija l-araguaney. L-uċuħ tat-tepuis jappoġġjaw ukoll diversi pjanti karnivori, inkluża l-pjanta tal-pitcher tal-swamp, Heliamphora, u l-bromeliad insettivori, Brocchinia reducta. Il-Venezwela hija fost l-20 pajjiż bl-ogħla endemiżmu. Fost l-annimali tagħha, 23% tal-ispeċijiet tar-rettili u 50% tal-ispeċijiet ta' anfibji, inkluż iż-żrinġ tat-Trinidad poison dart, huma endemiċi. Għalkemm l-informazzjoni disponibbli għadha żgħira ħafna, sar l-ewwel sforz biex jiġi stmat in-numru ta’ speċi fungali endemiċi għall-Venezwela: 1334 speċi fungali ġew identifikati b'mod tentattiv bħala possibbilment endemiċi. Madwar 38% tal-aktar minn 21,000 speċi ta' pjanti magħrufa mill-Veneżwela huma uniċi għall-pajjiż. Il-Veneżwela hija waħda mill-10 pajjiżi bl-akbar bijodiversità fuq il-pjaneta, madankollu hija waħda mill-mexxejja fid-deforestazzjoni minħabba fatturi ekonomiċi u politiċi. Kull sena, madwar 287,600 ettaru ta 'foresti jinqerdu b'mod permanenti, u żoni oħra huma degradati mill-minjieri, it-tħaffir taż-żejt u l-qtugħ tas-siġar. Bejn l-1990 u l-2005, il-Venezwela tilfet uffiċjalment 8.3% tal-kopertura tal-foresti tagħha, li hija madwar 4.3 miljun ettaru. Bi tweġiba, ġew implimentati protezzjonijiet federali għall-ħabitat kritiku; Pereżempju, bejn 20% u 33% tal-artijiet tal-foresti huma protetti. Il-Venezwela kellha punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti fl-2019 ta' 8.78/10, u kklassifikaha fid-19-il post globalment fost 172 pajjiż. Ir-riżerva tal-bijosfera tal-pajjiż hija parti min-Netwerk Dinji tar-Riżervi tal-Biosfera; ħames artijiet mistagħdra huma reġistrati taħt il-Konvenzjoni Ramsar. Fl-2003, 70% tal-art tal-pajjiż kienet taħt ġestjoni ta' konservazzjoni f'aktar minn 200 żona protetta, inklużi 43 park nazzjonali. It-43 park nazzjonali tal-Venezwela jinkludu l-Park Nazzjonali ta' Canaima, il-Park Nazzjonali ta' Morrocoy, u l-Park Nazzjonali ta' Mochima. Fit-tarf tan-nofsinhar hemm riserva għat-tribujiet Yanomami tal-pajjiż. Li tkopri 32,000 mil kwadru (82,880 kilometru kwadru), iż-żona hija off-limiti għall-bdiewa, minaturi, u s-settlers kollha mhux Yanomami. Il-Venezwela kienet waħda mill-ftit pajjiżi li ma ppreżentawx INDC fil-COP21. Ħafna ekosistemi terrestri huma kkunsidrati fil-periklu, speċjalment il-foresta niexfa fir-reġjuni tat-Tramuntana tal-pajjiż u s-sikek tal-qroll fuq il-kosta tal-Karibew. Fil-Venezwela hemm 105 żona protetta, li jkopru madwar 26% tal-wiċċ kontinentali, tal-baħar u tal-gżejjer tal-pajjiż. === Idrografija === [[File:LakeVal.jpg|thumb|Il-Lag ta' Valencia, darba mfaħħar minn Alexander von Humboldt għas-sbuħija tiegħu, huwa mniġġes bil-kbir minħabba għadd ta' sistemi tad-drenaġġ li jarmu l-iskart.]] [[File:Río Apure 2.jpg|thumb|left|Xatt il-lemin tax-Xmara Apure, ħdejn il-belt ta' El Samán, l-Istat ta' Apure, Venezwela.]] Il-pajjiż huwa magħmul minn tliet baċiri idrografiċi: il-Baħar Karibew, l-Oċean Atlantiku u l-Lag ta' Valencia, li jifforma baċin endorreiku. Il-biċċa l-kbira tal-ilmijiet tax-xmara tal-Venezwela jbattu tul ix-xaqliba tal-Atlantiku. L-akbar baċin f’din iż-żona huwa l-baċin estensiv tal-Orinoco (2,101 km<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref>, kondiviż mal-Kolombja) li l-erja tal-wiċċ tiegħu, qrib il-miljun km 2, hija akbar minn dik tal-Venezwela kollha, għalkemm għandu preżenza ta' 65% fil-pajjiż. Id-daqs ta' dan il-baċir – simili għal dak tad-Danubju – jagħmilha t-tielet l-akbar fl-Amerika t'Isfel, u jagħti lok għal fluss ta' madwar 33,000 m 3 /s, li jagħmel l-Orinoko it-tielet l-akbar fid-dinja, u wkoll wieħed minn l-aktar siewja mil-lat tar-riżorsi naturali rinnovabbli. Ix-xmara jew fergħa Casiquiare hija unika fid-dinja, peress li hija derivazzjoni naturali tal-Orinoco li, wara madwar 500 km fit-tul, tgħaqqadha max-Xmara Negro (2,250 km<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref>, kondiviż mal-Kolombja u l-Brażil), li min-naħa tagħha hija tributarja tal-Amażonja. [[File:Erosión en El Samán del Apure.jpg|thumb|left|Erożjoni fuq ix-xellug tax-Xmara Apure, quddiem il-belt ta' El Samán.]] [[File:Coro con el Mar Caribe de Fondo.JPG|thumb|Il-ġibjun ta' El Isiro huwa wieħed mill-ġibjuni ewlenin tal-ilma ħelu ta' Falcón.]] [[File:Aguas violetas en el parque metropolitano laguna guaranao.jpg|thumb|left|Park metropolitan Laguna de Guaranao (Parque metropolitano Laguna de Guaranao), Falcón]] [[File:Puente del Rio Chama El Vigia.jpg|thumb|Bridge Over the Xmara Chama (Río Chama), huwa parti mill-awtostrada ewlenija li tgħaqqad dan ir-Reġjun maċ-ċentru tal-pajjiż.]] [[File:Rio Chama.JPG|thumb|left|Xmara Chama fil-livell ta' La Mucuy Park, Tabay, Mérida.]] [[File:Paragliding Mérida.jpg|thumb|Veduta tas-sodda tax-Xmara Chama li taqsam il-Muniċipalità ta' Sucre tal-istat ta' Mérida.]] [[File:Catatumbolightning.jpg|thumb|Ix-xmara tgħaddi mill-muniċipalità ta' Catatumbo, Zulia]] L-Orinoco jirċievi direttament jew indirettament xmajjar bħall-Ventuari, il-Caura, il-Caroní, il-Meta, l-Arauca, l-Apure u ħafna oħrajn. Xmajjar oħra tal-Venezwela li joħorġu fl-Atlantiku huma l-ilmijiet tal-baċiri ta' San Juan u Cuyuní. Fl-aħħarnett, hemm ix-Xmara Amazon, li tirċievi l-Guainía, in-Negru u oħrajn. Baċiri oħra huma l-Golf ta' Paria u x-Xmara Essequibo. It-tieni baċin idrografiku l-aktar importanti huwa dak tal-Baħar Karibew. Ix-xmajjar f’dan ir-reġjun huma ġeneralment qosra u għandhom fluss baxx u irregolari, b'xi eċċezzjonijiet bħall-Catatumbo, li joriġina fil-Kolombja u jbattal fil-baċin tal-Lag Maracaibo. Fost ix-xmajjar li jilħqu l-baċin tal-Lag Maracaibo hemm il-Chama, l-Escalante, il-Catatumbo, u l-kontribuzzjonijiet mill-baċini iżgħar tax-xmajjar Tocuyo, Yaracuy, Neverí u Manzanares. Minimu jgħaddi fil-baċin tal-Lag ta' Valencia. Mit-tul totali tax-xmajjar, total ta' 5400 km huma navigabbli. Xmajjar oħra ta' min isemmi huma l-Apure, Arauca, Caura, Meta, Barima, Portuguesa, Ventuari u Zulia, fost oħrajn. Il-lagi ewlenin fil-pajjiż huma Maracaibo - l-akbar fl-Amerika t'Isfel - miftuħa għall-baħar permezz tal-kanal naturali, iżda b'ilma ħelu, u Valencia bis-sistema endorheic tagħha. Korpi ta 'ilma notevoli oħra huma l-ġibjun Guri, il-laguna Altagracia, il-ġibjun Camatagua u l-laguna Mucubají fl-Andes. [[File:A day of fishing aground.jpg|thumb|left|Chacachacare, Margarita, Nueva Esparta]] [[File:El Guamache Bay, Margarita island.jpg|thumb|Bajja ta' Guamache (Bahía de Guamache), Gżira Margarita, Nueva Esparta, Venezwela]] [[File:Playa Puerto Cruz.JPG|thumb|left|Bajja fil-Gżira Margarita, Nueva Esparta, imsejħa Playa Puerto Cruz.]] [[File:Cerro Wichuj(Cara de Indio) (12111191594).jpg|thumb|Il-foresti tropikali tal-Amażonja u x-xmara Autana, l-stat tal-Amazonas]] ==== Lagi ==== Il-lag ewlieni tal-ilma mielaħ huwa l-Lag Maracaibo - 13,010 kilometru kwadru.<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref><gallery> File:Lake Valencia, Venezuela.jpg|Ritratt bis-satellita tal-Lag Tacarigua (Lag Valencia) meħud minn astronawta tan-NASA File:Panorama lagodeValencia.JPG|Veduta tal-lag ta' Valencia File:Lake maracaibo.JPG|Il-Lag Maracaibo huwa lag kostali ta' l-ilma ħelu li jinsab fl-iktar parti tal-punent tal-Venezwela, bejn l-istati ta' Zulia, Trujillo u Mérida. File:Lago de Maracaibo..JPG|Il-Lag Maracaibo huwa lag kostali ta' l-ilma ħelu li jinsab fl-iktar parti tal-punent tal-Venezwela, bejn l-istati ta' Zulia, Trujillo u Mérida. File:Maracaibo MODIS 2004jun26.jpg|Il-Lag Maracaibo huwa lag kostali ta' l-ilma ħelu li jinsab fl-iktar parti tal-punent tal-Venezwela, bejn l-istati ta' Zulia, Trujillo u Mérida. File:General Rafael Urdaneta Bridge view from the lake to Cabimas side.jpg|Veduta tal-Pont Ġenerali Rafael Urdaneta, Fuq il-Lag Maracaibo. File:LA LAGUNA VICTORIA.JPG|Laguna Victoria, fl-Mérida File:Tacarigua Lagoon, Miranda State, Venezuela.JPG|Il-laguna Tacarigua hija laguna kostali li tinsab fl-Miranda File:Yapascua Carabobo 07-07-2019.jpg|Il-laguna Yapascua fl-Miranda </gallery> [[File:SaltoAngel1.jpg|thumb|left|Angel Falls ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]: Salto Ángel, Pemón: Kerepakupai vená li tfisser "waqgħa mill-aktar post fonda"), imsejħa wkoll id-dinja mitlufa, hija l-ogħla kaskata fid-dinja, b'għoli ta' 979 m (807 m) ta' waqgħa mingħajr interruzzjoni), li joriġinaw fl-Auyantepuy. Hija tinsab fil-park nazzjonali Canaima, stat Bolívar]] [[File:PicoBolivar2.jpg|thumb|Bolívar Peak (Pico Bolívar) hija l-ogħla karatteristika ġeografika fil-Venezwela, b'altitudni ta' 5007 m 'il fuq mil-livell tal-baħar. n. m. Hija parti minn sett ta 'qċaċet li jinsabu fis-Sierra Nevada, fi ħdan il-park nazzjonali omonimu fil-firxa tal-muntanji ta' Mérida (l-Istat ta 'Mérida), filwaqt li l-iktar punt baxx tal-Venezwela jinsab fil-Baħar Karibew.]] [[File:Paramos de la culatas.jpg|thumb|left|Páramo de La Culata, Sierra Névada, Mérida]] [[File:Pico El Leon.jpg|thumb|Pico El León, Sierra Névada, Mérida]] === Eżenzjoni === [[File:Vistas desade el Cerro Galicia.JPG|thumb|left|Eżenzjoni tal-firxa tal-muntanji Falcón osservata mill-għoljiet tal-Galicia.]] [[File:Flores para la Nieve.JPG|thumb|Pico Bolívar, l-ogħla muntanja fil-Venezwela, fis-Sierra Nevada de Mérida]] [[File:CAYO SOMBRERO PARQUE NACIONAL MORROCOY FALCON 02.JPG|thumb|left|Cayo Sombrero, il-Park Nazzjonali ta' Morrocoy, Falcón.]] Il-pajsaġġ naturali tal-Venezwela huwa l-prodott tal-interazzjoni tal-pjanċi tettoniċi li mill-Paleozoic ikkontribwew għad-dehra attwali tiegħu. Seba' unitajiet fiżiċi-naturali ġew immudellati fuq l-istrutturi ffurmati, differenzjati fl-eżenzjoni u r-riżorsi naturali tagħhom. L-eżenzjoni tal-Venezwela għandha l-karatteristiċi li ġejjin: kosta b'diversi peniżoli u gżejjer, widien tal-firxa tal-muntanji tal-Andes (tramuntana u majjistral), Lake Maracaibo (bejn il-ktajjen, fuq il-kosta); delta tax-Xmara Orinoco, reġjun ta' penillanuras u plateaus (tepuis, fil-Lvant tal-Orinoco) li flimkien jiffurmaw il-massif Guayanas (plateaus, Xlokk tal-pajjiż).<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> L-eqdem formazzjonijiet tal-blat fl-Amerika t'Isfel jinstabu fil-kantina kumplessa tal-għoljiet tal-Gujana u fil-linja kristallina tal-meded marittimi u muntanjużi tal-Venezwela. Il-parti tal-Venezwela tal-Altiplano tal-Gujana tikkonsisti fi blokk granitiku kbir ta' gneiss u blat kristallin ieħor mill-Arkean, b'saffi sottostanti ta' ġebel ramli u tafal tax-shale. Il-qalba tal-granit u l-firxa tal-muntanji hija, fil-biċċa l-kbira, akkumpanjata minn saffi sedimentarji tal-Kretaċeju, mitwija fi struttura antiklinali. Fost dawn is-sistemi orografiċi hemm pjanuri miksija b’saffi Terzjarji u Kwaternarji ta' żrar, ramel u marl tafal. Id-dipressjoni fiha laguni u lagi, fosthom Maracaibo, u tippreżenta, fil-wiċċ, depożiti alluvjali mill-Kwaternarju. * Medda tal-Muntanji Kostali (Cordillera de las Montañas Costeras) Magħruf ukoll bħala l-Medda tal-Muntanji Kostali, testendi tul il-kosta tat-tramuntana tal-Venezwela. Dan ir-reġjun huwa magħruf għall-foresti tropikali lush tiegħu, veduti kostali tal-isturdament u varjetà rikka ta' flora u fawna. Depressjonijiet intermontani, jew widien, bejn il-meded tal-muntanji ħafna drabi huma dar għal art agrikola fertili u komunitajiet vibranti. Dawn il-widien joffru kuntrast qawwi mal-muntanji imħatteb li jogħlew b'mod spettakolari mill-kosta. [[File:La vegetación más abundante señala el canal de los ríos.jpg|thumb|Los Llanos, stat ta' Apure]] * Lara-Falcón Highlands (Tierras Altas de Lara-Falcón) Jinsabu fil-majjistral tal-Venezwela, is-Sierra Lara-Falcón tippreżenta eżenzjoni definita minn plateaus u għoljiet irrumblati. Dawn l-artijiet għolja jipprovdu kuntrast sinifikanti mal-artijiet baxxi u ż-żoni kostali tal-madwar. L-eżenzjoni hija kkaratterizzata minn plateaus bil-mod inklinati li jappoġġjaw l-agrikoltura, inkluża l-kultivazzjoni tal-kafè u l-kawkaw. Il-klima semi-arida ta' dan ir-reġjun u l-pajsaġġi pittoreski tiegħu jagħmluha ċentru importanti agrikolu u turistiku. * Artijiet baxxi tal-Lag Maracaibo (Lago de Maracaibo) Hija tkopri l-baċin tal-Lag Maracaibo u l-pjanuri madwar il-Golf tal-Venezwela. Dan ir-reġjun joffri żewġ pjanuri distinti: dik tat-Tramuntana hija relattivament niexfa, filwaqt li dik tan-Nofsinhar hija umda u bit-tikek bis-swamps. L-eżenzjoni hawnhekk hija prinċipalment ikkaratterizzata minn art ċatta, bl-eċċezzjoni ta' xi żoni elevati ħdejn il-lag. Il-Lag Maracaibo innifsu jinsab f'dipressjoni, imdawwar b'artijiet b'ħafna żejt u żoni agrikoli produttivi. * L-Andes (Los Andes) L-Andes tal-Venezwela, parti mill-firxa tal-muntanji tal-Andes, joffru solliev sorprendenti b'qċaċet imponenti, widien fondi u baċiri fertili intermontani. Iddominati minn dawn il-meded ta' muntanji burly, inkluż l-ogħla quċċata tal-Venezwela, Bolívar Peak, il-pajsaġġi imħatteb u pittoresk tar-reġjun huma definiti mit-terren ta' altitudni għolja tiegħu. [[File:Playa Grande in Choroni.jpg|thumb|Medda tal-Muntanji Kostali fil-Venezwela]] [[File:Playa Manaure.jpg|thumb|left|Veduta tal-Bajja ta' Manaure, Komunità Cardón (Punt Fijo).]] L-eżenzjoni unika ta' din iż-żona għandha l-oriġini tagħha fl-Aħħar Età tas-Silġ, meta l-avvanz u l-irtirar tal-glaċieri skolpiw il-pajsaġġ, iffurmat mill-klima kiesħa ta' altitudni għolja. Dan il-wirt glaċjali ħalla impronta dejjiema, bil-glaċieri jaqtgħu widien fondi u jillustraw qċaċet miżgħuda, filwaqt li widien intramontani protetti joffru ħamrija fertili u mikroklima moderata, u joħolqu kundizzjonijiet ideali għall-agrikoltura u l-istabbiliment tal-bniedem. * Il-Pjanuri (Las Pianuras) Il-Llanos huma baċiri sedimentarji estensivi li huma kkaratterizzati minn eżenzjoni predominantement ċatta. Madankollu, il-Llanos tal-Lvant għandhom plateaus baxxi u d-depressjoni Unare, maħluqa mill-erożjoni tal-plateaux, li jżidu d-diversità mat-terren. Dan ir-reġjun huwa soġġett għal għargħar staġjonali, li jibdel il-pjanuri ċatti f'art mistagħdra vasta matul l-istaġun tax-xita. L-eżenzjoni hawn tinfluwenza l-ekosistemi uniċi tar-reġjun, li jinkludu mergħat estensivi u annimali selvaġġi abbundanti. [[File:Vuelo Santa Elena-Canaima (2004) 23.jpg|thumb|Reġjun naturali Guayana fil-Venezwela]] * Tarka tal-Gujana (Escudo Guayanés) It-Tarka tal-Gujana tippreżenta eżenzjoni varjata, iffurmata minn proċessi ġeoloġiċi fuq miljuni ta' snin. Dan ir-reġjun jinkludi peniżoli, firxiet ta' muntanji imħatteb, għoljiet, u t-tepuis emblematiċi, jew muntanji b'wiċċ ċatt. Tepuis jogħlew bħala plateaus iżolati u ċatti li jogħlew b'mod spettakolari fuq it-terren tal-madwar. Dan l-eżenzjoni unika tikkontribwixxi għall-bijodiversità notevoli u l-importanza xjentifika tar-reġjun. * Delta tal-Orinoco (Delta del orinoco) L-eżenzjoni tad-Delta tal-Orinoco hija kkaratterizzata minn sistema kumplessa ta' art u ilma. Huwa magħmul minn kanali numerużi, gżejjer u depożiti sedimentarji mobbli. Filwaqt li l-ħelsien jista' jidher relattivament uniformi, jaħbi ambjent dinamiku influwenzat minn għargħar staġjonali u depożizzjoni tas-sediment. Dan il-ħelsien tad-deltaiku kumpless jappoġġja ħajja akkwatika diversa u l-għajxien tal-komunitajiet indiġeni adattati għall-pajsaġġi tiegħu li dejjem jinbidlu. === Widien === [[File:Venezuela - Caracas - Mirador de Valle Arriba.jpg|thumb|Il Wied ta' Caracas]] [[File:Valle de Mifafí 2.jpg|thumb|left|Wied ta' Mifafí, Stat ta' Mérida]] [[File:Colonia Tovar, estado Aragua, Venezuela.jpg|thumb|left|Chalets fuq ix-xtut tat-traċċi tal-muntanji li jkopru u jippreċedu d-daħla għal Colonia Tovar, Tovar, Aragua]] Il-widien huma bla dubju l-aktar tip ta' pajsaġġ importanti fit-territorju tal-Venezwela, mhux minħabba l-estensjoni spazjali tagħhom, iżda minħabba li huma l-ambjent fejn huma kkonċentrati l-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni u l-attivitajiet ekonomiċi tal-pajjiż. Min-naħa l-oħra, hemm widien madwar kważi l-ispazju nazzjonali kollu, ħlief fil-baċini sedimentarji kbar tal-Llanos u d-dipressjoni tal-Lag Maracaibo, ħlief ukoll fil-penplains tal-Amażonja. Minħabba l-immudellar tagħhom, il-widien tat-territorju Venezwelan prinċipalment jappartjenu għal żewġ tipi: widien tat-tip tax-xmara u widien tat-tip glaċjali. Ħafna aktar frekwenti, tal-ewwel jiddominaw fil-biċċa l-kbira tal-aħħar, li huma ristretti għall-ogħla partijiet tal-Andes. Barra minn hekk, il-biċċa l-kbira tal-widien glaċjali huma fdalijiet ta' era ġeoloġika passata, li ntemmet madwar 10,000 sa 12,000 sena ilu. Il-widien Andini fondi u dojoq huma differenti ħafna mid-depressjonijiet wesgħin ta' Aragua u Carabobo, fil-Muntanji Kostali, jew mill-widien nestled fil-Mesas de Monagas. Dawn l-eżempji jindikaw li l-konfigurazzjoni tal-eżenzjoni lokali hija deċiżiva fl-identifikazzjoni ta' tipi reġjonali ta' widien. Bl-istess mod, minħabba l-klima sħuna tagħhom, il-widien Gujaniżi huma distinti mill-widien Andini moderati jew kesħin minħabba l-ambjent umdu tagħhom. It-tnejn huma, min-naħa tagħhom, differenti mid-depressjonijiet semi-aridi tal-istati Lara u Falcón. Il-widien Andini, essenzjalment agrikoli, popolati kmieni iżda llum jitilfu l-veloċità, ma jiffaċċjawx l-istess problemi ta' okkupazzjoni spazjali bħall-widien urbanizzati ħafna u industrijalizzati tas-sezzjoni ċentrali tal-Muntanji Kostali. Min-naħa l-oħra, il-widien tal-Gujana depopulati u prattikament verġni jikkostitwixxu kategorija oħra li tissejjaħ id-Dinja mitlufa. Il-widien Andini huma bla dubju l-aktar impressjonanti fit-territorju tal-Venezwela minħabba l-enerġija tar-rilievi li jagħlquhom, li l-qċaċet tagħhom ħafna drabi jiddominaw il-qiegħ tal-widien bi 3,000 sa 3,500 metru ta' altitudni relattiva. Huma wkoll l-aktar pittoresk f'termini ta' stil ta' ħabitat, forom ta' użu tal-art, produzzjoni artiġjanali u t-tradizzjonijiet kollha marbuta ma' dawn l-attivitajiet. === Deżerti === [[File:Medanos de Coro Falcon.jpg|thumb|Il-Park Nazzjonali ta' Médanos de Coro, il-Peniżola ta' Paraguaná, l-Stat ta' Falcón, il-Venezwela.]] Il-Venezwela għandha diversità kbira ta' pajsaġġi u klimi, inklużi żoni niexfa u niexfa. Id-deżert ewlieni tal-pajjiż jinsab fl-stat ta' Falcón ħdejn il-belt ta' Coro. Issa huwa park protett, il-Park Nazzjonali Médanos de Coro. Il-park huwa l-akbar tat-tip tiegħu fil-Venezwela, b'erja ta' 91 kilometru kwadru. Il-pajsaġġ huwa bit-tikek bil-kakti u pjanti xerofiti oħra li jistgħu jgħixu f'kundizzjonijiet mingħajr umdità ħdejn id-deżert. Il-fawna tad-deżert hija magħmula prinċipalment minn gremxul, igwani u rettili oħra. Għalkemm inqas komuni, id-deżert huwa dar għal xi volpijiet, anteaters ġganti u fniek. Hemm ukoll xi popolazzjonijiet ta' għasafar indiġeni, bħall-isparra, l-għasafar tropikali, il-ħamiema skuża, u s-summien bil-kbir. Żoni oħra tad-deżert tal-pajjiż jinkludu parti mid-Deżert tal-Guajira fil-Muniċipalità ta' Guajira fit-Tramuntana tal-Stat ta' Zulia u li qed tiffaċċja l-Golf tal-Venezwela, il-Médanos ta' Capanaparo fil-Park Nazzjonali ta' Santos Luzardo fl-Stat ta' Apure, il-Médanos tal-Gżira ta' Zapara fl-Stat ta' Zulia, l-hekk imsejħa Hundición de Yay fil-Muniċipalità ta' Andrés Eloy Blanco tal-Stat ta' Lara, u l-Formazzjoni Urumaco wkoll fl-Stat ta' Falcón. == Xjenza u teknoloġija == Il-Venezwela kellha diversi xjentisti li kkontribwew b'mod sinifikanti għax-xjenzi naturali u mediċi, kif ukoll għall-avvanz teknoloġiku. L-ewwel vaċċin li jfejjaq il-lebbra u l-leishmaniasis ġie żviluppat minn Jacinto Convit, filwaqt li Baruj Benacerraf wettaq dimostrazzjonijiet dwar ir-risponsi immuni għall-antiġeni u l-varjazzjoni tagħhom f'kull persuna, li qalgħulu l-Premju Nobel fil-Fiżjoloġija jew il-Mediċina fl-1980. Fil-qasam tat-teknoloġija , Humberto Fernández Morán ikkontribwixxa għall-iżvilupp tal-mikroskopju elettroniku u l-iskalpell tad-djamanti, l-aħħar ta 'l-invenzjoni tiegħu stess, li kien l-ewwel li introduċa l-kunċett ta' cryoultramicrotomy. Storikament, l-ewwel vestiġju tat-teknoloġija magħmula mill-Venezwelani jinstab fl-iżvilupp tal-morsa Rincones, li ppermetta li partijiet jiġu rkuprati mill-bjar taż-żejt. L-attivitajiet teknoloġiċi fil-pajjiż se jiksbu impetu ġdid lejn nofs is-seklu 20 bil-ħolqien. ta' istituti ġodda mmirati lejn il-promozzjoni u l-professjonalizzazzjoni tal-attività xjentifika u teknoloġika fil-pajjiż.​ Istituzzjonijiet bħal dawn, bħall-Kunsill Nazzjonali għar-Riċerka Xjentifika u Teknoloġika (CONICIT) u l-Istitut Venezwelan tar-Riċerka Xjentifika, huma r-referenzi ewlenin f'dawn il-kwistjonijiet. Kollha huma marbuta mal-Ministeru tax-Xjenza u t-Teknoloġija. Min-naħa l-oħra, hemm l-Osservatorju Astronomiku Nazzjonali ta' Llano del Hato li, f'3600 m 'l fuq mil-livell tal-baħar. n. m., hija waħda mill-ogħla li jinsabu fid-dinja. == Demografija == Il-Venezwela hija fost l-aktar pajjiżi urbanizzati fl-Amerika Latina il-maġġoranza l-kbira tal-Veneżweli jgħixu fi bliet tat-Tramuntana, speċjalment fil-kapitali Caracas, li hija wkoll l-aktar belt popolata. Madwar 93% tal-popolazzjoni tgħix f'żoni urbani fit-tramuntana tal-pajjiż; 73% jgħixu inqas minn 100 kilometru mill-kosta. Għalkemm kważi nofs l-art tal-Venezwela tinsab fin-Nofsinhar tal-Orinoco, 5% biss tal-Veneżweli jgħixu hemmhekk. L-akbar u l-aktar belt importanti fin-nofsinhar tal-Orinoco hija Ciudad Guayana (Belt ta' Guayana), li hija s-sitt agglomerazzjoni urbana l-aktar popolata. Il-popolazzjoni tal-Venezwela fl-2011 qabżet it-28 miljun abitant, u kien stmat li se titla' għal 42 miljun sal-2050. Madankollu, il-kriżi soċjali, ekonomika u politika li esperjenza l-pajjiż matul l-għaxar snin tal-2010 ikkontribwiet għal kriżi enormi. eżodu tal-popolazzjoni tal-pajjiż, li jirriżulta fi tnaqqis sinifikanti fil-popolazzjoni tal-Venezwela, li sal-2020 reġgħet naqset għal 28.5 miljun ċittadin. Minkejja li għandha rata għolja ta' twelid, il-Venezwela fl-istess ħin għandha l-ogħla rata ta' emigrazzjoni fir-reġjun kollu. Fl-2009, kien stmat li aktar minn miljun Venezwelan kienu emigraw minn meta Hugo Chávez ħa l-poter L-emigrazzjoni fuq skala kbira għadha għaddejja u żdiedet matul il-presidenza ta' Nicolás Maduro, b'madwar 6.5 miljun mill-1999. Il-Venezwelani telqu mill-pajjiż. ==== Evoluzzjoni storika taċ-ċensimenti tal-popolazzjoni fil-Venezwela ==== * 1873: (7 ta' Novembru): 1,732,411 (Densità: 1.9 abitant/km²) * 1883: (27 ta' April) 2,005,139 (Densità: 2.2 abitant/km²) * 1891: (15 ta' Jannar) 2,221,572 (Densità: 2.5 abitant/km²) * 1920: (1 ta' Jannar) 2,479,525 (Densità: 2.8 abitant/km²) * 1926: (31 ta' Jannar) 2,814,131 (Densità: 3.1 abitant/km²) * 1936: (26 ta' Diċembru) 3,364,347 (Densità: 3.7 abitant/km²) * 1941: (7 ta' Diċembru) 3,850,771 (Densità: 4.3 abitant/km²) * 1950: (26 ta' Novembru) 5,034,838 (Densità: 5.6 abitant/km²) * 1961: (26 ta' Frar) 7,523,999 (Densità: 8.4 abitant/km²) * 1971: (2 ta' Novembru) 10,721,522 (Densità: 11.9 abitant/km²) * 1981: (20 ta' Ottubru) 14,516,735 (Densità: 16.2 abitant/km²) * 1990: (21 ta' Ottubru) 18,105,265 (Densità: 20.1 abitant/km²) * 2001: (22 ta' Ottubru) 23,054,210 (Densità: 25.5 abitant/km²) * 2011: (30 ta' Ottubru) 27,227,930 (Densità: 30.1 abitant/km²) === Bliet ewlenin === Il-popolazzjoni tal-Venezwela għandha t-tendenza li tikkonċentra l-aktar fiż-żoni kostali u muntanjużi, jew minħabba aċċess aktar faċli għall-portijiet, fil-każ tal-kosta; jew minħabba l-klima aktar moderata, fil-każ ta' żoni muntanjużi. L-aktar ċentru tal-popolazzjoni importanti barra ż-żona kostali/muntanji hija Ciudad Guayana, fil-konfluwenza tax-xmajjar Orinoco u Caroní, fil-Lvant tal-pajjiż. L-ibliet ewlenin tal-Venezwela huma elenkati hawn taħt f'termini ta' importanza, estensjoni u numru ta' abitanti. Id-dejta tal-popolazzjoni tappartjeni għall-aħħar Ċensiment tal-Popolazzjoni u tad-Djar tal-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika għall-2011. === Etnografija === [[Stampa:Boys in the river of Venezuela 2.jpg|thumb|Tfal mill-Gżira Margarita, l-istat ta' Nueva Esparta.]] Il-Veneżweli għandhom taħlita rikka ta' wirt li jinkludi tliet familji etniċi, dawn ikunu Ewropej, Amerinjani u Afrikani, li l-integrazzjoni tagħhom bdiet bit-twaqqif tal-Kolonja. Fil-bidu tas-seklu 20, wara s-sejba taż-żejt u perjodi ta' gwerra fl-Ewropa, il-Venezwela rċeviet immigrazzjoni tal-massa importanti ta' Ewropej l-aktar minn Spanja, Italja u Portugall, li fiha l-proċess ta' taħlit kompla importanti, u llum Illum il-maġġoranza tal-popolazzjoni għandha antenati jew oriġini mħallta. Bħala fatt importanti, ta' min jinnota li, mill-perjodu kolonjali sa tmiem it-Tieni Gwerra Dinjija, il-fluss ta' immigranti mill-Gżejjer Kanarji kien importanti ħafna, l-impatt kulturali tagħhom kien sinifikanti ħafna fl-iżvilupp tal-Ispanjol fl- il-gastronomija u d-drawwiet tiegħu. Skont studju ġenetiku tad-DNA awtosomali li sar fl-2008 mill-Università ta' Brażilja, il-kompożizzjoni tal-popolazzjoni tal-Venezwela hija: 60.60% tal-kontribuzzjoni Ewropea, 23% tal-kontribuzzjoni Amerindjana u 16.30% tal-kontribuzzjoni Afrikana. Skont iċ-Ċensiment Nazzjonali XIV tal-Popolazzjoni u d-Djar, meta n-nies ġew mistoqsija dwar l-oriġini etnika-razzjali tagħhom, bl-għażliet: "Iswed", "Afro-dixxendenti", "Kannella", "Abjad", Oħrajn; 49.9% tal-popolazzjoni qalu li kienu ‘morena’ (jiġifieri ta' ġilda skura), filwaqt li 42.2% identifikaw lilhom infushom bħala ‘abjad’. 2.8% qalu li huma 'suwed', u 0.7% 'Afro-dixxendenti', filwaqt li 2.7% iddikjaraw li jappartjenu għal grupp ta' oriġini Amerindja, u l-bqija (1.1%) semmew li kienu minn' razez oħra' (b'referenza għal razez oħra). etniċi).282 Fost dawk li għarfu lilhom infushom bħala Amerindjani, 58% qalu li kienu mill-grupp etniku Wayúu, 7% Warao, 5% Kariña, 4% Pemón, 3% Piaroa, 3% Jivi, 3% Añu, 3% Cumanagoto. , 2% Yukpa, 2% Chaima, 1% Yanomami u popli oħra 9%. ==== Kompożizzjoni razzjali u etnika (Sors: INE, Ċensiment tal-2011) ==== * Moreno: 49.9% * Abjad: 42.2% * Iswed: 2.8% * Indiġeni: 2.7% * Oħrajn: 1.1% * Afro-dixxendenti: 0.7% === Indiġeni === [[File:Alto orinoco5.jpg|thumb|Tfal tal-grupp etniku Yanomami fl-Amazonas.]] Huma grupp ta' minoranza li fl-2011 irrappreżentaw 2.7% tal-popolazzjoni totali tal-pajjiż, b'total ta' 1,511,329 ruħ etniku skont iċ-Ċensiment tal-Venezwela tal-2011, li minnhom gruppi żgħar li jinsabu fl-aktar partijiet iżolati u remoti tal-pajjiż iżommu l-kultura tagħhom intatt Il-poplu indiġenu f'kuntatt mal-bniedem belt abjad u mestizo għandhom ċertu assimilazzjoni, li jqiegħdu l-kultura tagħhom fil-periklu li tisparixxi minħabba l-influwenzi tal-pajjiżi ġirien. L-influwenza indiġena hija limitata għall-vokabularju ta' xi kliem – bħall-ismijiet tal-postijiet – u għall-gastronomija. === Emigrazzjoni === Il-kriżi tal-migrazzjoni tal-Venezwela, imsejħa wkoll l-eżodu tal-Venezwela, hija kriżi umanitarja minħabba ż-żieda fil-fluss migratorju mill-Venezwela li tmur lura għall-2016. Fl-2015, kien hemm 697,562 Venezwelan barra l-pajjiż, li jirrappreżentaw 2.3 % tal-popolazzjoni totali. Fl-2017 kien kważi 5.4% tal-popolazzjoni tal-pajjiż, madwar miljun 421 elf ruħ Fl-2018, 2.3 miljun Venezwelan huma barra minn pajjiżhom, madwar 7% tal-popolazzjoni hija l-pajjiż bl-akbar popolazzjoni immigranti ta' oriġini Venezwela id-dinja, li tgħodd fl-2019 b'1,626,000 persuna.296 F'Ġunju 2024, l-Aġenzija tan-NU għar-Refuġjati, li tiċċita dejta mill-pjattaforma R4V, tiddikjara li diġà hemm 7 .7 miljun Venezwelan li emigraw mill-pajjiż. === Komunitajiet barranin === [[File:ColoniaTovarMountains.jpg|thumb|Colonia Tovar hija belt mwaqqfa fl-1843 minn settlers Kattoliċi mil-Lbiċ tal-Ġermanja. L-abitanti tagħha jitkellmu djalett imsejjaħ Colonist German.]] Il-Venezwela hija dar għal kolonja importanti ta' Taljani, Spanjoli, Portugiżi, Għarab u Ċiniżi, minbarra għadd kbir ta' nies mill-Kolombja u wkoll mill-Konu tan-Nofsinhar u mill-Karibew. Bil-bidu tal-isfruttament taż-żejt fl-1914, ġew stabbiliti kumpaniji u ċittadini, l-aktar mill-Stati Uniti. Aktar tard, matul il-perjodu ta' wara l-gwerra, il-Venezwela rċeviet it-tielet l-akbar mewġa ta' immigrazzjoni Ewropea fl-Amerika 16 Immigranti li ġejjin prinċipalment mill-Italja u Spanja, u immigranti ġodda mill-Portugall, il-Lvant Nofsani, Ġermanja, Kroazja, Żvizzera, Pajjiżi l-Baxxi, Ċina, Ungerija, Turkija, Ukrajna, Polonja, Armenja, u Russja, fost l-oħrajn, imħeġġa fl-istess ħin mill-programm ta' immigrazzjoni u kolonizzazzjoni implimentat mill-Gvern Dan il-proċess ħoloq komunitajiet kbar li fosthom jispikkaw it-Taljani-Venezwelani, l-Ispaniċi-Venezwelani u l-Luso-Venezwelani. Skont dejta uffiċjali minn Spanja, il-Venezwela hija t-tielet pajjiż fid-dinja li għandha l-akbar komunità ta' Spanjoli L-istess pożizzjoni tinżamm fil-każ tal-komunità Taljana, iżda biss fil-livell tal-Amerika Latina. Il-komunità Lusitana hija t-tieni wara lsigno de menos l-Brażil. Matul is-snin sebgħin, il-Venezwela rċeviet immigrazzjoni minn diversi pajjiżi tal-Amerika Latina, primarjament il-Kolombja, il-Perù u l-Ekwador. Ma' dan żdiedet l-immigrazzjoni mill-Konu tan-Nofsinhar ta' nies li qed jaħarbu mid-dittatorjati u li raw fil-Venezwela mod kif joħorġu mis-sitwazzjoni diffiċli tagħhom. Dawn il-mewġ kontinwu ta' migrazzjoni żiedu l-mużajk razzjali kumpless tal-pajjiż. Il-popolazzjoni Venezwelana mwielda f'pajjiżi oħra kienet tirrappreżenta 4.4% tat-total nazzjonali. L-akbar immigrazzjoni ġejja mill-Kolombja, Spanja, il-Portugall u l-Italja, fost pajjiżi oħra bħal Ħaiti, ir-Repubblika Dominicana, Trinidad u Tobago, bil-Venezwela tkun it-tieni pajjiż fl-Amerika Latina li għandu l-aktar immigrazzjoni kemm mill-Ewropa kif ukoll mill-Amerika stess, wara Arġentina. === Edukazzjoni === [[File:Biblioteca de la Universidad Central de Venezuela.jpg|thumb|Il-Belt Università ta' Caracas ġiet iddikjarata Sit ta' Wirt Dinji tal-Umanità fl-2000.]] L-edukazzjoni ilha b’xejn u obbligatorja mis-27 ta’ Ġunju 1870, b’digriet tal-President Antonio Guzmán Blanco, filwaqt li fit-3 ta’ Awwissu 1910, fi żmien il-gvern ta’ Juan Vicente Gómez, ġiet ippubblikata fil-Gazzetta Uffiċjali Nru 11,068, 11,069 u 11,070, il-kodiċi tal-Istruzzjoni Pubblika tal-25 ta’ Ġunju, li jistabbilixxi li l-istruzzjoni fil-Venezwela hija maqsuma f’pubbliku, sussidjat u privat. Fil-Venezwela, l-edukazzjoni hija strutturata fil-livelli preskolastiċi, bażiċi, diversifikati u ogħla. Hija rregolata mil-Liġi Organika tal-Edukazzjoni, li tagħmilha obbligatorja minn qabel l-iskola sal-livell sekondarju diversifikat (minn 6 sa 15-il sena), u b’xejn fl-iskejjel immexxija direttament mill-Istat sal-livell undergraduate.​ F’din il-materja , l-Istat għandu s-setgħa li joħloq is-servizzi rilevanti biex jiffaċilita u jżomm l-aċċess għat-tipi kollha ta’ edukazzjoni. Skont dejta uffiċjali, għall-perjodu akkademiku 2005-2006, total ta’ 1,010,946 tifel u tifla kienu rreġistrati fl-edukazzjoni ta' qabel l-iskola. L-edukazzjoni bażika kellha madwar 4,885,779 irreġistrati għal dak l-istess perjodu, filwaqt li 671,140 student kienu reġistrati f'ċentri ta' edukazzjoni medju jew sekondarju, diversifikati u professjonali Il-pajjiż kellu wkoll 25,835 skola u units edukattivi. L-evoluzzjoni tal-litteriżmu kienet qed tikber u speċjalment aċċellerata matul il-perjodu 1950-2005. Fis-snin sebgħin, meta l-Venezwela kienet qed tesperjenza tkabbir enormi minħabba l-bejgħ taż-żejt, ir-rata tal-litteriżmu żdiedet minn 77% għal 93% sal-1999, u b'hekk kienet waħda mill-ogħla rati ta' litteriżmu fir-reġjun. 14-il sena telgħet minn 52.2% fl-1950 għal 95.39% fl-2015. Fl-2005, il-Venezwela ddikjarat lilha nnifisha bħala territorju ħieles mill-illitteriżmu, wara li rreġistra miljun u nofs ruħ bejn l-2003 u l-2005. Din l-aħbar, madankollu, kienet tikkontradixxi statistika uffiċjali u projezzjonijiet dwar is-suġġett. === Saħħa === Il-gvern tal-Venezwela jamministra sistema tas-sigurtà soċjali li tkopri, fost oħrajn, inċidenti tax-xogħol, mard u pensjonijiet. L-istennija tal-għomor hija 71.5 snin għall-irġiel u 77.8 snin għan-nisa, skont stimi għall-2006, għalkemm naqset konsiderevolment f'dawn l-aħħar snin. Il-maġġoranza tal-imwiet u l-imwiet fil-vaganzi huma kkawżati minn inċidenti kkaġunati mit-teħid tal-alkoħol, u min-nuqqas ta' konformità mar-regolamenti tas-sigurtà bħaċ-ċinturini tas-sigurtà, fost oħrajn. Ċertu mard jinsab prinċipalment f'żoni rurali tal-Venezwela, minħabba n-nuqqas ta 'sanità f'dawn iż-żoni. Fl-1940s, saret kampanja intensa biex isir fumigazzjoni bid-DDT u jiġu eliminati n-nemus li jittrasmettu l-malarja, id-deni isfar u l-marda ta' Chagas. Madankollu, mis-snin sebgħin, dan il-mard li jinġarr min-nemus reġa żdied. Mill-2007 u l-2008 'l hawn, bosta indikaturi tas-saħħa wrew deterjorament sinifikanti. Għalhekk, il-mortalità tat-trabi kibret minn 4,747 mewt fi tfal taħt sena fl-2007 għal 11,466 mewt fl-2016 u l-mortalità materna fl-istess perjodu minn 198 mewta materna għal 756. Filwaqt li fl-2008 ġew irreġistrati 31,719 każ ta' malarja, dan in-numru żdied. għal 240,613 fl-2016. === Lingwi === [[File:Dialectos del español venezolano (2).png|thumb|Djaletti Spanjoli Venezwelan]] Il-Kostituzzjoni tal-Venezwela tirrikonoxxi l-Ispanjol u l-lingwi tal-popli indiġeni tal-Venezwela bħala uffiċjali. L-Spanjol huwa l-lingwa materna tal-maġġoranza tal-Venezwelani. Il-varjant tal-Ispanjol użat huwa l-Ispanjol Venezwelan, li min-naħa tiegħu huwa maqsum f'diversi djaletti. Il-lingwi tal-Veneżweljani indiġeni huma mitkellma minn inqas minn 1% tal-popolazzjoni totali tal-Venezwela. Fost dawn il-lingwi hemm Wayuunaiki, Warao, Pemón u oħrajn. Il-Lingwa tas-Sinjali tal-Venezwela (LSV) mhijiex kostituzzjonalment lingwa uffiċjali, madankollu, tintuża mill-kultura torox tal-pajjiż u kostituzzjonalment it-torox u l-mut għandhom id-dritt jesprimu lilhom infushom u jikkomunikaw taħt din il-lingwa. Ġeneralment, il-Lingwa tas-Sinjali Venezwelana tintuża fi programmi tal-aħbarijiet televiżivi minn interpreti. L-immigranti minn pajjiżi oħra jużaw il-lingwi tagħhom stess, minbarra l-Spanjol. Fost l-aktar lingwi mhux nattivi mitkellma hemm l-Għarbi, iċ-Ċiniż, l-Ingliż, it-Taljan u l-Portugiż. L-Ingliż jintuża bħala lingwa materna mill-Venezwelani li joqogħdu fi bliet qrib il-Gujana, bħal San Martín de Turumbán. Fir-rigward tad-djaletti, Portugiż u l-Portuñol huwa mitkellem fuq il-fruntiera mal-Brażil, speċjalment f'Santa Elena de Uairén. Coloniero German huwa djalett Ġermaniż użat f'Colonia Tovar, fl-stat ta' Aragua. === Reliġjon === [[File:Catedral de Caracas.JPG|thumb|left|Katidral Metropolitan ta' Santa Ana (Caracas)]] [[File:Basilica de Nuestra Señora de Chiquinquira.jpg|thumb|Il-Bażilika tal-Madonna ta' Chiquinquirá (Basílica de Nuestra Señora de Chiquinquirá) hija l-aktar tempju Kattoliku traffikuż fiż-Zulia u tinsab f'Maracaibo.]] [[File:Iglesia Santa Rosalía.jpg|thumb|left|Knisja ta' Santa Rosalía f'Caracas]] [[File:Catedral de Guanare.jpg|thumb|Katidral tal-Madonna ta' Coromoto]] [[File:Virgen de la Chiquinquira en la Basílica de la Chinita, Maracaibo, Venezuela full.jpg|thumb|Tabella żgħira li fuqha tidher ix-xbieha tal-Verġni ta' Chiquinquirá, Il-Bażilika tal-Madonna ta' Chiquinquirá (Basílica de Nuestra Señora de Chiquinquirá).]] Il-Kostituzzjoni Nazzjonali tistabbilixxi l-libertà tar-reliġjon. L-Insara jiffurmaw aktar minn 80% tal-popolazzjoni. Fost dawn, madwar 71% jidentifikaw bħala Kattoliċi. Madwar 17% jappartjenu għal knejjes evanġeliċi, il-Knisja Anglikana u gruppi Protestanti oħra bħax-Xhieda ta' Jehovah, Il-Knisja ta' Ġesù Kristu tal-Qaddisin tal-Aħħar Jiem u l-Knisja Adventista tas-Seba' Jum. 2% tal-Venezwelani huma membri ta' reliġjonijiet oħra bħall-Iżlam, l-Induiżmu, il-Buddiżmu u l-Ġudaiżmu. Il-prattikanti tar-reliġjonijiet b'għeruq pre-Ispaniċi jirrappreżentaw 2% oħra tal-popolazzjoni. L-atei huma 2% tal-Veneżweli, filwaqt li l-agnostiċi huma 6%. Min-naħa l-oħra, Santeria għandha segwaċi fost il-popolazzjoni Afro-dixxendenti. Fost il-manifestazzjonijiet reliġjużi popolari tal-Venezwela hemm ix-xjaten taż-żfin ta' Corpus Christi. Din id-dimostrazzjoni ssir f'diversi reġjuni tal-pajjiż minn gruppi differenti msejħa fratellanzi jew fratellanzi, li jiċċelebraw il-preżenza ta' Kristu fis-Santissimu Sagrament tal-Ewkaristija skont id-duttrina tal-Kattoliċiżmu B'kollox hemm 11-il fratellanza li jġibu flimkien aktar minn ħamest elef ruħ, l-aktar famużi minnhom huwa x-xjaten taż-żfin ta' Yare. Dawn il-manifestazzjonijiet ġew rikonoxxuti mill-[[UNESCO]] bħala Wirt Kulturali Intanġibbli tal-Umanità fl-2012. Bl-istess mod, il-partit San Pedro huwa festival reliġjuż ieħor ipproklamat wirt kulturali intanġibbli tal-Umanità mill-[[UNESCO]]. === Kriminalità === Il-kriminalità fil-Venezwela hija problema li taffettwa l-pajjiż kollu, għalkemm is-severità eżatta tal-problema mhix magħrufa minħabba li l-NGOs jimmaniġġjaw informazzjoni mhux uffiċjali u m'għandhom l-ebda mod biex jivverifikaw l-informazzjoni uffiċjali dwar il-kriminalità fil-Venezwela kienet ikklassifikata bħala l-iktar nazzjon perikoluż id-dinja skont l-istħarriġ ta' Gallup fl-2013 u fl-2015. Fl-2013 19% biss tal-Venezweli ħassewhom siguri li jimxu waħedhom bil-lejl, bi kważi kwart ta' dawk li wieġbu jindikaw li huma jew membru tal-familja kienu ġew ikkupjati fl-aħħar sena. Is-sitwazzjoni marret għall-agħar meta 14% biss ħassewhom siguri fl-2015, l-inqas persentaġġ globali rreġistrat mill-2005.​ Ir-rata ta' omiċidju intenzjonali tal-pajjiż hija wkoll waħda mill-ogħla fid-dinja. Skont in-[[Nazzjonijiet Uniti]], din it-tip ta' problema hija dovuta għas-sitwazzjoni politika u ekonomika fqira fil-pajjiż. traffikar tas-sess u xogħol tal-skjavi “Bħala riżultat tal-livelli għoljin ta' kriminalità, il-Venezweli ġew imġiegħla jimmodifikaw xi drawwiet tal-istil tal-ħajja. == Organizzazzjoni territorjali == [[File:Venezuela, administrative divisions (+claims) - es - colored.svg|thumb|Stati tal-Venezwela]] [[File:Venezuela Regiones Administrativas.svg|thumb|Reġjuni tal-Venezwela]] Diviżjoni Politika Territorjali: 23 Stat, Distrett Kapitali 1 (Preċedentement imsejjaħ id-Distrett Federali) u d-Dipendenzi Federali magħmula minn 311-il gżira, ċwievet u gżejjer. Il-Venezwela hija maqsuma f'4 reġjuni naturali kbar: ir-Reġjun tal-Karibew, ir-Reġjun Andin, ir-Reġjun ta' Llanos u r-Reġjun tal-Amażonja. Uffiċjalment hija organizzata f'9 reġjuni ġeografiċi li huma: Medda tal-muntanji Ċentrali, hija magħmula mill-istati: Yaracuy, Carabobo, Aragua, Miranda, Distrett Kapitali u t-tramuntana tal-istati Anzoátegui, Cojedes u Guárico. Il-firxa tal-muntanji tal-Lvant, hija magħmula mill-istat ta 'Sucre fl-intier tagħha u t-tramuntana tal-stati ta' Anzoátegui u Monagas. Sistema Corian, magħmula mill-stat ta' Falcón u t-tramuntana tal-istati ta' Lara u Yaracuy. Il-Lag Maracaibo, ikopri l-stat ta' Zulia, it-tramuntana tal-stat ta' Táchira u l-majjistral tal-istati ta' Mérida u Trujillo. L-Andes, magħmula mill-stati: Táchira, Mérida, Trujillo u n-nofsinhar tal-stat ta' Lara u l-punent tal-stati ta' Barinas u Portuguesa. Los Llanos jokkupa r-reġjun ċentrali tal-pajjiż u huwa magħmul mill-stati: Apure, Barinas, Portuguesa, Cojedes, Guárico, Anzoátegui u Monagas. Sistema Deltaic, magħmula mill-grigal tal-stat Monagas u d-Delta Amacuro kollu. Fin-Nofsinhar tal-Orinoco, jinkludi l-stati ta' Bolívar, Amazonas u n-Nofsinhar tad-Delta Amacuro. Reġjun insulari, jiġbor fih l-stat ta' Nueva Esparta bit-3 gżejjer tiegħu: Margarita, Coche u Cubagua u l-aġenziji federali li jinsabu fit-tramuntana tal-Venezwela fuq il-Baħar Karibew. == Kultura == [[File:TeresaCarreño.jpg|thumb|Il-Kumpless Kulturali Teresa Carreño, f’Caracas, huwa wieħed mill-aktar importanti fl-Amerika Latina u t-tieni l-akbar fl-Amerika t'Isfel.]] [[File:Catatumbolightning.jpg|thumb|Sajjetti Catatumbo.]] Il-kultura tal-Venezwela hija melting pot li fundamentalment tintegra tliet familji differenti: l-indiġeni, l-Afrikani u l-Ewropej. L-ewwel tnejn min-naħa tagħhom kellhom kulturi differenzjati skond it-tribujiet. It-traskultura u l-assimilazzjoni, tipiċi tas-sinkretiżmu kulturali, wasslu għall-kultura attwali tal-Venezwela, simili f'ħafna aspetti għall-bqija tal-Amerika Latina, għalkemm l-ambjent naturali jikkawża differenzi importanti. L-influwenza indiġena hija limitata għal xi kliem fil-lessiku u l-gastronomija. L-influwenza Afrikana bl-istess mod, minbarra l-istrumenti mużikali bħat-tanbur. L-influwenza Spanjola kienet aktar importanti u b'mod partikolari kienet ġejja mir-reġjuni ta' Andalusia u Extremadura, postijiet ta' oriġini tal-maġġoranza ta' settlers fiż-żona tal-Karibew matul l-era kolonjali. Bħala eżempju ta' dan, nistgħu nsemmu l-binjiet, xi wħud mill-mużika, ir-reliġjon Kattolika u l-lingwa. Influwenza Spanjola ovvja hija l-ġlied tal-barrin u ċerti karatteristiċi tal-gastronomija. Il-Venezwela kienet ukoll arrikkita minn kurrenti oħra ta' oriġini Antilliana u Ewropea fis-seklu 19, speċjalment ta' oriġini Franċiża. Fi stadju aktar reċenti, dimostrazzjonijiet ta' oriġini Amerikana u immigrazzjoni ġdida ta' oriġini Spanjola, Taljana u Portugiża faqqgħet fil-bliet il-kbar u r-reġjuni taż-żejt, u żiedu l-mużajk kulturali diġà kumpless. Għalhekk, pereżempju, mill-Stati Uniti ġejja l-influwenza tat-togħma għall-baseball u l-kostruzzjonijiet arkitettoniċi moderni. === Letteratura === Il-letteratura Venezwelana bdiet tiżviluppa mill-era kolonjali, b'indirizzi għall-artijiet il-ġodda u l-abitanti oriġinali tagħhom. Kronaki u stili varji ta' poeżija kienu l-manifestazzjonijiet letterarji ewlenin matul is-seklu 18. F'dan l-ewwel perjodu tispikka l-figurata' Andrés Bello, poeta, filologu, grammatiku u edukatur ta' fama universali. Bello żviluppa xogħlijiet bħal Allocution on Poetry (1823) u Silva on Agriculture in the Torrid Zone (1826), li kienu prekursuri tat-tema Amerikanista li kienet tiġi żviluppata ftit tal-ħin wara f'żoni oħra tal-kontinent. Simón Rodríguez jirrappreżenta eżempju ieħor ta' fama fil-kontinent kollu, b'xogħlijiet bħal Soċjetajiet Amerikani (1828), Difiża ta’ Bolívar (1830), Osservazzjonijiet fuq it-terren ta' Vincocaya (1830), u Dwal u virtujiet soċjali (1834). [[File:AndresBello.jpg|thumb|Andrés Bello huwa meqjus bħala l-aktar figura intellettwali prominenti u importanti fil-kultura Hispana Amerikana tas-seklu 19, kif ukoll wieħed mill-aktar umanisti importanti fl-Amerika.]] Id-daħla tas-seklu 19 u l-Indipendenza raw it-twelid ta' letteratura politika raffinata, inkluża l-awtobijografija ta' Francisco de Miranda u l-ittri ta' Bolívar, kif ukoll oratorju ta' sbuħija retorika u stilistika kbira li kienet se tgħaddi l-kitbiet tal-aktar diversi. eroj tal-proċess emanċipatorju. Wara l-Indipendenza, il-letteratura Venezwelana bdiet tiddiversifika, iżda bdiet tevolvi b'rata mgħaġġla biss fi żmien Guzmán Blanco. Matul il-perjodu bejn l-emanċipazzjoni tal-Venezwela mill-Gran Kolombja, il-ħajja tal-poeta Zulian, filologu politiku u storiku Rafael María Baralt, l-ewwel Latin Amerikan li okkupa siġġu numru fl-Akkademja Rjali Spanjola u awtur tal-ewwel ktieb dwar l-Istorja tal-Venezwela (1887), minbarra sensiela ta' pubblikazzjonijiet li ffurmaw kontribuzzjonijiet għal-letteratura Hispanika bl-ewwel Diccionario Matrix de la Lengua Castellana (1850) u d-Diccionario de Galicismos (1855); ta' għadd bla għadd ta' odi bħal To Christopher Columbus (1849) u l-aktar famużi Adieu lill-Patrija (1843), u diversi esejs politiċi. Ir-Romantiċiżmu, l-ewwel ġeneru letterarju importanti fil-Venezwela, żviluppa f'nofs dak il-perjodu, b'figuri bħal Juan Antonio Pérez Bonalde u Eduardo Blanco jispikkaw fi ħdan dan il-moviment. Fl-aħħar tas-seklu 19, seħħ il-moderniżmu u fil-bidu tas-seklu 20, seħħet id-dehra ta' avant-garde. Il-costumbriżmu, b’għeruq romantiċi, ħa għeruq fondi fil-Venezwela permezz ta' awturi bħal Nicanor Bolet Peraza, Daniel Mendoza u Fermín Toro. Mill-1880, fil-Venezwela bdew jitfasslu moviment letterarju u tradizzjoni ta' ambizzjoni usa'. Cecilio Acosta u Arístides Rojas, fost oħrajn, indikaw it-tranżizzjoni lejn pożizzjonijiet intellettwali u kreattivi ġodda. Fil-qasam tal-moderniżmu spikkaw fost l-oħrajn Manuel Díaz Rodríguez u Luis Urbaneja Ahelpohl. Is-sena 1910 normalment tittieħed bħala l-punt tat-tluq għal esperjenzi estetiċi ġodda li jirreaġixxu kontra l-moderniżmu u jippruvaw jiktbu dwar il-ħajja komuni, sabiex toħroġ espressjoni letterarja ġdida ta' natura realistika, li fiha jerġgħu jitfaċċaw essenzi qodma tal-kostumbriżmu. F'dan il-mument fit-trajettorja tar-rumanz Venezwelan, l-ismijiet ta' José Rafael Pocaterra (Memorji ta' Venezweljan tad-Dekadenza), Teresa de la Parra (Ifigenia) u l-figura kbira ta' Rómulo Gallegos, li waqqaf l-iskola tar-realiżmu maġiku, huma rilevanti l-Amerika Latina, b’xogħlijiet bħal Doña Bárbara (1929), Cantaclaro (1934), u Canaima (1935). Awturi Venezwelani rikonoxxuti oħra huma Andrés Eloy Blanco, Arturo Uslar Pietri (li introduċa t-terminu Realiżmu Maġiku fil-letteratura), Miguel Otero Silva, Mariano Picón Salas, Guillermo Meneses, Adriano González León, Antonia Palacios, José Antonio Ramos Sucre, Salvador Garmendia, Francisco. Lazo Martí, Rafael Cadenas, José Ignacio Cabrujas, u Víctor Bravo, fost oħrajn. Bħala parti mix-xogħol letterarju, fil-Venezwela l-Premju Rómulo Gallegos huwa organizzat kull sentejn għall-aktar rumanz li jispikka fid-dinja li titkellem bl-Ispanjol, premju meqjus minn ħafna bħala l-aktar premju letterarju importanti fl-Amerika Latina. === Mużika === [[File:04162012Bailes071 (cropped).JPG|thumb|Joropo, żfin nazzjonali tal-Venezwela.]] Il-mużika Venezwelana hija kkaratterizzata minn taħlit ta' elementi Spanjoli u Afrikani, tipiċi li jappartjenu għal poplu prinċipalment mestiż. L-aktar ġeneru rappreżentattiv tal-pajjiż huwa l-mużika llanera, li tuża strumenti bħal cuatro, l-arpa, il-maracas, il-bandola u l-capachos. Dan ir-ritmu sar ikkonsagrat bħala l-mużika tal-identità nazzjonali, sal-punt li l-Venezweli jissejħu llaneros barra minn Malta. Dan il-ġeneru kellu l-oriġini tiegħu fir-reġjun illum inkluż fl-stati ta' Apure, Barinas, Guárico, Cojedes u Portuguesa, fejn huwa kkultivat ta' spiss. [[File:Hombre cantando por dinero en las cercanías del Hotel Humbodlt.jpg|thumb|Il-cuatro huwa l-istrument tipiku u l-aktar emblematiku tal-mużika Venezwelana, minbarra li huwa assi ta' interess kulturali tan-nazzjon.]] Ġeneru ieħor ta' sinifikat kulturali kbir huwa l-bagalja, oriġinarjament miż-Zulia—għalkemm għandha varjanti fil-Lvant tal-pajjiż. Illum il-ġurnata' huwa ġeneru li huwa relatat mal-Milied madwar il-Venezwela. Fost l-esponenti tal-bagpipe Zuliana, jispikka r-rispett reverenzjali lejn Ricardo Aguirre, li kkompona dak li hu meqjus bħala l-innu tal-ġeneru, La Gray Zuliana. Il-waltz Venezwelan igawdi wkoll rikonoxximent, u ġie żviluppat fuq kollox minn surmasti kbar tal-kitarra bħal Antonio Lauro u Alirio Díaz. Għalkemm huwa derivattiv tal-waltz Ewropew, huwa mitmugħ mill-karatteristiċi mużikali tipiċi tal-pajjiż, li jiġi esegwit bl-istrumenti klassiċi tal-mużika llanera, inklużi l-kitarra, it-treble, il-pjanu u l-klarinett. Għandu l-għeruq tiegħu fir-reġjun ċentrali-punent tal-pajjiż u fir-reġjun Andin, fejn jintużaw il-vjolin u l-mandolina. It-togħma mużikali tal-Veneżweli hija differenti ħafna minn dik tal-pajjiżi tal-Amerika t'Isfel Biss mal-Kolombja għandhom xi gosti komuni, bħal vallenato fuq il-kosta u mużika llanera, għax huma mill-fruntiera. Huwa ċar li huwa Karibew: is-salsa u l-merengue huma mużika biex tisma' u mhux biss biex tiżfen, bħal f’pajjiżi oħra. Il-pop u l-hip hop huma wkoll ġeneri li huma popolari ħafna fost iż-żgħażagħ. L-iktar żfin rappreżentattiv tan-nazzjon Venezwelan huwa l-joropo. Għandu moviment mgħaġġel b’ritmu ternarju, li jinkludi tap dance ikkulurit u referenza żgħira għall-valz Ewropew, u għalhekk jirrappreżenta l-aktar forma espressiva ġenwina fost il-manifestazzjonijiet tal-mużika kolonjali. Minħabba l-influwenza u l-prossimità tal-pajjiżi Anglo-Amerikani, jiġu prodotti wkoll heavy metal, reggae u ska, kif ukoll ġeneri rock u pop oħra, li jinstemgħu speċjalment fost il-komunitajiet taż-żgħażagħ ta’ bliet kbar. Bl-istess mod, il-mużika elettronika magħmula fil-Venezwela ilha tgawdi rikonoxximent internazzjonali akbar. Fost l-esponenti kollha tal-mużika Venezwelana, l-aktar ċċelebrat huwa Simón Díaz, li l-kult u l-interpretazzjoni tiegħu tal-mużika llanera, flimkien mal-personalità tiegħu, kisbu l-istatus li jitqies bħala l-aktar folklorist Venezwelan importanti ta' kull żmien. L-melodia tiegħu Caballo Viejo ġiet koperta u tradotta f'diversi lingwi madwar id-dinja. Fl-2008 Díaz irċieva Premju Grammy Onorarju mill-Bord tad-Diretturi tal-Akkademja tar-Reġistrazzjoni tal-Amerika Latina. Bl-istess mod fil-mużika klassika, il-Venezwela spikkat f'dawn l-aħħar snin talli daqqet fuq palkijiet Ewropej mill-Orkestra Sinfonika Simón Bolívar, kisbet ftit fama internazzjonali u poġġiet ruħha bħala waħda mill-aqwa orkestri fid-dinja flimkien mad-direttur tagħha Gustavo Dudamel li jmexxi wkoll il- Orkestra Filarmonika ta' Los Angeles. === Arti tal-plastik === [[File:Miranda en la Carraca by Arturo Michelena.jpg|thumb|Miranda in La Carraca, żejt fuq tila miżbugħa minn Arturo Michelena fl-1896, huwa l-aktar xogħol popolari u użat tal-pittura Venezwelana.]] Il-pittura u l-iskultura Venezwelana kienu tradizzjonalment influwenzati minn temi storiċi u l-proċess politiku esperjenzat mill-pajjiż matul l-Indipendenza tiegħu. Ħafna pitturi u skulturi tas-seklu dsatax huma spiss ippreżentati bħala rappreżentazzjonijiet ta’ mumenti ewlenin fl-istorja, għemejjel erojċi, u allegoriji tan-nazzjon. Dawk li spikkaw f'din il-fażi kienu Juan Lovera, Arturo Michelena, Martín Tovar y Tovar, Tito Salas, fost oħrajn. Madankollu, il-pittura romantika kellha l-akbar esponent tagħha f'Cristobal Rojas, li fil-biċċa l-kbira taddevja minn dawk it-temi ġeneralizzati. Fost dawk li kkontribwew ħafna għall-arti kinetika kien hemm Carlos Cruz-Díez, Jesús Soto u Juvenal Ravelo. Din it-tendenza partikolari saret popolari ħafna fil-pajjiż, u hemm xogħlijiet ta' dan it-tip f'diversi istituzzjonijiet kulturali, u anke fuq l-awtostradi, fil-Metro u f'ajruporti bħal Maiquetía. L-astrazzjoni u s-simboliżmu kellhom wieħed mill-akbar żviluppaturi tiegħu f'Armando Reverón, li x-xogħol tiegħu qed jibda jiġi skopert mill-ġdid u rikonoxxut internazzjonalment. Alejandro Otero spikka wkoll fl-astrazzjoni u l-kinetikiżmu, filwaqt li r-realiżmu soċjali kien marbut max-xogħol ta' César Rengifo. Pitturi tal-pajsaġġ kbar kienu Manuel Cabré, Luis Álvarez de Lugo, fost oħrajn, li jispikkaw fil-pittura tal-għolja El Ávila. Isem ieħor huwa Pedro León Zapata, magħruf bħala karikatur famuż. Francisco Narváez, Alejandro Colina, Gertrud Goldschmidt, Lía Bermúdez, fost oħrajn, jispikkaw fl-iskultura. L-attivitajiet u l-kreazzjonijiet fil-qasam tad-disinn grafiku wkoll kellhom post speċjali fil-pajjiż. Bl-istess mod, hemm bosta artisti li ddedikaw lilhom infushom għall-produzzjoni tal-arti kontemporanja, li jidhru fix-xena nazzjonali u internazzjonali. Jenfasizza x-xogħol ta' Yucef Merhi, pijunier tal-arti diġitali, kif ukoll ix-xogħol ta' José Antonio Hernández-Díez. === Inġenji === L-istorja tal-artiġjanat u l-artiġjani ma tistax tiġi sseparata minn anteċedenti li jmorru lura għal aktar minn 14,000 sena, meta l-ewwel settlers Amerinjani abitaw it-territorju attwali tal-Venezwela. Huma żviluppaw tekniki tipiċi tas-soċjetajiet tal-kaċċaturi u l-ġbir għat-tinqix tal-ġebel u l-injam, sabiex joħolqu oġġetti li jiffavorixxu l-interazzjoni tagħhom mal-ambjent u l-użu tar-riżorsi tiegħu. Xi żmien wara, meta kisbu l-għarfien li jippermettilhom jittrattaw riżorsi naturali oħra, bħat-tafal, irnexxielhom jaqbdu parti mid-dinja u l-kosmogonija tagħhom fuq l-art immudellata u msajra. L-ewwel vestiġji taċ-ċeramika ġejjin mill-Orinoco tan-nofs, mit-tradizzjonijiet kulturali magħrufa bħala Saladoide u Barrancoide. L-insiġ u l-basket kienu użati b'mod utilitarju u fil-festi sagri. Fiċ-ċimiterji indiġeni ta' Quíbor, instabu fdalijiet ta' plottijiet sħaħ li servew bħala appoġġ għall-katavri. Qfief bħal dawn kienu jintużaw bħala urni fejn kienu jitqiegħdu partijiet mill-iskeletru niexef biex jiġu depożitati fi spazji oħra bħala dfin sekondarju. Xi frammenti arkeoloġiċi taċ-ċeramika juru impressjonijiet ta' basktrija li jissuġġerixxu li ċertu nisġiet servew bħala appoġġ għal qsari jew platti kbar, filwaqt li l-biċċiet kienu dekorati jew lesti qabel ma jinħarqu. Ħafna mit-tekniki pprattikati fis-snajja attwali twieldu f'dan il-perjodu storiku. === Arkitettura === [[File:Iglesia San Martin de Tours II.jpg|thumb|left|Knisja ta' San Martin ta' Tours is an example of German architecture in Colonia Tovar, Aragua]] [[File:Casco Central Santa Ana de Coro, estado Falcon, Venezuela.jpg|thumb|Ċentru storiku ta' Coro, belt fejn huma ppreservati eżempji importanti ta' arkitettura eklektika li jgħaqqdu stili indiġeni, Mudejar u Olandiżi. Ġiet imsemmija Sit ta' Wirt Dinji mill-UNESCO fl-1993.]] [[File:Catedral Nuestra Señora del Pilar.jpg|thumb|left|Katidral tal-Madonna tal-Pilar fl−Barinas hija eżempju tal-Arkitettura tal-Epoka Spanjola]] [[File:Cathedral of Ciudad Bolivar.jpg|thumb|Il-Katidral ta' Ciudad Bolívar hija eżempju tal-arkitettura bikrija tal-Venezwela indipendenti]] [[File:Hacienda La Vega, El Paraiso, Caracas, Venezuela 3.jpg|thumb|left|Il-Hacienda La Vega f'Caracas, li tmur lura għall-1590, hija eżempju ta' arkitettura matul l-era Spanjola]] [[File:Petare2004-8b.jpg|thumb|Arkitettura tal-Epoka Spanjola fiż-Żona l-Qadima ta' Petare, Miranda]] [[File:Hacienda La Vega, El Paraiso, Caracas, Venezuela.jpg|thumb|left|Il-Hacienda La Vega f'Caracas, li tmur lura għall-1590, hija eżempju ta' arkitettura matul l-era Spanjola]] [[File:Conjunto Hacienda La Trinidad 3.jpg|thumb|Il-Hacienda La Vega f'Baruta, Miranda, li tmur lura għall-1590, hija eżempju ta' arkitettura matul l-era Spanjola]] [[File:Turen portuguesa venezuela.jpg|thumb|left|Arkitettura unika ta' Turén]] Ix-xogħol arkitettoniku fil-pajjiż jista' jmur lura għall-1000 QK, meta l-ewwel settlers wettqu xogħol ta' l-art bil-ħsieb ta' żvilupp agrikolu, ħakmu wkoll l-immaniġġjar tal-ġebel għal bini maħsub għall-ħażna. Aktar tard żviluppa arkitettura indiġena fi spazji akkwatiċi u tal-ġungla, li kellha l-aktar eżempji rappreżentattivi tagħha fid-djar tas-stilt, ix-shabonos u l-churuatas (għarix) ta' interess kollettiv, ikkaratterizzati minn ponta konika u struttura ċirkolari. Dawn tal-aħħar huma l-aktar proliferati fil-pajjiż, għandhom speċifiċità skont kull grupp etniku indiġenu u saru ikona tal-kultura Venezwelana. Bit-twaqqif tal-Kolonja, inkisbet arkitettura kkaratterizzata fuq kollox minn sobriety u sempliċità. Minħabba l-ftit perċezzjoni tal-ġeoloġija ekonomika li kienet inizjalment mogħtija lill-provinċja ta' dak iż-żmien, għażlet għal iffrankar ta' riżorsi allokati għall-kostruzzjoni, li ddetermina modestja mmarkata fil-bini ta' din il-fażi Id-djar bahareque u adobe, bi twieqi kbar, u mibnija madwar patios bil-weraq u hallways, proliferaw sakemm saru l-aktar komuni għal dak iż-żmien. L-akkomodazzjoni popolari hija notevoli mingħajr ħafna ostentazzjoni, u l-arkitettura reliġjuża wkoll baqgħet marbuta ma 'dak l-ispirtu, li dam matul is-seklu 19. Madankollu, il-kuluri pittoresk u jleqqu li bihom huma mżejna l-ħitan ta' barra tad-djar huma karatteristiċi tal-arkitettura kolonjali tal-pajjiż, b'mod partikolari fl-ibliet sħan, bħal Coro u Maracaibo. Is-seklu 20 kien ikkaratterizzat aktar mill-iżvilupp urban tiegħu mmirat lejn il-modernizzazzjoni. L-influwenza neo-barokka u Moorish kienu evidenti fil-kostruzzjoni tat-Teatru Nazzjonali u ċ-Ċirku l-Ġdid, minn periti notevoli bħal Alejandro Chataing. Kostruzzjonijiet bħat-Teatru Teresa Carreño u t-Torrijiet taċ-Ċentru Simón Bolívar, kif ukoll l-Iżvilupp mill-ġdid ta' El Silencio u l-Belt Università ta' Caracas (magħmula minn Carlos Raúl Villanueva), jiżvelaw l-impuls mogħti lill-arkitettura modernista fil-pajjiż, peress li fin-nofs. tas-seklu. Ta' min jinnota wkoll is-skyscrapers imponenti fil-kapitali mibnija waqt l-isplużjoni taż-żejt, bit-Twin Towers ta' Parque Central jispikkaw. === Gastronomija === Il-gastronomija tal-Venezwela hija mod varjat ta' kif tipprepara ikel u xorb magħmul f'dak il-pajjiż, li jikkostitwixxi r-riżultat tat-taħlita kulturali u gastronomika mill-Ewropa—speċjalment Spanja, l-Italja, il-Ġermanja, Franza, l-Olanda u l-Portugall—u l-Afrika—a sal- popolazzjonijiet ta' skjavi miġjuba mill-Ispanjoli—bil-gastronomija tal-popli indiġeni tal-pajjiż. [[File:Pabellón Criollo Venezolano.jpg|thumb|Pavaljun Creole, meqjus bħala l-platt nazzjonali tal-Venezwela.]] Għalkemm għandha dawn il-karatteristiċi universalment, il-gastronomija tal-Venezwela hija varjabbli u diversa daqs it-territorju nnifsu. Fir-reġjun kapitali tal-pajjiż, hija nnutata diversità akbar minħabba li hija punt ta' konfluwenza, peress li hija ċ-ċentru taż-żoni produttivi, u fejn tiġi riċevuta l-akbar influwenza Spanjola, Taljana u Ewropea oħra. Fir-reġjun tal-Lvant, minħabba li hija żona tal-Karibew, tippredomina kċina bbażata fuq ħut, awwisti u molluski bl-għaġin jew ross, li tiżvela wkoll l-influwenza tal-ikel marittimu Ewropew. Fil-Llanos huwa magħruf sew il-konsum taċ-ċanga u l-annimali kkaċċjati, kif ukoll il-produzzjoni kbira tiegħu ta' ġobon u prodotti tal-ħalib. Zulia, il-punent tal-pajjiż u Guayana mhumiex 'il bogħod minn dawn l-istess karatteristiċi, differenti fil-laħam tal-mogħoż, mogħoż u fenek, ġobon bħal palmita fl-ewwel tnejn, u fil-preżenza tal-qamħ f'dak l-aħħar reġjun, fejn Huma jipproduċu ġobon bħal Guayanés, ġobon bl-idejn, fost oħrajn Fl-Andes hemm orjentazzjoni aktar Ewropea, fejn aktar ħaxix u tuberi, qamħ, laħam tan-nagħaġ, trota kkultivata u prodotti tal-ħalib. Il-kċina tal-Venezwela għandha platti oħra magħrufa bħall-arepa, tip ta' bun inkaljat b'forma ċirkolari ta' għaġina tal-qamħ li jiġi kkunsmat mimli b’ikel ieħor jew użat bħala side dish, il-cahapas, il-mogħoż fil-ġewż tal-Indi, ir-reġina pepiada. , iċ-ċanga fuq stick, ixwi iswed, grill Creole, soppa tat-tripa, pisca Andina u bollos pelones fost oħrajn. It-tequeños, minbarra li huma wirt kulturali, huma l-aktar tip ta' appetizer apprezzat fil-pajjiż, u l-preparazzjoni ta' empanadas hija wkoll estensiva ħafna. Ta' kontribuzzjoni barranija huma l-fabada (minn Spanja) u l-pasticho (mill-Italja). Fost l-aktar xarbiet popolari hemm chicha Venezwelana u papelón bil-lumi. Il-birra hija l-iktar xarba alkoħolika kkunsmata, u l-punch tal-krema huwa wkoll prodott. Ir-rum Venezwelan għandu tradizzjoni kbira u huwa fost l-aqwa fid-dinja. === Ċinema u teatru === Iċ-ċinema Venezwelana bdiet il-produzzjoni tagħha fl-1896, sena biss wara l-ewwel produzzjoni tal-aħwa Lumière fi Franza. Iċ-ċinema nazzjonali ħa wkoll wieħed mill-aktar passi importanti tiegħu fl-1934 meta l-kwartieri ġenerali tal-laboratorji nazzjonali u Maracay Films ġew stabbiliti fil-belt ta' Maracay. Il-Miracle of the Lake, l-ewwel dokumentarju bil-kulur li sar fil-Venezwela u l-Amerika Latina, jiġi ffilmjat f'dan il-laboratorju. [[File:Teatro Nacional de Noche.JPG|thumb|Faċċata tat-Teatru Nazzjonali tal-Venezwela, Caracas.]] Iċ-ċinema Venezwelana, min-naħa tagħha, kienet ikkaratterizzata minn produzzjoni irregolari, għalkemm esperjenzat era tad-deheb fis-snin sebgħin u tmenin b’diretturi bħal Mauricio Walerstein, Clemente de la Cerda u Román Chalbaud, dan tal-aħħar awtur tal-film meqjus minn ħafna bħala li hu. l-aqwa esponent taċ-ċinema Venezwelana: The smoking fish (1977). Forsi l-aktar produttur tal-films ta' suċċess fil-pajjiż kienet Margot Benacerraf, li rebħet il-Palma tad-Deheb għall-Venezwela fil-Festival ta' Cannes tal-1959 bix-xogħol tagħha Araya. L-aktar diretturi rappreżentattivi huma Fina Torres, Elia Schneider, Alberto Arvelo, José Ramón Novoa u Diego Rísquez. Il-korp governattiv huwa ċ-Ċentru Nazzjonali Awtonomu taċ-Ċinematografija. Il-ħames films l-aktar li dehru fl-istorja taċ-ċinema Venezwelana huma Papita, maní, tostón (2013) ta' Luis Carlos Hueck (b'1,840,281 miljun telespettatur), Culpable Homicide (1984) ta' César Bolívar (1,335,552), Macu, The Policeman's Wife (1987). ) minn Solveig Hoogesteijn (1,180,621), Express Kidnapping (2005) minn Jonathan Jakubowicz, u Zero Hour (2010) minn Diego Velasco.​ Min-naħa tagħha, il-manifestazzjonijiet teatrali tal-Venezwela huma ddokumentati ħażin matul il-perjodu prekolombjan, parzjalment minħabba l-viżjoni Ewrocentrika tad-dinja u l-ftit żvilupp tat-tribujiet indiġeni lokali, meta mqabbla mal-Aztecs, Mayans u Incas. Madankollu, it-teatru wettaq funzjoni importanti f'termini ta 'tixrid tal-identità tat-tribù, żviluppa aktar fl-Andes tal-Venezwela, fejn kien użat għal skopijiet edukattivi u reliġjużi. Il-professjonalizzazzjoni tat-teatru kienet tiġi fi żmien il-Kolonja, madwar is-seklu 17. Intqal li t-teatru modern tal-Venezwela kien influwenzat fil-biċċa l-kbira mill-biċċiet ta' Tennessee Williams għat-trattament tiegħu tal-problemi tal-bnedmin, u ġie popolarizzat permezz tal-hekk imsejħa teatru tat-Trinità Qaddisa tal-Venezwela: José Ignacio Cabrujas, Isaac Chocron u Román. Chalbaud. L-attività tagħha hija abbundanti u tfittex li tarrikkixxi ruħha b’xogħlijiet universali u tekniki ta' interpretazzjoni ġodda Hemm bosta gruppi teatrali bħall-Kumpanija Nazzjonali tat-Teatru, Rajatabla, Theja, u s-Sedja tal-Palk tal-Venezwela. === Sports === L-oriġini tal-isport fil-Venezwela jistgħu jiġu rintraċċati lura għall-era kolonjali, meta l-baqar ġew introdotti fil-pajjiż fit-tieni nofs tas-seklu 16. Dan jagħti lok għall-coleus, sport ekwestri li jikkonsisti fit-twaqqigħ ta' barri minn denb, li joriġina minn xogħol agrikolu fil-pjanuri. Ta' l-istess data, jingħaddu l-blalen tal-Kreoli, logħba simili għall-boccia u l-petanque. Din l-aħħar modalità ġiet introdotta mill-patrijiet Spanjoli f'dak l-istess perjodu storiku, iżda l-popolarità tagħha kienet se tikber fis-seklu 20. Iż-żewġ prattiċi għandhom tradizzjoni twila fil-pajjiż. Xi arti marzjali bħall-garrote Tocuyan u l-ġlieda kontra sottomissjoni Karive huma wkoll indiġeni. [[File:TOROS COLEADOS.jpg|thumb|Coleo de toros huwa l-isport nazzjonali, li joriġina fiż-żoni rurali taċ-ċentru tal-pajjiż fi żminijiet kolonjali.]] Il-baseball huwa l-isport ewlieni fil-pajjiż. Il-popolarità ta' dan l-isport kibret b'mod straordinarju wara li, fl-1941, dan in-nazzjon ta' l-Amerika t’Isfel kien inkurunat fit-Tazza tad-Dinja tal-Baseball F'dan il-qasam spikkat b’mod notevoli, li ħadet seba' titli tas-Serje tal-Karibew, u kienet tlett darbiet tal-Baseball. Medalja tad-deheb fit-Tazza tad-Dinja. Il-Venezwelan Professional Baseball League, imwaqqfa fl-1945, hija dik li torganizza l-kompetizzjoni annwali ewlenija fil-qasam, u għandha tmien timijiet. Barra minn hekk, il-Venezwela hija t-tieni l-akbar esportatur ta' plejers tal-baseball, ssuperat biss mir-Repubblika Dominicana. Fl-2008, total ta' 729 plejer tal-baseball tal-Venezwela kellhom kuntratt fil-baseball professjonali barrani Huwa importanti ħafna għall-pajjiż li jsegwi l-karriera sportiva tal-Venezweli fil-kampjonat tal-baseball Amerikan. Ta' min jinnota li l-Venezwela tidher bħala waħda mill-potenzi dinjija f’dan l-isport. Għandu wkoll tim tal-baseball tan-nisa li rebaħ il-midalja tal-bronż fil-kampjonat dinji tal-baseball f’dik il-kategorija fl-2016. Il-basketball huwa meqjus bħala wieħed mill-aktar sports popolari fil-pajjiż Din id-dixxiplina sportiva hija rappreżentata mill-Federazzjoni tal-Basketball tal-Venezwela (FVB) affiljata mal-FIBA. L-attività tagħha hija maqsuma fil-Lega Professjonali u l-Lega Nazzjonali. It-tim f'avvenimenti internazzjonali pparteċipa fil-Logħob Olimpiku ta' Barċellona tal-1992, li kien l-unika parteċipazzjoni Olimpika tiegħu, u fit-Tazzi tad-Dinja tal-1990, 2002, 2006 u 2023. Ikkwalifika wkoll għal diversi Tournaments tal-Ameriki (Pre-Olimpiċi), Kampjonati. FIBA Americas (Pre-Tazza tad-Dinja) u Logħob Pan Amerikan. Fl-NBA ipparteċipaw diversi Venezweljani, l-aktar magħruf ikun Carl Herrera. L-akbar proeza tal-basketball Venezwelan s'issa kienet il-midalja tad-deheb fil-Kampjonat FIBA ​​tal-Ameriki tal-2015, u mhux inqas importanti t-tliet titli tal-Kampjonat tal-Basketball tal-Amerika t'Isfel fl-1991, 2014 u 2016. Il-futbol ra l-popolarità tiegħu tiżdied f'dawn l-aħħar snin, u sar sport li jiġbed folol fil-pajjiż. Organizzata mill-Federazzjoni tal-Futbol Venezwelana (FVF), affiljata mal-FIFA. Iż-żieda fir-rebħiet u l-kwalità tal-logħob tat-tim tal-futbol tal-Venezwela sa mill-2001 stimulat l-iżvilupp f'din id-dixxiplina, kif ukoll l-attrazzjoni tal-partitarji. Il-Venezwela organizzat Copa América għall-ewwel darba fit-42 edizzjoni tagħha fl-2007, għalkemm l-aħjar parteċipazzjoni tagħha fit-tournament kienet fl-2011, u kisbet ir-raba' post L-akbar kisbiet tal-futbol Venezwelan kienu żewġ titli fil-Kampjonat tan-Nisa ta' taħt is-17-il sena tal-Amerika t'Isfel fl-2013. u 2016 u runner-up fil-Kampjonat tal-Futbol ta' l-Amerika t’Isfel 2013 Laħqu wkoll runner-up fit-Tazza tad-Dinja tal-Futbol U-20 2017 Fil-varjazzjoni tagħha tal-futsal, il-Venezwela kisbet karriera importanti. sar champion fil-Kampjonat Dinji tal-Futsal AMF fl-1997.387​Fl-isports bil-mutur, l-iktar Venezwelan prominenti kien Johnny Cecotto. Sar l-iżgħar champion tad-dinja fl-istorja tal-muturi billi rebaħ il-Grand Prix ta' Franċiż fit-350cc, u żied il-Kampjonat tad-Dinja 750cc mat-titli tiegħu. F'din id-dixxiplina jispikka wkoll Carlos Lavado, li reba darbtejn il-Kampjonat tad-Dinja tal-250cc, u Pastor Maldonado, sewwieq tat-tlielaq tal-Formula 1, rebbie[ tal-Grand Prix ta' Spanja tal-2012.388 Min-naħa l-oħra, fl-isports individwali l-aktar prominenti fil-Venezwela huwa l-boxing, b'bażi kbira ta' partitarji. Il-pajjiż ipproduċa boxers mill-aqwa fil-livell internazzjonali, u huwa segwit b'interess mill-Venezwelani. Fl-isport tax-xitwa, il-Venezwela spikkat fl-iski Nordiku ma' César Baena. F'dak li għandu x'jaqsam mal-atletika, fit-triple jump, il-Venezwela spikkat grazzi għal Yulimar Rojas li rebħet il-midalja tal-fidda fil-Logħob Olimpiku ta' Rio 2016, u ħames snin wara kienet se ssir championa Olimpika fil-Logħob Olimpiku ta' Tokyo 2020, u b'hekk stabbiliet rekord. rekord dinji u Olimpiku b’qabża ta’ 15.67 m. Fil-karate, il-Venezwela hija l-uniku pajjiż fl-Amerika Latina li huwa fost l-aqwa 15 fid-dinja, fit-12-il post speċifikament, biex b'hekk rebaħ 3 midalji tad-deheb, 3 tal-fidda u 8 tal-bronż għal total ta' 14 fid-dinja , bl-aktar esponent prominenti ta' dan l-isport ikun Antonio Díaz. Ir-rugby ilu jiġi pprattikat ukoll mis-snin ħamsin, introdott fil-pajjiż minn ħaddiema taż-żejt ta' oriġini Brittanika. Illum il-ġurnata hija popolari ħafna fil-livell universitarju. === Pageants tas-sbuħija === Il-Venezwela hija distinta bħala “fabbrika ta' rġejjen tas-sbuħija”, peress li għandha t-titlu ta' Miss Univers 7 darbiet – konkors internazzjonali u annwali ta' sbuħija femminili li fih tiġi ġġudikata s-sbuħija integrali –, taħt biss l-Istati Uniti li rebħuha 9 drabi, kienu l-Amerikani li g[enu biex jintrodu/u l-konkors fil-Venezwela. Miss Venezuela bdiet bħala konkors tas-sbuħija fl-1952 sponsorjat mil-linja tal-ajru Pan Am u kumpanija li timmanifattura l-malji tal-għawm. Il-pajjiż għandu aktar minn 200 akkademja tal-immudellar fejn tfajliet mill-età ta’ 4 snin huma mħarrġa f’dixxiplini bħall-makeup, il-faxxinu, it-taħdit fil-pubbliku, il-pożi tar-ritratti, l-espressjoni tal-ġisem, minbarra ħiliet oħra, peress li l-industrija renjanti saret waħda mill- l-aktar negozji qligħ u effiċjenti fil-pajjiż. Għalhekk, ir-renji huma parti mill-kultura popolari fil-Venezwela fejn isiru kważi 600 kompetizzjoni tas-sbuħija kull sena Il-kittieb Raúl Gallegos innota fil-ktieb tiegħu tal-2016, "Crude Nation: How Oil Riches Ruined Venezuela", "il-ġid taż-Żejt kabbar kultura. fejn id-dehra hija ta' importanza kbira.”​ Fl-istess ħin, il-Venezwela għandha waħda mill-ogħla rati ta' proċeduri kożmetiċi per capita fid-dinja.​ Il-fama tal-Venezwela fejn tidħol il-produzzjoni ta' rġejjen rebbieħa tal-kuruna qasmet il-fruntieri, peress li hemm diversi kandidati minn pajjiżi oħra, li jqabbdu s-servizzi tal-aġenziji tal-mudelli ta' dan il-pajjiż biex iħarrġuhom u b’hekk ikollhom opportunitajiet akbar biex jirbħu fil-konkorsi li fihom jipparteċipa.​ Il-moviment femminista fil-Venezwela wera matul is-snin kontra l-kult tal-konkors. === Simboli nazzjonali === Fil-Venezwela, minbarra li jirrikonoxxu l-bandiera, l-innu u t-tarka bħala simboli nazzjonali, elementi tipiċi oħra tal-flora u l-fawna nazzjonali ġew imsemmija bħala simboli tan-nazzjon.​ Jiġifieri: * L-​araguaney (Tabebuia chrysantha) ilha s-​siġra nazzjonali mid-​29 taʼ Mejju, 1948.​ Ismu huwa magħmul minn kelma taʼ oriġini indiġena u taħlita ta' kliem Grieg li jfisser fjura tad-​deheb, b’referenza għall-​kulur isfar. * L-orkidea (Cattleya mossiae) ġiet iddikjarata l-fjura nazzjonali fit-23 ta' Mejju, 1951. L-ispeċi mossiae ġiet skoperta fil-Venezwela fl-1830. * It-turpial (Icterus icterus) ilu l-għasfur nazzjonali mit-23 ta' Mejju, 1958. Huwa għasfur b'wienaħ ta' madwar 24 ċentimetru, li huwa distint mill-kulur isfar-oranġjo tiegħu mal-ġisem kollu, ħlief ir-ras u l-ġwienaħ. li huma suwed b'partijiet bojod, u post blu madwar l-għajnejn. * Alma llanera huwa joropo rilaxxat fl-1914, li l-mużika tiegħu kienet komposta minn Pedro Elías Gutiérrez ibbażat fuq test ta' Rafael Bolívar Coronado Huwa meqjus bħala t-tieni innu nazzjonali tal-Venezwela. * Il-liquiliqui huwa l-kostum tipiku nazzjonali tal-Venezwela, iddikjarat fis-17 ta' Marzu, 2017. Jintuża l-aktar bħala ilbies maskili għal festi u avvenimenti soċjali, kif ukoll għaż-żfin joropo. Tikkonsisti f'ġakketta, qliezet u espadrilles. F'ċerti partijiet qed isir b'trims ta' kuluri differenti u jintuża bħala kostum komuni jew taż-żfin bl-espadrilles. === Festi === Il-Venezwela hija r-raba' pajjiż fl-Amerika Latina fin-numru ta' festi.397​ Hemm ukoll festi importanti ħafna fil-livell reġjonali minħabba s-sinifikat kulturali tagħhom, bħal dik tad-Divina Pastora (14 ta' Jannar) f'Lara, n 19​ il-Verġni tal-Consolación (15 ta' Awwissu) f'Táchira, il-Virgen del Socorro (13 ta' Novembru) f'Carabobo u l-Verġni ta' Chiquinquirá (18 ta' Novembru) fiż-Zulia, li tiġi ċċelebrata bil-Fiera La Chinita. == Bliet skond il-popolazzjoni == <gallery> File:Caracas Panoramica 1.jpg|Caracas File:A view of Caracas, Venezuela.jpg|Caracas File:Plaza Venezuela Noche.jpg|Caracas File:Edificios de Oficinas Conjunto Parque Central alt.jpg|Caracas File:Caracas 20150125 372.jpg|Caracas File:Vista Correo Carmelitas.jpg|Caracas File:Casa Amarilla de Caracas - 2015.JPG|Caracas File:Catedral de Caracas.JPG|Caracas File:Bolivar-plaza-caballo-caracas.JPG|Caracas File:Maracaibo panoramica avenida Cecilio Acosta cuted.jpg|Maracaibo, Zulia File:Valencia panorama.jpg|Valencia, Carabobo File:Parque Urb Prebo Valencia Edo. Carabobo.JPG|Valencia, Carabobo File:Plaza Bolívar de Valencia.jpg|Valencia, Carabobo File:Sur de Valencia desde la Torre Castillito.jpg|Valencia, Carabobo File:Street in Valencia city.jpg|Valencia, Carabobo File:Teatro municipal de Valencia.jpg|Valencia, Carabobo File:Arco de Carabobo.JPG|Valencia, Carabobo File:Ccmetropolis.JPG|Valencia, Carabobo File:BarquisimetoCollage.png|Barquisimeto, Lara File:Maracay cerro (cropped).jpg|Maracay, Aragua File:Concejo Municipal Girardot.jpg|Maracay, Aragua File:Redoma San Jacinto.jpg|Maracay, Aragua File:La soledad, maracay.jpg|Maracay, Aragua File:Plaza girardot.jpg|Maracay, Aragua File:Maracay norte.jpg|Maracay, Aragua File:Vista aérea de Ciudad Guayana, estado Bolívar. Venezuela.jpg|Ciudad Guayana, Bolívar File:Salto la Llovizna, Bolívar, Venezuela (2).JPG|Ciudad Guayana, Bolívar File:Petare 1.JPG|Petare, Miranda File:Petare2004-8b.jpg|Petare, Miranda File:Road to Petare.jpg|Petare, Miranda File:Bigott Foundation.jpg|Petare, Miranda File:Plaza Sucre Petare.jpg|Petare, Miranda File:Petare.jpg|Petare, Miranda File:Comercio Petare.jpg|Petare, Miranda File:Campus Santa Maria.jpg|Petare, Miranda File:CapillaMaríaMagdalena.jpg|Petare, Miranda File:MuseodePetare.jpg|Petare, Miranda File:Fundalamas.jpg|Petare, Miranda File:Cabletren de Petare Municipio Sucre Caracas Venezuela.jpg|Petare, Miranda File:Plaza El Estudiante de Maturin.jpg|Maturín, Monagas File:Iglesia de San Simón (Maturín) by Cesar Perez.jpg|Maturín, Monagas File:Torre Espacial Lumino-Cromática.jpg|Maturín, Monagas File:Redoma Juana La Avanzadora (Noche).JPG|Maturín, Monagas File:Plaza los escritores de Maturin 2017.jpg|Maturín, Monagas File:Iglesia Católica Nuestra Señora del Carmen.JPG|Maturín, Monagas File:IglesiaCalderasBarinasVenezuela.jpg|Barinas, Barinas File:Plaza del estudiante (José Félix Rivas).jpg|Barinas, Barinas File:Casa de la Cultura Napoleon Sebastian Artega en Barinas.jpg|Barinas, Barinas File:Plaza Bolívar de Barinas Estatua Ecuestre.jpg|Barinas, Barinas File:Plaza Paez de Barinas.jpg|Barinas, Barinas File:CollageSCB.jpg|San Cristóbal, Táchira File:Ciudad Bolívar historical zone.jpg|Ciudad Bolívar, Bolívar File:House of the Congress of Angostura.jpg|Ciudad Bolívar, Bolívar File:Ciudad Bolivar.JPG|Ciudad Bolívar, Bolívar File:Cathedral of Ciudad Bolivar.jpg|Ciudad Bolívar, Bolívar File:Catedral Barcelona Anzoátegui Venezuela.jpg|Barcelona, Anzoátegui File:Cumana sucre.jpg|Cumaná, Sucre File:Avenida Perimetral - panoramio.jpg|Cumaná, Sucre File:Vista Casco Histórico de Cumaná, Edo. Sucre.jpg|Cumaná, Sucre File:Iglesia Catedral de Cumaná, Venezuela.jpg|Cumaná, Sucre File:Calle Sucre, San Francisco - panoramio.jpg|Cumaná, Sucre File:Puntofijo callecolombia.JPG|Punto Fijo, Falcón File:Panoramica de cabimas hacia el oeste.png|Cabimas, Zulia File:Plaza Bolívar de la Ciudad de Mérida.jpg|Mérida, Mérida File:Sur de Mérida (Venezuela).JPG|Mérida, Mérida File:Ciudad de Merida, Venezuela.jpg|Mérida, Mérida File:Vista panorámica plaza Heroinas.jpg|Mérida, Mérida File:Teleferico Mukumbari Merida Vzla.jpg|Mérida, Mérida File:Plaza Gran Mariscal de Ayacucho Antonio José de Sucre I.JPG|Mérida, Mérida File:Parque Nacional Mochima Puerto La cruz, Edo Anzoategui..JPG|Puerto La Cruz, Anzoátegui File:Puerto La Cruz desde una azotea.JPG|Puerto La Cruz, Anzoátegui File:Vista aérea de Las Villas.jpg|Puerto La Cruz, Anzoátegui File:Noviembrea (25).jpg|Guatire, Miranda File:Ciudad Ojeda.jpg|Ciudad Ojeda, Zulia File:Monumento a la Federación Venezolana I.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Estación de Servicio Lara, Coro, Estado Falcón, Venezuela.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Balcon Arcaya.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:North American F-86K Sabre, Venezuela - Air Force AN1944608.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Patio Casa de las Ventanas de Hierro.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Turmero, Urb. San Pablo.jpg|Turmero, Aragua File:Los Teques cathedral.jpg|Los Teques, Miranda File:Los Teques, 1940s.jpg|Los Teques, Miranda File:Metroteques.JPG|Los Teques, Miranda File:Los Teques 2000 002.jpg|Los Teques, Miranda File:Parque Knoop 000b.jpg|Los Teques, Miranda File:Paseo Lamas de los Teques y sus sombrillas.jpg|Los Teques, Miranda File:Santuario a la Virgen de Coromoto - Guanare, Edo Portuguesa.jpg|Guanare, Portuguesa File:Guanare 2010 010.JPG|Guanare, Portuguesa File:Guanare 2010 004.JPG|Guanare, Portuguesa File:Catedral de Guanare.jpg|Guanare, Portuguesa File:Gobernación del Estado Yaracuy.JPG|San Felipe, Yaracuy File:Plaza Rafael Andrade.JPG|San Felipe, Yaracuy File:Museo Carmelo Fernández.jpg|San Felipe, Yaracuy File:La Catedral de San Felipe.jpg|San Felipe, Yaracuy File:Cacique Yaracuy.jpg|San Felipe, Yaracuy File:Plaza Bolívar de San Felipe (2017).jpg|San Felipe, Yaracuy File:Acarigua 2010 003.JPG|Acarigua, Portuguesa File:Producción de arroz, Acarigua, Venezuela.JPG|Acarigua, Portugues File:Acarigua 2010 004.JPG|Acarigua, Portugues File:Acarigua 2010 001.JPG|Acarigua, Portugues File:Iglesia matriz de Carora.jpg|Carora, Lara File:Paseo la Virgen El Tigre Anzoátegui.jpg|El Tigre, Anzoátegui File:Centro Comercial San Remo Mall.JPG|El Tigre, Anzoátegui File:Guarenas.jpg|Guarenas, Miranda File:Laguna de Nueva Casarapa- Guarenas.jpg|Guarenas, Miranda File:27 DE FEBRERO (DOÑA MENCA DE LEONI).JPG|Guarenas, Miranda File:Valle del Turbio y Tarabana.jpg|Cabudare, Miranda File:Carúpano.jpg|Carúpano, Sucre File:Calle Independencia Casco Histórico.jpg|Carúpano, Sucre File:Av. Perimetral.jpg|Carúpano, Sucre File:Bahía de Guayacán de los Pescadores.jpg|Carúpano, Sucre File:El Boquete.jpg|Carúpano, Sucre File:Letras de Carúpano.jpg|Carúpano, Sucre File:Vista aérea de San Fernando de Apure (Apure) y Puerto Miranda (Guárico) y el Río Apure. Venezuela..jpg|San Fernando de Apure, Apure File:Catedral San Agustín Guacara.jpg|San Agustín de Guacara, Carabobo File:Noche en Puerto Cabello.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Teatro Municipal - panoramio (2).jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Iglesia Nuestra Señora de la Coromoto - panoramio.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Plaza Bolívar - panoramio.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Plaza el Agila - panoramio.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Iglesia, casco histórico de Puerto Cabello 2.JPG|Puerto Cabello, Carabobo File:Sirenas, malecón de Puerto Cabello.JPG|Puerto Cabello, Carabobo File:Eltocuyo.jpg|El Tocuyo, Lara File:Río Tocuyo, Venezuela.jpg|El Tocuyo, Lara File:Avenida Circumvalacion 2 El Tocuyo. 1999 001.jpg|El Tocuyo, Lara File:Catedral de El Tocuyo (Templo La Concepcion) 1999 001.jpg|El Tocuyo, Lara File:Panorámica de Valera.jpg|Valera, Trujillo File:Valera con zoom desde Carvajal.JPG|Valera, Trujillo File:Valera vista de las acacias.jpg|Valera, Trujillo File:Valera desde Sabana Libre 4.JPG|Valera, Trujillo File:Valera centro.JPG|Valera, Trujillo File:Vista aérea de La Victoria. estado Aragua. Venezuela.jpg|Nuestra Señora de La Victoria, Aragua File:Cuartel en La Victoria, Edo. Aragua.JPG|Nuestra Señora de La Victoria, Aragua File:Un buen dia en la Plaza Campo Elias.jpg|Nuestra Señora de La Victoria, Aragua File:Alcaldía de Francisco Linares Alcántara.jpg|Valle de Santa Rita de Cascia File:Abadía de Güigüe (Carabobo, Venezuela).jpg|Güigüe, Carabobo File:Aereo1.jpg|Anaco, Anzoátegui File:Catedral calabozo venezuela.jpg|Calabozo, Guárico File:Represa calabozo venezuela.jpg|Calabozo, Guárico File:Silos calabozo venezuela.jpg|Calabozo, Guárico File:Casastipicasclbz.jpg|Calabozo, Guárico File:Quibor 1999 001.jpg|Quíbor, Lara File:Quibors.jpg|Quíbor, Lara File:Plaza Bolívar El Vigía.png|El Vigía, Mérida File:Iglesia San Juan Bautista, San Carlos.jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Blanquera.jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Catedral Inmaculada Concepción iluminación..jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Autodromo Internacional de San Carlos.jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Mariarakirche.jpg|Mariara, Carabobo File:Asi es ocumare del tuy y los indios coromotanos.jpg|Ocumare del Tuy, Miranda File:Plaza Bolivar de Yaritagua 1.jpg|Yaritagua, Yaracuy File:Nuestra Señora del Rosario de Cúa Church 1.jpg|Cúa, Miranda File:Perimetral Avenue, Cúa.jpg|Cúa, Miranda File:Iafetren.JPG|Cúa, Miranda File:View of Cúa.jpg|Cúa, Miranda File:Street of Cúa 1.jpg|Cúa, Miranda File:Street of Cúa 3.jpg|Cúa, Miranda File:Iglesia de Araure.JPG|Araure, Portuguesa File:Morros de San Juan1.jpg|San Juan de los Morros, Guárico File:TOROS COLEADOS.jpg|San Juan de los Morros, Guárico File:Tarde junto al sanjuanote.JPG|San Juan de los Morros, Guárico File:Mirador a los Morros de San Juan.jpg|San Juan de los Morros, Guárico File:Basílica de Nuestra Señora de la Consolación.JPG|Táriba, Táchira File:IglesiacatedralnuestraseñoradelcarmenGuasdualitoapureVenezuela.png|Guasdualito, Apure File:2da avenida mas importante de pto.ayacucho la 23 de enero-venezuela.jpg|Puerto Ayacucho File:Panoramica de machique.jpg|Machiques, Zulia File:Plaza Sucre de Cagua.jpg|Cagua, Aragua File:Calle Centro de Cagua.jpg|Cagua, Aragua File:Iglesia Parroquial de Cagua - panoramio.jpg|Cagua, Aragua File:Cruce de las calles Rondón y Bolívar desde el C. C. Multicentro - panoramio.jpg|Cagua File:Playa paraiso.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Hotel Wyndham Concorde Resort Isla de Margarita, Porlamar Nueva Esparta, Venezuela 14.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Modern Architerture in Porlamar, Margarita Island.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Building in Porlamar 2.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Centro de Polamar 1982.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Via del Tren Cua - Charallave - Caracas - panoramio.jpg|Santa Rosa de Lima de Charallave, Miranda File:Castillo de Santa Rosa, La Asunción.JPG|La Asunción, Nueva Esparta File:CASA DE LA ASUNCION EN NUEVA ESPARTA VENEZUELA.JPG|La Asunción, Nueva Esparta File:Panorámica de la población de La Asunción.jpg|La Asunción, Nueva Esparta File:Collage Valle de la Pascua.png|Valle de la Pascua, Guárico File:Plaza Cristobal Mendoza.jpg|Trujillo, Trujillo File:VirgendelaPaz.jpg|Trujillo, Trujillo File:Quibor 1999 001.jpg|Quíbor, Lara File:Imge013.jpg|Tinaquillo, Cojedes File:Taguanes.JPG|Tinaquillo, Cojedes File:Iglesia de Tinaquillo, Estado Cojedes, Venezuela.JPG|Tinaquillo, Cojedes File:IMG-20220410-WA0029.jpg|Puerto Píritu, Anzoátegui File:Fertiles Valles de El Limón.jpg|El Limón, Aragua File:Socopó (2020).jpg|Socopó, Barinas File:Plaza Bolívar de Socopó.JPG|Socopó, Barinas File:Estatua de Simón Bolívar (Socopó).JPG|Socopó, Barinas File:Iglesia Cristo Rey (Socopó).JPG|Socopó, Barinas File:Vista de ciudad de Bocono.jpg|Boconó, Trujillo File:Plaza de punta de mata.jpg|Punta de Mata, Monagas File:Plaza Bolívar en Ejido (Campo Elías).jpg|San Buenaventura de Ejido, Mérida File:Upatalognview.JPG|Upata, Bolívar File:Ciudad de Rubio sede de la TV Comunitaria.jpg|Santa Bárbara de Rubio, Táchira File:Puerto Viejo, Catia La Mar.jpg|Catia La Mar, La Guaira File:Plaza Mayor de Catia La Mar.jpg|Catia La Mar, La Guaira File:Cielo y vista aereas de Catia La Mar 2012 005.jpg|Catia La Mar, La Guaira File:Tumeremo.jpg|Tumeremo, Bolívar File:Monumento al Nazareno en Caripito.jpg|Caripito, Monagas File:Recreación sobre Agua.JPG|Santa Bárbara del Zulia File:Vista de Tucupita.jpg|Tucupita, Delta Amacuro File:Plaza Bolívar de San José de Guanipa.jpg|San José de Guanipa, Anzoátegui File:Estatua de Maria Lionza en Chivacoa.tif|Chivacoa, Yaracuy File:Vista desde Cerro el Morro.jpg|Lechería, Anzoátegui File:Casas en Puerto Morro, edo. Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Lechería, Estado Anzoátegui, Venezuela 264.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Hotel en Lechería, edo. Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Muelle del CC Plaza Mayor, edo. Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Lechería, Estado Anzoátegui, Venezuela 263.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Puerto Morro, estado Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Fuertemilitarzaraza.jpg|Zaraza, Guárico File:Salias-2008.jpg|Zaraza, Guárico File:Club-agrodiza.jpg|Zaraza, Guárico File:Los-alamos-2008.jpg|Zaraza, Guárico File:Centrocolonialzaraza.jpg|Zaraza File:Silos-2008.jpg|Zaraza, Guárico File:San gabriel Catedral.jpg|Zaraza, Guárico File:Plaza Bolívar de Nirgua.jpg|Nirgua, Yaracuy File:Carnavales de salom1.jpg|Nirgua, Yaracuy File:Plaza Bolívar de Santa Rita.jpg|Santa Rita, Zulia File:CASCO-DENTRAL-DE-GUANTA.jpg|Guanta, Anzoátegui File:Troncal 3 between Morón and Boca de Aroa, Venezuela.jpg|Morón, Carabobo File:SantoCristo.jpg|Pariaguán, Anzoátegui File:Plaza Bolivar ( San Juan de Colón).jpg|San Juan de Colón, Táchira File:Altagracia de Orituco centro.jpg|Nuestra Señora de Altagracia de Orituco, Guárico File:Plaza Bolívar de San Antonio de Los Altos, Estado Miranda 01.jpg|San Antonio de Los Altos, Miranda File:Iglesia Caicara del Orinoco.jpeg|Caicara del Orinoco, Bolívar File:Iglesia de Biruaca.JPG|Biruaca, Apure File:SVMI Maiquetia.jpg|Urimare, Vargas, La Guaira File:Dawn in Puerto Encantado.jpg|Port Imsaħħra (Puerto Encantado), Higuerote, Miranda File:Panorámica de Santa Bárbara de Barinas.jpg|Santa Bárbara de Barinas File:Plaza Bolívar de San José de Guanipa.jpg|San José de Guanipa, Anzoátegui File:Iglesia Santa Ana de Morón.jpg|Santa Ana de Morón, Carabobo File:Troncal 3 between Morón and Boca de Aroa, Venezuela.jpg|Santa Ana de Morón File:Panoramic view of Pampatar beach.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Turismo en Pampatar 5.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Bahía Playa de Pampatar..jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Pampatar - Vista Parcial - panoramio.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Panoramic view of Pampatar, Margarita Island.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Fortín de Pampatar.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:La Guaira, estado Vargas.jpg|La Guaira, La Guaira File:Vargas01.JPG|La Guaira, La Guaira File:Litoral Central.JPG|La Guaira, La Guaira File:La Guaira, puerto y aeropuerto.JPG|La Guaira, La Guaira File:PEDRO MARIA UREÑA.jpg|Ureña, Táchira File:Barrio Bonilla De Ureña.jpg|Ureña, Táchira File:Maiquetia coast.jpg|Maiquetía, Nueva Esparta File:Maiquetiaairport.jpg|Maiquetía, Nueva Esparta File:Vista de Maiquetía - Gustavo Langenberg Winckelmann (1896).jpg|Maiquetía File:Canales de Río Chico.JPG|Río Chico File:PLAYAS DE RIO CHICO.jpg|Río Chico File:Virgen de Las Mercedes (Río Chico).jpg|Río Chico File:IMAG0566.jpg|Tinaco, Cojedes File:Amanecer Tinaquero.jpg|Tinaco, Cojedes File:Vista aérea de San Fernando de Apure (Apure) y Puerto Miranda (Guárico) y el Río Apure. Venezuela..jpg|Puerto Miranda, Guárico File:Cordero-tachira-1-.jpg|Cordero, Táchira File:Iglesia de Ntra Sra del Carmen.JPG|San Sebastián de los Reyes File:Santa Elena de Uairen, Bolívar, Venezuela - panoramio (6).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar 30 File:Santa Elena de Uairen, Bolívar, Venezuela - panoramio (9).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Santa Elena de Uairen, Bolívar, Venezuela - panoramio (3).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Sector 10, Santa Elena de Uairén, Bolívar, Venezuela - panoramio (5).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Iglesia de Santa Elena de Uairén..jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Aereopuerto de Santa Elena de Uairén.JPG|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:El Callao 1.jpg|El Callao, Bolívar File:Entrada a Magdaleno.jpg|Magdaleno, Aragua File:Plaza Bolívar de Magdaleno.jpg|Magdaleno, Aragua File:Vista Playas de Macuto.JPG|Macuto, Vargas, La Guaira File:Virgen Las Mercedes, San José de Barlovento.jpg|San José de Barlovento, Miranda File:Venezuela - Naiguatá - Vista al muelle tras el atardecer.jpg|Naiguatá, Vargas, La Guaira File:Malecon Principal - Club Puerto Azul.jpg|Naiguatá, Vargas, La Guaira File:Michelena.jpg|Michelena, Táchira File:Iglesia San Martin de Tours II.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Colonia Tovar Flores.JPG|Colonia Tovar, Aragua File:Hotel Selva Negra Colonia Tovar Edo. Aragua.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Colonia tovar10.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Chalet en la Colonia Tovar.JPG|Colonia Tovar, Aragua File:Paisaje Colonia Tovar.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Cantarrana.png|Cantarrana, Sucre File:El Palmar Plaza Bolívar.JPG|El Palmar, Bolívar File:Parroquia el junko estado vargas Venezuela.jpg|El Junko, Vargas, La Guaira File:Plaza Bolívar de Atabapo.jpg|San Fernando de Atabapo, Amazonas File:Playa Mono Manso - Chuspa - Venezuela.jpg|Caruao, Vargas, La Guaira File:Curiapolandschaft.jpg|Curiapo, Delta Amacuro File:Curiapo.jpg|Curiapo, Delta Amacuro File:Campamente el Rio del Cuyuni El Dorado - panoramio.jpg|El Dorado, Sifontes, Bolívar File:Puente colgante sobre el río Cuyuní.jpg|El Dorado, Sifontes, Bolívar File:Iglesiachuspa.jpg|Chuspa, La Guaira File:San Carlos de Rio Negro 2002.jpg|San Carlos de Río Negro, Amazonas File:Pedra de Cucuí - panoramio.jpg|Pedra de Cucuí, San Carlos de Río Negro, Amazonas File:Turismo isla la tortuga venezuela.jpg|Gran Roque, Dependencias Federales File:Village Gran Roque.jpg|Gran Roque, Dependencias Federales File:Montañas en Los Roques Venezuela.JPG|Gran Roque, Dependencias Federales File:Iglesia del Gran Roque.jpg|Gran Roque, Dependencias Federales File:Playa Mono Manso - Chuspa - Venezuela.jpg|Chuspa, La Guaira File:Queniquea.png|Queniquea, Táchira </gallery> == Gallerija == <gallery> File:Petroindustrial.jpg|Refinería El Palito File:Lago Dique.png|Lag Dique (Lago Dique), Parroċċa ta' Carayaca, Muniċipalità ta' Vargas, La Guaira File:Playa Mono Manso - Chuspa - Venezuela.jpg|Bajja Mono Manso, Chuspa, Parroċċa ta' Caruao, Muniċipalità ta' Vargas, La Guaira File:Parroquia el junko estado vargas Venezuela.jpg|Parroċċa El Junko, Muniċipalità ta' Vargas, La Guaira File:Cerro Maria lionza.jpg|Muntanji ta' Sorte (Montaña de Sorte) File:Río Icabarú.jpg|Ikabaru File:Higuerote 2000 064.JPG|Cabo Codera, Municipio Brion, Miranda File:Scratching the Sky.jpg|Pico Naiguatá/Naiguatá Peak File:CADENA MONTAÑOSA DEL IMATACA.jpg|Sierra de Imataca/Firxa tal-muntanji ta' Imataca File:Sierra Imataca.jpg|Sierra de Imataca/Firxa tal-muntanji ta' Imataca File:PicoBolivar2.jpg|Pico Bolívar/Bolivar Peak File:Peak Bolivar Venezuela's largest.JPG|Sierra Nevada de Mérida/Firxa tal-muntanji Merida Nevada File:Pico Bonpland visto desde el Pico Humboldt.JPG|Pico Bonpland/Bonpland Peak File:Pico Humboldt.jpg|Pico Humboldt/Humboldt Peak File:Monte Roraima derivado 2013 000.jpg|Mountajna Roraima/Roraima Mountaint (Monte Roraima) File:Los Jacuzzis.jpg|Mountajna Roraima/Roraima Mountaint (Monte Roraima) File:Roraima.jpg|Fuq ix-xellug, il-Kukenán tepuy; lejn il-lemin ir-Roraima. </gallery> == Terremoti fil-Veneżwela == === Terremoti fis-seklu 16 (1501–1600) === {| class="wikitable sortable" |+ !Isem tal-avveniment !Kobor !Imwiet ![[Epiċentru]] !Stati affettwati !Data !Noti |- |Terremot ta' Cumaná tal-1530 |7.1–7.5 | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.44|N|64.5|W}} |[[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |1 ta' Settembru, 1530 |Dan kien l-ewwel [[terremot]] irreġistrat fl-istorja tal-[[Venezwela]]; it-[[avveniment sismiku|terremot]] seħħ fl-10:30 (HLV) fil-punent ta' Nueva Toledo (il-lum [[Cumaná]]) u nħass ukoll f'[[Cubagua]]; li jikkawża xquq fl-art u [[likwefazzjoni tal-ħamrija]].<ref name=":0">{{Ikkwota l-ktieb|titlu=Atlas Sismológico de Venezuela|url=http://www.funvisis.gob.ve/atlas_sis.php|sena=2023|isbn=978-980-8017-04-5|awtur=FUNVISIS|post=Caracas, Venezwela}}}ref> Dan it-[[terremot]] ipproduċa l-ewwel [[tsunami]] irreġistrat fl-istorja tal-[[Ameriki]]. It-[[tsunami]] laħaq għoli ta' 5–7 metri, u skont ix-xhieda, il-mewġ tela' 'l fuq mill-għoli tas-siġar.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2159|title=Recordamos el Terremoto de Cumaná de 1530|date=1 ta' Settembru, 2019}}}ref> |- |Terremot ta' Cubagua tal-1541 | 6.2–5.3 | - |{{Bandiera|Nueva Esparta}} [[Gżira ta' Cubagua|Cubagua]], [[Stat ta' Nueva Esparta|Nueva Esparta]] |[[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Stat ta' Nueva Esparta|Nueva Esparta]] |25 ta' Diċembru, 1541 |Dan it-terremot affettwa serjament il-belt antika ta' [[Nueva Cádiz]] fuq il-[[Gżira ta' Cubagua]]; skont ir-rakkonti, il-mewġa tat-[[tsunami]] laqtet il-belt waqt li ż-żona kienet għadha qed titriegħed. Konsegwentement, il-belt inqerdet kompletament u ġiet abbandunata ftit wara. |- ! colspan="7" | |} == Terremoti li seħħew fis-{{Seklu|17}} (1601–1700) == {| class="wikitable sortable" |+ !Isem tal-avveniment !Kobor !Imwiet ![[Epiċentru]] !Stati affettwati !Data !Noti |- |Terremot ta' San Blas tal-1610 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">7.0–7.3</span> |60 |[[File:Flag_of_Mérida_State.svg|22x22px]] {{Coord|8.15|N|71.65|W}} |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira State|Táchira]] |3 ta' Frar, 1610 |It-terremot ħawwad il- [[Venezuelan Andes]] f'jum il-festa ta' [[San Blas|San Blas]] fis-15:30 (HLV) u affettwat b'mod sever l-ibliet ta' [[Mérida (Venezuela)|Mérida]], [[La Grita (Venezuela)|La Grita]], [[San Cristóbal (Venezuela)]|, [[San Cristóbal (Venezuela)]], u [[]Babaliladores]]]]]]]] San Cristóbal (Venezuela) | It-terremot ikkawża valanga—stmata bejn 15 u 20 miljun metru kubu fil-volum—fuq il-ġenb tan-nofsinhar tal-páramo ta' Mariño, ħdejn Bailadores.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2518|titlu=413-il sena mit-Terremot ta' San Blas|data=3 ta' Frar, 2023}}</ref> |- |Terremot ta' Cumaná tal-1629 |6.1–6.3 |16 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Cumaná]], [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |1629 |Terremot laqat lil Cumaná f'data mhux magħrufa fl-1629, u qered ħafna mill-belt u l-inħawi tagħha knejjes.<ref name=":20">{{Ikkwota l-web|url=https://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0376-723X2008000200004|titlu=It-terremot tal-1629 f'Cumaná: Kontribuzzjonijiet għal storja sismika ġdida tal-Lvant tal-Venezwela|awtur=Rogelio Altez, Frank Audemard|sena=2008|post=Caracas}}}ref> |- |[[It-terremot ta' Caracas tal-1641|It-terremot ta' San Bernabé tal-1641]] |6.0–6.3<ref name=":3">{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=1931|titlu=Fil-11 ta' Ġunju, 1641: Seħħ it-Terremot ta' San Bernabé - FUNVISIS|data=11 ta' Ġunju, 2018}}}</ref> |84 |[[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] {{Coord|10.9|N|66.7|W}} |[[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrito Capital (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[File:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] |11 ta' Ġunju, 1641 |Kien l-ewwel [[terremot]] irreġistrat fil-[[Caracas|belt kapitali Venezwelana]]; It-terremot ħawwad b'mod vjolenti l-bliet ta' Caracas u La Guaira fit-08:15 (HLV). Dan it-terremot ingħata l-isem ta' it-terremot ta' San Bernabé tal-1641 għaliex il-festa tal-qaddis Barnaba l-Appostlu tiġi ċċelebrata f'dak il-jum. Minħabba t-terremot, il-gvernatur ta' Caracas, Ruy Fernández de Fuenmayor, ippropona li l-belt tiġi rilokata. minn [[Caracas]] għas-savana tal-[[Muniċipalità ta' Chacao|Chacao]] biex "tipproteġiha minn terremoti futuri." Din il-proposta ġiet miċħuda għaliex, skont l-isqof tal-belt, dawn it-terremoti kienu kkawżati mill-korla ta' [[Alla]], u dik il-korla kienet se tilħaq il-belt kull fejn tiġi mċaqalqa.<ref name=":4">{{Ikkwota l-web|url=http://saber.ucv.ve/bitstream/10872/19248/1/DU-03.pdf|title=El terremoto de 1641 en la ciudad de Caracas. Una aproximación desde la historia urbana y la sismología|author=Alejandra Leal Guzmán and Raquel Vásquez}}</ref> |- |1644 Terremot ta’ Pamplona |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.5</span> |20 |{{Bandiera|Kolombja}} {{Coord|7.37|N|72.64|W}} |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira State|Táchira]] |16 ta’ Jannar, 1644 |It-[[terremot]] seħħ bejn is-06:00 u s-07:00 (HLV), b'minuri [[prexokk]] li seħħ ftit minuti qabel l-avveniment prinċipali. [[San Cristóbal (Venezwela)|San Cristóbal]] kienet il-belt Venezwelana l-aktar milquta mit-[terremot]], li kkawża l-kollass tal-knisja Agostinjana. Ġiet irrappurtata wkoll ħsara f'[[Mérida (Venezwela)|Mérida]].<ref name=":6">{{Ikkwota l-web|url=https://twitter.com/sgcol/status/1484255454121316355|title=https://twitter.com/sgcol/status/1484255454121316355|access-date=2023-08-02|website=Twitter|language=es}}}</ref><ref name=":14" /> Sa Ġunju tal-istess sena, [[Aftershocks (sismoloġija)|aftershocks]] kienu għadhom qed iseħħu fiż-żona.<ref name=":6" /> |- |Terremot tal-Andi tal-1674 |<span style="color: #FF0000">6.8–7.4</span> | - |[[File:Flag_of_Mérida_State.svg|22x22px]] {{Coord|8.95|N|70.8|W}} |[[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira State|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo State|Trujillo]] |16 ta' Jannar, 1674 |Attività sismika fi L-[[Andes Venezwelani]] bdew fit-8 ta' Diċembru 1673, għall-ħabta tal-4:00 HLV u komplew għal aktar minn xahar, u damu sa Jannar 1674. L-aktar terremot qawwi seħħ fis-16 ta' Jannar 1674, għall-ħabta tal-15:30 [[Ħin Standard tal-Venezwela|HLV]], b'kobor stmat bejn 6.8 u 7.4 [[Mw]], u b'hekk sar wieħed mill-aktar terremoti qawwija fl-istorja tar-[[Reġjun tal-Andes|reġjun Andean]] tal-[[Venezwela]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2634|titlu=350 sena tat-Terremot tal-Andes|data=16 ta' Jannar 2024|websajt=FUNVISIS|post=Caracas, Venezwela}}}ref> |- |Terremot ta' Sucre tal-1684 |6.4<ref name=":17">{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2547|titlu=339 Anniversarju tat-Terremot tal-1684|data=4 ta' Mejju, 2023}}</ref> | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] Ċentru ta' [[Stat ta' Sucre]] |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |4 ta' Mejju, 1684 |It-terremot affettwa l-belt ta' [[Cumaná]] u l-[[Peniżola ta' Araya]] fit-20:00 (HLV), u kkawża ħsara lill-kastelli tar-reġjun. It-theżżiżiet ta' wara komplew sa 20 jum wara l-avveniment prinċipali.<ref name=":17" /> |- ! colspan="7" | |} === Terremoti li seħħew fis-seklu 18 (1701–1800) === {| class="wikitable sortable" |+ !Isem tal-avveniment !Kobor !Imwiet ![[Epiċentru]] !Stati affettwati !Data !Noti |- |Terremot ta' Cumaná tal-1753 | - | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Sucre State]] |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |1753 |F'data mhux magħrufa fl-1753, [[Cumaná]] u [[Cariaco]] sofrew terremot qawwi.<ref name=":14">{{Ikkwota l-ktieb|l-aħħar=Vila|l-isem=Marco Aurelio|it-titlu=Aspectos geográficos del Estado Sucre|url=https://books.google.co.ve/books?redir_esc=y&id=mgVmAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=1753|data tal-aċċess=4 ta' Awwissu, 2023|sena=1965|post=Caracas|paġna=34|pubblikatur=Corporación Venezolana de Fomento}}}ref> |- |Terremot ta' Santa Úrsula tal-1766 |<span style="color: #FF0000">7.5–7.9</span><span style="display:none">9</span><span style="display:none">99</span> | - |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Sucre.svg|22x22px]] {{Koord|10.7|N|62.0|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat Indiġenu tal-Amazonas.svg|22x22px]] [[Stat tal-Amazonas (Venezwela)|Amazonas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Anzoátegui.svg|22x22px]] [[Stat ta' Anzoátegui|Anzoátegui]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Apure.svg|22x22px]] [[Stat ta' Apure|Apure]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera ta' Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[Archivo:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Cojedes State|Cojedes]] [[Archivo:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[Archivo:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Archivo:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[Archivo:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[Archivo:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[Archivo:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[Archivo:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[Archivo:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[Archivo:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[Archivo:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[Archivo:Flag of Portuguesa.svg|22x22px]] [[Portuguesa State|Portuguesa]] [[Archivo:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |21 ta' Ottubru, 1766 |It-terremot An seħħ fis-sigħat bikrin ta' filgħodu fil-05:00 (HLV), u nħass minn Maracaibo sal-istati tal-lum ta' Sucre u Nueva Esparta. Huwa stmat li kien l-aktar terremot qawwi fit-territorju tal-Venezwela, li nħass madwar 4 miljun kilometru kwadru.<ref>{{Cite web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2018/12/27/cinco-grandes-sismos-que-han-sacudido-a-title= han-sacudido-a-venezuela/| Venezwela|access-date=2023-08-03|last=CNNEE|date=2018-12-27|website=CNN|language=es}}</ref><ref>{{Iċita web|url=https://es.linkedin.com/pulse/terremotos-e-historia-el-sismo-de-1766-en-caracas-leal-guzm%C3%A1n|title=Terremotos e historia: el sismo de 1766 en Caracas|author=Alejandra Leal Guzmán|data=21 ta' Ottubru, 2022}}</ref> Minkejja l-kobor enormi tiegħu, it-terremot milli jidher ma kkawżax ħsara massiva fil-pajjiż, u b'hekk sar simili ħafna għat-terremot tal-2018, li kellu l-epiċentru tiegħu fl-istess żona, b'kobor simili ta' 7, u ma kkawża l-ebda ħsara kbira. |- |Terremot ta' Trujillo tal-1775 |6.1<ref name=":18">{{Ikkwota l-web|url=https://www.redalyc.org/pdf/3477/347730361013.pdf|titlu=Evalwazzjoni mill-ġdid tal-intensitajiet tat-terremoti storiċi ewlenin fir-reġjun tal-muntanji ta' Mérida bl-użu tal-metodu Bakun & Wentworth|sena=2005}}</ref> | - |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] {{Koord|9.45|N|70.35|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Istat ta' Trujillo|Trujillo]] |26 ta' Diċembru, 1775 | |- |Terremot ta' Mérida tal-1786 | - | - |{{Bandiera|Mérida}} [[Mérida State]] |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] |1786 |F'data mhux magħrufa fl-1786, kien irreġistrat [[terremot]] fl-[[Stat ta' Mérida]], akkumpanjat minn bosta [[afterhock]]s li kkawżaw ħsarat fil-proprjetà fl-ibliet u l-irħula tal-istat, kif ukoll ħsara lill-kunvent ta' San Francisco.<ref>{{Iċċitati. web|url=http://bdigital.ula.ve/storage/pdftesis/pregrado/tde_arquivos/20/TDE-2010-01-20T12:54:45Z-720/Publico/altuvereinaldoiparte.pdf|title=El Gran Terremoto de Los Andes venezolanos de las 2 juntes de abril y las 2 juntas de abril 1894|data=Mejju 2005|post=Mérida}}</ref> |- |Terremot ta' Cumaná tal-1794 |6.0 | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre]] |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |10 ta' Settembru, 1794 |It-[[terremot]] ikkawża ħsara fil-belt ta' [[Cumaná]]. |- |Terremot ta' Cumaná tal-1797 |6.3 |12 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.6|N|64.1|W}} |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |14 ta' Diċembru, 1797 |It-terremot ħawwad u affettwa lil [[Cumaná]] fis-18:30 (HLV), u [[likwefazzjoni tal-ħamrija]] ġiet irrappurtata f'diversi żoni ħdejn il-belt, inkluża l-belt ta' [[Marigüitar]]. Ġiet reġistrata [[xokk ta’ quddiem]] fiż-żona fl-istess jum.<ref name=":12">{{Cite web|url=https://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0798-40652006000300001|title=Casos de sedimentos de licuación en Venezuela 1530|author=LUZ M. RODRÍGUEZ, FRANCK A. AUDEMARD & JOSÉ A. RODRÍGUEZ|year=2006}}</ref><ref name=":2">{{Iċ-ċita web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/archivos/pdf/ponencias/1999_FA2CVETITULO LA_EVA6CVE SISMICIDAD HISTÓRICA DEL SEGMENTO MT TIERRA DE LA FALLA DE EL PILAR, VENEZUELA NORORIENTAL, A PARTIR DE PRIMEROS RESULTADOS PALEOSÍSMICOS.|author=Franck A. Audemard M.|sena=1999}}</ref> |- ! colspan="7" | |} == Terremoti fis-seklu 19 (1801–1900) == {{Sticky header}} {| class="wikitable sortable sticky-header" |+ !Isem tal-avveniment !Kobor !Imwiet ![[Epiċentru]] !Stati affettwati !Data !Noti |- | rowspan="2" |[[Terremot tal-Venezwela tal-1812|Terremoti tal-Venezwela tal-1812]] |<span style="color: #FF0000">6.9–7.2</span> |data-sort-value=2000|2,000–26,000 |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' La Guaira.svg|22x22px]] {{Koord|10.60|N|67.10|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera ta' La Guaira State.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[File:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] | rowspan="2" |26 ta' Marzu, 1812 | rowspan="2" |It-terremot seħħ fis-16:07 u nħass f'ħafna mill-parti tat-tramuntana tal-pajjiż; l-ibliet ta' [[Caracas]], [[La Guaira]], [[Barquisimeto]], u [[San Felipe (Venezwela)|San Felipe]] kienu l-aktar milquta. L-għadd ta' mwiet kien inqas milli kien ikun f'ġurnata ordinarja għaliex ħafna nies kienu barra djarhom fil-Plaza Mayor (issa [[Plaza Bolívar de Caracas|Plaza Bolívar]]) fil-ħin tat-terremot, minħabba l-festivitajiet ta' [[Ħamis ix-Xirka]]; Madankollu, dan ma waqqafx milli jsir l-aktar terremot qattiel fl-istorja tal-pajjiż. Wara t-terremot, huwa maħsub li Simón Bolívar qal il-frażi: "Jekk in-natura topponina, aħna niġġieldu kontriha u nġiegħluha tobdi lilna." Dan kien bi tweġiba għal ċerti qassisin u kelliema Rjalisti li attribwew id-diżastru naturali għall-kastig divin minn Alla għad-dikjarazzjoni tal-indipendenza. Hemm dibattitu u spekulazzjoni konsiderevoli dwar il-ġrajjiet ta’ dakinhar, peress li t-terremot seħħ f’nofs il-Gwerra tal-Indipendenza, li rriżultat fit-telf ta’ ħafna rekords minn dak iż-żmien. Sal-lum, għadu mhux ċar jekk it-terremot li affettwa r-reġjun ċentrali, iż-żona tal-kapitali, u l-Istat ta’ Lara kienx avveniment sismiku wieħed jew, fil-fatt, żewġ terremoti kważi simultanji—wieħed b’epiċentru ’l barra mill-kosta tal-punent tal-Istat ta’ La Guaira u ieħor f’Yaracuy. Din l-ispekulazzjoni tqum minħabba li r-reġjuni madwar Caracas u La Guaira, kif ukoll dawk madwar Barquisimeto u San Felipe, sofrew devastazzjoni severa simultanjament, filwaqt li m'hemm l-ebda rapporti ta' ħsara kbira fl-ibliet li jinsabu bejn dawn iż-żewġ żoni—bħal Maracay u Valencia—u dan joħloq vojt fl-informazzjoni u sens ta' misteru dwar x'ġara fil-fatt. <ref name=":19">{{Ikkwota l-web|url=https://www.elnacional.com/opinion/a-211-anos-del-terremoto-de-1812/|titlu=211-il sena wara t-terremot tal-1812|data=26 ta' Marzu, 2023}}}}ref><ref name=":0" /><ref name=":1">{{Ikkwota l-web|url=https://www.academia.edu/23281167/El_terremoto_del_jueves_santo_en_M%C3%A9rida_a%C3%B1o_1812|titlu=It-terremot ta' Ħamis il-Qaddis f'Mérida: sena 1812|awtur=Laffaille Jaime u Carlos Ferrer|sena=2003}}}}}ref> |- |<span style="color: #FF0000">7.4</span> |data-sort-value=1026 | ~1,026<ref name=":33">{{Cite journal|url=https://www.redalyc.org/pdf/3477/347730361009.pdf|title=Todo lo que se movió en 1812 en la placa del Caribe: sismos, volcanes y transmisión de energía|last=Altez|first=Rogelio|date=2005|journal=Revista Geográfica Venezolana|access-date=2025-10-01|issn=1012-1617}}</ref> |{{Bandiera|Yaracuy}} {{Coord|10.28|N|68.95|W}} |[[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[File:Bandiera ta' Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] |- |Terremot ta' Mérida tal-1812 |5.4<ref name=":1" /> |100–800<ref name=":33" /> |{{Bandiera|Mérida}} {{Koord|8.37|N|71.07|W}} |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] |26 ta' Marzu, 1812 |It-terremot affettwa l-bliet ta' [[Mérida (Venezwela)|Mérida]] u [[Tabay (Venezwela)|Tabay]] għall-ħabta tas-17:00. Dan it-terremot seħħ siegħa biss wara t-terremot li ħawwad it-tramuntana tal-pajjiż, immexxi minn trasferiment ta' stress bejn il-ħsarat ta' San Sebastián u Boconó; Dan ikkawża li sezzjoni ta' dan l-aħħar difett—li kien akkumula enerġija sinifikanti—tinqasam, u dan wassal għat-terremot.<ref name=":33" /> |- |Terremot ta' Cariaco tal-1823 |6.4 | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Cariaco]], [[Sucre State|Sucre]] |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |Awwissu 1823 |Hemm ftit li xejn informazzjoni dwar dan l-avveniment sismiku; madankollu, skont referenzi storiċi, ġie rreġistrat theżżiż f'jum mhux speċifikat f'Awwissu 1823 li kkawża ħsara u fi [[Cariaco]], [[Marigüitar]], [[San Antonio del Golfo]], u [[Cumaná]]. |- |1834 Terremot ta’ Mucuchíes | - | - |{{Bandiera|Mérida}} [[Mucuchíes]], [[Mérida State|Mérida]] |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] |12 ta’ Awwissu 1834 |Fil-11:30 (HLV), terremot heżżeż diversi lokalitajiet fl-[[Mérida State]], b'[[Mucuchíes]] ikun l-aktar milqut.<ref>Vila, Marco Aurelio. 1967. Aspectos geográficos estado Mérida. Corporación Venezolana de Fomento. Caracas. pp. 33.</ref> |- |It-terremot ta' Lobatera tal-1849 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.6</span><ref name=":11">{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2525|titlu=174 sena mit-terremot ta' Lobatera|data=26 ta' Frar, 2023}}}</ref> |32<ref name=":11" /> |[[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] {{Koord|8.05|N|72.25|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |26 ta' Frar, 1849 |It-[[terremot]] ħawwad [[Stat ta' Táchira]] fis-05:30 HLV, u qered kompletament il-belt ta' [[Lobatera]]. It-[[terremot|terremot]] kellu intensità ta' bejn VIII u IX fuq l-[[Skala tal-intensità Mercalli modifikata]]. <ref name=":0" /> |- |Terremot ta' Cumaná tal-1853 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">7.2–7.4</span><ref name=":2" /> |data-sort-value=1113|~1,113<ref name=":2" /> |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.5|N|64.58|W}} |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |15 ta' Lulju, 1853 |It-terremot ħawwad lil [[Cumaná]] u diversi lokalitajiet fil-[[Golf ta' Cariaco]] għall-ħabta tas-14:30 HLV u wassal għal [[tsunami]] li laħaq l-għoli ta' bejn 4 u 6 metri; Flimkien mat-terremot, dan kważi qered kompletament il-belt ta’ [[Cumaná]].<ref name=":2" /> [[Theżżiża]] qawwija reġgħet ħasdet iż-żona fit-3 ta’ Awwissu tal-istess sena, u kkawżat aktar devastazzjoni fir-reġjun.<ref name=":24" /> |- |Terremot ta’ El Tocuyo tal-1870 | - |2–3 |[[File:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] [[El Tocuyo]], [[Stat ta’ Lara|Lara]] |[[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Stat ta’ Lara|Lara]] |26 ta’ Ġunju, 1870 |[[El Tocuyo]] kien affettwat minn 22 terremot; wieħed minnhom kien distruttiv, u ħalla minn 2 sa 3 mejta, bosta midruba, u kkawża ħsara materjali fil-belt.<ref>Vila, Marco Aurelio. 1966. Aspectos geográficos estado Lara. Corporación Venezolana de Fomento. Caracas. pp. 34.</ref> |- |Teremot tal-Pilar tal-1874 |6.1 | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[El Pilar (Sucre)|El Pilar]], [[Sucre State|Sucre]] |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |17 ta’ Awwissu 1874 |It-[[terremot]] affettwa l-ibliet ta’ [[Carúpano]], [[Río Caribe]], [[Guaraúnos]], [[Tunapuy]], u [[El Pilar (Sucre)|El Pilar]] fl-10:30 HLV; f'dan tal-aħħar, qered il-knisja u kkawża ħsara materjali lil bosta djar.<ref name=":2" /> |- |[[It-terremot ta' Cúcuta tal-1875]] |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.8</span><ref name=":8">{{Ikkwota l-web|url=https://twitter.com/sgcol/status/1659331475982917633|title=https://twitter.com/sgcol/status/1659331475982917633|access-date=2023-08-01|website=Twitter|language=es}}}</ref><span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">–7.4</span><span style="display:none">7.4</span><span style="display:none">6.7</span><ref name=":9">{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2554|titlu=148 sena mit-terremot ta' Cúcuta|data=18 ta' Mejju, 2023}}}</ref> |463– 2,000 |{{Bandiera|Kolombja}} {{Koord|7.844|N|72.464|W}} |[[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira Stat|Táchira]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat Zulia|Zulia]] |18 ta' Mejju, 1875 |It-terremot affettwa l-[[Andes Venezwelani]] u l-parti tal-Lvant tar-[[Reġjun Andean (Kolombja)|Andes Kolombjani]] fil-11:15 HLV, u dam 40–50 sekonda; impatta bliet ewlenin fid-dipartimenti ta' [[Norte de Santander]] u [[Santander (Kolombja)|Santander]] fil-[[Kolombja]] u l-istati ta' [[Stat Táchira|Táchira]] u [[Mérida (Venezwela)|Mérida]] fil-[[Venezwela]]. Barra minn hekk, it-terremot inħass fi bliet imbiegħda bħal Bogotá, Caracas, u Maracaibo.<ref name=":8" /><ref name=":9" /> Wara t-terremot, tnixxija ta' żejt fuq skala kbira seħħet fil-wied ta' La Alquitrán fil-proprjetà ta' La Alquitrana, fil-Lbiċ ta' San Cristóbal.<ref name=":9" /> Jumejn qabel it-terremot, inħassu theżżiżiet żgħar fil-belt ta' Cúcuta. |- |TerremotTerremot ta' Cúa tal-1878 |5.7<ref name=":13">{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=1879|titlu=It-Terremot ta' Cúa seħħ 140 sena ilu|data=12 ta' April, 1878}}}</ref> |300<ref name=":13" /> |[[File:Flag_of_Miranda_state.svg|22x22px]] {{Coord|10.12|N|66.81|W}} |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[File:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] |12 ta' April, 1878 |It-terremot affettwa r-reġjuni [[Capital Region (Venezwela)|Kapitali]] u [[Central Region (Venezwela)|Ċentrali]] tal-[[Venezwela]] fl-20:41 HLV, bl-[[Miranda State|Miranda]] ikun l-istat l-aktar affettwat.<ref>{{Ċitazzjoni web|url=https://www.researchgate.net/publication/338750624_REEVALUACION_DEL_TERREMOTO_DEL_12_DE_ABRIL_DE_1878_A_PARTIR_DE_INTENSIDADES_RECIENTES|title=RIVALUTAZZJONI TAT-TERREMOTO TAT-12 TA' APRIL, 1878 IBBAŻAT FUQ INTENSITAJIET REĊENTI.|year=2017}}</ref> L-insedjamenti tal-[[Valles del Tuy]] (speċjalment [[Cúa (Venezwela)|Cúa]]—li kienet qed tistabbilixxi ruħha bħala belt prospera dak iż-żmien iżda waqgħet fi tnaqqis wara t-[[terremot]]) kienu dawk li sofrew l-akbar ħsara mit-[[terremot]]. |- |Terremot ta' Trujillo tal-1886 | - | - |[[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo State]] |[[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo State|Trujillo]] |29 ta' Settembru, 1886 |It-theżżiża ħasdet lil [[Trujillo State]] fis-2:20 HLV, u kkawżat ħsara materjali lil bini pubbliku u privat fil-belt ta' [[Trujillo (Venezwela)|Trujillo]].<ref name=":21">{{Ikkwota l-ktieb|aħħar=Vila|isem=Marco Aurelio|titlu=Aspectos geográficos del Estado Trujillo|url=https://books.google.co.ve/books?redir_esc=y&id=RPhlAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=1894|data tal-aċċess=7 ta' Awwissu, 2023|sena=1966|pubblikatur=Corporación Venezolana de Fomento|lokazzjoni=Caracas|paġna=33}}</ref> |- |1888 Terremot ta’ Mérida | - | - |{{Bandiera|Mérida}} [[Mérida (Venezuela)|Mérida]], [[Mérida State|Mérida]] |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] |17 ta’ Novembru, 1888 |Terremot qawwi heżżeż [[Mérida (Venezuela)|Mérida]] fis-13:00 HLV, li kkawża ħsara strutturali lill-[[Universidad de Los Andes (Venezuela)|Universidad de los Andes]].<ref>Vila, Marco Aurelio. 1967. Aspectos geográficos estado Mérida. Corporación Venezolana de Fomento. Caracas. pp. 34.</ref> |- |[[Terremot ta' Mérida tal-1894|Terremot il-Kbir tal-Andi tal-1894]] |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">7.5</span><span style="display:none">5</span><span style="display:none">7.5</span> |300–350 |{{Bandiera|Mérida}} {{Koord|8.7|N|71.7|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira Stat|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo State|Trujillo]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Zulia State|Zulia]] |28 ta' April, 1894 |Dan it-terremot ħawwad l-[[Andes Venezwelani]] fis-22:15 HLV, qered bliet sħaħ, ikkawża valangi massivi, biddel il-korpi u l-korsijiet tal-ilma, u kkawża qtugħ tad-dawl; ħalla aktar minn 20,000 ruħ affettwati, u sar wieħed mill-agħar terremoti fl-istorja tar-[[reġjun tal-Andes]]. F'sezzjonijiet tal-linja ferrovjarja [[Santa Bárbara del Zulia|Santa Bárbara]]–[[El Vigía]], il-linji tgħawġu f'forma ta' "S"; Barra minn hekk, dehru xquq fil-[[bokka (xmara)|bokka]] tax-[[Xmara Mocotíes]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2544|titlu=129 sena mit-Terremot tal-Andi|data=28 ta' April, 2023}}}ref> |- |Terremot ta' Carache tal-1894 | - | - |[[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Muniċipalità ta' Carache|Carache]], [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] |[[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] |4 ta' Novembru, 1894 |Fis-12:45 HLV, [[terremot]] qawwi nħass fl-[[Stat ta' Trujillo]], u kkawża ħsara materjali fil-[[Muniċipalità ta' Carache]], fejn il-knisja u l-bini muniċipali ġew meqruda.<ref name=":21" /> |- |[[Terremot ta' San Narciso tal-1900]] |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">7.6–8.0</span><span style="display:none">7.7</span> |21–56 |[[File:Flag_of_Miranda_state.svg|22x22px]] {{Coord|10.8|N|66.25|W}} |[[File:Flag of Amazonas Indigenous State.svg|22x22px]] [[Stat tal-Amazonas (Venezwela)|Amazonas]] [[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Anzoátegui|Anzoátegui]] [[File:Bandiera ta' AraguaState.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragwa|Aragwa]] [[Archivo:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[Archivo:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[Archivo:Dipendenzi Federali tal-Venezwela's Flag.svg|22x22px]] [[Dipendenzi Federali tal-Venezwela|Dipendenzi Federali]] [[Archivo:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Archivo:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[Archivo:Bandiera ta' La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[Archivo:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[Archivo:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[Archivo:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[Archivo:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira State|Táchira]] |29 ta’ Ottubru 1900 |It-[[terremot]] laqat il-pajjiż fl-4:42 HLV, li affettwa primarjament [[Barlovento Plain|Barlovento]] u l-ibliet ta' [[Macuto (Venezuela)|Macuto]], [[Caracas]], [[Guarenas]], u [[Guatire]]; rogħda nħasset saħansitra kemmxejn fir-[[Reġjun tal-Andes|Reġjun Andin]].<ref name=":22">{{Cite web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/reportaje3.php|title=El Sismo de San Narciso}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/262825217_A_Prueba_de_Temblores_Reflexiones_sobre_Construccion_y_Sismorresistencia_en_la_Venezuela_de_1900_Caso_del_Sismo_de_San_Narciso_del_Sismo_de_San_Narciso_del_Sismo_de_San_Narciso_del_title:29_1Equater00_octubre_29_1Equater Riflessjonijiet dwar il-Kostruzzjoni u r-Reżistenza Siżmika fl-1900s il-Venezwela—Il-Każ tat-Terremot ta’ San Narciso tad-29 ta’ Ottubru, 1900|awtur=Dr. Alejandra Leal Guzmán, Jose Antonio Rodriguez, u Franck A. Audemard|year=2014}}</ref><ref name=":23">Vila, Marco Aurelio. 1967. Aspetti Ġeografiċi ta 'l-Istat ta' Mérida. Corporación Venezolana de Fomento. Caracas. pp. 35.</ref> Fuq il-Kosta Ċentrali ta' Vargas—speċifikament f'Camurí—infetaħ xquq ta' 300 metru, filwaqt li f'Naiguatá, il-knisja ġġarraf kompletament u ġew irrappurtati bosta valangi ta' art, li affettwaw il-linji tal-ferrovija Caracas-La Guaira.<ref name=":22" /> It-terremot ikkawża valangi ta' art, likwefazzjoni tal-ħamrija, u tsunami li laħaq għoli ta' 5 metri, u affettwa l-kosti tal-Arċipelagu ta' Los Roques u l-istati ta' Anzoátegui, La Guaira, u Miranda.<ref name=":22" /><ref name=":24">{{Ikkwota l-web|url=https://www.annalsofgeophysics.eu/index.php/annals/article/view/7437|title=AFFIDABBILTÀ TA' RAKONTI MILL-EWWEL ID DWAR L-ISTUDJU TA' TSUNAMI STORIĊI FIL-GRIGAL TAL-VENEZWELA (IL-BAĦAR TAL-KARIBEW TAX-XLOKK)|awtur=Franck Albert Audemard M.; Alejandra F. Leal Guzmán|sena=2017}}}ref> Dan l-avveniment sismiku huwa kkunsidrat bħala l-aħħar terremot storiku u l-ewwel wieħed strumentali fl-istorja tal-pajjiż. Dan it-terremot aġixxa bħala katalist għall-espansjoni tar-riċerka siżmoloġika fil-Venezwela. |- ! colspan="7" | |} == Terremoti li seħħew fis-seklu 20 (1901–2000) == {{Sticky header}} {| class="wikitable sortable sticky-header" |+ !Isem tal-avveniment !Magnitud !Fatalitajiet ![[Epicenter]] !Stati affettwati !Data !Noti |- |1919 Terremot ta’ Táchira |5.3–6.3<ref name=":16">{{Cite web|url=https://docplayer.es/22742837-El-sismo-del-10-de-julio-de-1919.html|title=El sismo del 10 de julio de 1919}}</ref> |0 |[[File:Flag_of_Táchira.svg|22x22px]] {{Coord|7.62|N|72.25|W}} / {{Coord|7.4|N|72|W}} |[[File:Bandiera ta' Mérida State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] |10 ta' Lulju, 1919 |Dan it-terremot ħawwad diversi lokalitajiet fl-Andi Venezwelani għall-ħabta tat-20:00 HLV, u kkawża allarm fost il-popolazzjoni. Hemm żewġ [[Ipoteżi (metodu xjentifiku)|ipoteżijiet]] rigward id-dejta għal dan it-[[Terremot|terremot]]. L-ewwel waħda tgħid li l-[[epiċentru]] kien fil-belt ta' [[Santa Ana del Táchira]] b'kobor ta' 5.3, filwaqt li t-tieni waħda tgħid li l-[[epiċentru]] kien qrib il-belt ta' El Jordán b'kobor ta' 6.3.<ref name=":16" /> |- |Terremot ta' La Guajira tal-1921 |6.4 | - |[[File:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|11.829|N|71.459|W}} |[[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[File:Flag of Portuguesa.svg|22x22px]] [[Portuguesa State|Portuguesa]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Zulia State|Zulia]] |13 ta' Novembru, 1921 |Fl-4:40 HLV, ġie rreġistrat [[terremot]] bl-epiċentru tiegħu fuq il-[[Peniżola ta' La Guajira]]; inħass fil-bliet ta' [[Maracaibo]], [[Carora]], u [[Guanare]] mingħajr ma kkawża ħsara.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem912363/executive|title=M 6.4 - 88 km Lvant ta' Uribia, Kolombja|websajt=United States Geological Survey}}</ref> |- |Terremot ta' Paria tal-1923 |6.3 | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.384|N|62.623|W}} |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |8 ta' Awwissu, 1923 |It-terremot seħħ fit-8:01 HLV. Avveniment bi ftit rekords storiċi. <ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem911491/executive|title=M 6.3 - 41 km Punent-Punent ta' Güiria, Venezwela|websajt=USGS}}}</ref> |- |[[It-terremot ta' Cumaná tal-1929]] |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">7.0</span> |50–1,600 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.5|N|64.5|W}} |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |17 ta' Jannar, 1929 |It-terremot ħawwad lil [[Sucre State]] fis-7:32 HLV, b'[[Cumaná]] tkun l-aktar belt milquta. It-terremot ikkawża tsunami bejn erba' u ħames metri għoli li affettwa l-irħula u l-ibliet tul il-Golf ta' Cariaco.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2513|title=94 sena mit-terremot ta' Cumaná|date=17 ta' Jannar, 2023}}}ref> |- |Terremot tal-Andi tal-1932 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.5–6.8</span><ref name=":25">{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://bdigital.ula.ve/storage/pdf/geog/v44n2/art4.pdf|title=Evalwazzjoni mill-ġdid ta' żewġ terremoti storiċi fil-viċinanza ta' La Grita u Zea|author=Adolfo Escobar u Martín Rengifo|sena=2001}}</ref> |4 |[[Fajl:Flag_of_Táchira.svg|22x22px]] {{Koord|8.3|N|72.0|W}} |[[Fajl:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Cojedes|Cojedes]] [[Fajl:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Belt Kapitali Distrett]] [[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera ta' Guárico.png|22x22px]] [[Stat ta' Guárico [[Fajl:Bandiera ta' Lara State.svg|22x22px]] Lara [[Fajl:Bandiera ta' Mérida State.svg|22x22px]] Mérida [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] Portuguesa [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] Táchira [[Fajl:Bandiera ta' Trujillo State.svg|22x22px]] Trujillo [[Fajl:Bandiera ta' Yaracuy State.svg|22x22px]] Yaracuy [[Fajl:Bandiera ta' Zulia State.svg|22x22px]] Zulia |14 ta' Marzu, 1932 |Wara nofsinhar, bejn madwar il-15:40 u s-18:00 HLV, inħass terremot qawwi fir-reġjuni Andean, Central-Western, Zulia, Llanos, Central, u Capital, u kkawża ħsarat kbar fl-istati ta' Mérida u Táchira, b'La Grita tkun l-aktar belt milquta.<ref name=":25" /> It-theżżiża kkawżat 3 imwiet f'Seboruco u 1 f'San Pedro, skont telegrammi mill-Arkivju Storiku ta' Miraflores<ref>{{Cite web|url=https://www.redalyc.org/pdf/200/20038678005.pdf|title=Dokumenti għall-istudju tas-sismiċità Venezwelana tas-seklu 20 fl-Arkivju Storiku ta' Miraflores, sezzjoni tat-Telegrammi.|year=2015}}}ref>. Ġew irrappurtati wkoll valangi tal-art fil-muntanji. |- |Terremot ta' Zea tal-1933 |5.8–6.0 |0 |{{Bandiera|Mérida}} {{Koord|8.15|N|72.03|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Apure.svg|22x22px]] [[Stat ta' Apure|Apure]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |4 ta' Novembru, 1933 |Terremot reġa' ħawwad diversi stati fil-pajjiż fl-4:11 HLV, u primarjament affettwa l-belt ta' Zea. L-avveniment sismiku ġie rreġistrat minn sismografi fl-[[Osservatorju Navali ta' Cagigal|Osservatorju ta' Cagigal]]. F'0:00 HLV fl-istess jum, ġiet irreġistrata pre-theory, u aktar tard, fis-7:30 HLV fl-istess jum, kien hemm aftershock qawwi ieħor. |- |Terremot ta' Sucre tal-1935 |<span style="color: #FF0000">6.6</span> | - |[[Fajl:Flag of Sucre State (1965-2002).svg|22x22px]] {{Koord|10.612|N|62.687|W}} |[[Fajl:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[Fajl:Flag of Caracas.svg|22x22px]] [[Capital District (Venezwela)|Capital District]] [[File:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |10 ta’ April 1935 |Fis-17:32 HLV, ġie rreġistrat [[terremot]] qawwi; inħass fir-reġjun tal-grigal tal-pajjiż, [[Reġjun tal-Grigal (Venezwela)|reġjun tal-grigal]], kif ukoll fl-[[Istat ta' Guárico]] u l-[[kapitali ta' Caracas]], mingħajr ma kkawża ħsara.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem904192/|title=M 6.6 - 42 km Punent ta' Güiria, Venezwela|websajt=United States Geological Survey}}}</ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.sismicidad.ciens.ula.ve/cgi-win/be_alex.exe?Acceso=T021100000135/1475&Nombrebd=psh&Opc=NoEti;&CIzq=2&Destacar=1935;|title=1935-04-10, 5:30 pm.}}}</ref> Tkissir ta' bini ġie rreġistrat fi [[Trinidad (gżira)|Trinidad]]. |- | rowspan="3" |Terremoti ta' La Guajira tal-1943 |6.1 | rowspan="3" | - |[[File:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|12.775|N|71.216|W}} | rowspan="3" |[[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Zulia State|Zulia]] |21 ta' Diċembru, 1943 | rowspan="3" |Bejn il-21 ta' Diċembru, 1943, u l-5 ta' Jannar, 1944, ġew irreġistrati ħames [[terremoti]] qawwija b'[[epiċentru]] fit-tramuntana tal-[[Peniżola ta' La Guajira]] fil-[[Baħar Karibew]]; L-aktar waħda qawwija seħħet fil-21, it-22, u t-23 ta’ Diċembru. Dawn it-theżżiżiet ikkawżaw paniku fil-belt ta’ [[Maracaibo]] iżda ma rriżultaw fl-ebda ħsara materjali. <ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.sismicidad.ciens.ula.ve/cgi-win/be_alex.exe?Acceso=T021100002138/0&BdName=psh&CIzq=2&Opc=NoEti;|titlu=12-21-1943} ... web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem900133/|title=M 6.1 - 163 km fil-Majjistral ta' Punto Fijo, il-Venezwela|websajt=United States Geological Survey}}}</ref> |- |6.2 |[[Fajl:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|12.853|N|71.131|W}} |22 ta' Diċembru, 1943 |- |6.3 |[[Fajl:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|12.717|N|71.189|W}} |23 ta' Diċembru, 1943 |- |Terremot ta' Casanay ta' 1944 |5.0 |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] Casanay, [[Stat Sucre |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Stat Sucre|Sucre]] |5 ta' Frar, 1944 |Fil-11:30 HLV, ġie rreġistrat terremot qawwi li affettwa l-belt ta' [[Casanay]], u kkawża ħsara lis-servizzi lokali tal-ilma u tal-elettriku, kif ukoll lill-knisja u lil xi djar fil-belt. [[Likwefazzjoni tal-ħamrija]] ġiet osservata wkoll fiż-żona. Dan it-terremot kien segwit minn aktar minn 60 wara t-terremot matul il-ħamest ijiem ta' wara l-avveniment, inkluża waħda qawwija fl-14:10 HLV fis-6 ta' Frar.<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2656|titlu=80 sena mit-Terremot ta' Casanay|data=5 ta' Frar, 2024|websajt=Fondazzjoni Venezwelana għar-Riċerka Siżmoloġika|post=Caracas}}}</ref> |- |Terremot ta' Pedernales tal-1945 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.5</span><ref name=":7">{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2506|titlu=77 sena mit-Terremot ta' Pedernales|data=23 ta' Diċembru, 2022}}}</ref> |0 |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Delta Amacuro.svg|22x22px]] {{Koord|10.328|N|62.201|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Bolívar.svg|22x22px]] [[Stat ta' Bolívar|Bolívar]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Delta Amacuro.svg|22x22px]] [[Stat ta' Delta Amacuro|Delta Amacuro]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Monagas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Monagas|Monagas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Sucre.svg|22x22px]] [[Sucre Stat|Sucre]] |23 ta' Diċembru, 1945 |It-terremot Dan seħħ fit-3:40 HLV u dam bejn 30 sekonda u minuta. Dan ikkawża ħsara materjali lill-bliet kostali tul il-[[Golf ta' Paria]], u l-[[avveniment sismiku]] inħass f'[[Tumeremo]], [[Trinidad]], il-[[Golf ta' Cariaco]], u [[Caracas]].<ref name=":7" /> |- |[[Terremot ta' El Tocuyo tal-1950|Terremot ta' El Tocuyo tal-1950]] |6.3 |8–15 |[[File:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] {{Coord|9.41|N|69.92|W}} |[[File:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Apure State|Apure]] [[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Aragua State|Aragua]] [[File:Bandiera ta' Carabobo Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl: 5.000 Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Arkivju:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat Portuguesa|Portuguesa]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |3 ta' Awwissu, 1950 |It-[[terremot]] seħħ fis-17:45 HLV, u kkawża xquq fl-art, alterazzjonijiet fil-korsijiet tal-ilma, u [[valangi]]. Kien l-agħar terremot fl-istorja ta' El Tocuyo, hekk kif 80% tad-djar tal-belt dak iż-żmien inqerdu. It-theżżiża nħasset f'partijiet mir-reġjuni ta' Los Llanos, Los Llanos, u Andes.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2580|titlu=73 sena mit-Terremot ta' El Tocuyo|data=3 ta' Awwissu, 2023|post=Caracas}}}ref> |- |It-terremot ta' Aricagua tal-1956 |5.5 | - |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] {{Koord|8.25|N|71.1|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |11 ta' Novembru, 1956 |Fis-7:23 HLV, [[terremot]] ikkawża [[valanġijiet]] u ħsara lill-proprjetà fil-belt ta' [[Muniċipalità ta' Aricagua|Aricagua]] u l-inħawi ta' madwarha. It-theżżiża nħasset ukoll fi bliet bħal Mérida, Tovar, El Vigía, Valera, San Cristóbal, u Maracaibo.<ref name=":26">{{Ikkwota l-web|url=http://www.saber.ula.ve/bitstream/handle/123456789/24586/articulo44-1-3.pdf?sequence=2&isAllowed=y|title=Los sismos de Aricagua de 1956 y 1959|author=Martín Rengifo and Adolfo Escobar}}}ref> Fit-23 ta' Novembru ta' dik l-istess sena, diversi theżżiżiet qawwija nħassu fiż-żona.<ref name=":26" /> |- |Terremot ta' Santander tal-1957 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.6</span> |0 |[[File:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|6.868|N|72.095|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Apure.svg|22x22px]] [[Stat ta' Apure|Apure]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |21 ta' April, 1957 |Fis-17:12 HLV, inħass terremot qawwi bl-epiċentru tiegħu fil-Kolombja f'xi nħawi qrib il-fruntiera bejn il-[[Kolombja u l-Venezwela]], u kkawża ħsara f'[[San José de Bolívar]] u [[La Grita (Venezwela)|La Grita]].<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://twitter.com/sgcol/status/1385319410571825158?lang=es|title=https://twitter.com/sgcol/status/1385319410571825158?lang=es|access-date=2023-08-18|website=Twitter|language=es}}}</ref> |- |Terremot ta' Sucre tal-1957 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.4–6.7</span> | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.824|N|62.706|W}} |[[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta Stat|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |4 ta' Ottubru, 1957 |It-terremot affettwa r-Reġjun tal-Grigal tal-Venezwela fl-1:26 HLV; ikkawża valangi tal-art fil-muntanji tal-Peniżola ta' Paria u impatta serjament l-ibliet fuq il-Peniżola ta' Paria u Carúpano. It-terremot inħass xi ftit fil-belt ta' Caracas.<ref name=":29">Vila, Marco Aurelio. 1967. Aspectos geográficos del Distrito Federal Corporación Venezolana de Fomento. Caracas. pp. 34.</ref><ref name=":2" /> It-[[terremot]] ġie rreġistrat b'kobor ta' 6.4 mill-[[United States Geological Survey|USGS]]<ref name=":28">{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us10003vgf/executive|title=USGS - M 5.3 - 19 km Punent-Punent ta' Ejido, il-Venezwela}}</ref> u b'6.7 minn Russo fl-1992.<ref name=":27">Betancourt Ruiz, Armando. (1972). Terremotos y Temblores. Monte Ávila Caracas - il-Venezwela.</ref> L-għada, fit-20:54 HLV, [[wara terremot]] ta' kobor ta' 6.0 reġgħet ħasdet iż-żona.<ref>{{Ċitazzjoni tal-webeb|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem887328/executive|title=M 6.0 - 57 km fil-majjistral ta' Güiria, il-Venezwela}}}ref> |- |Terremot tal-Milied ta' Sucre tal-1957 |6.1 | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.336|N|62.540|W}} |[[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |25 ta' Diċembru, 1957 |It-terremot seħħ fis-12:26 HLV, b'kobor ta' VI fuq l-iskala Mercalli.<ref>{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgemsup887727/executive|title=M 6.1 - 37 km lejn il-lbiċ ta' Güiria, il-Venezwela}}}ref> |- |Terremot ta' Aricagua tal-1959 |4.3–5.8 |1 |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Muniċipalità ta' Aricagua|Aricagua]], [[Stat ta' Mérida]] |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] |30 ta' Ġunju, 1959 |Fis-18:13 HLV, terremot ikkawża ħsara lill-proprjetà fil-belt ta' Aricagua u l-inħawi tagħha, li rriżulta f'mewta waħda.<ref name=":26" /><ref>{{Ikkwota l-ktieb|last=Vila|first=Marco Aurelio|title=Ġeografiku aspetti tal-Istat Mérida|url=https://books.google.co.ve/books?id=r-ZlAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=1956|data tal-aċċess=13 ta' Awwissu, 2023|sena=1967|pubblikatur=Corporación Venezolana de Fomento|lokazzjoni=Caracas|paġni=36}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2344|titlu=62 sena mit-terremot ta' Aricagua|data=30 ta' Ġunju, 2021|lokazzjoni=Caracas}}</ref> Jumejn qabel it-terremot, fil-11:00 HLV, diversi [[theżżiżiet]] inħassu fiż-żona.<ref name=":26" /> |- |Terremot ta' Churuguara tal-1966 |5.2 |0 |[[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] {{Coord|10.829|N|69.482|W}} |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] |9 ta' Settembru, 1966 |Fl-14:40 HLV, terremot qawwi laqat il-belt ta' [[Churuguara]] u l-inħawi tagħha, u ħalla aktar minn 100 persuna midruba u 500 familja bla dar. It-[[terremot]] ġie rrappurtat mill-[[USGS]] b'kobor ta' 5.2 u fond ta' 14.9 km.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem843268/executive|title=M 5.2 - 67 km SSE ta' Coro, il-Venezwela}}}</ref> |- |Terremot ta' Santander tal-1967 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.8</span> |16 |[[File:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|6.747|N|73.032|W}} |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |29 ta' Lulju, 1967 |It-[[terremot]] ħawwad diversi [[Dipartimenti tal-Kolombja|dipartimenti]] Kolombjani u [[Stati tal-Venezwela|stati]] Venezwelani fis-6:24 HLV<ref>{{Ċitazzjoni web|url=https://twitter.com/sgcol/status/1155884473461944320?lang=es|title=https://twitter.com/sgcol/status/1155884473461944320?lang=es|access-date=2023-08-16|website=Twitter|language=es}}}</ref>, u kkawża ħsara f'[[San Cristóbal (Venezwela)|San Cristóbal]], fejn mietu żewġ persuni.{{Ċitazzjoni meħtieġa}} |- |[[Terremot ta' Caracas tal-1967]] |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.7</span> |274 |[[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] {{Koord|10.559|N|67.330|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' La Guaira.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] |29 ta' Lulju, 1967 |Fis-20:05 HLV, ir-[[Reġjun Kapitali (Venezwela)|kapitali]] u [[Reġjun Ċentrali Ir-reġjuni (tal-Venezwela)|ċentrali]] tal-[[Venezwela]] ġew imħarrek minn terremot qawwi li dam 35 sekonda, li affettwa serjament lil [[Caracas]] (speċjalment iż-żoni ta' [[Los Palos Grandes]] u [[Altamira (Caracas)|Altamira]]) u l-[[Kosta Ċentrali ta' Vargas|Kosta Ċentrali]], u kkawża aktar minn 2,000 korriment.<ref>{{Iċċita l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2579|title=56 sena mit-terremot ta' Caracas}}</ref> Dan huwa l-aktar terremot magħruf fl-istorja tal-pajjiż għaliex kien l-ewwel [[avveniment sismiku]] ewlieni fil-[[Venezwela]] moderna, l-[[avveniment sismiku]] ...ikkawża l-kollass ta' sitt bini fil-bliet ta' Caracas u Caraballeda, minbarra li kkawża ħsara lill-proprjetà li taqbeż il-100 miljun dollaru... ...tal-era.<ref>{{Web citation|url=https://www.eluniversal.com/venezuela/133471/un-triste-recuerdo-se-cumplen-55-anos-del-terremoto-en-caracas|title=https://www.eluniversal.com/venezuela/133471/un-triste-recuerdo-se-cumplen-55-anos-del-terremoto-en-caracas|title=https://www.eluniversal.com/venezuela/133471/un-triste-recuerdo-se-cumplen-ju-caracas| 29, 2022|websajt=El Universal (Venezwela)|lokazzjoni=Caracas}}</ref> |- |1968 Terremot ta’ Paria |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.5</span> |3 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Koord|10.697|N|62.748|W}} |[[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |20 ta' Settembru, 1968 |It-[[terremot]] ħawwad il-parti tal-lvant tal-pajjiż fis-2:00 HLV, u kkawża ħsara fl-[[Sucre State]] u nħass b'mod qawwi fl-ibliet madwar [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]], [[Stat ta' Monagas|Monagas]], u [[Stat ta' Bolívar|Bolívar]].{{Ċitazzjoni meħtieġa}} |- |It-terremot ta' Casanay tal-1974 |6.1 |2 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.563|N|63.382|W}} |[[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Monagas|Monagas]] [[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |12 ta' Ġunju, 1974 |It-[[terremot]] laqat fis-12:26 HLV, u kkawża ħsara lill-proprjetà f'[[Casanay]], [[Carúpano]], u [[Cariaco]], li rriżulta f'2 imwiet u 10 korrimenti.<ref name=":2" /><ref name=":15">{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp00006qz/executive|title=USGS - M 6.1 - 18 km SW ta' Carúpano, Venezwela}}}ref> It-[[terremot]] ikkawża [[aftershock]] ta' kobor 5.3 fid-29 ta' Ottubru tal-istess sena, u kkawża ħsarat żgħar lill-proprjetà. |- |Terremot ta' Guanare tal-1975 |5.6 |0 |[[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] {{Koord|9.037|N|69.948|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] |5 ta' Marzu, 1975 |It-terremot ħawwad il-parti tal-punent tal-pajjiż fid-9:48 HLV, u kkawża ħsara lill-proprjetà f'diversi bliet. It-terremot inħass fil-bini fil-lvant ta' [[Caracas]]. |- |Terremot ta' Quíbor tal-1975 |6.1 | 4 |[[Fajl:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] {{Koord|10.040|N|69.755|W}} |[[Fajl:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[Fajl:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[Fajl:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Cojedes State|Cojedes]] [[Fajl:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[Fajl:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[Fajl:Flag of Mérida Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera ta' Trujillo Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera ta' Yaracuy Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[Fajl:Bandiera ta' Zulia Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |5 ta' April, 1975 |Fis-17:34 HLV, terremot qawwi ħawwad diversi stati fil-parti tal-punent tal-pajjiż, u kkawża l-kollass ta' djar, qtugħ tad-dawl, valangi ta' art, u diversi forom ta' ħsara lill-proprjetà fi bliet fi ħdan [[Stat ta' Lara]], li rriżulta f'mill-inqas 4 imwiet, 20 korriment, u 660 persuna spiċċaw bla dar.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0000ag4/executive|title=M 6.1 - 19 km fil-majjistral ta' Quíbor, il-Venezwela}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.sismicidad.ciens.ula.ve/cgi-win/be_alex.exe?Acceso=T021100001048/0&Nombrebd=psh&CIzq=2&Opc=NoEti;|title=Sismoloġija Storika tal-Venezwela 05-04-1975|data tal-aċċess=2026-04-18}}}}ref> |- |Terremot tal-Andi tal-1979 |5.6 |0 |[[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] {{Koord|8.355|N|70.985|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |5 ta' Mejju, 1979 |Fis-16:04 HLV, terremot qawwi ħawwad parti kbira mill-[[Venezwela]] Andes]], u kkawża ħsara materjali żgħira fi bliet fi ħdan [[Stat ta' Mérida]]. |- |It-terremot ta' Falcón tal-1980 |4.6 |0 |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] {{Coord|10.860|N|69.513|W}} |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] |17 ta' Novembru, 1980 |Fis-12:50 HLV, terremot moderat theżżiża ħasdet bliet fin-nofsinhar ta' [[Stat ta' Falcón]] u fit-tramuntana ta' [[Stat ta' Lara]], u kkawżat ħsara lill-proprjetà f'[[Mapararí]], [[Churuguara]], u [[El Tural]].{{Ċitazzjoni meħtieġa}} |- |Terremot ta' Cúcuta-Ureña tal-1980 |5.0 |0 |{{Bandiera|Kolombja}} {{Koord|8.045|N|72.441|W}} |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |26 ta' Novembru, 1980 |Fi 13:35 HLV, terremot ta' kobor 5 bl-epiċentru tiegħu f'[[Cúcuta]], [[Kolombja]], ikkawża ħsara lill-proprjetà f'[[Ureña (Táchira)|Ureña]] u bliet oħra fl-[[Istat ta' Táchira]] ħdejn il-fruntiera bejn il-[[Kolombja u l-Venezwela]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0001b1h/executive|title=M 5.0 - 18 km NGR ta' Cúcuta, Kolombja}}}</ref> |- |1980–1981 Qawwa sismika ta' Aragua |4.2 (xokk ewlieni) |0 |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] {{Coord|10.529|n|67.639|w}} |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] |2 ta' Diċembru, 1980 (terremot ewlieni) |It-[[massa sismika]] fl-[[Stat ta' Aragua]] bdiet fil-25 ta' Novembru, 1980, fil-15:07 HLV u ntemmet fis-27 ta' Frar, 1981, b'total ta' 207 [[terremoti]] irreġistrati; It-theżżiża li seħħet fit-3:45 HLV fit-2 ta' Diċembru 1980, kienet l-avveniment ewlieni u l-aktar qawwi.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0001b4h/executive|title=M 4.2 - 24 km N ta' El Limón, Venezwela}}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=http://saber.ucv.ve/ojs/index.php/rev_geos/article/view/7036|title=Relazzjoni bejn il-frekwenza u l-kobor sismiku tas-swarm sismiku ta' Cuyagua, Stat ta' Aragua, Nov. 1980–Frar 1981|awtur=Henry Salas|sena=1989|post=Caracas}}</ref> |- |Terremot tal-Kolombja u l-Venezwela tal-1981 |5.9 |60–74 |{{Bandiera|Kolombja}} {{Koord|8.117|N|72.527|W}} |[[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] |18 ta' Ottubru, 1981 |It-terremot ħawwad [[Stat ta' Táchira]] fis-00:31 HLV, u wassal għal [[valanga]] li kkawżat aktar minn 60 fatalità f'[[El Palmar de la Copé]], [[Muniċipalità ta' Torbes (Táchira)|Muniċipalità ta' Torbes]], [[Stat ta' Táchira]].<ref name=":30">{{Ċitazzjoni web|url=https://twitter.com/YV2GFI/status/1052810197645721600|titlu=https://twitter.com/YV2GFI/status/1052810197645721600|data tal-aċċess=2023-08-02|websajt=Twitter|lingwa=es}}}}ref><ref name=":10">{{Ikkwota l-web|url=https://twitter.com/sgcol/status/1449838458327998478?lang=es|titlu=https://twitter.com/sgcol/status/1449838458327998478?lang=es|data tal-aċċess=2023-08-02|websajt=Twitter|lingwa=es}}}}ref> |- |Terremot ta' Paria ta' 1983 |6.1 |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.419|N|62.764|W}} |[[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |11 ta' April, 1983 |Fl-04:18 HLV, terremot qawwi ħawwad il-parti tal-lvant tal-pajjiż, u affettwa primarjament l-ibliet fl-[[Sucre State]]. Kellu intensità ta' VI fuq l-[[skala tal-intensità ta' Mercalli|skala ta' Mercalli]].<ref>{{Iċċita l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0001ubj/executive|title=M 6.1 - 53 km Punent-Punent ta' Güiria, il-Venezwela}}} |- |Terremot ta' Yaguaraparo–El Pilar tal-1986 |6.3 |3 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.597|N|62.928|W}} |[[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar Stat|Bolívar]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |11 ta’ Ġunju 1986 |Fit-09:48 HLV, [[terremot]] heżżeż ir-reġjuni tal-[[Reġjun tal-Grigal (Venezuela)|grigal]] u [[Reġjun tal-Guayana|Guayana]] tal-pajjiż, li kkawża ħsarat lill-proprjetà fl-[[Stat Sucre]] bliet bħal [[El Pilar (Sucre),|El Pilar]],| [[Yaguaraparo]], u [[Casanay]], li rriżultaw f'45 korriment.<ref name=":2" /> It-[[terremot]] kellu intensità ta' VII fuq l-[[skala tal-intensità ta' Mercalli|skala Mercalli]].<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0002uz0/executive|title=M 6.3 - 36 km ESE ta' Carúpano, Venezwela}}}</ref> |- |Terremot ta' Falcón tal-1986 |5.5 |0 |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] {{Coord|10.770|N|69.428|W}} |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[File:Flag of Lara Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[File:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] |18 ta' Lulju, 1986 |Terremot qawwi ħawwad ...ir-Reġjun Ċentrali-Punent tal-pajjiż]] fis-13:22 HLV, u kkawża ħsara lill-proprjetà. It-terremot kellu intensità ta' VII fuq l-[[skala tal-intensità ta' Mercalli]].<ref>{{Iċċita l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0002w52/executive|title=M 5.5 - 75 km SSE ta' Coro, il-Venezwela}}}ref> |- |Terremot ta' Trinidad u Tobago tal-1988 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.7</span> | - |[[File:Flag of Trinidad and Tobago.svg|22x22px]] {{Coord|10.402|N|60.587|W}} |[[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |10 ta' Marzu, 1988 |Fis-02:17 HLV, [[terremot]] bl-epiċentru tiegħu fil-lvant ta' [[Trinidad (gżira)|Gżira Trinidad]] inħass fil-lvant tal-Venezwela mingħajr ma kkawża ħsarat kbar.<ref>{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0003dsq/executive|title=M 6.7 - 62 km ESTE ta' Sangre Grande, Trinidad u Tobago}}</ref> It-[[terremot]] iġġenera aktar minn 45 [[aftershock]] li qabżu l-kobor 4. |- |Terremot qawwi f'Boca del Tocuyo fl-1989 |6.0 (terremot prinċipali) |0 |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] {{Coord|10.960|N|68.325|W}} |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Aragua State|Aragua]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[File:Flag of Cojedes Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Cojedes|Cojedes]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' La Guaira.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Portuguesa Stat|Portugiż]] [[File:Flag of Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] |30 ta' April, 1989 (xokk prinċipali) |Fis-26 ta' April, 1989, bdiet [[massa ta' terremoti]] bejn l-ibliet ta' [[Chichiriviche]] u [[Boca del Tocuyo]] fl-[[Stat ta' Falcón]]; damet sad-29 ta' Ġunju ta' dik l-istess sena, b'aktar minn 2,000 [[terremot]] irreġistrati. It-terremot prinċipali u l-aktar qawwi ġie rreġistrat fit-30 ta' April fl-04:23 HLV; Dan ikkawża likwefazzjoni tal-ħamrija tul parti mill-kosta tal-lvant tal-Istat ta' Falcón u ħsara materjali f'Boca del Tocuyo, Chichiriviche, Tocuyo de la Costa, Tucacas, u Valencia.<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2543|titlu=34 sena mill-Maltempata Siżmika ta' Boca del Tocuyo|data=24 ta' April, 2023|post=Caracas}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0003upc/executive|titlu=M 6.0 - 6 km Punent Majjistral ta' Chichiriviche, Venezwela}}}}ref> |- |Terremot ta' Lara tal-1991 |5.6 |0 |[[File:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] {{Koord|10.045|N|69.948|W}} |[[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |17 ta' Awwissu, 1991 |It-terremot ħawwad il-parti tal-punent tal-pajjiż fis-02:18 HLV, u kkawża ħsara materjali fl-ibliet u l-irħula qrib l-epiċentru. Theżżiża b'kobor ta' 4.8 kienet ġiet irreġistrata 10 ijiem qabel. It-terremot kellu intensità ta' VII fuq l-iskala Mercalli.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0004vft/executive|title=M 5.6 - 20 km SE ta' Carora, Venezwela}}} |- |Terremot tal-Pjanuri tal-Lvant tal-Kolombja tal-1993 |6.1 |0 |[[File:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|6.470|N|71.210|W}} |[[File:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Apure State|Apure]] [[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida Stat|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] |22 ta' Lulju, 1993 |Fis-00:57 HLV, terremot ikkawża ħsara u korrimenti fil-pjanuri tal-lvant tal-Kolombja; Inħass ukoll f'diversi stati tal-Venezwela.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www2.sgc.gov.co/Publicaciones/Boletines%20Sismicidad/BOLETIN_TRIMESTRAL_JUNIO_AGOSTO_1993.pdf|titlu=BULLETTIN TAT-TERREMOT KWARTALI TAL-KOLOMBJA ĠUNJU - AWWISSU 1993|data=Novembru 1993|post=Bogotá}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0005x54/executive|titlu= o=M 6.1 - 24 km NNW ta' Puerto Rondón, Kolombja}}}ref> |- |Terremot ta' El Piñal tal-1994 |6.0 |0 |[[File:Flag_of_Táchira.svg|22x22px]] {{Coord|7.414|N|72.033|W}} |[[File:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Apure|Apure]] [[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Trujillo Stat|Trujillo]] [[File:Flag of Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |31 ta' Mejju, 1994 |Fis-13:42 Terremot qawwi ħawwad ħafna mill-pajjiż, u kkawża ħsara lill-proprjetà fl-Istat ta' Táchira—inkluża l-belt ta' San Cristóbal, fejn ġew irrappurtati korrimenti u ħsara serja lil tmien bini. Wara t-terremot ġew irreġistrati mill-inqas 23 theżżiża ta' wara. It-terremot inħass fi bliet oħra madwar il-pajjiż, bħal Barquisimeto, Maracay, Valencia, Caracas, u Maracaibo.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0006dey/executive|title=M 6.0 - 44 km SSE ta' San Cristóbal, Venezwela}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2240|title=26 sena mit-Terremot ta' El Piñal|data=31 ta' Mejju, 2020|post=Caracas}}}ref> |- |Xagħar sismiku ta' Los Arangues–Sicarigua tal-1995 |5.7 (xokk ewlieni) |0 |[[File:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] {{Koord|9.944|N|70.106|W}} |[[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[Fajl:Bandiera ta' Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |29 ta' Diċembru, 1995 (xokk ewlieni) |Fid-09:01, theżżiża qawwija ta' forza A ħasdet ħafna mill-parti tal-punent tal-pajjiż, u kkawżat ħsara lill-proprjetà f'Los Arangues, Sicarigua, u Carora. It-terremot qanqal mewġa sismika fiż-żona li damet sa Jannar 1996, b'aktar minn 350 avveniment sismiku rreġistrat.<ref>{{Iċċita l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp00079u5/executive|title=M 5.7 - 25 km Nofsinhar ta' Carora, Venezwela} ... - |[[File:Flag of Trinidad and Tobago.svg|22x22px]] {{Coord|11.112|N|60.892|W}} |[[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |22 ta' April, 1997 |Fil-05:31 HLV, terremot qawwi bl-[[epiċentru]] tiegħu ħdejn [[Tobago|Gżira ta' Tobago]] inħass b'intensità moderata sa ħafifa f'xi stati fil-parti tal-lvant tal-pajjiż, mingħajr ma kkawża ħsara materjali fi ħdan [[Venezwela]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000810j/executive|title=M 6.7 - 18 km Punent-Punent ta' Scarborough, Trinidad u Tobago}}}ref> Wara t-[[terremot]], ġew irrappurtati diversi [[Aftershocks (sismoloġija)|aftershocks]] li jvarjaw bejn il-kobor 3 u l-5. |- |[[Terremot ta' Cariaco tal-1997]] |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.9</span> |73 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.54|N|63.51|W}} |[[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Caracas.svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|NuevaEsparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |9 ta' Lulju, 1997 |Fil-15:24 HLV, seħħ terremot qawwi, li affettwa r-reġjuni [[Grigal (Venezwela)|Grigal]], [[Guayana Region|Guayana]], u [[Capital Region (Venezwela)|Capital]] tal-[[Venezwela]]. L-avveniment sismiku rriżulta f'531 korriment u ħalla kważi 7,000 persuna bla dar; ikkawża wkoll il-qerda jew il-ħsara lil diversi bini, djar, u skejjel f'diversi bliet madwar [[Sucre State]]—l-aktar notevoli [[Cariaco]] u [[Cumaná]], fejn mill-inqas ħames bini waqgħu f'kull belt. Il-ħsarat materjali ġew stmati għal madwar 53 miljun [[Bolívar (munita)|bolivars]] (bil-valur ta’ dak iż-żmien).<ref name=":0" /> It-terremot allegatament inħass fi bliet bħal [[Maturín]], [[Puerto La Cruz]], [[Puerto Ordaz]], u [[Caracas]]. It-tidwib tal-ħamrija ġie rrappurtat ukoll tul il-kosti tal-Golf ta' Cariaco.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/reportaje9.php|title=Terremot ta' Cariaco}}</ref> |- |Terremot ta' Falcón tan-Nofsinhar tal-1999 |5.8 |0 |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] {{Coord|10.696|N|70.418|W}} |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo Stat|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |30 ta' Marzu, 1999 |Fil-05:59 HLV, inħass terremot f'parti mir-reġjun tal-punent tal-pajjiż, u kkawża ħsara materjali fl-istati ta' Falcón u Lara.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp00095fu/executive|title=M 5.8 - 68 km NNW ta' Carora, Venezwela}}}ref> |- |Terremot ta' Urumaco tal-1999 |5.5 |0 |[[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] {{Koord|10.961|N|70.341|W}} |[[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Archivo:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |1 ta' Diċembru, 1999 |Fis-21:33 HLV, [[terremot]] ħawwad bil-qawwa lil [[Stat ta' Falcón]], u kkawża ħsara lill-proprjetà fi bliet qrib l-[[epiċentru]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0009jcs/executive|title=M 5.5 - 78 km fin-nofsinhar ta' Punta Cardón, il-Venezwela}}</ref> |- |2000 Güiria terremot |6.2 |0 |[[Archivo:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|11.124|N|62.559|W}} |[[Archivo:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[Archivo:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[Archivo:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Archivo:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[Archivo:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Monagas|Monagas]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Sucre.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |4 ta' Ottubru, 2000 |Fl-10:37 HLV, terremot qawwi fit-tramuntana tal-[[Peniżola ta' Paria]] ħawwad parti kbira tal-Lvant tal-Venezwela mingħajr ma kkawża ħsara lill-proprjetà jew vittmi. Minħabba l-fond tat-terremot, it-theżżiża nħasset fi bliet imbiegħda bħal Puerto Ordaz u fis-sulari ta’ fuq tal-bini f’Caracas.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000a18p/executive|title=M 6.2 - 66 km NNW ta’ Güiria, il-Venezwela}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.nacion.com/archivo/terremoto-de-59-grados-en-venezuela-sin-victimas/KYC7PNYDBVHKNLJOSWPKVDT3RE/story/|title=terremot ta’ kobor 5.9 fil-Venezwela mingħajr ebda vittma|data=4 ta’ Ottubru, 2000|pubblikatur=La Nación}}}}ref> |- ! colspan="7" | |} == Terremoti fis-seklu 21 (2001–preżent) == {{Intestatura li titwaħħal}} {| class="wikitable sortable sticky-header" |+ !Isem tal-avveniment !Kobor !Imwiet ![[Epiċentru]] !Stati affettwati !Data !Noti |- |Terremot ta' Socopó tal-2001 |5.6 |0 |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] {{Koord|8.170|N|70.961|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Apure.svg|22x22px]] [[Stat ta' Apure|Apure]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |21 ta' Diċembru, 2001 |Fl-14:51 HLV, terremot qawwi ħawwad diversi stati fil-punent tal-Venezwela, u kkawża valangi ta' art, ħsara lill-proprjetà, u anke l-kollass ta' xi djar fi bliet qrib l-epiċentru fl-istati ta' Barinas u Mérida. It-terremot inħass ukoll f'xi dipartimenti tal-Kolombja.<ref>{{Cite web|url=http s://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000av16/executive|title=M 5.6 - 33 km SE ta' Mucumpiz, Venezwela}}}ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0798-40652010000100001|title=It-terremot tal-21 ta' Diċembru 2001, fl-Andes ta' Mérida|awtur=Martín Rengifo, Jaime Laffaille, José Choy|sena=2010}}}} |- |Terremot ta' Trinidad tal-2006 |6.1 |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.876|N|61.756|W}} |[[File:Flag tal-Istat ta' Bolívar.svg|22x22px]] [[Stat ta' Bolívar|Bolívar]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Delta Amacuro|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Monagas|Monagas]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |29 ta' Settembru, 2006 |Fid-09:08 HLV, [[terremot]] ħawwad lil [[Trinidad u Tobago]], u kkawża [[qtugħ tad-dawl|qtugħ tad-dawl]], ħsara lill-proprjetà, u 3 korrimenti. It-terremot inħass ukoll fil-Lvant tal-Venezwela, u ma kkawża l-ebda ħsara materjali.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000eu2n/executive|title=M 6.1 - 30 km fil-majjistral ta' Petit Valley, Trinidad u Tobago}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.eluniverso.com/2006/09/29/0001/14/47AC2411A94E4D4BB665690AEE03B447.html/|title=Terremot qawwi ta' kobor 6.1 fit-tramuntana tal-Gżira ta' Trinidad|data=29 ta' Settembru, 2006|websajt=EL UNIVERSO}}}}ref> Dak l-istess jum, ġiet irreġistrata r-reċitazzjoni ta' 5.5 Mw (skala tal-kobor tal-mument). |- |Terremot ta' Cumaná tal-2008 |5.2 |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.514|N|64.171|W}} |[[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |11 ta' Awwissu, 2008 |Fis-02:49 HLV, [[terremot]] qawwi b'intensità ta' VI fuq l-[[skala tal-intensità ta' Mercalli]] ħawwad ir-[[Reġjun tal-Grigal (Venezwela)|Reġjun tal-Grigal]] tal-[[Venezwela]], u kkawża ħsara lill-proprjetà u [[qtugħ tad-dawl]] f'[[Cumaná]] u bliet oħra tul il-kosta tal-[[Golf ta' Cariaco]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2583|titlu=15-il sena mit-terremot ta' Cumaná|data=11 ta' Awwissu, 2023|post=Caracas}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000gedr/executive|titlu=M 5.2 - 6 km fit-Tramuntana ta' Cumaná, il-Venezwela}}}ref><ref>{{Ikkwota web|url=https://www.eluniverso.com/2008/08/11/0001/14/E1BED49F499344F480E906F09EF951BB.html/|title=Terremot ta' kobor 5.2 ...gradi li nħassu fil-Lvant tal-Venezwela}}}ref> |- |Terremot ta' Los Teques tal-2009 |5.5 |0 |[[File:Flag_of_Miranda_state.svg|22x22px]] {{Coord|10.200|N|67.010|W}} |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[File:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Stat ta' Guárico|Guárico]] [[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[File:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] |4 ta' Mejju, 2009 |Fl-04:40 HLV, terremot qawwi ħawwad ir-reġjuni tal-[[Reġjun Kapitali (Venezwela)|Kapitali]] u r-Reġjun Ċentrali (Venezwela)|Ċentrali]] tal-pajjiż, li dam bejn 15 u 20 sekonda u kkawża ħsarat żgħar lill-proprjetà fl-[[Stat ta' Aragua]] u l-[[Widien ta' Tuy]].<ref>{{Ċitazzjoni web|url=https://www.semana.com/temblores-hasta-54-grados-venezuela/102773-3/|title=Terremoti sa 5.4 gradi fil-Venezwela|data=Mejju 2009|websajt=Semana}}}ref><ref>{{Ikkwota web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000gwtx/executive|title=M 5.5 - 14 km Punent Majjistral ta' Cúa, Venezwela|websajt=USGS}}}ref> Sussegwentement, ġiet irreġistrata [[Aftershock (sismoloġija)|aftershock]] ta' 4.1 [[Mw]].<ref>{{Ikkwota web|url=https://www.nacion.com/el-mundo/sismo-de-54-grados-sacudio-a-venezuela/BVWCGXVM5VH25DOGU7DGU4QV4E/storja/|titlu=terremot ta' kobor 5.4 ħawwad il-Venezwela|data=5 ta' Mejju, 2009}}}</ref> |- |[[Terremot tal-Venezwela tal-2009|Terremot fit-Tramuntana tal-Venezwela tal-2009]] |6.4 |0 |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] {{Koord|10.709|N|67.927|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera ta' Guárico.png|22x22px]] [[Stat ta' Guárico|Guárico]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' La Guaira.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[File:[[File:Flag of Portuguesa.svg|22x22px]] [[Portuguesa State|Portuguesa]] [[File:Flag of Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Yaracuy State|Yaracuy]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Zulia State|Zulia]] |12 ta' Settembru, 2009 |Fil-15:36 HLV, [[terremot]] li dam 30 sekonda ħawwad parti kbira tat-tramuntana tal-[[Venezwela]], u kkawża 14-il ferita u ħsara lill-proprjetà fi bliet bħal [[Caracas]], [[Tucacas]], [[Chichiriviche]], [[Puerto Cabello]], u [[Morón (Venezwela)|Morón]]. It-terremot ikkawża għeluq temporanju tal-[[Caracas Metro]] u s-[[Ezequiel Zamora Central Railway System|Ezequiel Zamora Railway System]]. It-terremot ikkawża likwefazzjoni tal-ħamrija fil-belt ta’ Boca del Tocuyo u kien segwit minn 40 aftershocks.<ref>{{Cite web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2473|title=Tlettax-il sena mit-Terremot ta’ Morón|date=12 ta’ Settembru, 2022|location=Caracas}}</ref> Matul it-terremot, xita qawwija akkumpanjata minn irjieħ b’forza ta’ uragan, sajjetti, u silġ kienet qed isseħħ fil-belt ta’ Caracas; Dawn il-kundizzjonijiet, flimkien mat-terremot, ikkawżaw kaos fost il-popolazzjoni.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://elpais.com/internacional/2009/09/12/actualidad/1252706413_850215.html?event=go&event_log=go&prod=REGCRART&o=cerradoam|title=https://elpais.com/internacional/2009/09/12/actualidad/1252706413_850215.html?event=go&event_log=go&prod=REGCRART&o=cerradoam|date=12 ta' Settembru, 2009|websajt=EL PAÍS}}}</ref> |- |Terremot ta' Siquisique tal-2009 |5.6 |0 |[[File:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] {{Koord|10.434|N|69.715|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[Fajl:Bandiera ta' Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |27 ta' Novembru, 2009 |Fis-03:45 HLV, [[terremot]] ħawwad diversi stati fil-punent tal-[[Venezwela]], u kkawża ħsara materjali moderata f'xi bliet ħdejn l-[[epiċentru]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2492|titlu=13-il sena mit-terremot ta' Siquisique|data=27 ta' Novembru, 2022|post=Caracas}}</ref> |- |[[Terremot ta' Sucre tal-2010 (Venezwela)|Terremot ta' Sucre tal-2010]] |5.6 |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.454|N|63.475|W}} |[[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Nueva [[File:Flag of Nueva Esparta State.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |15 ta’ Jannar, 2010 |Fis-13:30 HLV, terremot qawwi heżżeż parti mill-grigal il-Venezwela, u kkawża ħsara lill-proprjetà u indarab mill-inqas 11-il persuna. |- |2013 Terremot Güiria |6.0 |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.905|N|62.315|W}} |[[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Caracas.svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[File:Bandiera ta' Miranda state.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Monagas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Monagas|Monagas]] [[Fajl:Bandiera ta' Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Stat ta' Nueva Esparta|Nueva Esparta]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Sucre.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |11 ta' Ottubru, 2013 |Fis-21:40 HLV, theżżiża qawwija ħasdet il-parti tal-lvant tal-pajjiż, u ma kkawżat l-ebda korriment jew ħsara materjali serja. It-terremot inħass sew fil-Peniżola ta' Paria, u kkawża qtugħ tad-dawl fil-belt ta' Güiria. It-terremot inħass f'xi nħawi u fis-sulari ta' fuq tal-bini fil-belt ta' Caracas.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.bbc.com/mundo/ultimas_noticias/2013/10/131011_ultnot_venezuela_sismo_no_danos_lav|titlu=Terremot qawwi 'l barra mill-kosta tal-Venezwela|data=12 ta' Ottubru, 2013|websajt=BBC}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=839|titlu=terremot ta' kobor 5.6 irreġistrat illum f'Güiria|data=11 ta' Ottubru, 2013|websajt=FUNVISIS}}}}ref><ref>{{Ikkwota web|url=https://www.notimerica.com/sociedad/noticia-venezuela-sismo-magnitud-56-registra-sucre-venezuela-victimas-20131012113749.html|title=Terremot ta' magni ...kobor 5.6 irreġistrat f'Sucre (il-Venezwela); l-ebda vittma|data=12 ta' Ottubru, 2013|websajt=Notimerica}}</ref> It-terremot wassal għal theddida ta' tsunami għall-kosta tat-tramuntana tal-Peniżola ta' Paria, iżda dan ġie eskluż ftit wara.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usb000kbhi/executive|titlu=M 6.0 - 36 km N ta' Güiria, Venezwela|websajt=USGS}}</ref> |- |[[Terremot tal-Kolombja tal-2015|Terremot ta' Los Santos tal-2015]] |<span style="color: #FF0000">6.8</span> |0 |[[File:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|6.747|N|73.032|W}} |[[File:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Apure Stat|Apure]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |10 ta' Marzu, 2015 |Fis-16:25 HLV, terremot qawwi bl-epiċentru tiegħu fil-[[Kolombja]] inħass b'mod qawwi f'ħafna mir-reġjun tal-punent tal-pajjiż, u kkawża ħsara lill-proprjetà fl-[[Stat ta' Táchira]].<ref>{{Ċitazzjoni web|url=https://twitter.com/ReporteYa/status/575421901172047872?s=20|title=https://twitter.com/Reporte Ya/status/575421901172047872?s=20|access-date=2023-08-24|website=Twitter|language=es}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.telesurtv.net/news/Registran-temblor-de-6.6-en-el-centro-de-Colombia-20150310-0044.html|title=Registran temblor de 6.6 en el centro de Colombia|year=2015|website=Telesur}>}</ref{C><ref web|url=https://www.bbc.com/mundo/ultimas_noticias/2015/03/150310_ultnot_colombia_temblor_santander_ng|title=Temblor de 6,6 de magnitud se registra en Colombia|date=10 ta' Marzu, 2015|website=BBC}}</ref> It-[[terremot|theżżiża]] inħass fir-[[Reġjun Ċentrali ...Reġjuni Ċentrali u Kapitali tal-Venezwela, skont rapporti minn diversi nies permezz tan-netwerk soċjali Twitter / X. |- | rowspan="2" |Teremoti ta' Mérida tal-2015 |5.3 (xokk ewlieni) |1 |{{Bandiera|Mérida}} {{Coord|8.467|N|71.396|W}} | rowspan="2" |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Flag of Caracas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] | rowspan="2" |7 ta' Novembru, 2015 – Frar 2016 | rowspan="2" |Fis-02:28 HLV fis-7 ta' Novembru, terremot qawwi ħawwad l-Andi Venezwelani, u kkawża 4 korrimenti, mewta waħda, ħsara lill-proprjetà, u valangi tal-art. It-theżżiża nħasset ħafif ukoll fir-reġjuni Ċentrali-Punent, Zulia, Ċentrali, u Kapitali, skont rapporti minn diversi nies permezz tan-netwerk soċjali Twitter / X.<ref name=":28" /><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.telesurtv.net/news/Temblor-de-magnitud-51-sacude-los-andes-venezolanos-20151107-0006.html|title=terremot ta’ magnitudini 5.1 fl-Andi Venezwelani jħalli wieħed mejjet u 4 midruba|year=2015|website=Telesur}}</ref> Dan it-terremot wassal għal sensiela sismika ta’ aktar minn 300 theżżiża b’magnitudnijiet akbar minn 2 bejn l-aħħar tal-2015 u l-bidu tal-2016. Bejn is-7 u l-20 ta’ Novembru, ġew irreġistrati 19-il theżżiża oħra li jvarjaw minn 4.0 sa 4.9 (Mw). Fit-22 ta' Novembru, fis-16:08 HLV, ġie rreġistrat terremot qawwi ieħor—din id-darba b'kobor ta' 5.1 (Mw)—li kkawża mewta waħda, korrimenti, valangi ta' art, u ħsara lill-proprjetà fl-Istat ta' Mérida.<ref name=":31">{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us100040dr/executive|title=USGS - M 5.1 - 16 km Punent ta' Ejido, il-Venezwela}}}</ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://elestimulo.com/venezuela/2015-11-22/reportan-cierre-de-vias-por-sismo-de-magnitud-5-1-en-el-vigia/|title=Mejta waħda wara terremot ta' kobor 5.1 f'El Vigía|date=22 d Novembru 2015|websajt=El Estímulo}}</ref> |- |5.1 |1 |{{Bandiera|Mérida}} {{Koord|8.522|N|71.387|W}} |- |Terremot ta' Caracas tal-2017 |4.5 |0 |[[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] {{Koord|10.70|N|66.56|W}} |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Belt Kapitali Distrett]] [[Fajl:Bandiera ta' Guárico.png|22x22px]] [[Stat ta' Guárico|Guárico]] [[Fajl:Bandiera ta' La Guaira State.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[Fajl:Bandiera ta' Miranda state.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] |30 ta' Awwissu, 2017 |Fl-10:01 HLV, [[terremot]] ħawwad ir-reġjuni [[Reġjun Kapitali (Venezwela)|Kapitali]] u [[Reġjun Ċentrali (Venezwela)|Ċentrali]] tal-[[Venezwela]], u kkawża xi ħsarat materjali żgħar f'[[Caracas il-Kbira]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=1721|titlu=Terremot ta' kobor 4.5 irreġistrat f'Los Caracas|data=Awwissu 30, 2017|websajt=FUNVISIS|lokazzjoni=Caracas}}</ref> It-terremot ikkawża paniku u [[evakwazzjoni]] ta' bini fil-belt ta' [[Caracas]] u bliet fil-qrib—minkejja l-kobor baxx—għaliex il-popolazzjoni mhix imdorrija bl-[[attività sismika]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.telesurtv.net/news/Sismo-de-magnitud-46-se-registra-en-Caracas-Venezuela-20170830-0021.html|titlu=Terremot ta' kobor 4.5 irreġistrat f'Caracas|data=30 ta' Awwissu, 2017|websajt=Telesur}}</ref><ref>{{Ikkwota web|url=https://www.elmundo.es/internacional/2017/08/30/59a709a6ca4741c51e8b45ee.html|titlu=Caracas titriegħed, din id-darba minħabba terremot|sena=2017|websajt=El Mundo (Spanja)}}}</ref> |- | rowspan="2" |Terremoti ta' Valenzja tal-ewwel nofs tal-2018 |4.7 |0 |[[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] {{Coord|10.615|N|68.146|W}} | rowspan="2" |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' La Guaira.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] |27 ta' April, 2018 |Fl-04:44 HLV, theżżiża ħasdet ir-reġjuni [[Reġjun Ċentrali (Venezwela)|Ċentrali]] u [[Reġjun Kapitali (Venezwela)|Kapitali]] tal-pajjiż, u kkawża ħsara lill-proprjetà u valangi fiż-żona metropolitana ta' Valencia.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.eluniversal.com/caracas/7482/sismo-sacudio-parte-centro-pais|titlu=terremot ta' kobor 4.7 ħased parti miċ-ċentru tal-pajjiż|data=27 ta' April, 2018|websajt=El Universal (Venezwela)|lokazzjoni=Caracas}}}ref> |- |4.2 |0 |[[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] {{Coord|10.320|N|68.142|W}} |23 ta' Mejju, 2018 |Fis-07:23 HLV, theżżiża oħra għal darb'oħra ħawwad ir-reġjuni [[Ċentrali (Venezwela)|Ċentrali]] u [[Kapitali]] tal-pajjiż, u kkawża ħsarat żgħar lill-proprjetà ta' xi strutturi fiż-żona metropolitana ta' Valencia (Venezwela)|żona metropolitana ta' Valencia]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://efectococuyo.com/sucesos/sismo-de-magnitud-4-2-sacude-a-valencia-y-a-otras-ciudades-del-pais/|title=Terremot ta' kobor 4.2 iħawwad lil Valencia u bliet oħra fil-pajjiż|data=23 ta' Mejju, 2018|websajt=Efecto Cocuyo}}</ref> Żewġ minuti wara, ġiet irreġistrata [[Aftershock (sismoloġija)|aftershock]] ta' kobor 4.0 fiż-żona. |- |[[Terremot tal-Venezwela tal-2018]] |<span style="color: #FF0000">7.3</span> |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.773|N|62.902|W}} |[[File:Flag of Amazonas Indigenous State.svg|22x22px]] [[Stat tal-Amazonas (Venezwela)|Amazonas]] [[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Anzoátegui|Anzoátegui]] [[File:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Apure|Apure]] [[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Aragua Stat|Aragwa]] [[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[File:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Cojedes State|Cojedes]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[File:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[File:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[File:Flag of Mérida State.svg|22x22p x]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Monagas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Monagas|Monagas]] [[Fajl:Bandiera ta' Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Stat ta' Nueva Esparta|Nueva Esparta]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Sucre.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[Fajl:Bandiera ta' Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[File:Flag of Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |21 ta' Awwissu, 2018 |Fis-17:31 HLV, ġie rreġistrat terremot qawwi bl-epiċentru tiegħu fi [[Stat ta' Sucre]], li dam madwar 2 minuti u 20 sekonda; Inħass b'mod qawwi madwar il-pajjiż kollu (u kkawża paniku u l-evakwazzjoni ta' bini f'diversi [[Stati tal-Venezwela|stati]] tal-[[Venezwela]], inkluża l-kapitali, [[Caracas]])<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://elpais.com/internacional/2018/08/22/america/1534889633_909876.html|titlu=Terremot qawwi ta' 7.3 fuq skala kobor fil-Venezwela|data=22 ta' Awwissu, 2018|websajt=El País (Urugwaj)}}}</ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.univision.com/noticias/terremotos/fuerte-sismo-de-70-sacude-la-costa-oriental-de-venezuela|titlu=Terremot qawwi ta' 7.3 fuq skala kobor iħawwad partijiet tal-Venezwela, il-Kolombja, u l-gżira ta' Trinidad|data=21 ta' Awwissu, 2018|websajt=Univision}}</ref> u nħasset saħansitra f'pajjiżi ġirien bħal [[Trinidad u Tobago]], [[Kolombja]], [[Brażil]], [[Gujana]], [[Grenada]], [[Barbados]], [[Santa Luċija]], [[San Vinċenz u l-Grenadni]], li jagħmluha l-iktar isem]]]]]t]]uri. terremot fl-istorja rreġistrata tal-[[Venezwela]].<ref name=":32">{{Iċita web|url=https://www.researchgate.net/publication/330688933_El_terremoto_del_noreste_de_Venezuela_de_2018_el_mas_grande_de_los_ultimos_tiempos_sentido_en_Colombia_Trinidad_y_otras_Islas_del_Noreste_de_Venezuela_de_2018_el_mas_grande_de_los_ultimos_tiempos_sentido_en_Colombia_Trinidad_y_otras_Islas_del_title=Tramuntana Il-Venezwela Il-Kbir2018 Il-Kbira tal-Karibe | Recent Times, Felt fil-Kolombja, Trinidad, u Oħrajn Gżejjer tal-Karibew|awtur=GUSTAVO CORONEL DELGADO|sena=2018}}</ref> It-terremot ikkawża ħsara minn żgħira sa moderata lil diversi strutturi fil-Lvant u ċ-Ċentru tal-[[Venezwela]]. Minkejja l-kobor tiegħu, it-terremot ma kkawżax ħsara kbira sinifikanti, u b'hekk sar simili ħafna għat-terremot tal-1766 li kellu l-epiċentru tiegħu fl-istess żona.<ref name=":32" /> Minħabba l-kobor għoli tat-terremot, l-USGS ħarġet twissija ta' tsunami għall-kosta tal-Lvant tal-Venezwela; madankollu, din l-allert ġiet ikkanċellata ftit wara.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-45264202|titlu=Terremot ta' kobor 7.3 iħawwad it-Tramuntana tal-Venezwela|data=21 ta' Awwissu, 2018|websajt=BBC}}</ref> L-għada, fid-09:27 HLV, ġiet irreġistrata warpshock ta' kobor 5.8 (Mw); Inħass fir-reġjuni Insulari, tal-Grigal, tal-Guyana, tal-Belt Kapitali, u Ċentrali.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.reuters.com/article/sismo-venezuela-idLTAKCN1L71P9-OUSLD|titlu=Terrimot wara t-terremot jittestja n-nervituri tal-Venezwelani|data=22 ta' Awwissu, 2018|websajt=Reuters|lokazzjoni=Caracas}}} |- |Terrimot ta' Valera tal-2018 |5.2 |0 |[[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] {{Coord|9.310|N|70.668|W}} |[[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara Stat|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Istat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Istat Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat Táchira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Istat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Istat ta' Zulia|Zulia]] |24 ta' Novembru, 2018 |Fis-16:41 HLV, [[terremot]] ħawwad il-parti tal-punent tal-pajjiż, u kkawża [[valanġijiet]] u ħsara lill-proprjetà f'[[Trujillo State]].<ref>{{Cite web|url=https://efectococuyo.com/la-humanidad/sismo-de-magnitud-5-1-con-epicentro-en-valera-sacude-al-oeste-del-pais/|title=Magnitude 5.1 terremot b'epiċentru f'Valera il-pajjiż tħawwad il-24, ta' Novembru l-punent|24 ta' Novembru 2018|websajt=Efecto Cocuyo}}</ref> |- |Terremot ta’ Valenzja tal-2018 |5.4 |0 |[[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] {{Coord|10.264|N|67.904|W}} |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Aragua State|Aragua]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[File:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Cojedes State|Cojedes]] [[File:Flag of Caracas.svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Archivo:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[Archivo:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[Archivo:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[Archivo:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[Archivo:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[Archivo:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda Stat|Miranda]] [[Arkivju:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat Portuguesa|Portuguesa]] [[Arkivju:Bandiera ta' Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat Trujillo|Trujillo]] [[Arkivju:Bandiera ta' Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Stat Yaracuy|Yaracuy]] |27 ta' Diċembru, 2018 |Fl-04:59 HLV, terremot qawwi ħawwad parti kbira mill-pajjiż, u kkawża valangi ta' art u ħsarat żgħar sa moderati lill-proprjetà f'[[Stat Carabobo|Carabobo]], kif ukoll paniku u l-[[evakwazzjoni]] ta' bini f'diversi stati bħal [[Stat Aragua|Aragua]], [[Stat Miranda|Miranda]], id-[[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]], u [[Stat ta' Lara|Lara]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.eluniversal.com/venezuela/29199/sismo-causo-leves-deslizamientos-en-la-valencia-puerto-cabello|titlu=Terremot ikkawża valangi żgħar fit-triq Valencia-Puerto Cabello|data=27 ta' Diċembru, 2018|websajt=El Universal (Venezwela)|post=Valencia}}}ref> Sussegwentement, fil-05:13 HLV, ġiet irreġistrata [[wara x-xokk]] ta' 4.2 (Mw), u fil-05:24 HLV, ġiet irreġistrata [[wara x-xokk]] oħra ta' 4.9 (Mw). as (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Archivo:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[Archivo:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[Archivo:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[Archivo:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[Archivo:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[Archivo:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda Stat|Miranda]] [[Arkivju:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat Portuguesa|Portuguesa]] [[Arkivju:Bandiera ta' Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat Trujillo|Trujillo]] [[Arkivju:Bandiera ta' Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Stat Yaracuy|Yaracuy]] |27 ta' Diċembru, 2018 |Fl-04:59 HLV, terremot qawwi ħawwad parti kbira mill-pajjiż, u kkawża valangi ta' art u ħsarat żgħar sa moderati lill-proprjetà f'[[Stat Carabobo|Carabobo]], kif ukoll paniku u l-[[evakwazzjoni]] ta' bini f'diversi stati bħal [[Stat Aragua|Aragua]], [[Stat Miranda|Miranda]], id-[[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]], u [[Stat ta' Lara|Lara]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.eluniversal.com/venezuela/29199/sismo-causo-leves-deslizamientos-en-la-valencia-puerto-cabello|titlu=Terremot ikkawża valangi żgħar fit-triq Valencia-Puerto Cabello|data=27 ta' Diċembru, 2018|websajt=El Universal (Venezwela)|post=Valencia}}}ref> Sussegwentement, fil-05:13 HLV, ġiet irreġistrata [[wara x-xokk]] ta' 4.2 (Mw), u fil-05:24 HLV, ġiet irreġistrata [[wara x-xokk]] oħra ta' 4.9 (Mw). as (2022).svg|22x22px]] [[Distrito Capital (Venezuela)|Distrito Capital]] [[Archivo:Bandera de Falcón.svg|22x22px]] [[Estado Falcón|Falcón]] [[Archivo:Bandera de Guárico.png|22x22px]] [[Estado Guárico|Guárico]] [[Archivo:Bandera del Estado La Guaira.svg|22x22px]] [[Estado La Guaira|La Guaira]] [[Archivo:Bandera del Estado Lara.svg|22x22px]] [[Estado Lara|Lara]] [[Archivo:Bandera del Estado Mérida.svg|22x22px]] [[Estado Mérida|Mérida]] [[Archivo:Bandera de Miranda [[Archivo:Bandera de Portuguesa.svg|22x22px]] [[Estado de Miranda|Miranda]] [[Archivo:Bandera de Portuguesa.svg|22x22px]] [[Estado de Portuguesa]] [[Archivo:Bandera de Trujillo.svg|22x22px]] [[Estado de Trujillo|Trujillo]] [[Archivo:Bandera de Yaracuy.svg|22x22px]] [[Estado de Yaracuy|Yaracuy]] |27 de diciembre de 2018 |A las 04:59 HLV, un fuerte terremoto sacudió gran parte del país, causando deslizamientos de tierra y daños materiales de leves a moderados en [[Estado de Carabobo|Carabobo]], así como pánico y la [[evacuación]] de edificios en varios estados como [[Estado de Aragua|Aragua]], [[Estado de Miranda|Miranda]], el [[Distrito Capital (Venezuela)|Distrito Capital]] y [[Estado Lara|Lara]].<ref>{{Quote l-web|url=https://www.eluniversal.com/venezuela/29199/sismo-causo-leves-deslizamientos-en-la-valencia-puerto-cabello|title=Terremoto provoca pequeños deslizamientos de tierra en la carretera Valencia-Puerto Cabello|date=27 de diciembre de 2018|website=El Universal (Venezuela)|location=Valencia}}}ref> Posteriormente, a las 05:13 HLV, se registró una [[réplica]] de 4.2 (Mw), y a las 05:24 HLV, otra [[réplica]] de 4.9 (Mw). as (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[File:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[File:Flag of Miranda Miranda State.svg|22x22px] Portugiż State.svg|22x22px] Trujillo State.svg|22x22px] Yaracuy State.svg|22x22px] 27 ta' Diċembru, 2018 |Fl-4:59 AM ħin lokali, terremot qawwi ħawwad ħafna mill-pajjiż, u kkawża valangi u ħsara materjali żgħira sa moderata fl-Istat ta' Carabobo, u paniku u evakwazzjonijiet ta' bini f'diversi stati. [[Stat ta' Aragua|Aragwa]], [[Stat ta' Miranda|Miranda]], [[Distrett tal-Kapitali (Venezuela)|Distrett tal-Kapitali]] jew [[Stat ta' Lara|Lara]].<ref>{{Web citation|url=https://www.eluniversal.com/venezuela/29199/sismo-causo-leves-deslizamientos-en-la-valencia-puerto-cabello|title=Teremot ikkawża valangi ta' art minuri fit-triq Valencia-Puerto Cabello|data=27 ta' Diċembru 2018 (Venezuela)|Universal (Venezuela) | Sussegwentement, f'05:13 HLV, ġiet irreġistrata aftershock ta' 4.2 (Mw), u f'05:24 HLV, aftershock ieħor ta' 4.9 ([[Mw]]). as (2022).svg|22x22px]] [[Distrito Capital (Venezuela)|Distrito Capital]] [[Archivo:Bandera de Falcón.svg|22x22px]] [[Estado Falcón|Falcón]] [[Archivo:Bandera de Guárico.png|22x22px]] [[Estado Guárico|Guárico]] [[Archivo:Bandera del Estado La Guaira.svg|22x22px]] [[Estado La Guaira|La Guaira]] [[Archivo:Bandera del Estado Lara.svg|22x22px]] [[Estado Lara|Lara]] [[Archivo:Bandera del Estado Mérida.svg|22x22px]] [[Estado Mérida|Mérida]] [[Archivo:Bandera de Miranda Miranda Estado.svg|22x22px] Estado Portugués.svg|22x22px] Estado Trujillo.svg|22x22px] Estado Yaracuy.svg|22x22px] 27 de diciembre de 2018 |A las 4:59 a. m., hora local, un fuerte terremoto sacudió gran parte del país, provocando deslizamientos de tierra y daños materiales de leves a moderados en el estado Carabobo, así como pánico y evacuaciones de edificios en varios estados. [[Estado Aragua|Aragwa]], [[Estado Miranda|Miranda]], [[Distrito Capital (Venezuela)|Distrito Capital]] o [[Estado Lara|Lara]].<ref>{{Web citation|url=https://www.eluniversal.com/venezuela/29199/sismo-causo-leves-deslizamientos-en-la-valencia-puerto-cabello|title=Terremoto provoca deslizamientos menores en la vía Valencia-Puerto Cabello|fecha=27 de diciembre de 2018 (Venezuela)|Universal (Venezuela) | Posteriormente, a las 05:13 HLV se registró una réplica de 4,2 (Mw) y a las 05:24 HLV otra réplica de 4,9 ([[Mw]]). |22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[Stampa:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Stampa:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[Stampa:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[Stampa:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[Stampa:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |22 ta’ Ġunju 2024 |Fit-23:58 [[Venezuela Standard Ħin|HLV]], [[terremot]] heżżeż il-Lvant tal-[[Venezuela]]; inħasset b'mod moderat fi bliet bħal [[Ciudad Bolívar]], [[Cumaná]], [[Barcelona (Venezuela)|Barċellona]], [[Ciudad Guayana]], u [[Maturín]], u kkawża allarm fost ir-residenti. Barra minn hekk, inħasset kemmxejn f'diversi żoni tal-belt ta' [[Caracas]].<ref>{{Cite web|url=https://vpitv.com/lo-ultimo/un-temblor-de-6-0-sacudio-el-oriente-venezolano-la-noche-de-este-sabado/|title=Un venezolano sacudi de noche de oriente6. sábado|website=VPItv}}</ref> It-[[terremot]] inħass ukoll f'pajjiżi oħra bħal [[Trinidad u Tobago]] u l-[[Gujana]]. It-terremot ikkawża ħsarat strutturali żgħar lill-kwartieri ġenerali tal-CORPOELEC f'Puerto Ordaz.<ref>{{Cite web|url=https://elperiodicodemonagas.com.ve/venezuela/sede-de-corpoelec-en-puerto-ordaz-sufrio-danos-por-el-sismo/|title=El-kwartieri ġenerali ta' Puerto Ordaz ġarrab ħsarat fil-kwartieri ġenerali ta' Ordaz| Periódico de Monagas}}</ref> Sussegwentement, ġew irreġistrati tmien aftershocks ta’ kobor aktar baxx. |- | rowspan="2" |2025 Terremoti ta' Mene Grande |6.2 |0 |[[File:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] {{Coord|9.922|N|70.717|W}} | rowspan="2" |[[Archivo:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Apure State|Apure]] [[Stampa:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Aragua State|Aragua]] [[Stampa:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[Stampa:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[Stampa:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Cojedes State|Cojedes]] [[Stampa:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Archivo:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[Stampa:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[Stampa:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[Stampa:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[Stampa:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[Stampa:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[Stampa:Flag of Portuguesa.svg|22x22px]] [[Portuguesa Stat|Portugall]] [[Stampa:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira State|Táchira]] [[Stampa:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo State|Trujillo]] [[Stampa:Flag of Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Yaracuy State|Yaracuy]] [[Stampa:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Zulia State|Zulia]] | rowspan="2" |24 ta' Settembru, 2025 | rowspan="2" |Fis-23:51 [[Ħin Standard tal-Venezwela|HLV]], ġie rreġistrat [[terremot]] qawwi<ref>{{Iċċita l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000rcqw/executive|title=M 6.3 - 27 km LNE ta' Mene Grande, il-Venezwela|websajt=United States Geological Survey}}}ref> li ħawwad il-partijiet tal-punent u ċentrali tal-pajjiż. Inħass fir-reġjuni [[Reġjun ta' Zulia|Zulia]], [[Reġjun tal-Andes|Andes]], [[Reġjun tal-Punent-Ċentrali|Punent-Ċentrali]], [[Reġjun ta' Los Llanos|Los Llanos]], [[Reġjun Ċentrali (Venezwela)|Ċentrali]], u [[Reġjun Kapitali (Venezwela)|Kapitali]], u kkawża l-kollass ta' żewġ [[djar fuq palazzi]] fil-Muniċipalità ta' Mara|Mara]]<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.instagram.com/reel/DPDORJhk0ZO/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=MzRlODBiNWFlZA==|title=L-istat ta' #Zulia ntlaqat ħażin mit-terremot qawwi rreġistrat fl-24 ta' Settembru|websajt=Instagram Reels}}</ref>, dar waħda f'[[Mene Grande]], u 28 dar oħra f'ħames komunitajiet fl-[[Istat ta' Lara|Stat ta' Lara]], li rriżulta fi tlieta korrimenti.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.instagram.com/reel/DPDKFitkTnY/?utm_source=ig_web_copy_link|title=Fl-istat ta' #Lara, madwar 28 dar iġġarfu u aktar minn 15 sofrew ħsara strutturali fil-muniċipalità ta' Torres|websajt=Instagram}}}ref> Ġiet irrappurtata wkoll ħsara lill-proprjetà f'diversi bliet u rħula madwar l-istati ta' [[Stat ta' Zulia|Zulia]], [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]], [[Stat ta' Mérida|Mérida]], [[Stat ta' Táchira|Táchira]], u [[Stat ta' Lara|Lara]]. Barra minn hekk, it-theżżiża nħasset ukoll f'pajjiżi ġirien bħall-Kolombja, Aruba, Curaçao, u Bonaire. Qabel it-terremot ewlieni, ġew irreġistrati 95 theżżiża b'kobor li jvarja minn 1.7 sa 6.2 (Mw) li bdew fis-17:50 HLV<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.go v/earthquakes/eventpage/us6000rcnw/executive|title=M 6.2 - 24 km lejn il-Lvant ta' Mene Grande, il-Venezwela|websajt=United States Geological Survey}}}ref>. Dan tal-aħħar inħass fiż-żona msemmija qabel fis-18:21 HLV, u kkawża ħsara lill-proprjetà fi bliet bħal Mene Grande, Lagunillas, Barquisimeto, Valera, u Maracaibo.<ref>{{Cite web|url=https://noticiasvenevision.com/noticias/nacional/sismos-en-zulia-dejan-danos-en-varias-infraestructuras-de-la-entidad|title=Sismos en Zulia dejan daños en varias infraestructuras de la entidad|access-date=2025-09-26|date=Septe2025,website2mber25| Venevisión}}</ref> Wara t-terremot, ġew irreġistrati aktar minn 300 xokk ta' wara b'kobor li jvarja minn 1.5 sa 5.8 (Mw).<ref>{{Iċita web|url=https://www.volcanodiscovery.com/es/earthquakes/venezuela/past7days/showMore.html|titlu=L-aħħar sismi u theżżiżiet fil-Venezwela fl-aħħar 7 ijiem|data tal-aċċess=2025-09-29|websajt=Volcano Discovery}}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/monitor.html|titlu=Osservatorju Nazzjonali tas-Sismiżmu - Funvisis|websajt=FUNVISIS}}}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000rcrj/executive|titlu=M 5.8 - 28 km Lvant ta' Mene Grande, il-Venezwela|websajt=United States Geological Survey}}}}}ref> |- |6.3 |1<ref>{{Ikkwota web|url=https://lacalle.com.ve/fallece-hombre-tras-sufrir-un-infarto-durante-el-sismo-en-lara/|title=Raġel imut wara li sofra attakk tal-qalb waqt it-terremot f'Lara|access-date=2025-09-27|last=Waldimir|date=2025-website Calle|language=es}}</ref> |[[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] {{Coord|9.927|N|70.692|W}} |- | rowspan="2" |[[Teremoti tal-Venezwela fl-2026]] |<span style="color: #FF0000">7.2</span> | rowspan="2" |6,125<ref name=":35">{{Ikkwota l-web|url=https://www.france24.com/es/minuto-a-minuto/20260804-aumenta-a-m%C3%A1s-de-6-000-la-cifra-de-fallecidos-por-el-doble-terremoto-en-venezuela|titlu=L-għadd ta' mwiet minn terremot doppju fil-Venezwela jiżdied għal aktar minn 6,000|data tal-aċċess=2026-08-05|data=2026-08-04|websajt=France 24}}}</ref> |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] {{Koord|10.371|N|68.556|W}} | rowspan="2" |[[File:Flag of Amazonas Indigenous State.svg|22x22px]] [[Amazonas State (Venezuela)|Amazonas]] [[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Apure State|Apure]] [[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Aragua State|Aragua]] [[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Bandiera ta' Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[File:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Cojedes State|Cojedes]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[File:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira Stat|La Guaira]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[File:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[Archivo:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[Archivo:Flag of Portuguesa.svg|22x22px]] [[Portuguesa State|Portuguesa]] [[Archivo:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] [[Archivo:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira State|Táchira]] [[Archivo:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo State|Trujillo]] [[Archivo:Flag of Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Yaracuy State|Yaracuy]] [[Archivo:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Zulia State|Zulia]] | rowspan="2" |24 ta' Ġunju 2026 | rowspan="2" |Fis-18:04 [[Ħin Standard tal-Venezwela|HLV]], ġie rreġistrat [[terremot]] qawwi b'kobor ta' 7.2 ([[Skala tal-kobor tal-mument|M_w]]) bl-epiċentru tiegħu fl-[[Istat ta' Yaracuy]], segwit minn [[terremot]] ieħor ta' 7.5 ([[Skala tal-kobor tal-mument|M_w]]) 29 sekonda biss wara, bl-epiċentru tiegħu 'l barra mill-kosta tal-[[Istat ta' La Guaira]]{{Refn|L-epiċentru inizjalment kien jinsab 23 kilometru fix-Xlokk ta' Yumare, Yaracuy; madankollu, fit-28 ta' Lulju 2026, l-USGS—wara li inkorporat aktar dejta u analiżi raffinata—iddeterminat li l-epiċentru tat-tieni terremot għandu jiġi aġġornat għal 17-il kilometru fil-Punent ta' Catia La Mar, b'marġni ta' żball ta' mill-inqas 6 kilometri. Barra minn hekk, l-intervall ta' ħin bejn iż-żewġ terremoti naqas minn 39 sekonda għal 29 sekonda biss b'dan l-aġġornament; dan huwa parti minn fenomenu... ...magħruf bħala "terremot doppju." It-tieni terremot f'dan id-doppjett sismiku kien l-aktar qawwi rreġistrat fil-Venezwela mit-terremot ta' San Narciso tal-1900. Flimkien, dawn l-avvenimenti sismiċi kkostitwew l-aktar terremot qattiel mit-terremoti tal-1812. It-theżżiżiet affettwaw primarjament ir-reġjuni Ċentrali u Kapitali tal-pajjiż, u għamlu ħsara lil aktar minn 885 bini—190 minnhom waqgħu—madwar l-istati ta' Falcón, Miranda, Aragua, u La Guaira, kif ukoll id-Distrett Kapitali; La Guaira kien l-istat l-aktar milqut. Rapporti indikaw ukoll ħsara lil 38 sptar, 44 ċentru tax-xiri, u 1,645 struttura oħra, filwaqt li 6,433 dar ġew ikklassifikati bħala "ta' riskju għoli" għall-abitazzjoni u 9,886 oħra ġew iddeżinjati bħala "ristretti." It-terremot irriżulta wkoll f’total ta’ 16,740 feruti u ħalla 17,907 persuna bla dar.<ref name=":34">{{Cite web|url=https://www.eluniversal.com/politica/237975/un-mes-despues-del-doble-terremoto-cifra-de-muertos-en-venezuela-llega-a-5546-y-16740-heridos|title=Un mes después del terremoto en Venezuela: Cifra de fallecidos. heridos|access-date=2026-07-24|websajt=El Universal (Venezuela)|data=24 ta' Lulju, 2026}}</ref><ref name=":35" /> It-terremot inħass ukoll f’pajjiżi ġirien bħall-Kolombja, Aruba, Curaçao, Bonaire, Brażil, Guyana, Puerto Rico, ir-Repubblika Dominikana, Grenada, Saint Vincent u l-Grenadini, u Trinidad u Tobago.<ref>{{Iċċita l-web|url=https://www.reuters.com/world/americas/earthquakes-shake-venezuela-capital-2026-06-24/|title=Bini jiġġarraf hekk kif terremoti jħawdu l-Venezwela, 'għadd kbir ta' vittmi' probabbli}}}ref> Twissija ta' tsunami nħarġet għal partijiet tal-Karibew iżda tneħħiet ftit wara; Madankollu, l-NOAA rreġistrat l-impatt ta’ tsunami żgħir—li kejjel 0.04 metri—barra mill-kosti ta’ Mona Island u Yabucoa, Puerto Rico, u mewġa ta’ 0.02 metri f’Fort-de-France, Martinique.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/hazel/view/hazards/tsunami/related-runups/6178|title=National Geophysical Data Center / World Data Service (NGDC/WDS): NCEI/WDS Global Historical Tsunami Database|access-date=2026-08-05|website=NOAA National Centers for Environmental Information}}</ref> L-[[avveniment sismiku]] ikkawża wkoll madwar 1,598 [[aftershock]] u fenomenu ta’ [[likwefazzjoni tal-ħamrija]] tul il-kosti tar-[[Reġjun Ċentrali (Venezwela)|Reġjun Ċentrali]], bħal f’[[Cata Bay]].<ref>{{Ikkwota web|url=https://x.com/SomosFunvisis/status/2083201068121354408|title=Siżmiċità akkumulata mit-30 ta' Lulju 2026.|access-date=2026-08-05|author=FUNVISIS|date=2026-07-31|website=X (Twitter)}}}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://x.com/amilcarrock/status/2071757735352222075?s=20|title=Kif ġie esperjenzat it-terremot tal-24 ta' Ġunju f'Cata Bay|access-date=11 ta' Lulju 2026|date=29 ta' Ġunju 2026|website=X (Twitter)}}}} Interessanti, din mhix l-ewwel darba li seħħ avveniment ta' [[terremot doppju]] fir-reġjun; Preċedentement, matul it-terremot tal-Venezwela tal-1812, ir-rekords minn dak iż-żmien jissuġġerixxu li żewġ terremoti seħħew kważi simultanjament: wieħed b'kobor ta' 6.9 sa 7.2 u ieħor ta' 7.4 fl-istati ta' Yaracuy u La Guaira—speċifikament fl-istess reġjuni bħal dan l-avveniment sismiku. <ref name=":19" /><ref name=":0" /><ref name=":1" /> Barra minn hekk, disa' xhur ilu biss, ġie rreġistrat terremot doppju fil-parti tal-punent tal-pajjiż—magħruf bħala t-terremoti ta' Zulia tal-2025]]—għalkemm dawn kienu ta' kobor aktar baxx (6.2 u 6.3 [[Skala tal-kobor tal-mument|M_w]]) u separati b'madwar sitt sigħat, li naqqas il-qawwa distruttiva tagħhom. |- |<span style="color: #FF0000">7.5</span> |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' La Guaira.svg|22x22px]] {{Koord|10.622|N|67.194|W}} |} == Referenzi == {{Referenzi}} {{Amerika t'Isfel}} [[Kategorija:Veneżwela]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika t'Isfel]] 0y5nw107lcpesnar18dutd8qsucabjy 331774 331773 2026-08-26T03:13:34Z ĠanniĠuzeppi 27231 /* Terremoti fis-seklu 19 (1801–1900) */ 331774 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika Bolivarjana tal-Veneżwela |isem_nattiv = <small>''República Bolivariana de Venezuela''</small> |isem_komuni = Veneżwela |stampa_bandiera = Flag of Venezuela.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Venezuela.svg |stampa_mappa = VEN orthographic.svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Veneżwela |ħolqa_emblema = Arma tal-Venezwela |ħolqa_demografija = Demografija tal-Veneżwela |mottu_nazzjonali = |innu_nazzjonali = ''[[Gloria al Bravo Pueblo]]''<br /><small>''Glorja lill-Poplu Kuraġġuż''</small><br /><center>[[Stampa:United States Navy Band - Gloria al Bravo Pueblo.ogg]]</center> |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Caracas]] |l-ikbar_belt = [[Caracas]] |latd=10 |latm=30 |latNS=N |lonġd=66 |lonġm=58 |lonġEW=W |tip_gvern = [[Repubblika kostituzzjonali]] [[Sistema presidenzjali|presidenzjali]] [[repubblika federali|federali]] taħt [[dittatorjat|dittatorjat]] [[awtoritarjaniżmu|awtoritarju]] |titlu_kap1 = [[President tal-Veneżwela|President]] |titlu_kap2 = [[Viċi President tal-Veneżwela|Viċi President]] |titlu_kap3 = [[Lista ta' Kelliema tal-Assemblea Nazzjonali tal-Veneżwela|President tal-Assemblea Nazzjonali]] |isem_kap1 = [[Delcy Rodríguez]] (ikkontestat) |isem_kap2 = [[Delcy Rodríguez]] (ikkontestat) |isem_kap3 = |żona_kklassifika = 33 |poż_erja = 33 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 916,445 |erja_mi_kw = 353,841 |perċentwal_ilma = 0.32 |sena_stima_popolazzjoni = 2012 |stima_popolazzjoni = 28,946,101<ref name="cia">{{Ċita web |data-aċċess=2013-06-07 |titlu=Archive copy |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201230052534/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html |arkivju-data=2020-12-30 |url-status=dead }}</ref> |poż_stima_popolazzjoni = 44 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = |sena_ċensiment_popolazzjoni = |densità_popolazzjoni_km2 = 30.2 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 77 |poż_densità_popolazzjoni = 181 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2013 |PGD_PSX = $396.848 biljun<ref name=imf2>{{ċita web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=32&pr.y=1&sy=2009&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=299&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=|titlu=Venezuela|pubblikatur=Fond Monetarju Internazzjonali|data-aċċess=2012-04-01|lingwa=en}}</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $13,633<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.748<ref name="HDI">{{ċita web|url=http://hdr.undp.org/en/mediacentre/humandevelopmentreportpresskits/2013report/ |titlu=Rapport tal-Iżvilupp Uman 2013|sena=2013|pubblikatur=Programm ta' Żvilupp tan-Nazzjonijiet Uniti|data=2013-03-14|data-aċċess=2013-03-14|lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 71 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = [[Indipendenza]] {{nobold|mill-[[Spanja]]}} |avveniment_stabbilit1 = minn [[Spanja]] |data_stabbilit1 = 5 ta' Lulju 1811 |avveniment_stabbilit2 = mill-Gran Kolombja |data_stabbilit2 = 13 ta' Jannar 1830 |avveniment_stabbilit3 = Rikonoxxuta |data_stabbilit3 = 30 ta' Marzu 1845 |avveniment_stabbilit4 = [[Kostituzzjoni tal-Venezwela|Kostituzzjoni attwali]] |data_stabbilit4 = 20 ta' Diċembru 1999 |valuta = [[bolívar tal-Veneżwela|Bolívar fuerte]] |kodiċi_valuta = VEF |żona_ħin = [[Ħin fil-Veneżwela|VET]] |differenza_ħku = –4 |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = |cctld = [[.ve]] |kodiċi_telefoniku = +58 |sena_PGD_nominali = 2013 |PGD_nominali = $345.651 biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $11,527<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = }} Il-'''Venezwela''' ({{awdjo|en-us-Venezuela.ogg|ˌvɛnəˈzweɪlə}}, uffiċjalment imsejħa r-'''Repubblika Bolivarjana tal-Venezwela''' ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]:''República Bolivariana de Venezuela''), hi pajjiż li tinsab fil-kosta tat-tramuntana tal-[[Amerika t'Isfel]]. It-territorju tal-Venezwela jkopri madwar 916,445 kilometru kwadru (353,841 mi kw) b'popolazzjoni stmata ta' madwar 29,100,000. Il-Venezwela hija kkunsidrata bħala stat ma' [[Pajjiżi megadiversi|bijodiversità estremament għolja]]. Il-Venezwela hija fost l-aktar pajjiżi urbanizzati fl-Amerika Latina; Il-maġġoranza l-kbira tal-Venezwelani jgħixu fl-ibliet tat-Tramuntana u l-kapitali. Il-Venezwela hija pajjiż tropikali, imdawwar fit-Tramuntana bil-Baħar Karibew jew il-Baħar tal-Antilles, b'estensjoni ta' 2,813 km; fin-nofsinhar, mar-Repubblika Federattiva tal-[[Brażil]] b'fruntiera ta' 2,000 km; lejn il-Lvant, mal-Oċean Atlantiku u r-Repubblika tal-[[Gujana]], li magħhom għandha linja tal-fruntiera ta' 743 km; u lejn il-punent, mar-Repubblika tal-[[Kolombja]]. Il-Venezwela għandha fruntieri marittimi ma' Aruba, [[Curaçao]], [[Saint Kitts u Nevis]], [[Trinidad u Tobago]] u [[Stati Uniti]]. It-territorju tal-Venezwela kien ikkolonizzat minn Spanja fl-1522 fost reżistenza mill-popli indiġeni. Fl-1811, sar wieħed mill-ewwel territorji Spanjoli Amerikani li ddikjaraw l-indipendenza tiegħu mill-Ispanjoli u saru parti mill-ewwel Repubblika federali tal-Kolombja (Gran Colombia). Hija sseparat bħala pajjiż sovran sħiħ fl-1830. Matul is-seklu 19, il-Venezwela sofriet taqlib politiku u awtokrazija, u baqgħet iddominata minn dittaturi militari reġjonali sa nofs is-seklu 20. Mill-1958, il-pajjiż kellu serje ta' gvernijiet demokratiċi, bl-eċċezzjoni fejn il-biċċa l-kbira tar-reġjun kien iggvernat minn dittatorjati militari, u l-perjodu kien ikkaratterizzat minn prosperità ekonomika. Il-kriżijiet ekonomiċi tas-snin 80 u 90 wasslu għal kriżijiet politiċi kbar u inkwiet soċjali mifrux, inklużi l-irvellijiet fatali ta' Caracazo tal-1989, żewġ attentati ta' kolp ta' stat fl-1992, u l-impeachment ta' president fuq akkużi ta' abbuż ta' fondi pubbliċi fl-1993 kollass tal-fiduċja fil-partiti eżistenti wassal għall-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela tal-1998, il-katalist għar-Rivoluzzjoni Bolivarjana, li bdiet b'Assemblea Kostitwenti fl-1999, fejn ġiet imposta Kostituzzjoni ġdida tal-Venezwela. Il-politiki populisti tal-benesseri soċjali tal-gvern ġew imsaħħa biż-żieda fil-prezzijiet taż-żejt, iż-żieda temporanja tal-infiq soċjali, u t-tnaqqis tal-inugwaljanza ekonomika u l-faqar fl-ewwel snin tar-reġim. Madankollu, il-faqar beda jiżdied b'rata mgħaġġla fis-snin 2010 L-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela tal-2013 kienet ikkontestata ħafna u qanqlet protesti mifruxa li qanqlet kriżi nazzjonali oħra li għadha sal-lum. Il-Venezwela esperjenzat ritorn demokratiku lura u saret stat awtoritarju. Tikklassifika baxx fuq il-miżuri internazzjonali tal-libertà tal-istampa u l-libertajiet ċivili u għandha livelli għoljin ta' korruzzjoni perċepita. Il-Venezwela hija pajjiż li qed jiżviluppa li għandu l-akbar riżervi taż-żejt magħrufa fid-dinja u kien wieħed mill-esportaturi ewlenin taż-żejt fid-dinja. Preċedentement, il-pajjiż kien esportatur sottożviluppat ta' rodotti agrikoli bħall-kafè u l-kawkaw, iżda ż-żejt malajr beda jiddomina l-esportazzjonijiet u d-dħul tal-gvern. L-eċċessi u l-politika ħażina tal-gvern eżistenti wasslu għall-kollass tal-ekonomija kollha tal-Venezwela. Il-pajjiż jissielet ma' iperinflazzjoni rekord, nuqqas ta' oġġetti bażiċi, qgħad, faqar, mard, mortalità għolja tat-trabi, malnutrizzjoni, problemi ambjentali, kriminalità serja u korruzzjoni. Dawn il-fatturi ppreċipitaw il-kriżi tar-refuġjati tal-Venezwela li fiha aktar minn 7.7 miljun ruħ kienu ħarbu mill-pajjiż sa Ġunju 2024. Fl-2017, l-aġenziji tal-klassifikazzjoni tal-kreditu ddikjaraw lill-Venezwela bħala inadempjenti fil-ħlasijiet tad-dejn. Il-kriżi fil-Venezwela kkontribwiet għal deterjorament rapidu tas-sitwazzjoni tad-drittijiet tal-bniedem. L-elezzjoni presidenzjali tal-2024 saret fit-28 ta' Lulju, 2024 biex jiġi elett president għal terminu ta' sitt snin li jibda mill-10 ta' Jannar, 2025. Stħarriġ li sar qabel l-elezzjoni indikaw li l-kandidat tal-oppożizzjoni González se jirbaħ b'marġni wiesa'. Wara li l-Kunsill Elettorali Nazzjonali (CNE) ikkontrollat ​​mill-gvern ħabbar riżultati parzjali li juru rebħa dejqa għal Maduro, il-biċċa l-kbira tal-mexxejja tad-dinja esprimew xettiċiżmu dwar ir-riżultati mitluba u ma rrikonoxxewx it-talbiet tas-CNE. Kemm González kif ukoll Maduro iddikjaraw lilhom infushom rebbieħa tal-elezzjonijiet. Ir-riżultati elettorali ma ġewx rikonoxxuti miċ-Ċentru Carter u l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani minħabba nuqqas ta' riżultati granulari, u ġew ikkontestati mill-oppożizzjoni, li ddikjarat rebħa kbira u tat aċċess għall-għadd tal-voti miġbura mill-osservaturi elettorali mill-biċċa l-kbira tal-voti. ċentri bħala evidenza. Wara t-tħabbir tar-riżultati mill-awtoritajiet elettorali, faqqgħu protesti madwar il-pajjiż. == Etimoloġija == Skont l-aktar verżjoni popolari u aċċettata, fl-1499, spedizzjoni mmexxija minn Alonso de Ojeda żaret il-kosta tal-Venezwela. Il-stilts houses fiż-żona tal-Lag Maracaibo fakkru lin-navigatur Taljan Américo Vespucio tal-belt ta' Venezja, l-Italja, u għalhekk sejjaħ ir-reġjun Veneziola, jew “Little Venezja”. Il-verżjoni Spanjola ta' Veneziola hija l-Venezwela. Martín Fernández de Enciso, membru tal-ekwipaġġ ta' Vespucci u Ojeda, ta' verżjoni differenti. Fix-xogħol tiegħu Summa de Geography, jistqarr li l-ekwipaġġ sab popli indiġeni li sejħu lilhom infushom Veneciuela. Għalhekk, l-isem "Venezuela" seta' evolva mill-kelma indiġena. Preċedentement, l-isem uffiċjali kien l-Stat tal-Venezwela (1830–1856), ir-Repubblika tal-Venezwela (1856–1864), Stati Uniti tal-Venezwela (1864–1953), u għal darb'oħra r-Repubblika tal-Venezwela (1953–1999). == Storja == === Storja prekolombjana === [[File:IdolosRoques.jpg|thumb|left|Immaġni tal-kult skolpita fiċ-ċeramika, Arċipelagu Los Roques.]] [[File:Petroglifo, Parque Waraira Repano.jpg|thumb|left|Petroglyph fil-Park Nazzjonali Waraira Repano.]] Hemm evidenza li kien hemm preżenza umana fiż-żona bħalissa magħrufa bħala l-Venezwela madwar 15,000 sena ilu. Instabu għodod fuq it-terrazzi għoljin tax-xmara tax-Xmara Pedregal fil-punent tal-Venezwela. Artifacts tal-kaċċa tal-Pleistocene tard, inklużi l-lanza, instabu f'serje simili ta' siti fil-majjistral tal-Venezwela; Skont id-dating bir-radjukarbonju, dawn iddataw għal bejn 13,000 u 7,000 QK. Mhux magħruf kemm kienu jgħixu nies fil-Venezwela qabel il-konkwista Spanjola; Ġie stmat għal miljun. Minbarra l-popli indiġeni magħrufa llum, il-popolazzjoni kienet tinkludi gruppi bħall-Kalina (Karibs), Auaké, Caquetio, Mariche u Timoto-Cuicas. Il-kultura Timoto-Cuica kienet l-aktar soċjetà kumplessa fil-Venezwela prekolombjana, b'rħula permanenti ppjanati minn qabel imdawra b'għelieqi imwarrbin imsaqqija. Id-​djar tagħhom kienu magħmula mill-​ġebel u l-​injam b'soqfa tal-​pajm. Kienu paċifiċi u jiddependu fuq it-tkabbir tal-għelejjel. L-għelejjel reġjonali kienu jinkludu patata u ullucos. Ħallew l-arti, partikolarment fuħħar antropomorfiku, iżda l-ebda monumenti kbar. Huma mibrum fibri tal-pjanti biex jinsġu fi tessuti u twapet għad-djar. Huma akkreditati li ivvintaw l-arepa, staple fil-kċina Venezwelana. Wara l-konkwista, il-popolazzjoni naqset b'mod sinifikanti, prinċipalment minħabba t-tixrid ta' mard infettiv mill-Ewropa. Kien hemm żewġ assi ewlenin tal-popolazzjoni pre-Kolombjana mit-tramuntana għan-nofsinhar: kienu jkabbru qamħ fil-punent u kassava fil-lvant. Partijiet kbar tal-pjanuri kienu kkultivati ​​b'taħlita ta' slash and burn u agrikoltura sedentarja permanenti. === Kolonizzazzjoni === [[File:Musterung-Welser-Armada.png|thumb|left|In-Navy Welser Ġermaniża qed tesplora l-Venezwela. Il-Welsers Ġermaniżi ħakmu l-Venezwela mill-1528 sal-1546, qabel ma reġgħet ittieħdet mill-Imperu Spanjol. Pittura mill-1560 minn Hieronymus Köler.]] Fl-1498, matul it-tielet vjaġġ tiegħu lejn l-Ameriki, Kristofru Kolombu salpa ħdejn id-Delta tal-Orinoco u niżel fil-Golf ta' Paria. Sorpriż bil-kurrent marittimu kbir ta' ilma ħelu li ddevja l-kors tiegħu lejn il-lvant, Columbus esprima f’ittra lil Isabella u Ferdinand li żgur laħaq il-Ġenna fid-Dinja (ġenna terrestri): Dawn huma sinjali kbar tal-Ġenna Terrestri. għax qatt ma qrajt jew smajt li hemm daqshekk ilma ħelu ġewwa u daqshekk qrib l-ilma mielaħ; It-temperatura ħafifa ħafna wkoll tikkorrobora dan; u jekk l-ilma li nitkellem dwaru ma ġejx mill-Ġenna, allura hija meravilja akbar, għax ma nemminx li xmara daqshekk kbira u fonda qatt kienet magħrufa li teżisti f'din id-dinja. Il-kolonizzazzjoni Spanjola tal-Venezwela kontinentali bdiet fl-1522, u stabbilixxiet l-ewwel insedjament permanenti tagħhom fl-Amerika t'Isfel fil-belt attwali ta' Cumaná. ==== Kolonizzazzjoni Ġermaniża ==== Fis-seklu 16, ir-Re ta' Spanja ta għotja lill-familja Ġermaniża Welser. Klein-Venedig saret l-aktar inizjattiva estensiva fil-kolonizzazzjoni Ġermaniża tal-Ameriki mill-1528 sal-1546. Il-Welsers kienu bankiera tal-Habsburgs u finanziaturi ta' Karlu V, Imperatur Ruman Imqaddes, li kien sultan ta' Spanja u kien ħa self kbir mingħandhom biex iħallas tixħim għall-elezzjoni imperjali tiegħu. Fl-1528, Karlu V ta lill-Welsers id-dritt li jesploraw, jiggvernaw u jikkolonizzaw it-territorju, kif ukoll li jfittxu l-belt mitika tad-deheb ta' El Dorado. L-ewwel expedition kienet immexxija minn Ambrosius Ehinger, li stabbilixxa Maracaibo fl-1529. Wara l-mewt tal-ewwel Ehinger (1533), imbagħad Nikolaus Federmann u Georg von Speyer (1540), Philipp von Hutten baqa' jesplora l-intern. Fl-assenza ta' von Hutten mill-kapitali provinċjali, il-kuruna ta' Spanja talbet id-dritt li taħtar gvernatur. Malli Hutten irritorna lejn il-kapitali, Santa Ana de Coro, fl-1546, il-gvernatur Spanjol Juan de Carvajal kellu maqtula lil Hutten u Bartholomeus VI. Welser. Charles V sussegwentement irrevoka l-għotja ta' Welser. Il-Welsers ittrasportaw minaturi Ġermaniżi, kif ukoll 4,000 skjav Afrikan, lejn il-kolonja biex iħawlu pjantaġġuni tal-kannamieli. Ħafna settlers Ġermaniżi mietu minn mard tropikali, li ma kellhom ebda immunità għalih, jew minn gwerer ma' l-abitanti indiġeni. === Tard tas-seklu 16 sal-bidu tas-seklu 18 === [[File:1562 Diego Gutierrez Amazonas.jpg|thumb|left|«Nova Andaluzia» u Paria fuq mappa Spanjola mill-1562]] [[File:Mapa de Venezuela 1635.jpg|thumb|Il-provinċja tal-Venezwela u l-parti tan-nofsinhar ta' Nueva Andalucía. Mappa tal-1635.]] Kaċikijiet indiġeni (mexxejja) bħal Guaicaipuro (c. 1530–1568) u Tamanaco (miet fl-1573) ippruvaw jirreżistu l-inkursjonijiet Spanjoli, iżda l-ġodda eventwalment irażżnuhom. Fis-seklu 16, matul il-kolonizzazzjoni Spanjola, popli indiġeni bħall-Mariches, dixxendenti tal-Kalina, ikkonvertew għall-Kattoliċiżmu Ruman. Xi tribujiet jew mexxejja reżistenti huma mfakkar fl-ismijiet tal-postijiet, inklużi Caracas, Chacao, u Los Teques. L-ewwel insedjamenti kolonjali kienu ċċentrati fuq il-kosta tat-Tramuntana, iżda f'nofs is-seklu 18, l-Ispanjol avvanzat aktar 'l ġewwa tul ix-Xmara Orinoco. Hawnhekk, il-Ye'kuana organizzaw reżistenza fl-1775-76. L-insedjamenti tal-Lvant tal-Venezwela ta' Spanja ġew inkorporati fil-provinċja ta' Nueva Andalucía. Amministrata mill-Qorti Rjali ta 'Santo Domingo mill-bidu tas-seklu 16, il-biċċa l-kbira tal-Venezwela saret parti mill-Viċiroyalty ta' New Granada fil-bidu tas-seklu 18, u mbagħad ġiet riorganizzata bħala Kaptanja Ġenerali awtonoma li bdiet fl-1777. Caracas, imwaqqfa fiċ-ċentru ċentrali. reġjun kostali fl-1567, kien jinsab tajjeb biex isir post ewlieni, li kien qrib il-port kostali ta 'La Guaira u f'wied, f'firxa muntanjuża, li pprovdiet fortizza difensiva kontra l-pirati u klima aktar sħuna. [[File:Venezuela en 1810.jpg|thumb|left|Mappa tal-Kaptanja Ġenerali tal-Venezwela fl-1810, minn Agustín Codazzi.]] === Indipendenza u seklu 19 === [[File:Simón Bolívar by Ricardo Acevedo Bernal.jpg|thumb|Il-Liberatur, Simón Bolívar.]] [[File:Martin Tovar y Tovar 02.jpg|thumb|left|L-iffirmar tal-indipendenza tal-Venezwela, pittura minn Martín Tovar y Tovar.]] [[File:19 de abril.jpg|thumb|Rivoluzzjoni tad-19 ta' April, 1810, bidu ta' l-indipendenza tal-Venezwela, minn Martín Tovar y Tovar]] [[File:John J. Peoli - General Jose Antonio Paez - 1910.10.4 - Smithsonian American Art Museum.jpg|thumb|left|José Antonio Páez Herrera, kap tal-armata nazzjonali u kap militari tad-dipartiment tal-Venezwela, mexxa fl-1826 il-moviment separatista magħruf bħala La Cosiata, li ssepara lill-Venezwela mill-Gran Kolombja fl-1830.]] [[File:Combate de Maiquetia, el 2 de septiembre de 1859.jpg|thumb|Battalja ta' Maiquetia fit-2 ta' Settembru, 1859, parti mill-Gwerra Federali]] Wara rewwixti falluti, il-Venezwela, taħt it-tmexxija ta' Francisco de Miranda, marixxall tal-Venezwela li kien iġġieled fir-rivoluzzjonijiet Amerikani u Franċiżi, iddikjarat l-indipendenza bħala l-Ewwel Repubblika tal-Venezwela fil-5 ta' Lulju, 1811. Din bdiet il-Gwerra tal-Indipendenza mill-Venezwela. Terremot devastanti ta' Caracas fl-1812, flimkien mar-ribelljoni tal-llaneros Venezwelani, għenu biex iwaqqgħu r-repubblika. Simón Bolívar, mexxej ġdid tal-forzi tal-indipendenza, nieda l-Kampanja Ammirabbli tiegħu fl-1813 minn New Granada, u ħa l-biċċa l-kbira tat-territorju u ġie pproklamat bħala Il-Liberatur. It-Tieni Repubblika tal-Venezwela ġiet ipproklamata fis-7 ta' Awwissu, 1813, iżda damet biss ftit xhur qabel ma' tgħaffeġ mill-mexxej tar-Royalist José Tomás Boves u l-armata personali tiegħu ta' llaneros. It-tmiem tal-invażjoni Franċiża tal-patrija ta' Spanja fl-1814 ppermetta li tasal forza expeditionary kbira taħt il-kmand tal-Ġeneral Pablo Morillo, bil-għan li jirkupra t-territorju mitluf fil-Venezwela u New Granada. Meta l-gwerra laħqet staġnar fl-1817, Bolívar stabbilixxa mill-ġdid it-Tielet Repubblika tal-Venezwela f'territorju li għadu kkontrollat ​​mill-patrijotti, l-aktar fir-reġjuni ta' Guyana u Llanos. Din ir-repubblika ma damitx wisq peress li sentejn biss wara, waqt il-Kungress ta' Angostura tal-1819, l-għaqda tal-Venezwela ma' New Granada ġiet iddekretata biex tifforma r-Repubblika tal-Kolombja. Il-gwerra kompliet sakemm inkisbu r-rebħa u s-sovranità sħiħa wara l-Battalja ta' Carabobo fl-24 ta' Ġunju, 1821. Fl-24 ta' Lulju, 1823, José Prudencio Padilla u Rafael Urdaneta għenu biex jissiġillaw l-indipendenza tal-Venezwela bir-rebħa tagħhom fil-Battalja tal-Lag Maracaibo. Il-kungress ta' New Granada ta lil Bolívar il-kontroll tal-armata ta' Granada; Fil-kap tiegħu, huwa ħeles diversi pajjiżi u waqqaf ir-Repubblika tal-Kolombja (Gran Colombia). Sucre ħeles lill-Ekwador u sar it-tieni president tal-Bolivja. Il-Venezwela baqgħet parti mill-Gran Kolombja sal-1830, meta ribelljoni mmexxija minn José Antonio Páez ppermettiet il-proklamazzjoni ta' Venezwela indipendenti ġdida, fit-22 ta' Settembru; Páez sar l-ewwel president tal-Stat il-ġdid tal-Venezwela. Bejn kwart u terz tal-popolazzjoni tal-Venezwela ntilfet matul dawn l-għoxrin sena ta' gwerra (inklużi bejn wieħed u ieħor nofs il-Venezwelani ta' dixxendenza Ewropea), li sal-1830, kienet stmata għal 800,000. Fil-bandiera tal-Venezwela, isfar jirrappreżenta l-ġid tal-art, blu l-baħar li jifred il-Venezwela minn [[Spanja]], u aħmar id-demm imxerred mill-eroj tal-indipendenza. [[File:Catedral de Caracas 1867.jpg|thumb|Katidral ta' [[Caracas]], fl-1867.]] [[File:Road to Petare.jpg|thumb|left|Camino de Petare fl-aħħar tas-seklu 19]] [[File:Terremoto de Mérida de 1894.jpg|thumb|Ħsara kkawżata mit-terremot kbir tal-Andes tal-1894.]] [[File:Cipriano Castro in Caracas, 1899.jpg|thumb|left|Dħul ta' Cipriano Castro f'[[Caracas]] fl-1899]] L-iskjavitù fil-Venezwela ġiet abolita fl-1854. Ħafna mill-storja tal-Venezwela fis-seklu 19 kienet ikkaratterizzata minn taqlib politiku u ħakma dittatorjali, inkluż il-mexxej tal-indipendenza José Antonio Páez, li rebaħ il-presidenza tliet darbiet u serva 11-il sena bejn l-1830 u l-1863. Dan laħaq il-qofol tiegħu fil-Gwerra Federali (1859-1863). Fit-tieni nofs tas-seklu, Antonio Guzmán Blanco, kawdillo ieħor, serva 13-il sena, bejn l-1870 u l-1887, bi tliet presidenti oħra mxerrda. Fit-28 ta' April 1894, seħħ terremot ta' kobor X fl-istat ta' Mérida, li kkawża 350 mewta u qerda fil-belt. Fl-1895, tilwima li ilha fit-tul l-[[Renju Unit]] dwar it-territorju Essequibo, li l-[[Renju Unit]] sostniet bħala parti mill-Gujana Brittanika u l-Venezwela meqjusa bħala territorju tal-Venezwela, faqqgħet fil-Kriżi tal-Venezwela tal-1895. It-tilwima saret kriżi diplomatika meta l-lobbyist tal-Venezwela, William L. Scruggs, ipprova jargumenta li l-kondotta Brittanika dwar il-kwistjoni kisret id-Duttrina Monroe tal-[[Stati Uniti]] tal-1823, u uża l-influwenza tiegħu f'[[Washington (Distrett ta' Columbia)|Washington D.C.]], biex isegwi l-kwistjoni. Il-President tal-[[Stati Uniti]] Grover Cleveland imbagħad adotta interpretazzjoni wiesgħa tad-duttrina li ddikjarat interess Amerikan fi kwalunkwe materja fl-emisfera. Il-[[Renju Unit]] eventwalment qablet mal-arbitraġġ, iżda fin-negozjati dwar it-termini tagħha kienet kapaċi tipperswadi lill-[[Istati Uniti]] fuq ħafna dettalji. Tribunal iltaqa' f'[[Pariġi]] fl-1898 biex jiddeċiedi l-kwistjoni u fl-1899 ta' l-biċċa l-kbira tat-territorju kkontestat lill-Gujana Brittanika. Fl-1899, Cipriano Castro, megħjun minn ħabib tiegħu Juan Vicente Gómez, ħa l-poter f'[[Caracas]]. Castro naqas mid-djun barranin konsiderevoli tal-Venezwela u rrifjuta li jħallas kumpens lill-barranin li nqabdu fil-gwerer ċivili tal-Venezwela. Dan wassal għall-Kriżi tal-Venezwela tal-1902–1903, li fiha l-[[Renju Unit]], il-[[Ġermanja]] u l-[[Italja]] imponew imblokk navali qabel ma ġie miftiehem arbitraġġ internazzjonali fil-Qorti Permanenti tal-Arbitraġġ il-ġdida. Fl-1908, faqqgħet tilwima oħra mal-Pajjiżi l-Baxxi, li ġiet solvuta meta Castro mar il-Ġermanja għall-kura medika u malajr twaqqa' minn Juan Vicente Gómez (1908-1935). === seklu 20 === [[File:Ciudad de Valencia (1900).jpg|thumb|left|Valencia madwar is-sena 1900.]] [[File:Terremoto de San Narciso de 1900 04.webp|thumb|Terremot San Narciso, sena 1900.]] [[File:Juan Vicente Gómez camina por las calles de caracas a pocos días de haber accedido al poder.jpg|thumb|left|Juan Vicente Gómez jimxi fit-toroq ta' Caracas ftit jiem biss wara li tela' fil-poter fl-1908.]] [[File:Beaches of Macuto, 1911.jpg|thumb|Bajja ta' Macuto fl-1911]] [[File:Terremoto cumana.jpg|thumb|left|Cumaná wara t-terremot tas-17 ta' Jannar, 1929.]] [[File:Miramar Hotel, Macuto, 1922.jpg|thumb|Terrazzin tal-Lukanda Miramar f'Macuto fl-1929]] [[File:Stadsgezicht met Hotel Majestica in Caracas in Venezuela, Bestanddeelnr 252-8437.jpg|thumb|left|[[Caracas]] matul l-1940s.]] [[File:Militares en la azotea del congreso de Venezuela en 1948.jpg|thumb|left|Militari fuq il-bejt tal-kungress waqt il-kolp ta' stat fil-Venezwela fl-1948]] [[File:Antigua Catedral de El Tocuyo 03.jpg|thumb|El Tocuyo, Lara, qabel it-terremot tal-1950.]] [[File:Sabana Grande. Caracas. Año 1954.png|thumb|left|Sabana Grande, Caracas, 1954]] [[File:Rómulo Betancourt, 1961.jpg|thumb|left|Rómulo Betancourt (president 1945-1948 / 1959-1964), wieħed mill-mexxejja demokratiċi ewlenin tal-Venezwela.]] It-terremot ta' Caracas tal-1900 — magħruf ukoll bħala t-terremot ta' San Narċiż, isem li ħa mill-festa tal-qaddis Kattoliku li tiġi ċċelebrata f'dik id-data — kien avveniment sismiku li laqat iċ-ċentru tal-Venezwela fl-4:42 ta' filgħodu fid-29 ta' Ottubru 1900. B’kobor stmat li jvarja bejn 7.6 u 8.0, it-terremot ħalla warajh 20 persuna mejta u 60 midruba. Fid-19 ta' Diċembru tal-1908, fil-Venezwela twettaq kolp ta' stat bla tixrid ta' demm, immexxi mill-Viċi President Juan Vicente Gómez kontra d-dittatur Cipriano Castro. L-iskoperta ta' depożiti ta' żejt enormi fil-Lag Maracaibo matul l-[[Ewwel Gwerra Dinjija]] kienet kruċjali għall-Venezwela u ttrasformat l-ekonomija tagħha milli tiddependi ħafna fuq l-esportazzjonijiet agrikoli. Dan wassal għal boom li dam fis-snin tmenin; Fl-1935, il-prodott gross domestiku per capita tal-Venezwela kien l-ogħla fl-Amerika Latina. Gómez ibbenefika ħafna minn dan, hekk kif il-korruzzjoni ffjorixxiet, iżda fl-istess ħin, is-sors il-ġdid tad-dħul għenu jiċċentralizza l-istat u jiżviluppa l-awtorità tiegħu. Fis-17 ta' Jannar tal-1929, fis-07:45 (ħin lokali), terremot laqat iż-żona ta' Cúmana; dan dam bejn ħames u ħmistax-il sekonda u kien akkumpanjat minn ħoss qawwi u f'daqqa, u ħasad il-ħajja ta' madwar 1,600 persuna. Barra minn hekk, ġiet osservata mewġa ta’ tsunami għolja bejn erba' u ħames metri, li affettwat il-Golf kollu ta' Cariaco. Huwa baqa' l-aktar bniedem b'saħħtu fil-Venezwela sal-mewt tiegħu fl-1935. Is-sistema tad-dittatorjat Gomecista (1935–1945) kompliet fil-biċċa l-kbira taħt Eleazar López Contreras, iżda bdiet fl-1941, taħt Isaías Medina Angarita, kienet rilassata. Angarita tat sensiela ta' riformi, fosthom il-legalizzazzjoni tal-partiti politiċi kollha. Wara t-[[Tieni Gwerra Dinjija]], l-immigrazzjoni min-Nofsinhar tal-Ewropa u l-pajjiżi ifqar tal-Amerika Latina ddiversifikaw b'mod partikolari s-soċjetà Venezwelana. Fl-1945, kolp ta' stat ċivili-militari waqqa' lil Medina Angarita u wassal għal perjodu ta' gvern demokratiku (1945–1948) taħt il-partit Azzjoni Demokratika tas-sħubija tal-massa, inizjalment taħt Rómulo Betancourt, sakemm Rómulo Gallegos rebaħ l-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela fl-1947 (l-ewwel elezzjonijiet ħielsa u ġusti fil-Venezwela). Gallegos ħakem sakemm twaqqa' minn ġunta militari mmexxija mit-trijonvirat Luis Felipe Llovera Páez, Marcos Pérez Jiménez, u l-Ministru tad-Difiża ta' Gallegos Carlos Delgado Chalbaud, fil-kolp ta' stat tal-Venezwela tal-1948. <gallery> File:Marcos Pérez Jiménez 1952.JPG|Marcos Pérez Jiménez fid-diskors inawgurali tiegħu fl-1952. File:Suárez Flamerich y PJ.jpg|Suárez Flamerich u Marcos Pérez Jiménez waqt l-ewwel xogħlijiet tal-Highway Caracas-La Guaira. File:Inauguracicon del Centro Simon Bolivar, Venezuela 1954.png|Inawgurazzjoni taċ-Ċentru Simón Bolívar minn Marco Perez Jimenes fl-1954. File:Marcos Pérez Jiménez en BAEL.jpg|Marcos Pérez Jiménez jirrevedi l-inawgurazzjoni tal-Bażi tal-Ajru El Libertador. File:Protestas Contra MPJ en Noviembre de 1957 en Venezuela.jpg|Protesti kontra Marcos Pérez Jiménez fil-21 ta' Novembru, 1957. File:Afiche contra la dictadura de Marcos Pérez Jiménez.jpg|Protesti kontra Marcos Pérez Jiménez fl-1958. File:23 de Enero de 1958.png|Kolp ta' stat fil-Venezwela tal-1958. </gallery> [[File:Raúl Leoni 1965.jpg|thumb|left|Raúl Leoni fl-1965 (Kien id-39 President tar-Repubblika tal-Venezwela mill-11 ta' Marzu, 1964 sal-11 ta' Marzu, 1969)]] [[File:Carlos Andrés Pérez.jpg|thumb|Il-President Carlos Andrés Pérez]] L-aktar raġel b'saħħtu fil-ġunta militari (1948-1958) kien Pérez Jiménez u kien suspettat li kien wara l-mewt ta' Chalbaud, li miet f'ħtif ħażin fl-1950. Meta l-ġunta tilfet b'mod mhux mistenni l-elezzjoni presidenzjali tal-1952, injorat il- riżultati u Jiménez ġie installat bħala president Jiménez tkeċċa fit-23 ta' Jannar, 1958. Fi sforz biex tiġi kkonsolidata demokrazija żagħżugħa, it-tliet partiti politiċi ewlenin (Accion Democratica (AD), COPEI u Unión Republicana Democratica (URD), bl-eċċezzjoni notevoli tal-Partit Komunista tal-Venezwela), iffirmaw il-ftehim dwar il-qsim tal-poter tal-Patt Puntofijo. AD u COPEI ddominaw il-pajsaġġ politiku għal erba' deċennji. Matul il-presidenzi ta' Rómulo Betancourt (1959-64, it-tieni mandat tiegħu) u Raúl Leoni (1964-69), seħħew movimenti importanti ta' gwerillieri. Il-maġġoranza ħallew l-armi tagħhom taħt l-ewwel presidenza ta' Rafael Caldera (1969-74). Caldera kien rebaħ l-elezzjonijiet tal-1968 għall-COPEI, l-ewwel darba li partit minbarra Azzjoni Demokratika sar president permezz ta' elezzjoni demokratika. L-ordni demokratika l-ġdida kellha l-antagonisti tagħha. Betancourt sofra attakk ippjanat mid-dittatur Dumnikan Rafael Trujillo fl-1960, u xellugin esklużi mill-Patt bdew ribelljoni billi organizzaw ruħhom fil-Forzi Armati tal-Ħelsien Nazzjonali, sponsorjati mill-Partit Komunista u Fidel Castro. Fl-1962 ippruvaw jiddestabilizzaw il-militar, b'ribelli falluti. Betancourt ippromwova politika barranija, id-Duttrina Betancourt, li fiha rrikonoxxa biss gvernijiet eletti b'vot popolari. [[File:Caracas Sabana Grande 1973.jpg|thumb|left|Distrett ta' Sabana Grande, Caracas (1973)]] [[File:Luis Herrera Campins.jpg|thumb|Luis Herrera Campíns (Kien id-43 President tar-Repubblika tal-Venezwela mill-12 ta' Marzu, 1979 sal-2 ta' Frar, 1984)]] [[File:Bancomaracaibo pierregb.jpg|thumb|left|Kwartieri ġenerali tal-Banco de Maracaibo fi Pjazza Venezwela (Plaza Venezuela), Caracas fl-1985 jew il-bidu tad-disgħinijiet.]] [[File:Hotel Rasil y Centro Comercial Compostela -Puerto Ordaz.jpg|thumb|Il-belt ippjanata ta' Puerto Ordaz (imwaqqfa fl-1961) fil-bidu tas-snin tmenin.]] [[File:Lusinchi 89.JPG|thumb|left|Jaime Lusinchi (Kien id-43 President tar-Repubblika tal-Venezwela mill-2 ta' Frar, 1984 sal-2 ta' Frar, 1989)]] [[File:1972. Rafael Caldera - Los Causahabientes.jpg|thumb|Rafael Caldera kien l-40 u l-45 president tal-Venezwela fil-perjodi (11 ta' Marzu, 1969-12 ta' Marzu, 1974 u 2 ta' Frar, 1994-2 ta' Frar, 1999)]] Fid-29 ta' Lulju, 1967, fit-8:05 ta' filgħaxija, terremot laqat lil Caracas u lill-kosta ċentrali (La Guaira). L-epiċentru tiegħu kien jinsab fuq il-kosta ċentrali, 20 km ’il bogħod minn Caracas, u l-avveniment dam għaddej 35 sekonda. Dan il-fenomenu sismiku affettwa l-aktar iż-żoni ta' Altamira u Los Palos Grandes, kif ukoll il-kosta ċentrali. Wara t-terremot seħħew theżżiżiet sekondarji ta' intensità aktar baxxa. Id-Distrett Federali (illum id-Distrett Kapitali) intlaqat minn terremot li kejjel bejn 6.5 u 6.7 fuq l-iskala Richter, u li dam bejn 35 u 55 sekonda. Fiż-żona ta' Caracas, l-għadd tal-vittmi kien ta' 2,000 persuna midruba u 236 mejta. Il-ħsara lill-proprjetà qabżet l-10 miljun dollaru Amerikan. L-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela tal-1973 ta' Carlos Andrés Pérez ħabtet ma' kriżi taż-żejt, li fiha d-dħul tal-Venezwela sploda hekk kif il-prezzijiet taż-żejt żdiedu; L-industriji taż-żejt ġew nazzjonalizzati fl-1976. Dan wassal għal żidiet massivi fl-infiq pubbliku, iżda wkoll żidiet fid-djun barranin, sakemm il-kollass tal-prezzijiet taż-żejt matul it-tmeninijiet iddgħajfet l-ekonomija. Meta l-gvern beda jiżvaluta l-munita fl-1983 biex jissodisfa l-obbligi finanzjarji tiegħu, l-istandards tal-għajxien naqsu b'mod drammatiku. Politiki ekonomiċi falluti u korruzzjoni dejjem tikber fil-gvern wasslu għal żieda fil-faqar u l-kriminalità, l-indikaturi soċjali għall-agħar, u żieda fl-instabilità politika. Fis-snin tmenin, il-Kummissjoni Presidenzjali għar-Riforma tal-Istat (COPRE) ħarġet bħala mekkaniżmu għall-innovazzjoni politika. Il-Venezwela ddeċentralizzat is-sistema politika tagħha u diversifikat l-ekonomija tagħha, u naqqset id-daqs tal-Istat. Il-COPRE ħadmet bħala mekkaniżmu ta' innovazzjoni, anke billi inkorpora fl-aġenda politika kwistjonijiet li kienu ġew esklużi mid-deliberazzjoni pubblika mill-atturi ewlenin tas-sistema demokratika. L-aktar suġġetti diskussi ġew inkorporati fl-aġenda pubblika: id-deċentralizzazzjoni, il-parteċipazzjoni politika, il-muniċipalizzazzjoni, ir-riformi tal-ordni ġudizzjarja u r-rwol tal-Istat fi strateġija ekonomika ġdida. Ir-realtà soċjali għamlet il-bidliet diffiċli biex jiġu implimentati. Il-kriżijiet ekonomiċi tas-snin 80 u 90 wasslu għal kriżi politika. Fid-19 ta' Diċembru, 1982, faqqgħet nirien fl-impjant termoelettriku “Ricardo Zuloaga” u li kien jinsab fiż-żona ta' Arrecifes f'Tacoa, f'dik li dak iż-żmien kienet id-Dipartiment ta’ Vargas tad-Distrett Federali, fil-Venezwela — u dan irriżulta fil-mewt ta' aktar minn 180 persuna. Mijiet ta' nies inqatlu mill-forzi tas-sigurtà u l-militar fl-irvellijiet ta' Caracazo tal-1989, matul it-tieni mandat presidenzjali ta' Carlos Andrés Pérez (1989-1993) u wara l-implimentazzjoni ta' miżuri ta' awsterità ekonomika. Hugo Chávez, li fl-1982 kien wiegħed li jkeċċi gvernijiet b'żewġ partiti, uża rabja dejjem tikber fuq miżuri ta' awsterità ekonomika biex jiġġustifika attentat ta' kolp ta' stat fi Frar tal-1992; It-tieni attentat ta' kolp ta' stat seħħ f'Novembru. Il-President Carlos Andrés Pérez (ri-elett fl-1988) tneħħa taħt akkużi ta' abbuż fl-1993, li wassal għall-presidenza interim ta' Ramón José Velásquez (1993-1994). Fit-28 ta' Settembru 1993, seħħew splużjoni u nirien sussegwenti fil-kilometru 57 tal-awtostrada *Regional Center Highway*, qrib il-belt ta' Las Tejerías fl-Istat ta' Aragua — li ​​tinsab madwar 60 kilometru ’l bogħod minn Caracas, il-Venezwela. L-isplużjoni kienet ikkawżata mit-titqib aċċidentali ta' pajp tal-gass taħt l-art waqt l-installazzjoni ta' netwerk ġdid tal-fibra ottika tul l-awtostrada. Skont ċifri uffiċjali, mietu 42 persuna u ndarbu 14-il persuna oħra. Il-mexxej tal-kolp ta' stat Chávez kien maħfra f'Marzu 1994 mill-President Rafael Caldera (1994-1999, it-tieni mandat tiegħu), b'sala nadifa u d-drittijiet politiċi tiegħu rrestawrati, li ppermettielu jirbaħ u jżomm il-presidenza kontinwament mill-1999. sal-mewt tiegħu fl-2013. Chávez rebaħ l-elezzjonijiet tal-1998, 2000, 2006 u 2012 u r-referendum presidenzjali tal-2004. === Dittatorjat tax-Xellug Estrem === ==== Il-gvern tax-xellug estrem ta' Chávez: 1999-2013 ==== Kollass ta' fiduċja fil-partiti eżistenti wassal biex Hugo Chávez jiġi elett president fl-1998 u t-tnedija sussegwenti ta' "Rivoluzzjoni Bolivariana", li bdiet b'assemblea kostitwenti fl-1999 biex tikteb Kostituzzjoni ġdida. Hekk kif il-Venezwelani kienu qed jippreparaw biex jivvutaw fir-referendum dwar kostituzzjoni ġdida għall-pajjiż, skedat għall-għada, ix-xita qawwija kompliet tul il-kosta ċentrali. Il-pompieri fir-reġjun ikkunsidraw li jiddikjaraw stat ta' emerġenza. Ix-xita laħqet l-400 mm. Wara li r-rapporters staqsew jekk ix-xita kinitx se twassal għas-sospensjoni tal-proċess elettorali, il-President Hugo Chávez ikkwota l-kliem ta' Simón Bolívar, mitkellem fis-26 ta’ Marzu 1812 (matul il-ġlieda għall-indipendenza), fuq il-fdalijiet ta' tempju minuti wara terremot qawwi f’Caracas: “Jekk in-natura topponina, aħna niġġieldu kontriha u nġegħluha tobdilna.” Il-15 ta' Diċembru, 1999 jibqa' mfakkar bħala “l-jum li l-muntanja avvanzat lejn il-baħar.” Ix-xita qawwija tal-aħħar jiem wasslet għal valangi estensivi ta' art u tajn fuq l-għoljiet tal-muntanji tas-Serranía del Ávila, li kkawżaw għargħar immens u vjolenti tax-xmajjar, li l-fluss tagħhom normalment ikun żgħir minħabba t-tul qasir tagħhom (ix-Xmara San Julián, li toriġina fil-Pico Oriental de la Silla de Caracas, f'għoli ta' 2640 m ’il fuq mil-livell tal-baħar, u tisfa' fil-baħar f’Caraballeda, hija twila biss 9.82 km minkejja li hija waħda mill-itwal). U minħabba l-għoljiet weqfin tal-baċiri tagħhom, jibdew iġorru ammonti kbar ta' sediment, volumi immensi ta' ilma, u blat enormi sa 9 metri fid-dijametru (id-daqs ta' xarabank), u jilħqu veloċitajiet sa 60 km/h jew aktar u fond sa 9 metri. Dan kollu jikkawża għargħar u qerda kbira fl-ibliet li jinsabu fuq il-fannijiet alluvjali ffurmati minn dawn ix-xmajjar tul il-kosta tat-tramuntana tal-Venezwela. Naturalment, dawn l-ibliet ġew stabbiliti fuq dawn il-fannijiet alluvjali, li huma ż-żoni bl-aktar għoljiet ġentili fir-reġjun, sa mill-perjodu viċi-rejali. Iżda preċiżament minħabba dan, il-qerda tiżdied hekk kif il-materjal kollu li jġorr ix-xmajjar jakkumula hekk kif l-ilmijiet tagħhom jitilfu l-veloċità. Il-pajjiż, f'nofs l-elezzjonijiet, fil-biċċa l-kbira mhux konxju tas-sitwazzjoni fl-istati milquta, u l-midja tibda tirrapporta dwar l-avveniment. It-traġedja ta' Vargas, magħrufa wkoll bħala l-valanga ta' Vargas, tirreferi għas-sensiela ta' valangi ta' tajn, valangi ta' art, u għargħar li bdew fil-15 ta' Diċembru 1999, b'konsegwenzi devastanti għall-pajjiż. Filwaqt li l-għadd tal-imwiet mhux uffiċjali, l-istimi jvarjaw minn mijiet sa eluf (minn inqas minn 700 sa 30,000 skont is-sors), u l-għadd ta' nies milquta, ukoll mhux ikkonfermat, huwa stmat li huwa fl-għexieren ta' eluf. Dan l-avveniment huwa elenkat fil-Guinness Book of World Records bħala l-aktar valanga qattiela fl-istorja tal-Venezwela. L-aktar żoni milquta mid-diżastru naturali tal-15, 16, u 17 ta' Diċembru kienu l-kosti tal-istati ta' Vargas, Miranda, u Falcón. Eluf ta' nies ġew spostati, u bliet sħaħ ġew devastati. L-infrastruttura mitlufa fid-diżastru inkludiet universitajiet, lukandi kbar, klabbs, komunitajiet importanti, u toroq, fost affarijiet oħra. Kien hemm diversi lmenti dwar kif l-awtoritajiet immaniġġjaw id-diżastru u dwar ir-rifjut ta’ Chavez tal-għajnuna tal-Istati Uniti, il-ġestjoni ħażina tal-fondi pubbliċi u d-devjazzjoni tal-għajnuna umanitarja, il-ħin ta’ reazzjoni tat-timijiet ta' emerġenza, serqiet u għajbien furzat, fost affarijiet oħra. <gallery> File:Caraballeda 1999 Deposits and Damage.jpg|Depożiti u Ħsara ta' Caraballeda tal-1999 File:Los Corales (Vargas 2000).JPG|Los Corales, lokal 75% meqrud. File:Caribe y Caraballeda diciembre 2000 007.jpg|Il-Karibew u Caraballeda fl-istat ta' Vargas sena wara l-valanga ta' Diċembru 1999 (2000) File:Partially collapsed building, Vargas 1999.jpg|Il-bini waqa' parzjalment; iż-żona li waqgħet ġiet imminata meta flussi ta' debris qerdu s-sular t'isfel. File:Caribe y Caraballeda Enero 2000 011.jpg|Caraballeda xahar wara l-Valla ta' Vargas (l-Ewwel Traġedja ta' Vargas) f'Jannar 2000. File:Vargas debris flow deposits 1999.jpg|Depożitu ta' fluss ta' debris ta' 2.9 metri ħxuna minn Diċembru 1999 huwa espost minn inċiżjoni fix-xmara waqt għargħar fi stadju avvanzat. File:Camuri Chico dicembre 2000 020.jpg|Bajja ta' Camuri Chico File:Caribe y Caraballeda diciembre 2000 004.jpg|Dar Caraballeda File:Carmen de Uria diciembre 2000 006.jpg|Carmen de Urea File:La Guaira diciembre 2000 070.jpg|La Guaira File:La Guaira diciembre 2000 021.jpg|La Guaira File:Las Salinas diciembre 2007 001.jpg|Las Salinas File:Macuto diciembre 2000 034.jpg|Macuto File:Montañasdeslave.jpg|Parti mill-istat ta' Vargas wara d-diżastru, b'marki tat-tajn viżibbli fuq il-muntanji. File:Vargas landslide scars 1999.jpg|(meħud kelma b'kelma mill-caption tal-USGS): Valangi baxxi li jingħaqdu flimkien mibdija fuq għoljiet weqfin f'ħamrija żviluppata fuq il-blat tal-Formazzjoni Tacagua. Valangi baxxi mibdija fuq għoljiet konkavi jew planari ngħaqdu flimkien ma' valangi oħra hekk kif ivvjaġġaw fil-kanali. Torri tat-trażmissjoni, għoli 30 m, (fuq il-lemin) għall-iskala. File:Tdv vargas.JPG|Mappa tal-istat ta' Vargas, bl-aktar żoni milquta bl-aħmar. File:Zonasafectadastragediavargas.jpg|Mappa li tagħti dettalji dwar iż-żoni affettwati (bl-aħmar). </gallery> [[File:Demostration by the opposition against the reform - caracas.jpg|thumb|Protesti f'Caracas, 2007]] Ir-Rivoluzzjoni tirreferi għal moviment soċjali populista u proċess politiku tax-xellug estrem immexxi minn Chávez, li waqqaf il-Moviment tal-Ħames Repubblika fl-1997 u l-Partit Soċjalista Magħqud tal-Venezwela fl-2007. Ir-"Rivoluzzjoni Bolivarjana" hija msemmija għal Simón Bolívar. Skont Chávez u partitarji oħra, ir-“Rivoluzzjoni Bolivarjana” fittxet li tibni moviment tal-massa biex timplimenta l-Bolivarianiżmu: demokrazija popolari, indipendenza ekonomika, distribuzzjoni ġusta tad-dħul, u tmiem il-korruzzjoni politika. Jinterpretaw l-ideat ta' Bolívar minn perspettiva populista, bl-użu ta' retorika soċjalista. Dan wassal għall-formazzjoni tal-Ħames Repubblika tal-Venezwela, komunement magħrufa bħala r-Repubblika Bolivarjana tal-Venezwela, li għadha sal-lum. Il-Venezwela ġiet ikkunsidrata bħala r-Repubblika Bolivarjana wara l-adozzjoni tal-Kostituzzjoni l-ġdida tal-1999. Wara l-elezzjoni ta' Chávez, il-Venezwela saret sistema ta' partiti dominanti, iddominata mill-Partit Soċjalista Magħqud tal-Venezwela. F'April 2002, Chávez tkeċċa għal żmien qasir mill-poter fl-attentat ta' kolp ta' stat tal-Venezwela tal-2002 wara dimostrazzjonijiet popolari mill-avversarji tiegħu, iżda Chávez irritorna wara jumejn bħala riżultat ta' dimostrazzjonijiet minn partitarji foqra ta' Chávez u azzjonijiet tal-militar. Chávez baqa' fil-poter wara strajk nazzjonali totali li dam minn Diċembru 2002 sa Frar 2003, inkluż strajk/lockout fil-kumpanija taż-żejt statali PDVSA. It-titjira tal-kapital qabel u matul l-istrajk wasslet għall-impożizzjoni mill-ġdid tal-kontrolli tal-kambju. Fl-għaxar snin ta' wara, il-gvern kien sfurzat jiżvaluta l-munita. Dawn l-iżvalutar ma tejbux is-sitwazzjoni tan-nies li jiddependu fuq prodotti importati jew prodotti prodotti lokalment li jiddependu fuq inputs importati, filwaqt li l-bejgħ taż-żejt iddenominat f'dollari jammonta għall-maġġoranza tal-esportazzjonijiet. Il-profitti mill-industrija taż-żejt intilfu għall-“inġinerija soċjali” u l-korruzzjoni, aktar milli jmorru lejn l-investimenti meħtieġa biex tinżamm il-produzzjoni taż-żejt. Chávez baqa' ħaj minn aktar testijiet politiċi, inkluż referendum ta' recall f'Awwissu 2004. Huwa ġie elett għal mandat ġdid f'Diċembru 2006 u għat-tielet mandat f'Ottubru 2012. Madankollu, qatt ma ħalu l-ġurament minħabba kumplikazzjonijiet mediċi; Miet f'Marzu tal-2013. <gallery> File:20021210-Toma-de-bomba4.jpg|Konġestjonijiet twal tat-traffiku fi stazzjonijiet tal-petrol fl-10 ta’ Diċembru 2002 waqt l-istrajk ġenerali fil-Venezwela tal-2002-2003 File:2002-2003 Colas paro petroleo 2.png|Konġestjonijiet twal tat-traffiku fi stazzjonijiet tal-petrol fl-10 ta’ Diċembru 2002 waqt l-istrajk ġenerali fil-Venezwela tal-2002-2003 File:2002-2003 Colas paro petroleo.png|Konġestjonijiet twal tat-traffiku fi stazzjonijiet tal-petrol fl-10 ta’ Diċembru 2002 waqt l-istrajk ġenerali fil-Venezwela tal-2002-2003 File:Protestas en la Universidad de Oriente Núcleo Nueva Esparta 1.jpg|thumb|Protesti f'Margarita, 2004 File:Marcha de RCTV de 2008 01.jpg||Protesti f'Caracas, 2007 </gallery> [[File:Magnitude 5.6 Sucre Venezuela 2010.jpg|thumb|iċ-ċentru sismiku tat-terremot ta' Sucre tal-2010]] Fil-15 ta' Jannar 2010, seħħ terremot bl-epiċentru tiegħu fl-istat Venezwelan ta' Sucre. Dan l-avveniment seħħ fil-grigal tal-pajjiż, irreġistra kobor ta' 5.4 fuq l-iskala Richter, u ħalla 11-il persuna midruba. ==== Il-gvern tax-xellug estrem ta' Maduro (2013-2026), u Delcy (2026-) ==== L-elezzjonijiet presidenzjali li saru f'April 2013 kienu l-ewwel minn meta Chávez ħa l-kariga fl-1999 li fihom ismu ma deherx fuq il-vot. Taħt il-gvern "Bolivarian", il-Venezwela għaddiet minn wieħed mill-aktar pajjiżi sinjuri fl-Amerika Latina għal wieħed mill-ifqar. Il-politiki soċjoekonomiċi ta' Hugo Chávez li jiddependu fuq il-bejgħ taż-żejt u l-importazzjoni ta' oġġetti rriżultaw f'ammonti kbar ta' dejn, l-ebda bidla fil-korruzzjoni fil-Venezwela, u laħqet il-qofol tagħha fi kriżi fil-Venezwela. Bħala riżultat, il-kriżi tar-refuġjati tal-Venezwela, l-akbar emigrazzjoni ta' nies fl-istorja tal-Amerika Latina, seħħet, b'aktar minn 7 miljun, madwar 20% tal-popolazzjoni tal-pajjiż, emigraw. Chávez beda l-missjonijiet Bolivariani, programmi "immirati biex jgħinu lill-foqra". Il-faqar beda jiżdied fis-snin 2010. Nicolás Maduro ġie magħżul minn Chávez bħala s-suċċessur tiegħu, u fl-2013 insemmih viċi president. Maduro ilu president tal-Venezwela mill-14 ta' April 2013, meta rebaħ l-elezzjoni presidenzjali wara l-mewt ta' Chávez, b'51% tal-voti, meta mqabbel ma' 49% ta' Henrique Capriles. Ir-Roundtable tal-Unità Demokratika sfidat l-elezzjoni ta' Maduro bħala frodi, iżda verifika ta' 56% tal-voti ma wriet l-ebda diskrepanzi, u l-Qorti Suprema tal-Venezwela ddeċidiet li Maduro kien il-president leġittimu. Il-mexxejja tal-Oppożizzjoni u xi midja internazzjonali jqisu lill-gvern ta' Maduro bħala dittatorjat. Minn Frar 2014, mijiet ta' eluf ta' nies ipprotestaw għal livelli għoljin ta' vjolenza kriminali, korruzzjoni, iperinflazzjoni, u skarsezza kronika ta' oġġetti bażiċi minħabba l-politiki tal-gvern. Id-dimostrazzjonijiet u l-irvellijiet irriżultaw f’aktar minn 40 mewt f'inkwiet bejn Chavista u dimostranti tal-oppożizzjoni. u mexxejja tal-oppożizzjoni, inklużi Leopoldo López u Antonio Ledezma, ġew arrestati. Gruppi tad-drittijiet tal-bniedem ikkundannaw l-arrest ta' López. L-elezzjonijiet parlamentari tal-2015, li saru fis-6 ta' Diċembru, 2015, irriżultaw fir-rebħa tar-Roundtable tal-Unità Demokratika (MUD), il-moviment ewlieni tal-oppożizzjoni għall-gvern tal-President Nicolás Maduro, b'56.3% tal-voti u 112 tal-voti il-167 deputat tal-Assemblea Nazzjonali (inklużi 3 deputati għar-Rappreżentanza Indiġena għall-Assemblea Nazzjonali), li jikkorrispondu għal maġġoranza kwalifikata. Il-Venezwela żvalutat il-munita tagħha fi Frar 2013 minħabba skarsezza dejjem tikber, li kienet tinkludi ħalib u ħtiġijiet oħra. Dan wassal għal żieda fil-malnutrizzjoni, speċjalment fost it-tfal. L-ekonomija kienet saret dipendenti fuq l-esportazzjonijiet taż-żejt, biż-żejt mhux raffinat jammonta għal 86% tal-esportazzjonijiet, u prezz għoli għal kull barmil biex jappoġġja programmi soċjali. Fil-bidu tal-2014, il-prezz taż-żejt niżel minn aktar minn $100 għal $40 Dan poġġa pressjoni fuq l-ekonomija, li ma setgħetx taffordja aktar programmi soċjali kbar. Il-Gvern beda jieħu aktar flus mingħand PDVSA, il-kumpanija taż-żejt tal-istat, u rriżulta f'nuqqas ta' investiment mill-ġdid fl-għelieqi u l-impjegati. Il-produzzjoni naqset mill-quċċata tagħha ta' kważi 3 sa 1 miljun barmil (480 sa 160 elf metru kubu) kuljum. Fl-2014, il-Venezwela daħlet f'riċessjoni, u fl-2015, kellha l-ogħla inflazzjoni fid-dinja, li taqbeż il-100%. Fl-2017, l-amministrazzjoni ta' Donald Trump imponiet aktar sanzjonijiet ekonomiċi kontra PDVSA u uffiċjali tal-Venezwela. Il-problemi ekonomiċi, kif ukoll il-kriminalità, kienu l-kawżi tal-protesti tal-Venezwela mill-2014 sal-lum. Mill-2014, madwar 5.6 miljun ruħ ħarbu mill-Venezwela. <gallery> File:2014 Venezuelan Protests (12F).jpg|Protesti f'Caracas fl-2014 File:Marcha hacia el Palacio de Justicia de Maracaibo - Venezuela 06.jpg|Protesti f'Maracaibo fl-2014 File:People lines in Venezuela.JPG|Il-Venezweljani jagħmlu linja biex jixtru l-ikel f'ħanut File:Escasez en Venezuela, Central Madeirense 8.JPG|Nuqqas fil-Venezwela File:March of Empty Pots 24 January 2015.jpg|Protesti f'Caracas fl-2015 </gallery> [[File:Protestas en Caracas, 02Mar14 (14161205275).jpg|thumb|left|Protesti f'Caracas fl-2016]] [[File:Venezuela protest 26 October.jpg|thumb|Protesti f'Caracas fl-2016]] F'Jannar 2016, Maduro ddikjara "emerġenza ekonomika", li żvela l-kobor tal-kriżi u kabbar il-poteri tiegħu. F'Lulju 2016, infetħu temporanjament il-qsim tal-fruntieri Kolombjani biex jippermettu lill-Venezwelani jixtru ikel u oġġetti bażiċi tas-saħħa. F'Settembru 2016, studju indika li 15% tal-Venezweli kienu qed jieklu "skart tal-ikel mormi minn stabbilimenti kummerċjali." Sa Ottubru 2016 kienu seħħew 200 rewwixta fil-ħabs. Il-Qorti Suprema allinjata ma' Maduro, li kienet qed taqleb id-deċiżjonijiet tal-Assemblea Nazzjonali minn meta l-oppożizzjoni ħadet il-kontroll, assumiet il-funzjonijiet tal-assemblea, u ħolqot il-kriżi kostituzzjonali tal-Venezwela tal-2017. F'Awwissu 2017, l-Assemblea Nazzjonali ġiet eletta Assemblea Kostitwenti tal-2017 u neħħa l-poteri tagħha lill-Assemblea Nazzjonali. L-elezzjoni qajmet tħassib dwar dittatorjat emerġenti. F'Diċembru 2017, Maduro ddikjara li l-partiti tal-oppożizzjoni ġew esklużi mill-elezzjonijiet presidenzjali tas-sena ta' wara wara li bojkottjaw l-elezzjoni tas-Sindku. <gallery> File:Escasez de gasolina en Venezuela.png|Nuqqas ta' petrol fil-Venezwela fl-2017 File:We Are Millions march Venezuela.jpg|Protesti tal-Venezwela tal-2017 File:Enfrentamiento en el Puente de Las Mercedes Venezuela 2017.jpg|Id-dimostranti jikkonfrontaw lill-GNB fuq il-pont Las Mercedes fis-26 ta' Mejju, 2017 f'Caracas, il-Venezwela. File:Marcha Neomar Lander 06 Venezuela 2017.jpg|Marċ bil-lejl b'tifkira ta' Neomar Lander fit-8 ta' Ġunju 2017 f'Caracas File:Escuderos 19 de junio 2017.jpg|Protesti tal-Caracas tal-2017 File:Venezuelan eating from garbage.jpg|Raġel Venezwelan jiekol miż-żibel File:Mother of All Marches - Caracas.jpg|Protesti tal-Caracas tal-2017 File:Venezuelan Assembly special session 11.jpg|Protesti tal-Caracas tal-2017 File:Tank Woman.jpg|thumb|Il-“Mara Tank” waqt il-Omm tal-Marċi Kollha f'Caracas File:Paola Ramírez body.jpg|Kadavru ta' Paola Ramírez wara li nqatlet waqt il-protesti fil-Venezwela fl-2017. </gallery> [[File:©UNICEF-ECU-2018-Arcos.jpg|thumb|left|Mijiet ta' Venezweljani f'sitwazzjonijiet ta' mobilità umana jistennew fil-kju fid-Dwana fl-Ekwador biex jittimbraw il-passaporti tagħhom u jkomplu l-vjaġġ tagħhom. F'Awwissu ta' din is-sena, bejn 3,000 u 7,000 Venezwelan daħlu kuljum fl-Ekwador, ħafna minnhom qegħdin fi tranżitu lejn il-Perù. Xi familji jridu jqattgħu l-lejl fil-Pont Rumichaca, il-fruntiera bejn il-Kolombja u l-Ekwador, fejn it-temperaturi jinżlu għal 3 gradi Celsius.]] Maduro rebaħ l-elezzjonijiet tal-2018 bi 68% tal-voti. Ir-riżultat ġie kkontestat mill-Arġentina, iċ-Ċilì, il-Kolombja, il-Brażil, il-Kanada, il-Ġermanja, Franza u Stati Uniti, li qiesuh frawdolenti u rrikonoxxew lil Juan Guaidó bħala president. Pajjiżi oħra komplew jirrikonoxxu lil Maduro, għalkemm iċ-Ċina, iffaċċjata bi pressjoni finanzjarja għall-pożizzjoni tagħha, bdiet tkopri lilha nnifisha billi naqqset is-self, ikkanċellat joint ventures u wriet ir-rieda tagħha li taħdem mal-partijiet kollha. [[File:2018 Venezuela earthquake.jpg|thumb|L-epiċentru tat-terremot tal-Venezwela tal-2018]] Fil-21 ta' Awwissu 2018, fil-5:31 p.m. ħin lokali (21:31 UTC), ġie rreġistrat terremot li nħass mal-pajjiż kollu, bl-epiċentru tiegħu fil-belt ta' Río Caribe, fl-istat ta' Sucre. It-terremot oriġina f'Yaguaraparo, fl-istat ta' Sucre. Dan dam għaddej madwar żewġ minuti u 20 sekonda, u rriżulta fi ħsarat li laħqu l-valur ta' $7 miljun u fil-mewt ta' żewġ persuni... F'Awwissu 2019, Trump impona embargo ekonomiku kontra l-Venezwela. F'Marzu 2020, Trump akkuża lil Maduro u lill-uffiċjali tal-Venezwela bi traffikar tad-droga, narkoterroriżmu, u korruzzjoni. [[File:Venezuelan protests - 23 January 2019.jpg|thumb|left|Protesti f'Caracas, 2019]] [[File:Uprising against Nicolás Maduro of 2019.png|thumb|Protesti f'Caracas, 2019]] <gallery> File:2018 Venezuelan protests 17 March 2018.jpg|Protesti tal-Venezwela tal-2018 File:Huelga trabajadores.jpg|Protesti tal-Venezwela tal-2018 File:Marcha Venezuela 12 de febrero de 2018.jpg|Konċentrazzjoni bħala ġieħ lil dawk li mietu waqt il-protesti tal-2018 </gallery> F'Ġunju 2020, rapport iddokumenta għajbien sfurzat li seħħew fl-2018-19. Ġew irrappurtati 724 għajbien furzat ta' detenuti politiċi. Ir-rapport sostna li l-forzi tas-sigurtà ssuġġettaw lill-vittmi għat-tortura. Ir-rapport sostna li l-gvern uża l-għajbien sfurzat biex isikket lill-avversarji u vuċijiet kritiċi oħra. [[File:Tragedia de Las Tejerías.png|thumb|Las Tejerías wara l-għargħar tad-9 ta' Ottubru, 2022]] It-tifwir tan-nixxiegħa Los Patos lejl is-Sibt, 8 ta' Ottubru — ikkawżat mix-xita tal-Uragan Julia, li laqat prinċipalment il-belt ta' Las Tejerías fil-muniċipalità ta' Santos Michelena fl-Istat ta' Aragua, il-Venezwela — wassal għal traġedja li fiha, skont iċ-ċifri attwali, tilfu ħajjithom 500 persuna, filwaqt li 1,540 oħra għadhom neqsin. [[File:Protestas en Caracas contra la reelección de Nicolás Maduro, 2024.jpg|thumb|left|Id-dimostranti f'Caracas jiġġieldu kontra l-forza pubblika waqt il-protesti tal-Venezwela tal-2024.]] [[File:Freedom ratings in Venezuela (1998 to 2017).png|thumb|Klassifikazzjonijiet tal-Venezwela mill-1998 sal-2017 mill-NGO Freedom House iffinanzjata mill-gvern tal-Istati Uniti (1 = b'xejn, 7 = mhux b'xejn)]] Maduro ikkontesta għat-tielet mandat konsekuttiv fl-elezzjoni presidenzjali tal-2024, filwaqt li l-eks diplomatiku Edmundo González Urrutia rrappreżenta lill-Pjattaforma Unitaria ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]: Plataforma Unitaria Democrástica; PUD), l-alleanza politika ewlenija tal-oppożizzjoni. Stħarriġ li ttieħdet qabel l-elezzjoni indikaw li González kien se jirbaħ b'marġni wiesa'. Wara li l-Kunsill Elettorali Nazzjonali (CNE) ikkontrollat ​​mill-gvern ħabbar riżultati parzjali li juru rebħa dejqa għal Maduro fid-29 ta' Lulju, il-mexxejja tad-dinja fil-biċċa l-kbira esprimew xettiċiżmu dwar ir-riżultati mitluba u ma rrikonoxxewx it-talbiet tas-CNE bi ftit eċċezzjonijiet biss. Kemm González kif ukoll Maduro iddikjaraw lilhom infushom rebbieħa tal-elezzjonijiet. Ir-riżultati elettorali ma' ġewx rikonoxxuti miċ-Ċentru Carter u l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani minħabba nuqqas ta' riżultati granulari, u ġew ikkontestati mill-oppożizzjoni, li ddikjarat rebħa kbira u tat aċċess għall-għadd tal-voti miġbura mill-osservaturi elettorali mill-biċċa l-kbira tal-voti. ċentri bħala evidenza. Wara t-tħabbir tar-riżultati mill-awtoritajiet elettorali, faqqgħu protesti madwar il-pajjiż. Dan wassal għal arresti tal-massa, inklużi minorenni, u fil-maġġoranza l-kbira tal-każijiet, individwi mhux armati. Kien hemm ukoll imwiet u oħrajn li ġew ittorturati fil-jiem ta' wara biex jitrażżnu l-protesti fit-toroq. B'dan il-mod, Maduro żamm il-poter, u kkonsolida dak li l-midja internazzjonali, il-politiċi u l-organizzazzjonijiet madwar id-dinja sejħu dittatorjat.<ref>{{Ċita web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2024/07/29/resumen-noticas-elecciones-presidenciales-en-venezuela-de-2024-29-jul-orix/|titlu=Resumen y resultados de las elecciones en Venezuela 2024 del 28 y el 29 de julio de 2024|kunjom=Amaya|isem=Sol|data=2024-07-29|lingwa=es|data-aċċess=2026-05-06}}</ref> Fis-sigħat bikrin tat-3 ta' Jannar 2026, il-President tal-Istati Uniti Donald Trump ħabbar li l-President Nicolás Maduro u martu Cilia Flores kienu ġew arrestati u mkeċċija mill-pajjiż wara attakk imwettaq mill-Istati Uniti. Dakinhar stess, il-Qorti Suprema tal-Ġustizzja ordnat lil Delcy Rodríguez biex tassumi l-presidenza tar-Repubblika bħala president aġent.<ref>{{Ċita web|url=https://www.clarin.com/mundo/delcy-rodriguez-figura-clave-linea-sucesion-maduro_0_aRVxDvHTyN.html|titlu=Proclaman a Delcy Rodríguez como presidenta de Venezuela tras la detención de Maduro|kunjom=Clarín|isem=Redacción|data=2026-01-03|sit=Clarín|lingwa=es|data-aċċess=2026-05-06}}</ref> [[File:M 7.2 - 24 km ENE of San Felipe, Venezuela.png|thumb|left|L-ewwel terremot (7.2)]] [[File:M 7.5 - 17 km W of Catia La Mar, Venezuela.png|thumb|L-sekond terremot (7.5)]] [[File:Sismos Venezuela Earthquake Venezuela.jpg|thumb|Infrastruttura bil-ħsara f'Caracas]] Fl-24 ta' Ġunju 2026, seħħ terremot doppju b'epiċentri fl-istat ta' Yaracuy. L-ewwel terremot laqat fis-18:04:33 ħin lokali (22:04:33 UTC), 23 kilometru mill-belt ta' San Felipe, Yaracuy, f'fond ta' 20.3 kilometri u b'kobor ta' 7.2 fuq l-iskala tal-kobor tal-mument (Mw). It-tieni terremot, b'kobor ta' 7.5 Mw, seħħ 39 sekonda wara, 28 kilometru fix-Xlokk ta' Yumare f'fond ta' 10 kilometri. Iż-żewġ avvenimenti kkawżaw qerda u devastazzjoni mifruxa. Dakinhar u fil-jiem ta' wara, ħarġu rapporti dwar nuqqas ta' riżorsi biex jiġu megħjuna individwi maqbuda, mobilizzazzjoni ċivili biex tassisti fl-isforzi ta' salvataġġ u l-akkoljenza tal-feruti, u serq imwettaq kemm minn ċivili kif ukoll minn persunal militari.<ref>{{Ċita web|url=https://www.cbc.ca/news/world/venezuela-earthquake-photos-9.7248503|titlu=Venezuela earthquake before-and-after photos show 'catastrophic' destruction}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.infobae.com/america/agencias/2026/06/25/saquean-comercios-en-zonas-de-la-costa-central-de-venezuela-afectadas-por-terremotos/|titlu=saquean-comercios-en-zonas-de-la-costa-central-de-venezuela-afectadas-por-terremotos}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.infobae.com/venezuela/2026/06/25/reportan-saqueos-en-comercios-destruidos-de-la-guaira-tras-los-terremotos-en-venezuela/|titlu=reportan-saqueos-en-comercios-destruidos-de-la-guaira-tras-los-terremotos-en-venezuela}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.infobae.com/venezuela/2026/06/26/que-se-sabe-de-las-victimas-extranjeras-de-los-terremotos-en-venezuela/|titlu=que-se-sabe-de-las-victimas-extranjeras-de-los-terremotos-en-venezuela}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dw.com/es/devastadores-sismos-en-venezuela/a-77727808|titlu=Devastadores sismos en Venezuela}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dw.com/es/en-mapas-y-fotos-las-zonas-m%C3%A1s-afectadas-por-los-terremotos-en-venezuela/a-77721622|titlu=Antes y después: áreas afectadas por los sismos en Venezuela}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dw.com/es/el-terremoto-que-venezuela-esperaba-pero-no-pudo-monitorear/a-77727996|titlu=El terremoto que Venezuela esperaba, pero no pudo monitorear}}</ref> <gallery> File:LCF-24- Ground Zero (9781949).jpg|Qerda f'La Guaira File:Costa Rican mission to the 2026 Venezuela earthquakes relief efforts (13).jpg|Timijiet ta' salvataġġ tal-Kosta Rika jgħinu lill-vittmi tat-terremot File:Depertment of State Urban Seach and Rescue Assist in Venezuela (9782036).jpg|Salvataġġi Amerikani jispezzjonaw bini mġarraf f'La Guaira File:Lateral de un edificio en Chacao tras los terremotos del 24 de Junio de 2026.jpg|Veduta mill-ġenb ta' bini f'Chacao (Caracas) affettwat mit-terremot File:Edificio Antiguo CUAM (Jun 2026).jpg|Struttura antika tal-Kulleġġ Universitarju tal-Amministrazzjoni u l-Kummerċjalizzazzjoni ġarrbet ħsara mit-terremot. File:Incendios en La Guaira por terremotos.png|Nirien li dehru minn ħelikopter f'La Guaira minħabba t-terremot. File:Catedral de Valencia, Venezuela (Jul 2026) 01.jpg|Ħsara lill-Katidral ta' Valencia, f'Carabobo. File:LCF-24- Ground Zero (9781952).jpg|Ċittadin iżomm il-bandiera Venezwelana wara nar ikkawżat mit-terremot. File:LCF-24- Disaster Assistance Coordination and Insert of USAR (9781827).jpg|Ħsara materjali li tidher mill-ajru. File:LCF-24- MRF Search & Rescue Efforts in Venezuela (9781661).jpg|Bini meqrud f'La Guaira. File:Rescatistas en Altamira.png|Timijiet ta' salvataġġ qed ifittxu superstiti fil-bini Olimpo f'Altamira. File:Equipos de rescate buscan sobrevivientes entre los escombros tras los terremotos en Venezuela (01).png|Ħaddiema jiġbru l-fdalijiet barra ħanut tal-ħwejjeġ. File:Department of State Urban Seach and Rescue Assist in Venezuela (9782041).jpg|Persunal Amerikan mit-tim tat-tiftix u s-salvataġġ urban ta' Miami-Dade jistħarreġ iż-żona tad-diżastru f'La Guaira. File:Equipos de rescate buscan sobrevivientes entre los escombros tras los terremotos en Venezuela (01).png|Ħaddiema jiġbru l-fdalijiet barra ħanut tal-ħwejjeġ. File:Danos em El Paraíso, Av. Fuentes - 2026-06-26.png|Bini mġarraf f'Caracas File:LCF-24- MRF Search & Rescue Efforts in Venezuela (9781661).jpg|Timijiet ta' salvataġġ Venezwelani f’bini meqrud f’La Guaira File:LCF-24- Disaster Assitance to the People of Venezuela (9777144).jpg|Il-Ġener tal-USMC Kevin Jarrard jistħarreġ il-ħsara fl-Ajruport Simón Bolívar f'Maiquetía, La Guaira File:LCF-24- Ground Zero (9781959).jpg|Ċittadini Venezwelani jfittxu fost il-fdalijiet tal-bini meqrud f’La Guaira File:LCF-24- MRF Search & Rescue Efforts in Venezuela (9781671).jpg|Il-persunal tal-USMC u ċittadini Venezwelani jwettqu operazzjonijiet ta' tiftix u salvataġġ f’bini li waqa’ f’La Guaira </gallery> == Ġeografija == [[File:Pico El Leon.jpg|thumb|left|Sierra Nevada de Mérida]] [[File:Venezuela Topography.png|thumb|Mappa Topògrafika tal-Venezwela]] [[File:Paramos de la culatas.jpg|thumb|left|Paramo de la Culata, Sierra Nevada de Mérida]] [[File:Venezuela relief location map.jpg|thumb|Mappa Topògrafika tal-Venezwela]] [[File:Serranía del Interior.JPG|thumb|left|Tributarju żgħir tax-Xmara San Juan (min-naħa tiegħu, tributarju tax-Xmara Guárico), li jappartjeni għall-baċin Orinoco, joħroġ mill-inklinazzjoni tan-Nofsinhar tas-Serranía del Interior.]] Il-Venezwela tinsab fit-tramuntana tal-Amerika t'Isfel; Ġeoloġikament, it-territorju kontinentali tiegħu jistrieħ fuq il-pjanċa tal-Amerika t'Isfel. Għandha erja totali ta' 916,445 km² (353,841 sq mi) u żona territorjali ta' 882,050 km² (340,560 sq mi), li jagħmlu l-Venezwela t-33 l-akbar pajjiż fid-dinja. It-territorju li jikkontrolla jinsab bejn latitudnijiet 0° u 16°N u lonġitudnijiet 59° u 74°W. Il-pajjiż, li huwa għamla ta' trijangolu, għandu kosta ta' 2,800 km (1,700 mi) fit-tramuntana, li tinkludi bosta gżejjer fil-Karibew u tmiss lejn il-Grigal mal-Oċean Atlantiku tat-Tramuntana. Il-biċċa l-kbira tal-osservaturi jiddeskrivu l-Venezwela f'termini ta' erba' reġjuni topografiċi definiti pjuttost tajjeb: l-artijiet baxxi ta' Maracaibo fil-majjistral, il-muntanji tat-tramuntana li jestendu f'ark wiesa' tal-lvant-punent mill-fruntiera mal-Kolombja tul il-kosta tat-Tramuntana tal-Karibew, il-pjanuri wesgħin fil- ċentrali tal-Venezwela u l-għoljiet tal-Gujana fix-Xlokk. Il-Muntanji tat-Tramuntana huma l-estensjonijiet estremi tal-Grigal tal-firxa tal-muntanji tal-Andes tal-Amerika t'Isfel. Pico Bolívar, l-ogħla punt fil-pajjiż f'4,979 m (16,335 pied), jinsab f'dan ir-reġjun. Fin-Nofsinhar, l-Artijiet Għolja tal-Guiana mqassma fihom it-truf tat-Tramuntana tal-Baċin tal-Amażonja u l-Angel Falls, l-ogħla kaskata tad-dinja, kif ukoll tepuis, muntanji kbar f'forma ta 'mejda. Iċ-ċentru tal-pajjiż huwa kkaratterizzat mill-llanos, li huma pjanuri estensivi li jestendu mill-fruntiera mal-[[Kolombja]] fil-punent estrem sad-delta tax-Xmara Orinoco fil-lvant. L-Orinoco, bil-ħamrija alluvjali rikka tiegħu, jgħaqqad l-akbar u l-aktar sistema importanti tax-xmajjar fil-pajjiż; Joriġina f'wieħed mill-akbar baċiri idrografiċi fl-Amerika Latina. Il-Caroní u l-Apure huma xmajjar importanti oħra. [[File:GolfodeCariaco.jpg|thumb|left|Golf tal-Cariaco (Golfo de Cariaco)]] [[File:Guanaguanare.JPG|thumb|Cayo de Agua, Arċipelagu Los Roques, Baħar Karibew]] Il-Venezwela tmiss mal-Kolombja lejn il-punent, il-Gujana lejn il-lvant, u l-Brażil fin-nofsinhar. Ħdejn il-kosta tal-Venezwela hemm gżejjer tal-Karibew bħal Trinidad u Tobago, Grenada, Curaçao, Aruba u l-Antilles Leeward. Il-Venezwela għandha tilwim territorjali mal-Gujana, li qabel kienet ir-Renju Unit, fil-biċċa l-kbira relatati maż-żona Essequibo u mal-Kolombja fuq il-Golf tal-Venezwela. Fl-1895, wara snin ta' tentattivi diplomatiċi biex tissolva t-tilwima tal-fruntiera, faqqgħet it-tilwima tal-fruntiera tax-Xmara Essequibo. Din ġiet sottomessa lil kummissjoni "newtrali" (magħmula minn rappreżentanti Brittaniċi, Amerikani u Russi u mingħajr rappreżentant dirett tal-Venezwela), li fl-1899 iddeċidiet l-aktar kontra t-talba tal-Venezwela. L-ogħla punt: Pico Bolívar 4,978 m. L-aktar punt baxx: Baħar Karibew 0 m. Elevazzjoni medja: 450 m.<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> === Klima === Il-Venezwela tinsab kompletament fit-tropiċi 'l fuq mill-ekwatur sa madwar 12° N. Il-klima tagħha tvarja minn pjanuri umda ta' elevazzjoni baxxa, fejn it-temperaturi medji annwali jilħqu 35 °C (95.0 °F), għal artijiet glaċjali u għolja (paramos) b'medja temperatura annwali ta '8 °C (46.4 °F). Il-preċipitazzjoni annwali tvarja minn 430 mm (16.9 pulzieri) fil-partijiet semi-aridi tal-majjistral għal aktar minn 1,000 mm (39.4 pulzieri) fid-Delta tal-Orinoco fil-lvant imbiegħed u l-foresti tropikali tal-Amażonja fin-nofsinhar. Il-livell ta 'preċipitazzjoni huwa aktar baxx fil-perjodu minn Awwissu sa April. Dawn il-perjodi huma magħrufa bħala staġuni sħun-imxarrab u kiesaħ-xott. Karatteristika oħra tal-klima hija din il-varjazzjoni fil-pajjiż kollu minħabba l-eżistenza ta' firxa ta' muntanji msejħa “Coast Range” li taqsam il-pajjiż mil-lvant għall-punent. Il-maġġoranza tal-popolazzjoni tgħix f'dawn il-muntanji. [[File:Venezuela Köppen.png|thumb|Mappa tal-Venezwela mill-klassifikazzjoni tal-klima Köppen]] Il-pajjiż huwa maqsum f'erba' żoni ta' temperatura orizzontali bbażati primarjament fuq l-elevazzjoni, bi klimi tropikali, niexfa, moderati bi xtiewi niexfa, u polari (tundra alpina), fost oħrajn. Fiż-żona tropikali, taħt it-800 m (2,625 pied), it-temperaturi huma sħan, b'medji annwali jvarjaw bejn 26 u 28 °C (78.8 u 82.4 °F). Iż-żona moderata tvarja minn 800 sa 2,000 m (2,625 sa 6,562 pied) b'medji ta' 12 sa 25 °C (53.6 sa 77.0 °F); Ħafna mill-ibliet tal-Venezwela, inkluża l-kapitali, jinsabu f’dan ir-reġjun. Kundizzjonijiet aktar kesħin b'temperaturi ta' 9 sa 11 °C (48.2 sa 51.8 °F) jinstabu fiż-żona kiesħa bejn 2,000 u 3,000 m (6,562 u 9,843 pied), speċjalment fl-Andes tal-Venezwela, fejn mergħat u għelieqi tas-silġ Temperaturi permanenti b'medji annwali taħt it-8 °C (46 °F) ikopru artijiet 'il fuq minn 3,000 metru (9,843 pied) fil-paramos. L-ogħla temperatura rreġistrata kienet 42 °C (108 °F) f'Machiques, u l-inqas temperatura rreġistrata kienet -11 °C (12 °F), irrappurtata minn altitudni għolja diżabitata fil-Páramo de Piedras Blancas (l-istat ta' Mérida). Il-klima tal-Venezwela hija tropikali; sħuna u umda; aktar moderata fl-artijiet għoljin.<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> === Użu tal-Art<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> === Art agrikola: 24.4% (est. 2022) Art li tinħarat: 2.9% (est. 2022) Uċuħ tar-raba' permanenti: 0.8% (est. 2022) Mergħa permanenti: 20.6% (est. 2022) Foresti: 52.3% (est. 2022) Oħrajn: 23.3% (est. 2022) 10,550 kilometru kwadru (2012) === Bijodiversità u konservazzjoni === [[File:Curacao-Icterus-Icterus-2013.JPG|thumb|L-annimal nazzjonali tal-Venezwela huwa t-turpial tal-Venezwela.]] Il-Venezwela tinsab fi ħdan l-isfera Neotropikali; Porzjonijiet kbar tal-pajjiż kienu oriġinarjament koperti minn foresti tal-weraq wiesgħa niedja. Wieħed minn 17-il pajjiż megadiversi, il-ħabitats tal-Venezwela jvarjaw mill-Muntanji tal-Andes fil-punent sal-foresti tropikali tal-Baċir tal-Amażonja fin-nofsinhar, sa pjanuri estensivi u l-kosta tal-Karibew fiċ-ċentru u d-delta tax-xmara Orinoco fil-Lvant. Dawn jinkludu shrublands xeric fil-majjistral imbiegħed u foresti tal-mangrovja kostali fil-grigal. Il-foresti sħab tagħha u l-foresti tropikali tal-artijiet baxxi huma partikolarment sinjuri. L-annimali tal-Venezwela huma diversi u jinkludu l-lamantini, it-tlett sabaq, il-bnadi b'żewġ sieba, id-delfini tax-Xmara Amazon, u l-kukkudrilli Orinoco, li ġew irrappurtati li jilħqu sa 6.6 m (22 pied) fit-tul. Il-Venezwela hija dar għal total ta' 1,417 speċi ta' għasafar, li 48 minnhom huma endemiċi. Għasafar importanti jinkludu ibises, ospreys, kingfishers, u t-turpial isfar-oranġjo tal-Venezwela, l-għasfur nazzjonali. Mammiferi notevoli jinkludu l-anteater ġgant, il-ġaguar, u l-capybara, l-akbar gerriema tad-dinja. Aktar minn nofs l-ispeċi tal-għasafar u l-mammiferi tal-Venezwela jinsabu fil-foresti tal-Amażonja fin-nofsinhar tal-Orinoco. Fil-każ tal-fungi, RWG Dennis ipprovda kont li ġie diġitizzat u r-rekords saru disponibbli onlajn bħala parti mid-database Cybertruffle Robigalia. Dik id-database tinkludi kważi 3,900 speċi fungali rreġistrati fil-Venezwela, iżda hija' l bogħod milli tkun kompluta, u n-numru totali attwali ta' speċi fungali diġà magħrufa fil-Venezwela huwa probabbilment ogħla, minħabba l-istima ġeneralment aċċettata li s'issa Skopri biss madwar 7% tal-faqqiegħ kollu fid-dinja. [[File:Shakira posando.JPG|thumb|Kukkudrill f'Hato El Cedral fl-stat Apure]] Fost il-pjanti tal-Veneżwela, aktar minn 25,000 speċi ta 'orkidej jinstabu fil-foresta sħaba tal-pajjiż u l-ekosistemi tal-foresti tal-artijiet baxxi. Dawn jinkludu l-orkidea Mayflower (Cattleya mossiae), il-fjura nazzjonali. Is-siġra nazzjonali tal-Venezwela hija l-araguaney. L-uċuħ tat-tepuis jappoġġjaw ukoll diversi pjanti karnivori, inkluża l-pjanta tal-pitcher tal-swamp, Heliamphora, u l-bromeliad insettivori, Brocchinia reducta. Il-Venezwela hija fost l-20 pajjiż bl-ogħla endemiżmu. Fost l-annimali tagħha, 23% tal-ispeċijiet tar-rettili u 50% tal-ispeċijiet ta' anfibji, inkluż iż-żrinġ tat-Trinidad poison dart, huma endemiċi. Għalkemm l-informazzjoni disponibbli għadha żgħira ħafna, sar l-ewwel sforz biex jiġi stmat in-numru ta’ speċi fungali endemiċi għall-Venezwela: 1334 speċi fungali ġew identifikati b'mod tentattiv bħala possibbilment endemiċi. Madwar 38% tal-aktar minn 21,000 speċi ta' pjanti magħrufa mill-Veneżwela huma uniċi għall-pajjiż. Il-Veneżwela hija waħda mill-10 pajjiżi bl-akbar bijodiversità fuq il-pjaneta, madankollu hija waħda mill-mexxejja fid-deforestazzjoni minħabba fatturi ekonomiċi u politiċi. Kull sena, madwar 287,600 ettaru ta 'foresti jinqerdu b'mod permanenti, u żoni oħra huma degradati mill-minjieri, it-tħaffir taż-żejt u l-qtugħ tas-siġar. Bejn l-1990 u l-2005, il-Venezwela tilfet uffiċjalment 8.3% tal-kopertura tal-foresti tagħha, li hija madwar 4.3 miljun ettaru. Bi tweġiba, ġew implimentati protezzjonijiet federali għall-ħabitat kritiku; Pereżempju, bejn 20% u 33% tal-artijiet tal-foresti huma protetti. Il-Venezwela kellha punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti fl-2019 ta' 8.78/10, u kklassifikaha fid-19-il post globalment fost 172 pajjiż. Ir-riżerva tal-bijosfera tal-pajjiż hija parti min-Netwerk Dinji tar-Riżervi tal-Biosfera; ħames artijiet mistagħdra huma reġistrati taħt il-Konvenzjoni Ramsar. Fl-2003, 70% tal-art tal-pajjiż kienet taħt ġestjoni ta' konservazzjoni f'aktar minn 200 żona protetta, inklużi 43 park nazzjonali. It-43 park nazzjonali tal-Venezwela jinkludu l-Park Nazzjonali ta' Canaima, il-Park Nazzjonali ta' Morrocoy, u l-Park Nazzjonali ta' Mochima. Fit-tarf tan-nofsinhar hemm riserva għat-tribujiet Yanomami tal-pajjiż. Li tkopri 32,000 mil kwadru (82,880 kilometru kwadru), iż-żona hija off-limiti għall-bdiewa, minaturi, u s-settlers kollha mhux Yanomami. Il-Venezwela kienet waħda mill-ftit pajjiżi li ma ppreżentawx INDC fil-COP21. Ħafna ekosistemi terrestri huma kkunsidrati fil-periklu, speċjalment il-foresta niexfa fir-reġjuni tat-Tramuntana tal-pajjiż u s-sikek tal-qroll fuq il-kosta tal-Karibew. Fil-Venezwela hemm 105 żona protetta, li jkopru madwar 26% tal-wiċċ kontinentali, tal-baħar u tal-gżejjer tal-pajjiż. === Idrografija === [[File:LakeVal.jpg|thumb|Il-Lag ta' Valencia, darba mfaħħar minn Alexander von Humboldt għas-sbuħija tiegħu, huwa mniġġes bil-kbir minħabba għadd ta' sistemi tad-drenaġġ li jarmu l-iskart.]] [[File:Río Apure 2.jpg|thumb|left|Xatt il-lemin tax-Xmara Apure, ħdejn il-belt ta' El Samán, l-Istat ta' Apure, Venezwela.]] Il-pajjiż huwa magħmul minn tliet baċiri idrografiċi: il-Baħar Karibew, l-Oċean Atlantiku u l-Lag ta' Valencia, li jifforma baċin endorreiku. Il-biċċa l-kbira tal-ilmijiet tax-xmara tal-Venezwela jbattu tul ix-xaqliba tal-Atlantiku. L-akbar baċin f’din iż-żona huwa l-baċin estensiv tal-Orinoco (2,101 km<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref>, kondiviż mal-Kolombja) li l-erja tal-wiċċ tiegħu, qrib il-miljun km 2, hija akbar minn dik tal-Venezwela kollha, għalkemm għandu preżenza ta' 65% fil-pajjiż. Id-daqs ta' dan il-baċir – simili għal dak tad-Danubju – jagħmilha t-tielet l-akbar fl-Amerika t'Isfel, u jagħti lok għal fluss ta' madwar 33,000 m 3 /s, li jagħmel l-Orinoko it-tielet l-akbar fid-dinja, u wkoll wieħed minn l-aktar siewja mil-lat tar-riżorsi naturali rinnovabbli. Ix-xmara jew fergħa Casiquiare hija unika fid-dinja, peress li hija derivazzjoni naturali tal-Orinoco li, wara madwar 500 km fit-tul, tgħaqqadha max-Xmara Negro (2,250 km<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref>, kondiviż mal-Kolombja u l-Brażil), li min-naħa tagħha hija tributarja tal-Amażonja. [[File:Erosión en El Samán del Apure.jpg|thumb|left|Erożjoni fuq ix-xellug tax-Xmara Apure, quddiem il-belt ta' El Samán.]] [[File:Coro con el Mar Caribe de Fondo.JPG|thumb|Il-ġibjun ta' El Isiro huwa wieħed mill-ġibjuni ewlenin tal-ilma ħelu ta' Falcón.]] [[File:Aguas violetas en el parque metropolitano laguna guaranao.jpg|thumb|left|Park metropolitan Laguna de Guaranao (Parque metropolitano Laguna de Guaranao), Falcón]] [[File:Puente del Rio Chama El Vigia.jpg|thumb|Bridge Over the Xmara Chama (Río Chama), huwa parti mill-awtostrada ewlenija li tgħaqqad dan ir-Reġjun maċ-ċentru tal-pajjiż.]] [[File:Rio Chama.JPG|thumb|left|Xmara Chama fil-livell ta' La Mucuy Park, Tabay, Mérida.]] [[File:Paragliding Mérida.jpg|thumb|Veduta tas-sodda tax-Xmara Chama li taqsam il-Muniċipalità ta' Sucre tal-istat ta' Mérida.]] [[File:Catatumbolightning.jpg|thumb|Ix-xmara tgħaddi mill-muniċipalità ta' Catatumbo, Zulia]] L-Orinoco jirċievi direttament jew indirettament xmajjar bħall-Ventuari, il-Caura, il-Caroní, il-Meta, l-Arauca, l-Apure u ħafna oħrajn. Xmajjar oħra tal-Venezwela li joħorġu fl-Atlantiku huma l-ilmijiet tal-baċiri ta' San Juan u Cuyuní. Fl-aħħarnett, hemm ix-Xmara Amazon, li tirċievi l-Guainía, in-Negru u oħrajn. Baċiri oħra huma l-Golf ta' Paria u x-Xmara Essequibo. It-tieni baċin idrografiku l-aktar importanti huwa dak tal-Baħar Karibew. Ix-xmajjar f’dan ir-reġjun huma ġeneralment qosra u għandhom fluss baxx u irregolari, b'xi eċċezzjonijiet bħall-Catatumbo, li joriġina fil-Kolombja u jbattal fil-baċin tal-Lag Maracaibo. Fost ix-xmajjar li jilħqu l-baċin tal-Lag Maracaibo hemm il-Chama, l-Escalante, il-Catatumbo, u l-kontribuzzjonijiet mill-baċini iżgħar tax-xmajjar Tocuyo, Yaracuy, Neverí u Manzanares. Minimu jgħaddi fil-baċin tal-Lag ta' Valencia. Mit-tul totali tax-xmajjar, total ta' 5400 km huma navigabbli. Xmajjar oħra ta' min isemmi huma l-Apure, Arauca, Caura, Meta, Barima, Portuguesa, Ventuari u Zulia, fost oħrajn. Il-lagi ewlenin fil-pajjiż huma Maracaibo - l-akbar fl-Amerika t'Isfel - miftuħa għall-baħar permezz tal-kanal naturali, iżda b'ilma ħelu, u Valencia bis-sistema endorheic tagħha. Korpi ta 'ilma notevoli oħra huma l-ġibjun Guri, il-laguna Altagracia, il-ġibjun Camatagua u l-laguna Mucubají fl-Andes. [[File:A day of fishing aground.jpg|thumb|left|Chacachacare, Margarita, Nueva Esparta]] [[File:El Guamache Bay, Margarita island.jpg|thumb|Bajja ta' Guamache (Bahía de Guamache), Gżira Margarita, Nueva Esparta, Venezwela]] [[File:Playa Puerto Cruz.JPG|thumb|left|Bajja fil-Gżira Margarita, Nueva Esparta, imsejħa Playa Puerto Cruz.]] [[File:Cerro Wichuj(Cara de Indio) (12111191594).jpg|thumb|Il-foresti tropikali tal-Amażonja u x-xmara Autana, l-stat tal-Amazonas]] ==== Lagi ==== Il-lag ewlieni tal-ilma mielaħ huwa l-Lag Maracaibo - 13,010 kilometru kwadru.<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref><gallery> File:Lake Valencia, Venezuela.jpg|Ritratt bis-satellita tal-Lag Tacarigua (Lag Valencia) meħud minn astronawta tan-NASA File:Panorama lagodeValencia.JPG|Veduta tal-lag ta' Valencia File:Lake maracaibo.JPG|Il-Lag Maracaibo huwa lag kostali ta' l-ilma ħelu li jinsab fl-iktar parti tal-punent tal-Venezwela, bejn l-istati ta' Zulia, Trujillo u Mérida. File:Lago de Maracaibo..JPG|Il-Lag Maracaibo huwa lag kostali ta' l-ilma ħelu li jinsab fl-iktar parti tal-punent tal-Venezwela, bejn l-istati ta' Zulia, Trujillo u Mérida. File:Maracaibo MODIS 2004jun26.jpg|Il-Lag Maracaibo huwa lag kostali ta' l-ilma ħelu li jinsab fl-iktar parti tal-punent tal-Venezwela, bejn l-istati ta' Zulia, Trujillo u Mérida. File:General Rafael Urdaneta Bridge view from the lake to Cabimas side.jpg|Veduta tal-Pont Ġenerali Rafael Urdaneta, Fuq il-Lag Maracaibo. File:LA LAGUNA VICTORIA.JPG|Laguna Victoria, fl-Mérida File:Tacarigua Lagoon, Miranda State, Venezuela.JPG|Il-laguna Tacarigua hija laguna kostali li tinsab fl-Miranda File:Yapascua Carabobo 07-07-2019.jpg|Il-laguna Yapascua fl-Miranda </gallery> [[File:SaltoAngel1.jpg|thumb|left|Angel Falls ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]: Salto Ángel, Pemón: Kerepakupai vená li tfisser "waqgħa mill-aktar post fonda"), imsejħa wkoll id-dinja mitlufa, hija l-ogħla kaskata fid-dinja, b'għoli ta' 979 m (807 m) ta' waqgħa mingħajr interruzzjoni), li joriġinaw fl-Auyantepuy. Hija tinsab fil-park nazzjonali Canaima, stat Bolívar]] [[File:PicoBolivar2.jpg|thumb|Bolívar Peak (Pico Bolívar) hija l-ogħla karatteristika ġeografika fil-Venezwela, b'altitudni ta' 5007 m 'il fuq mil-livell tal-baħar. n. m. Hija parti minn sett ta 'qċaċet li jinsabu fis-Sierra Nevada, fi ħdan il-park nazzjonali omonimu fil-firxa tal-muntanji ta' Mérida (l-Istat ta 'Mérida), filwaqt li l-iktar punt baxx tal-Venezwela jinsab fil-Baħar Karibew.]] [[File:Paramos de la culatas.jpg|thumb|left|Páramo de La Culata, Sierra Névada, Mérida]] [[File:Pico El Leon.jpg|thumb|Pico El León, Sierra Névada, Mérida]] === Eżenzjoni === [[File:Vistas desade el Cerro Galicia.JPG|thumb|left|Eżenzjoni tal-firxa tal-muntanji Falcón osservata mill-għoljiet tal-Galicia.]] [[File:Flores para la Nieve.JPG|thumb|Pico Bolívar, l-ogħla muntanja fil-Venezwela, fis-Sierra Nevada de Mérida]] [[File:CAYO SOMBRERO PARQUE NACIONAL MORROCOY FALCON 02.JPG|thumb|left|Cayo Sombrero, il-Park Nazzjonali ta' Morrocoy, Falcón.]] Il-pajsaġġ naturali tal-Venezwela huwa l-prodott tal-interazzjoni tal-pjanċi tettoniċi li mill-Paleozoic ikkontribwew għad-dehra attwali tiegħu. Seba' unitajiet fiżiċi-naturali ġew immudellati fuq l-istrutturi ffurmati, differenzjati fl-eżenzjoni u r-riżorsi naturali tagħhom. L-eżenzjoni tal-Venezwela għandha l-karatteristiċi li ġejjin: kosta b'diversi peniżoli u gżejjer, widien tal-firxa tal-muntanji tal-Andes (tramuntana u majjistral), Lake Maracaibo (bejn il-ktajjen, fuq il-kosta); delta tax-Xmara Orinoco, reġjun ta' penillanuras u plateaus (tepuis, fil-Lvant tal-Orinoco) li flimkien jiffurmaw il-massif Guayanas (plateaus, Xlokk tal-pajjiż).<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> L-eqdem formazzjonijiet tal-blat fl-Amerika t'Isfel jinstabu fil-kantina kumplessa tal-għoljiet tal-Gujana u fil-linja kristallina tal-meded marittimi u muntanjużi tal-Venezwela. Il-parti tal-Venezwela tal-Altiplano tal-Gujana tikkonsisti fi blokk granitiku kbir ta' gneiss u blat kristallin ieħor mill-Arkean, b'saffi sottostanti ta' ġebel ramli u tafal tax-shale. Il-qalba tal-granit u l-firxa tal-muntanji hija, fil-biċċa l-kbira, akkumpanjata minn saffi sedimentarji tal-Kretaċeju, mitwija fi struttura antiklinali. Fost dawn is-sistemi orografiċi hemm pjanuri miksija b’saffi Terzjarji u Kwaternarji ta' żrar, ramel u marl tafal. Id-dipressjoni fiha laguni u lagi, fosthom Maracaibo, u tippreżenta, fil-wiċċ, depożiti alluvjali mill-Kwaternarju. * Medda tal-Muntanji Kostali (Cordillera de las Montañas Costeras) Magħruf ukoll bħala l-Medda tal-Muntanji Kostali, testendi tul il-kosta tat-tramuntana tal-Venezwela. Dan ir-reġjun huwa magħruf għall-foresti tropikali lush tiegħu, veduti kostali tal-isturdament u varjetà rikka ta' flora u fawna. Depressjonijiet intermontani, jew widien, bejn il-meded tal-muntanji ħafna drabi huma dar għal art agrikola fertili u komunitajiet vibranti. Dawn il-widien joffru kuntrast qawwi mal-muntanji imħatteb li jogħlew b'mod spettakolari mill-kosta. [[File:La vegetación más abundante señala el canal de los ríos.jpg|thumb|Los Llanos, stat ta' Apure]] * Lara-Falcón Highlands (Tierras Altas de Lara-Falcón) Jinsabu fil-majjistral tal-Venezwela, is-Sierra Lara-Falcón tippreżenta eżenzjoni definita minn plateaus u għoljiet irrumblati. Dawn l-artijiet għolja jipprovdu kuntrast sinifikanti mal-artijiet baxxi u ż-żoni kostali tal-madwar. L-eżenzjoni hija kkaratterizzata minn plateaus bil-mod inklinati li jappoġġjaw l-agrikoltura, inkluża l-kultivazzjoni tal-kafè u l-kawkaw. Il-klima semi-arida ta' dan ir-reġjun u l-pajsaġġi pittoreski tiegħu jagħmluha ċentru importanti agrikolu u turistiku. * Artijiet baxxi tal-Lag Maracaibo (Lago de Maracaibo) Hija tkopri l-baċin tal-Lag Maracaibo u l-pjanuri madwar il-Golf tal-Venezwela. Dan ir-reġjun joffri żewġ pjanuri distinti: dik tat-Tramuntana hija relattivament niexfa, filwaqt li dik tan-Nofsinhar hija umda u bit-tikek bis-swamps. L-eżenzjoni hawnhekk hija prinċipalment ikkaratterizzata minn art ċatta, bl-eċċezzjoni ta' xi żoni elevati ħdejn il-lag. Il-Lag Maracaibo innifsu jinsab f'dipressjoni, imdawwar b'artijiet b'ħafna żejt u żoni agrikoli produttivi. * L-Andes (Los Andes) L-Andes tal-Venezwela, parti mill-firxa tal-muntanji tal-Andes, joffru solliev sorprendenti b'qċaċet imponenti, widien fondi u baċiri fertili intermontani. Iddominati minn dawn il-meded ta' muntanji burly, inkluż l-ogħla quċċata tal-Venezwela, Bolívar Peak, il-pajsaġġi imħatteb u pittoresk tar-reġjun huma definiti mit-terren ta' altitudni għolja tiegħu. [[File:Playa Grande in Choroni.jpg|thumb|Medda tal-Muntanji Kostali fil-Venezwela]] [[File:Playa Manaure.jpg|thumb|left|Veduta tal-Bajja ta' Manaure, Komunità Cardón (Punt Fijo).]] L-eżenzjoni unika ta' din iż-żona għandha l-oriġini tagħha fl-Aħħar Età tas-Silġ, meta l-avvanz u l-irtirar tal-glaċieri skolpiw il-pajsaġġ, iffurmat mill-klima kiesħa ta' altitudni għolja. Dan il-wirt glaċjali ħalla impronta dejjiema, bil-glaċieri jaqtgħu widien fondi u jillustraw qċaċet miżgħuda, filwaqt li widien intramontani protetti joffru ħamrija fertili u mikroklima moderata, u joħolqu kundizzjonijiet ideali għall-agrikoltura u l-istabbiliment tal-bniedem. * Il-Pjanuri (Las Pianuras) Il-Llanos huma baċiri sedimentarji estensivi li huma kkaratterizzati minn eżenzjoni predominantement ċatta. Madankollu, il-Llanos tal-Lvant għandhom plateaus baxxi u d-depressjoni Unare, maħluqa mill-erożjoni tal-plateaux, li jżidu d-diversità mat-terren. Dan ir-reġjun huwa soġġett għal għargħar staġjonali, li jibdel il-pjanuri ċatti f'art mistagħdra vasta matul l-istaġun tax-xita. L-eżenzjoni hawn tinfluwenza l-ekosistemi uniċi tar-reġjun, li jinkludu mergħat estensivi u annimali selvaġġi abbundanti. [[File:Vuelo Santa Elena-Canaima (2004) 23.jpg|thumb|Reġjun naturali Guayana fil-Venezwela]] * Tarka tal-Gujana (Escudo Guayanés) It-Tarka tal-Gujana tippreżenta eżenzjoni varjata, iffurmata minn proċessi ġeoloġiċi fuq miljuni ta' snin. Dan ir-reġjun jinkludi peniżoli, firxiet ta' muntanji imħatteb, għoljiet, u t-tepuis emblematiċi, jew muntanji b'wiċċ ċatt. Tepuis jogħlew bħala plateaus iżolati u ċatti li jogħlew b'mod spettakolari fuq it-terren tal-madwar. Dan l-eżenzjoni unika tikkontribwixxi għall-bijodiversità notevoli u l-importanza xjentifika tar-reġjun. * Delta tal-Orinoco (Delta del orinoco) L-eżenzjoni tad-Delta tal-Orinoco hija kkaratterizzata minn sistema kumplessa ta' art u ilma. Huwa magħmul minn kanali numerużi, gżejjer u depożiti sedimentarji mobbli. Filwaqt li l-ħelsien jista' jidher relattivament uniformi, jaħbi ambjent dinamiku influwenzat minn għargħar staġjonali u depożizzjoni tas-sediment. Dan il-ħelsien tad-deltaiku kumpless jappoġġja ħajja akkwatika diversa u l-għajxien tal-komunitajiet indiġeni adattati għall-pajsaġġi tiegħu li dejjem jinbidlu. === Widien === [[File:Venezuela - Caracas - Mirador de Valle Arriba.jpg|thumb|Il Wied ta' Caracas]] [[File:Valle de Mifafí 2.jpg|thumb|left|Wied ta' Mifafí, Stat ta' Mérida]] [[File:Colonia Tovar, estado Aragua, Venezuela.jpg|thumb|left|Chalets fuq ix-xtut tat-traċċi tal-muntanji li jkopru u jippreċedu d-daħla għal Colonia Tovar, Tovar, Aragua]] Il-widien huma bla dubju l-aktar tip ta' pajsaġġ importanti fit-territorju tal-Venezwela, mhux minħabba l-estensjoni spazjali tagħhom, iżda minħabba li huma l-ambjent fejn huma kkonċentrati l-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni u l-attivitajiet ekonomiċi tal-pajjiż. Min-naħa l-oħra, hemm widien madwar kważi l-ispazju nazzjonali kollu, ħlief fil-baċini sedimentarji kbar tal-Llanos u d-dipressjoni tal-Lag Maracaibo, ħlief ukoll fil-penplains tal-Amażonja. Minħabba l-immudellar tagħhom, il-widien tat-territorju Venezwelan prinċipalment jappartjenu għal żewġ tipi: widien tat-tip tax-xmara u widien tat-tip glaċjali. Ħafna aktar frekwenti, tal-ewwel jiddominaw fil-biċċa l-kbira tal-aħħar, li huma ristretti għall-ogħla partijiet tal-Andes. Barra minn hekk, il-biċċa l-kbira tal-widien glaċjali huma fdalijiet ta' era ġeoloġika passata, li ntemmet madwar 10,000 sa 12,000 sena ilu. Il-widien Andini fondi u dojoq huma differenti ħafna mid-depressjonijiet wesgħin ta' Aragua u Carabobo, fil-Muntanji Kostali, jew mill-widien nestled fil-Mesas de Monagas. Dawn l-eżempji jindikaw li l-konfigurazzjoni tal-eżenzjoni lokali hija deċiżiva fl-identifikazzjoni ta' tipi reġjonali ta' widien. Bl-istess mod, minħabba l-klima sħuna tagħhom, il-widien Gujaniżi huma distinti mill-widien Andini moderati jew kesħin minħabba l-ambjent umdu tagħhom. It-tnejn huma, min-naħa tagħhom, differenti mid-depressjonijiet semi-aridi tal-istati Lara u Falcón. Il-widien Andini, essenzjalment agrikoli, popolati kmieni iżda llum jitilfu l-veloċità, ma jiffaċċjawx l-istess problemi ta' okkupazzjoni spazjali bħall-widien urbanizzati ħafna u industrijalizzati tas-sezzjoni ċentrali tal-Muntanji Kostali. Min-naħa l-oħra, il-widien tal-Gujana depopulati u prattikament verġni jikkostitwixxu kategorija oħra li tissejjaħ id-Dinja mitlufa. Il-widien Andini huma bla dubju l-aktar impressjonanti fit-territorju tal-Venezwela minħabba l-enerġija tar-rilievi li jagħlquhom, li l-qċaċet tagħhom ħafna drabi jiddominaw il-qiegħ tal-widien bi 3,000 sa 3,500 metru ta' altitudni relattiva. Huma wkoll l-aktar pittoresk f'termini ta' stil ta' ħabitat, forom ta' użu tal-art, produzzjoni artiġjanali u t-tradizzjonijiet kollha marbuta ma' dawn l-attivitajiet. === Deżerti === [[File:Medanos de Coro Falcon.jpg|thumb|Il-Park Nazzjonali ta' Médanos de Coro, il-Peniżola ta' Paraguaná, l-Stat ta' Falcón, il-Venezwela.]] Il-Venezwela għandha diversità kbira ta' pajsaġġi u klimi, inklużi żoni niexfa u niexfa. Id-deżert ewlieni tal-pajjiż jinsab fl-stat ta' Falcón ħdejn il-belt ta' Coro. Issa huwa park protett, il-Park Nazzjonali Médanos de Coro. Il-park huwa l-akbar tat-tip tiegħu fil-Venezwela, b'erja ta' 91 kilometru kwadru. Il-pajsaġġ huwa bit-tikek bil-kakti u pjanti xerofiti oħra li jistgħu jgħixu f'kundizzjonijiet mingħajr umdità ħdejn id-deżert. Il-fawna tad-deżert hija magħmula prinċipalment minn gremxul, igwani u rettili oħra. Għalkemm inqas komuni, id-deżert huwa dar għal xi volpijiet, anteaters ġganti u fniek. Hemm ukoll xi popolazzjonijiet ta' għasafar indiġeni, bħall-isparra, l-għasafar tropikali, il-ħamiema skuża, u s-summien bil-kbir. Żoni oħra tad-deżert tal-pajjiż jinkludu parti mid-Deżert tal-Guajira fil-Muniċipalità ta' Guajira fit-Tramuntana tal-Stat ta' Zulia u li qed tiffaċċja l-Golf tal-Venezwela, il-Médanos ta' Capanaparo fil-Park Nazzjonali ta' Santos Luzardo fl-Stat ta' Apure, il-Médanos tal-Gżira ta' Zapara fl-Stat ta' Zulia, l-hekk imsejħa Hundición de Yay fil-Muniċipalità ta' Andrés Eloy Blanco tal-Stat ta' Lara, u l-Formazzjoni Urumaco wkoll fl-Stat ta' Falcón. == Xjenza u teknoloġija == Il-Venezwela kellha diversi xjentisti li kkontribwew b'mod sinifikanti għax-xjenzi naturali u mediċi, kif ukoll għall-avvanz teknoloġiku. L-ewwel vaċċin li jfejjaq il-lebbra u l-leishmaniasis ġie żviluppat minn Jacinto Convit, filwaqt li Baruj Benacerraf wettaq dimostrazzjonijiet dwar ir-risponsi immuni għall-antiġeni u l-varjazzjoni tagħhom f'kull persuna, li qalgħulu l-Premju Nobel fil-Fiżjoloġija jew il-Mediċina fl-1980. Fil-qasam tat-teknoloġija , Humberto Fernández Morán ikkontribwixxa għall-iżvilupp tal-mikroskopju elettroniku u l-iskalpell tad-djamanti, l-aħħar ta 'l-invenzjoni tiegħu stess, li kien l-ewwel li introduċa l-kunċett ta' cryoultramicrotomy. Storikament, l-ewwel vestiġju tat-teknoloġija magħmula mill-Venezwelani jinstab fl-iżvilupp tal-morsa Rincones, li ppermetta li partijiet jiġu rkuprati mill-bjar taż-żejt. L-attivitajiet teknoloġiċi fil-pajjiż se jiksbu impetu ġdid lejn nofs is-seklu 20 bil-ħolqien. ta' istituti ġodda mmirati lejn il-promozzjoni u l-professjonalizzazzjoni tal-attività xjentifika u teknoloġika fil-pajjiż.​ Istituzzjonijiet bħal dawn, bħall-Kunsill Nazzjonali għar-Riċerka Xjentifika u Teknoloġika (CONICIT) u l-Istitut Venezwelan tar-Riċerka Xjentifika, huma r-referenzi ewlenin f'dawn il-kwistjonijiet. Kollha huma marbuta mal-Ministeru tax-Xjenza u t-Teknoloġija. Min-naħa l-oħra, hemm l-Osservatorju Astronomiku Nazzjonali ta' Llano del Hato li, f'3600 m 'l fuq mil-livell tal-baħar. n. m., hija waħda mill-ogħla li jinsabu fid-dinja. == Demografija == Il-Venezwela hija fost l-aktar pajjiżi urbanizzati fl-Amerika Latina il-maġġoranza l-kbira tal-Veneżweli jgħixu fi bliet tat-Tramuntana, speċjalment fil-kapitali Caracas, li hija wkoll l-aktar belt popolata. Madwar 93% tal-popolazzjoni tgħix f'żoni urbani fit-tramuntana tal-pajjiż; 73% jgħixu inqas minn 100 kilometru mill-kosta. Għalkemm kważi nofs l-art tal-Venezwela tinsab fin-Nofsinhar tal-Orinoco, 5% biss tal-Veneżweli jgħixu hemmhekk. L-akbar u l-aktar belt importanti fin-nofsinhar tal-Orinoco hija Ciudad Guayana (Belt ta' Guayana), li hija s-sitt agglomerazzjoni urbana l-aktar popolata. Il-popolazzjoni tal-Venezwela fl-2011 qabżet it-28 miljun abitant, u kien stmat li se titla' għal 42 miljun sal-2050. Madankollu, il-kriżi soċjali, ekonomika u politika li esperjenza l-pajjiż matul l-għaxar snin tal-2010 ikkontribwiet għal kriżi enormi. eżodu tal-popolazzjoni tal-pajjiż, li jirriżulta fi tnaqqis sinifikanti fil-popolazzjoni tal-Venezwela, li sal-2020 reġgħet naqset għal 28.5 miljun ċittadin. Minkejja li għandha rata għolja ta' twelid, il-Venezwela fl-istess ħin għandha l-ogħla rata ta' emigrazzjoni fir-reġjun kollu. Fl-2009, kien stmat li aktar minn miljun Venezwelan kienu emigraw minn meta Hugo Chávez ħa l-poter L-emigrazzjoni fuq skala kbira għadha għaddejja u żdiedet matul il-presidenza ta' Nicolás Maduro, b'madwar 6.5 miljun mill-1999. Il-Venezwelani telqu mill-pajjiż. ==== Evoluzzjoni storika taċ-ċensimenti tal-popolazzjoni fil-Venezwela ==== * 1873: (7 ta' Novembru): 1,732,411 (Densità: 1.9 abitant/km²) * 1883: (27 ta' April) 2,005,139 (Densità: 2.2 abitant/km²) * 1891: (15 ta' Jannar) 2,221,572 (Densità: 2.5 abitant/km²) * 1920: (1 ta' Jannar) 2,479,525 (Densità: 2.8 abitant/km²) * 1926: (31 ta' Jannar) 2,814,131 (Densità: 3.1 abitant/km²) * 1936: (26 ta' Diċembru) 3,364,347 (Densità: 3.7 abitant/km²) * 1941: (7 ta' Diċembru) 3,850,771 (Densità: 4.3 abitant/km²) * 1950: (26 ta' Novembru) 5,034,838 (Densità: 5.6 abitant/km²) * 1961: (26 ta' Frar) 7,523,999 (Densità: 8.4 abitant/km²) * 1971: (2 ta' Novembru) 10,721,522 (Densità: 11.9 abitant/km²) * 1981: (20 ta' Ottubru) 14,516,735 (Densità: 16.2 abitant/km²) * 1990: (21 ta' Ottubru) 18,105,265 (Densità: 20.1 abitant/km²) * 2001: (22 ta' Ottubru) 23,054,210 (Densità: 25.5 abitant/km²) * 2011: (30 ta' Ottubru) 27,227,930 (Densità: 30.1 abitant/km²) === Bliet ewlenin === Il-popolazzjoni tal-Venezwela għandha t-tendenza li tikkonċentra l-aktar fiż-żoni kostali u muntanjużi, jew minħabba aċċess aktar faċli għall-portijiet, fil-każ tal-kosta; jew minħabba l-klima aktar moderata, fil-każ ta' żoni muntanjużi. L-aktar ċentru tal-popolazzjoni importanti barra ż-żona kostali/muntanji hija Ciudad Guayana, fil-konfluwenza tax-xmajjar Orinoco u Caroní, fil-Lvant tal-pajjiż. L-ibliet ewlenin tal-Venezwela huma elenkati hawn taħt f'termini ta' importanza, estensjoni u numru ta' abitanti. Id-dejta tal-popolazzjoni tappartjeni għall-aħħar Ċensiment tal-Popolazzjoni u tad-Djar tal-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika għall-2011. === Etnografija === [[Stampa:Boys in the river of Venezuela 2.jpg|thumb|Tfal mill-Gżira Margarita, l-istat ta' Nueva Esparta.]] Il-Veneżweli għandhom taħlita rikka ta' wirt li jinkludi tliet familji etniċi, dawn ikunu Ewropej, Amerinjani u Afrikani, li l-integrazzjoni tagħhom bdiet bit-twaqqif tal-Kolonja. Fil-bidu tas-seklu 20, wara s-sejba taż-żejt u perjodi ta' gwerra fl-Ewropa, il-Venezwela rċeviet immigrazzjoni tal-massa importanti ta' Ewropej l-aktar minn Spanja, Italja u Portugall, li fiha l-proċess ta' taħlit kompla importanti, u llum Illum il-maġġoranza tal-popolazzjoni għandha antenati jew oriġini mħallta. Bħala fatt importanti, ta' min jinnota li, mill-perjodu kolonjali sa tmiem it-Tieni Gwerra Dinjija, il-fluss ta' immigranti mill-Gżejjer Kanarji kien importanti ħafna, l-impatt kulturali tagħhom kien sinifikanti ħafna fl-iżvilupp tal-Ispanjol fl- il-gastronomija u d-drawwiet tiegħu. Skont studju ġenetiku tad-DNA awtosomali li sar fl-2008 mill-Università ta' Brażilja, il-kompożizzjoni tal-popolazzjoni tal-Venezwela hija: 60.60% tal-kontribuzzjoni Ewropea, 23% tal-kontribuzzjoni Amerindjana u 16.30% tal-kontribuzzjoni Afrikana. Skont iċ-Ċensiment Nazzjonali XIV tal-Popolazzjoni u d-Djar, meta n-nies ġew mistoqsija dwar l-oriġini etnika-razzjali tagħhom, bl-għażliet: "Iswed", "Afro-dixxendenti", "Kannella", "Abjad", Oħrajn; 49.9% tal-popolazzjoni qalu li kienu ‘morena’ (jiġifieri ta' ġilda skura), filwaqt li 42.2% identifikaw lilhom infushom bħala ‘abjad’. 2.8% qalu li huma 'suwed', u 0.7% 'Afro-dixxendenti', filwaqt li 2.7% iddikjaraw li jappartjenu għal grupp ta' oriġini Amerindja, u l-bqija (1.1%) semmew li kienu minn' razez oħra' (b'referenza għal razez oħra). etniċi).282 Fost dawk li għarfu lilhom infushom bħala Amerindjani, 58% qalu li kienu mill-grupp etniku Wayúu, 7% Warao, 5% Kariña, 4% Pemón, 3% Piaroa, 3% Jivi, 3% Añu, 3% Cumanagoto. , 2% Yukpa, 2% Chaima, 1% Yanomami u popli oħra 9%. ==== Kompożizzjoni razzjali u etnika (Sors: INE, Ċensiment tal-2011) ==== * Moreno: 49.9% * Abjad: 42.2% * Iswed: 2.8% * Indiġeni: 2.7% * Oħrajn: 1.1% * Afro-dixxendenti: 0.7% === Indiġeni === [[File:Alto orinoco5.jpg|thumb|Tfal tal-grupp etniku Yanomami fl-Amazonas.]] Huma grupp ta' minoranza li fl-2011 irrappreżentaw 2.7% tal-popolazzjoni totali tal-pajjiż, b'total ta' 1,511,329 ruħ etniku skont iċ-Ċensiment tal-Venezwela tal-2011, li minnhom gruppi żgħar li jinsabu fl-aktar partijiet iżolati u remoti tal-pajjiż iżommu l-kultura tagħhom intatt Il-poplu indiġenu f'kuntatt mal-bniedem belt abjad u mestizo għandhom ċertu assimilazzjoni, li jqiegħdu l-kultura tagħhom fil-periklu li tisparixxi minħabba l-influwenzi tal-pajjiżi ġirien. L-influwenza indiġena hija limitata għall-vokabularju ta' xi kliem – bħall-ismijiet tal-postijiet – u għall-gastronomija. === Emigrazzjoni === Il-kriżi tal-migrazzjoni tal-Venezwela, imsejħa wkoll l-eżodu tal-Venezwela, hija kriżi umanitarja minħabba ż-żieda fil-fluss migratorju mill-Venezwela li tmur lura għall-2016. Fl-2015, kien hemm 697,562 Venezwelan barra l-pajjiż, li jirrappreżentaw 2.3 % tal-popolazzjoni totali. Fl-2017 kien kważi 5.4% tal-popolazzjoni tal-pajjiż, madwar miljun 421 elf ruħ Fl-2018, 2.3 miljun Venezwelan huma barra minn pajjiżhom, madwar 7% tal-popolazzjoni hija l-pajjiż bl-akbar popolazzjoni immigranti ta' oriġini Venezwela id-dinja, li tgħodd fl-2019 b'1,626,000 persuna.296 F'Ġunju 2024, l-Aġenzija tan-NU għar-Refuġjati, li tiċċita dejta mill-pjattaforma R4V, tiddikjara li diġà hemm 7 .7 miljun Venezwelan li emigraw mill-pajjiż. === Komunitajiet barranin === [[File:ColoniaTovarMountains.jpg|thumb|Colonia Tovar hija belt mwaqqfa fl-1843 minn settlers Kattoliċi mil-Lbiċ tal-Ġermanja. L-abitanti tagħha jitkellmu djalett imsejjaħ Colonist German.]] Il-Venezwela hija dar għal kolonja importanti ta' Taljani, Spanjoli, Portugiżi, Għarab u Ċiniżi, minbarra għadd kbir ta' nies mill-Kolombja u wkoll mill-Konu tan-Nofsinhar u mill-Karibew. Bil-bidu tal-isfruttament taż-żejt fl-1914, ġew stabbiliti kumpaniji u ċittadini, l-aktar mill-Stati Uniti. Aktar tard, matul il-perjodu ta' wara l-gwerra, il-Venezwela rċeviet it-tielet l-akbar mewġa ta' immigrazzjoni Ewropea fl-Amerika 16 Immigranti li ġejjin prinċipalment mill-Italja u Spanja, u immigranti ġodda mill-Portugall, il-Lvant Nofsani, Ġermanja, Kroazja, Żvizzera, Pajjiżi l-Baxxi, Ċina, Ungerija, Turkija, Ukrajna, Polonja, Armenja, u Russja, fost l-oħrajn, imħeġġa fl-istess ħin mill-programm ta' immigrazzjoni u kolonizzazzjoni implimentat mill-Gvern Dan il-proċess ħoloq komunitajiet kbar li fosthom jispikkaw it-Taljani-Venezwelani, l-Ispaniċi-Venezwelani u l-Luso-Venezwelani. Skont dejta uffiċjali minn Spanja, il-Venezwela hija t-tielet pajjiż fid-dinja li għandha l-akbar komunità ta' Spanjoli L-istess pożizzjoni tinżamm fil-każ tal-komunità Taljana, iżda biss fil-livell tal-Amerika Latina. Il-komunità Lusitana hija t-tieni wara lsigno de menos l-Brażil. Matul is-snin sebgħin, il-Venezwela rċeviet immigrazzjoni minn diversi pajjiżi tal-Amerika Latina, primarjament il-Kolombja, il-Perù u l-Ekwador. Ma' dan żdiedet l-immigrazzjoni mill-Konu tan-Nofsinhar ta' nies li qed jaħarbu mid-dittatorjati u li raw fil-Venezwela mod kif joħorġu mis-sitwazzjoni diffiċli tagħhom. Dawn il-mewġ kontinwu ta' migrazzjoni żiedu l-mużajk razzjali kumpless tal-pajjiż. Il-popolazzjoni Venezwelana mwielda f'pajjiżi oħra kienet tirrappreżenta 4.4% tat-total nazzjonali. L-akbar immigrazzjoni ġejja mill-Kolombja, Spanja, il-Portugall u l-Italja, fost pajjiżi oħra bħal Ħaiti, ir-Repubblika Dominicana, Trinidad u Tobago, bil-Venezwela tkun it-tieni pajjiż fl-Amerika Latina li għandu l-aktar immigrazzjoni kemm mill-Ewropa kif ukoll mill-Amerika stess, wara Arġentina. === Edukazzjoni === [[File:Biblioteca de la Universidad Central de Venezuela.jpg|thumb|Il-Belt Università ta' Caracas ġiet iddikjarata Sit ta' Wirt Dinji tal-Umanità fl-2000.]] L-edukazzjoni ilha b’xejn u obbligatorja mis-27 ta’ Ġunju 1870, b’digriet tal-President Antonio Guzmán Blanco, filwaqt li fit-3 ta’ Awwissu 1910, fi żmien il-gvern ta’ Juan Vicente Gómez, ġiet ippubblikata fil-Gazzetta Uffiċjali Nru 11,068, 11,069 u 11,070, il-kodiċi tal-Istruzzjoni Pubblika tal-25 ta’ Ġunju, li jistabbilixxi li l-istruzzjoni fil-Venezwela hija maqsuma f’pubbliku, sussidjat u privat. Fil-Venezwela, l-edukazzjoni hija strutturata fil-livelli preskolastiċi, bażiċi, diversifikati u ogħla. Hija rregolata mil-Liġi Organika tal-Edukazzjoni, li tagħmilha obbligatorja minn qabel l-iskola sal-livell sekondarju diversifikat (minn 6 sa 15-il sena), u b’xejn fl-iskejjel immexxija direttament mill-Istat sal-livell undergraduate.​ F’din il-materja , l-Istat għandu s-setgħa li joħloq is-servizzi rilevanti biex jiffaċilita u jżomm l-aċċess għat-tipi kollha ta’ edukazzjoni. Skont dejta uffiċjali, għall-perjodu akkademiku 2005-2006, total ta’ 1,010,946 tifel u tifla kienu rreġistrati fl-edukazzjoni ta' qabel l-iskola. L-edukazzjoni bażika kellha madwar 4,885,779 irreġistrati għal dak l-istess perjodu, filwaqt li 671,140 student kienu reġistrati f'ċentri ta' edukazzjoni medju jew sekondarju, diversifikati u professjonali Il-pajjiż kellu wkoll 25,835 skola u units edukattivi. L-evoluzzjoni tal-litteriżmu kienet qed tikber u speċjalment aċċellerata matul il-perjodu 1950-2005. Fis-snin sebgħin, meta l-Venezwela kienet qed tesperjenza tkabbir enormi minħabba l-bejgħ taż-żejt, ir-rata tal-litteriżmu żdiedet minn 77% għal 93% sal-1999, u b'hekk kienet waħda mill-ogħla rati ta' litteriżmu fir-reġjun. 14-il sena telgħet minn 52.2% fl-1950 għal 95.39% fl-2015. Fl-2005, il-Venezwela ddikjarat lilha nnifisha bħala territorju ħieles mill-illitteriżmu, wara li rreġistra miljun u nofs ruħ bejn l-2003 u l-2005. Din l-aħbar, madankollu, kienet tikkontradixxi statistika uffiċjali u projezzjonijiet dwar is-suġġett. === Saħħa === Il-gvern tal-Venezwela jamministra sistema tas-sigurtà soċjali li tkopri, fost oħrajn, inċidenti tax-xogħol, mard u pensjonijiet. L-istennija tal-għomor hija 71.5 snin għall-irġiel u 77.8 snin għan-nisa, skont stimi għall-2006, għalkemm naqset konsiderevolment f'dawn l-aħħar snin. Il-maġġoranza tal-imwiet u l-imwiet fil-vaganzi huma kkawżati minn inċidenti kkaġunati mit-teħid tal-alkoħol, u min-nuqqas ta' konformità mar-regolamenti tas-sigurtà bħaċ-ċinturini tas-sigurtà, fost oħrajn. Ċertu mard jinsab prinċipalment f'żoni rurali tal-Venezwela, minħabba n-nuqqas ta 'sanità f'dawn iż-żoni. Fl-1940s, saret kampanja intensa biex isir fumigazzjoni bid-DDT u jiġu eliminati n-nemus li jittrasmettu l-malarja, id-deni isfar u l-marda ta' Chagas. Madankollu, mis-snin sebgħin, dan il-mard li jinġarr min-nemus reġa żdied. Mill-2007 u l-2008 'l hawn, bosta indikaturi tas-saħħa wrew deterjorament sinifikanti. Għalhekk, il-mortalità tat-trabi kibret minn 4,747 mewt fi tfal taħt sena fl-2007 għal 11,466 mewt fl-2016 u l-mortalità materna fl-istess perjodu minn 198 mewta materna għal 756. Filwaqt li fl-2008 ġew irreġistrati 31,719 każ ta' malarja, dan in-numru żdied. għal 240,613 fl-2016. === Lingwi === [[File:Dialectos del español venezolano (2).png|thumb|Djaletti Spanjoli Venezwelan]] Il-Kostituzzjoni tal-Venezwela tirrikonoxxi l-Ispanjol u l-lingwi tal-popli indiġeni tal-Venezwela bħala uffiċjali. L-Spanjol huwa l-lingwa materna tal-maġġoranza tal-Venezwelani. Il-varjant tal-Ispanjol użat huwa l-Ispanjol Venezwelan, li min-naħa tiegħu huwa maqsum f'diversi djaletti. Il-lingwi tal-Veneżweljani indiġeni huma mitkellma minn inqas minn 1% tal-popolazzjoni totali tal-Venezwela. Fost dawn il-lingwi hemm Wayuunaiki, Warao, Pemón u oħrajn. Il-Lingwa tas-Sinjali tal-Venezwela (LSV) mhijiex kostituzzjonalment lingwa uffiċjali, madankollu, tintuża mill-kultura torox tal-pajjiż u kostituzzjonalment it-torox u l-mut għandhom id-dritt jesprimu lilhom infushom u jikkomunikaw taħt din il-lingwa. Ġeneralment, il-Lingwa tas-Sinjali Venezwelana tintuża fi programmi tal-aħbarijiet televiżivi minn interpreti. L-immigranti minn pajjiżi oħra jużaw il-lingwi tagħhom stess, minbarra l-Spanjol. Fost l-aktar lingwi mhux nattivi mitkellma hemm l-Għarbi, iċ-Ċiniż, l-Ingliż, it-Taljan u l-Portugiż. L-Ingliż jintuża bħala lingwa materna mill-Venezwelani li joqogħdu fi bliet qrib il-Gujana, bħal San Martín de Turumbán. Fir-rigward tad-djaletti, Portugiż u l-Portuñol huwa mitkellem fuq il-fruntiera mal-Brażil, speċjalment f'Santa Elena de Uairén. Coloniero German huwa djalett Ġermaniż użat f'Colonia Tovar, fl-stat ta' Aragua. === Reliġjon === [[File:Catedral de Caracas.JPG|thumb|left|Katidral Metropolitan ta' Santa Ana (Caracas)]] [[File:Basilica de Nuestra Señora de Chiquinquira.jpg|thumb|Il-Bażilika tal-Madonna ta' Chiquinquirá (Basílica de Nuestra Señora de Chiquinquirá) hija l-aktar tempju Kattoliku traffikuż fiż-Zulia u tinsab f'Maracaibo.]] [[File:Iglesia Santa Rosalía.jpg|thumb|left|Knisja ta' Santa Rosalía f'Caracas]] [[File:Catedral de Guanare.jpg|thumb|Katidral tal-Madonna ta' Coromoto]] [[File:Virgen de la Chiquinquira en la Basílica de la Chinita, Maracaibo, Venezuela full.jpg|thumb|Tabella żgħira li fuqha tidher ix-xbieha tal-Verġni ta' Chiquinquirá, Il-Bażilika tal-Madonna ta' Chiquinquirá (Basílica de Nuestra Señora de Chiquinquirá).]] Il-Kostituzzjoni Nazzjonali tistabbilixxi l-libertà tar-reliġjon. L-Insara jiffurmaw aktar minn 80% tal-popolazzjoni. Fost dawn, madwar 71% jidentifikaw bħala Kattoliċi. Madwar 17% jappartjenu għal knejjes evanġeliċi, il-Knisja Anglikana u gruppi Protestanti oħra bħax-Xhieda ta' Jehovah, Il-Knisja ta' Ġesù Kristu tal-Qaddisin tal-Aħħar Jiem u l-Knisja Adventista tas-Seba' Jum. 2% tal-Venezwelani huma membri ta' reliġjonijiet oħra bħall-Iżlam, l-Induiżmu, il-Buddiżmu u l-Ġudaiżmu. Il-prattikanti tar-reliġjonijiet b'għeruq pre-Ispaniċi jirrappreżentaw 2% oħra tal-popolazzjoni. L-atei huma 2% tal-Veneżweli, filwaqt li l-agnostiċi huma 6%. Min-naħa l-oħra, Santeria għandha segwaċi fost il-popolazzjoni Afro-dixxendenti. Fost il-manifestazzjonijiet reliġjużi popolari tal-Venezwela hemm ix-xjaten taż-żfin ta' Corpus Christi. Din id-dimostrazzjoni ssir f'diversi reġjuni tal-pajjiż minn gruppi differenti msejħa fratellanzi jew fratellanzi, li jiċċelebraw il-preżenza ta' Kristu fis-Santissimu Sagrament tal-Ewkaristija skont id-duttrina tal-Kattoliċiżmu B'kollox hemm 11-il fratellanza li jġibu flimkien aktar minn ħamest elef ruħ, l-aktar famużi minnhom huwa x-xjaten taż-żfin ta' Yare. Dawn il-manifestazzjonijiet ġew rikonoxxuti mill-[[UNESCO]] bħala Wirt Kulturali Intanġibbli tal-Umanità fl-2012. Bl-istess mod, il-partit San Pedro huwa festival reliġjuż ieħor ipproklamat wirt kulturali intanġibbli tal-Umanità mill-[[UNESCO]]. === Kriminalità === Il-kriminalità fil-Venezwela hija problema li taffettwa l-pajjiż kollu, għalkemm is-severità eżatta tal-problema mhix magħrufa minħabba li l-NGOs jimmaniġġjaw informazzjoni mhux uffiċjali u m'għandhom l-ebda mod biex jivverifikaw l-informazzjoni uffiċjali dwar il-kriminalità fil-Venezwela kienet ikklassifikata bħala l-iktar nazzjon perikoluż id-dinja skont l-istħarriġ ta' Gallup fl-2013 u fl-2015. Fl-2013 19% biss tal-Venezweli ħassewhom siguri li jimxu waħedhom bil-lejl, bi kważi kwart ta' dawk li wieġbu jindikaw li huma jew membru tal-familja kienu ġew ikkupjati fl-aħħar sena. Is-sitwazzjoni marret għall-agħar meta 14% biss ħassewhom siguri fl-2015, l-inqas persentaġġ globali rreġistrat mill-2005.​ Ir-rata ta' omiċidju intenzjonali tal-pajjiż hija wkoll waħda mill-ogħla fid-dinja. Skont in-[[Nazzjonijiet Uniti]], din it-tip ta' problema hija dovuta għas-sitwazzjoni politika u ekonomika fqira fil-pajjiż. traffikar tas-sess u xogħol tal-skjavi “Bħala riżultat tal-livelli għoljin ta' kriminalità, il-Venezweli ġew imġiegħla jimmodifikaw xi drawwiet tal-istil tal-ħajja. == Organizzazzjoni territorjali == [[File:Venezuela, administrative divisions (+claims) - es - colored.svg|thumb|Stati tal-Venezwela]] [[File:Venezuela Regiones Administrativas.svg|thumb|Reġjuni tal-Venezwela]] Diviżjoni Politika Territorjali: 23 Stat, Distrett Kapitali 1 (Preċedentement imsejjaħ id-Distrett Federali) u d-Dipendenzi Federali magħmula minn 311-il gżira, ċwievet u gżejjer. Il-Venezwela hija maqsuma f'4 reġjuni naturali kbar: ir-Reġjun tal-Karibew, ir-Reġjun Andin, ir-Reġjun ta' Llanos u r-Reġjun tal-Amażonja. Uffiċjalment hija organizzata f'9 reġjuni ġeografiċi li huma: Medda tal-muntanji Ċentrali, hija magħmula mill-istati: Yaracuy, Carabobo, Aragua, Miranda, Distrett Kapitali u t-tramuntana tal-istati Anzoátegui, Cojedes u Guárico. Il-firxa tal-muntanji tal-Lvant, hija magħmula mill-istat ta 'Sucre fl-intier tagħha u t-tramuntana tal-stati ta' Anzoátegui u Monagas. Sistema Corian, magħmula mill-stat ta' Falcón u t-tramuntana tal-istati ta' Lara u Yaracuy. Il-Lag Maracaibo, ikopri l-stat ta' Zulia, it-tramuntana tal-stat ta' Táchira u l-majjistral tal-istati ta' Mérida u Trujillo. L-Andes, magħmula mill-stati: Táchira, Mérida, Trujillo u n-nofsinhar tal-stat ta' Lara u l-punent tal-stati ta' Barinas u Portuguesa. Los Llanos jokkupa r-reġjun ċentrali tal-pajjiż u huwa magħmul mill-stati: Apure, Barinas, Portuguesa, Cojedes, Guárico, Anzoátegui u Monagas. Sistema Deltaic, magħmula mill-grigal tal-stat Monagas u d-Delta Amacuro kollu. Fin-Nofsinhar tal-Orinoco, jinkludi l-stati ta' Bolívar, Amazonas u n-Nofsinhar tad-Delta Amacuro. Reġjun insulari, jiġbor fih l-stat ta' Nueva Esparta bit-3 gżejjer tiegħu: Margarita, Coche u Cubagua u l-aġenziji federali li jinsabu fit-tramuntana tal-Venezwela fuq il-Baħar Karibew. == Kultura == [[File:TeresaCarreño.jpg|thumb|Il-Kumpless Kulturali Teresa Carreño, f’Caracas, huwa wieħed mill-aktar importanti fl-Amerika Latina u t-tieni l-akbar fl-Amerika t'Isfel.]] [[File:Catatumbolightning.jpg|thumb|Sajjetti Catatumbo.]] Il-kultura tal-Venezwela hija melting pot li fundamentalment tintegra tliet familji differenti: l-indiġeni, l-Afrikani u l-Ewropej. L-ewwel tnejn min-naħa tagħhom kellhom kulturi differenzjati skond it-tribujiet. It-traskultura u l-assimilazzjoni, tipiċi tas-sinkretiżmu kulturali, wasslu għall-kultura attwali tal-Venezwela, simili f'ħafna aspetti għall-bqija tal-Amerika Latina, għalkemm l-ambjent naturali jikkawża differenzi importanti. L-influwenza indiġena hija limitata għal xi kliem fil-lessiku u l-gastronomija. L-influwenza Afrikana bl-istess mod, minbarra l-istrumenti mużikali bħat-tanbur. L-influwenza Spanjola kienet aktar importanti u b'mod partikolari kienet ġejja mir-reġjuni ta' Andalusia u Extremadura, postijiet ta' oriġini tal-maġġoranza ta' settlers fiż-żona tal-Karibew matul l-era kolonjali. Bħala eżempju ta' dan, nistgħu nsemmu l-binjiet, xi wħud mill-mużika, ir-reliġjon Kattolika u l-lingwa. Influwenza Spanjola ovvja hija l-ġlied tal-barrin u ċerti karatteristiċi tal-gastronomija. Il-Venezwela kienet ukoll arrikkita minn kurrenti oħra ta' oriġini Antilliana u Ewropea fis-seklu 19, speċjalment ta' oriġini Franċiża. Fi stadju aktar reċenti, dimostrazzjonijiet ta' oriġini Amerikana u immigrazzjoni ġdida ta' oriġini Spanjola, Taljana u Portugiża faqqgħet fil-bliet il-kbar u r-reġjuni taż-żejt, u żiedu l-mużajk kulturali diġà kumpless. Għalhekk, pereżempju, mill-Stati Uniti ġejja l-influwenza tat-togħma għall-baseball u l-kostruzzjonijiet arkitettoniċi moderni. === Letteratura === Il-letteratura Venezwelana bdiet tiżviluppa mill-era kolonjali, b'indirizzi għall-artijiet il-ġodda u l-abitanti oriġinali tagħhom. Kronaki u stili varji ta' poeżija kienu l-manifestazzjonijiet letterarji ewlenin matul is-seklu 18. F'dan l-ewwel perjodu tispikka l-figurata' Andrés Bello, poeta, filologu, grammatiku u edukatur ta' fama universali. Bello żviluppa xogħlijiet bħal Allocution on Poetry (1823) u Silva on Agriculture in the Torrid Zone (1826), li kienu prekursuri tat-tema Amerikanista li kienet tiġi żviluppata ftit tal-ħin wara f'żoni oħra tal-kontinent. Simón Rodríguez jirrappreżenta eżempju ieħor ta' fama fil-kontinent kollu, b'xogħlijiet bħal Soċjetajiet Amerikani (1828), Difiża ta’ Bolívar (1830), Osservazzjonijiet fuq it-terren ta' Vincocaya (1830), u Dwal u virtujiet soċjali (1834). [[File:AndresBello.jpg|thumb|Andrés Bello huwa meqjus bħala l-aktar figura intellettwali prominenti u importanti fil-kultura Hispana Amerikana tas-seklu 19, kif ukoll wieħed mill-aktar umanisti importanti fl-Amerika.]] Id-daħla tas-seklu 19 u l-Indipendenza raw it-twelid ta' letteratura politika raffinata, inkluża l-awtobijografija ta' Francisco de Miranda u l-ittri ta' Bolívar, kif ukoll oratorju ta' sbuħija retorika u stilistika kbira li kienet se tgħaddi l-kitbiet tal-aktar diversi. eroj tal-proċess emanċipatorju. Wara l-Indipendenza, il-letteratura Venezwelana bdiet tiddiversifika, iżda bdiet tevolvi b'rata mgħaġġla biss fi żmien Guzmán Blanco. Matul il-perjodu bejn l-emanċipazzjoni tal-Venezwela mill-Gran Kolombja, il-ħajja tal-poeta Zulian, filologu politiku u storiku Rafael María Baralt, l-ewwel Latin Amerikan li okkupa siġġu numru fl-Akkademja Rjali Spanjola u awtur tal-ewwel ktieb dwar l-Istorja tal-Venezwela (1887), minbarra sensiela ta' pubblikazzjonijiet li ffurmaw kontribuzzjonijiet għal-letteratura Hispanika bl-ewwel Diccionario Matrix de la Lengua Castellana (1850) u d-Diccionario de Galicismos (1855); ta' għadd bla għadd ta' odi bħal To Christopher Columbus (1849) u l-aktar famużi Adieu lill-Patrija (1843), u diversi esejs politiċi. Ir-Romantiċiżmu, l-ewwel ġeneru letterarju importanti fil-Venezwela, żviluppa f'nofs dak il-perjodu, b'figuri bħal Juan Antonio Pérez Bonalde u Eduardo Blanco jispikkaw fi ħdan dan il-moviment. Fl-aħħar tas-seklu 19, seħħ il-moderniżmu u fil-bidu tas-seklu 20, seħħet id-dehra ta' avant-garde. Il-costumbriżmu, b’għeruq romantiċi, ħa għeruq fondi fil-Venezwela permezz ta' awturi bħal Nicanor Bolet Peraza, Daniel Mendoza u Fermín Toro. Mill-1880, fil-Venezwela bdew jitfasslu moviment letterarju u tradizzjoni ta' ambizzjoni usa'. Cecilio Acosta u Arístides Rojas, fost oħrajn, indikaw it-tranżizzjoni lejn pożizzjonijiet intellettwali u kreattivi ġodda. Fil-qasam tal-moderniżmu spikkaw fost l-oħrajn Manuel Díaz Rodríguez u Luis Urbaneja Ahelpohl. Is-sena 1910 normalment tittieħed bħala l-punt tat-tluq għal esperjenzi estetiċi ġodda li jirreaġixxu kontra l-moderniżmu u jippruvaw jiktbu dwar il-ħajja komuni, sabiex toħroġ espressjoni letterarja ġdida ta' natura realistika, li fiha jerġgħu jitfaċċaw essenzi qodma tal-kostumbriżmu. F'dan il-mument fit-trajettorja tar-rumanz Venezwelan, l-ismijiet ta' José Rafael Pocaterra (Memorji ta' Venezweljan tad-Dekadenza), Teresa de la Parra (Ifigenia) u l-figura kbira ta' Rómulo Gallegos, li waqqaf l-iskola tar-realiżmu maġiku, huma rilevanti l-Amerika Latina, b’xogħlijiet bħal Doña Bárbara (1929), Cantaclaro (1934), u Canaima (1935). Awturi Venezwelani rikonoxxuti oħra huma Andrés Eloy Blanco, Arturo Uslar Pietri (li introduċa t-terminu Realiżmu Maġiku fil-letteratura), Miguel Otero Silva, Mariano Picón Salas, Guillermo Meneses, Adriano González León, Antonia Palacios, José Antonio Ramos Sucre, Salvador Garmendia, Francisco. Lazo Martí, Rafael Cadenas, José Ignacio Cabrujas, u Víctor Bravo, fost oħrajn. Bħala parti mix-xogħol letterarju, fil-Venezwela l-Premju Rómulo Gallegos huwa organizzat kull sentejn għall-aktar rumanz li jispikka fid-dinja li titkellem bl-Ispanjol, premju meqjus minn ħafna bħala l-aktar premju letterarju importanti fl-Amerika Latina. === Mużika === [[File:04162012Bailes071 (cropped).JPG|thumb|Joropo, żfin nazzjonali tal-Venezwela.]] Il-mużika Venezwelana hija kkaratterizzata minn taħlit ta' elementi Spanjoli u Afrikani, tipiċi li jappartjenu għal poplu prinċipalment mestiż. L-aktar ġeneru rappreżentattiv tal-pajjiż huwa l-mużika llanera, li tuża strumenti bħal cuatro, l-arpa, il-maracas, il-bandola u l-capachos. Dan ir-ritmu sar ikkonsagrat bħala l-mużika tal-identità nazzjonali, sal-punt li l-Venezweli jissejħu llaneros barra minn Malta. Dan il-ġeneru kellu l-oriġini tiegħu fir-reġjun illum inkluż fl-stati ta' Apure, Barinas, Guárico, Cojedes u Portuguesa, fejn huwa kkultivat ta' spiss. [[File:Hombre cantando por dinero en las cercanías del Hotel Humbodlt.jpg|thumb|Il-cuatro huwa l-istrument tipiku u l-aktar emblematiku tal-mużika Venezwelana, minbarra li huwa assi ta' interess kulturali tan-nazzjon.]] Ġeneru ieħor ta' sinifikat kulturali kbir huwa l-bagalja, oriġinarjament miż-Zulia—għalkemm għandha varjanti fil-Lvant tal-pajjiż. Illum il-ġurnata' huwa ġeneru li huwa relatat mal-Milied madwar il-Venezwela. Fost l-esponenti tal-bagpipe Zuliana, jispikka r-rispett reverenzjali lejn Ricardo Aguirre, li kkompona dak li hu meqjus bħala l-innu tal-ġeneru, La Gray Zuliana. Il-waltz Venezwelan igawdi wkoll rikonoxximent, u ġie żviluppat fuq kollox minn surmasti kbar tal-kitarra bħal Antonio Lauro u Alirio Díaz. Għalkemm huwa derivattiv tal-waltz Ewropew, huwa mitmugħ mill-karatteristiċi mużikali tipiċi tal-pajjiż, li jiġi esegwit bl-istrumenti klassiċi tal-mużika llanera, inklużi l-kitarra, it-treble, il-pjanu u l-klarinett. Għandu l-għeruq tiegħu fir-reġjun ċentrali-punent tal-pajjiż u fir-reġjun Andin, fejn jintużaw il-vjolin u l-mandolina. It-togħma mużikali tal-Veneżweli hija differenti ħafna minn dik tal-pajjiżi tal-Amerika t'Isfel Biss mal-Kolombja għandhom xi gosti komuni, bħal vallenato fuq il-kosta u mużika llanera, għax huma mill-fruntiera. Huwa ċar li huwa Karibew: is-salsa u l-merengue huma mużika biex tisma' u mhux biss biex tiżfen, bħal f’pajjiżi oħra. Il-pop u l-hip hop huma wkoll ġeneri li huma popolari ħafna fost iż-żgħażagħ. L-iktar żfin rappreżentattiv tan-nazzjon Venezwelan huwa l-joropo. Għandu moviment mgħaġġel b’ritmu ternarju, li jinkludi tap dance ikkulurit u referenza żgħira għall-valz Ewropew, u għalhekk jirrappreżenta l-aktar forma espressiva ġenwina fost il-manifestazzjonijiet tal-mużika kolonjali. Minħabba l-influwenza u l-prossimità tal-pajjiżi Anglo-Amerikani, jiġu prodotti wkoll heavy metal, reggae u ska, kif ukoll ġeneri rock u pop oħra, li jinstemgħu speċjalment fost il-komunitajiet taż-żgħażagħ ta’ bliet kbar. Bl-istess mod, il-mużika elettronika magħmula fil-Venezwela ilha tgawdi rikonoxximent internazzjonali akbar. Fost l-esponenti kollha tal-mużika Venezwelana, l-aktar ċċelebrat huwa Simón Díaz, li l-kult u l-interpretazzjoni tiegħu tal-mużika llanera, flimkien mal-personalità tiegħu, kisbu l-istatus li jitqies bħala l-aktar folklorist Venezwelan importanti ta' kull żmien. L-melodia tiegħu Caballo Viejo ġiet koperta u tradotta f'diversi lingwi madwar id-dinja. Fl-2008 Díaz irċieva Premju Grammy Onorarju mill-Bord tad-Diretturi tal-Akkademja tar-Reġistrazzjoni tal-Amerika Latina. Bl-istess mod fil-mużika klassika, il-Venezwela spikkat f'dawn l-aħħar snin talli daqqet fuq palkijiet Ewropej mill-Orkestra Sinfonika Simón Bolívar, kisbet ftit fama internazzjonali u poġġiet ruħha bħala waħda mill-aqwa orkestri fid-dinja flimkien mad-direttur tagħha Gustavo Dudamel li jmexxi wkoll il- Orkestra Filarmonika ta' Los Angeles. === Arti tal-plastik === [[File:Miranda en la Carraca by Arturo Michelena.jpg|thumb|Miranda in La Carraca, żejt fuq tila miżbugħa minn Arturo Michelena fl-1896, huwa l-aktar xogħol popolari u użat tal-pittura Venezwelana.]] Il-pittura u l-iskultura Venezwelana kienu tradizzjonalment influwenzati minn temi storiċi u l-proċess politiku esperjenzat mill-pajjiż matul l-Indipendenza tiegħu. Ħafna pitturi u skulturi tas-seklu dsatax huma spiss ippreżentati bħala rappreżentazzjonijiet ta’ mumenti ewlenin fl-istorja, għemejjel erojċi, u allegoriji tan-nazzjon. Dawk li spikkaw f'din il-fażi kienu Juan Lovera, Arturo Michelena, Martín Tovar y Tovar, Tito Salas, fost oħrajn. Madankollu, il-pittura romantika kellha l-akbar esponent tagħha f'Cristobal Rojas, li fil-biċċa l-kbira taddevja minn dawk it-temi ġeneralizzati. Fost dawk li kkontribwew ħafna għall-arti kinetika kien hemm Carlos Cruz-Díez, Jesús Soto u Juvenal Ravelo. Din it-tendenza partikolari saret popolari ħafna fil-pajjiż, u hemm xogħlijiet ta' dan it-tip f'diversi istituzzjonijiet kulturali, u anke fuq l-awtostradi, fil-Metro u f'ajruporti bħal Maiquetía. L-astrazzjoni u s-simboliżmu kellhom wieħed mill-akbar żviluppaturi tiegħu f'Armando Reverón, li x-xogħol tiegħu qed jibda jiġi skopert mill-ġdid u rikonoxxut internazzjonalment. Alejandro Otero spikka wkoll fl-astrazzjoni u l-kinetikiżmu, filwaqt li r-realiżmu soċjali kien marbut max-xogħol ta' César Rengifo. Pitturi tal-pajsaġġ kbar kienu Manuel Cabré, Luis Álvarez de Lugo, fost oħrajn, li jispikkaw fil-pittura tal-għolja El Ávila. Isem ieħor huwa Pedro León Zapata, magħruf bħala karikatur famuż. Francisco Narváez, Alejandro Colina, Gertrud Goldschmidt, Lía Bermúdez, fost oħrajn, jispikkaw fl-iskultura. L-attivitajiet u l-kreazzjonijiet fil-qasam tad-disinn grafiku wkoll kellhom post speċjali fil-pajjiż. Bl-istess mod, hemm bosta artisti li ddedikaw lilhom infushom għall-produzzjoni tal-arti kontemporanja, li jidhru fix-xena nazzjonali u internazzjonali. Jenfasizza x-xogħol ta' Yucef Merhi, pijunier tal-arti diġitali, kif ukoll ix-xogħol ta' José Antonio Hernández-Díez. === Inġenji === L-istorja tal-artiġjanat u l-artiġjani ma tistax tiġi sseparata minn anteċedenti li jmorru lura għal aktar minn 14,000 sena, meta l-ewwel settlers Amerinjani abitaw it-territorju attwali tal-Venezwela. Huma żviluppaw tekniki tipiċi tas-soċjetajiet tal-kaċċaturi u l-ġbir għat-tinqix tal-ġebel u l-injam, sabiex joħolqu oġġetti li jiffavorixxu l-interazzjoni tagħhom mal-ambjent u l-użu tar-riżorsi tiegħu. Xi żmien wara, meta kisbu l-għarfien li jippermettilhom jittrattaw riżorsi naturali oħra, bħat-tafal, irnexxielhom jaqbdu parti mid-dinja u l-kosmogonija tagħhom fuq l-art immudellata u msajra. L-ewwel vestiġji taċ-ċeramika ġejjin mill-Orinoco tan-nofs, mit-tradizzjonijiet kulturali magħrufa bħala Saladoide u Barrancoide. L-insiġ u l-basket kienu użati b'mod utilitarju u fil-festi sagri. Fiċ-ċimiterji indiġeni ta' Quíbor, instabu fdalijiet ta' plottijiet sħaħ li servew bħala appoġġ għall-katavri. Qfief bħal dawn kienu jintużaw bħala urni fejn kienu jitqiegħdu partijiet mill-iskeletru niexef biex jiġu depożitati fi spazji oħra bħala dfin sekondarju. Xi frammenti arkeoloġiċi taċ-ċeramika juru impressjonijiet ta' basktrija li jissuġġerixxu li ċertu nisġiet servew bħala appoġġ għal qsari jew platti kbar, filwaqt li l-biċċiet kienu dekorati jew lesti qabel ma jinħarqu. Ħafna mit-tekniki pprattikati fis-snajja attwali twieldu f'dan il-perjodu storiku. === Arkitettura === [[File:Iglesia San Martin de Tours II.jpg|thumb|left|Knisja ta' San Martin ta' Tours is an example of German architecture in Colonia Tovar, Aragua]] [[File:Casco Central Santa Ana de Coro, estado Falcon, Venezuela.jpg|thumb|Ċentru storiku ta' Coro, belt fejn huma ppreservati eżempji importanti ta' arkitettura eklektika li jgħaqqdu stili indiġeni, Mudejar u Olandiżi. Ġiet imsemmija Sit ta' Wirt Dinji mill-UNESCO fl-1993.]] [[File:Catedral Nuestra Señora del Pilar.jpg|thumb|left|Katidral tal-Madonna tal-Pilar fl−Barinas hija eżempju tal-Arkitettura tal-Epoka Spanjola]] [[File:Cathedral of Ciudad Bolivar.jpg|thumb|Il-Katidral ta' Ciudad Bolívar hija eżempju tal-arkitettura bikrija tal-Venezwela indipendenti]] [[File:Hacienda La Vega, El Paraiso, Caracas, Venezuela 3.jpg|thumb|left|Il-Hacienda La Vega f'Caracas, li tmur lura għall-1590, hija eżempju ta' arkitettura matul l-era Spanjola]] [[File:Petare2004-8b.jpg|thumb|Arkitettura tal-Epoka Spanjola fiż-Żona l-Qadima ta' Petare, Miranda]] [[File:Hacienda La Vega, El Paraiso, Caracas, Venezuela.jpg|thumb|left|Il-Hacienda La Vega f'Caracas, li tmur lura għall-1590, hija eżempju ta' arkitettura matul l-era Spanjola]] [[File:Conjunto Hacienda La Trinidad 3.jpg|thumb|Il-Hacienda La Vega f'Baruta, Miranda, li tmur lura għall-1590, hija eżempju ta' arkitettura matul l-era Spanjola]] [[File:Turen portuguesa venezuela.jpg|thumb|left|Arkitettura unika ta' Turén]] Ix-xogħol arkitettoniku fil-pajjiż jista' jmur lura għall-1000 QK, meta l-ewwel settlers wettqu xogħol ta' l-art bil-ħsieb ta' żvilupp agrikolu, ħakmu wkoll l-immaniġġjar tal-ġebel għal bini maħsub għall-ħażna. Aktar tard żviluppa arkitettura indiġena fi spazji akkwatiċi u tal-ġungla, li kellha l-aktar eżempji rappreżentattivi tagħha fid-djar tas-stilt, ix-shabonos u l-churuatas (għarix) ta' interess kollettiv, ikkaratterizzati minn ponta konika u struttura ċirkolari. Dawn tal-aħħar huma l-aktar proliferati fil-pajjiż, għandhom speċifiċità skont kull grupp etniku indiġenu u saru ikona tal-kultura Venezwelana. Bit-twaqqif tal-Kolonja, inkisbet arkitettura kkaratterizzata fuq kollox minn sobriety u sempliċità. Minħabba l-ftit perċezzjoni tal-ġeoloġija ekonomika li kienet inizjalment mogħtija lill-provinċja ta' dak iż-żmien, għażlet għal iffrankar ta' riżorsi allokati għall-kostruzzjoni, li ddetermina modestja mmarkata fil-bini ta' din il-fażi Id-djar bahareque u adobe, bi twieqi kbar, u mibnija madwar patios bil-weraq u hallways, proliferaw sakemm saru l-aktar komuni għal dak iż-żmien. L-akkomodazzjoni popolari hija notevoli mingħajr ħafna ostentazzjoni, u l-arkitettura reliġjuża wkoll baqgħet marbuta ma 'dak l-ispirtu, li dam matul is-seklu 19. Madankollu, il-kuluri pittoresk u jleqqu li bihom huma mżejna l-ħitan ta' barra tad-djar huma karatteristiċi tal-arkitettura kolonjali tal-pajjiż, b'mod partikolari fl-ibliet sħan, bħal Coro u Maracaibo. Is-seklu 20 kien ikkaratterizzat aktar mill-iżvilupp urban tiegħu mmirat lejn il-modernizzazzjoni. L-influwenza neo-barokka u Moorish kienu evidenti fil-kostruzzjoni tat-Teatru Nazzjonali u ċ-Ċirku l-Ġdid, minn periti notevoli bħal Alejandro Chataing. Kostruzzjonijiet bħat-Teatru Teresa Carreño u t-Torrijiet taċ-Ċentru Simón Bolívar, kif ukoll l-Iżvilupp mill-ġdid ta' El Silencio u l-Belt Università ta' Caracas (magħmula minn Carlos Raúl Villanueva), jiżvelaw l-impuls mogħti lill-arkitettura modernista fil-pajjiż, peress li fin-nofs. tas-seklu. Ta' min jinnota wkoll is-skyscrapers imponenti fil-kapitali mibnija waqt l-isplużjoni taż-żejt, bit-Twin Towers ta' Parque Central jispikkaw. === Gastronomija === Il-gastronomija tal-Venezwela hija mod varjat ta' kif tipprepara ikel u xorb magħmul f'dak il-pajjiż, li jikkostitwixxi r-riżultat tat-taħlita kulturali u gastronomika mill-Ewropa—speċjalment Spanja, l-Italja, il-Ġermanja, Franza, l-Olanda u l-Portugall—u l-Afrika—a sal- popolazzjonijiet ta' skjavi miġjuba mill-Ispanjoli—bil-gastronomija tal-popli indiġeni tal-pajjiż. [[File:Pabellón Criollo Venezolano.jpg|thumb|Pavaljun Creole, meqjus bħala l-platt nazzjonali tal-Venezwela.]] Għalkemm għandha dawn il-karatteristiċi universalment, il-gastronomija tal-Venezwela hija varjabbli u diversa daqs it-territorju nnifsu. Fir-reġjun kapitali tal-pajjiż, hija nnutata diversità akbar minħabba li hija punt ta' konfluwenza, peress li hija ċ-ċentru taż-żoni produttivi, u fejn tiġi riċevuta l-akbar influwenza Spanjola, Taljana u Ewropea oħra. Fir-reġjun tal-Lvant, minħabba li hija żona tal-Karibew, tippredomina kċina bbażata fuq ħut, awwisti u molluski bl-għaġin jew ross, li tiżvela wkoll l-influwenza tal-ikel marittimu Ewropew. Fil-Llanos huwa magħruf sew il-konsum taċ-ċanga u l-annimali kkaċċjati, kif ukoll il-produzzjoni kbira tiegħu ta' ġobon u prodotti tal-ħalib. Zulia, il-punent tal-pajjiż u Guayana mhumiex 'il bogħod minn dawn l-istess karatteristiċi, differenti fil-laħam tal-mogħoż, mogħoż u fenek, ġobon bħal palmita fl-ewwel tnejn, u fil-preżenza tal-qamħ f'dak l-aħħar reġjun, fejn Huma jipproduċu ġobon bħal Guayanés, ġobon bl-idejn, fost oħrajn Fl-Andes hemm orjentazzjoni aktar Ewropea, fejn aktar ħaxix u tuberi, qamħ, laħam tan-nagħaġ, trota kkultivata u prodotti tal-ħalib. Il-kċina tal-Venezwela għandha platti oħra magħrufa bħall-arepa, tip ta' bun inkaljat b'forma ċirkolari ta' għaġina tal-qamħ li jiġi kkunsmat mimli b’ikel ieħor jew użat bħala side dish, il-cahapas, il-mogħoż fil-ġewż tal-Indi, ir-reġina pepiada. , iċ-ċanga fuq stick, ixwi iswed, grill Creole, soppa tat-tripa, pisca Andina u bollos pelones fost oħrajn. It-tequeños, minbarra li huma wirt kulturali, huma l-aktar tip ta' appetizer apprezzat fil-pajjiż, u l-preparazzjoni ta' empanadas hija wkoll estensiva ħafna. Ta' kontribuzzjoni barranija huma l-fabada (minn Spanja) u l-pasticho (mill-Italja). Fost l-aktar xarbiet popolari hemm chicha Venezwelana u papelón bil-lumi. Il-birra hija l-iktar xarba alkoħolika kkunsmata, u l-punch tal-krema huwa wkoll prodott. Ir-rum Venezwelan għandu tradizzjoni kbira u huwa fost l-aqwa fid-dinja. === Ċinema u teatru === Iċ-ċinema Venezwelana bdiet il-produzzjoni tagħha fl-1896, sena biss wara l-ewwel produzzjoni tal-aħwa Lumière fi Franza. Iċ-ċinema nazzjonali ħa wkoll wieħed mill-aktar passi importanti tiegħu fl-1934 meta l-kwartieri ġenerali tal-laboratorji nazzjonali u Maracay Films ġew stabbiliti fil-belt ta' Maracay. Il-Miracle of the Lake, l-ewwel dokumentarju bil-kulur li sar fil-Venezwela u l-Amerika Latina, jiġi ffilmjat f'dan il-laboratorju. [[File:Teatro Nacional de Noche.JPG|thumb|Faċċata tat-Teatru Nazzjonali tal-Venezwela, Caracas.]] Iċ-ċinema Venezwelana, min-naħa tagħha, kienet ikkaratterizzata minn produzzjoni irregolari, għalkemm esperjenzat era tad-deheb fis-snin sebgħin u tmenin b’diretturi bħal Mauricio Walerstein, Clemente de la Cerda u Román Chalbaud, dan tal-aħħar awtur tal-film meqjus minn ħafna bħala li hu. l-aqwa esponent taċ-ċinema Venezwelana: The smoking fish (1977). Forsi l-aktar produttur tal-films ta' suċċess fil-pajjiż kienet Margot Benacerraf, li rebħet il-Palma tad-Deheb għall-Venezwela fil-Festival ta' Cannes tal-1959 bix-xogħol tagħha Araya. L-aktar diretturi rappreżentattivi huma Fina Torres, Elia Schneider, Alberto Arvelo, José Ramón Novoa u Diego Rísquez. Il-korp governattiv huwa ċ-Ċentru Nazzjonali Awtonomu taċ-Ċinematografija. Il-ħames films l-aktar li dehru fl-istorja taċ-ċinema Venezwelana huma Papita, maní, tostón (2013) ta' Luis Carlos Hueck (b'1,840,281 miljun telespettatur), Culpable Homicide (1984) ta' César Bolívar (1,335,552), Macu, The Policeman's Wife (1987). ) minn Solveig Hoogesteijn (1,180,621), Express Kidnapping (2005) minn Jonathan Jakubowicz, u Zero Hour (2010) minn Diego Velasco.​ Min-naħa tagħha, il-manifestazzjonijiet teatrali tal-Venezwela huma ddokumentati ħażin matul il-perjodu prekolombjan, parzjalment minħabba l-viżjoni Ewrocentrika tad-dinja u l-ftit żvilupp tat-tribujiet indiġeni lokali, meta mqabbla mal-Aztecs, Mayans u Incas. Madankollu, it-teatru wettaq funzjoni importanti f'termini ta 'tixrid tal-identità tat-tribù, żviluppa aktar fl-Andes tal-Venezwela, fejn kien użat għal skopijiet edukattivi u reliġjużi. Il-professjonalizzazzjoni tat-teatru kienet tiġi fi żmien il-Kolonja, madwar is-seklu 17. Intqal li t-teatru modern tal-Venezwela kien influwenzat fil-biċċa l-kbira mill-biċċiet ta' Tennessee Williams għat-trattament tiegħu tal-problemi tal-bnedmin, u ġie popolarizzat permezz tal-hekk imsejħa teatru tat-Trinità Qaddisa tal-Venezwela: José Ignacio Cabrujas, Isaac Chocron u Román. Chalbaud. L-attività tagħha hija abbundanti u tfittex li tarrikkixxi ruħha b’xogħlijiet universali u tekniki ta' interpretazzjoni ġodda Hemm bosta gruppi teatrali bħall-Kumpanija Nazzjonali tat-Teatru, Rajatabla, Theja, u s-Sedja tal-Palk tal-Venezwela. === Sports === L-oriġini tal-isport fil-Venezwela jistgħu jiġu rintraċċati lura għall-era kolonjali, meta l-baqar ġew introdotti fil-pajjiż fit-tieni nofs tas-seklu 16. Dan jagħti lok għall-coleus, sport ekwestri li jikkonsisti fit-twaqqigħ ta' barri minn denb, li joriġina minn xogħol agrikolu fil-pjanuri. Ta' l-istess data, jingħaddu l-blalen tal-Kreoli, logħba simili għall-boccia u l-petanque. Din l-aħħar modalità ġiet introdotta mill-patrijiet Spanjoli f'dak l-istess perjodu storiku, iżda l-popolarità tagħha kienet se tikber fis-seklu 20. Iż-żewġ prattiċi għandhom tradizzjoni twila fil-pajjiż. Xi arti marzjali bħall-garrote Tocuyan u l-ġlieda kontra sottomissjoni Karive huma wkoll indiġeni. [[File:TOROS COLEADOS.jpg|thumb|Coleo de toros huwa l-isport nazzjonali, li joriġina fiż-żoni rurali taċ-ċentru tal-pajjiż fi żminijiet kolonjali.]] Il-baseball huwa l-isport ewlieni fil-pajjiż. Il-popolarità ta' dan l-isport kibret b'mod straordinarju wara li, fl-1941, dan in-nazzjon ta' l-Amerika t’Isfel kien inkurunat fit-Tazza tad-Dinja tal-Baseball F'dan il-qasam spikkat b’mod notevoli, li ħadet seba' titli tas-Serje tal-Karibew, u kienet tlett darbiet tal-Baseball. Medalja tad-deheb fit-Tazza tad-Dinja. Il-Venezwelan Professional Baseball League, imwaqqfa fl-1945, hija dik li torganizza l-kompetizzjoni annwali ewlenija fil-qasam, u għandha tmien timijiet. Barra minn hekk, il-Venezwela hija t-tieni l-akbar esportatur ta' plejers tal-baseball, ssuperat biss mir-Repubblika Dominicana. Fl-2008, total ta' 729 plejer tal-baseball tal-Venezwela kellhom kuntratt fil-baseball professjonali barrani Huwa importanti ħafna għall-pajjiż li jsegwi l-karriera sportiva tal-Venezweli fil-kampjonat tal-baseball Amerikan. Ta' min jinnota li l-Venezwela tidher bħala waħda mill-potenzi dinjija f’dan l-isport. Għandu wkoll tim tal-baseball tan-nisa li rebaħ il-midalja tal-bronż fil-kampjonat dinji tal-baseball f’dik il-kategorija fl-2016. Il-basketball huwa meqjus bħala wieħed mill-aktar sports popolari fil-pajjiż Din id-dixxiplina sportiva hija rappreżentata mill-Federazzjoni tal-Basketball tal-Venezwela (FVB) affiljata mal-FIBA. L-attività tagħha hija maqsuma fil-Lega Professjonali u l-Lega Nazzjonali. It-tim f'avvenimenti internazzjonali pparteċipa fil-Logħob Olimpiku ta' Barċellona tal-1992, li kien l-unika parteċipazzjoni Olimpika tiegħu, u fit-Tazzi tad-Dinja tal-1990, 2002, 2006 u 2023. Ikkwalifika wkoll għal diversi Tournaments tal-Ameriki (Pre-Olimpiċi), Kampjonati. FIBA Americas (Pre-Tazza tad-Dinja) u Logħob Pan Amerikan. Fl-NBA ipparteċipaw diversi Venezweljani, l-aktar magħruf ikun Carl Herrera. L-akbar proeza tal-basketball Venezwelan s'issa kienet il-midalja tad-deheb fil-Kampjonat FIBA ​​tal-Ameriki tal-2015, u mhux inqas importanti t-tliet titli tal-Kampjonat tal-Basketball tal-Amerika t'Isfel fl-1991, 2014 u 2016. Il-futbol ra l-popolarità tiegħu tiżdied f'dawn l-aħħar snin, u sar sport li jiġbed folol fil-pajjiż. Organizzata mill-Federazzjoni tal-Futbol Venezwelana (FVF), affiljata mal-FIFA. Iż-żieda fir-rebħiet u l-kwalità tal-logħob tat-tim tal-futbol tal-Venezwela sa mill-2001 stimulat l-iżvilupp f'din id-dixxiplina, kif ukoll l-attrazzjoni tal-partitarji. Il-Venezwela organizzat Copa América għall-ewwel darba fit-42 edizzjoni tagħha fl-2007, għalkemm l-aħjar parteċipazzjoni tagħha fit-tournament kienet fl-2011, u kisbet ir-raba' post L-akbar kisbiet tal-futbol Venezwelan kienu żewġ titli fil-Kampjonat tan-Nisa ta' taħt is-17-il sena tal-Amerika t'Isfel fl-2013. u 2016 u runner-up fil-Kampjonat tal-Futbol ta' l-Amerika t’Isfel 2013 Laħqu wkoll runner-up fit-Tazza tad-Dinja tal-Futbol U-20 2017 Fil-varjazzjoni tagħha tal-futsal, il-Venezwela kisbet karriera importanti. sar champion fil-Kampjonat Dinji tal-Futsal AMF fl-1997.387​Fl-isports bil-mutur, l-iktar Venezwelan prominenti kien Johnny Cecotto. Sar l-iżgħar champion tad-dinja fl-istorja tal-muturi billi rebaħ il-Grand Prix ta' Franċiż fit-350cc, u żied il-Kampjonat tad-Dinja 750cc mat-titli tiegħu. F'din id-dixxiplina jispikka wkoll Carlos Lavado, li reba darbtejn il-Kampjonat tad-Dinja tal-250cc, u Pastor Maldonado, sewwieq tat-tlielaq tal-Formula 1, rebbie[ tal-Grand Prix ta' Spanja tal-2012.388 Min-naħa l-oħra, fl-isports individwali l-aktar prominenti fil-Venezwela huwa l-boxing, b'bażi kbira ta' partitarji. Il-pajjiż ipproduċa boxers mill-aqwa fil-livell internazzjonali, u huwa segwit b'interess mill-Venezwelani. Fl-isport tax-xitwa, il-Venezwela spikkat fl-iski Nordiku ma' César Baena. F'dak li għandu x'jaqsam mal-atletika, fit-triple jump, il-Venezwela spikkat grazzi għal Yulimar Rojas li rebħet il-midalja tal-fidda fil-Logħob Olimpiku ta' Rio 2016, u ħames snin wara kienet se ssir championa Olimpika fil-Logħob Olimpiku ta' Tokyo 2020, u b'hekk stabbiliet rekord. rekord dinji u Olimpiku b’qabża ta’ 15.67 m. Fil-karate, il-Venezwela hija l-uniku pajjiż fl-Amerika Latina li huwa fost l-aqwa 15 fid-dinja, fit-12-il post speċifikament, biex b'hekk rebaħ 3 midalji tad-deheb, 3 tal-fidda u 8 tal-bronż għal total ta' 14 fid-dinja , bl-aktar esponent prominenti ta' dan l-isport ikun Antonio Díaz. Ir-rugby ilu jiġi pprattikat ukoll mis-snin ħamsin, introdott fil-pajjiż minn ħaddiema taż-żejt ta' oriġini Brittanika. Illum il-ġurnata hija popolari ħafna fil-livell universitarju. === Pageants tas-sbuħija === Il-Venezwela hija distinta bħala “fabbrika ta' rġejjen tas-sbuħija”, peress li għandha t-titlu ta' Miss Univers 7 darbiet – konkors internazzjonali u annwali ta' sbuħija femminili li fih tiġi ġġudikata s-sbuħija integrali –, taħt biss l-Istati Uniti li rebħuha 9 drabi, kienu l-Amerikani li g[enu biex jintrodu/u l-konkors fil-Venezwela. Miss Venezuela bdiet bħala konkors tas-sbuħija fl-1952 sponsorjat mil-linja tal-ajru Pan Am u kumpanija li timmanifattura l-malji tal-għawm. Il-pajjiż għandu aktar minn 200 akkademja tal-immudellar fejn tfajliet mill-età ta’ 4 snin huma mħarrġa f’dixxiplini bħall-makeup, il-faxxinu, it-taħdit fil-pubbliku, il-pożi tar-ritratti, l-espressjoni tal-ġisem, minbarra ħiliet oħra, peress li l-industrija renjanti saret waħda mill- l-aktar negozji qligħ u effiċjenti fil-pajjiż. Għalhekk, ir-renji huma parti mill-kultura popolari fil-Venezwela fejn isiru kważi 600 kompetizzjoni tas-sbuħija kull sena Il-kittieb Raúl Gallegos innota fil-ktieb tiegħu tal-2016, "Crude Nation: How Oil Riches Ruined Venezuela", "il-ġid taż-Żejt kabbar kultura. fejn id-dehra hija ta' importanza kbira.”​ Fl-istess ħin, il-Venezwela għandha waħda mill-ogħla rati ta' proċeduri kożmetiċi per capita fid-dinja.​ Il-fama tal-Venezwela fejn tidħol il-produzzjoni ta' rġejjen rebbieħa tal-kuruna qasmet il-fruntieri, peress li hemm diversi kandidati minn pajjiżi oħra, li jqabbdu s-servizzi tal-aġenziji tal-mudelli ta' dan il-pajjiż biex iħarrġuhom u b’hekk ikollhom opportunitajiet akbar biex jirbħu fil-konkorsi li fihom jipparteċipa.​ Il-moviment femminista fil-Venezwela wera matul is-snin kontra l-kult tal-konkors. === Simboli nazzjonali === Fil-Venezwela, minbarra li jirrikonoxxu l-bandiera, l-innu u t-tarka bħala simboli nazzjonali, elementi tipiċi oħra tal-flora u l-fawna nazzjonali ġew imsemmija bħala simboli tan-nazzjon.​ Jiġifieri: * L-​araguaney (Tabebuia chrysantha) ilha s-​siġra nazzjonali mid-​29 taʼ Mejju, 1948.​ Ismu huwa magħmul minn kelma taʼ oriġini indiġena u taħlita ta' kliem Grieg li jfisser fjura tad-​deheb, b’referenza għall-​kulur isfar. * L-orkidea (Cattleya mossiae) ġiet iddikjarata l-fjura nazzjonali fit-23 ta' Mejju, 1951. L-ispeċi mossiae ġiet skoperta fil-Venezwela fl-1830. * It-turpial (Icterus icterus) ilu l-għasfur nazzjonali mit-23 ta' Mejju, 1958. Huwa għasfur b'wienaħ ta' madwar 24 ċentimetru, li huwa distint mill-kulur isfar-oranġjo tiegħu mal-ġisem kollu, ħlief ir-ras u l-ġwienaħ. li huma suwed b'partijiet bojod, u post blu madwar l-għajnejn. * Alma llanera huwa joropo rilaxxat fl-1914, li l-mużika tiegħu kienet komposta minn Pedro Elías Gutiérrez ibbażat fuq test ta' Rafael Bolívar Coronado Huwa meqjus bħala t-tieni innu nazzjonali tal-Venezwela. * Il-liquiliqui huwa l-kostum tipiku nazzjonali tal-Venezwela, iddikjarat fis-17 ta' Marzu, 2017. Jintuża l-aktar bħala ilbies maskili għal festi u avvenimenti soċjali, kif ukoll għaż-żfin joropo. Tikkonsisti f'ġakketta, qliezet u espadrilles. F'ċerti partijiet qed isir b'trims ta' kuluri differenti u jintuża bħala kostum komuni jew taż-żfin bl-espadrilles. === Festi === Il-Venezwela hija r-raba' pajjiż fl-Amerika Latina fin-numru ta' festi.397​ Hemm ukoll festi importanti ħafna fil-livell reġjonali minħabba s-sinifikat kulturali tagħhom, bħal dik tad-Divina Pastora (14 ta' Jannar) f'Lara, n 19​ il-Verġni tal-Consolación (15 ta' Awwissu) f'Táchira, il-Virgen del Socorro (13 ta' Novembru) f'Carabobo u l-Verġni ta' Chiquinquirá (18 ta' Novembru) fiż-Zulia, li tiġi ċċelebrata bil-Fiera La Chinita. == Bliet skond il-popolazzjoni == <gallery> File:Caracas Panoramica 1.jpg|Caracas File:A view of Caracas, Venezuela.jpg|Caracas File:Plaza Venezuela Noche.jpg|Caracas File:Edificios de Oficinas Conjunto Parque Central alt.jpg|Caracas File:Caracas 20150125 372.jpg|Caracas File:Vista Correo Carmelitas.jpg|Caracas File:Casa Amarilla de Caracas - 2015.JPG|Caracas File:Catedral de Caracas.JPG|Caracas File:Bolivar-plaza-caballo-caracas.JPG|Caracas File:Maracaibo panoramica avenida Cecilio Acosta cuted.jpg|Maracaibo, Zulia File:Valencia panorama.jpg|Valencia, Carabobo File:Parque Urb Prebo Valencia Edo. Carabobo.JPG|Valencia, Carabobo File:Plaza Bolívar de Valencia.jpg|Valencia, Carabobo File:Sur de Valencia desde la Torre Castillito.jpg|Valencia, Carabobo File:Street in Valencia city.jpg|Valencia, Carabobo File:Teatro municipal de Valencia.jpg|Valencia, Carabobo File:Arco de Carabobo.JPG|Valencia, Carabobo File:Ccmetropolis.JPG|Valencia, Carabobo File:BarquisimetoCollage.png|Barquisimeto, Lara File:Maracay cerro (cropped).jpg|Maracay, Aragua File:Concejo Municipal Girardot.jpg|Maracay, Aragua File:Redoma San Jacinto.jpg|Maracay, Aragua File:La soledad, maracay.jpg|Maracay, Aragua File:Plaza girardot.jpg|Maracay, Aragua File:Maracay norte.jpg|Maracay, Aragua File:Vista aérea de Ciudad Guayana, estado Bolívar. Venezuela.jpg|Ciudad Guayana, Bolívar File:Salto la Llovizna, Bolívar, Venezuela (2).JPG|Ciudad Guayana, Bolívar File:Petare 1.JPG|Petare, Miranda File:Petare2004-8b.jpg|Petare, Miranda File:Road to Petare.jpg|Petare, Miranda File:Bigott Foundation.jpg|Petare, Miranda File:Plaza Sucre Petare.jpg|Petare, Miranda File:Petare.jpg|Petare, Miranda File:Comercio Petare.jpg|Petare, Miranda File:Campus Santa Maria.jpg|Petare, Miranda File:CapillaMaríaMagdalena.jpg|Petare, Miranda File:MuseodePetare.jpg|Petare, Miranda File:Fundalamas.jpg|Petare, Miranda File:Cabletren de Petare Municipio Sucre Caracas Venezuela.jpg|Petare, Miranda File:Plaza El Estudiante de Maturin.jpg|Maturín, Monagas File:Iglesia de San Simón (Maturín) by Cesar Perez.jpg|Maturín, Monagas File:Torre Espacial Lumino-Cromática.jpg|Maturín, Monagas File:Redoma Juana La Avanzadora (Noche).JPG|Maturín, Monagas File:Plaza los escritores de Maturin 2017.jpg|Maturín, Monagas File:Iglesia Católica Nuestra Señora del Carmen.JPG|Maturín, Monagas File:IglesiaCalderasBarinasVenezuela.jpg|Barinas, Barinas File:Plaza del estudiante (José Félix Rivas).jpg|Barinas, Barinas File:Casa de la Cultura Napoleon Sebastian Artega en Barinas.jpg|Barinas, Barinas File:Plaza Bolívar de Barinas Estatua Ecuestre.jpg|Barinas, Barinas File:Plaza Paez de Barinas.jpg|Barinas, Barinas File:CollageSCB.jpg|San Cristóbal, Táchira File:Ciudad Bolívar historical zone.jpg|Ciudad Bolívar, Bolívar File:House of the Congress of Angostura.jpg|Ciudad Bolívar, Bolívar File:Ciudad Bolivar.JPG|Ciudad Bolívar, Bolívar File:Cathedral of Ciudad Bolivar.jpg|Ciudad Bolívar, Bolívar File:Catedral Barcelona Anzoátegui Venezuela.jpg|Barcelona, Anzoátegui File:Cumana sucre.jpg|Cumaná, Sucre File:Avenida Perimetral - panoramio.jpg|Cumaná, Sucre File:Vista Casco Histórico de Cumaná, Edo. Sucre.jpg|Cumaná, Sucre File:Iglesia Catedral de Cumaná, Venezuela.jpg|Cumaná, Sucre File:Calle Sucre, San Francisco - panoramio.jpg|Cumaná, Sucre File:Puntofijo callecolombia.JPG|Punto Fijo, Falcón File:Panoramica de cabimas hacia el oeste.png|Cabimas, Zulia File:Plaza Bolívar de la Ciudad de Mérida.jpg|Mérida, Mérida File:Sur de Mérida (Venezuela).JPG|Mérida, Mérida File:Ciudad de Merida, Venezuela.jpg|Mérida, Mérida File:Vista panorámica plaza Heroinas.jpg|Mérida, Mérida File:Teleferico Mukumbari Merida Vzla.jpg|Mérida, Mérida File:Plaza Gran Mariscal de Ayacucho Antonio José de Sucre I.JPG|Mérida, Mérida File:Parque Nacional Mochima Puerto La cruz, Edo Anzoategui..JPG|Puerto La Cruz, Anzoátegui File:Puerto La Cruz desde una azotea.JPG|Puerto La Cruz, Anzoátegui File:Vista aérea de Las Villas.jpg|Puerto La Cruz, Anzoátegui File:Noviembrea (25).jpg|Guatire, Miranda File:Ciudad Ojeda.jpg|Ciudad Ojeda, Zulia File:Monumento a la Federación Venezolana I.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Estación de Servicio Lara, Coro, Estado Falcón, Venezuela.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Balcon Arcaya.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:North American F-86K Sabre, Venezuela - Air Force AN1944608.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Patio Casa de las Ventanas de Hierro.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Turmero, Urb. San Pablo.jpg|Turmero, Aragua File:Los Teques cathedral.jpg|Los Teques, Miranda File:Los Teques, 1940s.jpg|Los Teques, Miranda File:Metroteques.JPG|Los Teques, Miranda File:Los Teques 2000 002.jpg|Los Teques, Miranda File:Parque Knoop 000b.jpg|Los Teques, Miranda File:Paseo Lamas de los Teques y sus sombrillas.jpg|Los Teques, Miranda File:Santuario a la Virgen de Coromoto - Guanare, Edo Portuguesa.jpg|Guanare, Portuguesa File:Guanare 2010 010.JPG|Guanare, Portuguesa File:Guanare 2010 004.JPG|Guanare, Portuguesa File:Catedral de Guanare.jpg|Guanare, Portuguesa File:Gobernación del Estado Yaracuy.JPG|San Felipe, Yaracuy File:Plaza Rafael Andrade.JPG|San Felipe, Yaracuy File:Museo Carmelo Fernández.jpg|San Felipe, Yaracuy File:La Catedral de San Felipe.jpg|San Felipe, Yaracuy File:Cacique Yaracuy.jpg|San Felipe, Yaracuy File:Plaza Bolívar de San Felipe (2017).jpg|San Felipe, Yaracuy File:Acarigua 2010 003.JPG|Acarigua, Portuguesa File:Producción de arroz, Acarigua, Venezuela.JPG|Acarigua, Portugues File:Acarigua 2010 004.JPG|Acarigua, Portugues File:Acarigua 2010 001.JPG|Acarigua, Portugues File:Iglesia matriz de Carora.jpg|Carora, Lara File:Paseo la Virgen El Tigre Anzoátegui.jpg|El Tigre, Anzoátegui File:Centro Comercial San Remo Mall.JPG|El Tigre, Anzoátegui File:Guarenas.jpg|Guarenas, Miranda File:Laguna de Nueva Casarapa- Guarenas.jpg|Guarenas, Miranda File:27 DE FEBRERO (DOÑA MENCA DE LEONI).JPG|Guarenas, Miranda File:Valle del Turbio y Tarabana.jpg|Cabudare, Miranda File:Carúpano.jpg|Carúpano, Sucre File:Calle Independencia Casco Histórico.jpg|Carúpano, Sucre File:Av. Perimetral.jpg|Carúpano, Sucre File:Bahía de Guayacán de los Pescadores.jpg|Carúpano, Sucre File:El Boquete.jpg|Carúpano, Sucre File:Letras de Carúpano.jpg|Carúpano, Sucre File:Vista aérea de San Fernando de Apure (Apure) y Puerto Miranda (Guárico) y el Río Apure. Venezuela..jpg|San Fernando de Apure, Apure File:Catedral San Agustín Guacara.jpg|San Agustín de Guacara, Carabobo File:Noche en Puerto Cabello.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Teatro Municipal - panoramio (2).jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Iglesia Nuestra Señora de la Coromoto - panoramio.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Plaza Bolívar - panoramio.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Plaza el Agila - panoramio.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Iglesia, casco histórico de Puerto Cabello 2.JPG|Puerto Cabello, Carabobo File:Sirenas, malecón de Puerto Cabello.JPG|Puerto Cabello, Carabobo File:Eltocuyo.jpg|El Tocuyo, Lara File:Río Tocuyo, Venezuela.jpg|El Tocuyo, Lara File:Avenida Circumvalacion 2 El Tocuyo. 1999 001.jpg|El Tocuyo, Lara File:Catedral de El Tocuyo (Templo La Concepcion) 1999 001.jpg|El Tocuyo, Lara File:Panorámica de Valera.jpg|Valera, Trujillo File:Valera con zoom desde Carvajal.JPG|Valera, Trujillo File:Valera vista de las acacias.jpg|Valera, Trujillo File:Valera desde Sabana Libre 4.JPG|Valera, Trujillo File:Valera centro.JPG|Valera, Trujillo File:Vista aérea de La Victoria. estado Aragua. Venezuela.jpg|Nuestra Señora de La Victoria, Aragua File:Cuartel en La Victoria, Edo. Aragua.JPG|Nuestra Señora de La Victoria, Aragua File:Un buen dia en la Plaza Campo Elias.jpg|Nuestra Señora de La Victoria, Aragua File:Alcaldía de Francisco Linares Alcántara.jpg|Valle de Santa Rita de Cascia File:Abadía de Güigüe (Carabobo, Venezuela).jpg|Güigüe, Carabobo File:Aereo1.jpg|Anaco, Anzoátegui File:Catedral calabozo venezuela.jpg|Calabozo, Guárico File:Represa calabozo venezuela.jpg|Calabozo, Guárico File:Silos calabozo venezuela.jpg|Calabozo, Guárico File:Casastipicasclbz.jpg|Calabozo, Guárico File:Quibor 1999 001.jpg|Quíbor, Lara File:Quibors.jpg|Quíbor, Lara File:Plaza Bolívar El Vigía.png|El Vigía, Mérida File:Iglesia San Juan Bautista, San Carlos.jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Blanquera.jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Catedral Inmaculada Concepción iluminación..jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Autodromo Internacional de San Carlos.jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Mariarakirche.jpg|Mariara, Carabobo File:Asi es ocumare del tuy y los indios coromotanos.jpg|Ocumare del Tuy, Miranda File:Plaza Bolivar de Yaritagua 1.jpg|Yaritagua, Yaracuy File:Nuestra Señora del Rosario de Cúa Church 1.jpg|Cúa, Miranda File:Perimetral Avenue, Cúa.jpg|Cúa, Miranda File:Iafetren.JPG|Cúa, Miranda File:View of Cúa.jpg|Cúa, Miranda File:Street of Cúa 1.jpg|Cúa, Miranda File:Street of Cúa 3.jpg|Cúa, Miranda File:Iglesia de Araure.JPG|Araure, Portuguesa File:Morros de San Juan1.jpg|San Juan de los Morros, Guárico File:TOROS COLEADOS.jpg|San Juan de los Morros, Guárico File:Tarde junto al sanjuanote.JPG|San Juan de los Morros, Guárico File:Mirador a los Morros de San Juan.jpg|San Juan de los Morros, Guárico File:Basílica de Nuestra Señora de la Consolación.JPG|Táriba, Táchira File:IglesiacatedralnuestraseñoradelcarmenGuasdualitoapureVenezuela.png|Guasdualito, Apure File:2da avenida mas importante de pto.ayacucho la 23 de enero-venezuela.jpg|Puerto Ayacucho File:Panoramica de machique.jpg|Machiques, Zulia File:Plaza Sucre de Cagua.jpg|Cagua, Aragua File:Calle Centro de Cagua.jpg|Cagua, Aragua File:Iglesia Parroquial de Cagua - panoramio.jpg|Cagua, Aragua File:Cruce de las calles Rondón y Bolívar desde el C. C. Multicentro - panoramio.jpg|Cagua File:Playa paraiso.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Hotel Wyndham Concorde Resort Isla de Margarita, Porlamar Nueva Esparta, Venezuela 14.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Modern Architerture in Porlamar, Margarita Island.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Building in Porlamar 2.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Centro de Polamar 1982.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Via del Tren Cua - Charallave - Caracas - panoramio.jpg|Santa Rosa de Lima de Charallave, Miranda File:Castillo de Santa Rosa, La Asunción.JPG|La Asunción, Nueva Esparta File:CASA DE LA ASUNCION EN NUEVA ESPARTA VENEZUELA.JPG|La Asunción, Nueva Esparta File:Panorámica de la población de La Asunción.jpg|La Asunción, Nueva Esparta File:Collage Valle de la Pascua.png|Valle de la Pascua, Guárico File:Plaza Cristobal Mendoza.jpg|Trujillo, Trujillo File:VirgendelaPaz.jpg|Trujillo, Trujillo File:Quibor 1999 001.jpg|Quíbor, Lara File:Imge013.jpg|Tinaquillo, Cojedes File:Taguanes.JPG|Tinaquillo, Cojedes File:Iglesia de Tinaquillo, Estado Cojedes, Venezuela.JPG|Tinaquillo, Cojedes File:IMG-20220410-WA0029.jpg|Puerto Píritu, Anzoátegui File:Fertiles Valles de El Limón.jpg|El Limón, Aragua File:Socopó (2020).jpg|Socopó, Barinas File:Plaza Bolívar de Socopó.JPG|Socopó, Barinas File:Estatua de Simón Bolívar (Socopó).JPG|Socopó, Barinas File:Iglesia Cristo Rey (Socopó).JPG|Socopó, Barinas File:Vista de ciudad de Bocono.jpg|Boconó, Trujillo File:Plaza de punta de mata.jpg|Punta de Mata, Monagas File:Plaza Bolívar en Ejido (Campo Elías).jpg|San Buenaventura de Ejido, Mérida File:Upatalognview.JPG|Upata, Bolívar File:Ciudad de Rubio sede de la TV Comunitaria.jpg|Santa Bárbara de Rubio, Táchira File:Puerto Viejo, Catia La Mar.jpg|Catia La Mar, La Guaira File:Plaza Mayor de Catia La Mar.jpg|Catia La Mar, La Guaira File:Cielo y vista aereas de Catia La Mar 2012 005.jpg|Catia La Mar, La Guaira File:Tumeremo.jpg|Tumeremo, Bolívar File:Monumento al Nazareno en Caripito.jpg|Caripito, Monagas File:Recreación sobre Agua.JPG|Santa Bárbara del Zulia File:Vista de Tucupita.jpg|Tucupita, Delta Amacuro File:Plaza Bolívar de San José de Guanipa.jpg|San José de Guanipa, Anzoátegui File:Estatua de Maria Lionza en Chivacoa.tif|Chivacoa, Yaracuy File:Vista desde Cerro el Morro.jpg|Lechería, Anzoátegui File:Casas en Puerto Morro, edo. Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Lechería, Estado Anzoátegui, Venezuela 264.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Hotel en Lechería, edo. Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Muelle del CC Plaza Mayor, edo. Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Lechería, Estado Anzoátegui, Venezuela 263.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Puerto Morro, estado Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Fuertemilitarzaraza.jpg|Zaraza, Guárico File:Salias-2008.jpg|Zaraza, Guárico File:Club-agrodiza.jpg|Zaraza, Guárico File:Los-alamos-2008.jpg|Zaraza, Guárico File:Centrocolonialzaraza.jpg|Zaraza File:Silos-2008.jpg|Zaraza, Guárico File:San gabriel Catedral.jpg|Zaraza, Guárico File:Plaza Bolívar de Nirgua.jpg|Nirgua, Yaracuy File:Carnavales de salom1.jpg|Nirgua, Yaracuy File:Plaza Bolívar de Santa Rita.jpg|Santa Rita, Zulia File:CASCO-DENTRAL-DE-GUANTA.jpg|Guanta, Anzoátegui File:Troncal 3 between Morón and Boca de Aroa, Venezuela.jpg|Morón, Carabobo File:SantoCristo.jpg|Pariaguán, Anzoátegui File:Plaza Bolivar ( San Juan de Colón).jpg|San Juan de Colón, Táchira File:Altagracia de Orituco centro.jpg|Nuestra Señora de Altagracia de Orituco, Guárico File:Plaza Bolívar de San Antonio de Los Altos, Estado Miranda 01.jpg|San Antonio de Los Altos, Miranda File:Iglesia Caicara del Orinoco.jpeg|Caicara del Orinoco, Bolívar File:Iglesia de Biruaca.JPG|Biruaca, Apure File:SVMI Maiquetia.jpg|Urimare, Vargas, La Guaira File:Dawn in Puerto Encantado.jpg|Port Imsaħħra (Puerto Encantado), Higuerote, Miranda File:Panorámica de Santa Bárbara de Barinas.jpg|Santa Bárbara de Barinas File:Plaza Bolívar de San José de Guanipa.jpg|San José de Guanipa, Anzoátegui File:Iglesia Santa Ana de Morón.jpg|Santa Ana de Morón, Carabobo File:Troncal 3 between Morón and Boca de Aroa, Venezuela.jpg|Santa Ana de Morón File:Panoramic view of Pampatar beach.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Turismo en Pampatar 5.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Bahía Playa de Pampatar..jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Pampatar - Vista Parcial - panoramio.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Panoramic view of Pampatar, Margarita Island.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Fortín de Pampatar.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:La Guaira, estado Vargas.jpg|La Guaira, La Guaira File:Vargas01.JPG|La Guaira, La Guaira File:Litoral Central.JPG|La Guaira, La Guaira File:La Guaira, puerto y aeropuerto.JPG|La Guaira, La Guaira File:PEDRO MARIA UREÑA.jpg|Ureña, Táchira File:Barrio Bonilla De Ureña.jpg|Ureña, Táchira File:Maiquetia coast.jpg|Maiquetía, Nueva Esparta File:Maiquetiaairport.jpg|Maiquetía, Nueva Esparta File:Vista de Maiquetía - Gustavo Langenberg Winckelmann (1896).jpg|Maiquetía File:Canales de Río Chico.JPG|Río Chico File:PLAYAS DE RIO CHICO.jpg|Río Chico File:Virgen de Las Mercedes (Río Chico).jpg|Río Chico File:IMAG0566.jpg|Tinaco, Cojedes File:Amanecer Tinaquero.jpg|Tinaco, Cojedes File:Vista aérea de San Fernando de Apure (Apure) y Puerto Miranda (Guárico) y el Río Apure. Venezuela..jpg|Puerto Miranda, Guárico File:Cordero-tachira-1-.jpg|Cordero, Táchira File:Iglesia de Ntra Sra del Carmen.JPG|San Sebastián de los Reyes File:Santa Elena de Uairen, Bolívar, Venezuela - panoramio (6).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar 30 File:Santa Elena de Uairen, Bolívar, Venezuela - panoramio (9).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Santa Elena de Uairen, Bolívar, Venezuela - panoramio (3).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Sector 10, Santa Elena de Uairén, Bolívar, Venezuela - panoramio (5).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Iglesia de Santa Elena de Uairén..jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Aereopuerto de Santa Elena de Uairén.JPG|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:El Callao 1.jpg|El Callao, Bolívar File:Entrada a Magdaleno.jpg|Magdaleno, Aragua File:Plaza Bolívar de Magdaleno.jpg|Magdaleno, Aragua File:Vista Playas de Macuto.JPG|Macuto, Vargas, La Guaira File:Virgen Las Mercedes, San José de Barlovento.jpg|San José de Barlovento, Miranda File:Venezuela - Naiguatá - Vista al muelle tras el atardecer.jpg|Naiguatá, Vargas, La Guaira File:Malecon Principal - Club Puerto Azul.jpg|Naiguatá, Vargas, La Guaira File:Michelena.jpg|Michelena, Táchira File:Iglesia San Martin de Tours II.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Colonia Tovar Flores.JPG|Colonia Tovar, Aragua File:Hotel Selva Negra Colonia Tovar Edo. Aragua.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Colonia tovar10.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Chalet en la Colonia Tovar.JPG|Colonia Tovar, Aragua File:Paisaje Colonia Tovar.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Cantarrana.png|Cantarrana, Sucre File:El Palmar Plaza Bolívar.JPG|El Palmar, Bolívar File:Parroquia el junko estado vargas Venezuela.jpg|El Junko, Vargas, La Guaira File:Plaza Bolívar de Atabapo.jpg|San Fernando de Atabapo, Amazonas File:Playa Mono Manso - Chuspa - Venezuela.jpg|Caruao, Vargas, La Guaira File:Curiapolandschaft.jpg|Curiapo, Delta Amacuro File:Curiapo.jpg|Curiapo, Delta Amacuro File:Campamente el Rio del Cuyuni El Dorado - panoramio.jpg|El Dorado, Sifontes, Bolívar File:Puente colgante sobre el río Cuyuní.jpg|El Dorado, Sifontes, Bolívar File:Iglesiachuspa.jpg|Chuspa, La Guaira File:San Carlos de Rio Negro 2002.jpg|San Carlos de Río Negro, Amazonas File:Pedra de Cucuí - panoramio.jpg|Pedra de Cucuí, San Carlos de Río Negro, Amazonas File:Turismo isla la tortuga venezuela.jpg|Gran Roque, Dependencias Federales File:Village Gran Roque.jpg|Gran Roque, Dependencias Federales File:Montañas en Los Roques Venezuela.JPG|Gran Roque, Dependencias Federales File:Iglesia del Gran Roque.jpg|Gran Roque, Dependencias Federales File:Playa Mono Manso - Chuspa - Venezuela.jpg|Chuspa, La Guaira File:Queniquea.png|Queniquea, Táchira </gallery> == Gallerija == <gallery> File:Petroindustrial.jpg|Refinería El Palito File:Lago Dique.png|Lag Dique (Lago Dique), Parroċċa ta' Carayaca, Muniċipalità ta' Vargas, La Guaira File:Playa Mono Manso - Chuspa - Venezuela.jpg|Bajja Mono Manso, Chuspa, Parroċċa ta' Caruao, Muniċipalità ta' Vargas, La Guaira File:Parroquia el junko estado vargas Venezuela.jpg|Parroċċa El Junko, Muniċipalità ta' Vargas, La Guaira File:Cerro Maria lionza.jpg|Muntanji ta' Sorte (Montaña de Sorte) File:Río Icabarú.jpg|Ikabaru File:Higuerote 2000 064.JPG|Cabo Codera, Municipio Brion, Miranda File:Scratching the Sky.jpg|Pico Naiguatá/Naiguatá Peak File:CADENA MONTAÑOSA DEL IMATACA.jpg|Sierra de Imataca/Firxa tal-muntanji ta' Imataca File:Sierra Imataca.jpg|Sierra de Imataca/Firxa tal-muntanji ta' Imataca File:PicoBolivar2.jpg|Pico Bolívar/Bolivar Peak File:Peak Bolivar Venezuela's largest.JPG|Sierra Nevada de Mérida/Firxa tal-muntanji Merida Nevada File:Pico Bonpland visto desde el Pico Humboldt.JPG|Pico Bonpland/Bonpland Peak File:Pico Humboldt.jpg|Pico Humboldt/Humboldt Peak File:Monte Roraima derivado 2013 000.jpg|Mountajna Roraima/Roraima Mountaint (Monte Roraima) File:Los Jacuzzis.jpg|Mountajna Roraima/Roraima Mountaint (Monte Roraima) File:Roraima.jpg|Fuq ix-xellug, il-Kukenán tepuy; lejn il-lemin ir-Roraima. </gallery> == Terremoti fil-Veneżwela == === Terremoti fis-seklu 16 (1501–1600) === {| class="wikitable sortable" |+ !Isem tal-avveniment !Kobor !Imwiet ![[Epiċentru]] !Stati affettwati !Data !Noti |- |Terremot ta' Cumaná tal-1530 |7.1–7.5 | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.44|N|64.5|W}} |[[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |1 ta' Settembru, 1530 |Dan kien l-ewwel [[terremot]] irreġistrat fl-istorja tal-[[Venezwela]]; it-[[avveniment sismiku|terremot]] seħħ fl-10:30 (HLV) fil-punent ta' Nueva Toledo (il-lum [[Cumaná]]) u nħass ukoll f'[[Cubagua]]; li jikkawża xquq fl-art u [[likwefazzjoni tal-ħamrija]].<ref name=":0">{{Ikkwota l-ktieb|titlu=Atlas Sismológico de Venezuela|url=http://www.funvisis.gob.ve/atlas_sis.php|sena=2023|isbn=978-980-8017-04-5|awtur=FUNVISIS|post=Caracas, Venezwela}}}ref> Dan it-[[terremot]] ipproduċa l-ewwel [[tsunami]] irreġistrat fl-istorja tal-[[Ameriki]]. It-[[tsunami]] laħaq għoli ta' 5–7 metri, u skont ix-xhieda, il-mewġ tela' 'l fuq mill-għoli tas-siġar.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2159|title=Recordamos el Terremoto de Cumaná de 1530|date=1 ta' Settembru, 2019}}}ref> |- |Terremot ta' Cubagua tal-1541 | 6.2–5.3 | - |{{Bandiera|Nueva Esparta}} [[Gżira ta' Cubagua|Cubagua]], [[Stat ta' Nueva Esparta|Nueva Esparta]] |[[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Stat ta' Nueva Esparta|Nueva Esparta]] |25 ta' Diċembru, 1541 |Dan it-terremot affettwa serjament il-belt antika ta' [[Nueva Cádiz]] fuq il-[[Gżira ta' Cubagua]]; skont ir-rakkonti, il-mewġa tat-[[tsunami]] laqtet il-belt waqt li ż-żona kienet għadha qed titriegħed. Konsegwentement, il-belt inqerdet kompletament u ġiet abbandunata ftit wara. |- ! colspan="7" | |} == Terremoti li seħħew fis-{{Seklu|17}} (1601–1700) == {| class="wikitable sortable" |+ !Isem tal-avveniment !Kobor !Imwiet ![[Epiċentru]] !Stati affettwati !Data !Noti |- |Terremot ta' San Blas tal-1610 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">7.0–7.3</span> |60 |[[File:Flag_of_Mérida_State.svg|22x22px]] {{Coord|8.15|N|71.65|W}} |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira State|Táchira]] |3 ta' Frar, 1610 |It-terremot ħawwad il- [[Venezuelan Andes]] f'jum il-festa ta' [[San Blas|San Blas]] fis-15:30 (HLV) u affettwat b'mod sever l-ibliet ta' [[Mérida (Venezuela)|Mérida]], [[La Grita (Venezuela)|La Grita]], [[San Cristóbal (Venezuela)]|, [[San Cristóbal (Venezuela)]], u [[]Babaliladores]]]]]]]] San Cristóbal (Venezuela) | It-terremot ikkawża valanga—stmata bejn 15 u 20 miljun metru kubu fil-volum—fuq il-ġenb tan-nofsinhar tal-páramo ta' Mariño, ħdejn Bailadores.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2518|titlu=413-il sena mit-Terremot ta' San Blas|data=3 ta' Frar, 2023}}</ref> |- |Terremot ta' Cumaná tal-1629 |6.1–6.3 |16 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Cumaná]], [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |1629 |Terremot laqat lil Cumaná f'data mhux magħrufa fl-1629, u qered ħafna mill-belt u l-inħawi tagħha knejjes.<ref name=":20">{{Ikkwota l-web|url=https://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0376-723X2008000200004|titlu=It-terremot tal-1629 f'Cumaná: Kontribuzzjonijiet għal storja sismika ġdida tal-Lvant tal-Venezwela|awtur=Rogelio Altez, Frank Audemard|sena=2008|post=Caracas}}}ref> |- |[[It-terremot ta' Caracas tal-1641|It-terremot ta' San Bernabé tal-1641]] |6.0–6.3<ref name=":3">{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=1931|titlu=Fil-11 ta' Ġunju, 1641: Seħħ it-Terremot ta' San Bernabé - FUNVISIS|data=11 ta' Ġunju, 2018}}}</ref> |84 |[[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] {{Coord|10.9|N|66.7|W}} |[[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrito Capital (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[File:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] |11 ta' Ġunju, 1641 |Kien l-ewwel [[terremot]] irreġistrat fil-[[Caracas|belt kapitali Venezwelana]]; It-terremot ħawwad b'mod vjolenti l-bliet ta' Caracas u La Guaira fit-08:15 (HLV). Dan it-terremot ingħata l-isem ta' it-terremot ta' San Bernabé tal-1641 għaliex il-festa tal-qaddis Barnaba l-Appostlu tiġi ċċelebrata f'dak il-jum. Minħabba t-terremot, il-gvernatur ta' Caracas, Ruy Fernández de Fuenmayor, ippropona li l-belt tiġi rilokata. minn [[Caracas]] għas-savana tal-[[Muniċipalità ta' Chacao|Chacao]] biex "tipproteġiha minn terremoti futuri." Din il-proposta ġiet miċħuda għaliex, skont l-isqof tal-belt, dawn it-terremoti kienu kkawżati mill-korla ta' [[Alla]], u dik il-korla kienet se tilħaq il-belt kull fejn tiġi mċaqalqa.<ref name=":4">{{Ikkwota l-web|url=http://saber.ucv.ve/bitstream/10872/19248/1/DU-03.pdf|title=El terremoto de 1641 en la ciudad de Caracas. Una aproximación desde la historia urbana y la sismología|author=Alejandra Leal Guzmán and Raquel Vásquez}}</ref> |- |1644 Terremot ta’ Pamplona |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.5</span> |20 |{{Bandiera|Kolombja}} {{Coord|7.37|N|72.64|W}} |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira State|Táchira]] |16 ta’ Jannar, 1644 |It-[[terremot]] seħħ bejn is-06:00 u s-07:00 (HLV), b'minuri [[prexokk]] li seħħ ftit minuti qabel l-avveniment prinċipali. [[San Cristóbal (Venezwela)|San Cristóbal]] kienet il-belt Venezwelana l-aktar milquta mit-[terremot]], li kkawża l-kollass tal-knisja Agostinjana. Ġiet irrappurtata wkoll ħsara f'[[Mérida (Venezwela)|Mérida]].<ref name=":6">{{Ikkwota l-web|url=https://twitter.com/sgcol/status/1484255454121316355|title=https://twitter.com/sgcol/status/1484255454121316355|access-date=2023-08-02|website=Twitter|language=es}}}</ref><ref name=":14" /> Sa Ġunju tal-istess sena, [[Aftershocks (sismoloġija)|aftershocks]] kienu għadhom qed iseħħu fiż-żona.<ref name=":6" /> |- |Terremot tal-Andi tal-1674 |<span style="color: #FF0000">6.8–7.4</span> | - |[[File:Flag_of_Mérida_State.svg|22x22px]] {{Coord|8.95|N|70.8|W}} |[[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira State|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo State|Trujillo]] |16 ta' Jannar, 1674 |Attività sismika fi L-[[Andes Venezwelani]] bdew fit-8 ta' Diċembru 1673, għall-ħabta tal-4:00 HLV u komplew għal aktar minn xahar, u damu sa Jannar 1674. L-aktar terremot qawwi seħħ fis-16 ta' Jannar 1674, għall-ħabta tal-15:30 [[Ħin Standard tal-Venezwela|HLV]], b'kobor stmat bejn 6.8 u 7.4 [[Mw]], u b'hekk sar wieħed mill-aktar terremoti qawwija fl-istorja tar-[[Reġjun tal-Andes|reġjun Andean]] tal-[[Venezwela]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2634|titlu=350 sena tat-Terremot tal-Andes|data=16 ta' Jannar 2024|websajt=FUNVISIS|post=Caracas, Venezwela}}}ref> |- |Terremot ta' Sucre tal-1684 |6.4<ref name=":17">{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2547|titlu=339 Anniversarju tat-Terremot tal-1684|data=4 ta' Mejju, 2023}}</ref> | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] Ċentru ta' [[Stat ta' Sucre]] |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |4 ta' Mejju, 1684 |It-terremot affettwa l-belt ta' [[Cumaná]] u l-[[Peniżola ta' Araya]] fit-20:00 (HLV), u kkawża ħsara lill-kastelli tar-reġjun. It-theżżiżiet ta' wara komplew sa 20 jum wara l-avveniment prinċipali.<ref name=":17" /> |- ! colspan="7" | |} === Terremoti li seħħew fis-seklu 18 (1701–1800) === {| class="wikitable sortable" |+ !Isem tal-avveniment !Kobor !Imwiet ![[Epiċentru]] !Stati affettwati !Data !Noti |- |Terremot ta' Cumaná tal-1753 | - | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Sucre State]] |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |1753 |F'data mhux magħrufa fl-1753, [[Cumaná]] u [[Cariaco]] sofrew terremot qawwi.<ref name=":14">{{Ikkwota l-ktieb|l-aħħar=Vila|l-isem=Marco Aurelio|it-titlu=Aspectos geográficos del Estado Sucre|url=https://books.google.co.ve/books?redir_esc=y&id=mgVmAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=1753|data tal-aċċess=4 ta' Awwissu, 2023|sena=1965|post=Caracas|paġna=34|pubblikatur=Corporación Venezolana de Fomento}}}ref> |- |Terremot ta' Santa Úrsula tal-1766 |<span style="color: #FF0000">7.5–7.9</span><span style="display:none">9</span><span style="display:none">99</span> | - |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Sucre.svg|22x22px]] {{Koord|10.7|N|62.0|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat Indiġenu tal-Amazonas.svg|22x22px]] [[Stat tal-Amazonas (Venezwela)|Amazonas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Anzoátegui.svg|22x22px]] [[Stat ta' Anzoátegui|Anzoátegui]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Apure.svg|22x22px]] [[Stat ta' Apure|Apure]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera ta' Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[Archivo:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Cojedes State|Cojedes]] [[Archivo:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[Archivo:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Archivo:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[Archivo:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[Archivo:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[Archivo:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[Archivo:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[Archivo:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[Archivo:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[Archivo:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[Archivo:Flag of Portuguesa.svg|22x22px]] [[Portuguesa State|Portuguesa]] [[Archivo:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |21 ta' Ottubru, 1766 |It-terremot An seħħ fis-sigħat bikrin ta' filgħodu fil-05:00 (HLV), u nħass minn Maracaibo sal-istati tal-lum ta' Sucre u Nueva Esparta. Huwa stmat li kien l-aktar terremot qawwi fit-territorju tal-Venezwela, li nħass madwar 4 miljun kilometru kwadru.<ref>{{Cite web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2018/12/27/cinco-grandes-sismos-que-han-sacudido-a-title= han-sacudido-a-venezuela/| Venezwela|access-date=2023-08-03|last=CNNEE|date=2018-12-27|website=CNN|language=es}}</ref><ref>{{Iċita web|url=https://es.linkedin.com/pulse/terremotos-e-historia-el-sismo-de-1766-en-caracas-leal-guzm%C3%A1n|title=Terremotos e historia: el sismo de 1766 en Caracas|author=Alejandra Leal Guzmán|data=21 ta' Ottubru, 2022}}</ref> Minkejja l-kobor enormi tiegħu, it-terremot milli jidher ma kkawżax ħsara massiva fil-pajjiż, u b'hekk sar simili ħafna għat-terremot tal-2018, li kellu l-epiċentru tiegħu fl-istess żona, b'kobor simili ta' 7, u ma kkawża l-ebda ħsara kbira. |- |Terremot ta' Trujillo tal-1775 |6.1<ref name=":18">{{Ikkwota l-web|url=https://www.redalyc.org/pdf/3477/347730361013.pdf|titlu=Evalwazzjoni mill-ġdid tal-intensitajiet tat-terremoti storiċi ewlenin fir-reġjun tal-muntanji ta' Mérida bl-użu tal-metodu Bakun & Wentworth|sena=2005}}</ref> | - |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] {{Koord|9.45|N|70.35|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Istat ta' Trujillo|Trujillo]] |26 ta' Diċembru, 1775 | |- |Terremot ta' Mérida tal-1786 | - | - |{{Bandiera|Mérida}} [[Mérida State]] |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] |1786 |F'data mhux magħrufa fl-1786, kien irreġistrat [[terremot]] fl-[[Stat ta' Mérida]], akkumpanjat minn bosta [[afterhock]]s li kkawżaw ħsarat fil-proprjetà fl-ibliet u l-irħula tal-istat, kif ukoll ħsara lill-kunvent ta' San Francisco.<ref>{{Iċċitati. web|url=http://bdigital.ula.ve/storage/pdftesis/pregrado/tde_arquivos/20/TDE-2010-01-20T12:54:45Z-720/Publico/altuvereinaldoiparte.pdf|title=El Gran Terremoto de Los Andes venezolanos de las 2 juntes de abril y las 2 juntas de abril 1894|data=Mejju 2005|post=Mérida}}</ref> |- |Terremot ta' Cumaná tal-1794 |6.0 | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre]] |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |10 ta' Settembru, 1794 |It-[[terremot]] ikkawża ħsara fil-belt ta' [[Cumaná]]. |- |Terremot ta' Cumaná tal-1797 |6.3 |12 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.6|N|64.1|W}} |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |14 ta' Diċembru, 1797 |It-terremot ħawwad u affettwa lil [[Cumaná]] fis-18:30 (HLV), u [[likwefazzjoni tal-ħamrija]] ġiet irrappurtata f'diversi żoni ħdejn il-belt, inkluża l-belt ta' [[Marigüitar]]. Ġiet reġistrata [[xokk ta’ quddiem]] fiż-żona fl-istess jum.<ref name=":12">{{Cite web|url=https://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0798-40652006000300001|title=Casos de sedimentos de licuación en Venezuela 1530|author=LUZ M. RODRÍGUEZ, FRANCK A. AUDEMARD & JOSÉ A. RODRÍGUEZ|year=2006}}</ref><ref name=":2">{{Iċ-ċita web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/archivos/pdf/ponencias/1999_FA2CVETITULO LA_EVA6CVE SISMICIDAD HISTÓRICA DEL SEGMENTO MT TIERRA DE LA FALLA DE EL PILAR, VENEZUELA NORORIENTAL, A PARTIR DE PRIMEROS RESULTADOS PALEOSÍSMICOS.|author=Franck A. Audemard M.|sena=1999}}</ref> |- ! colspan="7" | |} === Terremoti fis-seklu 19 (1801–1900) === {| class="wikitable sortable sticky-header" |+ !Isem tal-avveniment !Kobor !Imwiet ![[Epiċentru]] !Stati affettwati !Data !Noti |- | rowspan="2" |[[Terremot tal-Venezwela tal-1812|Terremoti tal-Venezwela tal-1812]] |<span style="color: #FF0000">6.9–7.2</span> |data-sort-value=2000|2,000–26,000 |[[Stampa:Bandiera tal-Istat ta' La Guaira.svg|22x22px]] {{Koord|10.60|N|67.10|W}} |[[Stampa:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Stampa:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Stampa:Flago of Caracas.svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Stampa:Bandiera ta' La Guaira State.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[Stampa:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] | rowspan="2" |26 ta' Marzu, 1812 | rowspan="2" |It-terremot seħħ fis-16:07 u nħass f'ħafna mill-parti tat-tramuntana tal-pajjiż; l-ibliet ta' [[Caracas]], [[La Guaira]], [[Barquisimeto]], u [[San Felipe (Venezwela)|San Felipe]] kienu l-aktar milquta. L-għadd ta' mwiet kien inqas milli kien ikun f'ġurnata ordinarja għaliex ħafna nies kienu barra djarhom fil-Plaza Mayor (issa [[Plaza Bolívar de Caracas|Plaza Bolívar]]) fil-ħin tat-terremot, minħabba l-festivitajiet ta' [[Ħamis ix-Xirka]]; Madankollu, dan ma waqqafx milli jsir l-aktar terremot qattiel fl-istorja tal-pajjiż. Wara t-terremot, huwa maħsub li Simón Bolívar qal il-frażi: "Jekk in-natura topponina, aħna niġġieldu kontriha u nġiegħluha tobdi lilna." Dan kien bi tweġiba għal ċerti qassisin u kelliema Rjalisti li attribwew id-diżastru naturali għall-kastig divin minn Alla għad-dikjarazzjoni tal-indipendenza. Hemm dibattitu u spekulazzjoni konsiderevoli dwar il-ġrajjiet ta’ dakinhar, peress li t-terremot seħħ f’nofs il-Gwerra tal-Indipendenza, li rriżultat fit-telf ta’ ħafna rekords minn dak iż-żmien. Sal-lum, għadu mhux ċar jekk it-terremot li affettwa r-reġjun ċentrali, iż-żona tal-kapitali, u l-Istat ta’ Lara kienx avveniment sismiku wieħed jew, fil-fatt, żewġ terremoti kważi simultanji—wieħed b’epiċentru ’l barra mill-kosta tal-punent tal-Istat ta’ La Guaira u ieħor f’Yaracuy. Din l-ispekulazzjoni tqum minħabba li r-reġjuni madwar Caracas u La Guaira, kif ukoll dawk madwar Barquisimeto u San Felipe, sofrew devastazzjoni severa simultanjament, filwaqt li m'hemm l-ebda rapporti ta' ħsara kbira fl-ibliet li jinsabu bejn dawn iż-żewġ żoni—bħal Maracay u Valencia—u dan joħloq vojt fl-informazzjoni u sens ta' misteru dwar x'ġara fil-fatt. <ref name=":19">{{Ikkwota l-web|url=https://www.elnacional.com/opinion/a-211-anos-del-terremoto-de-1812/|titlu=211-il sena wara t-terremot tal-1812|data=26 ta' Marzu, 2023}}}}ref><ref name=":0" /><ref name=":1">{{Ikkwota l-web|url=https://www.academia.edu/23281167/El_terremoto_del_jueves_santo_en_M%C3%A9rida_a%C3%B1o_1812|titlu=It-terremot ta' Ħamis il-Qaddis f'Mérida: sena 1812|awtur=Laffaille Jaime u Carlos Ferrer|sena=2003}}}}}ref> |- |<span style="color: #FF0000">7.4</span> |data-sort-value=1026 | ~1,026<ref name=":33">{{Cite journal|url=https://www.redalyc.org/pdf/3477/347730361009.pdf|title=Todo lo que se movió en 1812 en la placa del Caribe: sismos, volcanes y transmisión de energía|last=Altez|first=Rogelio|date=2005|journal=Revista Geográfica Venezolana|access-date=2025-10-01|issn=1012-1617}}</ref> |{{Bandiera|Yaracuy}} {{Coord|10.28|N|68.95|W}} |[[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[File:Bandiera ta' Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] |- |Terremot ta' Mérida tal-1812 |5.4<ref name=":1" /> |100–800<ref name=":33" /> |{{Bandiera|Mérida}} {{Koord|8.37|N|71.07|W}} |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] |26 ta' Marzu, 1812 |It-terremot affettwa l-bliet ta' [[Mérida (Venezwela)|Mérida]] u [[Tabay (Venezwela)|Tabay]] għall-ħabta tas-17:00. Dan it-terremot seħħ siegħa biss wara t-terremot li ħawwad it-tramuntana tal-pajjiż, immexxi minn trasferiment ta' stress bejn il-ħsarat ta' San Sebastián u Boconó; Dan ikkawża li sezzjoni ta' dan l-aħħar difett—li kien akkumula enerġija sinifikanti—tinqasam, u dan wassal għat-terremot.<ref name=":33" /> |- |Terremot ta' Cariaco tal-1823 |6.4 | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Cariaco]], [[Sucre State|Sucre]] |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |Awwissu 1823 |Hemm ftit li xejn informazzjoni dwar dan l-avveniment sismiku; madankollu, skont referenzi storiċi, ġie rreġistrat theżżiż f'jum mhux speċifikat f'Awwissu 1823 li kkawża ħsara u fi [[Cariaco]], [[Marigüitar]], [[San Antonio del Golfo]], u [[Cumaná]]. |- |1834 Terremot ta’ Mucuchíes | - | - |{{Bandiera|Mérida}} [[Mucuchíes]], [[Mérida State|Mérida]] |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] |12 ta’ Awwissu 1834 |Fil-11:30 (HLV), terremot heżżeż diversi lokalitajiet fl-[[Mérida State]], b'[[Mucuchíes]] ikun l-aktar milqut.<ref>Vila, Marco Aurelio. 1967. Aspectos geográficos estado Mérida. Corporación Venezolana de Fomento. Caracas. pp. 33.</ref> |- |It-terremot ta' Lobatera tal-1849 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.6</span><ref name=":11">{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2525|titlu=174 sena mit-terremot ta' Lobatera|data=26 ta' Frar, 2023}}}</ref> |32<ref name=":11" /> |[[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] {{Koord|8.05|N|72.25|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |26 ta' Frar, 1849 |It-[[terremot]] ħawwad [[Stat ta' Táchira]] fis-05:30 HLV, u qered kompletament il-belt ta' [[Lobatera]]. It-[[terremot|terremot]] kellu intensità ta' bejn VIII u IX fuq l-[[Skala tal-intensità Mercalli modifikata]]. <ref name=":0" /> |- |Terremot ta' Cumaná tal-1853 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">7.2–7.4</span><ref name=":2" /> |data-sort-value=1113|~1,113<ref name=":2" /> |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.5|N|64.58|W}} |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |15 ta' Lulju, 1853 |It-terremot ħawwad lil [[Cumaná]] u diversi lokalitajiet fil-[[Golf ta' Cariaco]] għall-ħabta tas-14:30 HLV u wassal għal [[tsunami]] li laħaq l-għoli ta' bejn 4 u 6 metri; Flimkien mat-terremot, dan kważi qered kompletament il-belt ta’ [[Cumaná]].<ref name=":2" /> [[Theżżiża]] qawwija reġgħet ħasdet iż-żona fit-3 ta’ Awwissu tal-istess sena, u kkawżat aktar devastazzjoni fir-reġjun.<ref name=":24" /> |- |Terremot ta’ El Tocuyo tal-1870 | - |2–3 |[[File:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] [[El Tocuyo]], [[Stat ta’ Lara|Lara]] |[[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Stat ta’ Lara|Lara]] |26 ta’ Ġunju, 1870 |[[El Tocuyo]] kien affettwat minn 22 terremot; wieħed minnhom kien distruttiv, u ħalla minn 2 sa 3 mejta, bosta midruba, u kkawża ħsara materjali fil-belt.<ref>Vila, Marco Aurelio. 1966. Aspectos geográficos estado Lara. Corporación Venezolana de Fomento. Caracas. pp. 34.</ref> |- |Teremot tal-Pilar tal-1874 |6.1 | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[El Pilar (Sucre)|El Pilar]], [[Sucre State|Sucre]] |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |17 ta’ Awwissu 1874 |It-[[terremot]] affettwa l-ibliet ta’ [[Carúpano]], [[Río Caribe]], [[Guaraúnos]], [[Tunapuy]], u [[El Pilar (Sucre)|El Pilar]] fl-10:30 HLV; f'dan tal-aħħar, qered il-knisja u kkawża ħsara materjali lil bosta djar.<ref name=":2" /> |- |[[It-terremot ta' Cúcuta tal-1875]] |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.8</span><ref name=":8">{{Ikkwota l-web|url=https://twitter.com/sgcol/status/1659331475982917633|title=https://twitter.com/sgcol/status/1659331475982917633|access-date=2023-08-01|website=Twitter|language=es}}}</ref><span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">–7.4</span><span style="display:none">7.4</span><span style="display:none">6.7</span><ref name=":9">{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2554|titlu=148 sena mit-terremot ta' Cúcuta|data=18 ta' Mejju, 2023}}}</ref> |463– 2,000 |{{Bandiera|Kolombja}} {{Koord|7.844|N|72.464|W}} |[[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira Stat|Táchira]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat Zulia|Zulia]] |18 ta' Mejju, 1875 |It-terremot affettwa l-[[Andes Venezwelani]] u l-parti tal-Lvant tar-[[Reġjun Andean (Kolombja)|Andes Kolombjani]] fil-11:15 HLV, u dam 40–50 sekonda; impatta bliet ewlenin fid-dipartimenti ta' [[Norte de Santander]] u [[Santander (Kolombja)|Santander]] fil-[[Kolombja]] u l-istati ta' [[Stat Táchira|Táchira]] u [[Mérida (Venezwela)|Mérida]] fil-[[Venezwela]]. Barra minn hekk, it-terremot inħass fi bliet imbiegħda bħal Bogotá, Caracas, u Maracaibo.<ref name=":8" /><ref name=":9" /> Wara t-terremot, tnixxija ta' żejt fuq skala kbira seħħet fil-wied ta' La Alquitrán fil-proprjetà ta' La Alquitrana, fil-Lbiċ ta' San Cristóbal.<ref name=":9" /> Jumejn qabel it-terremot, inħassu theżżiżiet żgħar fil-belt ta' Cúcuta. |- |TerremotTerremot ta' Cúa tal-1878 |5.7<ref name=":13">{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=1879|titlu=It-Terremot ta' Cúa seħħ 140 sena ilu|data=12 ta' April, 1878}}}</ref> |300<ref name=":13" /> |[[File:Flag_of_Miranda_state.svg|22x22px]] {{Coord|10.12|N|66.81|W}} |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[File:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] |12 ta' April, 1878 |It-terremot affettwa r-reġjuni [[Capital Region (Venezwela)|Kapitali]] u [[Central Region (Venezwela)|Ċentrali]] tal-[[Venezwela]] fl-20:41 HLV, bl-[[Miranda State|Miranda]] ikun l-istat l-aktar affettwat.<ref>{{Ċitazzjoni web|url=https://www.researchgate.net/publication/338750624_REEVALUACION_DEL_TERREMOTO_DEL_12_DE_ABRIL_DE_1878_A_PARTIR_DE_INTENSIDADES_RECIENTES|title=RIVALUTAZZJONI TAT-TERREMOTO TAT-12 TA' APRIL, 1878 IBBAŻAT FUQ INTENSITAJIET REĊENTI.|year=2017}}</ref> L-insedjamenti tal-[[Valles del Tuy]] (speċjalment [[Cúa (Venezwela)|Cúa]]—li kienet qed tistabbilixxi ruħha bħala belt prospera dak iż-żmien iżda waqgħet fi tnaqqis wara t-[[terremot]]) kienu dawk li sofrew l-akbar ħsara mit-[[terremot]]. |- |Terremot ta' Trujillo tal-1886 | - | - |[[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo State]] |[[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo State|Trujillo]] |29 ta' Settembru, 1886 |It-theżżiża ħasdet lil [[Trujillo State]] fis-2:20 HLV, u kkawżat ħsara materjali lil bini pubbliku u privat fil-belt ta' [[Trujillo (Venezwela)|Trujillo]].<ref name=":21">{{Ikkwota l-ktieb|aħħar=Vila|isem=Marco Aurelio|titlu=Aspectos geográficos del Estado Trujillo|url=https://books.google.co.ve/books?redir_esc=y&id=RPhlAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=1894|data tal-aċċess=7 ta' Awwissu, 2023|sena=1966|pubblikatur=Corporación Venezolana de Fomento|lokazzjoni=Caracas|paġna=33}}</ref> |- |1888 Terremot ta’ Mérida | - | - |{{Bandiera|Mérida}} [[Mérida (Venezuela)|Mérida]], [[Mérida State|Mérida]] |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] |17 ta’ Novembru, 1888 |Terremot qawwi heżżeż [[Mérida (Venezuela)|Mérida]] fis-13:00 HLV, li kkawża ħsara strutturali lill-[[Universidad de Los Andes (Venezuela)|Universidad de los Andes]].<ref>Vila, Marco Aurelio. 1967. Aspectos geográficos estado Mérida. Corporación Venezolana de Fomento. Caracas. pp. 34.</ref> |- |[[Terremot ta' Mérida tal-1894|Terremot il-Kbir tal-Andi tal-1894]] |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">7.5</span><span style="display:none">5</span><span style="display:none">7.5</span> |300–350 |{{Bandiera|Mérida}} {{Koord|8.7|N|71.7|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira Stat|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo State|Trujillo]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Zulia State|Zulia]] |28 ta' April, 1894 |Dan it-terremot ħawwad l-[[Andes Venezwelani]] fis-22:15 HLV, qered bliet sħaħ, ikkawża valangi massivi, biddel il-korpi u l-korsijiet tal-ilma, u kkawża qtugħ tad-dawl; ħalla aktar minn 20,000 ruħ affettwati, u sar wieħed mill-agħar terremoti fl-istorja tar-[[reġjun tal-Andes]]. F'sezzjonijiet tal-linja ferrovjarja [[Santa Bárbara del Zulia|Santa Bárbara]]–[[El Vigía]], il-linji tgħawġu f'forma ta' "S"; Barra minn hekk, dehru xquq fil-[[bokka (xmara)|bokka]] tax-[[Xmara Mocotíes]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2544|titlu=129 sena mit-Terremot tal-Andi|data=28 ta' April, 2023}}}ref> |- |Terremot ta' Carache tal-1894 | - | - |[[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Muniċipalità ta' Carache|Carache]], [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] |[[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] |4 ta' Novembru, 1894 |Fis-12:45 HLV, [[terremot]] qawwi nħass fl-[[Stat ta' Trujillo]], u kkawża ħsara materjali fil-[[Muniċipalità ta' Carache]], fejn il-knisja u l-bini muniċipali ġew meqruda.<ref name=":21" /> |- |[[Terremot ta' San Narciso tal-1900]] |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">7.6–8.0</span><span style="display:none">7.7</span> |21–56 |[[File:Flag_of_Miranda_state.svg|22x22px]] {{Coord|10.8|N|66.25|W}} |[[File:Flag of Amazonas Indigenous State.svg|22x22px]] [[Stat tal-Amazonas (Venezwela)|Amazonas]] [[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Anzoátegui|Anzoátegui]] [[File:Bandiera ta' AraguaState.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragwa|Aragwa]] [[Archivo:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[Archivo:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[Archivo:Dipendenzi Federali tal-Venezwela's Flag.svg|22x22px]] [[Dipendenzi Federali tal-Venezwela|Dipendenzi Federali]] [[Archivo:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Archivo:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[Archivo:Bandiera ta' La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[Archivo:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[Archivo:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[Archivo:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[Archivo:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira State|Táchira]] |29 ta’ Ottubru 1900 |It-[[terremot]] laqat il-pajjiż fl-4:42 HLV, li affettwa primarjament [[Barlovento Plain|Barlovento]] u l-ibliet ta' [[Macuto (Venezuela)|Macuto]], [[Caracas]], [[Guarenas]], u [[Guatire]]; rogħda nħasset saħansitra kemmxejn fir-[[Reġjun tal-Andes|Reġjun Andin]].<ref name=":22">{{Cite web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/reportaje3.php|title=El Sismo de San Narciso}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/262825217_A_Prueba_de_Temblores_Reflexiones_sobre_Construccion_y_Sismorresistencia_en_la_Venezuela_de_1900_Caso_del_Sismo_de_San_Narciso_del_Sismo_de_San_Narciso_del_Sismo_de_San_Narciso_del_title:29_1Equater00_octubre_29_1Equater Riflessjonijiet dwar il-Kostruzzjoni u r-Reżistenza Siżmika fl-1900s il-Venezwela—Il-Każ tat-Terremot ta’ San Narciso tad-29 ta’ Ottubru, 1900|awtur=Dr. Alejandra Leal Guzmán, Jose Antonio Rodriguez, u Franck A. Audemard|year=2014}}</ref><ref name=":23">Vila, Marco Aurelio. 1967. Aspetti Ġeografiċi ta 'l-Istat ta' Mérida. Corporación Venezolana de Fomento. Caracas. pp. 35.</ref> Fuq il-Kosta Ċentrali ta' Vargas—speċifikament f'Camurí—infetaħ xquq ta' 300 metru, filwaqt li f'Naiguatá, il-knisja ġġarraf kompletament u ġew irrappurtati bosta valangi ta' art, li affettwaw il-linji tal-ferrovija Caracas-La Guaira.<ref name=":22" /> It-terremot ikkawża valangi ta' art, likwefazzjoni tal-ħamrija, u tsunami li laħaq għoli ta' 5 metri, u affettwa l-kosti tal-Arċipelagu ta' Los Roques u l-istati ta' Anzoátegui, La Guaira, u Miranda.<ref name=":22" /><ref name=":24">{{Ikkwota l-web|url=https://www.annalsofgeophysics.eu/index.php/annals/article/view/7437|title=AFFIDABBILTÀ TA' RAKONTI MILL-EWWEL ID DWAR L-ISTUDJU TA' TSUNAMI STORIĊI FIL-GRIGAL TAL-VENEZWELA (IL-BAĦAR TAL-KARIBEW TAX-XLOKK)|awtur=Franck Albert Audemard M.; Alejandra F. Leal Guzmán|sena=2017}}}ref> Dan l-avveniment sismiku huwa kkunsidrat bħala l-aħħar terremot storiku u l-ewwel wieħed strumentali fl-istorja tal-pajjiż. Dan it-terremot aġixxa bħala katalist għall-espansjoni tar-riċerka siżmoloġika fil-Venezwela. |- ! colspan="7" | |} == Terremoti li seħħew fis-seklu 20 (1901–2000) == {{Sticky header}} {| class="wikitable sortable sticky-header" |+ !Isem tal-avveniment !Magnitud !Fatalitajiet ![[Epicenter]] !Stati affettwati !Data !Noti |- |1919 Terremot ta’ Táchira |5.3–6.3<ref name=":16">{{Cite web|url=https://docplayer.es/22742837-El-sismo-del-10-de-julio-de-1919.html|title=El sismo del 10 de julio de 1919}}</ref> |0 |[[File:Flag_of_Táchira.svg|22x22px]] {{Coord|7.62|N|72.25|W}} / {{Coord|7.4|N|72|W}} |[[File:Bandiera ta' Mérida State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] |10 ta' Lulju, 1919 |Dan it-terremot ħawwad diversi lokalitajiet fl-Andi Venezwelani għall-ħabta tat-20:00 HLV, u kkawża allarm fost il-popolazzjoni. Hemm żewġ [[Ipoteżi (metodu xjentifiku)|ipoteżijiet]] rigward id-dejta għal dan it-[[Terremot|terremot]]. L-ewwel waħda tgħid li l-[[epiċentru]] kien fil-belt ta' [[Santa Ana del Táchira]] b'kobor ta' 5.3, filwaqt li t-tieni waħda tgħid li l-[[epiċentru]] kien qrib il-belt ta' El Jordán b'kobor ta' 6.3.<ref name=":16" /> |- |Terremot ta' La Guajira tal-1921 |6.4 | - |[[File:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|11.829|N|71.459|W}} |[[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[File:Flag of Portuguesa.svg|22x22px]] [[Portuguesa State|Portuguesa]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Zulia State|Zulia]] |13 ta' Novembru, 1921 |Fl-4:40 HLV, ġie rreġistrat [[terremot]] bl-epiċentru tiegħu fuq il-[[Peniżola ta' La Guajira]]; inħass fil-bliet ta' [[Maracaibo]], [[Carora]], u [[Guanare]] mingħajr ma kkawża ħsara.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem912363/executive|title=M 6.4 - 88 km Lvant ta' Uribia, Kolombja|websajt=United States Geological Survey}}</ref> |- |Terremot ta' Paria tal-1923 |6.3 | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.384|N|62.623|W}} |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |8 ta' Awwissu, 1923 |It-terremot seħħ fit-8:01 HLV. Avveniment bi ftit rekords storiċi. <ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem911491/executive|title=M 6.3 - 41 km Punent-Punent ta' Güiria, Venezwela|websajt=USGS}}}</ref> |- |[[It-terremot ta' Cumaná tal-1929]] |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">7.0</span> |50–1,600 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.5|N|64.5|W}} |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |17 ta' Jannar, 1929 |It-terremot ħawwad lil [[Sucre State]] fis-7:32 HLV, b'[[Cumaná]] tkun l-aktar belt milquta. It-terremot ikkawża tsunami bejn erba' u ħames metri għoli li affettwa l-irħula u l-ibliet tul il-Golf ta' Cariaco.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2513|title=94 sena mit-terremot ta' Cumaná|date=17 ta' Jannar, 2023}}}ref> |- |Terremot tal-Andi tal-1932 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.5–6.8</span><ref name=":25">{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://bdigital.ula.ve/storage/pdf/geog/v44n2/art4.pdf|title=Evalwazzjoni mill-ġdid ta' żewġ terremoti storiċi fil-viċinanza ta' La Grita u Zea|author=Adolfo Escobar u Martín Rengifo|sena=2001}}</ref> |4 |[[Fajl:Flag_of_Táchira.svg|22x22px]] {{Koord|8.3|N|72.0|W}} |[[Fajl:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Cojedes|Cojedes]] [[Fajl:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Belt Kapitali Distrett]] [[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera ta' Guárico.png|22x22px]] [[Stat ta' Guárico [[Fajl:Bandiera ta' Lara State.svg|22x22px]] Lara [[Fajl:Bandiera ta' Mérida State.svg|22x22px]] Mérida [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] Portuguesa [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] Táchira [[Fajl:Bandiera ta' Trujillo State.svg|22x22px]] Trujillo [[Fajl:Bandiera ta' Yaracuy State.svg|22x22px]] Yaracuy [[Fajl:Bandiera ta' Zulia State.svg|22x22px]] Zulia |14 ta' Marzu, 1932 |Wara nofsinhar, bejn madwar il-15:40 u s-18:00 HLV, inħass terremot qawwi fir-reġjuni Andean, Central-Western, Zulia, Llanos, Central, u Capital, u kkawża ħsarat kbar fl-istati ta' Mérida u Táchira, b'La Grita tkun l-aktar belt milquta.<ref name=":25" /> It-theżżiża kkawżat 3 imwiet f'Seboruco u 1 f'San Pedro, skont telegrammi mill-Arkivju Storiku ta' Miraflores<ref>{{Cite web|url=https://www.redalyc.org/pdf/200/20038678005.pdf|title=Dokumenti għall-istudju tas-sismiċità Venezwelana tas-seklu 20 fl-Arkivju Storiku ta' Miraflores, sezzjoni tat-Telegrammi.|year=2015}}}ref>. Ġew irrappurtati wkoll valangi tal-art fil-muntanji. |- |Terremot ta' Zea tal-1933 |5.8–6.0 |0 |{{Bandiera|Mérida}} {{Koord|8.15|N|72.03|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Apure.svg|22x22px]] [[Stat ta' Apure|Apure]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |4 ta' Novembru, 1933 |Terremot reġa' ħawwad diversi stati fil-pajjiż fl-4:11 HLV, u primarjament affettwa l-belt ta' Zea. L-avveniment sismiku ġie rreġistrat minn sismografi fl-[[Osservatorju Navali ta' Cagigal|Osservatorju ta' Cagigal]]. F'0:00 HLV fl-istess jum, ġiet irreġistrata pre-theory, u aktar tard, fis-7:30 HLV fl-istess jum, kien hemm aftershock qawwi ieħor. |- |Terremot ta' Sucre tal-1935 |<span style="color: #FF0000">6.6</span> | - |[[Fajl:Flag of Sucre State (1965-2002).svg|22x22px]] {{Koord|10.612|N|62.687|W}} |[[Fajl:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[Fajl:Flag of Caracas.svg|22x22px]] [[Capital District (Venezwela)|Capital District]] [[File:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |10 ta’ April 1935 |Fis-17:32 HLV, ġie rreġistrat [[terremot]] qawwi; inħass fir-reġjun tal-grigal tal-pajjiż, [[Reġjun tal-Grigal (Venezwela)|reġjun tal-grigal]], kif ukoll fl-[[Istat ta' Guárico]] u l-[[kapitali ta' Caracas]], mingħajr ma kkawża ħsara.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem904192/|title=M 6.6 - 42 km Punent ta' Güiria, Venezwela|websajt=United States Geological Survey}}}</ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.sismicidad.ciens.ula.ve/cgi-win/be_alex.exe?Acceso=T021100000135/1475&Nombrebd=psh&Opc=NoEti;&CIzq=2&Destacar=1935;|title=1935-04-10, 5:30 pm.}}}</ref> Tkissir ta' bini ġie rreġistrat fi [[Trinidad (gżira)|Trinidad]]. |- | rowspan="3" |Terremoti ta' La Guajira tal-1943 |6.1 | rowspan="3" | - |[[File:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|12.775|N|71.216|W}} | rowspan="3" |[[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Zulia State|Zulia]] |21 ta' Diċembru, 1943 | rowspan="3" |Bejn il-21 ta' Diċembru, 1943, u l-5 ta' Jannar, 1944, ġew irreġistrati ħames [[terremoti]] qawwija b'[[epiċentru]] fit-tramuntana tal-[[Peniżola ta' La Guajira]] fil-[[Baħar Karibew]]; L-aktar waħda qawwija seħħet fil-21, it-22, u t-23 ta’ Diċembru. Dawn it-theżżiżiet ikkawżaw paniku fil-belt ta’ [[Maracaibo]] iżda ma rriżultaw fl-ebda ħsara materjali. <ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.sismicidad.ciens.ula.ve/cgi-win/be_alex.exe?Acceso=T021100002138/0&BdName=psh&CIzq=2&Opc=NoEti;|titlu=12-21-1943} ... web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem900133/|title=M 6.1 - 163 km fil-Majjistral ta' Punto Fijo, il-Venezwela|websajt=United States Geological Survey}}}</ref> |- |6.2 |[[Fajl:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|12.853|N|71.131|W}} |22 ta' Diċembru, 1943 |- |6.3 |[[Fajl:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|12.717|N|71.189|W}} |23 ta' Diċembru, 1943 |- |Terremot ta' Casanay ta' 1944 |5.0 |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] Casanay, [[Stat Sucre |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Stat Sucre|Sucre]] |5 ta' Frar, 1944 |Fil-11:30 HLV, ġie rreġistrat terremot qawwi li affettwa l-belt ta' [[Casanay]], u kkawża ħsara lis-servizzi lokali tal-ilma u tal-elettriku, kif ukoll lill-knisja u lil xi djar fil-belt. [[Likwefazzjoni tal-ħamrija]] ġiet osservata wkoll fiż-żona. Dan it-terremot kien segwit minn aktar minn 60 wara t-terremot matul il-ħamest ijiem ta' wara l-avveniment, inkluża waħda qawwija fl-14:10 HLV fis-6 ta' Frar.<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2656|titlu=80 sena mit-Terremot ta' Casanay|data=5 ta' Frar, 2024|websajt=Fondazzjoni Venezwelana għar-Riċerka Siżmoloġika|post=Caracas}}}</ref> |- |Terremot ta' Pedernales tal-1945 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.5</span><ref name=":7">{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2506|titlu=77 sena mit-Terremot ta' Pedernales|data=23 ta' Diċembru, 2022}}}</ref> |0 |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Delta Amacuro.svg|22x22px]] {{Koord|10.328|N|62.201|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Bolívar.svg|22x22px]] [[Stat ta' Bolívar|Bolívar]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Delta Amacuro.svg|22x22px]] [[Stat ta' Delta Amacuro|Delta Amacuro]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Monagas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Monagas|Monagas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Sucre.svg|22x22px]] [[Sucre Stat|Sucre]] |23 ta' Diċembru, 1945 |It-terremot Dan seħħ fit-3:40 HLV u dam bejn 30 sekonda u minuta. Dan ikkawża ħsara materjali lill-bliet kostali tul il-[[Golf ta' Paria]], u l-[[avveniment sismiku]] inħass f'[[Tumeremo]], [[Trinidad]], il-[[Golf ta' Cariaco]], u [[Caracas]].<ref name=":7" /> |- |[[Terremot ta' El Tocuyo tal-1950|Terremot ta' El Tocuyo tal-1950]] |6.3 |8–15 |[[File:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] {{Coord|9.41|N|69.92|W}} |[[File:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Apure State|Apure]] [[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Aragua State|Aragua]] [[File:Bandiera ta' Carabobo Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl: 5.000 Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Arkivju:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat Portuguesa|Portuguesa]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |3 ta' Awwissu, 1950 |It-[[terremot]] seħħ fis-17:45 HLV, u kkawża xquq fl-art, alterazzjonijiet fil-korsijiet tal-ilma, u [[valangi]]. Kien l-agħar terremot fl-istorja ta' El Tocuyo, hekk kif 80% tad-djar tal-belt dak iż-żmien inqerdu. It-theżżiża nħasset f'partijiet mir-reġjuni ta' Los Llanos, Los Llanos, u Andes.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2580|titlu=73 sena mit-Terremot ta' El Tocuyo|data=3 ta' Awwissu, 2023|post=Caracas}}}ref> |- |It-terremot ta' Aricagua tal-1956 |5.5 | - |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] {{Koord|8.25|N|71.1|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |11 ta' Novembru, 1956 |Fis-7:23 HLV, [[terremot]] ikkawża [[valanġijiet]] u ħsara lill-proprjetà fil-belt ta' [[Muniċipalità ta' Aricagua|Aricagua]] u l-inħawi ta' madwarha. It-theżżiża nħasset ukoll fi bliet bħal Mérida, Tovar, El Vigía, Valera, San Cristóbal, u Maracaibo.<ref name=":26">{{Ikkwota l-web|url=http://www.saber.ula.ve/bitstream/handle/123456789/24586/articulo44-1-3.pdf?sequence=2&isAllowed=y|title=Los sismos de Aricagua de 1956 y 1959|author=Martín Rengifo and Adolfo Escobar}}}ref> Fit-23 ta' Novembru ta' dik l-istess sena, diversi theżżiżiet qawwija nħassu fiż-żona.<ref name=":26" /> |- |Terremot ta' Santander tal-1957 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.6</span> |0 |[[File:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|6.868|N|72.095|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Apure.svg|22x22px]] [[Stat ta' Apure|Apure]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |21 ta' April, 1957 |Fis-17:12 HLV, inħass terremot qawwi bl-epiċentru tiegħu fil-Kolombja f'xi nħawi qrib il-fruntiera bejn il-[[Kolombja u l-Venezwela]], u kkawża ħsara f'[[San José de Bolívar]] u [[La Grita (Venezwela)|La Grita]].<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://twitter.com/sgcol/status/1385319410571825158?lang=es|title=https://twitter.com/sgcol/status/1385319410571825158?lang=es|access-date=2023-08-18|website=Twitter|language=es}}}</ref> |- |Terremot ta' Sucre tal-1957 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.4–6.7</span> | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.824|N|62.706|W}} |[[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta Stat|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |4 ta' Ottubru, 1957 |It-terremot affettwa r-Reġjun tal-Grigal tal-Venezwela fl-1:26 HLV; ikkawża valangi tal-art fil-muntanji tal-Peniżola ta' Paria u impatta serjament l-ibliet fuq il-Peniżola ta' Paria u Carúpano. It-terremot inħass xi ftit fil-belt ta' Caracas.<ref name=":29">Vila, Marco Aurelio. 1967. Aspectos geográficos del Distrito Federal Corporación Venezolana de Fomento. Caracas. pp. 34.</ref><ref name=":2" /> It-[[terremot]] ġie rreġistrat b'kobor ta' 6.4 mill-[[United States Geological Survey|USGS]]<ref name=":28">{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us10003vgf/executive|title=USGS - M 5.3 - 19 km Punent-Punent ta' Ejido, il-Venezwela}}</ref> u b'6.7 minn Russo fl-1992.<ref name=":27">Betancourt Ruiz, Armando. (1972). Terremotos y Temblores. Monte Ávila Caracas - il-Venezwela.</ref> L-għada, fit-20:54 HLV, [[wara terremot]] ta' kobor ta' 6.0 reġgħet ħasdet iż-żona.<ref>{{Ċitazzjoni tal-webeb|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem887328/executive|title=M 6.0 - 57 km fil-majjistral ta' Güiria, il-Venezwela}}}ref> |- |Terremot tal-Milied ta' Sucre tal-1957 |6.1 | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.336|N|62.540|W}} |[[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |25 ta' Diċembru, 1957 |It-terremot seħħ fis-12:26 HLV, b'kobor ta' VI fuq l-iskala Mercalli.<ref>{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgemsup887727/executive|title=M 6.1 - 37 km lejn il-lbiċ ta' Güiria, il-Venezwela}}}ref> |- |Terremot ta' Aricagua tal-1959 |4.3–5.8 |1 |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Muniċipalità ta' Aricagua|Aricagua]], [[Stat ta' Mérida]] |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] |30 ta' Ġunju, 1959 |Fis-18:13 HLV, terremot ikkawża ħsara lill-proprjetà fil-belt ta' Aricagua u l-inħawi tagħha, li rriżulta f'mewta waħda.<ref name=":26" /><ref>{{Ikkwota l-ktieb|last=Vila|first=Marco Aurelio|title=Ġeografiku aspetti tal-Istat Mérida|url=https://books.google.co.ve/books?id=r-ZlAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=1956|data tal-aċċess=13 ta' Awwissu, 2023|sena=1967|pubblikatur=Corporación Venezolana de Fomento|lokazzjoni=Caracas|paġni=36}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2344|titlu=62 sena mit-terremot ta' Aricagua|data=30 ta' Ġunju, 2021|lokazzjoni=Caracas}}</ref> Jumejn qabel it-terremot, fil-11:00 HLV, diversi [[theżżiżiet]] inħassu fiż-żona.<ref name=":26" /> |- |Terremot ta' Churuguara tal-1966 |5.2 |0 |[[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] {{Coord|10.829|N|69.482|W}} |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] |9 ta' Settembru, 1966 |Fl-14:40 HLV, terremot qawwi laqat il-belt ta' [[Churuguara]] u l-inħawi tagħha, u ħalla aktar minn 100 persuna midruba u 500 familja bla dar. It-[[terremot]] ġie rrappurtat mill-[[USGS]] b'kobor ta' 5.2 u fond ta' 14.9 km.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem843268/executive|title=M 5.2 - 67 km SSE ta' Coro, il-Venezwela}}}</ref> |- |Terremot ta' Santander tal-1967 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.8</span> |16 |[[File:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|6.747|N|73.032|W}} |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |29 ta' Lulju, 1967 |It-[[terremot]] ħawwad diversi [[Dipartimenti tal-Kolombja|dipartimenti]] Kolombjani u [[Stati tal-Venezwela|stati]] Venezwelani fis-6:24 HLV<ref>{{Ċitazzjoni web|url=https://twitter.com/sgcol/status/1155884473461944320?lang=es|title=https://twitter.com/sgcol/status/1155884473461944320?lang=es|access-date=2023-08-16|website=Twitter|language=es}}}</ref>, u kkawża ħsara f'[[San Cristóbal (Venezwela)|San Cristóbal]], fejn mietu żewġ persuni.{{Ċitazzjoni meħtieġa}} |- |[[Terremot ta' Caracas tal-1967]] |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.7</span> |274 |[[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] {{Koord|10.559|N|67.330|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' La Guaira.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] |29 ta' Lulju, 1967 |Fis-20:05 HLV, ir-[[Reġjun Kapitali (Venezwela)|kapitali]] u [[Reġjun Ċentrali Ir-reġjuni (tal-Venezwela)|ċentrali]] tal-[[Venezwela]] ġew imħarrek minn terremot qawwi li dam 35 sekonda, li affettwa serjament lil [[Caracas]] (speċjalment iż-żoni ta' [[Los Palos Grandes]] u [[Altamira (Caracas)|Altamira]]) u l-[[Kosta Ċentrali ta' Vargas|Kosta Ċentrali]], u kkawża aktar minn 2,000 korriment.<ref>{{Iċċita l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2579|title=56 sena mit-terremot ta' Caracas}}</ref> Dan huwa l-aktar terremot magħruf fl-istorja tal-pajjiż għaliex kien l-ewwel [[avveniment sismiku]] ewlieni fil-[[Venezwela]] moderna, l-[[avveniment sismiku]] ...ikkawża l-kollass ta' sitt bini fil-bliet ta' Caracas u Caraballeda, minbarra li kkawża ħsara lill-proprjetà li taqbeż il-100 miljun dollaru... ...tal-era.<ref>{{Web citation|url=https://www.eluniversal.com/venezuela/133471/un-triste-recuerdo-se-cumplen-55-anos-del-terremoto-en-caracas|title=https://www.eluniversal.com/venezuela/133471/un-triste-recuerdo-se-cumplen-55-anos-del-terremoto-en-caracas|title=https://www.eluniversal.com/venezuela/133471/un-triste-recuerdo-se-cumplen-ju-caracas| 29, 2022|websajt=El Universal (Venezwela)|lokazzjoni=Caracas}}</ref> |- |1968 Terremot ta’ Paria |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.5</span> |3 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Koord|10.697|N|62.748|W}} |[[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |20 ta' Settembru, 1968 |It-[[terremot]] ħawwad il-parti tal-lvant tal-pajjiż fis-2:00 HLV, u kkawża ħsara fl-[[Sucre State]] u nħass b'mod qawwi fl-ibliet madwar [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]], [[Stat ta' Monagas|Monagas]], u [[Stat ta' Bolívar|Bolívar]].{{Ċitazzjoni meħtieġa}} |- |It-terremot ta' Casanay tal-1974 |6.1 |2 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.563|N|63.382|W}} |[[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Monagas|Monagas]] [[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |12 ta' Ġunju, 1974 |It-[[terremot]] laqat fis-12:26 HLV, u kkawża ħsara lill-proprjetà f'[[Casanay]], [[Carúpano]], u [[Cariaco]], li rriżulta f'2 imwiet u 10 korrimenti.<ref name=":2" /><ref name=":15">{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp00006qz/executive|title=USGS - M 6.1 - 18 km SW ta' Carúpano, Venezwela}}}ref> It-[[terremot]] ikkawża [[aftershock]] ta' kobor 5.3 fid-29 ta' Ottubru tal-istess sena, u kkawża ħsarat żgħar lill-proprjetà. |- |Terremot ta' Guanare tal-1975 |5.6 |0 |[[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] {{Koord|9.037|N|69.948|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] |5 ta' Marzu, 1975 |It-terremot ħawwad il-parti tal-punent tal-pajjiż fid-9:48 HLV, u kkawża ħsara lill-proprjetà f'diversi bliet. It-terremot inħass fil-bini fil-lvant ta' [[Caracas]]. |- |Terremot ta' Quíbor tal-1975 |6.1 | 4 |[[Fajl:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] {{Koord|10.040|N|69.755|W}} |[[Fajl:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[Fajl:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[Fajl:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Cojedes State|Cojedes]] [[Fajl:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[Fajl:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[Fajl:Flag of Mérida Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera ta' Trujillo Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera ta' Yaracuy Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[Fajl:Bandiera ta' Zulia Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |5 ta' April, 1975 |Fis-17:34 HLV, terremot qawwi ħawwad diversi stati fil-parti tal-punent tal-pajjiż, u kkawża l-kollass ta' djar, qtugħ tad-dawl, valangi ta' art, u diversi forom ta' ħsara lill-proprjetà fi bliet fi ħdan [[Stat ta' Lara]], li rriżulta f'mill-inqas 4 imwiet, 20 korriment, u 660 persuna spiċċaw bla dar.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0000ag4/executive|title=M 6.1 - 19 km fil-majjistral ta' Quíbor, il-Venezwela}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.sismicidad.ciens.ula.ve/cgi-win/be_alex.exe?Acceso=T021100001048/0&Nombrebd=psh&CIzq=2&Opc=NoEti;|title=Sismoloġija Storika tal-Venezwela 05-04-1975|data tal-aċċess=2026-04-18}}}}ref> |- |Terremot tal-Andi tal-1979 |5.6 |0 |[[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] {{Koord|8.355|N|70.985|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |5 ta' Mejju, 1979 |Fis-16:04 HLV, terremot qawwi ħawwad parti kbira mill-[[Venezwela]] Andes]], u kkawża ħsara materjali żgħira fi bliet fi ħdan [[Stat ta' Mérida]]. |- |It-terremot ta' Falcón tal-1980 |4.6 |0 |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] {{Coord|10.860|N|69.513|W}} |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] |17 ta' Novembru, 1980 |Fis-12:50 HLV, terremot moderat theżżiża ħasdet bliet fin-nofsinhar ta' [[Stat ta' Falcón]] u fit-tramuntana ta' [[Stat ta' Lara]], u kkawżat ħsara lill-proprjetà f'[[Mapararí]], [[Churuguara]], u [[El Tural]].{{Ċitazzjoni meħtieġa}} |- |Terremot ta' Cúcuta-Ureña tal-1980 |5.0 |0 |{{Bandiera|Kolombja}} {{Koord|8.045|N|72.441|W}} |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |26 ta' Novembru, 1980 |Fi 13:35 HLV, terremot ta' kobor 5 bl-epiċentru tiegħu f'[[Cúcuta]], [[Kolombja]], ikkawża ħsara lill-proprjetà f'[[Ureña (Táchira)|Ureña]] u bliet oħra fl-[[Istat ta' Táchira]] ħdejn il-fruntiera bejn il-[[Kolombja u l-Venezwela]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0001b1h/executive|title=M 5.0 - 18 km NGR ta' Cúcuta, Kolombja}}}</ref> |- |1980–1981 Qawwa sismika ta' Aragua |4.2 (xokk ewlieni) |0 |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] {{Coord|10.529|n|67.639|w}} |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] |2 ta' Diċembru, 1980 (terremot ewlieni) |It-[[massa sismika]] fl-[[Stat ta' Aragua]] bdiet fil-25 ta' Novembru, 1980, fil-15:07 HLV u ntemmet fis-27 ta' Frar, 1981, b'total ta' 207 [[terremoti]] irreġistrati; It-theżżiża li seħħet fit-3:45 HLV fit-2 ta' Diċembru 1980, kienet l-avveniment ewlieni u l-aktar qawwi.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0001b4h/executive|title=M 4.2 - 24 km N ta' El Limón, Venezwela}}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=http://saber.ucv.ve/ojs/index.php/rev_geos/article/view/7036|title=Relazzjoni bejn il-frekwenza u l-kobor sismiku tas-swarm sismiku ta' Cuyagua, Stat ta' Aragua, Nov. 1980–Frar 1981|awtur=Henry Salas|sena=1989|post=Caracas}}</ref> |- |Terremot tal-Kolombja u l-Venezwela tal-1981 |5.9 |60–74 |{{Bandiera|Kolombja}} {{Koord|8.117|N|72.527|W}} |[[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] |18 ta' Ottubru, 1981 |It-terremot ħawwad [[Stat ta' Táchira]] fis-00:31 HLV, u wassal għal [[valanga]] li kkawżat aktar minn 60 fatalità f'[[El Palmar de la Copé]], [[Muniċipalità ta' Torbes (Táchira)|Muniċipalità ta' Torbes]], [[Stat ta' Táchira]].<ref name=":30">{{Ċitazzjoni web|url=https://twitter.com/YV2GFI/status/1052810197645721600|titlu=https://twitter.com/YV2GFI/status/1052810197645721600|data tal-aċċess=2023-08-02|websajt=Twitter|lingwa=es}}}}ref><ref name=":10">{{Ikkwota l-web|url=https://twitter.com/sgcol/status/1449838458327998478?lang=es|titlu=https://twitter.com/sgcol/status/1449838458327998478?lang=es|data tal-aċċess=2023-08-02|websajt=Twitter|lingwa=es}}}}ref> |- |Terremot ta' Paria ta' 1983 |6.1 |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.419|N|62.764|W}} |[[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |11 ta' April, 1983 |Fl-04:18 HLV, terremot qawwi ħawwad il-parti tal-lvant tal-pajjiż, u affettwa primarjament l-ibliet fl-[[Sucre State]]. Kellu intensità ta' VI fuq l-[[skala tal-intensità ta' Mercalli|skala ta' Mercalli]].<ref>{{Iċċita l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0001ubj/executive|title=M 6.1 - 53 km Punent-Punent ta' Güiria, il-Venezwela}}} |- |Terremot ta' Yaguaraparo–El Pilar tal-1986 |6.3 |3 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.597|N|62.928|W}} |[[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar Stat|Bolívar]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |11 ta’ Ġunju 1986 |Fit-09:48 HLV, [[terremot]] heżżeż ir-reġjuni tal-[[Reġjun tal-Grigal (Venezuela)|grigal]] u [[Reġjun tal-Guayana|Guayana]] tal-pajjiż, li kkawża ħsarat lill-proprjetà fl-[[Stat Sucre]] bliet bħal [[El Pilar (Sucre),|El Pilar]],| [[Yaguaraparo]], u [[Casanay]], li rriżultaw f'45 korriment.<ref name=":2" /> It-[[terremot]] kellu intensità ta' VII fuq l-[[skala tal-intensità ta' Mercalli|skala Mercalli]].<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0002uz0/executive|title=M 6.3 - 36 km ESE ta' Carúpano, Venezwela}}}</ref> |- |Terremot ta' Falcón tal-1986 |5.5 |0 |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] {{Coord|10.770|N|69.428|W}} |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[File:Flag of Lara Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[File:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] |18 ta' Lulju, 1986 |Terremot qawwi ħawwad ...ir-Reġjun Ċentrali-Punent tal-pajjiż]] fis-13:22 HLV, u kkawża ħsara lill-proprjetà. It-terremot kellu intensità ta' VII fuq l-[[skala tal-intensità ta' Mercalli]].<ref>{{Iċċita l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0002w52/executive|title=M 5.5 - 75 km SSE ta' Coro, il-Venezwela}}}ref> |- |Terremot ta' Trinidad u Tobago tal-1988 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.7</span> | - |[[File:Flag of Trinidad and Tobago.svg|22x22px]] {{Coord|10.402|N|60.587|W}} |[[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |10 ta' Marzu, 1988 |Fis-02:17 HLV, [[terremot]] bl-epiċentru tiegħu fil-lvant ta' [[Trinidad (gżira)|Gżira Trinidad]] inħass fil-lvant tal-Venezwela mingħajr ma kkawża ħsarat kbar.<ref>{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0003dsq/executive|title=M 6.7 - 62 km ESTE ta' Sangre Grande, Trinidad u Tobago}}</ref> It-[[terremot]] iġġenera aktar minn 45 [[aftershock]] li qabżu l-kobor 4. |- |Terremot qawwi f'Boca del Tocuyo fl-1989 |6.0 (terremot prinċipali) |0 |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] {{Coord|10.960|N|68.325|W}} |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Aragua State|Aragua]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[File:Flag of Cojedes Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Cojedes|Cojedes]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' La Guaira.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Portuguesa Stat|Portugiż]] [[File:Flag of Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] |30 ta' April, 1989 (xokk prinċipali) |Fis-26 ta' April, 1989, bdiet [[massa ta' terremoti]] bejn l-ibliet ta' [[Chichiriviche]] u [[Boca del Tocuyo]] fl-[[Stat ta' Falcón]]; damet sad-29 ta' Ġunju ta' dik l-istess sena, b'aktar minn 2,000 [[terremot]] irreġistrati. It-terremot prinċipali u l-aktar qawwi ġie rreġistrat fit-30 ta' April fl-04:23 HLV; Dan ikkawża likwefazzjoni tal-ħamrija tul parti mill-kosta tal-lvant tal-Istat ta' Falcón u ħsara materjali f'Boca del Tocuyo, Chichiriviche, Tocuyo de la Costa, Tucacas, u Valencia.<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2543|titlu=34 sena mill-Maltempata Siżmika ta' Boca del Tocuyo|data=24 ta' April, 2023|post=Caracas}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0003upc/executive|titlu=M 6.0 - 6 km Punent Majjistral ta' Chichiriviche, Venezwela}}}}ref> |- |Terremot ta' Lara tal-1991 |5.6 |0 |[[File:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] {{Koord|10.045|N|69.948|W}} |[[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |17 ta' Awwissu, 1991 |It-terremot ħawwad il-parti tal-punent tal-pajjiż fis-02:18 HLV, u kkawża ħsara materjali fl-ibliet u l-irħula qrib l-epiċentru. Theżżiża b'kobor ta' 4.8 kienet ġiet irreġistrata 10 ijiem qabel. It-terremot kellu intensità ta' VII fuq l-iskala Mercalli.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0004vft/executive|title=M 5.6 - 20 km SE ta' Carora, Venezwela}}} |- |Terremot tal-Pjanuri tal-Lvant tal-Kolombja tal-1993 |6.1 |0 |[[File:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|6.470|N|71.210|W}} |[[File:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Apure State|Apure]] [[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida Stat|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] |22 ta' Lulju, 1993 |Fis-00:57 HLV, terremot ikkawża ħsara u korrimenti fil-pjanuri tal-lvant tal-Kolombja; Inħass ukoll f'diversi stati tal-Venezwela.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www2.sgc.gov.co/Publicaciones/Boletines%20Sismicidad/BOLETIN_TRIMESTRAL_JUNIO_AGOSTO_1993.pdf|titlu=BULLETTIN TAT-TERREMOT KWARTALI TAL-KOLOMBJA ĠUNJU - AWWISSU 1993|data=Novembru 1993|post=Bogotá}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0005x54/executive|titlu= o=M 6.1 - 24 km NNW ta' Puerto Rondón, Kolombja}}}ref> |- |Terremot ta' El Piñal tal-1994 |6.0 |0 |[[File:Flag_of_Táchira.svg|22x22px]] {{Coord|7.414|N|72.033|W}} |[[File:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Apure|Apure]] [[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Trujillo Stat|Trujillo]] [[File:Flag of Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |31 ta' Mejju, 1994 |Fis-13:42 Terremot qawwi ħawwad ħafna mill-pajjiż, u kkawża ħsara lill-proprjetà fl-Istat ta' Táchira—inkluża l-belt ta' San Cristóbal, fejn ġew irrappurtati korrimenti u ħsara serja lil tmien bini. Wara t-terremot ġew irreġistrati mill-inqas 23 theżżiża ta' wara. It-terremot inħass fi bliet oħra madwar il-pajjiż, bħal Barquisimeto, Maracay, Valencia, Caracas, u Maracaibo.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0006dey/executive|title=M 6.0 - 44 km SSE ta' San Cristóbal, Venezwela}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2240|title=26 sena mit-Terremot ta' El Piñal|data=31 ta' Mejju, 2020|post=Caracas}}}ref> |- |Xagħar sismiku ta' Los Arangues–Sicarigua tal-1995 |5.7 (xokk ewlieni) |0 |[[File:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] {{Koord|9.944|N|70.106|W}} |[[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[Fajl:Bandiera ta' Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |29 ta' Diċembru, 1995 (xokk ewlieni) |Fid-09:01, theżżiża qawwija ta' forza A ħasdet ħafna mill-parti tal-punent tal-pajjiż, u kkawżat ħsara lill-proprjetà f'Los Arangues, Sicarigua, u Carora. It-terremot qanqal mewġa sismika fiż-żona li damet sa Jannar 1996, b'aktar minn 350 avveniment sismiku rreġistrat.<ref>{{Iċċita l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp00079u5/executive|title=M 5.7 - 25 km Nofsinhar ta' Carora, Venezwela} ... - |[[File:Flag of Trinidad and Tobago.svg|22x22px]] {{Coord|11.112|N|60.892|W}} |[[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |22 ta' April, 1997 |Fil-05:31 HLV, terremot qawwi bl-[[epiċentru]] tiegħu ħdejn [[Tobago|Gżira ta' Tobago]] inħass b'intensità moderata sa ħafifa f'xi stati fil-parti tal-lvant tal-pajjiż, mingħajr ma kkawża ħsara materjali fi ħdan [[Venezwela]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000810j/executive|title=M 6.7 - 18 km Punent-Punent ta' Scarborough, Trinidad u Tobago}}}ref> Wara t-[[terremot]], ġew irrappurtati diversi [[Aftershocks (sismoloġija)|aftershocks]] li jvarjaw bejn il-kobor 3 u l-5. |- |[[Terremot ta' Cariaco tal-1997]] |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.9</span> |73 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.54|N|63.51|W}} |[[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Caracas.svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|NuevaEsparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |9 ta' Lulju, 1997 |Fil-15:24 HLV, seħħ terremot qawwi, li affettwa r-reġjuni [[Grigal (Venezwela)|Grigal]], [[Guayana Region|Guayana]], u [[Capital Region (Venezwela)|Capital]] tal-[[Venezwela]]. L-avveniment sismiku rriżulta f'531 korriment u ħalla kważi 7,000 persuna bla dar; ikkawża wkoll il-qerda jew il-ħsara lil diversi bini, djar, u skejjel f'diversi bliet madwar [[Sucre State]]—l-aktar notevoli [[Cariaco]] u [[Cumaná]], fejn mill-inqas ħames bini waqgħu f'kull belt. Il-ħsarat materjali ġew stmati għal madwar 53 miljun [[Bolívar (munita)|bolivars]] (bil-valur ta’ dak iż-żmien).<ref name=":0" /> It-terremot allegatament inħass fi bliet bħal [[Maturín]], [[Puerto La Cruz]], [[Puerto Ordaz]], u [[Caracas]]. It-tidwib tal-ħamrija ġie rrappurtat ukoll tul il-kosti tal-Golf ta' Cariaco.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/reportaje9.php|title=Terremot ta' Cariaco}}</ref> |- |Terremot ta' Falcón tan-Nofsinhar tal-1999 |5.8 |0 |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] {{Coord|10.696|N|70.418|W}} |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo Stat|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |30 ta' Marzu, 1999 |Fil-05:59 HLV, inħass terremot f'parti mir-reġjun tal-punent tal-pajjiż, u kkawża ħsara materjali fl-istati ta' Falcón u Lara.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp00095fu/executive|title=M 5.8 - 68 km NNW ta' Carora, Venezwela}}}ref> |- |Terremot ta' Urumaco tal-1999 |5.5 |0 |[[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] {{Koord|10.961|N|70.341|W}} |[[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Archivo:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |1 ta' Diċembru, 1999 |Fis-21:33 HLV, [[terremot]] ħawwad bil-qawwa lil [[Stat ta' Falcón]], u kkawża ħsara lill-proprjetà fi bliet qrib l-[[epiċentru]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0009jcs/executive|title=M 5.5 - 78 km fin-nofsinhar ta' Punta Cardón, il-Venezwela}}</ref> |- |2000 Güiria terremot |6.2 |0 |[[Archivo:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|11.124|N|62.559|W}} |[[Archivo:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[Archivo:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[Archivo:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Archivo:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[Archivo:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Monagas|Monagas]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Sucre.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |4 ta' Ottubru, 2000 |Fl-10:37 HLV, terremot qawwi fit-tramuntana tal-[[Peniżola ta' Paria]] ħawwad parti kbira tal-Lvant tal-Venezwela mingħajr ma kkawża ħsara lill-proprjetà jew vittmi. Minħabba l-fond tat-terremot, it-theżżiża nħasset fi bliet imbiegħda bħal Puerto Ordaz u fis-sulari ta’ fuq tal-bini f’Caracas.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000a18p/executive|title=M 6.2 - 66 km NNW ta’ Güiria, il-Venezwela}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.nacion.com/archivo/terremoto-de-59-grados-en-venezuela-sin-victimas/KYC7PNYDBVHKNLJOSWPKVDT3RE/story/|title=terremot ta’ kobor 5.9 fil-Venezwela mingħajr ebda vittma|data=4 ta’ Ottubru, 2000|pubblikatur=La Nación}}}}ref> |- ! colspan="7" | |} == Terremoti fis-seklu 21 (2001–preżent) == {{Intestatura li titwaħħal}} {| class="wikitable sortable sticky-header" |+ !Isem tal-avveniment !Kobor !Imwiet ![[Epiċentru]] !Stati affettwati !Data !Noti |- |Terremot ta' Socopó tal-2001 |5.6 |0 |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] {{Koord|8.170|N|70.961|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Apure.svg|22x22px]] [[Stat ta' Apure|Apure]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |21 ta' Diċembru, 2001 |Fl-14:51 HLV, terremot qawwi ħawwad diversi stati fil-punent tal-Venezwela, u kkawża valangi ta' art, ħsara lill-proprjetà, u anke l-kollass ta' xi djar fi bliet qrib l-epiċentru fl-istati ta' Barinas u Mérida. It-terremot inħass ukoll f'xi dipartimenti tal-Kolombja.<ref>{{Cite web|url=http s://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000av16/executive|title=M 5.6 - 33 km SE ta' Mucumpiz, Venezwela}}}ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0798-40652010000100001|title=It-terremot tal-21 ta' Diċembru 2001, fl-Andes ta' Mérida|awtur=Martín Rengifo, Jaime Laffaille, José Choy|sena=2010}}}} |- |Terremot ta' Trinidad tal-2006 |6.1 |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.876|N|61.756|W}} |[[File:Flag tal-Istat ta' Bolívar.svg|22x22px]] [[Stat ta' Bolívar|Bolívar]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Delta Amacuro|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Monagas|Monagas]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |29 ta' Settembru, 2006 |Fid-09:08 HLV, [[terremot]] ħawwad lil [[Trinidad u Tobago]], u kkawża [[qtugħ tad-dawl|qtugħ tad-dawl]], ħsara lill-proprjetà, u 3 korrimenti. It-terremot inħass ukoll fil-Lvant tal-Venezwela, u ma kkawża l-ebda ħsara materjali.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000eu2n/executive|title=M 6.1 - 30 km fil-majjistral ta' Petit Valley, Trinidad u Tobago}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.eluniverso.com/2006/09/29/0001/14/47AC2411A94E4D4BB665690AEE03B447.html/|title=Terremot qawwi ta' kobor 6.1 fit-tramuntana tal-Gżira ta' Trinidad|data=29 ta' Settembru, 2006|websajt=EL UNIVERSO}}}}ref> Dak l-istess jum, ġiet irreġistrata r-reċitazzjoni ta' 5.5 Mw (skala tal-kobor tal-mument). |- |Terremot ta' Cumaná tal-2008 |5.2 |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.514|N|64.171|W}} |[[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |11 ta' Awwissu, 2008 |Fis-02:49 HLV, [[terremot]] qawwi b'intensità ta' VI fuq l-[[skala tal-intensità ta' Mercalli]] ħawwad ir-[[Reġjun tal-Grigal (Venezwela)|Reġjun tal-Grigal]] tal-[[Venezwela]], u kkawża ħsara lill-proprjetà u [[qtugħ tad-dawl]] f'[[Cumaná]] u bliet oħra tul il-kosta tal-[[Golf ta' Cariaco]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2583|titlu=15-il sena mit-terremot ta' Cumaná|data=11 ta' Awwissu, 2023|post=Caracas}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000gedr/executive|titlu=M 5.2 - 6 km fit-Tramuntana ta' Cumaná, il-Venezwela}}}ref><ref>{{Ikkwota web|url=https://www.eluniverso.com/2008/08/11/0001/14/E1BED49F499344F480E906F09EF951BB.html/|title=Terremot ta' kobor 5.2 ...gradi li nħassu fil-Lvant tal-Venezwela}}}ref> |- |Terremot ta' Los Teques tal-2009 |5.5 |0 |[[File:Flag_of_Miranda_state.svg|22x22px]] {{Coord|10.200|N|67.010|W}} |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[File:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Stat ta' Guárico|Guárico]] [[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[File:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] |4 ta' Mejju, 2009 |Fl-04:40 HLV, terremot qawwi ħawwad ir-reġjuni tal-[[Reġjun Kapitali (Venezwela)|Kapitali]] u r-Reġjun Ċentrali (Venezwela)|Ċentrali]] tal-pajjiż, li dam bejn 15 u 20 sekonda u kkawża ħsarat żgħar lill-proprjetà fl-[[Stat ta' Aragua]] u l-[[Widien ta' Tuy]].<ref>{{Ċitazzjoni web|url=https://www.semana.com/temblores-hasta-54-grados-venezuela/102773-3/|title=Terremoti sa 5.4 gradi fil-Venezwela|data=Mejju 2009|websajt=Semana}}}ref><ref>{{Ikkwota web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000gwtx/executive|title=M 5.5 - 14 km Punent Majjistral ta' Cúa, Venezwela|websajt=USGS}}}ref> Sussegwentement, ġiet irreġistrata [[Aftershock (sismoloġija)|aftershock]] ta' 4.1 [[Mw]].<ref>{{Ikkwota web|url=https://www.nacion.com/el-mundo/sismo-de-54-grados-sacudio-a-venezuela/BVWCGXVM5VH25DOGU7DGU4QV4E/storja/|titlu=terremot ta' kobor 5.4 ħawwad il-Venezwela|data=5 ta' Mejju, 2009}}}</ref> |- |[[Terremot tal-Venezwela tal-2009|Terremot fit-Tramuntana tal-Venezwela tal-2009]] |6.4 |0 |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] {{Koord|10.709|N|67.927|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera ta' Guárico.png|22x22px]] [[Stat ta' Guárico|Guárico]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' La Guaira.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[File:[[File:Flag of Portuguesa.svg|22x22px]] [[Portuguesa State|Portuguesa]] [[File:Flag of Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Yaracuy State|Yaracuy]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Zulia State|Zulia]] |12 ta' Settembru, 2009 |Fil-15:36 HLV, [[terremot]] li dam 30 sekonda ħawwad parti kbira tat-tramuntana tal-[[Venezwela]], u kkawża 14-il ferita u ħsara lill-proprjetà fi bliet bħal [[Caracas]], [[Tucacas]], [[Chichiriviche]], [[Puerto Cabello]], u [[Morón (Venezwela)|Morón]]. It-terremot ikkawża għeluq temporanju tal-[[Caracas Metro]] u s-[[Ezequiel Zamora Central Railway System|Ezequiel Zamora Railway System]]. It-terremot ikkawża likwefazzjoni tal-ħamrija fil-belt ta’ Boca del Tocuyo u kien segwit minn 40 aftershocks.<ref>{{Cite web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2473|title=Tlettax-il sena mit-Terremot ta’ Morón|date=12 ta’ Settembru, 2022|location=Caracas}}</ref> Matul it-terremot, xita qawwija akkumpanjata minn irjieħ b’forza ta’ uragan, sajjetti, u silġ kienet qed isseħħ fil-belt ta’ Caracas; Dawn il-kundizzjonijiet, flimkien mat-terremot, ikkawżaw kaos fost il-popolazzjoni.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://elpais.com/internacional/2009/09/12/actualidad/1252706413_850215.html?event=go&event_log=go&prod=REGCRART&o=cerradoam|title=https://elpais.com/internacional/2009/09/12/actualidad/1252706413_850215.html?event=go&event_log=go&prod=REGCRART&o=cerradoam|date=12 ta' Settembru, 2009|websajt=EL PAÍS}}}</ref> |- |Terremot ta' Siquisique tal-2009 |5.6 |0 |[[File:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] {{Koord|10.434|N|69.715|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[Fajl:Bandiera ta' Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |27 ta' Novembru, 2009 |Fis-03:45 HLV, [[terremot]] ħawwad diversi stati fil-punent tal-[[Venezwela]], u kkawża ħsara materjali moderata f'xi bliet ħdejn l-[[epiċentru]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2492|titlu=13-il sena mit-terremot ta' Siquisique|data=27 ta' Novembru, 2022|post=Caracas}}</ref> |- |[[Terremot ta' Sucre tal-2010 (Venezwela)|Terremot ta' Sucre tal-2010]] |5.6 |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.454|N|63.475|W}} |[[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Nueva [[File:Flag of Nueva Esparta State.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |15 ta’ Jannar, 2010 |Fis-13:30 HLV, terremot qawwi heżżeż parti mill-grigal il-Venezwela, u kkawża ħsara lill-proprjetà u indarab mill-inqas 11-il persuna. |- |2013 Terremot Güiria |6.0 |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.905|N|62.315|W}} |[[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Caracas.svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[File:Bandiera ta' Miranda state.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Monagas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Monagas|Monagas]] [[Fajl:Bandiera ta' Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Stat ta' Nueva Esparta|Nueva Esparta]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Sucre.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |11 ta' Ottubru, 2013 |Fis-21:40 HLV, theżżiża qawwija ħasdet il-parti tal-lvant tal-pajjiż, u ma kkawżat l-ebda korriment jew ħsara materjali serja. It-terremot inħass sew fil-Peniżola ta' Paria, u kkawża qtugħ tad-dawl fil-belt ta' Güiria. It-terremot inħass f'xi nħawi u fis-sulari ta' fuq tal-bini fil-belt ta' Caracas.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.bbc.com/mundo/ultimas_noticias/2013/10/131011_ultnot_venezuela_sismo_no_danos_lav|titlu=Terremot qawwi 'l barra mill-kosta tal-Venezwela|data=12 ta' Ottubru, 2013|websajt=BBC}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=839|titlu=terremot ta' kobor 5.6 irreġistrat illum f'Güiria|data=11 ta' Ottubru, 2013|websajt=FUNVISIS}}}}ref><ref>{{Ikkwota web|url=https://www.notimerica.com/sociedad/noticia-venezuela-sismo-magnitud-56-registra-sucre-venezuela-victimas-20131012113749.html|title=Terremot ta' magni ...kobor 5.6 irreġistrat f'Sucre (il-Venezwela); l-ebda vittma|data=12 ta' Ottubru, 2013|websajt=Notimerica}}</ref> It-terremot wassal għal theddida ta' tsunami għall-kosta tat-tramuntana tal-Peniżola ta' Paria, iżda dan ġie eskluż ftit wara.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usb000kbhi/executive|titlu=M 6.0 - 36 km N ta' Güiria, Venezwela|websajt=USGS}}</ref> |- |[[Terremot tal-Kolombja tal-2015|Terremot ta' Los Santos tal-2015]] |<span style="color: #FF0000">6.8</span> |0 |[[File:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|6.747|N|73.032|W}} |[[File:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Apure Stat|Apure]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |10 ta' Marzu, 2015 |Fis-16:25 HLV, terremot qawwi bl-epiċentru tiegħu fil-[[Kolombja]] inħass b'mod qawwi f'ħafna mir-reġjun tal-punent tal-pajjiż, u kkawża ħsara lill-proprjetà fl-[[Stat ta' Táchira]].<ref>{{Ċitazzjoni web|url=https://twitter.com/ReporteYa/status/575421901172047872?s=20|title=https://twitter.com/Reporte Ya/status/575421901172047872?s=20|access-date=2023-08-24|website=Twitter|language=es}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.telesurtv.net/news/Registran-temblor-de-6.6-en-el-centro-de-Colombia-20150310-0044.html|title=Registran temblor de 6.6 en el centro de Colombia|year=2015|website=Telesur}>}</ref{C><ref web|url=https://www.bbc.com/mundo/ultimas_noticias/2015/03/150310_ultnot_colombia_temblor_santander_ng|title=Temblor de 6,6 de magnitud se registra en Colombia|date=10 ta' Marzu, 2015|website=BBC}}</ref> It-[[terremot|theżżiża]] inħass fir-[[Reġjun Ċentrali ...Reġjuni Ċentrali u Kapitali tal-Venezwela, skont rapporti minn diversi nies permezz tan-netwerk soċjali Twitter / X. |- | rowspan="2" |Teremoti ta' Mérida tal-2015 |5.3 (xokk ewlieni) |1 |{{Bandiera|Mérida}} {{Coord|8.467|N|71.396|W}} | rowspan="2" |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Flag of Caracas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] | rowspan="2" |7 ta' Novembru, 2015 – Frar 2016 | rowspan="2" |Fis-02:28 HLV fis-7 ta' Novembru, terremot qawwi ħawwad l-Andi Venezwelani, u kkawża 4 korrimenti, mewta waħda, ħsara lill-proprjetà, u valangi tal-art. It-theżżiża nħasset ħafif ukoll fir-reġjuni Ċentrali-Punent, Zulia, Ċentrali, u Kapitali, skont rapporti minn diversi nies permezz tan-netwerk soċjali Twitter / X.<ref name=":28" /><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.telesurtv.net/news/Temblor-de-magnitud-51-sacude-los-andes-venezolanos-20151107-0006.html|title=terremot ta’ magnitudini 5.1 fl-Andi Venezwelani jħalli wieħed mejjet u 4 midruba|year=2015|website=Telesur}}</ref> Dan it-terremot wassal għal sensiela sismika ta’ aktar minn 300 theżżiża b’magnitudnijiet akbar minn 2 bejn l-aħħar tal-2015 u l-bidu tal-2016. Bejn is-7 u l-20 ta’ Novembru, ġew irreġistrati 19-il theżżiża oħra li jvarjaw minn 4.0 sa 4.9 (Mw). Fit-22 ta' Novembru, fis-16:08 HLV, ġie rreġistrat terremot qawwi ieħor—din id-darba b'kobor ta' 5.1 (Mw)—li kkawża mewta waħda, korrimenti, valangi ta' art, u ħsara lill-proprjetà fl-Istat ta' Mérida.<ref name=":31">{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us100040dr/executive|title=USGS - M 5.1 - 16 km Punent ta' Ejido, il-Venezwela}}}</ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://elestimulo.com/venezuela/2015-11-22/reportan-cierre-de-vias-por-sismo-de-magnitud-5-1-en-el-vigia/|title=Mejta waħda wara terremot ta' kobor 5.1 f'El Vigía|date=22 d Novembru 2015|websajt=El Estímulo}}</ref> |- |5.1 |1 |{{Bandiera|Mérida}} {{Koord|8.522|N|71.387|W}} |- |Terremot ta' Caracas tal-2017 |4.5 |0 |[[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] {{Koord|10.70|N|66.56|W}} |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Belt Kapitali Distrett]] [[Fajl:Bandiera ta' Guárico.png|22x22px]] [[Stat ta' Guárico|Guárico]] [[Fajl:Bandiera ta' La Guaira State.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[Fajl:Bandiera ta' Miranda state.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] |30 ta' Awwissu, 2017 |Fl-10:01 HLV, [[terremot]] ħawwad ir-reġjuni [[Reġjun Kapitali (Venezwela)|Kapitali]] u [[Reġjun Ċentrali (Venezwela)|Ċentrali]] tal-[[Venezwela]], u kkawża xi ħsarat materjali żgħar f'[[Caracas il-Kbira]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=1721|titlu=Terremot ta' kobor 4.5 irreġistrat f'Los Caracas|data=Awwissu 30, 2017|websajt=FUNVISIS|lokazzjoni=Caracas}}</ref> It-terremot ikkawża paniku u [[evakwazzjoni]] ta' bini fil-belt ta' [[Caracas]] u bliet fil-qrib—minkejja l-kobor baxx—għaliex il-popolazzjoni mhix imdorrija bl-[[attività sismika]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.telesurtv.net/news/Sismo-de-magnitud-46-se-registra-en-Caracas-Venezuela-20170830-0021.html|titlu=Terremot ta' kobor 4.5 irreġistrat f'Caracas|data=30 ta' Awwissu, 2017|websajt=Telesur}}</ref><ref>{{Ikkwota web|url=https://www.elmundo.es/internacional/2017/08/30/59a709a6ca4741c51e8b45ee.html|titlu=Caracas titriegħed, din id-darba minħabba terremot|sena=2017|websajt=El Mundo (Spanja)}}}</ref> |- | rowspan="2" |Terremoti ta' Valenzja tal-ewwel nofs tal-2018 |4.7 |0 |[[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] {{Coord|10.615|N|68.146|W}} | rowspan="2" |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' La Guaira.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] |27 ta' April, 2018 |Fl-04:44 HLV, theżżiża ħasdet ir-reġjuni [[Reġjun Ċentrali (Venezwela)|Ċentrali]] u [[Reġjun Kapitali (Venezwela)|Kapitali]] tal-pajjiż, u kkawża ħsara lill-proprjetà u valangi fiż-żona metropolitana ta' Valencia.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.eluniversal.com/caracas/7482/sismo-sacudio-parte-centro-pais|titlu=terremot ta' kobor 4.7 ħased parti miċ-ċentru tal-pajjiż|data=27 ta' April, 2018|websajt=El Universal (Venezwela)|lokazzjoni=Caracas}}}ref> |- |4.2 |0 |[[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] {{Coord|10.320|N|68.142|W}} |23 ta' Mejju, 2018 |Fis-07:23 HLV, theżżiża oħra għal darb'oħra ħawwad ir-reġjuni [[Ċentrali (Venezwela)|Ċentrali]] u [[Kapitali]] tal-pajjiż, u kkawża ħsarat żgħar lill-proprjetà ta' xi strutturi fiż-żona metropolitana ta' Valencia (Venezwela)|żona metropolitana ta' Valencia]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://efectococuyo.com/sucesos/sismo-de-magnitud-4-2-sacude-a-valencia-y-a-otras-ciudades-del-pais/|title=Terremot ta' kobor 4.2 iħawwad lil Valencia u bliet oħra fil-pajjiż|data=23 ta' Mejju, 2018|websajt=Efecto Cocuyo}}</ref> Żewġ minuti wara, ġiet irreġistrata [[Aftershock (sismoloġija)|aftershock]] ta' kobor 4.0 fiż-żona. |- |[[Terremot tal-Venezwela tal-2018]] |<span style="color: #FF0000">7.3</span> |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.773|N|62.902|W}} |[[File:Flag of Amazonas Indigenous State.svg|22x22px]] [[Stat tal-Amazonas (Venezwela)|Amazonas]] [[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Anzoátegui|Anzoátegui]] [[File:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Apure|Apure]] [[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Aragua Stat|Aragwa]] [[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[File:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Cojedes State|Cojedes]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[File:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[File:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[File:Flag of Mérida State.svg|22x22p x]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Monagas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Monagas|Monagas]] [[Fajl:Bandiera ta' Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Stat ta' Nueva Esparta|Nueva Esparta]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Sucre.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[Fajl:Bandiera ta' Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[File:Flag of Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |21 ta' Awwissu, 2018 |Fis-17:31 HLV, ġie rreġistrat terremot qawwi bl-epiċentru tiegħu fi [[Stat ta' Sucre]], li dam madwar 2 minuti u 20 sekonda; Inħass b'mod qawwi madwar il-pajjiż kollu (u kkawża paniku u l-evakwazzjoni ta' bini f'diversi [[Stati tal-Venezwela|stati]] tal-[[Venezwela]], inkluża l-kapitali, [[Caracas]])<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://elpais.com/internacional/2018/08/22/america/1534889633_909876.html|titlu=Terremot qawwi ta' 7.3 fuq skala kobor fil-Venezwela|data=22 ta' Awwissu, 2018|websajt=El País (Urugwaj)}}}</ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.univision.com/noticias/terremotos/fuerte-sismo-de-70-sacude-la-costa-oriental-de-venezuela|titlu=Terremot qawwi ta' 7.3 fuq skala kobor iħawwad partijiet tal-Venezwela, il-Kolombja, u l-gżira ta' Trinidad|data=21 ta' Awwissu, 2018|websajt=Univision}}</ref> u nħasset saħansitra f'pajjiżi ġirien bħal [[Trinidad u Tobago]], [[Kolombja]], [[Brażil]], [[Gujana]], [[Grenada]], [[Barbados]], [[Santa Luċija]], [[San Vinċenz u l-Grenadni]], li jagħmluha l-iktar isem]]]]]t]]uri. terremot fl-istorja rreġistrata tal-[[Venezwela]].<ref name=":32">{{Iċita web|url=https://www.researchgate.net/publication/330688933_El_terremoto_del_noreste_de_Venezuela_de_2018_el_mas_grande_de_los_ultimos_tiempos_sentido_en_Colombia_Trinidad_y_otras_Islas_del_Noreste_de_Venezuela_de_2018_el_mas_grande_de_los_ultimos_tiempos_sentido_en_Colombia_Trinidad_y_otras_Islas_del_title=Tramuntana Il-Venezwela Il-Kbir2018 Il-Kbira tal-Karibe | Recent Times, Felt fil-Kolombja, Trinidad, u Oħrajn Gżejjer tal-Karibew|awtur=GUSTAVO CORONEL DELGADO|sena=2018}}</ref> It-terremot ikkawża ħsara minn żgħira sa moderata lil diversi strutturi fil-Lvant u ċ-Ċentru tal-[[Venezwela]]. Minkejja l-kobor tiegħu, it-terremot ma kkawżax ħsara kbira sinifikanti, u b'hekk sar simili ħafna għat-terremot tal-1766 li kellu l-epiċentru tiegħu fl-istess żona.<ref name=":32" /> Minħabba l-kobor għoli tat-terremot, l-USGS ħarġet twissija ta' tsunami għall-kosta tal-Lvant tal-Venezwela; madankollu, din l-allert ġiet ikkanċellata ftit wara.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-45264202|titlu=Terremot ta' kobor 7.3 iħawwad it-Tramuntana tal-Venezwela|data=21 ta' Awwissu, 2018|websajt=BBC}}</ref> L-għada, fid-09:27 HLV, ġiet irreġistrata warpshock ta' kobor 5.8 (Mw); Inħass fir-reġjuni Insulari, tal-Grigal, tal-Guyana, tal-Belt Kapitali, u Ċentrali.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.reuters.com/article/sismo-venezuela-idLTAKCN1L71P9-OUSLD|titlu=Terrimot wara t-terremot jittestja n-nervituri tal-Venezwelani|data=22 ta' Awwissu, 2018|websajt=Reuters|lokazzjoni=Caracas}}} |- |Terrimot ta' Valera tal-2018 |5.2 |0 |[[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] {{Coord|9.310|N|70.668|W}} |[[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara Stat|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Istat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Istat Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat Táchira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Istat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Istat ta' Zulia|Zulia]] |24 ta' Novembru, 2018 |Fis-16:41 HLV, [[terremot]] ħawwad il-parti tal-punent tal-pajjiż, u kkawża [[valanġijiet]] u ħsara lill-proprjetà f'[[Trujillo State]].<ref>{{Cite web|url=https://efectococuyo.com/la-humanidad/sismo-de-magnitud-5-1-con-epicentro-en-valera-sacude-al-oeste-del-pais/|title=Magnitude 5.1 terremot b'epiċentru f'Valera il-pajjiż tħawwad il-24, ta' Novembru l-punent|24 ta' Novembru 2018|websajt=Efecto Cocuyo}}</ref> |- |Terremot ta’ Valenzja tal-2018 |5.4 |0 |[[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] {{Coord|10.264|N|67.904|W}} |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Aragua State|Aragua]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[File:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Cojedes State|Cojedes]] [[File:Flag of Caracas.svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Archivo:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[Archivo:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[Archivo:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[Archivo:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[Archivo:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[Archivo:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda Stat|Miranda]] [[Arkivju:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat Portuguesa|Portuguesa]] [[Arkivju:Bandiera ta' Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat Trujillo|Trujillo]] [[Arkivju:Bandiera ta' Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Stat Yaracuy|Yaracuy]] |27 ta' Diċembru, 2018 |Fl-04:59 HLV, terremot qawwi ħawwad parti kbira mill-pajjiż, u kkawża valangi ta' art u ħsarat żgħar sa moderati lill-proprjetà f'[[Stat Carabobo|Carabobo]], kif ukoll paniku u l-[[evakwazzjoni]] ta' bini f'diversi stati bħal [[Stat Aragua|Aragua]], [[Stat Miranda|Miranda]], id-[[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]], u [[Stat ta' Lara|Lara]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.eluniversal.com/venezuela/29199/sismo-causo-leves-deslizamientos-en-la-valencia-puerto-cabello|titlu=Terremot ikkawża valangi żgħar fit-triq Valencia-Puerto Cabello|data=27 ta' Diċembru, 2018|websajt=El Universal (Venezwela)|post=Valencia}}}ref> Sussegwentement, fil-05:13 HLV, ġiet irreġistrata [[wara x-xokk]] ta' 4.2 (Mw), u fil-05:24 HLV, ġiet irreġistrata [[wara x-xokk]] oħra ta' 4.9 (Mw). as (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Archivo:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[Archivo:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[Archivo:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[Archivo:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[Archivo:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[Archivo:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda Stat|Miranda]] [[Arkivju:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat Portuguesa|Portuguesa]] [[Arkivju:Bandiera ta' Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat Trujillo|Trujillo]] [[Arkivju:Bandiera ta' Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Stat Yaracuy|Yaracuy]] |27 ta' Diċembru, 2018 |Fl-04:59 HLV, terremot qawwi ħawwad parti kbira mill-pajjiż, u kkawża valangi ta' art u ħsarat żgħar sa moderati lill-proprjetà f'[[Stat Carabobo|Carabobo]], kif ukoll paniku u l-[[evakwazzjoni]] ta' bini f'diversi stati bħal [[Stat Aragua|Aragua]], [[Stat Miranda|Miranda]], id-[[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]], u [[Stat ta' Lara|Lara]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.eluniversal.com/venezuela/29199/sismo-causo-leves-deslizamientos-en-la-valencia-puerto-cabello|titlu=Terremot ikkawża valangi żgħar fit-triq Valencia-Puerto Cabello|data=27 ta' Diċembru, 2018|websajt=El Universal (Venezwela)|post=Valencia}}}ref> Sussegwentement, fil-05:13 HLV, ġiet irreġistrata [[wara x-xokk]] ta' 4.2 (Mw), u fil-05:24 HLV, ġiet irreġistrata [[wara x-xokk]] oħra ta' 4.9 (Mw). as (2022).svg|22x22px]] [[Distrito Capital (Venezuela)|Distrito Capital]] [[Archivo:Bandera de Falcón.svg|22x22px]] [[Estado Falcón|Falcón]] [[Archivo:Bandera de Guárico.png|22x22px]] [[Estado Guárico|Guárico]] [[Archivo:Bandera del Estado La Guaira.svg|22x22px]] [[Estado La Guaira|La Guaira]] [[Archivo:Bandera del Estado Lara.svg|22x22px]] [[Estado Lara|Lara]] [[Archivo:Bandera del Estado Mérida.svg|22x22px]] [[Estado Mérida|Mérida]] [[Archivo:Bandera de Miranda [[Archivo:Bandera de Portuguesa.svg|22x22px]] [[Estado de Miranda|Miranda]] [[Archivo:Bandera de Portuguesa.svg|22x22px]] [[Estado de Portuguesa]] [[Archivo:Bandera de Trujillo.svg|22x22px]] [[Estado de Trujillo|Trujillo]] [[Archivo:Bandera de Yaracuy.svg|22x22px]] [[Estado de Yaracuy|Yaracuy]] |27 de diciembre de 2018 |A las 04:59 HLV, un fuerte terremoto sacudió gran parte del país, causando deslizamientos de tierra y daños materiales de leves a moderados en [[Estado de Carabobo|Carabobo]], así como pánico y la [[evacuación]] de edificios en varios estados como [[Estado de Aragua|Aragua]], [[Estado de Miranda|Miranda]], el [[Distrito Capital (Venezuela)|Distrito Capital]] y [[Estado Lara|Lara]].<ref>{{Quote l-web|url=https://www.eluniversal.com/venezuela/29199/sismo-causo-leves-deslizamientos-en-la-valencia-puerto-cabello|title=Terremoto provoca pequeños deslizamientos de tierra en la carretera Valencia-Puerto Cabello|date=27 de diciembre de 2018|website=El Universal (Venezuela)|location=Valencia}}}ref> Posteriormente, a las 05:13 HLV, se registró una [[réplica]] de 4.2 (Mw), y a las 05:24 HLV, otra [[réplica]] de 4.9 (Mw). as (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[File:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[File:Flag of Miranda Miranda State.svg|22x22px] Portugiż State.svg|22x22px] Trujillo State.svg|22x22px] Yaracuy State.svg|22x22px] 27 ta' Diċembru, 2018 |Fl-4:59 AM ħin lokali, terremot qawwi ħawwad ħafna mill-pajjiż, u kkawża valangi u ħsara materjali żgħira sa moderata fl-Istat ta' Carabobo, u paniku u evakwazzjonijiet ta' bini f'diversi stati. [[Stat ta' Aragua|Aragwa]], [[Stat ta' Miranda|Miranda]], [[Distrett tal-Kapitali (Venezuela)|Distrett tal-Kapitali]] jew [[Stat ta' Lara|Lara]].<ref>{{Web citation|url=https://www.eluniversal.com/venezuela/29199/sismo-causo-leves-deslizamientos-en-la-valencia-puerto-cabello|title=Teremot ikkawża valangi ta' art minuri fit-triq Valencia-Puerto Cabello|data=27 ta' Diċembru 2018 (Venezuela)|Universal (Venezuela) | Sussegwentement, f'05:13 HLV, ġiet irreġistrata aftershock ta' 4.2 (Mw), u f'05:24 HLV, aftershock ieħor ta' 4.9 ([[Mw]]). as (2022).svg|22x22px]] [[Distrito Capital (Venezuela)|Distrito Capital]] [[Archivo:Bandera de Falcón.svg|22x22px]] [[Estado Falcón|Falcón]] [[Archivo:Bandera de Guárico.png|22x22px]] [[Estado Guárico|Guárico]] [[Archivo:Bandera del Estado La Guaira.svg|22x22px]] [[Estado La Guaira|La Guaira]] [[Archivo:Bandera del Estado Lara.svg|22x22px]] [[Estado Lara|Lara]] [[Archivo:Bandera del Estado Mérida.svg|22x22px]] [[Estado Mérida|Mérida]] [[Archivo:Bandera de Miranda Miranda Estado.svg|22x22px] Estado Portugués.svg|22x22px] Estado Trujillo.svg|22x22px] Estado Yaracuy.svg|22x22px] 27 de diciembre de 2018 |A las 4:59 a. m., hora local, un fuerte terremoto sacudió gran parte del país, provocando deslizamientos de tierra y daños materiales de leves a moderados en el estado Carabobo, así como pánico y evacuaciones de edificios en varios estados. [[Estado Aragua|Aragwa]], [[Estado Miranda|Miranda]], [[Distrito Capital (Venezuela)|Distrito Capital]] o [[Estado Lara|Lara]].<ref>{{Web citation|url=https://www.eluniversal.com/venezuela/29199/sismo-causo-leves-deslizamientos-en-la-valencia-puerto-cabello|title=Terremoto provoca deslizamientos menores en la vía Valencia-Puerto Cabello|fecha=27 de diciembre de 2018 (Venezuela)|Universal (Venezuela) | Posteriormente, a las 05:13 HLV se registró una réplica de 4,2 (Mw) y a las 05:24 HLV otra réplica de 4,9 ([[Mw]]). |22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[Stampa:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Stampa:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[Stampa:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[Stampa:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[Stampa:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |22 ta’ Ġunju 2024 |Fit-23:58 [[Venezuela Standard Ħin|HLV]], [[terremot]] heżżeż il-Lvant tal-[[Venezuela]]; inħasset b'mod moderat fi bliet bħal [[Ciudad Bolívar]], [[Cumaná]], [[Barcelona (Venezuela)|Barċellona]], [[Ciudad Guayana]], u [[Maturín]], u kkawża allarm fost ir-residenti. Barra minn hekk, inħasset kemmxejn f'diversi żoni tal-belt ta' [[Caracas]].<ref>{{Cite web|url=https://vpitv.com/lo-ultimo/un-temblor-de-6-0-sacudio-el-oriente-venezolano-la-noche-de-este-sabado/|title=Un venezolano sacudi de noche de oriente6. sábado|website=VPItv}}</ref> It-[[terremot]] inħass ukoll f'pajjiżi oħra bħal [[Trinidad u Tobago]] u l-[[Gujana]]. It-terremot ikkawża ħsarat strutturali żgħar lill-kwartieri ġenerali tal-CORPOELEC f'Puerto Ordaz.<ref>{{Cite web|url=https://elperiodicodemonagas.com.ve/venezuela/sede-de-corpoelec-en-puerto-ordaz-sufrio-danos-por-el-sismo/|title=El-kwartieri ġenerali ta' Puerto Ordaz ġarrab ħsarat fil-kwartieri ġenerali ta' Ordaz| Periódico de Monagas}}</ref> Sussegwentement, ġew irreġistrati tmien aftershocks ta’ kobor aktar baxx. |- | rowspan="2" |2025 Terremoti ta' Mene Grande |6.2 |0 |[[File:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] {{Coord|9.922|N|70.717|W}} | rowspan="2" |[[Archivo:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Apure State|Apure]] [[Stampa:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Aragua State|Aragua]] [[Stampa:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[Stampa:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[Stampa:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Cojedes State|Cojedes]] [[Stampa:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Archivo:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[Stampa:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[Stampa:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[Stampa:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[Stampa:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[Stampa:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[Stampa:Flag of Portuguesa.svg|22x22px]] [[Portuguesa Stat|Portugall]] [[Stampa:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira State|Táchira]] [[Stampa:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo State|Trujillo]] [[Stampa:Flag of Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Yaracuy State|Yaracuy]] [[Stampa:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Zulia State|Zulia]] | rowspan="2" |24 ta' Settembru, 2025 | rowspan="2" |Fis-23:51 [[Ħin Standard tal-Venezwela|HLV]], ġie rreġistrat [[terremot]] qawwi<ref>{{Iċċita l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000rcqw/executive|title=M 6.3 - 27 km LNE ta' Mene Grande, il-Venezwela|websajt=United States Geological Survey}}}ref> li ħawwad il-partijiet tal-punent u ċentrali tal-pajjiż. Inħass fir-reġjuni [[Reġjun ta' Zulia|Zulia]], [[Reġjun tal-Andes|Andes]], [[Reġjun tal-Punent-Ċentrali|Punent-Ċentrali]], [[Reġjun ta' Los Llanos|Los Llanos]], [[Reġjun Ċentrali (Venezwela)|Ċentrali]], u [[Reġjun Kapitali (Venezwela)|Kapitali]], u kkawża l-kollass ta' żewġ [[djar fuq palazzi]] fil-Muniċipalità ta' Mara|Mara]]<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.instagram.com/reel/DPDORJhk0ZO/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=MzRlODBiNWFlZA==|title=L-istat ta' #Zulia ntlaqat ħażin mit-terremot qawwi rreġistrat fl-24 ta' Settembru|websajt=Instagram Reels}}</ref>, dar waħda f'[[Mene Grande]], u 28 dar oħra f'ħames komunitajiet fl-[[Istat ta' Lara|Stat ta' Lara]], li rriżulta fi tlieta korrimenti.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.instagram.com/reel/DPDKFitkTnY/?utm_source=ig_web_copy_link|title=Fl-istat ta' #Lara, madwar 28 dar iġġarfu u aktar minn 15 sofrew ħsara strutturali fil-muniċipalità ta' Torres|websajt=Instagram}}}ref> Ġiet irrappurtata wkoll ħsara lill-proprjetà f'diversi bliet u rħula madwar l-istati ta' [[Stat ta' Zulia|Zulia]], [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]], [[Stat ta' Mérida|Mérida]], [[Stat ta' Táchira|Táchira]], u [[Stat ta' Lara|Lara]]. Barra minn hekk, it-theżżiża nħasset ukoll f'pajjiżi ġirien bħall-Kolombja, Aruba, Curaçao, u Bonaire. Qabel it-terremot ewlieni, ġew irreġistrati 95 theżżiża b'kobor li jvarja minn 1.7 sa 6.2 (Mw) li bdew fis-17:50 HLV<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.go v/earthquakes/eventpage/us6000rcnw/executive|title=M 6.2 - 24 km lejn il-Lvant ta' Mene Grande, il-Venezwela|websajt=United States Geological Survey}}}ref>. Dan tal-aħħar inħass fiż-żona msemmija qabel fis-18:21 HLV, u kkawża ħsara lill-proprjetà fi bliet bħal Mene Grande, Lagunillas, Barquisimeto, Valera, u Maracaibo.<ref>{{Cite web|url=https://noticiasvenevision.com/noticias/nacional/sismos-en-zulia-dejan-danos-en-varias-infraestructuras-de-la-entidad|title=Sismos en Zulia dejan daños en varias infraestructuras de la entidad|access-date=2025-09-26|date=Septe2025,website2mber25| Venevisión}}</ref> Wara t-terremot, ġew irreġistrati aktar minn 300 xokk ta' wara b'kobor li jvarja minn 1.5 sa 5.8 (Mw).<ref>{{Iċita web|url=https://www.volcanodiscovery.com/es/earthquakes/venezuela/past7days/showMore.html|titlu=L-aħħar sismi u theżżiżiet fil-Venezwela fl-aħħar 7 ijiem|data tal-aċċess=2025-09-29|websajt=Volcano Discovery}}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/monitor.html|titlu=Osservatorju Nazzjonali tas-Sismiżmu - Funvisis|websajt=FUNVISIS}}}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000rcrj/executive|titlu=M 5.8 - 28 km Lvant ta' Mene Grande, il-Venezwela|websajt=United States Geological Survey}}}}}ref> |- |6.3 |1<ref>{{Ikkwota web|url=https://lacalle.com.ve/fallece-hombre-tras-sufrir-un-infarto-durante-el-sismo-en-lara/|title=Raġel imut wara li sofra attakk tal-qalb waqt it-terremot f'Lara|access-date=2025-09-27|last=Waldimir|date=2025-website Calle|language=es}}</ref> |[[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] {{Coord|9.927|N|70.692|W}} |- | rowspan="2" |[[Teremoti tal-Venezwela fl-2026]] |<span style="color: #FF0000">7.2</span> | rowspan="2" |6,125<ref name=":35">{{Ikkwota l-web|url=https://www.france24.com/es/minuto-a-minuto/20260804-aumenta-a-m%C3%A1s-de-6-000-la-cifra-de-fallecidos-por-el-doble-terremoto-en-venezuela|titlu=L-għadd ta' mwiet minn terremot doppju fil-Venezwela jiżdied għal aktar minn 6,000|data tal-aċċess=2026-08-05|data=2026-08-04|websajt=France 24}}}</ref> |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] {{Koord|10.371|N|68.556|W}} | rowspan="2" |[[File:Flag of Amazonas Indigenous State.svg|22x22px]] [[Amazonas State (Venezuela)|Amazonas]] [[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Apure State|Apure]] [[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Aragua State|Aragua]] [[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Bandiera ta' Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[File:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Cojedes State|Cojedes]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[File:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira Stat|La Guaira]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[File:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[Archivo:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[Archivo:Flag of Portuguesa.svg|22x22px]] [[Portuguesa State|Portuguesa]] [[Archivo:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] [[Archivo:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira State|Táchira]] [[Archivo:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo State|Trujillo]] [[Archivo:Flag of Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Yaracuy State|Yaracuy]] [[Archivo:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Zulia State|Zulia]] | rowspan="2" |24 ta' Ġunju 2026 | rowspan="2" |Fis-18:04 [[Ħin Standard tal-Venezwela|HLV]], ġie rreġistrat [[terremot]] qawwi b'kobor ta' 7.2 ([[Skala tal-kobor tal-mument|M_w]]) bl-epiċentru tiegħu fl-[[Istat ta' Yaracuy]], segwit minn [[terremot]] ieħor ta' 7.5 ([[Skala tal-kobor tal-mument|M_w]]) 29 sekonda biss wara, bl-epiċentru tiegħu 'l barra mill-kosta tal-[[Istat ta' La Guaira]]{{Refn|L-epiċentru inizjalment kien jinsab 23 kilometru fix-Xlokk ta' Yumare, Yaracuy; madankollu, fit-28 ta' Lulju 2026, l-USGS—wara li inkorporat aktar dejta u analiżi raffinata—iddeterminat li l-epiċentru tat-tieni terremot għandu jiġi aġġornat għal 17-il kilometru fil-Punent ta' Catia La Mar, b'marġni ta' żball ta' mill-inqas 6 kilometri. Barra minn hekk, l-intervall ta' ħin bejn iż-żewġ terremoti naqas minn 39 sekonda għal 29 sekonda biss b'dan l-aġġornament; dan huwa parti minn fenomenu... ...magħruf bħala "terremot doppju." It-tieni terremot f'dan id-doppjett sismiku kien l-aktar qawwi rreġistrat fil-Venezwela mit-terremot ta' San Narciso tal-1900. Flimkien, dawn l-avvenimenti sismiċi kkostitwew l-aktar terremot qattiel mit-terremoti tal-1812. It-theżżiżiet affettwaw primarjament ir-reġjuni Ċentrali u Kapitali tal-pajjiż, u għamlu ħsara lil aktar minn 885 bini—190 minnhom waqgħu—madwar l-istati ta' Falcón, Miranda, Aragua, u La Guaira, kif ukoll id-Distrett Kapitali; La Guaira kien l-istat l-aktar milqut. Rapporti indikaw ukoll ħsara lil 38 sptar, 44 ċentru tax-xiri, u 1,645 struttura oħra, filwaqt li 6,433 dar ġew ikklassifikati bħala "ta' riskju għoli" għall-abitazzjoni u 9,886 oħra ġew iddeżinjati bħala "ristretti." It-terremot irriżulta wkoll f’total ta’ 16,740 feruti u ħalla 17,907 persuna bla dar.<ref name=":34">{{Cite web|url=https://www.eluniversal.com/politica/237975/un-mes-despues-del-doble-terremoto-cifra-de-muertos-en-venezuela-llega-a-5546-y-16740-heridos|title=Un mes después del terremoto en Venezuela: Cifra de fallecidos. heridos|access-date=2026-07-24|websajt=El Universal (Venezuela)|data=24 ta' Lulju, 2026}}</ref><ref name=":35" /> It-terremot inħass ukoll f’pajjiżi ġirien bħall-Kolombja, Aruba, Curaçao, Bonaire, Brażil, Guyana, Puerto Rico, ir-Repubblika Dominikana, Grenada, Saint Vincent u l-Grenadini, u Trinidad u Tobago.<ref>{{Iċċita l-web|url=https://www.reuters.com/world/americas/earthquakes-shake-venezuela-capital-2026-06-24/|title=Bini jiġġarraf hekk kif terremoti jħawdu l-Venezwela, 'għadd kbir ta' vittmi' probabbli}}}ref> Twissija ta' tsunami nħarġet għal partijiet tal-Karibew iżda tneħħiet ftit wara; Madankollu, l-NOAA rreġistrat l-impatt ta’ tsunami żgħir—li kejjel 0.04 metri—barra mill-kosti ta’ Mona Island u Yabucoa, Puerto Rico, u mewġa ta’ 0.02 metri f’Fort-de-France, Martinique.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/hazel/view/hazards/tsunami/related-runups/6178|title=National Geophysical Data Center / World Data Service (NGDC/WDS): NCEI/WDS Global Historical Tsunami Database|access-date=2026-08-05|website=NOAA National Centers for Environmental Information}}</ref> L-[[avveniment sismiku]] ikkawża wkoll madwar 1,598 [[aftershock]] u fenomenu ta’ [[likwefazzjoni tal-ħamrija]] tul il-kosti tar-[[Reġjun Ċentrali (Venezwela)|Reġjun Ċentrali]], bħal f’[[Cata Bay]].<ref>{{Ikkwota web|url=https://x.com/SomosFunvisis/status/2083201068121354408|title=Siżmiċità akkumulata mit-30 ta' Lulju 2026.|access-date=2026-08-05|author=FUNVISIS|date=2026-07-31|website=X (Twitter)}}}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://x.com/amilcarrock/status/2071757735352222075?s=20|title=Kif ġie esperjenzat it-terremot tal-24 ta' Ġunju f'Cata Bay|access-date=11 ta' Lulju 2026|date=29 ta' Ġunju 2026|website=X (Twitter)}}}} Interessanti, din mhix l-ewwel darba li seħħ avveniment ta' [[terremot doppju]] fir-reġjun; Preċedentement, matul it-terremot tal-Venezwela tal-1812, ir-rekords minn dak iż-żmien jissuġġerixxu li żewġ terremoti seħħew kważi simultanjament: wieħed b'kobor ta' 6.9 sa 7.2 u ieħor ta' 7.4 fl-istati ta' Yaracuy u La Guaira—speċifikament fl-istess reġjuni bħal dan l-avveniment sismiku. <ref name=":19" /><ref name=":0" /><ref name=":1" /> Barra minn hekk, disa' xhur ilu biss, ġie rreġistrat terremot doppju fil-parti tal-punent tal-pajjiż—magħruf bħala t-terremoti ta' Zulia tal-2025]]—għalkemm dawn kienu ta' kobor aktar baxx (6.2 u 6.3 [[Skala tal-kobor tal-mument|M_w]]) u separati b'madwar sitt sigħat, li naqqas il-qawwa distruttiva tagħhom. |- |<span style="color: #FF0000">7.5</span> |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' La Guaira.svg|22x22px]] {{Koord|10.622|N|67.194|W}} |} == Referenzi == {{Referenzi}} {{Amerika t'Isfel}} [[Kategorija:Veneżwela]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika t'Isfel]] d3gyrsdk9pd74t77mfhck1lbssljv23 331775 331774 2026-08-26T03:15:40Z ĠanniĠuzeppi 27231 /* Terremoti fil-Veneżwela */ 331775 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika Bolivarjana tal-Veneżwela |isem_nattiv = <small>''República Bolivariana de Venezuela''</small> |isem_komuni = Veneżwela |stampa_bandiera = Flag of Venezuela.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Venezuela.svg |stampa_mappa = VEN orthographic.svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Veneżwela |ħolqa_emblema = Arma tal-Venezwela |ħolqa_demografija = Demografija tal-Veneżwela |mottu_nazzjonali = |innu_nazzjonali = ''[[Gloria al Bravo Pueblo]]''<br /><small>''Glorja lill-Poplu Kuraġġuż''</small><br /><center>[[Stampa:United States Navy Band - Gloria al Bravo Pueblo.ogg]]</center> |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Caracas]] |l-ikbar_belt = [[Caracas]] |latd=10 |latm=30 |latNS=N |lonġd=66 |lonġm=58 |lonġEW=W |tip_gvern = [[Repubblika kostituzzjonali]] [[Sistema presidenzjali|presidenzjali]] [[repubblika federali|federali]] taħt [[dittatorjat|dittatorjat]] [[awtoritarjaniżmu|awtoritarju]] |titlu_kap1 = [[President tal-Veneżwela|President]] |titlu_kap2 = [[Viċi President tal-Veneżwela|Viċi President]] |titlu_kap3 = [[Lista ta' Kelliema tal-Assemblea Nazzjonali tal-Veneżwela|President tal-Assemblea Nazzjonali]] |isem_kap1 = [[Delcy Rodríguez]] (ikkontestat) |isem_kap2 = [[Delcy Rodríguez]] (ikkontestat) |isem_kap3 = |żona_kklassifika = 33 |poż_erja = 33 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 916,445 |erja_mi_kw = 353,841 |perċentwal_ilma = 0.32 |sena_stima_popolazzjoni = 2012 |stima_popolazzjoni = 28,946,101<ref name="cia">{{Ċita web |data-aċċess=2013-06-07 |titlu=Archive copy |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201230052534/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html |arkivju-data=2020-12-30 |url-status=dead }}</ref> |poż_stima_popolazzjoni = 44 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = |sena_ċensiment_popolazzjoni = |densità_popolazzjoni_km2 = 30.2 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 77 |poż_densità_popolazzjoni = 181 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2013 |PGD_PSX = $396.848 biljun<ref name=imf2>{{ċita web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=32&pr.y=1&sy=2009&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=299&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=|titlu=Venezuela|pubblikatur=Fond Monetarju Internazzjonali|data-aċċess=2012-04-01|lingwa=en}}</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $13,633<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.748<ref name="HDI">{{ċita web|url=http://hdr.undp.org/en/mediacentre/humandevelopmentreportpresskits/2013report/ |titlu=Rapport tal-Iżvilupp Uman 2013|sena=2013|pubblikatur=Programm ta' Żvilupp tan-Nazzjonijiet Uniti|data=2013-03-14|data-aċċess=2013-03-14|lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 71 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = [[Indipendenza]] {{nobold|mill-[[Spanja]]}} |avveniment_stabbilit1 = minn [[Spanja]] |data_stabbilit1 = 5 ta' Lulju 1811 |avveniment_stabbilit2 = mill-Gran Kolombja |data_stabbilit2 = 13 ta' Jannar 1830 |avveniment_stabbilit3 = Rikonoxxuta |data_stabbilit3 = 30 ta' Marzu 1845 |avveniment_stabbilit4 = [[Kostituzzjoni tal-Venezwela|Kostituzzjoni attwali]] |data_stabbilit4 = 20 ta' Diċembru 1999 |valuta = [[bolívar tal-Veneżwela|Bolívar fuerte]] |kodiċi_valuta = VEF |żona_ħin = [[Ħin fil-Veneżwela|VET]] |differenza_ħku = –4 |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = |cctld = [[.ve]] |kodiċi_telefoniku = +58 |sena_PGD_nominali = 2013 |PGD_nominali = $345.651 biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $11,527<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = }} Il-'''Venezwela''' ({{awdjo|en-us-Venezuela.ogg|ˌvɛnəˈzweɪlə}}, uffiċjalment imsejħa r-'''Repubblika Bolivarjana tal-Venezwela''' ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]:''República Bolivariana de Venezuela''), hi pajjiż li tinsab fil-kosta tat-tramuntana tal-[[Amerika t'Isfel]]. It-territorju tal-Venezwela jkopri madwar 916,445 kilometru kwadru (353,841 mi kw) b'popolazzjoni stmata ta' madwar 29,100,000. Il-Venezwela hija kkunsidrata bħala stat ma' [[Pajjiżi megadiversi|bijodiversità estremament għolja]]. Il-Venezwela hija fost l-aktar pajjiżi urbanizzati fl-Amerika Latina; Il-maġġoranza l-kbira tal-Venezwelani jgħixu fl-ibliet tat-Tramuntana u l-kapitali. Il-Venezwela hija pajjiż tropikali, imdawwar fit-Tramuntana bil-Baħar Karibew jew il-Baħar tal-Antilles, b'estensjoni ta' 2,813 km; fin-nofsinhar, mar-Repubblika Federattiva tal-[[Brażil]] b'fruntiera ta' 2,000 km; lejn il-Lvant, mal-Oċean Atlantiku u r-Repubblika tal-[[Gujana]], li magħhom għandha linja tal-fruntiera ta' 743 km; u lejn il-punent, mar-Repubblika tal-[[Kolombja]]. Il-Venezwela għandha fruntieri marittimi ma' Aruba, [[Curaçao]], [[Saint Kitts u Nevis]], [[Trinidad u Tobago]] u [[Stati Uniti]]. It-territorju tal-Venezwela kien ikkolonizzat minn Spanja fl-1522 fost reżistenza mill-popli indiġeni. Fl-1811, sar wieħed mill-ewwel territorji Spanjoli Amerikani li ddikjaraw l-indipendenza tiegħu mill-Ispanjoli u saru parti mill-ewwel Repubblika federali tal-Kolombja (Gran Colombia). Hija sseparat bħala pajjiż sovran sħiħ fl-1830. Matul is-seklu 19, il-Venezwela sofriet taqlib politiku u awtokrazija, u baqgħet iddominata minn dittaturi militari reġjonali sa nofs is-seklu 20. Mill-1958, il-pajjiż kellu serje ta' gvernijiet demokratiċi, bl-eċċezzjoni fejn il-biċċa l-kbira tar-reġjun kien iggvernat minn dittatorjati militari, u l-perjodu kien ikkaratterizzat minn prosperità ekonomika. Il-kriżijiet ekonomiċi tas-snin 80 u 90 wasslu għal kriżijiet politiċi kbar u inkwiet soċjali mifrux, inklużi l-irvellijiet fatali ta' Caracazo tal-1989, żewġ attentati ta' kolp ta' stat fl-1992, u l-impeachment ta' president fuq akkużi ta' abbuż ta' fondi pubbliċi fl-1993 kollass tal-fiduċja fil-partiti eżistenti wassal għall-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela tal-1998, il-katalist għar-Rivoluzzjoni Bolivarjana, li bdiet b'Assemblea Kostitwenti fl-1999, fejn ġiet imposta Kostituzzjoni ġdida tal-Venezwela. Il-politiki populisti tal-benesseri soċjali tal-gvern ġew imsaħħa biż-żieda fil-prezzijiet taż-żejt, iż-żieda temporanja tal-infiq soċjali, u t-tnaqqis tal-inugwaljanza ekonomika u l-faqar fl-ewwel snin tar-reġim. Madankollu, il-faqar beda jiżdied b'rata mgħaġġla fis-snin 2010 L-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela tal-2013 kienet ikkontestata ħafna u qanqlet protesti mifruxa li qanqlet kriżi nazzjonali oħra li għadha sal-lum. Il-Venezwela esperjenzat ritorn demokratiku lura u saret stat awtoritarju. Tikklassifika baxx fuq il-miżuri internazzjonali tal-libertà tal-istampa u l-libertajiet ċivili u għandha livelli għoljin ta' korruzzjoni perċepita. Il-Venezwela hija pajjiż li qed jiżviluppa li għandu l-akbar riżervi taż-żejt magħrufa fid-dinja u kien wieħed mill-esportaturi ewlenin taż-żejt fid-dinja. Preċedentement, il-pajjiż kien esportatur sottożviluppat ta' rodotti agrikoli bħall-kafè u l-kawkaw, iżda ż-żejt malajr beda jiddomina l-esportazzjonijiet u d-dħul tal-gvern. L-eċċessi u l-politika ħażina tal-gvern eżistenti wasslu għall-kollass tal-ekonomija kollha tal-Venezwela. Il-pajjiż jissielet ma' iperinflazzjoni rekord, nuqqas ta' oġġetti bażiċi, qgħad, faqar, mard, mortalità għolja tat-trabi, malnutrizzjoni, problemi ambjentali, kriminalità serja u korruzzjoni. Dawn il-fatturi ppreċipitaw il-kriżi tar-refuġjati tal-Venezwela li fiha aktar minn 7.7 miljun ruħ kienu ħarbu mill-pajjiż sa Ġunju 2024. Fl-2017, l-aġenziji tal-klassifikazzjoni tal-kreditu ddikjaraw lill-Venezwela bħala inadempjenti fil-ħlasijiet tad-dejn. Il-kriżi fil-Venezwela kkontribwiet għal deterjorament rapidu tas-sitwazzjoni tad-drittijiet tal-bniedem. L-elezzjoni presidenzjali tal-2024 saret fit-28 ta' Lulju, 2024 biex jiġi elett president għal terminu ta' sitt snin li jibda mill-10 ta' Jannar, 2025. Stħarriġ li sar qabel l-elezzjoni indikaw li l-kandidat tal-oppożizzjoni González se jirbaħ b'marġni wiesa'. Wara li l-Kunsill Elettorali Nazzjonali (CNE) ikkontrollat ​​mill-gvern ħabbar riżultati parzjali li juru rebħa dejqa għal Maduro, il-biċċa l-kbira tal-mexxejja tad-dinja esprimew xettiċiżmu dwar ir-riżultati mitluba u ma rrikonoxxewx it-talbiet tas-CNE. Kemm González kif ukoll Maduro iddikjaraw lilhom infushom rebbieħa tal-elezzjonijiet. Ir-riżultati elettorali ma ġewx rikonoxxuti miċ-Ċentru Carter u l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani minħabba nuqqas ta' riżultati granulari, u ġew ikkontestati mill-oppożizzjoni, li ddikjarat rebħa kbira u tat aċċess għall-għadd tal-voti miġbura mill-osservaturi elettorali mill-biċċa l-kbira tal-voti. ċentri bħala evidenza. Wara t-tħabbir tar-riżultati mill-awtoritajiet elettorali, faqqgħu protesti madwar il-pajjiż. == Etimoloġija == Skont l-aktar verżjoni popolari u aċċettata, fl-1499, spedizzjoni mmexxija minn Alonso de Ojeda żaret il-kosta tal-Venezwela. Il-stilts houses fiż-żona tal-Lag Maracaibo fakkru lin-navigatur Taljan Américo Vespucio tal-belt ta' Venezja, l-Italja, u għalhekk sejjaħ ir-reġjun Veneziola, jew “Little Venezja”. Il-verżjoni Spanjola ta' Veneziola hija l-Venezwela. Martín Fernández de Enciso, membru tal-ekwipaġġ ta' Vespucci u Ojeda, ta' verżjoni differenti. Fix-xogħol tiegħu Summa de Geography, jistqarr li l-ekwipaġġ sab popli indiġeni li sejħu lilhom infushom Veneciuela. Għalhekk, l-isem "Venezuela" seta' evolva mill-kelma indiġena. Preċedentement, l-isem uffiċjali kien l-Stat tal-Venezwela (1830–1856), ir-Repubblika tal-Venezwela (1856–1864), Stati Uniti tal-Venezwela (1864–1953), u għal darb'oħra r-Repubblika tal-Venezwela (1953–1999). == Storja == === Storja prekolombjana === [[File:IdolosRoques.jpg|thumb|left|Immaġni tal-kult skolpita fiċ-ċeramika, Arċipelagu Los Roques.]] [[File:Petroglifo, Parque Waraira Repano.jpg|thumb|left|Petroglyph fil-Park Nazzjonali Waraira Repano.]] Hemm evidenza li kien hemm preżenza umana fiż-żona bħalissa magħrufa bħala l-Venezwela madwar 15,000 sena ilu. Instabu għodod fuq it-terrazzi għoljin tax-xmara tax-Xmara Pedregal fil-punent tal-Venezwela. Artifacts tal-kaċċa tal-Pleistocene tard, inklużi l-lanza, instabu f'serje simili ta' siti fil-majjistral tal-Venezwela; Skont id-dating bir-radjukarbonju, dawn iddataw għal bejn 13,000 u 7,000 QK. Mhux magħruf kemm kienu jgħixu nies fil-Venezwela qabel il-konkwista Spanjola; Ġie stmat għal miljun. Minbarra l-popli indiġeni magħrufa llum, il-popolazzjoni kienet tinkludi gruppi bħall-Kalina (Karibs), Auaké, Caquetio, Mariche u Timoto-Cuicas. Il-kultura Timoto-Cuica kienet l-aktar soċjetà kumplessa fil-Venezwela prekolombjana, b'rħula permanenti ppjanati minn qabel imdawra b'għelieqi imwarrbin imsaqqija. Id-​djar tagħhom kienu magħmula mill-​ġebel u l-​injam b'soqfa tal-​pajm. Kienu paċifiċi u jiddependu fuq it-tkabbir tal-għelejjel. L-għelejjel reġjonali kienu jinkludu patata u ullucos. Ħallew l-arti, partikolarment fuħħar antropomorfiku, iżda l-ebda monumenti kbar. Huma mibrum fibri tal-pjanti biex jinsġu fi tessuti u twapet għad-djar. Huma akkreditati li ivvintaw l-arepa, staple fil-kċina Venezwelana. Wara l-konkwista, il-popolazzjoni naqset b'mod sinifikanti, prinċipalment minħabba t-tixrid ta' mard infettiv mill-Ewropa. Kien hemm żewġ assi ewlenin tal-popolazzjoni pre-Kolombjana mit-tramuntana għan-nofsinhar: kienu jkabbru qamħ fil-punent u kassava fil-lvant. Partijiet kbar tal-pjanuri kienu kkultivati ​​b'taħlita ta' slash and burn u agrikoltura sedentarja permanenti. === Kolonizzazzjoni === [[File:Musterung-Welser-Armada.png|thumb|left|In-Navy Welser Ġermaniża qed tesplora l-Venezwela. Il-Welsers Ġermaniżi ħakmu l-Venezwela mill-1528 sal-1546, qabel ma reġgħet ittieħdet mill-Imperu Spanjol. Pittura mill-1560 minn Hieronymus Köler.]] Fl-1498, matul it-tielet vjaġġ tiegħu lejn l-Ameriki, Kristofru Kolombu salpa ħdejn id-Delta tal-Orinoco u niżel fil-Golf ta' Paria. Sorpriż bil-kurrent marittimu kbir ta' ilma ħelu li ddevja l-kors tiegħu lejn il-lvant, Columbus esprima f’ittra lil Isabella u Ferdinand li żgur laħaq il-Ġenna fid-Dinja (ġenna terrestri): Dawn huma sinjali kbar tal-Ġenna Terrestri. għax qatt ma qrajt jew smajt li hemm daqshekk ilma ħelu ġewwa u daqshekk qrib l-ilma mielaħ; It-temperatura ħafifa ħafna wkoll tikkorrobora dan; u jekk l-ilma li nitkellem dwaru ma ġejx mill-Ġenna, allura hija meravilja akbar, għax ma nemminx li xmara daqshekk kbira u fonda qatt kienet magħrufa li teżisti f'din id-dinja. Il-kolonizzazzjoni Spanjola tal-Venezwela kontinentali bdiet fl-1522, u stabbilixxiet l-ewwel insedjament permanenti tagħhom fl-Amerika t'Isfel fil-belt attwali ta' Cumaná. ==== Kolonizzazzjoni Ġermaniża ==== Fis-seklu 16, ir-Re ta' Spanja ta għotja lill-familja Ġermaniża Welser. Klein-Venedig saret l-aktar inizjattiva estensiva fil-kolonizzazzjoni Ġermaniża tal-Ameriki mill-1528 sal-1546. Il-Welsers kienu bankiera tal-Habsburgs u finanziaturi ta' Karlu V, Imperatur Ruman Imqaddes, li kien sultan ta' Spanja u kien ħa self kbir mingħandhom biex iħallas tixħim għall-elezzjoni imperjali tiegħu. Fl-1528, Karlu V ta lill-Welsers id-dritt li jesploraw, jiggvernaw u jikkolonizzaw it-territorju, kif ukoll li jfittxu l-belt mitika tad-deheb ta' El Dorado. L-ewwel expedition kienet immexxija minn Ambrosius Ehinger, li stabbilixxa Maracaibo fl-1529. Wara l-mewt tal-ewwel Ehinger (1533), imbagħad Nikolaus Federmann u Georg von Speyer (1540), Philipp von Hutten baqa' jesplora l-intern. Fl-assenza ta' von Hutten mill-kapitali provinċjali, il-kuruna ta' Spanja talbet id-dritt li taħtar gvernatur. Malli Hutten irritorna lejn il-kapitali, Santa Ana de Coro, fl-1546, il-gvernatur Spanjol Juan de Carvajal kellu maqtula lil Hutten u Bartholomeus VI. Welser. Charles V sussegwentement irrevoka l-għotja ta' Welser. Il-Welsers ittrasportaw minaturi Ġermaniżi, kif ukoll 4,000 skjav Afrikan, lejn il-kolonja biex iħawlu pjantaġġuni tal-kannamieli. Ħafna settlers Ġermaniżi mietu minn mard tropikali, li ma kellhom ebda immunità għalih, jew minn gwerer ma' l-abitanti indiġeni. === Tard tas-seklu 16 sal-bidu tas-seklu 18 === [[File:1562 Diego Gutierrez Amazonas.jpg|thumb|left|«Nova Andaluzia» u Paria fuq mappa Spanjola mill-1562]] [[File:Mapa de Venezuela 1635.jpg|thumb|Il-provinċja tal-Venezwela u l-parti tan-nofsinhar ta' Nueva Andalucía. Mappa tal-1635.]] Kaċikijiet indiġeni (mexxejja) bħal Guaicaipuro (c. 1530–1568) u Tamanaco (miet fl-1573) ippruvaw jirreżistu l-inkursjonijiet Spanjoli, iżda l-ġodda eventwalment irażżnuhom. Fis-seklu 16, matul il-kolonizzazzjoni Spanjola, popli indiġeni bħall-Mariches, dixxendenti tal-Kalina, ikkonvertew għall-Kattoliċiżmu Ruman. Xi tribujiet jew mexxejja reżistenti huma mfakkar fl-ismijiet tal-postijiet, inklużi Caracas, Chacao, u Los Teques. L-ewwel insedjamenti kolonjali kienu ċċentrati fuq il-kosta tat-Tramuntana, iżda f'nofs is-seklu 18, l-Ispanjol avvanzat aktar 'l ġewwa tul ix-Xmara Orinoco. Hawnhekk, il-Ye'kuana organizzaw reżistenza fl-1775-76. L-insedjamenti tal-Lvant tal-Venezwela ta' Spanja ġew inkorporati fil-provinċja ta' Nueva Andalucía. Amministrata mill-Qorti Rjali ta 'Santo Domingo mill-bidu tas-seklu 16, il-biċċa l-kbira tal-Venezwela saret parti mill-Viċiroyalty ta' New Granada fil-bidu tas-seklu 18, u mbagħad ġiet riorganizzata bħala Kaptanja Ġenerali awtonoma li bdiet fl-1777. Caracas, imwaqqfa fiċ-ċentru ċentrali. reġjun kostali fl-1567, kien jinsab tajjeb biex isir post ewlieni, li kien qrib il-port kostali ta 'La Guaira u f'wied, f'firxa muntanjuża, li pprovdiet fortizza difensiva kontra l-pirati u klima aktar sħuna. [[File:Venezuela en 1810.jpg|thumb|left|Mappa tal-Kaptanja Ġenerali tal-Venezwela fl-1810, minn Agustín Codazzi.]] === Indipendenza u seklu 19 === [[File:Simón Bolívar by Ricardo Acevedo Bernal.jpg|thumb|Il-Liberatur, Simón Bolívar.]] [[File:Martin Tovar y Tovar 02.jpg|thumb|left|L-iffirmar tal-indipendenza tal-Venezwela, pittura minn Martín Tovar y Tovar.]] [[File:19 de abril.jpg|thumb|Rivoluzzjoni tad-19 ta' April, 1810, bidu ta' l-indipendenza tal-Venezwela, minn Martín Tovar y Tovar]] [[File:John J. Peoli - General Jose Antonio Paez - 1910.10.4 - Smithsonian American Art Museum.jpg|thumb|left|José Antonio Páez Herrera, kap tal-armata nazzjonali u kap militari tad-dipartiment tal-Venezwela, mexxa fl-1826 il-moviment separatista magħruf bħala La Cosiata, li ssepara lill-Venezwela mill-Gran Kolombja fl-1830.]] [[File:Combate de Maiquetia, el 2 de septiembre de 1859.jpg|thumb|Battalja ta' Maiquetia fit-2 ta' Settembru, 1859, parti mill-Gwerra Federali]] Wara rewwixti falluti, il-Venezwela, taħt it-tmexxija ta' Francisco de Miranda, marixxall tal-Venezwela li kien iġġieled fir-rivoluzzjonijiet Amerikani u Franċiżi, iddikjarat l-indipendenza bħala l-Ewwel Repubblika tal-Venezwela fil-5 ta' Lulju, 1811. Din bdiet il-Gwerra tal-Indipendenza mill-Venezwela. Terremot devastanti ta' Caracas fl-1812, flimkien mar-ribelljoni tal-llaneros Venezwelani, għenu biex iwaqqgħu r-repubblika. Simón Bolívar, mexxej ġdid tal-forzi tal-indipendenza, nieda l-Kampanja Ammirabbli tiegħu fl-1813 minn New Granada, u ħa l-biċċa l-kbira tat-territorju u ġie pproklamat bħala Il-Liberatur. It-Tieni Repubblika tal-Venezwela ġiet ipproklamata fis-7 ta' Awwissu, 1813, iżda damet biss ftit xhur qabel ma' tgħaffeġ mill-mexxej tar-Royalist José Tomás Boves u l-armata personali tiegħu ta' llaneros. It-tmiem tal-invażjoni Franċiża tal-patrija ta' Spanja fl-1814 ppermetta li tasal forza expeditionary kbira taħt il-kmand tal-Ġeneral Pablo Morillo, bil-għan li jirkupra t-territorju mitluf fil-Venezwela u New Granada. Meta l-gwerra laħqet staġnar fl-1817, Bolívar stabbilixxa mill-ġdid it-Tielet Repubblika tal-Venezwela f'territorju li għadu kkontrollat ​​mill-patrijotti, l-aktar fir-reġjuni ta' Guyana u Llanos. Din ir-repubblika ma damitx wisq peress li sentejn biss wara, waqt il-Kungress ta' Angostura tal-1819, l-għaqda tal-Venezwela ma' New Granada ġiet iddekretata biex tifforma r-Repubblika tal-Kolombja. Il-gwerra kompliet sakemm inkisbu r-rebħa u s-sovranità sħiħa wara l-Battalja ta' Carabobo fl-24 ta' Ġunju, 1821. Fl-24 ta' Lulju, 1823, José Prudencio Padilla u Rafael Urdaneta għenu biex jissiġillaw l-indipendenza tal-Venezwela bir-rebħa tagħhom fil-Battalja tal-Lag Maracaibo. Il-kungress ta' New Granada ta lil Bolívar il-kontroll tal-armata ta' Granada; Fil-kap tiegħu, huwa ħeles diversi pajjiżi u waqqaf ir-Repubblika tal-Kolombja (Gran Colombia). Sucre ħeles lill-Ekwador u sar it-tieni president tal-Bolivja. Il-Venezwela baqgħet parti mill-Gran Kolombja sal-1830, meta ribelljoni mmexxija minn José Antonio Páez ppermettiet il-proklamazzjoni ta' Venezwela indipendenti ġdida, fit-22 ta' Settembru; Páez sar l-ewwel president tal-Stat il-ġdid tal-Venezwela. Bejn kwart u terz tal-popolazzjoni tal-Venezwela ntilfet matul dawn l-għoxrin sena ta' gwerra (inklużi bejn wieħed u ieħor nofs il-Venezwelani ta' dixxendenza Ewropea), li sal-1830, kienet stmata għal 800,000. Fil-bandiera tal-Venezwela, isfar jirrappreżenta l-ġid tal-art, blu l-baħar li jifred il-Venezwela minn [[Spanja]], u aħmar id-demm imxerred mill-eroj tal-indipendenza. [[File:Catedral de Caracas 1867.jpg|thumb|Katidral ta' [[Caracas]], fl-1867.]] [[File:Road to Petare.jpg|thumb|left|Camino de Petare fl-aħħar tas-seklu 19]] [[File:Terremoto de Mérida de 1894.jpg|thumb|Ħsara kkawżata mit-terremot kbir tal-Andes tal-1894.]] [[File:Cipriano Castro in Caracas, 1899.jpg|thumb|left|Dħul ta' Cipriano Castro f'[[Caracas]] fl-1899]] L-iskjavitù fil-Venezwela ġiet abolita fl-1854. Ħafna mill-storja tal-Venezwela fis-seklu 19 kienet ikkaratterizzata minn taqlib politiku u ħakma dittatorjali, inkluż il-mexxej tal-indipendenza José Antonio Páez, li rebaħ il-presidenza tliet darbiet u serva 11-il sena bejn l-1830 u l-1863. Dan laħaq il-qofol tiegħu fil-Gwerra Federali (1859-1863). Fit-tieni nofs tas-seklu, Antonio Guzmán Blanco, kawdillo ieħor, serva 13-il sena, bejn l-1870 u l-1887, bi tliet presidenti oħra mxerrda. Fit-28 ta' April 1894, seħħ terremot ta' kobor X fl-istat ta' Mérida, li kkawża 350 mewta u qerda fil-belt. Fl-1895, tilwima li ilha fit-tul l-[[Renju Unit]] dwar it-territorju Essequibo, li l-[[Renju Unit]] sostniet bħala parti mill-Gujana Brittanika u l-Venezwela meqjusa bħala territorju tal-Venezwela, faqqgħet fil-Kriżi tal-Venezwela tal-1895. It-tilwima saret kriżi diplomatika meta l-lobbyist tal-Venezwela, William L. Scruggs, ipprova jargumenta li l-kondotta Brittanika dwar il-kwistjoni kisret id-Duttrina Monroe tal-[[Stati Uniti]] tal-1823, u uża l-influwenza tiegħu f'[[Washington (Distrett ta' Columbia)|Washington D.C.]], biex isegwi l-kwistjoni. Il-President tal-[[Stati Uniti]] Grover Cleveland imbagħad adotta interpretazzjoni wiesgħa tad-duttrina li ddikjarat interess Amerikan fi kwalunkwe materja fl-emisfera. Il-[[Renju Unit]] eventwalment qablet mal-arbitraġġ, iżda fin-negozjati dwar it-termini tagħha kienet kapaċi tipperswadi lill-[[Istati Uniti]] fuq ħafna dettalji. Tribunal iltaqa' f'[[Pariġi]] fl-1898 biex jiddeċiedi l-kwistjoni u fl-1899 ta' l-biċċa l-kbira tat-territorju kkontestat lill-Gujana Brittanika. Fl-1899, Cipriano Castro, megħjun minn ħabib tiegħu Juan Vicente Gómez, ħa l-poter f'[[Caracas]]. Castro naqas mid-djun barranin konsiderevoli tal-Venezwela u rrifjuta li jħallas kumpens lill-barranin li nqabdu fil-gwerer ċivili tal-Venezwela. Dan wassal għall-Kriżi tal-Venezwela tal-1902–1903, li fiha l-[[Renju Unit]], il-[[Ġermanja]] u l-[[Italja]] imponew imblokk navali qabel ma ġie miftiehem arbitraġġ internazzjonali fil-Qorti Permanenti tal-Arbitraġġ il-ġdida. Fl-1908, faqqgħet tilwima oħra mal-Pajjiżi l-Baxxi, li ġiet solvuta meta Castro mar il-Ġermanja għall-kura medika u malajr twaqqa' minn Juan Vicente Gómez (1908-1935). === seklu 20 === [[File:Ciudad de Valencia (1900).jpg|thumb|left|Valencia madwar is-sena 1900.]] [[File:Terremoto de San Narciso de 1900 04.webp|thumb|Terremot San Narciso, sena 1900.]] [[File:Juan Vicente Gómez camina por las calles de caracas a pocos días de haber accedido al poder.jpg|thumb|left|Juan Vicente Gómez jimxi fit-toroq ta' Caracas ftit jiem biss wara li tela' fil-poter fl-1908.]] [[File:Beaches of Macuto, 1911.jpg|thumb|Bajja ta' Macuto fl-1911]] [[File:Terremoto cumana.jpg|thumb|left|Cumaná wara t-terremot tas-17 ta' Jannar, 1929.]] [[File:Miramar Hotel, Macuto, 1922.jpg|thumb|Terrazzin tal-Lukanda Miramar f'Macuto fl-1929]] [[File:Stadsgezicht met Hotel Majestica in Caracas in Venezuela, Bestanddeelnr 252-8437.jpg|thumb|left|[[Caracas]] matul l-1940s.]] [[File:Militares en la azotea del congreso de Venezuela en 1948.jpg|thumb|left|Militari fuq il-bejt tal-kungress waqt il-kolp ta' stat fil-Venezwela fl-1948]] [[File:Antigua Catedral de El Tocuyo 03.jpg|thumb|El Tocuyo, Lara, qabel it-terremot tal-1950.]] [[File:Sabana Grande. Caracas. Año 1954.png|thumb|left|Sabana Grande, Caracas, 1954]] [[File:Rómulo Betancourt, 1961.jpg|thumb|left|Rómulo Betancourt (president 1945-1948 / 1959-1964), wieħed mill-mexxejja demokratiċi ewlenin tal-Venezwela.]] It-terremot ta' Caracas tal-1900 — magħruf ukoll bħala t-terremot ta' San Narċiż, isem li ħa mill-festa tal-qaddis Kattoliku li tiġi ċċelebrata f'dik id-data — kien avveniment sismiku li laqat iċ-ċentru tal-Venezwela fl-4:42 ta' filgħodu fid-29 ta' Ottubru 1900. B’kobor stmat li jvarja bejn 7.6 u 8.0, it-terremot ħalla warajh 20 persuna mejta u 60 midruba. Fid-19 ta' Diċembru tal-1908, fil-Venezwela twettaq kolp ta' stat bla tixrid ta' demm, immexxi mill-Viċi President Juan Vicente Gómez kontra d-dittatur Cipriano Castro. L-iskoperta ta' depożiti ta' żejt enormi fil-Lag Maracaibo matul l-[[Ewwel Gwerra Dinjija]] kienet kruċjali għall-Venezwela u ttrasformat l-ekonomija tagħha milli tiddependi ħafna fuq l-esportazzjonijiet agrikoli. Dan wassal għal boom li dam fis-snin tmenin; Fl-1935, il-prodott gross domestiku per capita tal-Venezwela kien l-ogħla fl-Amerika Latina. Gómez ibbenefika ħafna minn dan, hekk kif il-korruzzjoni ffjorixxiet, iżda fl-istess ħin, is-sors il-ġdid tad-dħul għenu jiċċentralizza l-istat u jiżviluppa l-awtorità tiegħu. Fis-17 ta' Jannar tal-1929, fis-07:45 (ħin lokali), terremot laqat iż-żona ta' Cúmana; dan dam bejn ħames u ħmistax-il sekonda u kien akkumpanjat minn ħoss qawwi u f'daqqa, u ħasad il-ħajja ta' madwar 1,600 persuna. Barra minn hekk, ġiet osservata mewġa ta’ tsunami għolja bejn erba' u ħames metri, li affettwat il-Golf kollu ta' Cariaco. Huwa baqa' l-aktar bniedem b'saħħtu fil-Venezwela sal-mewt tiegħu fl-1935. Is-sistema tad-dittatorjat Gomecista (1935–1945) kompliet fil-biċċa l-kbira taħt Eleazar López Contreras, iżda bdiet fl-1941, taħt Isaías Medina Angarita, kienet rilassata. Angarita tat sensiela ta' riformi, fosthom il-legalizzazzjoni tal-partiti politiċi kollha. Wara t-[[Tieni Gwerra Dinjija]], l-immigrazzjoni min-Nofsinhar tal-Ewropa u l-pajjiżi ifqar tal-Amerika Latina ddiversifikaw b'mod partikolari s-soċjetà Venezwelana. Fl-1945, kolp ta' stat ċivili-militari waqqa' lil Medina Angarita u wassal għal perjodu ta' gvern demokratiku (1945–1948) taħt il-partit Azzjoni Demokratika tas-sħubija tal-massa, inizjalment taħt Rómulo Betancourt, sakemm Rómulo Gallegos rebaħ l-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela fl-1947 (l-ewwel elezzjonijiet ħielsa u ġusti fil-Venezwela). Gallegos ħakem sakemm twaqqa' minn ġunta militari mmexxija mit-trijonvirat Luis Felipe Llovera Páez, Marcos Pérez Jiménez, u l-Ministru tad-Difiża ta' Gallegos Carlos Delgado Chalbaud, fil-kolp ta' stat tal-Venezwela tal-1948. <gallery> File:Marcos Pérez Jiménez 1952.JPG|Marcos Pérez Jiménez fid-diskors inawgurali tiegħu fl-1952. File:Suárez Flamerich y PJ.jpg|Suárez Flamerich u Marcos Pérez Jiménez waqt l-ewwel xogħlijiet tal-Highway Caracas-La Guaira. File:Inauguracicon del Centro Simon Bolivar, Venezuela 1954.png|Inawgurazzjoni taċ-Ċentru Simón Bolívar minn Marco Perez Jimenes fl-1954. File:Marcos Pérez Jiménez en BAEL.jpg|Marcos Pérez Jiménez jirrevedi l-inawgurazzjoni tal-Bażi tal-Ajru El Libertador. File:Protestas Contra MPJ en Noviembre de 1957 en Venezuela.jpg|Protesti kontra Marcos Pérez Jiménez fil-21 ta' Novembru, 1957. File:Afiche contra la dictadura de Marcos Pérez Jiménez.jpg|Protesti kontra Marcos Pérez Jiménez fl-1958. File:23 de Enero de 1958.png|Kolp ta' stat fil-Venezwela tal-1958. </gallery> [[File:Raúl Leoni 1965.jpg|thumb|left|Raúl Leoni fl-1965 (Kien id-39 President tar-Repubblika tal-Venezwela mill-11 ta' Marzu, 1964 sal-11 ta' Marzu, 1969)]] [[File:Carlos Andrés Pérez.jpg|thumb|Il-President Carlos Andrés Pérez]] L-aktar raġel b'saħħtu fil-ġunta militari (1948-1958) kien Pérez Jiménez u kien suspettat li kien wara l-mewt ta' Chalbaud, li miet f'ħtif ħażin fl-1950. Meta l-ġunta tilfet b'mod mhux mistenni l-elezzjoni presidenzjali tal-1952, injorat il- riżultati u Jiménez ġie installat bħala president Jiménez tkeċċa fit-23 ta' Jannar, 1958. Fi sforz biex tiġi kkonsolidata demokrazija żagħżugħa, it-tliet partiti politiċi ewlenin (Accion Democratica (AD), COPEI u Unión Republicana Democratica (URD), bl-eċċezzjoni notevoli tal-Partit Komunista tal-Venezwela), iffirmaw il-ftehim dwar il-qsim tal-poter tal-Patt Puntofijo. AD u COPEI ddominaw il-pajsaġġ politiku għal erba' deċennji. Matul il-presidenzi ta' Rómulo Betancourt (1959-64, it-tieni mandat tiegħu) u Raúl Leoni (1964-69), seħħew movimenti importanti ta' gwerillieri. Il-maġġoranza ħallew l-armi tagħhom taħt l-ewwel presidenza ta' Rafael Caldera (1969-74). Caldera kien rebaħ l-elezzjonijiet tal-1968 għall-COPEI, l-ewwel darba li partit minbarra Azzjoni Demokratika sar president permezz ta' elezzjoni demokratika. L-ordni demokratika l-ġdida kellha l-antagonisti tagħha. Betancourt sofra attakk ippjanat mid-dittatur Dumnikan Rafael Trujillo fl-1960, u xellugin esklużi mill-Patt bdew ribelljoni billi organizzaw ruħhom fil-Forzi Armati tal-Ħelsien Nazzjonali, sponsorjati mill-Partit Komunista u Fidel Castro. Fl-1962 ippruvaw jiddestabilizzaw il-militar, b'ribelli falluti. Betancourt ippromwova politika barranija, id-Duttrina Betancourt, li fiha rrikonoxxa biss gvernijiet eletti b'vot popolari. [[File:Caracas Sabana Grande 1973.jpg|thumb|left|Distrett ta' Sabana Grande, Caracas (1973)]] [[File:Luis Herrera Campins.jpg|thumb|Luis Herrera Campíns (Kien id-43 President tar-Repubblika tal-Venezwela mill-12 ta' Marzu, 1979 sal-2 ta' Frar, 1984)]] [[File:Bancomaracaibo pierregb.jpg|thumb|left|Kwartieri ġenerali tal-Banco de Maracaibo fi Pjazza Venezwela (Plaza Venezuela), Caracas fl-1985 jew il-bidu tad-disgħinijiet.]] [[File:Hotel Rasil y Centro Comercial Compostela -Puerto Ordaz.jpg|thumb|Il-belt ippjanata ta' Puerto Ordaz (imwaqqfa fl-1961) fil-bidu tas-snin tmenin.]] [[File:Lusinchi 89.JPG|thumb|left|Jaime Lusinchi (Kien id-43 President tar-Repubblika tal-Venezwela mill-2 ta' Frar, 1984 sal-2 ta' Frar, 1989)]] [[File:1972. Rafael Caldera - Los Causahabientes.jpg|thumb|Rafael Caldera kien l-40 u l-45 president tal-Venezwela fil-perjodi (11 ta' Marzu, 1969-12 ta' Marzu, 1974 u 2 ta' Frar, 1994-2 ta' Frar, 1999)]] Fid-29 ta' Lulju, 1967, fit-8:05 ta' filgħaxija, terremot laqat lil Caracas u lill-kosta ċentrali (La Guaira). L-epiċentru tiegħu kien jinsab fuq il-kosta ċentrali, 20 km ’il bogħod minn Caracas, u l-avveniment dam għaddej 35 sekonda. Dan il-fenomenu sismiku affettwa l-aktar iż-żoni ta' Altamira u Los Palos Grandes, kif ukoll il-kosta ċentrali. Wara t-terremot seħħew theżżiżiet sekondarji ta' intensità aktar baxxa. Id-Distrett Federali (illum id-Distrett Kapitali) intlaqat minn terremot li kejjel bejn 6.5 u 6.7 fuq l-iskala Richter, u li dam bejn 35 u 55 sekonda. Fiż-żona ta' Caracas, l-għadd tal-vittmi kien ta' 2,000 persuna midruba u 236 mejta. Il-ħsara lill-proprjetà qabżet l-10 miljun dollaru Amerikan. L-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela tal-1973 ta' Carlos Andrés Pérez ħabtet ma' kriżi taż-żejt, li fiha d-dħul tal-Venezwela sploda hekk kif il-prezzijiet taż-żejt żdiedu; L-industriji taż-żejt ġew nazzjonalizzati fl-1976. Dan wassal għal żidiet massivi fl-infiq pubbliku, iżda wkoll żidiet fid-djun barranin, sakemm il-kollass tal-prezzijiet taż-żejt matul it-tmeninijiet iddgħajfet l-ekonomija. Meta l-gvern beda jiżvaluta l-munita fl-1983 biex jissodisfa l-obbligi finanzjarji tiegħu, l-istandards tal-għajxien naqsu b'mod drammatiku. Politiki ekonomiċi falluti u korruzzjoni dejjem tikber fil-gvern wasslu għal żieda fil-faqar u l-kriminalità, l-indikaturi soċjali għall-agħar, u żieda fl-instabilità politika. Fis-snin tmenin, il-Kummissjoni Presidenzjali għar-Riforma tal-Istat (COPRE) ħarġet bħala mekkaniżmu għall-innovazzjoni politika. Il-Venezwela ddeċentralizzat is-sistema politika tagħha u diversifikat l-ekonomija tagħha, u naqqset id-daqs tal-Istat. Il-COPRE ħadmet bħala mekkaniżmu ta' innovazzjoni, anke billi inkorpora fl-aġenda politika kwistjonijiet li kienu ġew esklużi mid-deliberazzjoni pubblika mill-atturi ewlenin tas-sistema demokratika. L-aktar suġġetti diskussi ġew inkorporati fl-aġenda pubblika: id-deċentralizzazzjoni, il-parteċipazzjoni politika, il-muniċipalizzazzjoni, ir-riformi tal-ordni ġudizzjarja u r-rwol tal-Istat fi strateġija ekonomika ġdida. Ir-realtà soċjali għamlet il-bidliet diffiċli biex jiġu implimentati. Il-kriżijiet ekonomiċi tas-snin 80 u 90 wasslu għal kriżi politika. Fid-19 ta' Diċembru, 1982, faqqgħet nirien fl-impjant termoelettriku “Ricardo Zuloaga” u li kien jinsab fiż-żona ta' Arrecifes f'Tacoa, f'dik li dak iż-żmien kienet id-Dipartiment ta’ Vargas tad-Distrett Federali, fil-Venezwela — u dan irriżulta fil-mewt ta' aktar minn 180 persuna. Mijiet ta' nies inqatlu mill-forzi tas-sigurtà u l-militar fl-irvellijiet ta' Caracazo tal-1989, matul it-tieni mandat presidenzjali ta' Carlos Andrés Pérez (1989-1993) u wara l-implimentazzjoni ta' miżuri ta' awsterità ekonomika. Hugo Chávez, li fl-1982 kien wiegħed li jkeċċi gvernijiet b'żewġ partiti, uża rabja dejjem tikber fuq miżuri ta' awsterità ekonomika biex jiġġustifika attentat ta' kolp ta' stat fi Frar tal-1992; It-tieni attentat ta' kolp ta' stat seħħ f'Novembru. Il-President Carlos Andrés Pérez (ri-elett fl-1988) tneħħa taħt akkużi ta' abbuż fl-1993, li wassal għall-presidenza interim ta' Ramón José Velásquez (1993-1994). Fit-28 ta' Settembru 1993, seħħew splużjoni u nirien sussegwenti fil-kilometru 57 tal-awtostrada *Regional Center Highway*, qrib il-belt ta' Las Tejerías fl-Istat ta' Aragua — li ​​tinsab madwar 60 kilometru ’l bogħod minn Caracas, il-Venezwela. L-isplużjoni kienet ikkawżata mit-titqib aċċidentali ta' pajp tal-gass taħt l-art waqt l-installazzjoni ta' netwerk ġdid tal-fibra ottika tul l-awtostrada. Skont ċifri uffiċjali, mietu 42 persuna u ndarbu 14-il persuna oħra. Il-mexxej tal-kolp ta' stat Chávez kien maħfra f'Marzu 1994 mill-President Rafael Caldera (1994-1999, it-tieni mandat tiegħu), b'sala nadifa u d-drittijiet politiċi tiegħu rrestawrati, li ppermettielu jirbaħ u jżomm il-presidenza kontinwament mill-1999. sal-mewt tiegħu fl-2013. Chávez rebaħ l-elezzjonijiet tal-1998, 2000, 2006 u 2012 u r-referendum presidenzjali tal-2004. === Dittatorjat tax-Xellug Estrem === ==== Il-gvern tax-xellug estrem ta' Chávez: 1999-2013 ==== Kollass ta' fiduċja fil-partiti eżistenti wassal biex Hugo Chávez jiġi elett president fl-1998 u t-tnedija sussegwenti ta' "Rivoluzzjoni Bolivariana", li bdiet b'assemblea kostitwenti fl-1999 biex tikteb Kostituzzjoni ġdida. Hekk kif il-Venezwelani kienu qed jippreparaw biex jivvutaw fir-referendum dwar kostituzzjoni ġdida għall-pajjiż, skedat għall-għada, ix-xita qawwija kompliet tul il-kosta ċentrali. Il-pompieri fir-reġjun ikkunsidraw li jiddikjaraw stat ta' emerġenza. Ix-xita laħqet l-400 mm. Wara li r-rapporters staqsew jekk ix-xita kinitx se twassal għas-sospensjoni tal-proċess elettorali, il-President Hugo Chávez ikkwota l-kliem ta' Simón Bolívar, mitkellem fis-26 ta’ Marzu 1812 (matul il-ġlieda għall-indipendenza), fuq il-fdalijiet ta' tempju minuti wara terremot qawwi f’Caracas: “Jekk in-natura topponina, aħna niġġieldu kontriha u nġegħluha tobdilna.” Il-15 ta' Diċembru, 1999 jibqa' mfakkar bħala “l-jum li l-muntanja avvanzat lejn il-baħar.” Ix-xita qawwija tal-aħħar jiem wasslet għal valangi estensivi ta' art u tajn fuq l-għoljiet tal-muntanji tas-Serranía del Ávila, li kkawżaw għargħar immens u vjolenti tax-xmajjar, li l-fluss tagħhom normalment ikun żgħir minħabba t-tul qasir tagħhom (ix-Xmara San Julián, li toriġina fil-Pico Oriental de la Silla de Caracas, f'għoli ta' 2640 m ’il fuq mil-livell tal-baħar, u tisfa' fil-baħar f’Caraballeda, hija twila biss 9.82 km minkejja li hija waħda mill-itwal). U minħabba l-għoljiet weqfin tal-baċiri tagħhom, jibdew iġorru ammonti kbar ta' sediment, volumi immensi ta' ilma, u blat enormi sa 9 metri fid-dijametru (id-daqs ta' xarabank), u jilħqu veloċitajiet sa 60 km/h jew aktar u fond sa 9 metri. Dan kollu jikkawża għargħar u qerda kbira fl-ibliet li jinsabu fuq il-fannijiet alluvjali ffurmati minn dawn ix-xmajjar tul il-kosta tat-tramuntana tal-Venezwela. Naturalment, dawn l-ibliet ġew stabbiliti fuq dawn il-fannijiet alluvjali, li huma ż-żoni bl-aktar għoljiet ġentili fir-reġjun, sa mill-perjodu viċi-rejali. Iżda preċiżament minħabba dan, il-qerda tiżdied hekk kif il-materjal kollu li jġorr ix-xmajjar jakkumula hekk kif l-ilmijiet tagħhom jitilfu l-veloċità. Il-pajjiż, f'nofs l-elezzjonijiet, fil-biċċa l-kbira mhux konxju tas-sitwazzjoni fl-istati milquta, u l-midja tibda tirrapporta dwar l-avveniment. It-traġedja ta' Vargas, magħrufa wkoll bħala l-valanga ta' Vargas, tirreferi għas-sensiela ta' valangi ta' tajn, valangi ta' art, u għargħar li bdew fil-15 ta' Diċembru 1999, b'konsegwenzi devastanti għall-pajjiż. Filwaqt li l-għadd tal-imwiet mhux uffiċjali, l-istimi jvarjaw minn mijiet sa eluf (minn inqas minn 700 sa 30,000 skont is-sors), u l-għadd ta' nies milquta, ukoll mhux ikkonfermat, huwa stmat li huwa fl-għexieren ta' eluf. Dan l-avveniment huwa elenkat fil-Guinness Book of World Records bħala l-aktar valanga qattiela fl-istorja tal-Venezwela. L-aktar żoni milquta mid-diżastru naturali tal-15, 16, u 17 ta' Diċembru kienu l-kosti tal-istati ta' Vargas, Miranda, u Falcón. Eluf ta' nies ġew spostati, u bliet sħaħ ġew devastati. L-infrastruttura mitlufa fid-diżastru inkludiet universitajiet, lukandi kbar, klabbs, komunitajiet importanti, u toroq, fost affarijiet oħra. Kien hemm diversi lmenti dwar kif l-awtoritajiet immaniġġjaw id-diżastru u dwar ir-rifjut ta’ Chavez tal-għajnuna tal-Istati Uniti, il-ġestjoni ħażina tal-fondi pubbliċi u d-devjazzjoni tal-għajnuna umanitarja, il-ħin ta’ reazzjoni tat-timijiet ta' emerġenza, serqiet u għajbien furzat, fost affarijiet oħra. <gallery> File:Caraballeda 1999 Deposits and Damage.jpg|Depożiti u Ħsara ta' Caraballeda tal-1999 File:Los Corales (Vargas 2000).JPG|Los Corales, lokal 75% meqrud. File:Caribe y Caraballeda diciembre 2000 007.jpg|Il-Karibew u Caraballeda fl-istat ta' Vargas sena wara l-valanga ta' Diċembru 1999 (2000) File:Partially collapsed building, Vargas 1999.jpg|Il-bini waqa' parzjalment; iż-żona li waqgħet ġiet imminata meta flussi ta' debris qerdu s-sular t'isfel. File:Caribe y Caraballeda Enero 2000 011.jpg|Caraballeda xahar wara l-Valla ta' Vargas (l-Ewwel Traġedja ta' Vargas) f'Jannar 2000. File:Vargas debris flow deposits 1999.jpg|Depożitu ta' fluss ta' debris ta' 2.9 metri ħxuna minn Diċembru 1999 huwa espost minn inċiżjoni fix-xmara waqt għargħar fi stadju avvanzat. File:Camuri Chico dicembre 2000 020.jpg|Bajja ta' Camuri Chico File:Caribe y Caraballeda diciembre 2000 004.jpg|Dar Caraballeda File:Carmen de Uria diciembre 2000 006.jpg|Carmen de Urea File:La Guaira diciembre 2000 070.jpg|La Guaira File:La Guaira diciembre 2000 021.jpg|La Guaira File:Las Salinas diciembre 2007 001.jpg|Las Salinas File:Macuto diciembre 2000 034.jpg|Macuto File:Montañasdeslave.jpg|Parti mill-istat ta' Vargas wara d-diżastru, b'marki tat-tajn viżibbli fuq il-muntanji. File:Vargas landslide scars 1999.jpg|(meħud kelma b'kelma mill-caption tal-USGS): Valangi baxxi li jingħaqdu flimkien mibdija fuq għoljiet weqfin f'ħamrija żviluppata fuq il-blat tal-Formazzjoni Tacagua. Valangi baxxi mibdija fuq għoljiet konkavi jew planari ngħaqdu flimkien ma' valangi oħra hekk kif ivvjaġġaw fil-kanali. Torri tat-trażmissjoni, għoli 30 m, (fuq il-lemin) għall-iskala. File:Tdv vargas.JPG|Mappa tal-istat ta' Vargas, bl-aktar żoni milquta bl-aħmar. File:Zonasafectadastragediavargas.jpg|Mappa li tagħti dettalji dwar iż-żoni affettwati (bl-aħmar). </gallery> [[File:Demostration by the opposition against the reform - caracas.jpg|thumb|Protesti f'Caracas, 2007]] Ir-Rivoluzzjoni tirreferi għal moviment soċjali populista u proċess politiku tax-xellug estrem immexxi minn Chávez, li waqqaf il-Moviment tal-Ħames Repubblika fl-1997 u l-Partit Soċjalista Magħqud tal-Venezwela fl-2007. Ir-"Rivoluzzjoni Bolivarjana" hija msemmija għal Simón Bolívar. Skont Chávez u partitarji oħra, ir-“Rivoluzzjoni Bolivarjana” fittxet li tibni moviment tal-massa biex timplimenta l-Bolivarianiżmu: demokrazija popolari, indipendenza ekonomika, distribuzzjoni ġusta tad-dħul, u tmiem il-korruzzjoni politika. Jinterpretaw l-ideat ta' Bolívar minn perspettiva populista, bl-użu ta' retorika soċjalista. Dan wassal għall-formazzjoni tal-Ħames Repubblika tal-Venezwela, komunement magħrufa bħala r-Repubblika Bolivarjana tal-Venezwela, li għadha sal-lum. Il-Venezwela ġiet ikkunsidrata bħala r-Repubblika Bolivarjana wara l-adozzjoni tal-Kostituzzjoni l-ġdida tal-1999. Wara l-elezzjoni ta' Chávez, il-Venezwela saret sistema ta' partiti dominanti, iddominata mill-Partit Soċjalista Magħqud tal-Venezwela. F'April 2002, Chávez tkeċċa għal żmien qasir mill-poter fl-attentat ta' kolp ta' stat tal-Venezwela tal-2002 wara dimostrazzjonijiet popolari mill-avversarji tiegħu, iżda Chávez irritorna wara jumejn bħala riżultat ta' dimostrazzjonijiet minn partitarji foqra ta' Chávez u azzjonijiet tal-militar. Chávez baqa' fil-poter wara strajk nazzjonali totali li dam minn Diċembru 2002 sa Frar 2003, inkluż strajk/lockout fil-kumpanija taż-żejt statali PDVSA. It-titjira tal-kapital qabel u matul l-istrajk wasslet għall-impożizzjoni mill-ġdid tal-kontrolli tal-kambju. Fl-għaxar snin ta' wara, il-gvern kien sfurzat jiżvaluta l-munita. Dawn l-iżvalutar ma tejbux is-sitwazzjoni tan-nies li jiddependu fuq prodotti importati jew prodotti prodotti lokalment li jiddependu fuq inputs importati, filwaqt li l-bejgħ taż-żejt iddenominat f'dollari jammonta għall-maġġoranza tal-esportazzjonijiet. Il-profitti mill-industrija taż-żejt intilfu għall-“inġinerija soċjali” u l-korruzzjoni, aktar milli jmorru lejn l-investimenti meħtieġa biex tinżamm il-produzzjoni taż-żejt. Chávez baqa' ħaj minn aktar testijiet politiċi, inkluż referendum ta' recall f'Awwissu 2004. Huwa ġie elett għal mandat ġdid f'Diċembru 2006 u għat-tielet mandat f'Ottubru 2012. Madankollu, qatt ma ħalu l-ġurament minħabba kumplikazzjonijiet mediċi; Miet f'Marzu tal-2013. <gallery> File:20021210-Toma-de-bomba4.jpg|Konġestjonijiet twal tat-traffiku fi stazzjonijiet tal-petrol fl-10 ta’ Diċembru 2002 waqt l-istrajk ġenerali fil-Venezwela tal-2002-2003 File:2002-2003 Colas paro petroleo 2.png|Konġestjonijiet twal tat-traffiku fi stazzjonijiet tal-petrol fl-10 ta’ Diċembru 2002 waqt l-istrajk ġenerali fil-Venezwela tal-2002-2003 File:2002-2003 Colas paro petroleo.png|Konġestjonijiet twal tat-traffiku fi stazzjonijiet tal-petrol fl-10 ta’ Diċembru 2002 waqt l-istrajk ġenerali fil-Venezwela tal-2002-2003 File:Protestas en la Universidad de Oriente Núcleo Nueva Esparta 1.jpg|thumb|Protesti f'Margarita, 2004 File:Marcha de RCTV de 2008 01.jpg||Protesti f'Caracas, 2007 </gallery> [[File:Magnitude 5.6 Sucre Venezuela 2010.jpg|thumb|iċ-ċentru sismiku tat-terremot ta' Sucre tal-2010]] Fil-15 ta' Jannar 2010, seħħ terremot bl-epiċentru tiegħu fl-istat Venezwelan ta' Sucre. Dan l-avveniment seħħ fil-grigal tal-pajjiż, irreġistra kobor ta' 5.4 fuq l-iskala Richter, u ħalla 11-il persuna midruba. ==== Il-gvern tax-xellug estrem ta' Maduro (2013-2026), u Delcy (2026-) ==== L-elezzjonijiet presidenzjali li saru f'April 2013 kienu l-ewwel minn meta Chávez ħa l-kariga fl-1999 li fihom ismu ma deherx fuq il-vot. Taħt il-gvern "Bolivarian", il-Venezwela għaddiet minn wieħed mill-aktar pajjiżi sinjuri fl-Amerika Latina għal wieħed mill-ifqar. Il-politiki soċjoekonomiċi ta' Hugo Chávez li jiddependu fuq il-bejgħ taż-żejt u l-importazzjoni ta' oġġetti rriżultaw f'ammonti kbar ta' dejn, l-ebda bidla fil-korruzzjoni fil-Venezwela, u laħqet il-qofol tagħha fi kriżi fil-Venezwela. Bħala riżultat, il-kriżi tar-refuġjati tal-Venezwela, l-akbar emigrazzjoni ta' nies fl-istorja tal-Amerika Latina, seħħet, b'aktar minn 7 miljun, madwar 20% tal-popolazzjoni tal-pajjiż, emigraw. Chávez beda l-missjonijiet Bolivariani, programmi "immirati biex jgħinu lill-foqra". Il-faqar beda jiżdied fis-snin 2010. Nicolás Maduro ġie magħżul minn Chávez bħala s-suċċessur tiegħu, u fl-2013 insemmih viċi president. Maduro ilu president tal-Venezwela mill-14 ta' April 2013, meta rebaħ l-elezzjoni presidenzjali wara l-mewt ta' Chávez, b'51% tal-voti, meta mqabbel ma' 49% ta' Henrique Capriles. Ir-Roundtable tal-Unità Demokratika sfidat l-elezzjoni ta' Maduro bħala frodi, iżda verifika ta' 56% tal-voti ma wriet l-ebda diskrepanzi, u l-Qorti Suprema tal-Venezwela ddeċidiet li Maduro kien il-president leġittimu. Il-mexxejja tal-Oppożizzjoni u xi midja internazzjonali jqisu lill-gvern ta' Maduro bħala dittatorjat. Minn Frar 2014, mijiet ta' eluf ta' nies ipprotestaw għal livelli għoljin ta' vjolenza kriminali, korruzzjoni, iperinflazzjoni, u skarsezza kronika ta' oġġetti bażiċi minħabba l-politiki tal-gvern. Id-dimostrazzjonijiet u l-irvellijiet irriżultaw f’aktar minn 40 mewt f'inkwiet bejn Chavista u dimostranti tal-oppożizzjoni. u mexxejja tal-oppożizzjoni, inklużi Leopoldo López u Antonio Ledezma, ġew arrestati. Gruppi tad-drittijiet tal-bniedem ikkundannaw l-arrest ta' López. L-elezzjonijiet parlamentari tal-2015, li saru fis-6 ta' Diċembru, 2015, irriżultaw fir-rebħa tar-Roundtable tal-Unità Demokratika (MUD), il-moviment ewlieni tal-oppożizzjoni għall-gvern tal-President Nicolás Maduro, b'56.3% tal-voti u 112 tal-voti il-167 deputat tal-Assemblea Nazzjonali (inklużi 3 deputati għar-Rappreżentanza Indiġena għall-Assemblea Nazzjonali), li jikkorrispondu għal maġġoranza kwalifikata. Il-Venezwela żvalutat il-munita tagħha fi Frar 2013 minħabba skarsezza dejjem tikber, li kienet tinkludi ħalib u ħtiġijiet oħra. Dan wassal għal żieda fil-malnutrizzjoni, speċjalment fost it-tfal. L-ekonomija kienet saret dipendenti fuq l-esportazzjonijiet taż-żejt, biż-żejt mhux raffinat jammonta għal 86% tal-esportazzjonijiet, u prezz għoli għal kull barmil biex jappoġġja programmi soċjali. Fil-bidu tal-2014, il-prezz taż-żejt niżel minn aktar minn $100 għal $40 Dan poġġa pressjoni fuq l-ekonomija, li ma setgħetx taffordja aktar programmi soċjali kbar. Il-Gvern beda jieħu aktar flus mingħand PDVSA, il-kumpanija taż-żejt tal-istat, u rriżulta f'nuqqas ta' investiment mill-ġdid fl-għelieqi u l-impjegati. Il-produzzjoni naqset mill-quċċata tagħha ta' kważi 3 sa 1 miljun barmil (480 sa 160 elf metru kubu) kuljum. Fl-2014, il-Venezwela daħlet f'riċessjoni, u fl-2015, kellha l-ogħla inflazzjoni fid-dinja, li taqbeż il-100%. Fl-2017, l-amministrazzjoni ta' Donald Trump imponiet aktar sanzjonijiet ekonomiċi kontra PDVSA u uffiċjali tal-Venezwela. Il-problemi ekonomiċi, kif ukoll il-kriminalità, kienu l-kawżi tal-protesti tal-Venezwela mill-2014 sal-lum. Mill-2014, madwar 5.6 miljun ruħ ħarbu mill-Venezwela. <gallery> File:2014 Venezuelan Protests (12F).jpg|Protesti f'Caracas fl-2014 File:Marcha hacia el Palacio de Justicia de Maracaibo - Venezuela 06.jpg|Protesti f'Maracaibo fl-2014 File:People lines in Venezuela.JPG|Il-Venezweljani jagħmlu linja biex jixtru l-ikel f'ħanut File:Escasez en Venezuela, Central Madeirense 8.JPG|Nuqqas fil-Venezwela File:March of Empty Pots 24 January 2015.jpg|Protesti f'Caracas fl-2015 </gallery> [[File:Protestas en Caracas, 02Mar14 (14161205275).jpg|thumb|left|Protesti f'Caracas fl-2016]] [[File:Venezuela protest 26 October.jpg|thumb|Protesti f'Caracas fl-2016]] F'Jannar 2016, Maduro ddikjara "emerġenza ekonomika", li żvela l-kobor tal-kriżi u kabbar il-poteri tiegħu. F'Lulju 2016, infetħu temporanjament il-qsim tal-fruntieri Kolombjani biex jippermettu lill-Venezwelani jixtru ikel u oġġetti bażiċi tas-saħħa. F'Settembru 2016, studju indika li 15% tal-Venezweli kienu qed jieklu "skart tal-ikel mormi minn stabbilimenti kummerċjali." Sa Ottubru 2016 kienu seħħew 200 rewwixta fil-ħabs. Il-Qorti Suprema allinjata ma' Maduro, li kienet qed taqleb id-deċiżjonijiet tal-Assemblea Nazzjonali minn meta l-oppożizzjoni ħadet il-kontroll, assumiet il-funzjonijiet tal-assemblea, u ħolqot il-kriżi kostituzzjonali tal-Venezwela tal-2017. F'Awwissu 2017, l-Assemblea Nazzjonali ġiet eletta Assemblea Kostitwenti tal-2017 u neħħa l-poteri tagħha lill-Assemblea Nazzjonali. L-elezzjoni qajmet tħassib dwar dittatorjat emerġenti. F'Diċembru 2017, Maduro ddikjara li l-partiti tal-oppożizzjoni ġew esklużi mill-elezzjonijiet presidenzjali tas-sena ta' wara wara li bojkottjaw l-elezzjoni tas-Sindku. <gallery> File:Escasez de gasolina en Venezuela.png|Nuqqas ta' petrol fil-Venezwela fl-2017 File:We Are Millions march Venezuela.jpg|Protesti tal-Venezwela tal-2017 File:Enfrentamiento en el Puente de Las Mercedes Venezuela 2017.jpg|Id-dimostranti jikkonfrontaw lill-GNB fuq il-pont Las Mercedes fis-26 ta' Mejju, 2017 f'Caracas, il-Venezwela. File:Marcha Neomar Lander 06 Venezuela 2017.jpg|Marċ bil-lejl b'tifkira ta' Neomar Lander fit-8 ta' Ġunju 2017 f'Caracas File:Escuderos 19 de junio 2017.jpg|Protesti tal-Caracas tal-2017 File:Venezuelan eating from garbage.jpg|Raġel Venezwelan jiekol miż-żibel File:Mother of All Marches - Caracas.jpg|Protesti tal-Caracas tal-2017 File:Venezuelan Assembly special session 11.jpg|Protesti tal-Caracas tal-2017 File:Tank Woman.jpg|thumb|Il-“Mara Tank” waqt il-Omm tal-Marċi Kollha f'Caracas File:Paola Ramírez body.jpg|Kadavru ta' Paola Ramírez wara li nqatlet waqt il-protesti fil-Venezwela fl-2017. </gallery> [[File:©UNICEF-ECU-2018-Arcos.jpg|thumb|left|Mijiet ta' Venezweljani f'sitwazzjonijiet ta' mobilità umana jistennew fil-kju fid-Dwana fl-Ekwador biex jittimbraw il-passaporti tagħhom u jkomplu l-vjaġġ tagħhom. F'Awwissu ta' din is-sena, bejn 3,000 u 7,000 Venezwelan daħlu kuljum fl-Ekwador, ħafna minnhom qegħdin fi tranżitu lejn il-Perù. Xi familji jridu jqattgħu l-lejl fil-Pont Rumichaca, il-fruntiera bejn il-Kolombja u l-Ekwador, fejn it-temperaturi jinżlu għal 3 gradi Celsius.]] Maduro rebaħ l-elezzjonijiet tal-2018 bi 68% tal-voti. Ir-riżultat ġie kkontestat mill-Arġentina, iċ-Ċilì, il-Kolombja, il-Brażil, il-Kanada, il-Ġermanja, Franza u Stati Uniti, li qiesuh frawdolenti u rrikonoxxew lil Juan Guaidó bħala president. Pajjiżi oħra komplew jirrikonoxxu lil Maduro, għalkemm iċ-Ċina, iffaċċjata bi pressjoni finanzjarja għall-pożizzjoni tagħha, bdiet tkopri lilha nnifisha billi naqqset is-self, ikkanċellat joint ventures u wriet ir-rieda tagħha li taħdem mal-partijiet kollha. [[File:2018 Venezuela earthquake.jpg|thumb|L-epiċentru tat-terremot tal-Venezwela tal-2018]] Fil-21 ta' Awwissu 2018, fil-5:31 p.m. ħin lokali (21:31 UTC), ġie rreġistrat terremot li nħass mal-pajjiż kollu, bl-epiċentru tiegħu fil-belt ta' Río Caribe, fl-istat ta' Sucre. It-terremot oriġina f'Yaguaraparo, fl-istat ta' Sucre. Dan dam għaddej madwar żewġ minuti u 20 sekonda, u rriżulta fi ħsarat li laħqu l-valur ta' $7 miljun u fil-mewt ta' żewġ persuni... F'Awwissu 2019, Trump impona embargo ekonomiku kontra l-Venezwela. F'Marzu 2020, Trump akkuża lil Maduro u lill-uffiċjali tal-Venezwela bi traffikar tad-droga, narkoterroriżmu, u korruzzjoni. [[File:Venezuelan protests - 23 January 2019.jpg|thumb|left|Protesti f'Caracas, 2019]] [[File:Uprising against Nicolás Maduro of 2019.png|thumb|Protesti f'Caracas, 2019]] <gallery> File:2018 Venezuelan protests 17 March 2018.jpg|Protesti tal-Venezwela tal-2018 File:Huelga trabajadores.jpg|Protesti tal-Venezwela tal-2018 File:Marcha Venezuela 12 de febrero de 2018.jpg|Konċentrazzjoni bħala ġieħ lil dawk li mietu waqt il-protesti tal-2018 </gallery> F'Ġunju 2020, rapport iddokumenta għajbien sfurzat li seħħew fl-2018-19. Ġew irrappurtati 724 għajbien furzat ta' detenuti politiċi. Ir-rapport sostna li l-forzi tas-sigurtà ssuġġettaw lill-vittmi għat-tortura. Ir-rapport sostna li l-gvern uża l-għajbien sfurzat biex isikket lill-avversarji u vuċijiet kritiċi oħra. [[File:Tragedia de Las Tejerías.png|thumb|Las Tejerías wara l-għargħar tad-9 ta' Ottubru, 2022]] It-tifwir tan-nixxiegħa Los Patos lejl is-Sibt, 8 ta' Ottubru — ikkawżat mix-xita tal-Uragan Julia, li laqat prinċipalment il-belt ta' Las Tejerías fil-muniċipalità ta' Santos Michelena fl-Istat ta' Aragua, il-Venezwela — wassal għal traġedja li fiha, skont iċ-ċifri attwali, tilfu ħajjithom 500 persuna, filwaqt li 1,540 oħra għadhom neqsin. [[File:Protestas en Caracas contra la reelección de Nicolás Maduro, 2024.jpg|thumb|left|Id-dimostranti f'Caracas jiġġieldu kontra l-forza pubblika waqt il-protesti tal-Venezwela tal-2024.]] [[File:Freedom ratings in Venezuela (1998 to 2017).png|thumb|Klassifikazzjonijiet tal-Venezwela mill-1998 sal-2017 mill-NGO Freedom House iffinanzjata mill-gvern tal-Istati Uniti (1 = b'xejn, 7 = mhux b'xejn)]] Maduro ikkontesta għat-tielet mandat konsekuttiv fl-elezzjoni presidenzjali tal-2024, filwaqt li l-eks diplomatiku Edmundo González Urrutia rrappreżenta lill-Pjattaforma Unitaria ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]: Plataforma Unitaria Democrástica; PUD), l-alleanza politika ewlenija tal-oppożizzjoni. Stħarriġ li ttieħdet qabel l-elezzjoni indikaw li González kien se jirbaħ b'marġni wiesa'. Wara li l-Kunsill Elettorali Nazzjonali (CNE) ikkontrollat ​​mill-gvern ħabbar riżultati parzjali li juru rebħa dejqa għal Maduro fid-29 ta' Lulju, il-mexxejja tad-dinja fil-biċċa l-kbira esprimew xettiċiżmu dwar ir-riżultati mitluba u ma rrikonoxxewx it-talbiet tas-CNE bi ftit eċċezzjonijiet biss. Kemm González kif ukoll Maduro iddikjaraw lilhom infushom rebbieħa tal-elezzjonijiet. Ir-riżultati elettorali ma' ġewx rikonoxxuti miċ-Ċentru Carter u l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani minħabba nuqqas ta' riżultati granulari, u ġew ikkontestati mill-oppożizzjoni, li ddikjarat rebħa kbira u tat aċċess għall-għadd tal-voti miġbura mill-osservaturi elettorali mill-biċċa l-kbira tal-voti. ċentri bħala evidenza. Wara t-tħabbir tar-riżultati mill-awtoritajiet elettorali, faqqgħu protesti madwar il-pajjiż. Dan wassal għal arresti tal-massa, inklużi minorenni, u fil-maġġoranza l-kbira tal-każijiet, individwi mhux armati. Kien hemm ukoll imwiet u oħrajn li ġew ittorturati fil-jiem ta' wara biex jitrażżnu l-protesti fit-toroq. B'dan il-mod, Maduro żamm il-poter, u kkonsolida dak li l-midja internazzjonali, il-politiċi u l-organizzazzjonijiet madwar id-dinja sejħu dittatorjat.<ref>{{Ċita web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2024/07/29/resumen-noticas-elecciones-presidenciales-en-venezuela-de-2024-29-jul-orix/|titlu=Resumen y resultados de las elecciones en Venezuela 2024 del 28 y el 29 de julio de 2024|kunjom=Amaya|isem=Sol|data=2024-07-29|lingwa=es|data-aċċess=2026-05-06}}</ref> Fis-sigħat bikrin tat-3 ta' Jannar 2026, il-President tal-Istati Uniti Donald Trump ħabbar li l-President Nicolás Maduro u martu Cilia Flores kienu ġew arrestati u mkeċċija mill-pajjiż wara attakk imwettaq mill-Istati Uniti. Dakinhar stess, il-Qorti Suprema tal-Ġustizzja ordnat lil Delcy Rodríguez biex tassumi l-presidenza tar-Repubblika bħala president aġent.<ref>{{Ċita web|url=https://www.clarin.com/mundo/delcy-rodriguez-figura-clave-linea-sucesion-maduro_0_aRVxDvHTyN.html|titlu=Proclaman a Delcy Rodríguez como presidenta de Venezuela tras la detención de Maduro|kunjom=Clarín|isem=Redacción|data=2026-01-03|sit=Clarín|lingwa=es|data-aċċess=2026-05-06}}</ref> [[File:M 7.2 - 24 km ENE of San Felipe, Venezuela.png|thumb|left|L-ewwel terremot (7.2)]] [[File:M 7.5 - 17 km W of Catia La Mar, Venezuela.png|thumb|L-sekond terremot (7.5)]] [[File:Sismos Venezuela Earthquake Venezuela.jpg|thumb|Infrastruttura bil-ħsara f'Caracas]] Fl-24 ta' Ġunju 2026, seħħ terremot doppju b'epiċentri fl-istat ta' Yaracuy. L-ewwel terremot laqat fis-18:04:33 ħin lokali (22:04:33 UTC), 23 kilometru mill-belt ta' San Felipe, Yaracuy, f'fond ta' 20.3 kilometri u b'kobor ta' 7.2 fuq l-iskala tal-kobor tal-mument (Mw). It-tieni terremot, b'kobor ta' 7.5 Mw, seħħ 39 sekonda wara, 28 kilometru fix-Xlokk ta' Yumare f'fond ta' 10 kilometri. Iż-żewġ avvenimenti kkawżaw qerda u devastazzjoni mifruxa. Dakinhar u fil-jiem ta' wara, ħarġu rapporti dwar nuqqas ta' riżorsi biex jiġu megħjuna individwi maqbuda, mobilizzazzjoni ċivili biex tassisti fl-isforzi ta' salvataġġ u l-akkoljenza tal-feruti, u serq imwettaq kemm minn ċivili kif ukoll minn persunal militari.<ref>{{Ċita web|url=https://www.cbc.ca/news/world/venezuela-earthquake-photos-9.7248503|titlu=Venezuela earthquake before-and-after photos show 'catastrophic' destruction}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.infobae.com/america/agencias/2026/06/25/saquean-comercios-en-zonas-de-la-costa-central-de-venezuela-afectadas-por-terremotos/|titlu=saquean-comercios-en-zonas-de-la-costa-central-de-venezuela-afectadas-por-terremotos}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.infobae.com/venezuela/2026/06/25/reportan-saqueos-en-comercios-destruidos-de-la-guaira-tras-los-terremotos-en-venezuela/|titlu=reportan-saqueos-en-comercios-destruidos-de-la-guaira-tras-los-terremotos-en-venezuela}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.infobae.com/venezuela/2026/06/26/que-se-sabe-de-las-victimas-extranjeras-de-los-terremotos-en-venezuela/|titlu=que-se-sabe-de-las-victimas-extranjeras-de-los-terremotos-en-venezuela}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dw.com/es/devastadores-sismos-en-venezuela/a-77727808|titlu=Devastadores sismos en Venezuela}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dw.com/es/en-mapas-y-fotos-las-zonas-m%C3%A1s-afectadas-por-los-terremotos-en-venezuela/a-77721622|titlu=Antes y después: áreas afectadas por los sismos en Venezuela}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dw.com/es/el-terremoto-que-venezuela-esperaba-pero-no-pudo-monitorear/a-77727996|titlu=El terremoto que Venezuela esperaba, pero no pudo monitorear}}</ref> <gallery> File:LCF-24- Ground Zero (9781949).jpg|Qerda f'La Guaira File:Costa Rican mission to the 2026 Venezuela earthquakes relief efforts (13).jpg|Timijiet ta' salvataġġ tal-Kosta Rika jgħinu lill-vittmi tat-terremot File:Depertment of State Urban Seach and Rescue Assist in Venezuela (9782036).jpg|Salvataġġi Amerikani jispezzjonaw bini mġarraf f'La Guaira File:Lateral de un edificio en Chacao tras los terremotos del 24 de Junio de 2026.jpg|Veduta mill-ġenb ta' bini f'Chacao (Caracas) affettwat mit-terremot File:Edificio Antiguo CUAM (Jun 2026).jpg|Struttura antika tal-Kulleġġ Universitarju tal-Amministrazzjoni u l-Kummerċjalizzazzjoni ġarrbet ħsara mit-terremot. File:Incendios en La Guaira por terremotos.png|Nirien li dehru minn ħelikopter f'La Guaira minħabba t-terremot. File:Catedral de Valencia, Venezuela (Jul 2026) 01.jpg|Ħsara lill-Katidral ta' Valencia, f'Carabobo. File:LCF-24- Ground Zero (9781952).jpg|Ċittadin iżomm il-bandiera Venezwelana wara nar ikkawżat mit-terremot. File:LCF-24- Disaster Assistance Coordination and Insert of USAR (9781827).jpg|Ħsara materjali li tidher mill-ajru. File:LCF-24- MRF Search & Rescue Efforts in Venezuela (9781661).jpg|Bini meqrud f'La Guaira. File:Rescatistas en Altamira.png|Timijiet ta' salvataġġ qed ifittxu superstiti fil-bini Olimpo f'Altamira. File:Equipos de rescate buscan sobrevivientes entre los escombros tras los terremotos en Venezuela (01).png|Ħaddiema jiġbru l-fdalijiet barra ħanut tal-ħwejjeġ. File:Department of State Urban Seach and Rescue Assist in Venezuela (9782041).jpg|Persunal Amerikan mit-tim tat-tiftix u s-salvataġġ urban ta' Miami-Dade jistħarreġ iż-żona tad-diżastru f'La Guaira. File:Equipos de rescate buscan sobrevivientes entre los escombros tras los terremotos en Venezuela (01).png|Ħaddiema jiġbru l-fdalijiet barra ħanut tal-ħwejjeġ. File:Danos em El Paraíso, Av. Fuentes - 2026-06-26.png|Bini mġarraf f'Caracas File:LCF-24- MRF Search & Rescue Efforts in Venezuela (9781661).jpg|Timijiet ta' salvataġġ Venezwelani f’bini meqrud f’La Guaira File:LCF-24- Disaster Assitance to the People of Venezuela (9777144).jpg|Il-Ġener tal-USMC Kevin Jarrard jistħarreġ il-ħsara fl-Ajruport Simón Bolívar f'Maiquetía, La Guaira File:LCF-24- Ground Zero (9781959).jpg|Ċittadini Venezwelani jfittxu fost il-fdalijiet tal-bini meqrud f’La Guaira File:LCF-24- MRF Search & Rescue Efforts in Venezuela (9781671).jpg|Il-persunal tal-USMC u ċittadini Venezwelani jwettqu operazzjonijiet ta' tiftix u salvataġġ f’bini li waqa’ f’La Guaira </gallery> == Ġeografija == [[File:Pico El Leon.jpg|thumb|left|Sierra Nevada de Mérida]] [[File:Venezuela Topography.png|thumb|Mappa Topògrafika tal-Venezwela]] [[File:Paramos de la culatas.jpg|thumb|left|Paramo de la Culata, Sierra Nevada de Mérida]] [[File:Venezuela relief location map.jpg|thumb|Mappa Topògrafika tal-Venezwela]] [[File:Serranía del Interior.JPG|thumb|left|Tributarju żgħir tax-Xmara San Juan (min-naħa tiegħu, tributarju tax-Xmara Guárico), li jappartjeni għall-baċin Orinoco, joħroġ mill-inklinazzjoni tan-Nofsinhar tas-Serranía del Interior.]] Il-Venezwela tinsab fit-tramuntana tal-Amerika t'Isfel; Ġeoloġikament, it-territorju kontinentali tiegħu jistrieħ fuq il-pjanċa tal-Amerika t'Isfel. Għandha erja totali ta' 916,445 km² (353,841 sq mi) u żona territorjali ta' 882,050 km² (340,560 sq mi), li jagħmlu l-Venezwela t-33 l-akbar pajjiż fid-dinja. It-territorju li jikkontrolla jinsab bejn latitudnijiet 0° u 16°N u lonġitudnijiet 59° u 74°W. Il-pajjiż, li huwa għamla ta' trijangolu, għandu kosta ta' 2,800 km (1,700 mi) fit-tramuntana, li tinkludi bosta gżejjer fil-Karibew u tmiss lejn il-Grigal mal-Oċean Atlantiku tat-Tramuntana. Il-biċċa l-kbira tal-osservaturi jiddeskrivu l-Venezwela f'termini ta' erba' reġjuni topografiċi definiti pjuttost tajjeb: l-artijiet baxxi ta' Maracaibo fil-majjistral, il-muntanji tat-tramuntana li jestendu f'ark wiesa' tal-lvant-punent mill-fruntiera mal-Kolombja tul il-kosta tat-Tramuntana tal-Karibew, il-pjanuri wesgħin fil- ċentrali tal-Venezwela u l-għoljiet tal-Gujana fix-Xlokk. Il-Muntanji tat-Tramuntana huma l-estensjonijiet estremi tal-Grigal tal-firxa tal-muntanji tal-Andes tal-Amerika t'Isfel. Pico Bolívar, l-ogħla punt fil-pajjiż f'4,979 m (16,335 pied), jinsab f'dan ir-reġjun. Fin-Nofsinhar, l-Artijiet Għolja tal-Guiana mqassma fihom it-truf tat-Tramuntana tal-Baċin tal-Amażonja u l-Angel Falls, l-ogħla kaskata tad-dinja, kif ukoll tepuis, muntanji kbar f'forma ta 'mejda. Iċ-ċentru tal-pajjiż huwa kkaratterizzat mill-llanos, li huma pjanuri estensivi li jestendu mill-fruntiera mal-[[Kolombja]] fil-punent estrem sad-delta tax-Xmara Orinoco fil-lvant. L-Orinoco, bil-ħamrija alluvjali rikka tiegħu, jgħaqqad l-akbar u l-aktar sistema importanti tax-xmajjar fil-pajjiż; Joriġina f'wieħed mill-akbar baċiri idrografiċi fl-Amerika Latina. Il-Caroní u l-Apure huma xmajjar importanti oħra. [[File:GolfodeCariaco.jpg|thumb|left|Golf tal-Cariaco (Golfo de Cariaco)]] [[File:Guanaguanare.JPG|thumb|Cayo de Agua, Arċipelagu Los Roques, Baħar Karibew]] Il-Venezwela tmiss mal-Kolombja lejn il-punent, il-Gujana lejn il-lvant, u l-Brażil fin-nofsinhar. Ħdejn il-kosta tal-Venezwela hemm gżejjer tal-Karibew bħal Trinidad u Tobago, Grenada, Curaçao, Aruba u l-Antilles Leeward. Il-Venezwela għandha tilwim territorjali mal-Gujana, li qabel kienet ir-Renju Unit, fil-biċċa l-kbira relatati maż-żona Essequibo u mal-Kolombja fuq il-Golf tal-Venezwela. Fl-1895, wara snin ta' tentattivi diplomatiċi biex tissolva t-tilwima tal-fruntiera, faqqgħet it-tilwima tal-fruntiera tax-Xmara Essequibo. Din ġiet sottomessa lil kummissjoni "newtrali" (magħmula minn rappreżentanti Brittaniċi, Amerikani u Russi u mingħajr rappreżentant dirett tal-Venezwela), li fl-1899 iddeċidiet l-aktar kontra t-talba tal-Venezwela. L-ogħla punt: Pico Bolívar 4,978 m. L-aktar punt baxx: Baħar Karibew 0 m. Elevazzjoni medja: 450 m.<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> === Klima === Il-Venezwela tinsab kompletament fit-tropiċi 'l fuq mill-ekwatur sa madwar 12° N. Il-klima tagħha tvarja minn pjanuri umda ta' elevazzjoni baxxa, fejn it-temperaturi medji annwali jilħqu 35 °C (95.0 °F), għal artijiet glaċjali u għolja (paramos) b'medja temperatura annwali ta '8 °C (46.4 °F). Il-preċipitazzjoni annwali tvarja minn 430 mm (16.9 pulzieri) fil-partijiet semi-aridi tal-majjistral għal aktar minn 1,000 mm (39.4 pulzieri) fid-Delta tal-Orinoco fil-lvant imbiegħed u l-foresti tropikali tal-Amażonja fin-nofsinhar. Il-livell ta 'preċipitazzjoni huwa aktar baxx fil-perjodu minn Awwissu sa April. Dawn il-perjodi huma magħrufa bħala staġuni sħun-imxarrab u kiesaħ-xott. Karatteristika oħra tal-klima hija din il-varjazzjoni fil-pajjiż kollu minħabba l-eżistenza ta' firxa ta' muntanji msejħa “Coast Range” li taqsam il-pajjiż mil-lvant għall-punent. Il-maġġoranza tal-popolazzjoni tgħix f'dawn il-muntanji. [[File:Venezuela Köppen.png|thumb|Mappa tal-Venezwela mill-klassifikazzjoni tal-klima Köppen]] Il-pajjiż huwa maqsum f'erba' żoni ta' temperatura orizzontali bbażati primarjament fuq l-elevazzjoni, bi klimi tropikali, niexfa, moderati bi xtiewi niexfa, u polari (tundra alpina), fost oħrajn. Fiż-żona tropikali, taħt it-800 m (2,625 pied), it-temperaturi huma sħan, b'medji annwali jvarjaw bejn 26 u 28 °C (78.8 u 82.4 °F). Iż-żona moderata tvarja minn 800 sa 2,000 m (2,625 sa 6,562 pied) b'medji ta' 12 sa 25 °C (53.6 sa 77.0 °F); Ħafna mill-ibliet tal-Venezwela, inkluża l-kapitali, jinsabu f’dan ir-reġjun. Kundizzjonijiet aktar kesħin b'temperaturi ta' 9 sa 11 °C (48.2 sa 51.8 °F) jinstabu fiż-żona kiesħa bejn 2,000 u 3,000 m (6,562 u 9,843 pied), speċjalment fl-Andes tal-Venezwela, fejn mergħat u għelieqi tas-silġ Temperaturi permanenti b'medji annwali taħt it-8 °C (46 °F) ikopru artijiet 'il fuq minn 3,000 metru (9,843 pied) fil-paramos. L-ogħla temperatura rreġistrata kienet 42 °C (108 °F) f'Machiques, u l-inqas temperatura rreġistrata kienet -11 °C (12 °F), irrappurtata minn altitudni għolja diżabitata fil-Páramo de Piedras Blancas (l-istat ta' Mérida). Il-klima tal-Venezwela hija tropikali; sħuna u umda; aktar moderata fl-artijiet għoljin.<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> === Użu tal-Art<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> === Art agrikola: 24.4% (est. 2022) Art li tinħarat: 2.9% (est. 2022) Uċuħ tar-raba' permanenti: 0.8% (est. 2022) Mergħa permanenti: 20.6% (est. 2022) Foresti: 52.3% (est. 2022) Oħrajn: 23.3% (est. 2022) 10,550 kilometru kwadru (2012) === Bijodiversità u konservazzjoni === [[File:Curacao-Icterus-Icterus-2013.JPG|thumb|L-annimal nazzjonali tal-Venezwela huwa t-turpial tal-Venezwela.]] Il-Venezwela tinsab fi ħdan l-isfera Neotropikali; Porzjonijiet kbar tal-pajjiż kienu oriġinarjament koperti minn foresti tal-weraq wiesgħa niedja. Wieħed minn 17-il pajjiż megadiversi, il-ħabitats tal-Venezwela jvarjaw mill-Muntanji tal-Andes fil-punent sal-foresti tropikali tal-Baċir tal-Amażonja fin-nofsinhar, sa pjanuri estensivi u l-kosta tal-Karibew fiċ-ċentru u d-delta tax-xmara Orinoco fil-Lvant. Dawn jinkludu shrublands xeric fil-majjistral imbiegħed u foresti tal-mangrovja kostali fil-grigal. Il-foresti sħab tagħha u l-foresti tropikali tal-artijiet baxxi huma partikolarment sinjuri. L-annimali tal-Venezwela huma diversi u jinkludu l-lamantini, it-tlett sabaq, il-bnadi b'żewġ sieba, id-delfini tax-Xmara Amazon, u l-kukkudrilli Orinoco, li ġew irrappurtati li jilħqu sa 6.6 m (22 pied) fit-tul. Il-Venezwela hija dar għal total ta' 1,417 speċi ta' għasafar, li 48 minnhom huma endemiċi. Għasafar importanti jinkludu ibises, ospreys, kingfishers, u t-turpial isfar-oranġjo tal-Venezwela, l-għasfur nazzjonali. Mammiferi notevoli jinkludu l-anteater ġgant, il-ġaguar, u l-capybara, l-akbar gerriema tad-dinja. Aktar minn nofs l-ispeċi tal-għasafar u l-mammiferi tal-Venezwela jinsabu fil-foresti tal-Amażonja fin-nofsinhar tal-Orinoco. Fil-każ tal-fungi, RWG Dennis ipprovda kont li ġie diġitizzat u r-rekords saru disponibbli onlajn bħala parti mid-database Cybertruffle Robigalia. Dik id-database tinkludi kważi 3,900 speċi fungali rreġistrati fil-Venezwela, iżda hija' l bogħod milli tkun kompluta, u n-numru totali attwali ta' speċi fungali diġà magħrufa fil-Venezwela huwa probabbilment ogħla, minħabba l-istima ġeneralment aċċettata li s'issa Skopri biss madwar 7% tal-faqqiegħ kollu fid-dinja. [[File:Shakira posando.JPG|thumb|Kukkudrill f'Hato El Cedral fl-stat Apure]] Fost il-pjanti tal-Veneżwela, aktar minn 25,000 speċi ta 'orkidej jinstabu fil-foresta sħaba tal-pajjiż u l-ekosistemi tal-foresti tal-artijiet baxxi. Dawn jinkludu l-orkidea Mayflower (Cattleya mossiae), il-fjura nazzjonali. Is-siġra nazzjonali tal-Venezwela hija l-araguaney. L-uċuħ tat-tepuis jappoġġjaw ukoll diversi pjanti karnivori, inkluża l-pjanta tal-pitcher tal-swamp, Heliamphora, u l-bromeliad insettivori, Brocchinia reducta. Il-Venezwela hija fost l-20 pajjiż bl-ogħla endemiżmu. Fost l-annimali tagħha, 23% tal-ispeċijiet tar-rettili u 50% tal-ispeċijiet ta' anfibji, inkluż iż-żrinġ tat-Trinidad poison dart, huma endemiċi. Għalkemm l-informazzjoni disponibbli għadha żgħira ħafna, sar l-ewwel sforz biex jiġi stmat in-numru ta’ speċi fungali endemiċi għall-Venezwela: 1334 speċi fungali ġew identifikati b'mod tentattiv bħala possibbilment endemiċi. Madwar 38% tal-aktar minn 21,000 speċi ta' pjanti magħrufa mill-Veneżwela huma uniċi għall-pajjiż. Il-Veneżwela hija waħda mill-10 pajjiżi bl-akbar bijodiversità fuq il-pjaneta, madankollu hija waħda mill-mexxejja fid-deforestazzjoni minħabba fatturi ekonomiċi u politiċi. Kull sena, madwar 287,600 ettaru ta 'foresti jinqerdu b'mod permanenti, u żoni oħra huma degradati mill-minjieri, it-tħaffir taż-żejt u l-qtugħ tas-siġar. Bejn l-1990 u l-2005, il-Venezwela tilfet uffiċjalment 8.3% tal-kopertura tal-foresti tagħha, li hija madwar 4.3 miljun ettaru. Bi tweġiba, ġew implimentati protezzjonijiet federali għall-ħabitat kritiku; Pereżempju, bejn 20% u 33% tal-artijiet tal-foresti huma protetti. Il-Venezwela kellha punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti fl-2019 ta' 8.78/10, u kklassifikaha fid-19-il post globalment fost 172 pajjiż. Ir-riżerva tal-bijosfera tal-pajjiż hija parti min-Netwerk Dinji tar-Riżervi tal-Biosfera; ħames artijiet mistagħdra huma reġistrati taħt il-Konvenzjoni Ramsar. Fl-2003, 70% tal-art tal-pajjiż kienet taħt ġestjoni ta' konservazzjoni f'aktar minn 200 żona protetta, inklużi 43 park nazzjonali. It-43 park nazzjonali tal-Venezwela jinkludu l-Park Nazzjonali ta' Canaima, il-Park Nazzjonali ta' Morrocoy, u l-Park Nazzjonali ta' Mochima. Fit-tarf tan-nofsinhar hemm riserva għat-tribujiet Yanomami tal-pajjiż. Li tkopri 32,000 mil kwadru (82,880 kilometru kwadru), iż-żona hija off-limiti għall-bdiewa, minaturi, u s-settlers kollha mhux Yanomami. Il-Venezwela kienet waħda mill-ftit pajjiżi li ma ppreżentawx INDC fil-COP21. Ħafna ekosistemi terrestri huma kkunsidrati fil-periklu, speċjalment il-foresta niexfa fir-reġjuni tat-Tramuntana tal-pajjiż u s-sikek tal-qroll fuq il-kosta tal-Karibew. Fil-Venezwela hemm 105 żona protetta, li jkopru madwar 26% tal-wiċċ kontinentali, tal-baħar u tal-gżejjer tal-pajjiż. === Idrografija === [[File:LakeVal.jpg|thumb|Il-Lag ta' Valencia, darba mfaħħar minn Alexander von Humboldt għas-sbuħija tiegħu, huwa mniġġes bil-kbir minħabba għadd ta' sistemi tad-drenaġġ li jarmu l-iskart.]] [[File:Río Apure 2.jpg|thumb|left|Xatt il-lemin tax-Xmara Apure, ħdejn il-belt ta' El Samán, l-Istat ta' Apure, Venezwela.]] Il-pajjiż huwa magħmul minn tliet baċiri idrografiċi: il-Baħar Karibew, l-Oċean Atlantiku u l-Lag ta' Valencia, li jifforma baċin endorreiku. Il-biċċa l-kbira tal-ilmijiet tax-xmara tal-Venezwela jbattu tul ix-xaqliba tal-Atlantiku. L-akbar baċin f’din iż-żona huwa l-baċin estensiv tal-Orinoco (2,101 km<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref>, kondiviż mal-Kolombja) li l-erja tal-wiċċ tiegħu, qrib il-miljun km 2, hija akbar minn dik tal-Venezwela kollha, għalkemm għandu preżenza ta' 65% fil-pajjiż. Id-daqs ta' dan il-baċir – simili għal dak tad-Danubju – jagħmilha t-tielet l-akbar fl-Amerika t'Isfel, u jagħti lok għal fluss ta' madwar 33,000 m 3 /s, li jagħmel l-Orinoko it-tielet l-akbar fid-dinja, u wkoll wieħed minn l-aktar siewja mil-lat tar-riżorsi naturali rinnovabbli. Ix-xmara jew fergħa Casiquiare hija unika fid-dinja, peress li hija derivazzjoni naturali tal-Orinoco li, wara madwar 500 km fit-tul, tgħaqqadha max-Xmara Negro (2,250 km<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref>, kondiviż mal-Kolombja u l-Brażil), li min-naħa tagħha hija tributarja tal-Amażonja. [[File:Erosión en El Samán del Apure.jpg|thumb|left|Erożjoni fuq ix-xellug tax-Xmara Apure, quddiem il-belt ta' El Samán.]] [[File:Coro con el Mar Caribe de Fondo.JPG|thumb|Il-ġibjun ta' El Isiro huwa wieħed mill-ġibjuni ewlenin tal-ilma ħelu ta' Falcón.]] [[File:Aguas violetas en el parque metropolitano laguna guaranao.jpg|thumb|left|Park metropolitan Laguna de Guaranao (Parque metropolitano Laguna de Guaranao), Falcón]] [[File:Puente del Rio Chama El Vigia.jpg|thumb|Bridge Over the Xmara Chama (Río Chama), huwa parti mill-awtostrada ewlenija li tgħaqqad dan ir-Reġjun maċ-ċentru tal-pajjiż.]] [[File:Rio Chama.JPG|thumb|left|Xmara Chama fil-livell ta' La Mucuy Park, Tabay, Mérida.]] [[File:Paragliding Mérida.jpg|thumb|Veduta tas-sodda tax-Xmara Chama li taqsam il-Muniċipalità ta' Sucre tal-istat ta' Mérida.]] [[File:Catatumbolightning.jpg|thumb|Ix-xmara tgħaddi mill-muniċipalità ta' Catatumbo, Zulia]] L-Orinoco jirċievi direttament jew indirettament xmajjar bħall-Ventuari, il-Caura, il-Caroní, il-Meta, l-Arauca, l-Apure u ħafna oħrajn. Xmajjar oħra tal-Venezwela li joħorġu fl-Atlantiku huma l-ilmijiet tal-baċiri ta' San Juan u Cuyuní. Fl-aħħarnett, hemm ix-Xmara Amazon, li tirċievi l-Guainía, in-Negru u oħrajn. Baċiri oħra huma l-Golf ta' Paria u x-Xmara Essequibo. It-tieni baċin idrografiku l-aktar importanti huwa dak tal-Baħar Karibew. Ix-xmajjar f’dan ir-reġjun huma ġeneralment qosra u għandhom fluss baxx u irregolari, b'xi eċċezzjonijiet bħall-Catatumbo, li joriġina fil-Kolombja u jbattal fil-baċin tal-Lag Maracaibo. Fost ix-xmajjar li jilħqu l-baċin tal-Lag Maracaibo hemm il-Chama, l-Escalante, il-Catatumbo, u l-kontribuzzjonijiet mill-baċini iżgħar tax-xmajjar Tocuyo, Yaracuy, Neverí u Manzanares. Minimu jgħaddi fil-baċin tal-Lag ta' Valencia. Mit-tul totali tax-xmajjar, total ta' 5400 km huma navigabbli. Xmajjar oħra ta' min isemmi huma l-Apure, Arauca, Caura, Meta, Barima, Portuguesa, Ventuari u Zulia, fost oħrajn. Il-lagi ewlenin fil-pajjiż huma Maracaibo - l-akbar fl-Amerika t'Isfel - miftuħa għall-baħar permezz tal-kanal naturali, iżda b'ilma ħelu, u Valencia bis-sistema endorheic tagħha. Korpi ta 'ilma notevoli oħra huma l-ġibjun Guri, il-laguna Altagracia, il-ġibjun Camatagua u l-laguna Mucubají fl-Andes. [[File:A day of fishing aground.jpg|thumb|left|Chacachacare, Margarita, Nueva Esparta]] [[File:El Guamache Bay, Margarita island.jpg|thumb|Bajja ta' Guamache (Bahía de Guamache), Gżira Margarita, Nueva Esparta, Venezwela]] [[File:Playa Puerto Cruz.JPG|thumb|left|Bajja fil-Gżira Margarita, Nueva Esparta, imsejħa Playa Puerto Cruz.]] [[File:Cerro Wichuj(Cara de Indio) (12111191594).jpg|thumb|Il-foresti tropikali tal-Amażonja u x-xmara Autana, l-stat tal-Amazonas]] ==== Lagi ==== Il-lag ewlieni tal-ilma mielaħ huwa l-Lag Maracaibo - 13,010 kilometru kwadru.<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref><gallery> File:Lake Valencia, Venezuela.jpg|Ritratt bis-satellita tal-Lag Tacarigua (Lag Valencia) meħud minn astronawta tan-NASA File:Panorama lagodeValencia.JPG|Veduta tal-lag ta' Valencia File:Lake maracaibo.JPG|Il-Lag Maracaibo huwa lag kostali ta' l-ilma ħelu li jinsab fl-iktar parti tal-punent tal-Venezwela, bejn l-istati ta' Zulia, Trujillo u Mérida. File:Lago de Maracaibo..JPG|Il-Lag Maracaibo huwa lag kostali ta' l-ilma ħelu li jinsab fl-iktar parti tal-punent tal-Venezwela, bejn l-istati ta' Zulia, Trujillo u Mérida. File:Maracaibo MODIS 2004jun26.jpg|Il-Lag Maracaibo huwa lag kostali ta' l-ilma ħelu li jinsab fl-iktar parti tal-punent tal-Venezwela, bejn l-istati ta' Zulia, Trujillo u Mérida. File:General Rafael Urdaneta Bridge view from the lake to Cabimas side.jpg|Veduta tal-Pont Ġenerali Rafael Urdaneta, Fuq il-Lag Maracaibo. File:LA LAGUNA VICTORIA.JPG|Laguna Victoria, fl-Mérida File:Tacarigua Lagoon, Miranda State, Venezuela.JPG|Il-laguna Tacarigua hija laguna kostali li tinsab fl-Miranda File:Yapascua Carabobo 07-07-2019.jpg|Il-laguna Yapascua fl-Miranda </gallery> [[File:SaltoAngel1.jpg|thumb|left|Angel Falls ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]: Salto Ángel, Pemón: Kerepakupai vená li tfisser "waqgħa mill-aktar post fonda"), imsejħa wkoll id-dinja mitlufa, hija l-ogħla kaskata fid-dinja, b'għoli ta' 979 m (807 m) ta' waqgħa mingħajr interruzzjoni), li joriġinaw fl-Auyantepuy. Hija tinsab fil-park nazzjonali Canaima, stat Bolívar]] [[File:PicoBolivar2.jpg|thumb|Bolívar Peak (Pico Bolívar) hija l-ogħla karatteristika ġeografika fil-Venezwela, b'altitudni ta' 5007 m 'il fuq mil-livell tal-baħar. n. m. Hija parti minn sett ta 'qċaċet li jinsabu fis-Sierra Nevada, fi ħdan il-park nazzjonali omonimu fil-firxa tal-muntanji ta' Mérida (l-Istat ta 'Mérida), filwaqt li l-iktar punt baxx tal-Venezwela jinsab fil-Baħar Karibew.]] [[File:Paramos de la culatas.jpg|thumb|left|Páramo de La Culata, Sierra Névada, Mérida]] [[File:Pico El Leon.jpg|thumb|Pico El León, Sierra Névada, Mérida]] === Eżenzjoni === [[File:Vistas desade el Cerro Galicia.JPG|thumb|left|Eżenzjoni tal-firxa tal-muntanji Falcón osservata mill-għoljiet tal-Galicia.]] [[File:Flores para la Nieve.JPG|thumb|Pico Bolívar, l-ogħla muntanja fil-Venezwela, fis-Sierra Nevada de Mérida]] [[File:CAYO SOMBRERO PARQUE NACIONAL MORROCOY FALCON 02.JPG|thumb|left|Cayo Sombrero, il-Park Nazzjonali ta' Morrocoy, Falcón.]] Il-pajsaġġ naturali tal-Venezwela huwa l-prodott tal-interazzjoni tal-pjanċi tettoniċi li mill-Paleozoic ikkontribwew għad-dehra attwali tiegħu. Seba' unitajiet fiżiċi-naturali ġew immudellati fuq l-istrutturi ffurmati, differenzjati fl-eżenzjoni u r-riżorsi naturali tagħhom. L-eżenzjoni tal-Venezwela għandha l-karatteristiċi li ġejjin: kosta b'diversi peniżoli u gżejjer, widien tal-firxa tal-muntanji tal-Andes (tramuntana u majjistral), Lake Maracaibo (bejn il-ktajjen, fuq il-kosta); delta tax-Xmara Orinoco, reġjun ta' penillanuras u plateaus (tepuis, fil-Lvant tal-Orinoco) li flimkien jiffurmaw il-massif Guayanas (plateaus, Xlokk tal-pajjiż).<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> L-eqdem formazzjonijiet tal-blat fl-Amerika t'Isfel jinstabu fil-kantina kumplessa tal-għoljiet tal-Gujana u fil-linja kristallina tal-meded marittimi u muntanjużi tal-Venezwela. Il-parti tal-Venezwela tal-Altiplano tal-Gujana tikkonsisti fi blokk granitiku kbir ta' gneiss u blat kristallin ieħor mill-Arkean, b'saffi sottostanti ta' ġebel ramli u tafal tax-shale. Il-qalba tal-granit u l-firxa tal-muntanji hija, fil-biċċa l-kbira, akkumpanjata minn saffi sedimentarji tal-Kretaċeju, mitwija fi struttura antiklinali. Fost dawn is-sistemi orografiċi hemm pjanuri miksija b’saffi Terzjarji u Kwaternarji ta' żrar, ramel u marl tafal. Id-dipressjoni fiha laguni u lagi, fosthom Maracaibo, u tippreżenta, fil-wiċċ, depożiti alluvjali mill-Kwaternarju. * Medda tal-Muntanji Kostali (Cordillera de las Montañas Costeras) Magħruf ukoll bħala l-Medda tal-Muntanji Kostali, testendi tul il-kosta tat-tramuntana tal-Venezwela. Dan ir-reġjun huwa magħruf għall-foresti tropikali lush tiegħu, veduti kostali tal-isturdament u varjetà rikka ta' flora u fawna. Depressjonijiet intermontani, jew widien, bejn il-meded tal-muntanji ħafna drabi huma dar għal art agrikola fertili u komunitajiet vibranti. Dawn il-widien joffru kuntrast qawwi mal-muntanji imħatteb li jogħlew b'mod spettakolari mill-kosta. [[File:La vegetación más abundante señala el canal de los ríos.jpg|thumb|Los Llanos, stat ta' Apure]] * Lara-Falcón Highlands (Tierras Altas de Lara-Falcón) Jinsabu fil-majjistral tal-Venezwela, is-Sierra Lara-Falcón tippreżenta eżenzjoni definita minn plateaus u għoljiet irrumblati. Dawn l-artijiet għolja jipprovdu kuntrast sinifikanti mal-artijiet baxxi u ż-żoni kostali tal-madwar. L-eżenzjoni hija kkaratterizzata minn plateaus bil-mod inklinati li jappoġġjaw l-agrikoltura, inkluża l-kultivazzjoni tal-kafè u l-kawkaw. Il-klima semi-arida ta' dan ir-reġjun u l-pajsaġġi pittoreski tiegħu jagħmluha ċentru importanti agrikolu u turistiku. * Artijiet baxxi tal-Lag Maracaibo (Lago de Maracaibo) Hija tkopri l-baċin tal-Lag Maracaibo u l-pjanuri madwar il-Golf tal-Venezwela. Dan ir-reġjun joffri żewġ pjanuri distinti: dik tat-Tramuntana hija relattivament niexfa, filwaqt li dik tan-Nofsinhar hija umda u bit-tikek bis-swamps. L-eżenzjoni hawnhekk hija prinċipalment ikkaratterizzata minn art ċatta, bl-eċċezzjoni ta' xi żoni elevati ħdejn il-lag. Il-Lag Maracaibo innifsu jinsab f'dipressjoni, imdawwar b'artijiet b'ħafna żejt u żoni agrikoli produttivi. * L-Andes (Los Andes) L-Andes tal-Venezwela, parti mill-firxa tal-muntanji tal-Andes, joffru solliev sorprendenti b'qċaċet imponenti, widien fondi u baċiri fertili intermontani. Iddominati minn dawn il-meded ta' muntanji burly, inkluż l-ogħla quċċata tal-Venezwela, Bolívar Peak, il-pajsaġġi imħatteb u pittoresk tar-reġjun huma definiti mit-terren ta' altitudni għolja tiegħu. [[File:Playa Grande in Choroni.jpg|thumb|Medda tal-Muntanji Kostali fil-Venezwela]] [[File:Playa Manaure.jpg|thumb|left|Veduta tal-Bajja ta' Manaure, Komunità Cardón (Punt Fijo).]] L-eżenzjoni unika ta' din iż-żona għandha l-oriġini tagħha fl-Aħħar Età tas-Silġ, meta l-avvanz u l-irtirar tal-glaċieri skolpiw il-pajsaġġ, iffurmat mill-klima kiesħa ta' altitudni għolja. Dan il-wirt glaċjali ħalla impronta dejjiema, bil-glaċieri jaqtgħu widien fondi u jillustraw qċaċet miżgħuda, filwaqt li widien intramontani protetti joffru ħamrija fertili u mikroklima moderata, u joħolqu kundizzjonijiet ideali għall-agrikoltura u l-istabbiliment tal-bniedem. * Il-Pjanuri (Las Pianuras) Il-Llanos huma baċiri sedimentarji estensivi li huma kkaratterizzati minn eżenzjoni predominantement ċatta. Madankollu, il-Llanos tal-Lvant għandhom plateaus baxxi u d-depressjoni Unare, maħluqa mill-erożjoni tal-plateaux, li jżidu d-diversità mat-terren. Dan ir-reġjun huwa soġġett għal għargħar staġjonali, li jibdel il-pjanuri ċatti f'art mistagħdra vasta matul l-istaġun tax-xita. L-eżenzjoni hawn tinfluwenza l-ekosistemi uniċi tar-reġjun, li jinkludu mergħat estensivi u annimali selvaġġi abbundanti. [[File:Vuelo Santa Elena-Canaima (2004) 23.jpg|thumb|Reġjun naturali Guayana fil-Venezwela]] * Tarka tal-Gujana (Escudo Guayanés) It-Tarka tal-Gujana tippreżenta eżenzjoni varjata, iffurmata minn proċessi ġeoloġiċi fuq miljuni ta' snin. Dan ir-reġjun jinkludi peniżoli, firxiet ta' muntanji imħatteb, għoljiet, u t-tepuis emblematiċi, jew muntanji b'wiċċ ċatt. Tepuis jogħlew bħala plateaus iżolati u ċatti li jogħlew b'mod spettakolari fuq it-terren tal-madwar. Dan l-eżenzjoni unika tikkontribwixxi għall-bijodiversità notevoli u l-importanza xjentifika tar-reġjun. * Delta tal-Orinoco (Delta del orinoco) L-eżenzjoni tad-Delta tal-Orinoco hija kkaratterizzata minn sistema kumplessa ta' art u ilma. Huwa magħmul minn kanali numerużi, gżejjer u depożiti sedimentarji mobbli. Filwaqt li l-ħelsien jista' jidher relattivament uniformi, jaħbi ambjent dinamiku influwenzat minn għargħar staġjonali u depożizzjoni tas-sediment. Dan il-ħelsien tad-deltaiku kumpless jappoġġja ħajja akkwatika diversa u l-għajxien tal-komunitajiet indiġeni adattati għall-pajsaġġi tiegħu li dejjem jinbidlu. === Widien === [[File:Venezuela - Caracas - Mirador de Valle Arriba.jpg|thumb|Il Wied ta' Caracas]] [[File:Valle de Mifafí 2.jpg|thumb|left|Wied ta' Mifafí, Stat ta' Mérida]] [[File:Colonia Tovar, estado Aragua, Venezuela.jpg|thumb|left|Chalets fuq ix-xtut tat-traċċi tal-muntanji li jkopru u jippreċedu d-daħla għal Colonia Tovar, Tovar, Aragua]] Il-widien huma bla dubju l-aktar tip ta' pajsaġġ importanti fit-territorju tal-Venezwela, mhux minħabba l-estensjoni spazjali tagħhom, iżda minħabba li huma l-ambjent fejn huma kkonċentrati l-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni u l-attivitajiet ekonomiċi tal-pajjiż. Min-naħa l-oħra, hemm widien madwar kważi l-ispazju nazzjonali kollu, ħlief fil-baċini sedimentarji kbar tal-Llanos u d-dipressjoni tal-Lag Maracaibo, ħlief ukoll fil-penplains tal-Amażonja. Minħabba l-immudellar tagħhom, il-widien tat-territorju Venezwelan prinċipalment jappartjenu għal żewġ tipi: widien tat-tip tax-xmara u widien tat-tip glaċjali. Ħafna aktar frekwenti, tal-ewwel jiddominaw fil-biċċa l-kbira tal-aħħar, li huma ristretti għall-ogħla partijiet tal-Andes. Barra minn hekk, il-biċċa l-kbira tal-widien glaċjali huma fdalijiet ta' era ġeoloġika passata, li ntemmet madwar 10,000 sa 12,000 sena ilu. Il-widien Andini fondi u dojoq huma differenti ħafna mid-depressjonijiet wesgħin ta' Aragua u Carabobo, fil-Muntanji Kostali, jew mill-widien nestled fil-Mesas de Monagas. Dawn l-eżempji jindikaw li l-konfigurazzjoni tal-eżenzjoni lokali hija deċiżiva fl-identifikazzjoni ta' tipi reġjonali ta' widien. Bl-istess mod, minħabba l-klima sħuna tagħhom, il-widien Gujaniżi huma distinti mill-widien Andini moderati jew kesħin minħabba l-ambjent umdu tagħhom. It-tnejn huma, min-naħa tagħhom, differenti mid-depressjonijiet semi-aridi tal-istati Lara u Falcón. Il-widien Andini, essenzjalment agrikoli, popolati kmieni iżda llum jitilfu l-veloċità, ma jiffaċċjawx l-istess problemi ta' okkupazzjoni spazjali bħall-widien urbanizzati ħafna u industrijalizzati tas-sezzjoni ċentrali tal-Muntanji Kostali. Min-naħa l-oħra, il-widien tal-Gujana depopulati u prattikament verġni jikkostitwixxu kategorija oħra li tissejjaħ id-Dinja mitlufa. Il-widien Andini huma bla dubju l-aktar impressjonanti fit-territorju tal-Venezwela minħabba l-enerġija tar-rilievi li jagħlquhom, li l-qċaċet tagħhom ħafna drabi jiddominaw il-qiegħ tal-widien bi 3,000 sa 3,500 metru ta' altitudni relattiva. Huma wkoll l-aktar pittoresk f'termini ta' stil ta' ħabitat, forom ta' użu tal-art, produzzjoni artiġjanali u t-tradizzjonijiet kollha marbuta ma' dawn l-attivitajiet. === Deżerti === [[File:Medanos de Coro Falcon.jpg|thumb|Il-Park Nazzjonali ta' Médanos de Coro, il-Peniżola ta' Paraguaná, l-Stat ta' Falcón, il-Venezwela.]] Il-Venezwela għandha diversità kbira ta' pajsaġġi u klimi, inklużi żoni niexfa u niexfa. Id-deżert ewlieni tal-pajjiż jinsab fl-stat ta' Falcón ħdejn il-belt ta' Coro. Issa huwa park protett, il-Park Nazzjonali Médanos de Coro. Il-park huwa l-akbar tat-tip tiegħu fil-Venezwela, b'erja ta' 91 kilometru kwadru. Il-pajsaġġ huwa bit-tikek bil-kakti u pjanti xerofiti oħra li jistgħu jgħixu f'kundizzjonijiet mingħajr umdità ħdejn id-deżert. Il-fawna tad-deżert hija magħmula prinċipalment minn gremxul, igwani u rettili oħra. Għalkemm inqas komuni, id-deżert huwa dar għal xi volpijiet, anteaters ġganti u fniek. Hemm ukoll xi popolazzjonijiet ta' għasafar indiġeni, bħall-isparra, l-għasafar tropikali, il-ħamiema skuża, u s-summien bil-kbir. Żoni oħra tad-deżert tal-pajjiż jinkludu parti mid-Deżert tal-Guajira fil-Muniċipalità ta' Guajira fit-Tramuntana tal-Stat ta' Zulia u li qed tiffaċċja l-Golf tal-Venezwela, il-Médanos ta' Capanaparo fil-Park Nazzjonali ta' Santos Luzardo fl-Stat ta' Apure, il-Médanos tal-Gżira ta' Zapara fl-Stat ta' Zulia, l-hekk imsejħa Hundición de Yay fil-Muniċipalità ta' Andrés Eloy Blanco tal-Stat ta' Lara, u l-Formazzjoni Urumaco wkoll fl-Stat ta' Falcón. == Xjenza u teknoloġija == Il-Venezwela kellha diversi xjentisti li kkontribwew b'mod sinifikanti għax-xjenzi naturali u mediċi, kif ukoll għall-avvanz teknoloġiku. L-ewwel vaċċin li jfejjaq il-lebbra u l-leishmaniasis ġie żviluppat minn Jacinto Convit, filwaqt li Baruj Benacerraf wettaq dimostrazzjonijiet dwar ir-risponsi immuni għall-antiġeni u l-varjazzjoni tagħhom f'kull persuna, li qalgħulu l-Premju Nobel fil-Fiżjoloġija jew il-Mediċina fl-1980. Fil-qasam tat-teknoloġija , Humberto Fernández Morán ikkontribwixxa għall-iżvilupp tal-mikroskopju elettroniku u l-iskalpell tad-djamanti, l-aħħar ta 'l-invenzjoni tiegħu stess, li kien l-ewwel li introduċa l-kunċett ta' cryoultramicrotomy. Storikament, l-ewwel vestiġju tat-teknoloġija magħmula mill-Venezwelani jinstab fl-iżvilupp tal-morsa Rincones, li ppermetta li partijiet jiġu rkuprati mill-bjar taż-żejt. L-attivitajiet teknoloġiċi fil-pajjiż se jiksbu impetu ġdid lejn nofs is-seklu 20 bil-ħolqien. ta' istituti ġodda mmirati lejn il-promozzjoni u l-professjonalizzazzjoni tal-attività xjentifika u teknoloġika fil-pajjiż.​ Istituzzjonijiet bħal dawn, bħall-Kunsill Nazzjonali għar-Riċerka Xjentifika u Teknoloġika (CONICIT) u l-Istitut Venezwelan tar-Riċerka Xjentifika, huma r-referenzi ewlenin f'dawn il-kwistjonijiet. Kollha huma marbuta mal-Ministeru tax-Xjenza u t-Teknoloġija. Min-naħa l-oħra, hemm l-Osservatorju Astronomiku Nazzjonali ta' Llano del Hato li, f'3600 m 'l fuq mil-livell tal-baħar. n. m., hija waħda mill-ogħla li jinsabu fid-dinja. == Demografija == Il-Venezwela hija fost l-aktar pajjiżi urbanizzati fl-Amerika Latina il-maġġoranza l-kbira tal-Veneżweli jgħixu fi bliet tat-Tramuntana, speċjalment fil-kapitali Caracas, li hija wkoll l-aktar belt popolata. Madwar 93% tal-popolazzjoni tgħix f'żoni urbani fit-tramuntana tal-pajjiż; 73% jgħixu inqas minn 100 kilometru mill-kosta. Għalkemm kważi nofs l-art tal-Venezwela tinsab fin-Nofsinhar tal-Orinoco, 5% biss tal-Veneżweli jgħixu hemmhekk. L-akbar u l-aktar belt importanti fin-nofsinhar tal-Orinoco hija Ciudad Guayana (Belt ta' Guayana), li hija s-sitt agglomerazzjoni urbana l-aktar popolata. Il-popolazzjoni tal-Venezwela fl-2011 qabżet it-28 miljun abitant, u kien stmat li se titla' għal 42 miljun sal-2050. Madankollu, il-kriżi soċjali, ekonomika u politika li esperjenza l-pajjiż matul l-għaxar snin tal-2010 ikkontribwiet għal kriżi enormi. eżodu tal-popolazzjoni tal-pajjiż, li jirriżulta fi tnaqqis sinifikanti fil-popolazzjoni tal-Venezwela, li sal-2020 reġgħet naqset għal 28.5 miljun ċittadin. Minkejja li għandha rata għolja ta' twelid, il-Venezwela fl-istess ħin għandha l-ogħla rata ta' emigrazzjoni fir-reġjun kollu. Fl-2009, kien stmat li aktar minn miljun Venezwelan kienu emigraw minn meta Hugo Chávez ħa l-poter L-emigrazzjoni fuq skala kbira għadha għaddejja u żdiedet matul il-presidenza ta' Nicolás Maduro, b'madwar 6.5 miljun mill-1999. Il-Venezwelani telqu mill-pajjiż. ==== Evoluzzjoni storika taċ-ċensimenti tal-popolazzjoni fil-Venezwela ==== * 1873: (7 ta' Novembru): 1,732,411 (Densità: 1.9 abitant/km²) * 1883: (27 ta' April) 2,005,139 (Densità: 2.2 abitant/km²) * 1891: (15 ta' Jannar) 2,221,572 (Densità: 2.5 abitant/km²) * 1920: (1 ta' Jannar) 2,479,525 (Densità: 2.8 abitant/km²) * 1926: (31 ta' Jannar) 2,814,131 (Densità: 3.1 abitant/km²) * 1936: (26 ta' Diċembru) 3,364,347 (Densità: 3.7 abitant/km²) * 1941: (7 ta' Diċembru) 3,850,771 (Densità: 4.3 abitant/km²) * 1950: (26 ta' Novembru) 5,034,838 (Densità: 5.6 abitant/km²) * 1961: (26 ta' Frar) 7,523,999 (Densità: 8.4 abitant/km²) * 1971: (2 ta' Novembru) 10,721,522 (Densità: 11.9 abitant/km²) * 1981: (20 ta' Ottubru) 14,516,735 (Densità: 16.2 abitant/km²) * 1990: (21 ta' Ottubru) 18,105,265 (Densità: 20.1 abitant/km²) * 2001: (22 ta' Ottubru) 23,054,210 (Densità: 25.5 abitant/km²) * 2011: (30 ta' Ottubru) 27,227,930 (Densità: 30.1 abitant/km²) === Bliet ewlenin === Il-popolazzjoni tal-Venezwela għandha t-tendenza li tikkonċentra l-aktar fiż-żoni kostali u muntanjużi, jew minħabba aċċess aktar faċli għall-portijiet, fil-każ tal-kosta; jew minħabba l-klima aktar moderata, fil-każ ta' żoni muntanjużi. L-aktar ċentru tal-popolazzjoni importanti barra ż-żona kostali/muntanji hija Ciudad Guayana, fil-konfluwenza tax-xmajjar Orinoco u Caroní, fil-Lvant tal-pajjiż. L-ibliet ewlenin tal-Venezwela huma elenkati hawn taħt f'termini ta' importanza, estensjoni u numru ta' abitanti. Id-dejta tal-popolazzjoni tappartjeni għall-aħħar Ċensiment tal-Popolazzjoni u tad-Djar tal-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika għall-2011. === Etnografija === [[Stampa:Boys in the river of Venezuela 2.jpg|thumb|Tfal mill-Gżira Margarita, l-istat ta' Nueva Esparta.]] Il-Veneżweli għandhom taħlita rikka ta' wirt li jinkludi tliet familji etniċi, dawn ikunu Ewropej, Amerinjani u Afrikani, li l-integrazzjoni tagħhom bdiet bit-twaqqif tal-Kolonja. Fil-bidu tas-seklu 20, wara s-sejba taż-żejt u perjodi ta' gwerra fl-Ewropa, il-Venezwela rċeviet immigrazzjoni tal-massa importanti ta' Ewropej l-aktar minn Spanja, Italja u Portugall, li fiha l-proċess ta' taħlit kompla importanti, u llum Illum il-maġġoranza tal-popolazzjoni għandha antenati jew oriġini mħallta. Bħala fatt importanti, ta' min jinnota li, mill-perjodu kolonjali sa tmiem it-Tieni Gwerra Dinjija, il-fluss ta' immigranti mill-Gżejjer Kanarji kien importanti ħafna, l-impatt kulturali tagħhom kien sinifikanti ħafna fl-iżvilupp tal-Ispanjol fl- il-gastronomija u d-drawwiet tiegħu. Skont studju ġenetiku tad-DNA awtosomali li sar fl-2008 mill-Università ta' Brażilja, il-kompożizzjoni tal-popolazzjoni tal-Venezwela hija: 60.60% tal-kontribuzzjoni Ewropea, 23% tal-kontribuzzjoni Amerindjana u 16.30% tal-kontribuzzjoni Afrikana. Skont iċ-Ċensiment Nazzjonali XIV tal-Popolazzjoni u d-Djar, meta n-nies ġew mistoqsija dwar l-oriġini etnika-razzjali tagħhom, bl-għażliet: "Iswed", "Afro-dixxendenti", "Kannella", "Abjad", Oħrajn; 49.9% tal-popolazzjoni qalu li kienu ‘morena’ (jiġifieri ta' ġilda skura), filwaqt li 42.2% identifikaw lilhom infushom bħala ‘abjad’. 2.8% qalu li huma 'suwed', u 0.7% 'Afro-dixxendenti', filwaqt li 2.7% iddikjaraw li jappartjenu għal grupp ta' oriġini Amerindja, u l-bqija (1.1%) semmew li kienu minn' razez oħra' (b'referenza għal razez oħra). etniċi).282 Fost dawk li għarfu lilhom infushom bħala Amerindjani, 58% qalu li kienu mill-grupp etniku Wayúu, 7% Warao, 5% Kariña, 4% Pemón, 3% Piaroa, 3% Jivi, 3% Añu, 3% Cumanagoto. , 2% Yukpa, 2% Chaima, 1% Yanomami u popli oħra 9%. ==== Kompożizzjoni razzjali u etnika (Sors: INE, Ċensiment tal-2011) ==== * Moreno: 49.9% * Abjad: 42.2% * Iswed: 2.8% * Indiġeni: 2.7% * Oħrajn: 1.1% * Afro-dixxendenti: 0.7% === Indiġeni === [[File:Alto orinoco5.jpg|thumb|Tfal tal-grupp etniku Yanomami fl-Amazonas.]] Huma grupp ta' minoranza li fl-2011 irrappreżentaw 2.7% tal-popolazzjoni totali tal-pajjiż, b'total ta' 1,511,329 ruħ etniku skont iċ-Ċensiment tal-Venezwela tal-2011, li minnhom gruppi żgħar li jinsabu fl-aktar partijiet iżolati u remoti tal-pajjiż iżommu l-kultura tagħhom intatt Il-poplu indiġenu f'kuntatt mal-bniedem belt abjad u mestizo għandhom ċertu assimilazzjoni, li jqiegħdu l-kultura tagħhom fil-periklu li tisparixxi minħabba l-influwenzi tal-pajjiżi ġirien. L-influwenza indiġena hija limitata għall-vokabularju ta' xi kliem – bħall-ismijiet tal-postijiet – u għall-gastronomija. === Emigrazzjoni === Il-kriżi tal-migrazzjoni tal-Venezwela, imsejħa wkoll l-eżodu tal-Venezwela, hija kriżi umanitarja minħabba ż-żieda fil-fluss migratorju mill-Venezwela li tmur lura għall-2016. Fl-2015, kien hemm 697,562 Venezwelan barra l-pajjiż, li jirrappreżentaw 2.3 % tal-popolazzjoni totali. Fl-2017 kien kważi 5.4% tal-popolazzjoni tal-pajjiż, madwar miljun 421 elf ruħ Fl-2018, 2.3 miljun Venezwelan huma barra minn pajjiżhom, madwar 7% tal-popolazzjoni hija l-pajjiż bl-akbar popolazzjoni immigranti ta' oriġini Venezwela id-dinja, li tgħodd fl-2019 b'1,626,000 persuna.296 F'Ġunju 2024, l-Aġenzija tan-NU għar-Refuġjati, li tiċċita dejta mill-pjattaforma R4V, tiddikjara li diġà hemm 7 .7 miljun Venezwelan li emigraw mill-pajjiż. === Komunitajiet barranin === [[File:ColoniaTovarMountains.jpg|thumb|Colonia Tovar hija belt mwaqqfa fl-1843 minn settlers Kattoliċi mil-Lbiċ tal-Ġermanja. L-abitanti tagħha jitkellmu djalett imsejjaħ Colonist German.]] Il-Venezwela hija dar għal kolonja importanti ta' Taljani, Spanjoli, Portugiżi, Għarab u Ċiniżi, minbarra għadd kbir ta' nies mill-Kolombja u wkoll mill-Konu tan-Nofsinhar u mill-Karibew. Bil-bidu tal-isfruttament taż-żejt fl-1914, ġew stabbiliti kumpaniji u ċittadini, l-aktar mill-Stati Uniti. Aktar tard, matul il-perjodu ta' wara l-gwerra, il-Venezwela rċeviet it-tielet l-akbar mewġa ta' immigrazzjoni Ewropea fl-Amerika 16 Immigranti li ġejjin prinċipalment mill-Italja u Spanja, u immigranti ġodda mill-Portugall, il-Lvant Nofsani, Ġermanja, Kroazja, Żvizzera, Pajjiżi l-Baxxi, Ċina, Ungerija, Turkija, Ukrajna, Polonja, Armenja, u Russja, fost l-oħrajn, imħeġġa fl-istess ħin mill-programm ta' immigrazzjoni u kolonizzazzjoni implimentat mill-Gvern Dan il-proċess ħoloq komunitajiet kbar li fosthom jispikkaw it-Taljani-Venezwelani, l-Ispaniċi-Venezwelani u l-Luso-Venezwelani. Skont dejta uffiċjali minn Spanja, il-Venezwela hija t-tielet pajjiż fid-dinja li għandha l-akbar komunità ta' Spanjoli L-istess pożizzjoni tinżamm fil-każ tal-komunità Taljana, iżda biss fil-livell tal-Amerika Latina. Il-komunità Lusitana hija t-tieni wara lsigno de menos l-Brażil. Matul is-snin sebgħin, il-Venezwela rċeviet immigrazzjoni minn diversi pajjiżi tal-Amerika Latina, primarjament il-Kolombja, il-Perù u l-Ekwador. Ma' dan żdiedet l-immigrazzjoni mill-Konu tan-Nofsinhar ta' nies li qed jaħarbu mid-dittatorjati u li raw fil-Venezwela mod kif joħorġu mis-sitwazzjoni diffiċli tagħhom. Dawn il-mewġ kontinwu ta' migrazzjoni żiedu l-mużajk razzjali kumpless tal-pajjiż. Il-popolazzjoni Venezwelana mwielda f'pajjiżi oħra kienet tirrappreżenta 4.4% tat-total nazzjonali. L-akbar immigrazzjoni ġejja mill-Kolombja, Spanja, il-Portugall u l-Italja, fost pajjiżi oħra bħal Ħaiti, ir-Repubblika Dominicana, Trinidad u Tobago, bil-Venezwela tkun it-tieni pajjiż fl-Amerika Latina li għandu l-aktar immigrazzjoni kemm mill-Ewropa kif ukoll mill-Amerika stess, wara Arġentina. === Edukazzjoni === [[File:Biblioteca de la Universidad Central de Venezuela.jpg|thumb|Il-Belt Università ta' Caracas ġiet iddikjarata Sit ta' Wirt Dinji tal-Umanità fl-2000.]] L-edukazzjoni ilha b’xejn u obbligatorja mis-27 ta’ Ġunju 1870, b’digriet tal-President Antonio Guzmán Blanco, filwaqt li fit-3 ta’ Awwissu 1910, fi żmien il-gvern ta’ Juan Vicente Gómez, ġiet ippubblikata fil-Gazzetta Uffiċjali Nru 11,068, 11,069 u 11,070, il-kodiċi tal-Istruzzjoni Pubblika tal-25 ta’ Ġunju, li jistabbilixxi li l-istruzzjoni fil-Venezwela hija maqsuma f’pubbliku, sussidjat u privat. Fil-Venezwela, l-edukazzjoni hija strutturata fil-livelli preskolastiċi, bażiċi, diversifikati u ogħla. Hija rregolata mil-Liġi Organika tal-Edukazzjoni, li tagħmilha obbligatorja minn qabel l-iskola sal-livell sekondarju diversifikat (minn 6 sa 15-il sena), u b’xejn fl-iskejjel immexxija direttament mill-Istat sal-livell undergraduate.​ F’din il-materja , l-Istat għandu s-setgħa li joħloq is-servizzi rilevanti biex jiffaċilita u jżomm l-aċċess għat-tipi kollha ta’ edukazzjoni. Skont dejta uffiċjali, għall-perjodu akkademiku 2005-2006, total ta’ 1,010,946 tifel u tifla kienu rreġistrati fl-edukazzjoni ta' qabel l-iskola. L-edukazzjoni bażika kellha madwar 4,885,779 irreġistrati għal dak l-istess perjodu, filwaqt li 671,140 student kienu reġistrati f'ċentri ta' edukazzjoni medju jew sekondarju, diversifikati u professjonali Il-pajjiż kellu wkoll 25,835 skola u units edukattivi. L-evoluzzjoni tal-litteriżmu kienet qed tikber u speċjalment aċċellerata matul il-perjodu 1950-2005. Fis-snin sebgħin, meta l-Venezwela kienet qed tesperjenza tkabbir enormi minħabba l-bejgħ taż-żejt, ir-rata tal-litteriżmu żdiedet minn 77% għal 93% sal-1999, u b'hekk kienet waħda mill-ogħla rati ta' litteriżmu fir-reġjun. 14-il sena telgħet minn 52.2% fl-1950 għal 95.39% fl-2015. Fl-2005, il-Venezwela ddikjarat lilha nnifisha bħala territorju ħieles mill-illitteriżmu, wara li rreġistra miljun u nofs ruħ bejn l-2003 u l-2005. Din l-aħbar, madankollu, kienet tikkontradixxi statistika uffiċjali u projezzjonijiet dwar is-suġġett. === Saħħa === Il-gvern tal-Venezwela jamministra sistema tas-sigurtà soċjali li tkopri, fost oħrajn, inċidenti tax-xogħol, mard u pensjonijiet. L-istennija tal-għomor hija 71.5 snin għall-irġiel u 77.8 snin għan-nisa, skont stimi għall-2006, għalkemm naqset konsiderevolment f'dawn l-aħħar snin. Il-maġġoranza tal-imwiet u l-imwiet fil-vaganzi huma kkawżati minn inċidenti kkaġunati mit-teħid tal-alkoħol, u min-nuqqas ta' konformità mar-regolamenti tas-sigurtà bħaċ-ċinturini tas-sigurtà, fost oħrajn. Ċertu mard jinsab prinċipalment f'żoni rurali tal-Venezwela, minħabba n-nuqqas ta 'sanità f'dawn iż-żoni. Fl-1940s, saret kampanja intensa biex isir fumigazzjoni bid-DDT u jiġu eliminati n-nemus li jittrasmettu l-malarja, id-deni isfar u l-marda ta' Chagas. Madankollu, mis-snin sebgħin, dan il-mard li jinġarr min-nemus reġa żdied. Mill-2007 u l-2008 'l hawn, bosta indikaturi tas-saħħa wrew deterjorament sinifikanti. Għalhekk, il-mortalità tat-trabi kibret minn 4,747 mewt fi tfal taħt sena fl-2007 għal 11,466 mewt fl-2016 u l-mortalità materna fl-istess perjodu minn 198 mewta materna għal 756. Filwaqt li fl-2008 ġew irreġistrati 31,719 każ ta' malarja, dan in-numru żdied. għal 240,613 fl-2016. === Lingwi === [[File:Dialectos del español venezolano (2).png|thumb|Djaletti Spanjoli Venezwelan]] Il-Kostituzzjoni tal-Venezwela tirrikonoxxi l-Ispanjol u l-lingwi tal-popli indiġeni tal-Venezwela bħala uffiċjali. L-Spanjol huwa l-lingwa materna tal-maġġoranza tal-Venezwelani. Il-varjant tal-Ispanjol użat huwa l-Ispanjol Venezwelan, li min-naħa tiegħu huwa maqsum f'diversi djaletti. Il-lingwi tal-Veneżweljani indiġeni huma mitkellma minn inqas minn 1% tal-popolazzjoni totali tal-Venezwela. Fost dawn il-lingwi hemm Wayuunaiki, Warao, Pemón u oħrajn. Il-Lingwa tas-Sinjali tal-Venezwela (LSV) mhijiex kostituzzjonalment lingwa uffiċjali, madankollu, tintuża mill-kultura torox tal-pajjiż u kostituzzjonalment it-torox u l-mut għandhom id-dritt jesprimu lilhom infushom u jikkomunikaw taħt din il-lingwa. Ġeneralment, il-Lingwa tas-Sinjali Venezwelana tintuża fi programmi tal-aħbarijiet televiżivi minn interpreti. L-immigranti minn pajjiżi oħra jużaw il-lingwi tagħhom stess, minbarra l-Spanjol. Fost l-aktar lingwi mhux nattivi mitkellma hemm l-Għarbi, iċ-Ċiniż, l-Ingliż, it-Taljan u l-Portugiż. L-Ingliż jintuża bħala lingwa materna mill-Venezwelani li joqogħdu fi bliet qrib il-Gujana, bħal San Martín de Turumbán. Fir-rigward tad-djaletti, Portugiż u l-Portuñol huwa mitkellem fuq il-fruntiera mal-Brażil, speċjalment f'Santa Elena de Uairén. Coloniero German huwa djalett Ġermaniż użat f'Colonia Tovar, fl-stat ta' Aragua. === Reliġjon === [[File:Catedral de Caracas.JPG|thumb|left|Katidral Metropolitan ta' Santa Ana (Caracas)]] [[File:Basilica de Nuestra Señora de Chiquinquira.jpg|thumb|Il-Bażilika tal-Madonna ta' Chiquinquirá (Basílica de Nuestra Señora de Chiquinquirá) hija l-aktar tempju Kattoliku traffikuż fiż-Zulia u tinsab f'Maracaibo.]] [[File:Iglesia Santa Rosalía.jpg|thumb|left|Knisja ta' Santa Rosalía f'Caracas]] [[File:Catedral de Guanare.jpg|thumb|Katidral tal-Madonna ta' Coromoto]] [[File:Virgen de la Chiquinquira en la Basílica de la Chinita, Maracaibo, Venezuela full.jpg|thumb|Tabella żgħira li fuqha tidher ix-xbieha tal-Verġni ta' Chiquinquirá, Il-Bażilika tal-Madonna ta' Chiquinquirá (Basílica de Nuestra Señora de Chiquinquirá).]] Il-Kostituzzjoni Nazzjonali tistabbilixxi l-libertà tar-reliġjon. L-Insara jiffurmaw aktar minn 80% tal-popolazzjoni. Fost dawn, madwar 71% jidentifikaw bħala Kattoliċi. Madwar 17% jappartjenu għal knejjes evanġeliċi, il-Knisja Anglikana u gruppi Protestanti oħra bħax-Xhieda ta' Jehovah, Il-Knisja ta' Ġesù Kristu tal-Qaddisin tal-Aħħar Jiem u l-Knisja Adventista tas-Seba' Jum. 2% tal-Venezwelani huma membri ta' reliġjonijiet oħra bħall-Iżlam, l-Induiżmu, il-Buddiżmu u l-Ġudaiżmu. Il-prattikanti tar-reliġjonijiet b'għeruq pre-Ispaniċi jirrappreżentaw 2% oħra tal-popolazzjoni. L-atei huma 2% tal-Veneżweli, filwaqt li l-agnostiċi huma 6%. Min-naħa l-oħra, Santeria għandha segwaċi fost il-popolazzjoni Afro-dixxendenti. Fost il-manifestazzjonijiet reliġjużi popolari tal-Venezwela hemm ix-xjaten taż-żfin ta' Corpus Christi. Din id-dimostrazzjoni ssir f'diversi reġjuni tal-pajjiż minn gruppi differenti msejħa fratellanzi jew fratellanzi, li jiċċelebraw il-preżenza ta' Kristu fis-Santissimu Sagrament tal-Ewkaristija skont id-duttrina tal-Kattoliċiżmu B'kollox hemm 11-il fratellanza li jġibu flimkien aktar minn ħamest elef ruħ, l-aktar famużi minnhom huwa x-xjaten taż-żfin ta' Yare. Dawn il-manifestazzjonijiet ġew rikonoxxuti mill-[[UNESCO]] bħala Wirt Kulturali Intanġibbli tal-Umanità fl-2012. Bl-istess mod, il-partit San Pedro huwa festival reliġjuż ieħor ipproklamat wirt kulturali intanġibbli tal-Umanità mill-[[UNESCO]]. === Kriminalità === Il-kriminalità fil-Venezwela hija problema li taffettwa l-pajjiż kollu, għalkemm is-severità eżatta tal-problema mhix magħrufa minħabba li l-NGOs jimmaniġġjaw informazzjoni mhux uffiċjali u m'għandhom l-ebda mod biex jivverifikaw l-informazzjoni uffiċjali dwar il-kriminalità fil-Venezwela kienet ikklassifikata bħala l-iktar nazzjon perikoluż id-dinja skont l-istħarriġ ta' Gallup fl-2013 u fl-2015. Fl-2013 19% biss tal-Venezweli ħassewhom siguri li jimxu waħedhom bil-lejl, bi kważi kwart ta' dawk li wieġbu jindikaw li huma jew membru tal-familja kienu ġew ikkupjati fl-aħħar sena. Is-sitwazzjoni marret għall-agħar meta 14% biss ħassewhom siguri fl-2015, l-inqas persentaġġ globali rreġistrat mill-2005.​ Ir-rata ta' omiċidju intenzjonali tal-pajjiż hija wkoll waħda mill-ogħla fid-dinja. Skont in-[[Nazzjonijiet Uniti]], din it-tip ta' problema hija dovuta għas-sitwazzjoni politika u ekonomika fqira fil-pajjiż. traffikar tas-sess u xogħol tal-skjavi “Bħala riżultat tal-livelli għoljin ta' kriminalità, il-Venezweli ġew imġiegħla jimmodifikaw xi drawwiet tal-istil tal-ħajja. == Organizzazzjoni territorjali == [[File:Venezuela, administrative divisions (+claims) - es - colored.svg|thumb|Stati tal-Venezwela]] [[File:Venezuela Regiones Administrativas.svg|thumb|Reġjuni tal-Venezwela]] Diviżjoni Politika Territorjali: 23 Stat, Distrett Kapitali 1 (Preċedentement imsejjaħ id-Distrett Federali) u d-Dipendenzi Federali magħmula minn 311-il gżira, ċwievet u gżejjer. Il-Venezwela hija maqsuma f'4 reġjuni naturali kbar: ir-Reġjun tal-Karibew, ir-Reġjun Andin, ir-Reġjun ta' Llanos u r-Reġjun tal-Amażonja. Uffiċjalment hija organizzata f'9 reġjuni ġeografiċi li huma: Medda tal-muntanji Ċentrali, hija magħmula mill-istati: Yaracuy, Carabobo, Aragua, Miranda, Distrett Kapitali u t-tramuntana tal-istati Anzoátegui, Cojedes u Guárico. Il-firxa tal-muntanji tal-Lvant, hija magħmula mill-istat ta 'Sucre fl-intier tagħha u t-tramuntana tal-stati ta' Anzoátegui u Monagas. Sistema Corian, magħmula mill-stat ta' Falcón u t-tramuntana tal-istati ta' Lara u Yaracuy. Il-Lag Maracaibo, ikopri l-stat ta' Zulia, it-tramuntana tal-stat ta' Táchira u l-majjistral tal-istati ta' Mérida u Trujillo. L-Andes, magħmula mill-stati: Táchira, Mérida, Trujillo u n-nofsinhar tal-stat ta' Lara u l-punent tal-stati ta' Barinas u Portuguesa. Los Llanos jokkupa r-reġjun ċentrali tal-pajjiż u huwa magħmul mill-stati: Apure, Barinas, Portuguesa, Cojedes, Guárico, Anzoátegui u Monagas. Sistema Deltaic, magħmula mill-grigal tal-stat Monagas u d-Delta Amacuro kollu. Fin-Nofsinhar tal-Orinoco, jinkludi l-stati ta' Bolívar, Amazonas u n-Nofsinhar tad-Delta Amacuro. Reġjun insulari, jiġbor fih l-stat ta' Nueva Esparta bit-3 gżejjer tiegħu: Margarita, Coche u Cubagua u l-aġenziji federali li jinsabu fit-tramuntana tal-Venezwela fuq il-Baħar Karibew. == Kultura == [[File:TeresaCarreño.jpg|thumb|Il-Kumpless Kulturali Teresa Carreño, f’Caracas, huwa wieħed mill-aktar importanti fl-Amerika Latina u t-tieni l-akbar fl-Amerika t'Isfel.]] [[File:Catatumbolightning.jpg|thumb|Sajjetti Catatumbo.]] Il-kultura tal-Venezwela hija melting pot li fundamentalment tintegra tliet familji differenti: l-indiġeni, l-Afrikani u l-Ewropej. L-ewwel tnejn min-naħa tagħhom kellhom kulturi differenzjati skond it-tribujiet. It-traskultura u l-assimilazzjoni, tipiċi tas-sinkretiżmu kulturali, wasslu għall-kultura attwali tal-Venezwela, simili f'ħafna aspetti għall-bqija tal-Amerika Latina, għalkemm l-ambjent naturali jikkawża differenzi importanti. L-influwenza indiġena hija limitata għal xi kliem fil-lessiku u l-gastronomija. L-influwenza Afrikana bl-istess mod, minbarra l-istrumenti mużikali bħat-tanbur. L-influwenza Spanjola kienet aktar importanti u b'mod partikolari kienet ġejja mir-reġjuni ta' Andalusia u Extremadura, postijiet ta' oriġini tal-maġġoranza ta' settlers fiż-żona tal-Karibew matul l-era kolonjali. Bħala eżempju ta' dan, nistgħu nsemmu l-binjiet, xi wħud mill-mużika, ir-reliġjon Kattolika u l-lingwa. Influwenza Spanjola ovvja hija l-ġlied tal-barrin u ċerti karatteristiċi tal-gastronomija. Il-Venezwela kienet ukoll arrikkita minn kurrenti oħra ta' oriġini Antilliana u Ewropea fis-seklu 19, speċjalment ta' oriġini Franċiża. Fi stadju aktar reċenti, dimostrazzjonijiet ta' oriġini Amerikana u immigrazzjoni ġdida ta' oriġini Spanjola, Taljana u Portugiża faqqgħet fil-bliet il-kbar u r-reġjuni taż-żejt, u żiedu l-mużajk kulturali diġà kumpless. Għalhekk, pereżempju, mill-Stati Uniti ġejja l-influwenza tat-togħma għall-baseball u l-kostruzzjonijiet arkitettoniċi moderni. === Letteratura === Il-letteratura Venezwelana bdiet tiżviluppa mill-era kolonjali, b'indirizzi għall-artijiet il-ġodda u l-abitanti oriġinali tagħhom. Kronaki u stili varji ta' poeżija kienu l-manifestazzjonijiet letterarji ewlenin matul is-seklu 18. F'dan l-ewwel perjodu tispikka l-figurata' Andrés Bello, poeta, filologu, grammatiku u edukatur ta' fama universali. Bello żviluppa xogħlijiet bħal Allocution on Poetry (1823) u Silva on Agriculture in the Torrid Zone (1826), li kienu prekursuri tat-tema Amerikanista li kienet tiġi żviluppata ftit tal-ħin wara f'żoni oħra tal-kontinent. Simón Rodríguez jirrappreżenta eżempju ieħor ta' fama fil-kontinent kollu, b'xogħlijiet bħal Soċjetajiet Amerikani (1828), Difiża ta’ Bolívar (1830), Osservazzjonijiet fuq it-terren ta' Vincocaya (1830), u Dwal u virtujiet soċjali (1834). [[File:AndresBello.jpg|thumb|Andrés Bello huwa meqjus bħala l-aktar figura intellettwali prominenti u importanti fil-kultura Hispana Amerikana tas-seklu 19, kif ukoll wieħed mill-aktar umanisti importanti fl-Amerika.]] Id-daħla tas-seklu 19 u l-Indipendenza raw it-twelid ta' letteratura politika raffinata, inkluża l-awtobijografija ta' Francisco de Miranda u l-ittri ta' Bolívar, kif ukoll oratorju ta' sbuħija retorika u stilistika kbira li kienet se tgħaddi l-kitbiet tal-aktar diversi. eroj tal-proċess emanċipatorju. Wara l-Indipendenza, il-letteratura Venezwelana bdiet tiddiversifika, iżda bdiet tevolvi b'rata mgħaġġla biss fi żmien Guzmán Blanco. Matul il-perjodu bejn l-emanċipazzjoni tal-Venezwela mill-Gran Kolombja, il-ħajja tal-poeta Zulian, filologu politiku u storiku Rafael María Baralt, l-ewwel Latin Amerikan li okkupa siġġu numru fl-Akkademja Rjali Spanjola u awtur tal-ewwel ktieb dwar l-Istorja tal-Venezwela (1887), minbarra sensiela ta' pubblikazzjonijiet li ffurmaw kontribuzzjonijiet għal-letteratura Hispanika bl-ewwel Diccionario Matrix de la Lengua Castellana (1850) u d-Diccionario de Galicismos (1855); ta' għadd bla għadd ta' odi bħal To Christopher Columbus (1849) u l-aktar famużi Adieu lill-Patrija (1843), u diversi esejs politiċi. Ir-Romantiċiżmu, l-ewwel ġeneru letterarju importanti fil-Venezwela, żviluppa f'nofs dak il-perjodu, b'figuri bħal Juan Antonio Pérez Bonalde u Eduardo Blanco jispikkaw fi ħdan dan il-moviment. Fl-aħħar tas-seklu 19, seħħ il-moderniżmu u fil-bidu tas-seklu 20, seħħet id-dehra ta' avant-garde. Il-costumbriżmu, b’għeruq romantiċi, ħa għeruq fondi fil-Venezwela permezz ta' awturi bħal Nicanor Bolet Peraza, Daniel Mendoza u Fermín Toro. Mill-1880, fil-Venezwela bdew jitfasslu moviment letterarju u tradizzjoni ta' ambizzjoni usa'. Cecilio Acosta u Arístides Rojas, fost oħrajn, indikaw it-tranżizzjoni lejn pożizzjonijiet intellettwali u kreattivi ġodda. Fil-qasam tal-moderniżmu spikkaw fost l-oħrajn Manuel Díaz Rodríguez u Luis Urbaneja Ahelpohl. Is-sena 1910 normalment tittieħed bħala l-punt tat-tluq għal esperjenzi estetiċi ġodda li jirreaġixxu kontra l-moderniżmu u jippruvaw jiktbu dwar il-ħajja komuni, sabiex toħroġ espressjoni letterarja ġdida ta' natura realistika, li fiha jerġgħu jitfaċċaw essenzi qodma tal-kostumbriżmu. F'dan il-mument fit-trajettorja tar-rumanz Venezwelan, l-ismijiet ta' José Rafael Pocaterra (Memorji ta' Venezweljan tad-Dekadenza), Teresa de la Parra (Ifigenia) u l-figura kbira ta' Rómulo Gallegos, li waqqaf l-iskola tar-realiżmu maġiku, huma rilevanti l-Amerika Latina, b’xogħlijiet bħal Doña Bárbara (1929), Cantaclaro (1934), u Canaima (1935). Awturi Venezwelani rikonoxxuti oħra huma Andrés Eloy Blanco, Arturo Uslar Pietri (li introduċa t-terminu Realiżmu Maġiku fil-letteratura), Miguel Otero Silva, Mariano Picón Salas, Guillermo Meneses, Adriano González León, Antonia Palacios, José Antonio Ramos Sucre, Salvador Garmendia, Francisco. Lazo Martí, Rafael Cadenas, José Ignacio Cabrujas, u Víctor Bravo, fost oħrajn. Bħala parti mix-xogħol letterarju, fil-Venezwela l-Premju Rómulo Gallegos huwa organizzat kull sentejn għall-aktar rumanz li jispikka fid-dinja li titkellem bl-Ispanjol, premju meqjus minn ħafna bħala l-aktar premju letterarju importanti fl-Amerika Latina. === Mużika === [[File:04162012Bailes071 (cropped).JPG|thumb|Joropo, żfin nazzjonali tal-Venezwela.]] Il-mużika Venezwelana hija kkaratterizzata minn taħlit ta' elementi Spanjoli u Afrikani, tipiċi li jappartjenu għal poplu prinċipalment mestiż. L-aktar ġeneru rappreżentattiv tal-pajjiż huwa l-mużika llanera, li tuża strumenti bħal cuatro, l-arpa, il-maracas, il-bandola u l-capachos. Dan ir-ritmu sar ikkonsagrat bħala l-mużika tal-identità nazzjonali, sal-punt li l-Venezweli jissejħu llaneros barra minn Malta. Dan il-ġeneru kellu l-oriġini tiegħu fir-reġjun illum inkluż fl-stati ta' Apure, Barinas, Guárico, Cojedes u Portuguesa, fejn huwa kkultivat ta' spiss. [[File:Hombre cantando por dinero en las cercanías del Hotel Humbodlt.jpg|thumb|Il-cuatro huwa l-istrument tipiku u l-aktar emblematiku tal-mużika Venezwelana, minbarra li huwa assi ta' interess kulturali tan-nazzjon.]] Ġeneru ieħor ta' sinifikat kulturali kbir huwa l-bagalja, oriġinarjament miż-Zulia—għalkemm għandha varjanti fil-Lvant tal-pajjiż. Illum il-ġurnata' huwa ġeneru li huwa relatat mal-Milied madwar il-Venezwela. Fost l-esponenti tal-bagpipe Zuliana, jispikka r-rispett reverenzjali lejn Ricardo Aguirre, li kkompona dak li hu meqjus bħala l-innu tal-ġeneru, La Gray Zuliana. Il-waltz Venezwelan igawdi wkoll rikonoxximent, u ġie żviluppat fuq kollox minn surmasti kbar tal-kitarra bħal Antonio Lauro u Alirio Díaz. Għalkemm huwa derivattiv tal-waltz Ewropew, huwa mitmugħ mill-karatteristiċi mużikali tipiċi tal-pajjiż, li jiġi esegwit bl-istrumenti klassiċi tal-mużika llanera, inklużi l-kitarra, it-treble, il-pjanu u l-klarinett. Għandu l-għeruq tiegħu fir-reġjun ċentrali-punent tal-pajjiż u fir-reġjun Andin, fejn jintużaw il-vjolin u l-mandolina. It-togħma mużikali tal-Veneżweli hija differenti ħafna minn dik tal-pajjiżi tal-Amerika t'Isfel Biss mal-Kolombja għandhom xi gosti komuni, bħal vallenato fuq il-kosta u mużika llanera, għax huma mill-fruntiera. Huwa ċar li huwa Karibew: is-salsa u l-merengue huma mużika biex tisma' u mhux biss biex tiżfen, bħal f’pajjiżi oħra. Il-pop u l-hip hop huma wkoll ġeneri li huma popolari ħafna fost iż-żgħażagħ. L-iktar żfin rappreżentattiv tan-nazzjon Venezwelan huwa l-joropo. Għandu moviment mgħaġġel b’ritmu ternarju, li jinkludi tap dance ikkulurit u referenza żgħira għall-valz Ewropew, u għalhekk jirrappreżenta l-aktar forma espressiva ġenwina fost il-manifestazzjonijiet tal-mużika kolonjali. Minħabba l-influwenza u l-prossimità tal-pajjiżi Anglo-Amerikani, jiġu prodotti wkoll heavy metal, reggae u ska, kif ukoll ġeneri rock u pop oħra, li jinstemgħu speċjalment fost il-komunitajiet taż-żgħażagħ ta’ bliet kbar. Bl-istess mod, il-mużika elettronika magħmula fil-Venezwela ilha tgawdi rikonoxximent internazzjonali akbar. Fost l-esponenti kollha tal-mużika Venezwelana, l-aktar ċċelebrat huwa Simón Díaz, li l-kult u l-interpretazzjoni tiegħu tal-mużika llanera, flimkien mal-personalità tiegħu, kisbu l-istatus li jitqies bħala l-aktar folklorist Venezwelan importanti ta' kull żmien. L-melodia tiegħu Caballo Viejo ġiet koperta u tradotta f'diversi lingwi madwar id-dinja. Fl-2008 Díaz irċieva Premju Grammy Onorarju mill-Bord tad-Diretturi tal-Akkademja tar-Reġistrazzjoni tal-Amerika Latina. Bl-istess mod fil-mużika klassika, il-Venezwela spikkat f'dawn l-aħħar snin talli daqqet fuq palkijiet Ewropej mill-Orkestra Sinfonika Simón Bolívar, kisbet ftit fama internazzjonali u poġġiet ruħha bħala waħda mill-aqwa orkestri fid-dinja flimkien mad-direttur tagħha Gustavo Dudamel li jmexxi wkoll il- Orkestra Filarmonika ta' Los Angeles. === Arti tal-plastik === [[File:Miranda en la Carraca by Arturo Michelena.jpg|thumb|Miranda in La Carraca, żejt fuq tila miżbugħa minn Arturo Michelena fl-1896, huwa l-aktar xogħol popolari u użat tal-pittura Venezwelana.]] Il-pittura u l-iskultura Venezwelana kienu tradizzjonalment influwenzati minn temi storiċi u l-proċess politiku esperjenzat mill-pajjiż matul l-Indipendenza tiegħu. Ħafna pitturi u skulturi tas-seklu dsatax huma spiss ippreżentati bħala rappreżentazzjonijiet ta’ mumenti ewlenin fl-istorja, għemejjel erojċi, u allegoriji tan-nazzjon. Dawk li spikkaw f'din il-fażi kienu Juan Lovera, Arturo Michelena, Martín Tovar y Tovar, Tito Salas, fost oħrajn. Madankollu, il-pittura romantika kellha l-akbar esponent tagħha f'Cristobal Rojas, li fil-biċċa l-kbira taddevja minn dawk it-temi ġeneralizzati. Fost dawk li kkontribwew ħafna għall-arti kinetika kien hemm Carlos Cruz-Díez, Jesús Soto u Juvenal Ravelo. Din it-tendenza partikolari saret popolari ħafna fil-pajjiż, u hemm xogħlijiet ta' dan it-tip f'diversi istituzzjonijiet kulturali, u anke fuq l-awtostradi, fil-Metro u f'ajruporti bħal Maiquetía. L-astrazzjoni u s-simboliżmu kellhom wieħed mill-akbar żviluppaturi tiegħu f'Armando Reverón, li x-xogħol tiegħu qed jibda jiġi skopert mill-ġdid u rikonoxxut internazzjonalment. Alejandro Otero spikka wkoll fl-astrazzjoni u l-kinetikiżmu, filwaqt li r-realiżmu soċjali kien marbut max-xogħol ta' César Rengifo. Pitturi tal-pajsaġġ kbar kienu Manuel Cabré, Luis Álvarez de Lugo, fost oħrajn, li jispikkaw fil-pittura tal-għolja El Ávila. Isem ieħor huwa Pedro León Zapata, magħruf bħala karikatur famuż. Francisco Narváez, Alejandro Colina, Gertrud Goldschmidt, Lía Bermúdez, fost oħrajn, jispikkaw fl-iskultura. L-attivitajiet u l-kreazzjonijiet fil-qasam tad-disinn grafiku wkoll kellhom post speċjali fil-pajjiż. Bl-istess mod, hemm bosta artisti li ddedikaw lilhom infushom għall-produzzjoni tal-arti kontemporanja, li jidhru fix-xena nazzjonali u internazzjonali. Jenfasizza x-xogħol ta' Yucef Merhi, pijunier tal-arti diġitali, kif ukoll ix-xogħol ta' José Antonio Hernández-Díez. === Inġenji === L-istorja tal-artiġjanat u l-artiġjani ma tistax tiġi sseparata minn anteċedenti li jmorru lura għal aktar minn 14,000 sena, meta l-ewwel settlers Amerinjani abitaw it-territorju attwali tal-Venezwela. Huma żviluppaw tekniki tipiċi tas-soċjetajiet tal-kaċċaturi u l-ġbir għat-tinqix tal-ġebel u l-injam, sabiex joħolqu oġġetti li jiffavorixxu l-interazzjoni tagħhom mal-ambjent u l-użu tar-riżorsi tiegħu. Xi żmien wara, meta kisbu l-għarfien li jippermettilhom jittrattaw riżorsi naturali oħra, bħat-tafal, irnexxielhom jaqbdu parti mid-dinja u l-kosmogonija tagħhom fuq l-art immudellata u msajra. L-ewwel vestiġji taċ-ċeramika ġejjin mill-Orinoco tan-nofs, mit-tradizzjonijiet kulturali magħrufa bħala Saladoide u Barrancoide. L-insiġ u l-basket kienu użati b'mod utilitarju u fil-festi sagri. Fiċ-ċimiterji indiġeni ta' Quíbor, instabu fdalijiet ta' plottijiet sħaħ li servew bħala appoġġ għall-katavri. Qfief bħal dawn kienu jintużaw bħala urni fejn kienu jitqiegħdu partijiet mill-iskeletru niexef biex jiġu depożitati fi spazji oħra bħala dfin sekondarju. Xi frammenti arkeoloġiċi taċ-ċeramika juru impressjonijiet ta' basktrija li jissuġġerixxu li ċertu nisġiet servew bħala appoġġ għal qsari jew platti kbar, filwaqt li l-biċċiet kienu dekorati jew lesti qabel ma jinħarqu. Ħafna mit-tekniki pprattikati fis-snajja attwali twieldu f'dan il-perjodu storiku. === Arkitettura === [[File:Iglesia San Martin de Tours II.jpg|thumb|left|Knisja ta' San Martin ta' Tours is an example of German architecture in Colonia Tovar, Aragua]] [[File:Casco Central Santa Ana de Coro, estado Falcon, Venezuela.jpg|thumb|Ċentru storiku ta' Coro, belt fejn huma ppreservati eżempji importanti ta' arkitettura eklektika li jgħaqqdu stili indiġeni, Mudejar u Olandiżi. Ġiet imsemmija Sit ta' Wirt Dinji mill-UNESCO fl-1993.]] [[File:Catedral Nuestra Señora del Pilar.jpg|thumb|left|Katidral tal-Madonna tal-Pilar fl−Barinas hija eżempju tal-Arkitettura tal-Epoka Spanjola]] [[File:Cathedral of Ciudad Bolivar.jpg|thumb|Il-Katidral ta' Ciudad Bolívar hija eżempju tal-arkitettura bikrija tal-Venezwela indipendenti]] [[File:Hacienda La Vega, El Paraiso, Caracas, Venezuela 3.jpg|thumb|left|Il-Hacienda La Vega f'Caracas, li tmur lura għall-1590, hija eżempju ta' arkitettura matul l-era Spanjola]] [[File:Petare2004-8b.jpg|thumb|Arkitettura tal-Epoka Spanjola fiż-Żona l-Qadima ta' Petare, Miranda]] [[File:Hacienda La Vega, El Paraiso, Caracas, Venezuela.jpg|thumb|left|Il-Hacienda La Vega f'Caracas, li tmur lura għall-1590, hija eżempju ta' arkitettura matul l-era Spanjola]] [[File:Conjunto Hacienda La Trinidad 3.jpg|thumb|Il-Hacienda La Vega f'Baruta, Miranda, li tmur lura għall-1590, hija eżempju ta' arkitettura matul l-era Spanjola]] [[File:Turen portuguesa venezuela.jpg|thumb|left|Arkitettura unika ta' Turén]] Ix-xogħol arkitettoniku fil-pajjiż jista' jmur lura għall-1000 QK, meta l-ewwel settlers wettqu xogħol ta' l-art bil-ħsieb ta' żvilupp agrikolu, ħakmu wkoll l-immaniġġjar tal-ġebel għal bini maħsub għall-ħażna. Aktar tard żviluppa arkitettura indiġena fi spazji akkwatiċi u tal-ġungla, li kellha l-aktar eżempji rappreżentattivi tagħha fid-djar tas-stilt, ix-shabonos u l-churuatas (għarix) ta' interess kollettiv, ikkaratterizzati minn ponta konika u struttura ċirkolari. Dawn tal-aħħar huma l-aktar proliferati fil-pajjiż, għandhom speċifiċità skont kull grupp etniku indiġenu u saru ikona tal-kultura Venezwelana. Bit-twaqqif tal-Kolonja, inkisbet arkitettura kkaratterizzata fuq kollox minn sobriety u sempliċità. Minħabba l-ftit perċezzjoni tal-ġeoloġija ekonomika li kienet inizjalment mogħtija lill-provinċja ta' dak iż-żmien, għażlet għal iffrankar ta' riżorsi allokati għall-kostruzzjoni, li ddetermina modestja mmarkata fil-bini ta' din il-fażi Id-djar bahareque u adobe, bi twieqi kbar, u mibnija madwar patios bil-weraq u hallways, proliferaw sakemm saru l-aktar komuni għal dak iż-żmien. L-akkomodazzjoni popolari hija notevoli mingħajr ħafna ostentazzjoni, u l-arkitettura reliġjuża wkoll baqgħet marbuta ma 'dak l-ispirtu, li dam matul is-seklu 19. Madankollu, il-kuluri pittoresk u jleqqu li bihom huma mżejna l-ħitan ta' barra tad-djar huma karatteristiċi tal-arkitettura kolonjali tal-pajjiż, b'mod partikolari fl-ibliet sħan, bħal Coro u Maracaibo. Is-seklu 20 kien ikkaratterizzat aktar mill-iżvilupp urban tiegħu mmirat lejn il-modernizzazzjoni. L-influwenza neo-barokka u Moorish kienu evidenti fil-kostruzzjoni tat-Teatru Nazzjonali u ċ-Ċirku l-Ġdid, minn periti notevoli bħal Alejandro Chataing. Kostruzzjonijiet bħat-Teatru Teresa Carreño u t-Torrijiet taċ-Ċentru Simón Bolívar, kif ukoll l-Iżvilupp mill-ġdid ta' El Silencio u l-Belt Università ta' Caracas (magħmula minn Carlos Raúl Villanueva), jiżvelaw l-impuls mogħti lill-arkitettura modernista fil-pajjiż, peress li fin-nofs. tas-seklu. Ta' min jinnota wkoll is-skyscrapers imponenti fil-kapitali mibnija waqt l-isplużjoni taż-żejt, bit-Twin Towers ta' Parque Central jispikkaw. === Gastronomija === Il-gastronomija tal-Venezwela hija mod varjat ta' kif tipprepara ikel u xorb magħmul f'dak il-pajjiż, li jikkostitwixxi r-riżultat tat-taħlita kulturali u gastronomika mill-Ewropa—speċjalment Spanja, l-Italja, il-Ġermanja, Franza, l-Olanda u l-Portugall—u l-Afrika—a sal- popolazzjonijiet ta' skjavi miġjuba mill-Ispanjoli—bil-gastronomija tal-popli indiġeni tal-pajjiż. [[File:Pabellón Criollo Venezolano.jpg|thumb|Pavaljun Creole, meqjus bħala l-platt nazzjonali tal-Venezwela.]] Għalkemm għandha dawn il-karatteristiċi universalment, il-gastronomija tal-Venezwela hija varjabbli u diversa daqs it-territorju nnifsu. Fir-reġjun kapitali tal-pajjiż, hija nnutata diversità akbar minħabba li hija punt ta' konfluwenza, peress li hija ċ-ċentru taż-żoni produttivi, u fejn tiġi riċevuta l-akbar influwenza Spanjola, Taljana u Ewropea oħra. Fir-reġjun tal-Lvant, minħabba li hija żona tal-Karibew, tippredomina kċina bbażata fuq ħut, awwisti u molluski bl-għaġin jew ross, li tiżvela wkoll l-influwenza tal-ikel marittimu Ewropew. Fil-Llanos huwa magħruf sew il-konsum taċ-ċanga u l-annimali kkaċċjati, kif ukoll il-produzzjoni kbira tiegħu ta' ġobon u prodotti tal-ħalib. Zulia, il-punent tal-pajjiż u Guayana mhumiex 'il bogħod minn dawn l-istess karatteristiċi, differenti fil-laħam tal-mogħoż, mogħoż u fenek, ġobon bħal palmita fl-ewwel tnejn, u fil-preżenza tal-qamħ f'dak l-aħħar reġjun, fejn Huma jipproduċu ġobon bħal Guayanés, ġobon bl-idejn, fost oħrajn Fl-Andes hemm orjentazzjoni aktar Ewropea, fejn aktar ħaxix u tuberi, qamħ, laħam tan-nagħaġ, trota kkultivata u prodotti tal-ħalib. Il-kċina tal-Venezwela għandha platti oħra magħrufa bħall-arepa, tip ta' bun inkaljat b'forma ċirkolari ta' għaġina tal-qamħ li jiġi kkunsmat mimli b’ikel ieħor jew użat bħala side dish, il-cahapas, il-mogħoż fil-ġewż tal-Indi, ir-reġina pepiada. , iċ-ċanga fuq stick, ixwi iswed, grill Creole, soppa tat-tripa, pisca Andina u bollos pelones fost oħrajn. It-tequeños, minbarra li huma wirt kulturali, huma l-aktar tip ta' appetizer apprezzat fil-pajjiż, u l-preparazzjoni ta' empanadas hija wkoll estensiva ħafna. Ta' kontribuzzjoni barranija huma l-fabada (minn Spanja) u l-pasticho (mill-Italja). Fost l-aktar xarbiet popolari hemm chicha Venezwelana u papelón bil-lumi. Il-birra hija l-iktar xarba alkoħolika kkunsmata, u l-punch tal-krema huwa wkoll prodott. Ir-rum Venezwelan għandu tradizzjoni kbira u huwa fost l-aqwa fid-dinja. === Ċinema u teatru === Iċ-ċinema Venezwelana bdiet il-produzzjoni tagħha fl-1896, sena biss wara l-ewwel produzzjoni tal-aħwa Lumière fi Franza. Iċ-ċinema nazzjonali ħa wkoll wieħed mill-aktar passi importanti tiegħu fl-1934 meta l-kwartieri ġenerali tal-laboratorji nazzjonali u Maracay Films ġew stabbiliti fil-belt ta' Maracay. Il-Miracle of the Lake, l-ewwel dokumentarju bil-kulur li sar fil-Venezwela u l-Amerika Latina, jiġi ffilmjat f'dan il-laboratorju. [[File:Teatro Nacional de Noche.JPG|thumb|Faċċata tat-Teatru Nazzjonali tal-Venezwela, Caracas.]] Iċ-ċinema Venezwelana, min-naħa tagħha, kienet ikkaratterizzata minn produzzjoni irregolari, għalkemm esperjenzat era tad-deheb fis-snin sebgħin u tmenin b’diretturi bħal Mauricio Walerstein, Clemente de la Cerda u Román Chalbaud, dan tal-aħħar awtur tal-film meqjus minn ħafna bħala li hu. l-aqwa esponent taċ-ċinema Venezwelana: The smoking fish (1977). Forsi l-aktar produttur tal-films ta' suċċess fil-pajjiż kienet Margot Benacerraf, li rebħet il-Palma tad-Deheb għall-Venezwela fil-Festival ta' Cannes tal-1959 bix-xogħol tagħha Araya. L-aktar diretturi rappreżentattivi huma Fina Torres, Elia Schneider, Alberto Arvelo, José Ramón Novoa u Diego Rísquez. Il-korp governattiv huwa ċ-Ċentru Nazzjonali Awtonomu taċ-Ċinematografija. Il-ħames films l-aktar li dehru fl-istorja taċ-ċinema Venezwelana huma Papita, maní, tostón (2013) ta' Luis Carlos Hueck (b'1,840,281 miljun telespettatur), Culpable Homicide (1984) ta' César Bolívar (1,335,552), Macu, The Policeman's Wife (1987). ) minn Solveig Hoogesteijn (1,180,621), Express Kidnapping (2005) minn Jonathan Jakubowicz, u Zero Hour (2010) minn Diego Velasco.​ Min-naħa tagħha, il-manifestazzjonijiet teatrali tal-Venezwela huma ddokumentati ħażin matul il-perjodu prekolombjan, parzjalment minħabba l-viżjoni Ewrocentrika tad-dinja u l-ftit żvilupp tat-tribujiet indiġeni lokali, meta mqabbla mal-Aztecs, Mayans u Incas. Madankollu, it-teatru wettaq funzjoni importanti f'termini ta 'tixrid tal-identità tat-tribù, żviluppa aktar fl-Andes tal-Venezwela, fejn kien użat għal skopijiet edukattivi u reliġjużi. Il-professjonalizzazzjoni tat-teatru kienet tiġi fi żmien il-Kolonja, madwar is-seklu 17. Intqal li t-teatru modern tal-Venezwela kien influwenzat fil-biċċa l-kbira mill-biċċiet ta' Tennessee Williams għat-trattament tiegħu tal-problemi tal-bnedmin, u ġie popolarizzat permezz tal-hekk imsejħa teatru tat-Trinità Qaddisa tal-Venezwela: José Ignacio Cabrujas, Isaac Chocron u Román. Chalbaud. L-attività tagħha hija abbundanti u tfittex li tarrikkixxi ruħha b’xogħlijiet universali u tekniki ta' interpretazzjoni ġodda Hemm bosta gruppi teatrali bħall-Kumpanija Nazzjonali tat-Teatru, Rajatabla, Theja, u s-Sedja tal-Palk tal-Venezwela. === Sports === L-oriġini tal-isport fil-Venezwela jistgħu jiġu rintraċċati lura għall-era kolonjali, meta l-baqar ġew introdotti fil-pajjiż fit-tieni nofs tas-seklu 16. Dan jagħti lok għall-coleus, sport ekwestri li jikkonsisti fit-twaqqigħ ta' barri minn denb, li joriġina minn xogħol agrikolu fil-pjanuri. Ta' l-istess data, jingħaddu l-blalen tal-Kreoli, logħba simili għall-boccia u l-petanque. Din l-aħħar modalità ġiet introdotta mill-patrijiet Spanjoli f'dak l-istess perjodu storiku, iżda l-popolarità tagħha kienet se tikber fis-seklu 20. Iż-żewġ prattiċi għandhom tradizzjoni twila fil-pajjiż. Xi arti marzjali bħall-garrote Tocuyan u l-ġlieda kontra sottomissjoni Karive huma wkoll indiġeni. [[File:TOROS COLEADOS.jpg|thumb|Coleo de toros huwa l-isport nazzjonali, li joriġina fiż-żoni rurali taċ-ċentru tal-pajjiż fi żminijiet kolonjali.]] Il-baseball huwa l-isport ewlieni fil-pajjiż. Il-popolarità ta' dan l-isport kibret b'mod straordinarju wara li, fl-1941, dan in-nazzjon ta' l-Amerika t’Isfel kien inkurunat fit-Tazza tad-Dinja tal-Baseball F'dan il-qasam spikkat b’mod notevoli, li ħadet seba' titli tas-Serje tal-Karibew, u kienet tlett darbiet tal-Baseball. Medalja tad-deheb fit-Tazza tad-Dinja. Il-Venezwelan Professional Baseball League, imwaqqfa fl-1945, hija dik li torganizza l-kompetizzjoni annwali ewlenija fil-qasam, u għandha tmien timijiet. Barra minn hekk, il-Venezwela hija t-tieni l-akbar esportatur ta' plejers tal-baseball, ssuperat biss mir-Repubblika Dominicana. Fl-2008, total ta' 729 plejer tal-baseball tal-Venezwela kellhom kuntratt fil-baseball professjonali barrani Huwa importanti ħafna għall-pajjiż li jsegwi l-karriera sportiva tal-Venezweli fil-kampjonat tal-baseball Amerikan. Ta' min jinnota li l-Venezwela tidher bħala waħda mill-potenzi dinjija f’dan l-isport. Għandu wkoll tim tal-baseball tan-nisa li rebaħ il-midalja tal-bronż fil-kampjonat dinji tal-baseball f’dik il-kategorija fl-2016. Il-basketball huwa meqjus bħala wieħed mill-aktar sports popolari fil-pajjiż Din id-dixxiplina sportiva hija rappreżentata mill-Federazzjoni tal-Basketball tal-Venezwela (FVB) affiljata mal-FIBA. L-attività tagħha hija maqsuma fil-Lega Professjonali u l-Lega Nazzjonali. It-tim f'avvenimenti internazzjonali pparteċipa fil-Logħob Olimpiku ta' Barċellona tal-1992, li kien l-unika parteċipazzjoni Olimpika tiegħu, u fit-Tazzi tad-Dinja tal-1990, 2002, 2006 u 2023. Ikkwalifika wkoll għal diversi Tournaments tal-Ameriki (Pre-Olimpiċi), Kampjonati. FIBA Americas (Pre-Tazza tad-Dinja) u Logħob Pan Amerikan. Fl-NBA ipparteċipaw diversi Venezweljani, l-aktar magħruf ikun Carl Herrera. L-akbar proeza tal-basketball Venezwelan s'issa kienet il-midalja tad-deheb fil-Kampjonat FIBA ​​tal-Ameriki tal-2015, u mhux inqas importanti t-tliet titli tal-Kampjonat tal-Basketball tal-Amerika t'Isfel fl-1991, 2014 u 2016. Il-futbol ra l-popolarità tiegħu tiżdied f'dawn l-aħħar snin, u sar sport li jiġbed folol fil-pajjiż. Organizzata mill-Federazzjoni tal-Futbol Venezwelana (FVF), affiljata mal-FIFA. Iż-żieda fir-rebħiet u l-kwalità tal-logħob tat-tim tal-futbol tal-Venezwela sa mill-2001 stimulat l-iżvilupp f'din id-dixxiplina, kif ukoll l-attrazzjoni tal-partitarji. Il-Venezwela organizzat Copa América għall-ewwel darba fit-42 edizzjoni tagħha fl-2007, għalkemm l-aħjar parteċipazzjoni tagħha fit-tournament kienet fl-2011, u kisbet ir-raba' post L-akbar kisbiet tal-futbol Venezwelan kienu żewġ titli fil-Kampjonat tan-Nisa ta' taħt is-17-il sena tal-Amerika t'Isfel fl-2013. u 2016 u runner-up fil-Kampjonat tal-Futbol ta' l-Amerika t’Isfel 2013 Laħqu wkoll runner-up fit-Tazza tad-Dinja tal-Futbol U-20 2017 Fil-varjazzjoni tagħha tal-futsal, il-Venezwela kisbet karriera importanti. sar champion fil-Kampjonat Dinji tal-Futsal AMF fl-1997.387​Fl-isports bil-mutur, l-iktar Venezwelan prominenti kien Johnny Cecotto. Sar l-iżgħar champion tad-dinja fl-istorja tal-muturi billi rebaħ il-Grand Prix ta' Franċiż fit-350cc, u żied il-Kampjonat tad-Dinja 750cc mat-titli tiegħu. F'din id-dixxiplina jispikka wkoll Carlos Lavado, li reba darbtejn il-Kampjonat tad-Dinja tal-250cc, u Pastor Maldonado, sewwieq tat-tlielaq tal-Formula 1, rebbie[ tal-Grand Prix ta' Spanja tal-2012.388 Min-naħa l-oħra, fl-isports individwali l-aktar prominenti fil-Venezwela huwa l-boxing, b'bażi kbira ta' partitarji. Il-pajjiż ipproduċa boxers mill-aqwa fil-livell internazzjonali, u huwa segwit b'interess mill-Venezwelani. Fl-isport tax-xitwa, il-Venezwela spikkat fl-iski Nordiku ma' César Baena. F'dak li għandu x'jaqsam mal-atletika, fit-triple jump, il-Venezwela spikkat grazzi għal Yulimar Rojas li rebħet il-midalja tal-fidda fil-Logħob Olimpiku ta' Rio 2016, u ħames snin wara kienet se ssir championa Olimpika fil-Logħob Olimpiku ta' Tokyo 2020, u b'hekk stabbiliet rekord. rekord dinji u Olimpiku b’qabża ta’ 15.67 m. Fil-karate, il-Venezwela hija l-uniku pajjiż fl-Amerika Latina li huwa fost l-aqwa 15 fid-dinja, fit-12-il post speċifikament, biex b'hekk rebaħ 3 midalji tad-deheb, 3 tal-fidda u 8 tal-bronż għal total ta' 14 fid-dinja , bl-aktar esponent prominenti ta' dan l-isport ikun Antonio Díaz. Ir-rugby ilu jiġi pprattikat ukoll mis-snin ħamsin, introdott fil-pajjiż minn ħaddiema taż-żejt ta' oriġini Brittanika. Illum il-ġurnata hija popolari ħafna fil-livell universitarju. === Pageants tas-sbuħija === Il-Venezwela hija distinta bħala “fabbrika ta' rġejjen tas-sbuħija”, peress li għandha t-titlu ta' Miss Univers 7 darbiet – konkors internazzjonali u annwali ta' sbuħija femminili li fih tiġi ġġudikata s-sbuħija integrali –, taħt biss l-Istati Uniti li rebħuha 9 drabi, kienu l-Amerikani li g[enu biex jintrodu/u l-konkors fil-Venezwela. Miss Venezuela bdiet bħala konkors tas-sbuħija fl-1952 sponsorjat mil-linja tal-ajru Pan Am u kumpanija li timmanifattura l-malji tal-għawm. Il-pajjiż għandu aktar minn 200 akkademja tal-immudellar fejn tfajliet mill-età ta’ 4 snin huma mħarrġa f’dixxiplini bħall-makeup, il-faxxinu, it-taħdit fil-pubbliku, il-pożi tar-ritratti, l-espressjoni tal-ġisem, minbarra ħiliet oħra, peress li l-industrija renjanti saret waħda mill- l-aktar negozji qligħ u effiċjenti fil-pajjiż. Għalhekk, ir-renji huma parti mill-kultura popolari fil-Venezwela fejn isiru kważi 600 kompetizzjoni tas-sbuħija kull sena Il-kittieb Raúl Gallegos innota fil-ktieb tiegħu tal-2016, "Crude Nation: How Oil Riches Ruined Venezuela", "il-ġid taż-Żejt kabbar kultura. fejn id-dehra hija ta' importanza kbira.”​ Fl-istess ħin, il-Venezwela għandha waħda mill-ogħla rati ta' proċeduri kożmetiċi per capita fid-dinja.​ Il-fama tal-Venezwela fejn tidħol il-produzzjoni ta' rġejjen rebbieħa tal-kuruna qasmet il-fruntieri, peress li hemm diversi kandidati minn pajjiżi oħra, li jqabbdu s-servizzi tal-aġenziji tal-mudelli ta' dan il-pajjiż biex iħarrġuhom u b’hekk ikollhom opportunitajiet akbar biex jirbħu fil-konkorsi li fihom jipparteċipa.​ Il-moviment femminista fil-Venezwela wera matul is-snin kontra l-kult tal-konkors. === Simboli nazzjonali === Fil-Venezwela, minbarra li jirrikonoxxu l-bandiera, l-innu u t-tarka bħala simboli nazzjonali, elementi tipiċi oħra tal-flora u l-fawna nazzjonali ġew imsemmija bħala simboli tan-nazzjon.​ Jiġifieri: * L-​araguaney (Tabebuia chrysantha) ilha s-​siġra nazzjonali mid-​29 taʼ Mejju, 1948.​ Ismu huwa magħmul minn kelma taʼ oriġini indiġena u taħlita ta' kliem Grieg li jfisser fjura tad-​deheb, b’referenza għall-​kulur isfar. * L-orkidea (Cattleya mossiae) ġiet iddikjarata l-fjura nazzjonali fit-23 ta' Mejju, 1951. L-ispeċi mossiae ġiet skoperta fil-Venezwela fl-1830. * It-turpial (Icterus icterus) ilu l-għasfur nazzjonali mit-23 ta' Mejju, 1958. Huwa għasfur b'wienaħ ta' madwar 24 ċentimetru, li huwa distint mill-kulur isfar-oranġjo tiegħu mal-ġisem kollu, ħlief ir-ras u l-ġwienaħ. li huma suwed b'partijiet bojod, u post blu madwar l-għajnejn. * Alma llanera huwa joropo rilaxxat fl-1914, li l-mużika tiegħu kienet komposta minn Pedro Elías Gutiérrez ibbażat fuq test ta' Rafael Bolívar Coronado Huwa meqjus bħala t-tieni innu nazzjonali tal-Venezwela. * Il-liquiliqui huwa l-kostum tipiku nazzjonali tal-Venezwela, iddikjarat fis-17 ta' Marzu, 2017. Jintuża l-aktar bħala ilbies maskili għal festi u avvenimenti soċjali, kif ukoll għaż-żfin joropo. Tikkonsisti f'ġakketta, qliezet u espadrilles. F'ċerti partijiet qed isir b'trims ta' kuluri differenti u jintuża bħala kostum komuni jew taż-żfin bl-espadrilles. === Festi === Il-Venezwela hija r-raba' pajjiż fl-Amerika Latina fin-numru ta' festi.397​ Hemm ukoll festi importanti ħafna fil-livell reġjonali minħabba s-sinifikat kulturali tagħhom, bħal dik tad-Divina Pastora (14 ta' Jannar) f'Lara, n 19​ il-Verġni tal-Consolación (15 ta' Awwissu) f'Táchira, il-Virgen del Socorro (13 ta' Novembru) f'Carabobo u l-Verġni ta' Chiquinquirá (18 ta' Novembru) fiż-Zulia, li tiġi ċċelebrata bil-Fiera La Chinita. == Bliet skond il-popolazzjoni == <gallery> File:Caracas Panoramica 1.jpg|Caracas File:A view of Caracas, Venezuela.jpg|Caracas File:Plaza Venezuela Noche.jpg|Caracas File:Edificios de Oficinas Conjunto Parque Central alt.jpg|Caracas File:Caracas 20150125 372.jpg|Caracas File:Vista Correo Carmelitas.jpg|Caracas File:Casa Amarilla de Caracas - 2015.JPG|Caracas File:Catedral de Caracas.JPG|Caracas File:Bolivar-plaza-caballo-caracas.JPG|Caracas File:Maracaibo panoramica avenida Cecilio Acosta cuted.jpg|Maracaibo, Zulia File:Valencia panorama.jpg|Valencia, Carabobo File:Parque Urb Prebo Valencia Edo. Carabobo.JPG|Valencia, Carabobo File:Plaza Bolívar de Valencia.jpg|Valencia, Carabobo File:Sur de Valencia desde la Torre Castillito.jpg|Valencia, Carabobo File:Street in Valencia city.jpg|Valencia, Carabobo File:Teatro municipal de Valencia.jpg|Valencia, Carabobo File:Arco de Carabobo.JPG|Valencia, Carabobo File:Ccmetropolis.JPG|Valencia, Carabobo File:BarquisimetoCollage.png|Barquisimeto, Lara File:Maracay cerro (cropped).jpg|Maracay, Aragua File:Concejo Municipal Girardot.jpg|Maracay, Aragua File:Redoma San Jacinto.jpg|Maracay, Aragua File:La soledad, maracay.jpg|Maracay, Aragua File:Plaza girardot.jpg|Maracay, Aragua File:Maracay norte.jpg|Maracay, Aragua File:Vista aérea de Ciudad Guayana, estado Bolívar. Venezuela.jpg|Ciudad Guayana, Bolívar File:Salto la Llovizna, Bolívar, Venezuela (2).JPG|Ciudad Guayana, Bolívar File:Petare 1.JPG|Petare, Miranda File:Petare2004-8b.jpg|Petare, Miranda File:Road to Petare.jpg|Petare, Miranda File:Bigott Foundation.jpg|Petare, Miranda File:Plaza Sucre Petare.jpg|Petare, Miranda File:Petare.jpg|Petare, Miranda File:Comercio Petare.jpg|Petare, Miranda File:Campus Santa Maria.jpg|Petare, Miranda File:CapillaMaríaMagdalena.jpg|Petare, Miranda File:MuseodePetare.jpg|Petare, Miranda File:Fundalamas.jpg|Petare, Miranda File:Cabletren de Petare Municipio Sucre Caracas Venezuela.jpg|Petare, Miranda File:Plaza El Estudiante de Maturin.jpg|Maturín, Monagas File:Iglesia de San Simón (Maturín) by Cesar Perez.jpg|Maturín, Monagas File:Torre Espacial Lumino-Cromática.jpg|Maturín, Monagas File:Redoma Juana La Avanzadora (Noche).JPG|Maturín, Monagas File:Plaza los escritores de Maturin 2017.jpg|Maturín, Monagas File:Iglesia Católica Nuestra Señora del Carmen.JPG|Maturín, Monagas File:IglesiaCalderasBarinasVenezuela.jpg|Barinas, Barinas File:Plaza del estudiante (José Félix Rivas).jpg|Barinas, Barinas File:Casa de la Cultura Napoleon Sebastian Artega en Barinas.jpg|Barinas, Barinas File:Plaza Bolívar de Barinas Estatua Ecuestre.jpg|Barinas, Barinas File:Plaza Paez de Barinas.jpg|Barinas, Barinas File:CollageSCB.jpg|San Cristóbal, Táchira File:Ciudad Bolívar historical zone.jpg|Ciudad Bolívar, Bolívar File:House of the Congress of Angostura.jpg|Ciudad Bolívar, Bolívar File:Ciudad Bolivar.JPG|Ciudad Bolívar, Bolívar File:Cathedral of Ciudad Bolivar.jpg|Ciudad Bolívar, Bolívar File:Catedral Barcelona Anzoátegui Venezuela.jpg|Barcelona, Anzoátegui File:Cumana sucre.jpg|Cumaná, Sucre File:Avenida Perimetral - panoramio.jpg|Cumaná, Sucre File:Vista Casco Histórico de Cumaná, Edo. Sucre.jpg|Cumaná, Sucre File:Iglesia Catedral de Cumaná, Venezuela.jpg|Cumaná, Sucre File:Calle Sucre, San Francisco - panoramio.jpg|Cumaná, Sucre File:Puntofijo callecolombia.JPG|Punto Fijo, Falcón File:Panoramica de cabimas hacia el oeste.png|Cabimas, Zulia File:Plaza Bolívar de la Ciudad de Mérida.jpg|Mérida, Mérida File:Sur de Mérida (Venezuela).JPG|Mérida, Mérida File:Ciudad de Merida, Venezuela.jpg|Mérida, Mérida File:Vista panorámica plaza Heroinas.jpg|Mérida, Mérida File:Teleferico Mukumbari Merida Vzla.jpg|Mérida, Mérida File:Plaza Gran Mariscal de Ayacucho Antonio José de Sucre I.JPG|Mérida, Mérida File:Parque Nacional Mochima Puerto La cruz, Edo Anzoategui..JPG|Puerto La Cruz, Anzoátegui File:Puerto La Cruz desde una azotea.JPG|Puerto La Cruz, Anzoátegui File:Vista aérea de Las Villas.jpg|Puerto La Cruz, Anzoátegui File:Noviembrea (25).jpg|Guatire, Miranda File:Ciudad Ojeda.jpg|Ciudad Ojeda, Zulia File:Monumento a la Federación Venezolana I.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Estación de Servicio Lara, Coro, Estado Falcón, Venezuela.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Balcon Arcaya.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:North American F-86K Sabre, Venezuela - Air Force AN1944608.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Patio Casa de las Ventanas de Hierro.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Turmero, Urb. San Pablo.jpg|Turmero, Aragua File:Los Teques cathedral.jpg|Los Teques, Miranda File:Los Teques, 1940s.jpg|Los Teques, Miranda File:Metroteques.JPG|Los Teques, Miranda File:Los Teques 2000 002.jpg|Los Teques, Miranda File:Parque Knoop 000b.jpg|Los Teques, Miranda File:Paseo Lamas de los Teques y sus sombrillas.jpg|Los Teques, Miranda File:Santuario a la Virgen de Coromoto - Guanare, Edo Portuguesa.jpg|Guanare, Portuguesa File:Guanare 2010 010.JPG|Guanare, Portuguesa File:Guanare 2010 004.JPG|Guanare, Portuguesa File:Catedral de Guanare.jpg|Guanare, Portuguesa File:Gobernación del Estado Yaracuy.JPG|San Felipe, Yaracuy File:Plaza Rafael Andrade.JPG|San Felipe, Yaracuy File:Museo Carmelo Fernández.jpg|San Felipe, Yaracuy File:La Catedral de San Felipe.jpg|San Felipe, Yaracuy File:Cacique Yaracuy.jpg|San Felipe, Yaracuy File:Plaza Bolívar de San Felipe (2017).jpg|San Felipe, Yaracuy File:Acarigua 2010 003.JPG|Acarigua, Portuguesa File:Producción de arroz, Acarigua, Venezuela.JPG|Acarigua, Portugues File:Acarigua 2010 004.JPG|Acarigua, Portugues File:Acarigua 2010 001.JPG|Acarigua, Portugues File:Iglesia matriz de Carora.jpg|Carora, Lara File:Paseo la Virgen El Tigre Anzoátegui.jpg|El Tigre, Anzoátegui File:Centro Comercial San Remo Mall.JPG|El Tigre, Anzoátegui File:Guarenas.jpg|Guarenas, Miranda File:Laguna de Nueva Casarapa- Guarenas.jpg|Guarenas, Miranda File:27 DE FEBRERO (DOÑA MENCA DE LEONI).JPG|Guarenas, Miranda File:Valle del Turbio y Tarabana.jpg|Cabudare, Miranda File:Carúpano.jpg|Carúpano, Sucre File:Calle Independencia Casco Histórico.jpg|Carúpano, Sucre File:Av. Perimetral.jpg|Carúpano, Sucre File:Bahía de Guayacán de los Pescadores.jpg|Carúpano, Sucre File:El Boquete.jpg|Carúpano, Sucre File:Letras de Carúpano.jpg|Carúpano, Sucre File:Vista aérea de San Fernando de Apure (Apure) y Puerto Miranda (Guárico) y el Río Apure. Venezuela..jpg|San Fernando de Apure, Apure File:Catedral San Agustín Guacara.jpg|San Agustín de Guacara, Carabobo File:Noche en Puerto Cabello.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Teatro Municipal - panoramio (2).jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Iglesia Nuestra Señora de la Coromoto - panoramio.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Plaza Bolívar - panoramio.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Plaza el Agila - panoramio.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Iglesia, casco histórico de Puerto Cabello 2.JPG|Puerto Cabello, Carabobo File:Sirenas, malecón de Puerto Cabello.JPG|Puerto Cabello, Carabobo File:Eltocuyo.jpg|El Tocuyo, Lara File:Río Tocuyo, Venezuela.jpg|El Tocuyo, Lara File:Avenida Circumvalacion 2 El Tocuyo. 1999 001.jpg|El Tocuyo, Lara File:Catedral de El Tocuyo (Templo La Concepcion) 1999 001.jpg|El Tocuyo, Lara File:Panorámica de Valera.jpg|Valera, Trujillo File:Valera con zoom desde Carvajal.JPG|Valera, Trujillo File:Valera vista de las acacias.jpg|Valera, Trujillo File:Valera desde Sabana Libre 4.JPG|Valera, Trujillo File:Valera centro.JPG|Valera, Trujillo File:Vista aérea de La Victoria. estado Aragua. Venezuela.jpg|Nuestra Señora de La Victoria, Aragua File:Cuartel en La Victoria, Edo. Aragua.JPG|Nuestra Señora de La Victoria, Aragua File:Un buen dia en la Plaza Campo Elias.jpg|Nuestra Señora de La Victoria, Aragua File:Alcaldía de Francisco Linares Alcántara.jpg|Valle de Santa Rita de Cascia File:Abadía de Güigüe (Carabobo, Venezuela).jpg|Güigüe, Carabobo File:Aereo1.jpg|Anaco, Anzoátegui File:Catedral calabozo venezuela.jpg|Calabozo, Guárico File:Represa calabozo venezuela.jpg|Calabozo, Guárico File:Silos calabozo venezuela.jpg|Calabozo, Guárico File:Casastipicasclbz.jpg|Calabozo, Guárico File:Quibor 1999 001.jpg|Quíbor, Lara File:Quibors.jpg|Quíbor, Lara File:Plaza Bolívar El Vigía.png|El Vigía, Mérida File:Iglesia San Juan Bautista, San Carlos.jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Blanquera.jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Catedral Inmaculada Concepción iluminación..jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Autodromo Internacional de San Carlos.jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Mariarakirche.jpg|Mariara, Carabobo File:Asi es ocumare del tuy y los indios coromotanos.jpg|Ocumare del Tuy, Miranda File:Plaza Bolivar de Yaritagua 1.jpg|Yaritagua, Yaracuy File:Nuestra Señora del Rosario de Cúa Church 1.jpg|Cúa, Miranda File:Perimetral Avenue, Cúa.jpg|Cúa, Miranda File:Iafetren.JPG|Cúa, Miranda File:View of Cúa.jpg|Cúa, Miranda File:Street of Cúa 1.jpg|Cúa, Miranda File:Street of Cúa 3.jpg|Cúa, Miranda File:Iglesia de Araure.JPG|Araure, Portuguesa File:Morros de San Juan1.jpg|San Juan de los Morros, Guárico File:TOROS COLEADOS.jpg|San Juan de los Morros, Guárico File:Tarde junto al sanjuanote.JPG|San Juan de los Morros, Guárico File:Mirador a los Morros de San Juan.jpg|San Juan de los Morros, Guárico File:Basílica de Nuestra Señora de la Consolación.JPG|Táriba, Táchira File:IglesiacatedralnuestraseñoradelcarmenGuasdualitoapureVenezuela.png|Guasdualito, Apure File:2da avenida mas importante de pto.ayacucho la 23 de enero-venezuela.jpg|Puerto Ayacucho File:Panoramica de machique.jpg|Machiques, Zulia File:Plaza Sucre de Cagua.jpg|Cagua, Aragua File:Calle Centro de Cagua.jpg|Cagua, Aragua File:Iglesia Parroquial de Cagua - panoramio.jpg|Cagua, Aragua File:Cruce de las calles Rondón y Bolívar desde el C. C. Multicentro - panoramio.jpg|Cagua File:Playa paraiso.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Hotel Wyndham Concorde Resort Isla de Margarita, Porlamar Nueva Esparta, Venezuela 14.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Modern Architerture in Porlamar, Margarita Island.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Building in Porlamar 2.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Centro de Polamar 1982.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Via del Tren Cua - Charallave - Caracas - panoramio.jpg|Santa Rosa de Lima de Charallave, Miranda File:Castillo de Santa Rosa, La Asunción.JPG|La Asunción, Nueva Esparta File:CASA DE LA ASUNCION EN NUEVA ESPARTA VENEZUELA.JPG|La Asunción, Nueva Esparta File:Panorámica de la población de La Asunción.jpg|La Asunción, Nueva Esparta File:Collage Valle de la Pascua.png|Valle de la Pascua, Guárico File:Plaza Cristobal Mendoza.jpg|Trujillo, Trujillo File:VirgendelaPaz.jpg|Trujillo, Trujillo File:Quibor 1999 001.jpg|Quíbor, Lara File:Imge013.jpg|Tinaquillo, Cojedes File:Taguanes.JPG|Tinaquillo, Cojedes File:Iglesia de Tinaquillo, Estado Cojedes, Venezuela.JPG|Tinaquillo, Cojedes File:IMG-20220410-WA0029.jpg|Puerto Píritu, Anzoátegui File:Fertiles Valles de El Limón.jpg|El Limón, Aragua File:Socopó (2020).jpg|Socopó, Barinas File:Plaza Bolívar de Socopó.JPG|Socopó, Barinas File:Estatua de Simón Bolívar (Socopó).JPG|Socopó, Barinas File:Iglesia Cristo Rey (Socopó).JPG|Socopó, Barinas File:Vista de ciudad de Bocono.jpg|Boconó, Trujillo File:Plaza de punta de mata.jpg|Punta de Mata, Monagas File:Plaza Bolívar en Ejido (Campo Elías).jpg|San Buenaventura de Ejido, Mérida File:Upatalognview.JPG|Upata, Bolívar File:Ciudad de Rubio sede de la TV Comunitaria.jpg|Santa Bárbara de Rubio, Táchira File:Puerto Viejo, Catia La Mar.jpg|Catia La Mar, La Guaira File:Plaza Mayor de Catia La Mar.jpg|Catia La Mar, La Guaira File:Cielo y vista aereas de Catia La Mar 2012 005.jpg|Catia La Mar, La Guaira File:Tumeremo.jpg|Tumeremo, Bolívar File:Monumento al Nazareno en Caripito.jpg|Caripito, Monagas File:Recreación sobre Agua.JPG|Santa Bárbara del Zulia File:Vista de Tucupita.jpg|Tucupita, Delta Amacuro File:Plaza Bolívar de San José de Guanipa.jpg|San José de Guanipa, Anzoátegui File:Estatua de Maria Lionza en Chivacoa.tif|Chivacoa, Yaracuy File:Vista desde Cerro el Morro.jpg|Lechería, Anzoátegui File:Casas en Puerto Morro, edo. Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Lechería, Estado Anzoátegui, Venezuela 264.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Hotel en Lechería, edo. Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Muelle del CC Plaza Mayor, edo. Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Lechería, Estado Anzoátegui, Venezuela 263.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Puerto Morro, estado Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Fuertemilitarzaraza.jpg|Zaraza, Guárico File:Salias-2008.jpg|Zaraza, Guárico File:Club-agrodiza.jpg|Zaraza, Guárico File:Los-alamos-2008.jpg|Zaraza, Guárico File:Centrocolonialzaraza.jpg|Zaraza File:Silos-2008.jpg|Zaraza, Guárico File:San gabriel Catedral.jpg|Zaraza, Guárico File:Plaza Bolívar de Nirgua.jpg|Nirgua, Yaracuy File:Carnavales de salom1.jpg|Nirgua, Yaracuy File:Plaza Bolívar de Santa Rita.jpg|Santa Rita, Zulia File:CASCO-DENTRAL-DE-GUANTA.jpg|Guanta, Anzoátegui File:Troncal 3 between Morón and Boca de Aroa, Venezuela.jpg|Morón, Carabobo File:SantoCristo.jpg|Pariaguán, Anzoátegui File:Plaza Bolivar ( San Juan de Colón).jpg|San Juan de Colón, Táchira File:Altagracia de Orituco centro.jpg|Nuestra Señora de Altagracia de Orituco, Guárico File:Plaza Bolívar de San Antonio de Los Altos, Estado Miranda 01.jpg|San Antonio de Los Altos, Miranda File:Iglesia Caicara del Orinoco.jpeg|Caicara del Orinoco, Bolívar File:Iglesia de Biruaca.JPG|Biruaca, Apure File:SVMI Maiquetia.jpg|Urimare, Vargas, La Guaira File:Dawn in Puerto Encantado.jpg|Port Imsaħħra (Puerto Encantado), Higuerote, Miranda File:Panorámica de Santa Bárbara de Barinas.jpg|Santa Bárbara de Barinas File:Plaza Bolívar de San José de Guanipa.jpg|San José de Guanipa, Anzoátegui File:Iglesia Santa Ana de Morón.jpg|Santa Ana de Morón, Carabobo File:Troncal 3 between Morón and Boca de Aroa, Venezuela.jpg|Santa Ana de Morón File:Panoramic view of Pampatar beach.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Turismo en Pampatar 5.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Bahía Playa de Pampatar..jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Pampatar - Vista Parcial - panoramio.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Panoramic view of Pampatar, Margarita Island.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Fortín de Pampatar.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:La Guaira, estado Vargas.jpg|La Guaira, La Guaira File:Vargas01.JPG|La Guaira, La Guaira File:Litoral Central.JPG|La Guaira, La Guaira File:La Guaira, puerto y aeropuerto.JPG|La Guaira, La Guaira File:PEDRO MARIA UREÑA.jpg|Ureña, Táchira File:Barrio Bonilla De Ureña.jpg|Ureña, Táchira File:Maiquetia coast.jpg|Maiquetía, Nueva Esparta File:Maiquetiaairport.jpg|Maiquetía, Nueva Esparta File:Vista de Maiquetía - Gustavo Langenberg Winckelmann (1896).jpg|Maiquetía File:Canales de Río Chico.JPG|Río Chico File:PLAYAS DE RIO CHICO.jpg|Río Chico File:Virgen de Las Mercedes (Río Chico).jpg|Río Chico File:IMAG0566.jpg|Tinaco, Cojedes File:Amanecer Tinaquero.jpg|Tinaco, Cojedes File:Vista aérea de San Fernando de Apure (Apure) y Puerto Miranda (Guárico) y el Río Apure. Venezuela..jpg|Puerto Miranda, Guárico File:Cordero-tachira-1-.jpg|Cordero, Táchira File:Iglesia de Ntra Sra del Carmen.JPG|San Sebastián de los Reyes File:Santa Elena de Uairen, Bolívar, Venezuela - panoramio (6).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar 30 File:Santa Elena de Uairen, Bolívar, Venezuela - panoramio (9).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Santa Elena de Uairen, Bolívar, Venezuela - panoramio (3).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Sector 10, Santa Elena de Uairén, Bolívar, Venezuela - panoramio (5).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Iglesia de Santa Elena de Uairén..jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Aereopuerto de Santa Elena de Uairén.JPG|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:El Callao 1.jpg|El Callao, Bolívar File:Entrada a Magdaleno.jpg|Magdaleno, Aragua File:Plaza Bolívar de Magdaleno.jpg|Magdaleno, Aragua File:Vista Playas de Macuto.JPG|Macuto, Vargas, La Guaira File:Virgen Las Mercedes, San José de Barlovento.jpg|San José de Barlovento, Miranda File:Venezuela - Naiguatá - Vista al muelle tras el atardecer.jpg|Naiguatá, Vargas, La Guaira File:Malecon Principal - Club Puerto Azul.jpg|Naiguatá, Vargas, La Guaira File:Michelena.jpg|Michelena, Táchira File:Iglesia San Martin de Tours II.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Colonia Tovar Flores.JPG|Colonia Tovar, Aragua File:Hotel Selva Negra Colonia Tovar Edo. Aragua.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Colonia tovar10.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Chalet en la Colonia Tovar.JPG|Colonia Tovar, Aragua File:Paisaje Colonia Tovar.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Cantarrana.png|Cantarrana, Sucre File:El Palmar Plaza Bolívar.JPG|El Palmar, Bolívar File:Parroquia el junko estado vargas Venezuela.jpg|El Junko, Vargas, La Guaira File:Plaza Bolívar de Atabapo.jpg|San Fernando de Atabapo, Amazonas File:Playa Mono Manso - Chuspa - Venezuela.jpg|Caruao, Vargas, La Guaira File:Curiapolandschaft.jpg|Curiapo, Delta Amacuro File:Curiapo.jpg|Curiapo, Delta Amacuro File:Campamente el Rio del Cuyuni El Dorado - panoramio.jpg|El Dorado, Sifontes, Bolívar File:Puente colgante sobre el río Cuyuní.jpg|El Dorado, Sifontes, Bolívar File:Iglesiachuspa.jpg|Chuspa, La Guaira File:San Carlos de Rio Negro 2002.jpg|San Carlos de Río Negro, Amazonas File:Pedra de Cucuí - panoramio.jpg|Pedra de Cucuí, San Carlos de Río Negro, Amazonas File:Turismo isla la tortuga venezuela.jpg|Gran Roque, Dependencias Federales File:Village Gran Roque.jpg|Gran Roque, Dependencias Federales File:Montañas en Los Roques Venezuela.JPG|Gran Roque, Dependencias Federales File:Iglesia del Gran Roque.jpg|Gran Roque, Dependencias Federales File:Playa Mono Manso - Chuspa - Venezuela.jpg|Chuspa, La Guaira File:Queniquea.png|Queniquea, Táchira </gallery> == Gallerija == <gallery> File:Petroindustrial.jpg|Refinería El Palito File:Lago Dique.png|Lag Dique (Lago Dique), Parroċċa ta' Carayaca, Muniċipalità ta' Vargas, La Guaira File:Playa Mono Manso - Chuspa - Venezuela.jpg|Bajja Mono Manso, Chuspa, Parroċċa ta' Caruao, Muniċipalità ta' Vargas, La Guaira File:Parroquia el junko estado vargas Venezuela.jpg|Parroċċa El Junko, Muniċipalità ta' Vargas, La Guaira File:Cerro Maria lionza.jpg|Muntanji ta' Sorte (Montaña de Sorte) File:Río Icabarú.jpg|Ikabaru File:Higuerote 2000 064.JPG|Cabo Codera, Municipio Brion, Miranda File:Scratching the Sky.jpg|Pico Naiguatá/Naiguatá Peak File:CADENA MONTAÑOSA DEL IMATACA.jpg|Sierra de Imataca/Firxa tal-muntanji ta' Imataca File:Sierra Imataca.jpg|Sierra de Imataca/Firxa tal-muntanji ta' Imataca File:PicoBolivar2.jpg|Pico Bolívar/Bolivar Peak File:Peak Bolivar Venezuela's largest.JPG|Sierra Nevada de Mérida/Firxa tal-muntanji Merida Nevada File:Pico Bonpland visto desde el Pico Humboldt.JPG|Pico Bonpland/Bonpland Peak File:Pico Humboldt.jpg|Pico Humboldt/Humboldt Peak File:Monte Roraima derivado 2013 000.jpg|Mountajna Roraima/Roraima Mountaint (Monte Roraima) File:Los Jacuzzis.jpg|Mountajna Roraima/Roraima Mountaint (Monte Roraima) File:Roraima.jpg|Fuq ix-xellug, il-Kukenán tepuy; lejn il-lemin ir-Roraima. </gallery> == Terremoti fil-Veneżwela == === Terremoti fis-seklu 16 (1501–1600) === {| class="wikitable sortable" |+ !Isem tal-avveniment !Kobor !Imwiet ![[Epiċentru]] !Stati affettwati !Data !Noti |- |Terremot ta' Cumaná tal-1530 |7.1–7.5 | - |[[File:Flag of Sucre State (1965-2002).svg|22x22px]] {{Coord|10.44|N|64.5|W}} |[[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State (1965-2002).svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |1 ta' Settembru, 1530 |Dan kien l-ewwel [[terremot]] irreġistrat fl-istorja tal-[[Venezwela]]; it-[[avveniment sismiku|terremot]] seħħ fl-10:30 (HLV) fil-punent ta' Nueva Toledo (il-lum [[Cumaná]]) u nħass ukoll f'[[Cubagua]]; li jikkawża xquq fl-art u [[likwefazzjoni tal-ħamrija]].<ref name=":0">{{Ikkwota l-ktieb|titlu=Atlas Sismológico de Venezuela|url=http://www.funvisis.gob.ve/atlas_sis.php|sena=2023|isbn=978-980-8017-04-5|awtur=FUNVISIS|post=Caracas, Venezwela}}}ref> Dan it-[[terremot]] ipproduċa l-ewwel [[tsunami]] irreġistrat fl-istorja tal-[[Ameriki]]. It-[[tsunami]] laħaq għoli ta' 5–7 metri, u skont ix-xhieda, il-mewġ tela' 'l fuq mill-għoli tas-siġar.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2159|title=Recordamos el Terremoto de Cumaná de 1530|date=1 ta' Settembru, 2019}}}ref> |- |Terremot ta' Cubagua tal-1541 | 6.2–5.3 | - |{{Bandiera|Nueva Esparta}} [[Gżira ta' Cubagua|Cubagua]], [[Stat ta' Nueva Esparta|Nueva Esparta]] |[[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Stat ta' Nueva Esparta|Nueva Esparta]] |25 ta' Diċembru, 1541 |Dan it-terremot affettwa serjament il-belt antika ta' [[Nueva Cádiz]] fuq il-[[Gżira ta' Cubagua]]; skont ir-rakkonti, il-mewġa tat-[[tsunami]] laqtet il-belt waqt li ż-żona kienet għadha qed titriegħed. Konsegwentement, il-belt inqerdet kompletament u ġiet abbandunata ftit wara. |- ! colspan="7" | |} == Terremoti li seħħew fis-{{Seklu|17}} (1601–1700) == {| class="wikitable sortable" |+ !Isem tal-avveniment !Kobor !Imwiet ![[Epiċentru]] !Stati affettwati !Data !Noti |- |Terremot ta' San Blas tal-1610 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">7.0–7.3</span> |60 |[[File:Flag_of_Mérida_State.svg|22x22px]] {{Coord|8.15|N|71.65|W}} |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira State|Táchira]] |3 ta' Frar, 1610 |It-terremot ħawwad il- [[Venezuelan Andes]] f'jum il-festa ta' [[San Blas|San Blas]] fis-15:30 (HLV) u affettwat b'mod sever l-ibliet ta' [[Mérida (Venezuela)|Mérida]], [[La Grita (Venezuela)|La Grita]], [[San Cristóbal (Venezuela)]|, [[San Cristóbal (Venezuela)]], u [[]Babaliladores]]]]]]]] San Cristóbal (Venezuela) | It-terremot ikkawża valanga—stmata bejn 15 u 20 miljun metru kubu fil-volum—fuq il-ġenb tan-nofsinhar tal-páramo ta' Mariño, ħdejn Bailadores.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2518|titlu=413-il sena mit-Terremot ta' San Blas|data=3 ta' Frar, 2023}}</ref> |- |Terremot ta' Cumaná tal-1629 |6.1–6.3 |16 |[[File:Flag of Sucre State (1965-2002).svg|22x22px]] [[Cumaná]], [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |[[File:Flag of Sucre State (1965-2002).svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |1629 |Terremot laqat lil Cumaná f'data mhux magħrufa fl-1629, u qered ħafna mill-belt u l-inħawi tagħha knejjes.<ref name=":20">{{Ikkwota l-web|url=https://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0376-723X2008000200004|titlu=It-terremot tal-1629 f'Cumaná: Kontribuzzjonijiet għal storja sismika ġdida tal-Lvant tal-Venezwela|awtur=Rogelio Altez, Frank Audemard|sena=2008|post=Caracas}}}ref> |- |[[It-terremot ta' Caracas tal-1641|It-terremot ta' San Bernabé tal-1641]] |6.0–6.3<ref name=":3">{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=1931|titlu=Fil-11 ta' Ġunju, 1641: Seħħ it-Terremot ta' San Bernabé - FUNVISIS|data=11 ta' Ġunju, 2018}}}</ref> |84 |[[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] {{Coord|10.9|N|66.7|W}} |[[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrito Capital (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[File:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] |11 ta' Ġunju, 1641 |Kien l-ewwel [[terremot]] irreġistrat fil-[[Caracas|belt kapitali Venezwelana]]; It-terremot ħawwad b'mod vjolenti l-bliet ta' Caracas u La Guaira fit-08:15 (HLV). Dan it-terremot ingħata l-isem ta' it-terremot ta' San Bernabé tal-1641 għaliex il-festa tal-qaddis Barnaba l-Appostlu tiġi ċċelebrata f'dak il-jum. Minħabba t-terremot, il-gvernatur ta' Caracas, Ruy Fernández de Fuenmayor, ippropona li l-belt tiġi rilokata. minn [[Caracas]] għas-savana tal-[[Muniċipalità ta' Chacao|Chacao]] biex "tipproteġiha minn terremoti futuri." Din il-proposta ġiet miċħuda għaliex, skont l-isqof tal-belt, dawn it-terremoti kienu kkawżati mill-korla ta' [[Alla]], u dik il-korla kienet se tilħaq il-belt kull fejn tiġi mċaqalqa.<ref name=":4">{{Ikkwota l-web|url=http://saber.ucv.ve/bitstream/10872/19248/1/DU-03.pdf|title=El terremoto de 1641 en la ciudad de Caracas. Una aproximación desde la historia urbana y la sismología|author=Alejandra Leal Guzmán and Raquel Vásquez}}</ref> |- |1644 Terremot ta’ Pamplona |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.5</span> |20 |{{Bandiera|Kolombja}} {{Coord|7.37|N|72.64|W}} |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira State|Táchira]] |16 ta’ Jannar, 1644 |It-[[terremot]] seħħ bejn is-06:00 u s-07:00 (HLV), b'minuri [[prexokk]] li seħħ ftit minuti qabel l-avveniment prinċipali. [[San Cristóbal (Venezwela)|San Cristóbal]] kienet il-belt Venezwelana l-aktar milquta mit-[terremot]], li kkawża l-kollass tal-knisja Agostinjana. Ġiet irrappurtata wkoll ħsara f'[[Mérida (Venezwela)|Mérida]].<ref name=":6">{{Ikkwota l-web|url=https://twitter.com/sgcol/status/1484255454121316355|title=https://twitter.com/sgcol/status/1484255454121316355|access-date=2023-08-02|website=Twitter|language=es}}}</ref><ref name=":14" /> Sa Ġunju tal-istess sena, [[Aftershocks (sismoloġija)|aftershocks]] kienu għadhom qed iseħħu fiż-żona.<ref name=":6" /> |- |Terremot tal-Andi tal-1674 |<span style="color: #FF0000">6.8–7.4</span> | - |[[File:Flag_of_Mérida_State.svg|22x22px]] {{Coord|8.95|N|70.8|W}} |[[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira State|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo State|Trujillo]] |16 ta' Jannar, 1674 |Attività sismika fi L-[[Andes Venezwelani]] bdew fit-8 ta' Diċembru 1673, għall-ħabta tal-4:00 HLV u komplew għal aktar minn xahar, u damu sa Jannar 1674. L-aktar terremot qawwi seħħ fis-16 ta' Jannar 1674, għall-ħabta tal-15:30 [[Ħin Standard tal-Venezwela|HLV]], b'kobor stmat bejn 6.8 u 7.4 [[Mw]], u b'hekk sar wieħed mill-aktar terremoti qawwija fl-istorja tar-[[Reġjun tal-Andes|reġjun Andean]] tal-[[Venezwela]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2634|titlu=350 sena tat-Terremot tal-Andes|data=16 ta' Jannar 2024|websajt=FUNVISIS|post=Caracas, Venezwela}}}ref> |- |Terremot ta' Sucre tal-1684 |6.4<ref name=":17">{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2547|titlu=339 Anniversarju tat-Terremot tal-1684|data=4 ta' Mejju, 2023}}</ref> | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] Ċentru ta' [[Stat ta' Sucre]] |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |4 ta' Mejju, 1684 |It-terremot affettwa l-belt ta' [[Cumaná]] u l-[[Peniżola ta' Araya]] fit-20:00 (HLV), u kkawża ħsara lill-kastelli tar-reġjun. It-theżżiżiet ta' wara komplew sa 20 jum wara l-avveniment prinċipali.<ref name=":17" /> |- ! colspan="7" | |} === Terremoti li seħħew fis-seklu 18 (1701–1800) === {| class="wikitable sortable" |+ !Isem tal-avveniment !Kobor !Imwiet ![[Epiċentru]] !Stati affettwati !Data !Noti |- |Terremot ta' Cumaná tal-1753 | - | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Sucre State]] |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |1753 |F'data mhux magħrufa fl-1753, [[Cumaná]] u [[Cariaco]] sofrew terremot qawwi.<ref name=":14">{{Ikkwota l-ktieb|l-aħħar=Vila|l-isem=Marco Aurelio|it-titlu=Aspectos geográficos del Estado Sucre|url=https://books.google.co.ve/books?redir_esc=y&id=mgVmAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=1753|data tal-aċċess=4 ta' Awwissu, 2023|sena=1965|post=Caracas|paġna=34|pubblikatur=Corporación Venezolana de Fomento}}}ref> |- |Terremot ta' Santa Úrsula tal-1766 |<span style="color: #FF0000">7.5–7.9</span><span style="display:none">9</span><span style="display:none">99</span> | - |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Sucre.svg|22x22px]] {{Koord|10.7|N|62.0|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat Indiġenu tal-Amazonas.svg|22x22px]] [[Stat tal-Amazonas (Venezwela)|Amazonas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Anzoátegui.svg|22x22px]] [[Stat ta' Anzoátegui|Anzoátegui]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Apure.svg|22x22px]] [[Stat ta' Apure|Apure]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera ta' Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[Archivo:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Cojedes State|Cojedes]] [[Archivo:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[Archivo:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Archivo:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[Archivo:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[Archivo:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[Archivo:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[Archivo:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[Archivo:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[Archivo:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[Archivo:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[Archivo:Flag of Portuguesa.svg|22x22px]] [[Portuguesa State|Portuguesa]] [[Archivo:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |21 ta' Ottubru, 1766 |It-terremot An seħħ fis-sigħat bikrin ta' filgħodu fil-05:00 (HLV), u nħass minn Maracaibo sal-istati tal-lum ta' Sucre u Nueva Esparta. Huwa stmat li kien l-aktar terremot qawwi fit-territorju tal-Venezwela, li nħass madwar 4 miljun kilometru kwadru.<ref>{{Cite web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2018/12/27/cinco-grandes-sismos-que-han-sacudido-a-title= han-sacudido-a-venezuela/| Venezwela|access-date=2023-08-03|last=CNNEE|date=2018-12-27|website=CNN|language=es}}</ref><ref>{{Iċita web|url=https://es.linkedin.com/pulse/terremotos-e-historia-el-sismo-de-1766-en-caracas-leal-guzm%C3%A1n|title=Terremotos e historia: el sismo de 1766 en Caracas|author=Alejandra Leal Guzmán|data=21 ta' Ottubru, 2022}}</ref> Minkejja l-kobor enormi tiegħu, it-terremot milli jidher ma kkawżax ħsara massiva fil-pajjiż, u b'hekk sar simili ħafna għat-terremot tal-2018, li kellu l-epiċentru tiegħu fl-istess żona, b'kobor simili ta' 7, u ma kkawża l-ebda ħsara kbira. |- |Terremot ta' Trujillo tal-1775 |6.1<ref name=":18">{{Ikkwota l-web|url=https://www.redalyc.org/pdf/3477/347730361013.pdf|titlu=Evalwazzjoni mill-ġdid tal-intensitajiet tat-terremoti storiċi ewlenin fir-reġjun tal-muntanji ta' Mérida bl-użu tal-metodu Bakun & Wentworth|sena=2005}}</ref> | - |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] {{Koord|9.45|N|70.35|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Istat ta' Trujillo|Trujillo]] |26 ta' Diċembru, 1775 | |- |Terremot ta' Mérida tal-1786 | - | - |{{Bandiera|Mérida}} [[Mérida State]] |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] |1786 |F'data mhux magħrufa fl-1786, kien irreġistrat [[terremot]] fl-[[Stat ta' Mérida]], akkumpanjat minn bosta [[afterhock]]s li kkawżaw ħsarat fil-proprjetà fl-ibliet u l-irħula tal-istat, kif ukoll ħsara lill-kunvent ta' San Francisco.<ref>{{Iċċitati. web|url=http://bdigital.ula.ve/storage/pdftesis/pregrado/tde_arquivos/20/TDE-2010-01-20T12:54:45Z-720/Publico/altuvereinaldoiparte.pdf|title=El Gran Terremoto de Los Andes venezolanos de las 2 juntes de abril y las 2 juntas de abril 1894|data=Mejju 2005|post=Mérida}}</ref> |- |Terremot ta' Cumaná tal-1794 |6.0 | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre]] |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |10 ta' Settembru, 1794 |It-[[terremot]] ikkawża ħsara fil-belt ta' [[Cumaná]]. |- |Terremot ta' Cumaná tal-1797 |6.3 |12 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.6|N|64.1|W}} |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |14 ta' Diċembru, 1797 |It-terremot ħawwad u affettwa lil [[Cumaná]] fis-18:30 (HLV), u [[likwefazzjoni tal-ħamrija]] ġiet irrappurtata f'diversi żoni ħdejn il-belt, inkluża l-belt ta' [[Marigüitar]]. Ġiet reġistrata [[xokk ta’ quddiem]] fiż-żona fl-istess jum.<ref name=":12">{{Cite web|url=https://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0798-40652006000300001|title=Casos de sedimentos de licuación en Venezuela 1530|author=LUZ M. RODRÍGUEZ, FRANCK A. AUDEMARD & JOSÉ A. RODRÍGUEZ|year=2006}}</ref><ref name=":2">{{Iċ-ċita web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/archivos/pdf/ponencias/1999_FA2CVETITULO LA_EVA6CVE SISMICIDAD HISTÓRICA DEL SEGMENTO MT TIERRA DE LA FALLA DE EL PILAR, VENEZUELA NORORIENTAL, A PARTIR DE PRIMEROS RESULTADOS PALEOSÍSMICOS.|author=Franck A. Audemard M.|sena=1999}}</ref> |- ! colspan="7" | |} === Terremoti fis-seklu 19 (1801–1900) === {| class="wikitable sortable sticky-header" |+ !Isem tal-avveniment !Kobor !Imwiet ![[Epiċentru]] !Stati affettwati !Data !Noti |- | rowspan="2" |[[Terremot tal-Venezwela tal-1812|Terremoti tal-Venezwela tal-1812]] |<span style="color: #FF0000">6.9–7.2</span> |data-sort-value=2000|2,000–26,000 |[[Stampa:Bandiera tal-Istat ta' La Guaira.svg|22x22px]] {{Koord|10.60|N|67.10|W}} |[[Stampa:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Stampa:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Stampa:Flago of Caracas.svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Stampa:Bandiera ta' La Guaira State.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[Stampa:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] | rowspan="2" |26 ta' Marzu, 1812 | rowspan="2" |It-terremot seħħ fis-16:07 u nħass f'ħafna mill-parti tat-tramuntana tal-pajjiż; l-ibliet ta' [[Caracas]], [[La Guaira]], [[Barquisimeto]], u [[San Felipe (Venezwela)|San Felipe]] kienu l-aktar milquta. L-għadd ta' mwiet kien inqas milli kien ikun f'ġurnata ordinarja għaliex ħafna nies kienu barra djarhom fil-Plaza Mayor (issa [[Plaza Bolívar de Caracas|Plaza Bolívar]]) fil-ħin tat-terremot, minħabba l-festivitajiet ta' [[Ħamis ix-Xirka]]; Madankollu, dan ma waqqafx milli jsir l-aktar terremot qattiel fl-istorja tal-pajjiż. Wara t-terremot, huwa maħsub li Simón Bolívar qal il-frażi: "Jekk in-natura topponina, aħna niġġieldu kontriha u nġiegħluha tobdi lilna." Dan kien bi tweġiba għal ċerti qassisin u kelliema Rjalisti li attribwew id-diżastru naturali għall-kastig divin minn Alla għad-dikjarazzjoni tal-indipendenza. Hemm dibattitu u spekulazzjoni konsiderevoli dwar il-ġrajjiet ta’ dakinhar, peress li t-terremot seħħ f’nofs il-Gwerra tal-Indipendenza, li rriżultat fit-telf ta’ ħafna rekords minn dak iż-żmien. Sal-lum, għadu mhux ċar jekk it-terremot li affettwa r-reġjun ċentrali, iż-żona tal-kapitali, u l-Istat ta’ Lara kienx avveniment sismiku wieħed jew, fil-fatt, żewġ terremoti kważi simultanji—wieħed b’epiċentru ’l barra mill-kosta tal-punent tal-Istat ta’ La Guaira u ieħor f’Yaracuy. Din l-ispekulazzjoni tqum minħabba li r-reġjuni madwar Caracas u La Guaira, kif ukoll dawk madwar Barquisimeto u San Felipe, sofrew devastazzjoni severa simultanjament, filwaqt li m'hemm l-ebda rapporti ta' ħsara kbira fl-ibliet li jinsabu bejn dawn iż-żewġ żoni—bħal Maracay u Valencia—u dan joħloq vojt fl-informazzjoni u sens ta' misteru dwar x'ġara fil-fatt. <ref name=":19">{{Ikkwota l-web|url=https://www.elnacional.com/opinion/a-211-anos-del-terremoto-de-1812/|titlu=211-il sena wara t-terremot tal-1812|data=26 ta' Marzu, 2023}}}}ref><ref name=":0" /><ref name=":1">{{Ikkwota l-web|url=https://www.academia.edu/23281167/El_terremoto_del_jueves_santo_en_M%C3%A9rida_a%C3%B1o_1812|titlu=It-terremot ta' Ħamis il-Qaddis f'Mérida: sena 1812|awtur=Laffaille Jaime u Carlos Ferrer|sena=2003}}}}}ref> |- |<span style="color: #FF0000">7.4</span> |data-sort-value=1026 | ~1,026<ref name=":33">{{Cite journal|url=https://www.redalyc.org/pdf/3477/347730361009.pdf|title=Todo lo que se movió en 1812 en la placa del Caribe: sismos, volcanes y transmisión de energía|last=Altez|first=Rogelio|date=2005|journal=Revista Geográfica Venezolana|access-date=2025-10-01|issn=1012-1617}}</ref> |{{Bandiera|Yaracuy}} {{Coord|10.28|N|68.95|W}} |[[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[File:Bandiera ta' Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] |- |Terremot ta' Mérida tal-1812 |5.4<ref name=":1" /> |100–800<ref name=":33" /> |{{Bandiera|Mérida}} {{Koord|8.37|N|71.07|W}} |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] |26 ta' Marzu, 1812 |It-terremot affettwa l-bliet ta' [[Mérida (Venezwela)|Mérida]] u [[Tabay (Venezwela)|Tabay]] għall-ħabta tas-17:00. Dan it-terremot seħħ siegħa biss wara t-terremot li ħawwad it-tramuntana tal-pajjiż, immexxi minn trasferiment ta' stress bejn il-ħsarat ta' San Sebastián u Boconó; Dan ikkawża li sezzjoni ta' dan l-aħħar difett—li kien akkumula enerġija sinifikanti—tinqasam, u dan wassal għat-terremot.<ref name=":33" /> |- |Terremot ta' Cariaco tal-1823 |6.4 | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Cariaco]], [[Sucre State|Sucre]] |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |Awwissu 1823 |Hemm ftit li xejn informazzjoni dwar dan l-avveniment sismiku; madankollu, skont referenzi storiċi, ġie rreġistrat theżżiż f'jum mhux speċifikat f'Awwissu 1823 li kkawża ħsara u fi [[Cariaco]], [[Marigüitar]], [[San Antonio del Golfo]], u [[Cumaná]]. |- |1834 Terremot ta’ Mucuchíes | - | - |{{Bandiera|Mérida}} [[Mucuchíes]], [[Mérida State|Mérida]] |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] |12 ta’ Awwissu 1834 |Fil-11:30 (HLV), terremot heżżeż diversi lokalitajiet fl-[[Mérida State]], b'[[Mucuchíes]] ikun l-aktar milqut.<ref>Vila, Marco Aurelio. 1967. Aspectos geográficos estado Mérida. Corporación Venezolana de Fomento. Caracas. pp. 33.</ref> |- |It-terremot ta' Lobatera tal-1849 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.6</span><ref name=":11">{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2525|titlu=174 sena mit-terremot ta' Lobatera|data=26 ta' Frar, 2023}}}</ref> |32<ref name=":11" /> |[[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] {{Koord|8.05|N|72.25|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |26 ta' Frar, 1849 |It-[[terremot]] ħawwad [[Stat ta' Táchira]] fis-05:30 HLV, u qered kompletament il-belt ta' [[Lobatera]]. It-[[terremot|terremot]] kellu intensità ta' bejn VIII u IX fuq l-[[Skala tal-intensità Mercalli modifikata]]. <ref name=":0" /> |- |Terremot ta' Cumaná tal-1853 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">7.2–7.4</span><ref name=":2" /> |data-sort-value=1113|~1,113<ref name=":2" /> |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.5|N|64.58|W}} |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |15 ta' Lulju, 1853 |It-terremot ħawwad lil [[Cumaná]] u diversi lokalitajiet fil-[[Golf ta' Cariaco]] għall-ħabta tas-14:30 HLV u wassal għal [[tsunami]] li laħaq l-għoli ta' bejn 4 u 6 metri; Flimkien mat-terremot, dan kważi qered kompletament il-belt ta’ [[Cumaná]].<ref name=":2" /> [[Theżżiża]] qawwija reġgħet ħasdet iż-żona fit-3 ta’ Awwissu tal-istess sena, u kkawżat aktar devastazzjoni fir-reġjun.<ref name=":24" /> |- |Terremot ta’ El Tocuyo tal-1870 | - |2–3 |[[File:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] [[El Tocuyo]], [[Stat ta’ Lara|Lara]] |[[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Stat ta’ Lara|Lara]] |26 ta’ Ġunju, 1870 |[[El Tocuyo]] kien affettwat minn 22 terremot; wieħed minnhom kien distruttiv, u ħalla minn 2 sa 3 mejta, bosta midruba, u kkawża ħsara materjali fil-belt.<ref>Vila, Marco Aurelio. 1966. Aspectos geográficos estado Lara. Corporación Venezolana de Fomento. Caracas. pp. 34.</ref> |- |Teremot tal-Pilar tal-1874 |6.1 | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[El Pilar (Sucre)|El Pilar]], [[Sucre State|Sucre]] |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |17 ta’ Awwissu 1874 |It-[[terremot]] affettwa l-ibliet ta’ [[Carúpano]], [[Río Caribe]], [[Guaraúnos]], [[Tunapuy]], u [[El Pilar (Sucre)|El Pilar]] fl-10:30 HLV; f'dan tal-aħħar, qered il-knisja u kkawża ħsara materjali lil bosta djar.<ref name=":2" /> |- |[[It-terremot ta' Cúcuta tal-1875]] |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.8</span><ref name=":8">{{Ikkwota l-web|url=https://twitter.com/sgcol/status/1659331475982917633|title=https://twitter.com/sgcol/status/1659331475982917633|access-date=2023-08-01|website=Twitter|language=es}}}</ref><span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">–7.4</span><span style="display:none">7.4</span><span style="display:none">6.7</span><ref name=":9">{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2554|titlu=148 sena mit-terremot ta' Cúcuta|data=18 ta' Mejju, 2023}}}</ref> |463– 2,000 |{{Bandiera|Kolombja}} {{Koord|7.844|N|72.464|W}} |[[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira Stat|Táchira]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat Zulia|Zulia]] |18 ta' Mejju, 1875 |It-terremot affettwa l-[[Andes Venezwelani]] u l-parti tal-Lvant tar-[[Reġjun Andean (Kolombja)|Andes Kolombjani]] fil-11:15 HLV, u dam 40–50 sekonda; impatta bliet ewlenin fid-dipartimenti ta' [[Norte de Santander]] u [[Santander (Kolombja)|Santander]] fil-[[Kolombja]] u l-istati ta' [[Stat Táchira|Táchira]] u [[Mérida (Venezwela)|Mérida]] fil-[[Venezwela]]. Barra minn hekk, it-terremot inħass fi bliet imbiegħda bħal Bogotá, Caracas, u Maracaibo.<ref name=":8" /><ref name=":9" /> Wara t-terremot, tnixxija ta' żejt fuq skala kbira seħħet fil-wied ta' La Alquitrán fil-proprjetà ta' La Alquitrana, fil-Lbiċ ta' San Cristóbal.<ref name=":9" /> Jumejn qabel it-terremot, inħassu theżżiżiet żgħar fil-belt ta' Cúcuta. |- |TerremotTerremot ta' Cúa tal-1878 |5.7<ref name=":13">{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=1879|titlu=It-Terremot ta' Cúa seħħ 140 sena ilu|data=12 ta' April, 1878}}}</ref> |300<ref name=":13" /> |[[File:Flag_of_Miranda_state.svg|22x22px]] {{Coord|10.12|N|66.81|W}} |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[File:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] |12 ta' April, 1878 |It-terremot affettwa r-reġjuni [[Capital Region (Venezwela)|Kapitali]] u [[Central Region (Venezwela)|Ċentrali]] tal-[[Venezwela]] fl-20:41 HLV, bl-[[Miranda State|Miranda]] ikun l-istat l-aktar affettwat.<ref>{{Ċitazzjoni web|url=https://www.researchgate.net/publication/338750624_REEVALUACION_DEL_TERREMOTO_DEL_12_DE_ABRIL_DE_1878_A_PARTIR_DE_INTENSIDADES_RECIENTES|title=RIVALUTAZZJONI TAT-TERREMOTO TAT-12 TA' APRIL, 1878 IBBAŻAT FUQ INTENSITAJIET REĊENTI.|year=2017}}</ref> L-insedjamenti tal-[[Valles del Tuy]] (speċjalment [[Cúa (Venezwela)|Cúa]]—li kienet qed tistabbilixxi ruħha bħala belt prospera dak iż-żmien iżda waqgħet fi tnaqqis wara t-[[terremot]]) kienu dawk li sofrew l-akbar ħsara mit-[[terremot]]. |- |Terremot ta' Trujillo tal-1886 | - | - |[[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo State]] |[[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo State|Trujillo]] |29 ta' Settembru, 1886 |It-theżżiża ħasdet lil [[Trujillo State]] fis-2:20 HLV, u kkawżat ħsara materjali lil bini pubbliku u privat fil-belt ta' [[Trujillo (Venezwela)|Trujillo]].<ref name=":21">{{Ikkwota l-ktieb|aħħar=Vila|isem=Marco Aurelio|titlu=Aspectos geográficos del Estado Trujillo|url=https://books.google.co.ve/books?redir_esc=y&id=RPhlAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=1894|data tal-aċċess=7 ta' Awwissu, 2023|sena=1966|pubblikatur=Corporación Venezolana de Fomento|lokazzjoni=Caracas|paġna=33}}</ref> |- |1888 Terremot ta’ Mérida | - | - |{{Bandiera|Mérida}} [[Mérida (Venezuela)|Mérida]], [[Mérida State|Mérida]] |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] |17 ta’ Novembru, 1888 |Terremot qawwi heżżeż [[Mérida (Venezuela)|Mérida]] fis-13:00 HLV, li kkawża ħsara strutturali lill-[[Universidad de Los Andes (Venezuela)|Universidad de los Andes]].<ref>Vila, Marco Aurelio. 1967. Aspectos geográficos estado Mérida. Corporación Venezolana de Fomento. Caracas. pp. 34.</ref> |- |[[Terremot ta' Mérida tal-1894|Terremot il-Kbir tal-Andi tal-1894]] |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">7.5</span><span style="display:none">5</span><span style="display:none">7.5</span> |300–350 |{{Bandiera|Mérida}} {{Koord|8.7|N|71.7|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira Stat|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo State|Trujillo]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Zulia State|Zulia]] |28 ta' April, 1894 |Dan it-terremot ħawwad l-[[Andes Venezwelani]] fis-22:15 HLV, qered bliet sħaħ, ikkawża valangi massivi, biddel il-korpi u l-korsijiet tal-ilma, u kkawża qtugħ tad-dawl; ħalla aktar minn 20,000 ruħ affettwati, u sar wieħed mill-agħar terremoti fl-istorja tar-[[reġjun tal-Andes]]. F'sezzjonijiet tal-linja ferrovjarja [[Santa Bárbara del Zulia|Santa Bárbara]]–[[El Vigía]], il-linji tgħawġu f'forma ta' "S"; Barra minn hekk, dehru xquq fil-[[bokka (xmara)|bokka]] tax-[[Xmara Mocotíes]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2544|titlu=129 sena mit-Terremot tal-Andi|data=28 ta' April, 2023}}}ref> |- |Terremot ta' Carache tal-1894 | - | - |[[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Muniċipalità ta' Carache|Carache]], [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] |[[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] |4 ta' Novembru, 1894 |Fis-12:45 HLV, [[terremot]] qawwi nħass fl-[[Stat ta' Trujillo]], u kkawża ħsara materjali fil-[[Muniċipalità ta' Carache]], fejn il-knisja u l-bini muniċipali ġew meqruda.<ref name=":21" /> |- |[[Terremot ta' San Narciso tal-1900]] |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">7.6–8.0</span><span style="display:none">7.7</span> |21–56 |[[File:Flag_of_Miranda_state.svg|22x22px]] {{Coord|10.8|N|66.25|W}} |[[File:Flag of Amazonas Indigenous State.svg|22x22px]] [[Stat tal-Amazonas (Venezwela)|Amazonas]] [[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Anzoátegui|Anzoátegui]] [[File:Bandiera ta' AraguaState.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragwa|Aragwa]] [[Archivo:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[Archivo:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[Archivo:Dipendenzi Federali tal-Venezwela's Flag.svg|22x22px]] [[Dipendenzi Federali tal-Venezwela|Dipendenzi Federali]] [[Archivo:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Archivo:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[Archivo:Bandiera ta' La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[Archivo:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[Archivo:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[Archivo:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[Archivo:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira State|Táchira]] |29 ta’ Ottubru 1900 |It-[[terremot]] laqat il-pajjiż fl-4:42 HLV, li affettwa primarjament [[Barlovento Plain|Barlovento]] u l-ibliet ta' [[Macuto (Venezuela)|Macuto]], [[Caracas]], [[Guarenas]], u [[Guatire]]; rogħda nħasset saħansitra kemmxejn fir-[[Reġjun tal-Andes|Reġjun Andin]].<ref name=":22">{{Cite web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/reportaje3.php|title=El Sismo de San Narciso}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/262825217_A_Prueba_de_Temblores_Reflexiones_sobre_Construccion_y_Sismorresistencia_en_la_Venezuela_de_1900_Caso_del_Sismo_de_San_Narciso_del_Sismo_de_San_Narciso_del_Sismo_de_San_Narciso_del_title:29_1Equater00_octubre_29_1Equater Riflessjonijiet dwar il-Kostruzzjoni u r-Reżistenza Siżmika fl-1900s il-Venezwela—Il-Każ tat-Terremot ta’ San Narciso tad-29 ta’ Ottubru, 1900|awtur=Dr. Alejandra Leal Guzmán, Jose Antonio Rodriguez, u Franck A. Audemard|year=2014}}</ref><ref name=":23">Vila, Marco Aurelio. 1967. Aspetti Ġeografiċi ta 'l-Istat ta' Mérida. Corporación Venezolana de Fomento. Caracas. pp. 35.</ref> Fuq il-Kosta Ċentrali ta' Vargas—speċifikament f'Camurí—infetaħ xquq ta' 300 metru, filwaqt li f'Naiguatá, il-knisja ġġarraf kompletament u ġew irrappurtati bosta valangi ta' art, li affettwaw il-linji tal-ferrovija Caracas-La Guaira.<ref name=":22" /> It-terremot ikkawża valangi ta' art, likwefazzjoni tal-ħamrija, u tsunami li laħaq għoli ta' 5 metri, u affettwa l-kosti tal-Arċipelagu ta' Los Roques u l-istati ta' Anzoátegui, La Guaira, u Miranda.<ref name=":22" /><ref name=":24">{{Ikkwota l-web|url=https://www.annalsofgeophysics.eu/index.php/annals/article/view/7437|title=AFFIDABBILTÀ TA' RAKONTI MILL-EWWEL ID DWAR L-ISTUDJU TA' TSUNAMI STORIĊI FIL-GRIGAL TAL-VENEZWELA (IL-BAĦAR TAL-KARIBEW TAX-XLOKK)|awtur=Franck Albert Audemard M.; Alejandra F. Leal Guzmán|sena=2017}}}ref> Dan l-avveniment sismiku huwa kkunsidrat bħala l-aħħar terremot storiku u l-ewwel wieħed strumentali fl-istorja tal-pajjiż. Dan it-terremot aġixxa bħala katalist għall-espansjoni tar-riċerka siżmoloġika fil-Venezwela. |- ! colspan="7" | |} == Terremoti li seħħew fis-seklu 20 (1901–2000) == {{Sticky header}} {| class="wikitable sortable sticky-header" |+ !Isem tal-avveniment !Magnitud !Fatalitajiet ![[Epicenter]] !Stati affettwati !Data !Noti |- |1919 Terremot ta’ Táchira |5.3–6.3<ref name=":16">{{Cite web|url=https://docplayer.es/22742837-El-sismo-del-10-de-julio-de-1919.html|title=El sismo del 10 de julio de 1919}}</ref> |0 |[[File:Flag_of_Táchira.svg|22x22px]] {{Coord|7.62|N|72.25|W}} / {{Coord|7.4|N|72|W}} |[[File:Bandiera ta' Mérida State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] |10 ta' Lulju, 1919 |Dan it-terremot ħawwad diversi lokalitajiet fl-Andi Venezwelani għall-ħabta tat-20:00 HLV, u kkawża allarm fost il-popolazzjoni. Hemm żewġ [[Ipoteżi (metodu xjentifiku)|ipoteżijiet]] rigward id-dejta għal dan it-[[Terremot|terremot]]. L-ewwel waħda tgħid li l-[[epiċentru]] kien fil-belt ta' [[Santa Ana del Táchira]] b'kobor ta' 5.3, filwaqt li t-tieni waħda tgħid li l-[[epiċentru]] kien qrib il-belt ta' El Jordán b'kobor ta' 6.3.<ref name=":16" /> |- |Terremot ta' La Guajira tal-1921 |6.4 | - |[[File:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|11.829|N|71.459|W}} |[[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[File:Flag of Portuguesa.svg|22x22px]] [[Portuguesa State|Portuguesa]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Zulia State|Zulia]] |13 ta' Novembru, 1921 |Fl-4:40 HLV, ġie rreġistrat [[terremot]] bl-epiċentru tiegħu fuq il-[[Peniżola ta' La Guajira]]; inħass fil-bliet ta' [[Maracaibo]], [[Carora]], u [[Guanare]] mingħajr ma kkawża ħsara.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem912363/executive|title=M 6.4 - 88 km Lvant ta' Uribia, Kolombja|websajt=United States Geological Survey}}</ref> |- |Terremot ta' Paria tal-1923 |6.3 | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.384|N|62.623|W}} |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |8 ta' Awwissu, 1923 |It-terremot seħħ fit-8:01 HLV. Avveniment bi ftit rekords storiċi. <ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem911491/executive|title=M 6.3 - 41 km Punent-Punent ta' Güiria, Venezwela|websajt=USGS}}}</ref> |- |[[It-terremot ta' Cumaná tal-1929]] |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">7.0</span> |50–1,600 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.5|N|64.5|W}} |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |17 ta' Jannar, 1929 |It-terremot ħawwad lil [[Sucre State]] fis-7:32 HLV, b'[[Cumaná]] tkun l-aktar belt milquta. It-terremot ikkawża tsunami bejn erba' u ħames metri għoli li affettwa l-irħula u l-ibliet tul il-Golf ta' Cariaco.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2513|title=94 sena mit-terremot ta' Cumaná|date=17 ta' Jannar, 2023}}}ref> |- |Terremot tal-Andi tal-1932 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.5–6.8</span><ref name=":25">{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://bdigital.ula.ve/storage/pdf/geog/v44n2/art4.pdf|title=Evalwazzjoni mill-ġdid ta' żewġ terremoti storiċi fil-viċinanza ta' La Grita u Zea|author=Adolfo Escobar u Martín Rengifo|sena=2001}}</ref> |4 |[[Fajl:Flag_of_Táchira.svg|22x22px]] {{Koord|8.3|N|72.0|W}} |[[Fajl:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Cojedes|Cojedes]] [[Fajl:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Belt Kapitali Distrett]] [[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera ta' Guárico.png|22x22px]] [[Stat ta' Guárico [[Fajl:Bandiera ta' Lara State.svg|22x22px]] Lara [[Fajl:Bandiera ta' Mérida State.svg|22x22px]] Mérida [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] Portuguesa [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] Táchira [[Fajl:Bandiera ta' Trujillo State.svg|22x22px]] Trujillo [[Fajl:Bandiera ta' Yaracuy State.svg|22x22px]] Yaracuy [[Fajl:Bandiera ta' Zulia State.svg|22x22px]] Zulia |14 ta' Marzu, 1932 |Wara nofsinhar, bejn madwar il-15:40 u s-18:00 HLV, inħass terremot qawwi fir-reġjuni Andean, Central-Western, Zulia, Llanos, Central, u Capital, u kkawża ħsarat kbar fl-istati ta' Mérida u Táchira, b'La Grita tkun l-aktar belt milquta.<ref name=":25" /> It-theżżiża kkawżat 3 imwiet f'Seboruco u 1 f'San Pedro, skont telegrammi mill-Arkivju Storiku ta' Miraflores<ref>{{Cite web|url=https://www.redalyc.org/pdf/200/20038678005.pdf|title=Dokumenti għall-istudju tas-sismiċità Venezwelana tas-seklu 20 fl-Arkivju Storiku ta' Miraflores, sezzjoni tat-Telegrammi.|year=2015}}}ref>. Ġew irrappurtati wkoll valangi tal-art fil-muntanji. |- |Terremot ta' Zea tal-1933 |5.8–6.0 |0 |{{Bandiera|Mérida}} {{Koord|8.15|N|72.03|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Apure.svg|22x22px]] [[Stat ta' Apure|Apure]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |4 ta' Novembru, 1933 |Terremot reġa' ħawwad diversi stati fil-pajjiż fl-4:11 HLV, u primarjament affettwa l-belt ta' Zea. L-avveniment sismiku ġie rreġistrat minn sismografi fl-[[Osservatorju Navali ta' Cagigal|Osservatorju ta' Cagigal]]. F'0:00 HLV fl-istess jum, ġiet irreġistrata pre-theory, u aktar tard, fis-7:30 HLV fl-istess jum, kien hemm aftershock qawwi ieħor. |- |Terremot ta' Sucre tal-1935 |<span style="color: #FF0000">6.6</span> | - |[[Fajl:Flag of Sucre State (1965-2002).svg|22x22px]] {{Koord|10.612|N|62.687|W}} |[[Fajl:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[Fajl:Flag of Caracas.svg|22x22px]] [[Capital District (Venezwela)|Capital District]] [[File:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |10 ta’ April 1935 |Fis-17:32 HLV, ġie rreġistrat [[terremot]] qawwi; inħass fir-reġjun tal-grigal tal-pajjiż, [[Reġjun tal-Grigal (Venezwela)|reġjun tal-grigal]], kif ukoll fl-[[Istat ta' Guárico]] u l-[[kapitali ta' Caracas]], mingħajr ma kkawża ħsara.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem904192/|title=M 6.6 - 42 km Punent ta' Güiria, Venezwela|websajt=United States Geological Survey}}}</ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.sismicidad.ciens.ula.ve/cgi-win/be_alex.exe?Acceso=T021100000135/1475&Nombrebd=psh&Opc=NoEti;&CIzq=2&Destacar=1935;|title=1935-04-10, 5:30 pm.}}}</ref> Tkissir ta' bini ġie rreġistrat fi [[Trinidad (gżira)|Trinidad]]. |- | rowspan="3" |Terremoti ta' La Guajira tal-1943 |6.1 | rowspan="3" | - |[[File:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|12.775|N|71.216|W}} | rowspan="3" |[[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Zulia State|Zulia]] |21 ta' Diċembru, 1943 | rowspan="3" |Bejn il-21 ta' Diċembru, 1943, u l-5 ta' Jannar, 1944, ġew irreġistrati ħames [[terremoti]] qawwija b'[[epiċentru]] fit-tramuntana tal-[[Peniżola ta' La Guajira]] fil-[[Baħar Karibew]]; L-aktar waħda qawwija seħħet fil-21, it-22, u t-23 ta’ Diċembru. Dawn it-theżżiżiet ikkawżaw paniku fil-belt ta’ [[Maracaibo]] iżda ma rriżultaw fl-ebda ħsara materjali. <ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.sismicidad.ciens.ula.ve/cgi-win/be_alex.exe?Acceso=T021100002138/0&BdName=psh&CIzq=2&Opc=NoEti;|titlu=12-21-1943} ... web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem900133/|title=M 6.1 - 163 km fil-Majjistral ta' Punto Fijo, il-Venezwela|websajt=United States Geological Survey}}}</ref> |- |6.2 |[[Fajl:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|12.853|N|71.131|W}} |22 ta' Diċembru, 1943 |- |6.3 |[[Fajl:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|12.717|N|71.189|W}} |23 ta' Diċembru, 1943 |- |Terremot ta' Casanay ta' 1944 |5.0 |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] Casanay, [[Stat Sucre |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Stat Sucre|Sucre]] |5 ta' Frar, 1944 |Fil-11:30 HLV, ġie rreġistrat terremot qawwi li affettwa l-belt ta' [[Casanay]], u kkawża ħsara lis-servizzi lokali tal-ilma u tal-elettriku, kif ukoll lill-knisja u lil xi djar fil-belt. [[Likwefazzjoni tal-ħamrija]] ġiet osservata wkoll fiż-żona. Dan it-terremot kien segwit minn aktar minn 60 wara t-terremot matul il-ħamest ijiem ta' wara l-avveniment, inkluża waħda qawwija fl-14:10 HLV fis-6 ta' Frar.<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2656|titlu=80 sena mit-Terremot ta' Casanay|data=5 ta' Frar, 2024|websajt=Fondazzjoni Venezwelana għar-Riċerka Siżmoloġika|post=Caracas}}}</ref> |- |Terremot ta' Pedernales tal-1945 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.5</span><ref name=":7">{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2506|titlu=77 sena mit-Terremot ta' Pedernales|data=23 ta' Diċembru, 2022}}}</ref> |0 |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Delta Amacuro.svg|22x22px]] {{Koord|10.328|N|62.201|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Bolívar.svg|22x22px]] [[Stat ta' Bolívar|Bolívar]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Delta Amacuro.svg|22x22px]] [[Stat ta' Delta Amacuro|Delta Amacuro]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Monagas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Monagas|Monagas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Sucre.svg|22x22px]] [[Sucre Stat|Sucre]] |23 ta' Diċembru, 1945 |It-terremot Dan seħħ fit-3:40 HLV u dam bejn 30 sekonda u minuta. Dan ikkawża ħsara materjali lill-bliet kostali tul il-[[Golf ta' Paria]], u l-[[avveniment sismiku]] inħass f'[[Tumeremo]], [[Trinidad]], il-[[Golf ta' Cariaco]], u [[Caracas]].<ref name=":7" /> |- |[[Terremot ta' El Tocuyo tal-1950|Terremot ta' El Tocuyo tal-1950]] |6.3 |8–15 |[[File:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] {{Coord|9.41|N|69.92|W}} |[[File:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Apure State|Apure]] [[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Aragua State|Aragua]] [[File:Bandiera ta' Carabobo Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl: 5.000 Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Arkivju:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat Portuguesa|Portuguesa]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |3 ta' Awwissu, 1950 |It-[[terremot]] seħħ fis-17:45 HLV, u kkawża xquq fl-art, alterazzjonijiet fil-korsijiet tal-ilma, u [[valangi]]. Kien l-agħar terremot fl-istorja ta' El Tocuyo, hekk kif 80% tad-djar tal-belt dak iż-żmien inqerdu. It-theżżiża nħasset f'partijiet mir-reġjuni ta' Los Llanos, Los Llanos, u Andes.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2580|titlu=73 sena mit-Terremot ta' El Tocuyo|data=3 ta' Awwissu, 2023|post=Caracas}}}ref> |- |It-terremot ta' Aricagua tal-1956 |5.5 | - |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] {{Koord|8.25|N|71.1|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |11 ta' Novembru, 1956 |Fis-7:23 HLV, [[terremot]] ikkawża [[valanġijiet]] u ħsara lill-proprjetà fil-belt ta' [[Muniċipalità ta' Aricagua|Aricagua]] u l-inħawi ta' madwarha. It-theżżiża nħasset ukoll fi bliet bħal Mérida, Tovar, El Vigía, Valera, San Cristóbal, u Maracaibo.<ref name=":26">{{Ikkwota l-web|url=http://www.saber.ula.ve/bitstream/handle/123456789/24586/articulo44-1-3.pdf?sequence=2&isAllowed=y|title=Los sismos de Aricagua de 1956 y 1959|author=Martín Rengifo and Adolfo Escobar}}}ref> Fit-23 ta' Novembru ta' dik l-istess sena, diversi theżżiżiet qawwija nħassu fiż-żona.<ref name=":26" /> |- |Terremot ta' Santander tal-1957 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.6</span> |0 |[[File:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|6.868|N|72.095|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Apure.svg|22x22px]] [[Stat ta' Apure|Apure]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |21 ta' April, 1957 |Fis-17:12 HLV, inħass terremot qawwi bl-epiċentru tiegħu fil-Kolombja f'xi nħawi qrib il-fruntiera bejn il-[[Kolombja u l-Venezwela]], u kkawża ħsara f'[[San José de Bolívar]] u [[La Grita (Venezwela)|La Grita]].<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://twitter.com/sgcol/status/1385319410571825158?lang=es|title=https://twitter.com/sgcol/status/1385319410571825158?lang=es|access-date=2023-08-18|website=Twitter|language=es}}}</ref> |- |Terremot ta' Sucre tal-1957 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.4–6.7</span> | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.824|N|62.706|W}} |[[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta Stat|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |4 ta' Ottubru, 1957 |It-terremot affettwa r-Reġjun tal-Grigal tal-Venezwela fl-1:26 HLV; ikkawża valangi tal-art fil-muntanji tal-Peniżola ta' Paria u impatta serjament l-ibliet fuq il-Peniżola ta' Paria u Carúpano. It-terremot inħass xi ftit fil-belt ta' Caracas.<ref name=":29">Vila, Marco Aurelio. 1967. Aspectos geográficos del Distrito Federal Corporación Venezolana de Fomento. Caracas. pp. 34.</ref><ref name=":2" /> It-[[terremot]] ġie rreġistrat b'kobor ta' 6.4 mill-[[United States Geological Survey|USGS]]<ref name=":28">{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us10003vgf/executive|title=USGS - M 5.3 - 19 km Punent-Punent ta' Ejido, il-Venezwela}}</ref> u b'6.7 minn Russo fl-1992.<ref name=":27">Betancourt Ruiz, Armando. (1972). Terremotos y Temblores. Monte Ávila Caracas - il-Venezwela.</ref> L-għada, fit-20:54 HLV, [[wara terremot]] ta' kobor ta' 6.0 reġgħet ħasdet iż-żona.<ref>{{Ċitazzjoni tal-webeb|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem887328/executive|title=M 6.0 - 57 km fil-majjistral ta' Güiria, il-Venezwela}}}ref> |- |Terremot tal-Milied ta' Sucre tal-1957 |6.1 | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.336|N|62.540|W}} |[[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |25 ta' Diċembru, 1957 |It-terremot seħħ fis-12:26 HLV, b'kobor ta' VI fuq l-iskala Mercalli.<ref>{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgemsup887727/executive|title=M 6.1 - 37 km lejn il-lbiċ ta' Güiria, il-Venezwela}}}ref> |- |Terremot ta' Aricagua tal-1959 |4.3–5.8 |1 |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Muniċipalità ta' Aricagua|Aricagua]], [[Stat ta' Mérida]] |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] |30 ta' Ġunju, 1959 |Fis-18:13 HLV, terremot ikkawża ħsara lill-proprjetà fil-belt ta' Aricagua u l-inħawi tagħha, li rriżulta f'mewta waħda.<ref name=":26" /><ref>{{Ikkwota l-ktieb|last=Vila|first=Marco Aurelio|title=Ġeografiku aspetti tal-Istat Mérida|url=https://books.google.co.ve/books?id=r-ZlAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=1956|data tal-aċċess=13 ta' Awwissu, 2023|sena=1967|pubblikatur=Corporación Venezolana de Fomento|lokazzjoni=Caracas|paġni=36}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2344|titlu=62 sena mit-terremot ta' Aricagua|data=30 ta' Ġunju, 2021|lokazzjoni=Caracas}}</ref> Jumejn qabel it-terremot, fil-11:00 HLV, diversi [[theżżiżiet]] inħassu fiż-żona.<ref name=":26" /> |- |Terremot ta' Churuguara tal-1966 |5.2 |0 |[[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] {{Coord|10.829|N|69.482|W}} |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] |9 ta' Settembru, 1966 |Fl-14:40 HLV, terremot qawwi laqat il-belt ta' [[Churuguara]] u l-inħawi tagħha, u ħalla aktar minn 100 persuna midruba u 500 familja bla dar. It-[[terremot]] ġie rrappurtat mill-[[USGS]] b'kobor ta' 5.2 u fond ta' 14.9 km.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem843268/executive|title=M 5.2 - 67 km SSE ta' Coro, il-Venezwela}}}</ref> |- |Terremot ta' Santander tal-1967 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.8</span> |16 |[[File:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|6.747|N|73.032|W}} |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |29 ta' Lulju, 1967 |It-[[terremot]] ħawwad diversi [[Dipartimenti tal-Kolombja|dipartimenti]] Kolombjani u [[Stati tal-Venezwela|stati]] Venezwelani fis-6:24 HLV<ref>{{Ċitazzjoni web|url=https://twitter.com/sgcol/status/1155884473461944320?lang=es|title=https://twitter.com/sgcol/status/1155884473461944320?lang=es|access-date=2023-08-16|website=Twitter|language=es}}}</ref>, u kkawża ħsara f'[[San Cristóbal (Venezwela)|San Cristóbal]], fejn mietu żewġ persuni.{{Ċitazzjoni meħtieġa}} |- |[[Terremot ta' Caracas tal-1967]] |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.7</span> |274 |[[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] {{Koord|10.559|N|67.330|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' La Guaira.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] |29 ta' Lulju, 1967 |Fis-20:05 HLV, ir-[[Reġjun Kapitali (Venezwela)|kapitali]] u [[Reġjun Ċentrali Ir-reġjuni (tal-Venezwela)|ċentrali]] tal-[[Venezwela]] ġew imħarrek minn terremot qawwi li dam 35 sekonda, li affettwa serjament lil [[Caracas]] (speċjalment iż-żoni ta' [[Los Palos Grandes]] u [[Altamira (Caracas)|Altamira]]) u l-[[Kosta Ċentrali ta' Vargas|Kosta Ċentrali]], u kkawża aktar minn 2,000 korriment.<ref>{{Iċċita l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2579|title=56 sena mit-terremot ta' Caracas}}</ref> Dan huwa l-aktar terremot magħruf fl-istorja tal-pajjiż għaliex kien l-ewwel [[avveniment sismiku]] ewlieni fil-[[Venezwela]] moderna, l-[[avveniment sismiku]] ...ikkawża l-kollass ta' sitt bini fil-bliet ta' Caracas u Caraballeda, minbarra li kkawża ħsara lill-proprjetà li taqbeż il-100 miljun dollaru... ...tal-era.<ref>{{Web citation|url=https://www.eluniversal.com/venezuela/133471/un-triste-recuerdo-se-cumplen-55-anos-del-terremoto-en-caracas|title=https://www.eluniversal.com/venezuela/133471/un-triste-recuerdo-se-cumplen-55-anos-del-terremoto-en-caracas|title=https://www.eluniversal.com/venezuela/133471/un-triste-recuerdo-se-cumplen-ju-caracas| 29, 2022|websajt=El Universal (Venezwela)|lokazzjoni=Caracas}}</ref> |- |1968 Terremot ta’ Paria |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.5</span> |3 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Koord|10.697|N|62.748|W}} |[[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |20 ta' Settembru, 1968 |It-[[terremot]] ħawwad il-parti tal-lvant tal-pajjiż fis-2:00 HLV, u kkawża ħsara fl-[[Sucre State]] u nħass b'mod qawwi fl-ibliet madwar [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]], [[Stat ta' Monagas|Monagas]], u [[Stat ta' Bolívar|Bolívar]].{{Ċitazzjoni meħtieġa}} |- |It-terremot ta' Casanay tal-1974 |6.1 |2 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.563|N|63.382|W}} |[[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Monagas|Monagas]] [[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |12 ta' Ġunju, 1974 |It-[[terremot]] laqat fis-12:26 HLV, u kkawża ħsara lill-proprjetà f'[[Casanay]], [[Carúpano]], u [[Cariaco]], li rriżulta f'2 imwiet u 10 korrimenti.<ref name=":2" /><ref name=":15">{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp00006qz/executive|title=USGS - M 6.1 - 18 km SW ta' Carúpano, Venezwela}}}ref> It-[[terremot]] ikkawża [[aftershock]] ta' kobor 5.3 fid-29 ta' Ottubru tal-istess sena, u kkawża ħsarat żgħar lill-proprjetà. |- |Terremot ta' Guanare tal-1975 |5.6 |0 |[[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] {{Koord|9.037|N|69.948|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] |5 ta' Marzu, 1975 |It-terremot ħawwad il-parti tal-punent tal-pajjiż fid-9:48 HLV, u kkawża ħsara lill-proprjetà f'diversi bliet. It-terremot inħass fil-bini fil-lvant ta' [[Caracas]]. |- |Terremot ta' Quíbor tal-1975 |6.1 | 4 |[[Fajl:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] {{Koord|10.040|N|69.755|W}} |[[Fajl:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[Fajl:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[Fajl:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Cojedes State|Cojedes]] [[Fajl:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[Fajl:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[Fajl:Flag of Mérida Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera ta' Trujillo Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera ta' Yaracuy Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[Fajl:Bandiera ta' Zulia Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |5 ta' April, 1975 |Fis-17:34 HLV, terremot qawwi ħawwad diversi stati fil-parti tal-punent tal-pajjiż, u kkawża l-kollass ta' djar, qtugħ tad-dawl, valangi ta' art, u diversi forom ta' ħsara lill-proprjetà fi bliet fi ħdan [[Stat ta' Lara]], li rriżulta f'mill-inqas 4 imwiet, 20 korriment, u 660 persuna spiċċaw bla dar.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0000ag4/executive|title=M 6.1 - 19 km fil-majjistral ta' Quíbor, il-Venezwela}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.sismicidad.ciens.ula.ve/cgi-win/be_alex.exe?Acceso=T021100001048/0&Nombrebd=psh&CIzq=2&Opc=NoEti;|title=Sismoloġija Storika tal-Venezwela 05-04-1975|data tal-aċċess=2026-04-18}}}}ref> |- |Terremot tal-Andi tal-1979 |5.6 |0 |[[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] {{Koord|8.355|N|70.985|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |5 ta' Mejju, 1979 |Fis-16:04 HLV, terremot qawwi ħawwad parti kbira mill-[[Venezwela]] Andes]], u kkawża ħsara materjali żgħira fi bliet fi ħdan [[Stat ta' Mérida]]. |- |It-terremot ta' Falcón tal-1980 |4.6 |0 |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] {{Coord|10.860|N|69.513|W}} |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] |17 ta' Novembru, 1980 |Fis-12:50 HLV, terremot moderat theżżiża ħasdet bliet fin-nofsinhar ta' [[Stat ta' Falcón]] u fit-tramuntana ta' [[Stat ta' Lara]], u kkawżat ħsara lill-proprjetà f'[[Mapararí]], [[Churuguara]], u [[El Tural]].{{Ċitazzjoni meħtieġa}} |- |Terremot ta' Cúcuta-Ureña tal-1980 |5.0 |0 |{{Bandiera|Kolombja}} {{Koord|8.045|N|72.441|W}} |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |26 ta' Novembru, 1980 |Fi 13:35 HLV, terremot ta' kobor 5 bl-epiċentru tiegħu f'[[Cúcuta]], [[Kolombja]], ikkawża ħsara lill-proprjetà f'[[Ureña (Táchira)|Ureña]] u bliet oħra fl-[[Istat ta' Táchira]] ħdejn il-fruntiera bejn il-[[Kolombja u l-Venezwela]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0001b1h/executive|title=M 5.0 - 18 km NGR ta' Cúcuta, Kolombja}}}</ref> |- |1980–1981 Qawwa sismika ta' Aragua |4.2 (xokk ewlieni) |0 |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] {{Coord|10.529|n|67.639|w}} |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] |2 ta' Diċembru, 1980 (terremot ewlieni) |It-[[massa sismika]] fl-[[Stat ta' Aragua]] bdiet fil-25 ta' Novembru, 1980, fil-15:07 HLV u ntemmet fis-27 ta' Frar, 1981, b'total ta' 207 [[terremoti]] irreġistrati; It-theżżiża li seħħet fit-3:45 HLV fit-2 ta' Diċembru 1980, kienet l-avveniment ewlieni u l-aktar qawwi.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0001b4h/executive|title=M 4.2 - 24 km N ta' El Limón, Venezwela}}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=http://saber.ucv.ve/ojs/index.php/rev_geos/article/view/7036|title=Relazzjoni bejn il-frekwenza u l-kobor sismiku tas-swarm sismiku ta' Cuyagua, Stat ta' Aragua, Nov. 1980–Frar 1981|awtur=Henry Salas|sena=1989|post=Caracas}}</ref> |- |Terremot tal-Kolombja u l-Venezwela tal-1981 |5.9 |60–74 |{{Bandiera|Kolombja}} {{Koord|8.117|N|72.527|W}} |[[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] |18 ta' Ottubru, 1981 |It-terremot ħawwad [[Stat ta' Táchira]] fis-00:31 HLV, u wassal għal [[valanga]] li kkawżat aktar minn 60 fatalità f'[[El Palmar de la Copé]], [[Muniċipalità ta' Torbes (Táchira)|Muniċipalità ta' Torbes]], [[Stat ta' Táchira]].<ref name=":30">{{Ċitazzjoni web|url=https://twitter.com/YV2GFI/status/1052810197645721600|titlu=https://twitter.com/YV2GFI/status/1052810197645721600|data tal-aċċess=2023-08-02|websajt=Twitter|lingwa=es}}}}ref><ref name=":10">{{Ikkwota l-web|url=https://twitter.com/sgcol/status/1449838458327998478?lang=es|titlu=https://twitter.com/sgcol/status/1449838458327998478?lang=es|data tal-aċċess=2023-08-02|websajt=Twitter|lingwa=es}}}}ref> |- |Terremot ta' Paria ta' 1983 |6.1 |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.419|N|62.764|W}} |[[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |11 ta' April, 1983 |Fl-04:18 HLV, terremot qawwi ħawwad il-parti tal-lvant tal-pajjiż, u affettwa primarjament l-ibliet fl-[[Sucre State]]. Kellu intensità ta' VI fuq l-[[skala tal-intensità ta' Mercalli|skala ta' Mercalli]].<ref>{{Iċċita l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0001ubj/executive|title=M 6.1 - 53 km Punent-Punent ta' Güiria, il-Venezwela}}} |- |Terremot ta' Yaguaraparo–El Pilar tal-1986 |6.3 |3 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.597|N|62.928|W}} |[[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar Stat|Bolívar]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |11 ta’ Ġunju 1986 |Fit-09:48 HLV, [[terremot]] heżżeż ir-reġjuni tal-[[Reġjun tal-Grigal (Venezuela)|grigal]] u [[Reġjun tal-Guayana|Guayana]] tal-pajjiż, li kkawża ħsarat lill-proprjetà fl-[[Stat Sucre]] bliet bħal [[El Pilar (Sucre),|El Pilar]],| [[Yaguaraparo]], u [[Casanay]], li rriżultaw f'45 korriment.<ref name=":2" /> It-[[terremot]] kellu intensità ta' VII fuq l-[[skala tal-intensità ta' Mercalli|skala Mercalli]].<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0002uz0/executive|title=M 6.3 - 36 km ESE ta' Carúpano, Venezwela}}}</ref> |- |Terremot ta' Falcón tal-1986 |5.5 |0 |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] {{Coord|10.770|N|69.428|W}} |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[File:Flag of Lara Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[File:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] |18 ta' Lulju, 1986 |Terremot qawwi ħawwad ...ir-Reġjun Ċentrali-Punent tal-pajjiż]] fis-13:22 HLV, u kkawża ħsara lill-proprjetà. It-terremot kellu intensità ta' VII fuq l-[[skala tal-intensità ta' Mercalli]].<ref>{{Iċċita l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0002w52/executive|title=M 5.5 - 75 km SSE ta' Coro, il-Venezwela}}}ref> |- |Terremot ta' Trinidad u Tobago tal-1988 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.7</span> | - |[[File:Flag of Trinidad and Tobago.svg|22x22px]] {{Coord|10.402|N|60.587|W}} |[[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |10 ta' Marzu, 1988 |Fis-02:17 HLV, [[terremot]] bl-epiċentru tiegħu fil-lvant ta' [[Trinidad (gżira)|Gżira Trinidad]] inħass fil-lvant tal-Venezwela mingħajr ma kkawża ħsarat kbar.<ref>{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0003dsq/executive|title=M 6.7 - 62 km ESTE ta' Sangre Grande, Trinidad u Tobago}}</ref> It-[[terremot]] iġġenera aktar minn 45 [[aftershock]] li qabżu l-kobor 4. |- |Terremot qawwi f'Boca del Tocuyo fl-1989 |6.0 (terremot prinċipali) |0 |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] {{Coord|10.960|N|68.325|W}} |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Aragua State|Aragua]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[File:Flag of Cojedes Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Cojedes|Cojedes]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' La Guaira.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Portuguesa Stat|Portugiż]] [[File:Flag of Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] |30 ta' April, 1989 (xokk prinċipali) |Fis-26 ta' April, 1989, bdiet [[massa ta' terremoti]] bejn l-ibliet ta' [[Chichiriviche]] u [[Boca del Tocuyo]] fl-[[Stat ta' Falcón]]; damet sad-29 ta' Ġunju ta' dik l-istess sena, b'aktar minn 2,000 [[terremot]] irreġistrati. It-terremot prinċipali u l-aktar qawwi ġie rreġistrat fit-30 ta' April fl-04:23 HLV; Dan ikkawża likwefazzjoni tal-ħamrija tul parti mill-kosta tal-lvant tal-Istat ta' Falcón u ħsara materjali f'Boca del Tocuyo, Chichiriviche, Tocuyo de la Costa, Tucacas, u Valencia.<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2543|titlu=34 sena mill-Maltempata Siżmika ta' Boca del Tocuyo|data=24 ta' April, 2023|post=Caracas}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0003upc/executive|titlu=M 6.0 - 6 km Punent Majjistral ta' Chichiriviche, Venezwela}}}}ref> |- |Terremot ta' Lara tal-1991 |5.6 |0 |[[File:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] {{Koord|10.045|N|69.948|W}} |[[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |17 ta' Awwissu, 1991 |It-terremot ħawwad il-parti tal-punent tal-pajjiż fis-02:18 HLV, u kkawża ħsara materjali fl-ibliet u l-irħula qrib l-epiċentru. Theżżiża b'kobor ta' 4.8 kienet ġiet irreġistrata 10 ijiem qabel. It-terremot kellu intensità ta' VII fuq l-iskala Mercalli.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0004vft/executive|title=M 5.6 - 20 km SE ta' Carora, Venezwela}}} |- |Terremot tal-Pjanuri tal-Lvant tal-Kolombja tal-1993 |6.1 |0 |[[File:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|6.470|N|71.210|W}} |[[File:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Apure State|Apure]] [[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida Stat|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] |22 ta' Lulju, 1993 |Fis-00:57 HLV, terremot ikkawża ħsara u korrimenti fil-pjanuri tal-lvant tal-Kolombja; Inħass ukoll f'diversi stati tal-Venezwela.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www2.sgc.gov.co/Publicaciones/Boletines%20Sismicidad/BOLETIN_TRIMESTRAL_JUNIO_AGOSTO_1993.pdf|titlu=BULLETTIN TAT-TERREMOT KWARTALI TAL-KOLOMBJA ĠUNJU - AWWISSU 1993|data=Novembru 1993|post=Bogotá}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0005x54/executive|titlu= o=M 6.1 - 24 km NNW ta' Puerto Rondón, Kolombja}}}ref> |- |Terremot ta' El Piñal tal-1994 |6.0 |0 |[[File:Flag_of_Táchira.svg|22x22px]] {{Coord|7.414|N|72.033|W}} |[[File:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Apure|Apure]] [[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Trujillo Stat|Trujillo]] [[File:Flag of Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |31 ta' Mejju, 1994 |Fis-13:42 Terremot qawwi ħawwad ħafna mill-pajjiż, u kkawża ħsara lill-proprjetà fl-Istat ta' Táchira—inkluża l-belt ta' San Cristóbal, fejn ġew irrappurtati korrimenti u ħsara serja lil tmien bini. Wara t-terremot ġew irreġistrati mill-inqas 23 theżżiża ta' wara. It-terremot inħass fi bliet oħra madwar il-pajjiż, bħal Barquisimeto, Maracay, Valencia, Caracas, u Maracaibo.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0006dey/executive|title=M 6.0 - 44 km SSE ta' San Cristóbal, Venezwela}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2240|title=26 sena mit-Terremot ta' El Piñal|data=31 ta' Mejju, 2020|post=Caracas}}}ref> |- |Xagħar sismiku ta' Los Arangues–Sicarigua tal-1995 |5.7 (xokk ewlieni) |0 |[[File:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] {{Koord|9.944|N|70.106|W}} |[[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[Fajl:Bandiera ta' Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |29 ta' Diċembru, 1995 (xokk ewlieni) |Fid-09:01, theżżiża qawwija ta' forza A ħasdet ħafna mill-parti tal-punent tal-pajjiż, u kkawżat ħsara lill-proprjetà f'Los Arangues, Sicarigua, u Carora. It-terremot qanqal mewġa sismika fiż-żona li damet sa Jannar 1996, b'aktar minn 350 avveniment sismiku rreġistrat.<ref>{{Iċċita l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp00079u5/executive|title=M 5.7 - 25 km Nofsinhar ta' Carora, Venezwela} ... - |[[File:Flag of Trinidad and Tobago.svg|22x22px]] {{Coord|11.112|N|60.892|W}} |[[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |22 ta' April, 1997 |Fil-05:31 HLV, terremot qawwi bl-[[epiċentru]] tiegħu ħdejn [[Tobago|Gżira ta' Tobago]] inħass b'intensità moderata sa ħafifa f'xi stati fil-parti tal-lvant tal-pajjiż, mingħajr ma kkawża ħsara materjali fi ħdan [[Venezwela]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000810j/executive|title=M 6.7 - 18 km Punent-Punent ta' Scarborough, Trinidad u Tobago}}}ref> Wara t-[[terremot]], ġew irrappurtati diversi [[Aftershocks (sismoloġija)|aftershocks]] li jvarjaw bejn il-kobor 3 u l-5. |- |[[Terremot ta' Cariaco tal-1997]] |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.9</span> |73 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.54|N|63.51|W}} |[[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Caracas.svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|NuevaEsparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |9 ta' Lulju, 1997 |Fil-15:24 HLV, seħħ terremot qawwi, li affettwa r-reġjuni [[Grigal (Venezwela)|Grigal]], [[Guayana Region|Guayana]], u [[Capital Region (Venezwela)|Capital]] tal-[[Venezwela]]. L-avveniment sismiku rriżulta f'531 korriment u ħalla kważi 7,000 persuna bla dar; ikkawża wkoll il-qerda jew il-ħsara lil diversi bini, djar, u skejjel f'diversi bliet madwar [[Sucre State]]—l-aktar notevoli [[Cariaco]] u [[Cumaná]], fejn mill-inqas ħames bini waqgħu f'kull belt. Il-ħsarat materjali ġew stmati għal madwar 53 miljun [[Bolívar (munita)|bolivars]] (bil-valur ta’ dak iż-żmien).<ref name=":0" /> It-terremot allegatament inħass fi bliet bħal [[Maturín]], [[Puerto La Cruz]], [[Puerto Ordaz]], u [[Caracas]]. It-tidwib tal-ħamrija ġie rrappurtat ukoll tul il-kosti tal-Golf ta' Cariaco.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/reportaje9.php|title=Terremot ta' Cariaco}}</ref> |- |Terremot ta' Falcón tan-Nofsinhar tal-1999 |5.8 |0 |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] {{Coord|10.696|N|70.418|W}} |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo Stat|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |30 ta' Marzu, 1999 |Fil-05:59 HLV, inħass terremot f'parti mir-reġjun tal-punent tal-pajjiż, u kkawża ħsara materjali fl-istati ta' Falcón u Lara.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp00095fu/executive|title=M 5.8 - 68 km NNW ta' Carora, Venezwela}}}ref> |- |Terremot ta' Urumaco tal-1999 |5.5 |0 |[[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] {{Koord|10.961|N|70.341|W}} |[[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Archivo:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |1 ta' Diċembru, 1999 |Fis-21:33 HLV, [[terremot]] ħawwad bil-qawwa lil [[Stat ta' Falcón]], u kkawża ħsara lill-proprjetà fi bliet qrib l-[[epiċentru]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0009jcs/executive|title=M 5.5 - 78 km fin-nofsinhar ta' Punta Cardón, il-Venezwela}}</ref> |- |2000 Güiria terremot |6.2 |0 |[[Archivo:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|11.124|N|62.559|W}} |[[Archivo:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[Archivo:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[Archivo:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Archivo:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[Archivo:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Monagas|Monagas]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Sucre.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |4 ta' Ottubru, 2000 |Fl-10:37 HLV, terremot qawwi fit-tramuntana tal-[[Peniżola ta' Paria]] ħawwad parti kbira tal-Lvant tal-Venezwela mingħajr ma kkawża ħsara lill-proprjetà jew vittmi. Minħabba l-fond tat-terremot, it-theżżiża nħasset fi bliet imbiegħda bħal Puerto Ordaz u fis-sulari ta’ fuq tal-bini f’Caracas.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000a18p/executive|title=M 6.2 - 66 km NNW ta’ Güiria, il-Venezwela}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.nacion.com/archivo/terremoto-de-59-grados-en-venezuela-sin-victimas/KYC7PNYDBVHKNLJOSWPKVDT3RE/story/|title=terremot ta’ kobor 5.9 fil-Venezwela mingħajr ebda vittma|data=4 ta’ Ottubru, 2000|pubblikatur=La Nación}}}}ref> |- ! colspan="7" | |} == Terremoti fis-seklu 21 (2001–preżent) == {{Intestatura li titwaħħal}} {| class="wikitable sortable sticky-header" |+ !Isem tal-avveniment !Kobor !Imwiet ![[Epiċentru]] !Stati affettwati !Data !Noti |- |Terremot ta' Socopó tal-2001 |5.6 |0 |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] {{Koord|8.170|N|70.961|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Apure.svg|22x22px]] [[Stat ta' Apure|Apure]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |21 ta' Diċembru, 2001 |Fl-14:51 HLV, terremot qawwi ħawwad diversi stati fil-punent tal-Venezwela, u kkawża valangi ta' art, ħsara lill-proprjetà, u anke l-kollass ta' xi djar fi bliet qrib l-epiċentru fl-istati ta' Barinas u Mérida. It-terremot inħass ukoll f'xi dipartimenti tal-Kolombja.<ref>{{Cite web|url=http s://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000av16/executive|title=M 5.6 - 33 km SE ta' Mucumpiz, Venezwela}}}ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0798-40652010000100001|title=It-terremot tal-21 ta' Diċembru 2001, fl-Andes ta' Mérida|awtur=Martín Rengifo, Jaime Laffaille, José Choy|sena=2010}}}} |- |Terremot ta' Trinidad tal-2006 |6.1 |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.876|N|61.756|W}} |[[File:Flag tal-Istat ta' Bolívar.svg|22x22px]] [[Stat ta' Bolívar|Bolívar]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Delta Amacuro|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Monagas|Monagas]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |29 ta' Settembru, 2006 |Fid-09:08 HLV, [[terremot]] ħawwad lil [[Trinidad u Tobago]], u kkawża [[qtugħ tad-dawl|qtugħ tad-dawl]], ħsara lill-proprjetà, u 3 korrimenti. It-terremot inħass ukoll fil-Lvant tal-Venezwela, u ma kkawża l-ebda ħsara materjali.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000eu2n/executive|title=M 6.1 - 30 km fil-majjistral ta' Petit Valley, Trinidad u Tobago}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.eluniverso.com/2006/09/29/0001/14/47AC2411A94E4D4BB665690AEE03B447.html/|title=Terremot qawwi ta' kobor 6.1 fit-tramuntana tal-Gżira ta' Trinidad|data=29 ta' Settembru, 2006|websajt=EL UNIVERSO}}}}ref> Dak l-istess jum, ġiet irreġistrata r-reċitazzjoni ta' 5.5 Mw (skala tal-kobor tal-mument). |- |Terremot ta' Cumaná tal-2008 |5.2 |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.514|N|64.171|W}} |[[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |11 ta' Awwissu, 2008 |Fis-02:49 HLV, [[terremot]] qawwi b'intensità ta' VI fuq l-[[skala tal-intensità ta' Mercalli]] ħawwad ir-[[Reġjun tal-Grigal (Venezwela)|Reġjun tal-Grigal]] tal-[[Venezwela]], u kkawża ħsara lill-proprjetà u [[qtugħ tad-dawl]] f'[[Cumaná]] u bliet oħra tul il-kosta tal-[[Golf ta' Cariaco]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2583|titlu=15-il sena mit-terremot ta' Cumaná|data=11 ta' Awwissu, 2023|post=Caracas}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000gedr/executive|titlu=M 5.2 - 6 km fit-Tramuntana ta' Cumaná, il-Venezwela}}}ref><ref>{{Ikkwota web|url=https://www.eluniverso.com/2008/08/11/0001/14/E1BED49F499344F480E906F09EF951BB.html/|title=Terremot ta' kobor 5.2 ...gradi li nħassu fil-Lvant tal-Venezwela}}}ref> |- |Terremot ta' Los Teques tal-2009 |5.5 |0 |[[File:Flag_of_Miranda_state.svg|22x22px]] {{Coord|10.200|N|67.010|W}} |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[File:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Stat ta' Guárico|Guárico]] [[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[File:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] |4 ta' Mejju, 2009 |Fl-04:40 HLV, terremot qawwi ħawwad ir-reġjuni tal-[[Reġjun Kapitali (Venezwela)|Kapitali]] u r-Reġjun Ċentrali (Venezwela)|Ċentrali]] tal-pajjiż, li dam bejn 15 u 20 sekonda u kkawża ħsarat żgħar lill-proprjetà fl-[[Stat ta' Aragua]] u l-[[Widien ta' Tuy]].<ref>{{Ċitazzjoni web|url=https://www.semana.com/temblores-hasta-54-grados-venezuela/102773-3/|title=Terremoti sa 5.4 gradi fil-Venezwela|data=Mejju 2009|websajt=Semana}}}ref><ref>{{Ikkwota web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000gwtx/executive|title=M 5.5 - 14 km Punent Majjistral ta' Cúa, Venezwela|websajt=USGS}}}ref> Sussegwentement, ġiet irreġistrata [[Aftershock (sismoloġija)|aftershock]] ta' 4.1 [[Mw]].<ref>{{Ikkwota web|url=https://www.nacion.com/el-mundo/sismo-de-54-grados-sacudio-a-venezuela/BVWCGXVM5VH25DOGU7DGU4QV4E/storja/|titlu=terremot ta' kobor 5.4 ħawwad il-Venezwela|data=5 ta' Mejju, 2009}}}</ref> |- |[[Terremot tal-Venezwela tal-2009|Terremot fit-Tramuntana tal-Venezwela tal-2009]] |6.4 |0 |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] {{Koord|10.709|N|67.927|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera ta' Guárico.png|22x22px]] [[Stat ta' Guárico|Guárico]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' La Guaira.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[File:[[File:Flag of Portuguesa.svg|22x22px]] [[Portuguesa State|Portuguesa]] [[File:Flag of Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Yaracuy State|Yaracuy]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Zulia State|Zulia]] |12 ta' Settembru, 2009 |Fil-15:36 HLV, [[terremot]] li dam 30 sekonda ħawwad parti kbira tat-tramuntana tal-[[Venezwela]], u kkawża 14-il ferita u ħsara lill-proprjetà fi bliet bħal [[Caracas]], [[Tucacas]], [[Chichiriviche]], [[Puerto Cabello]], u [[Morón (Venezwela)|Morón]]. It-terremot ikkawża għeluq temporanju tal-[[Caracas Metro]] u s-[[Ezequiel Zamora Central Railway System|Ezequiel Zamora Railway System]]. It-terremot ikkawża likwefazzjoni tal-ħamrija fil-belt ta’ Boca del Tocuyo u kien segwit minn 40 aftershocks.<ref>{{Cite web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2473|title=Tlettax-il sena mit-Terremot ta’ Morón|date=12 ta’ Settembru, 2022|location=Caracas}}</ref> Matul it-terremot, xita qawwija akkumpanjata minn irjieħ b’forza ta’ uragan, sajjetti, u silġ kienet qed isseħħ fil-belt ta’ Caracas; Dawn il-kundizzjonijiet, flimkien mat-terremot, ikkawżaw kaos fost il-popolazzjoni.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://elpais.com/internacional/2009/09/12/actualidad/1252706413_850215.html?event=go&event_log=go&prod=REGCRART&o=cerradoam|title=https://elpais.com/internacional/2009/09/12/actualidad/1252706413_850215.html?event=go&event_log=go&prod=REGCRART&o=cerradoam|date=12 ta' Settembru, 2009|websajt=EL PAÍS}}}</ref> |- |Terremot ta' Siquisique tal-2009 |5.6 |0 |[[File:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] {{Koord|10.434|N|69.715|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[Fajl:Bandiera ta' Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |27 ta' Novembru, 2009 |Fis-03:45 HLV, [[terremot]] ħawwad diversi stati fil-punent tal-[[Venezwela]], u kkawża ħsara materjali moderata f'xi bliet ħdejn l-[[epiċentru]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2492|titlu=13-il sena mit-terremot ta' Siquisique|data=27 ta' Novembru, 2022|post=Caracas}}</ref> |- |[[Terremot ta' Sucre tal-2010 (Venezwela)|Terremot ta' Sucre tal-2010]] |5.6 |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.454|N|63.475|W}} |[[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Nueva [[File:Flag of Nueva Esparta State.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |15 ta’ Jannar, 2010 |Fis-13:30 HLV, terremot qawwi heżżeż parti mill-grigal il-Venezwela, u kkawża ħsara lill-proprjetà u indarab mill-inqas 11-il persuna. |- |2013 Terremot Güiria |6.0 |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.905|N|62.315|W}} |[[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Caracas.svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[File:Bandiera ta' Miranda state.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Monagas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Monagas|Monagas]] [[Fajl:Bandiera ta' Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Stat ta' Nueva Esparta|Nueva Esparta]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Sucre.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |11 ta' Ottubru, 2013 |Fis-21:40 HLV, theżżiża qawwija ħasdet il-parti tal-lvant tal-pajjiż, u ma kkawżat l-ebda korriment jew ħsara materjali serja. It-terremot inħass sew fil-Peniżola ta' Paria, u kkawża qtugħ tad-dawl fil-belt ta' Güiria. It-terremot inħass f'xi nħawi u fis-sulari ta' fuq tal-bini fil-belt ta' Caracas.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.bbc.com/mundo/ultimas_noticias/2013/10/131011_ultnot_venezuela_sismo_no_danos_lav|titlu=Terremot qawwi 'l barra mill-kosta tal-Venezwela|data=12 ta' Ottubru, 2013|websajt=BBC}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=839|titlu=terremot ta' kobor 5.6 irreġistrat illum f'Güiria|data=11 ta' Ottubru, 2013|websajt=FUNVISIS}}}}ref><ref>{{Ikkwota web|url=https://www.notimerica.com/sociedad/noticia-venezuela-sismo-magnitud-56-registra-sucre-venezuela-victimas-20131012113749.html|title=Terremot ta' magni ...kobor 5.6 irreġistrat f'Sucre (il-Venezwela); l-ebda vittma|data=12 ta' Ottubru, 2013|websajt=Notimerica}}</ref> It-terremot wassal għal theddida ta' tsunami għall-kosta tat-tramuntana tal-Peniżola ta' Paria, iżda dan ġie eskluż ftit wara.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usb000kbhi/executive|titlu=M 6.0 - 36 km N ta' Güiria, Venezwela|websajt=USGS}}</ref> |- |[[Terremot tal-Kolombja tal-2015|Terremot ta' Los Santos tal-2015]] |<span style="color: #FF0000">6.8</span> |0 |[[File:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|6.747|N|73.032|W}} |[[File:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Apure Stat|Apure]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |10 ta' Marzu, 2015 |Fis-16:25 HLV, terremot qawwi bl-epiċentru tiegħu fil-[[Kolombja]] inħass b'mod qawwi f'ħafna mir-reġjun tal-punent tal-pajjiż, u kkawża ħsara lill-proprjetà fl-[[Stat ta' Táchira]].<ref>{{Ċitazzjoni web|url=https://twitter.com/ReporteYa/status/575421901172047872?s=20|title=https://twitter.com/Reporte Ya/status/575421901172047872?s=20|access-date=2023-08-24|website=Twitter|language=es}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.telesurtv.net/news/Registran-temblor-de-6.6-en-el-centro-de-Colombia-20150310-0044.html|title=Registran temblor de 6.6 en el centro de Colombia|year=2015|website=Telesur}>}</ref{C><ref web|url=https://www.bbc.com/mundo/ultimas_noticias/2015/03/150310_ultnot_colombia_temblor_santander_ng|title=Temblor de 6,6 de magnitud se registra en Colombia|date=10 ta' Marzu, 2015|website=BBC}}</ref> It-[[terremot|theżżiża]] inħass fir-[[Reġjun Ċentrali ...Reġjuni Ċentrali u Kapitali tal-Venezwela, skont rapporti minn diversi nies permezz tan-netwerk soċjali Twitter / X. |- | rowspan="2" |Teremoti ta' Mérida tal-2015 |5.3 (xokk ewlieni) |1 |{{Bandiera|Mérida}} {{Coord|8.467|N|71.396|W}} | rowspan="2" |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Flag of Caracas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] | rowspan="2" |7 ta' Novembru, 2015 – Frar 2016 | rowspan="2" |Fis-02:28 HLV fis-7 ta' Novembru, terremot qawwi ħawwad l-Andi Venezwelani, u kkawża 4 korrimenti, mewta waħda, ħsara lill-proprjetà, u valangi tal-art. It-theżżiża nħasset ħafif ukoll fir-reġjuni Ċentrali-Punent, Zulia, Ċentrali, u Kapitali, skont rapporti minn diversi nies permezz tan-netwerk soċjali Twitter / X.<ref name=":28" /><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.telesurtv.net/news/Temblor-de-magnitud-51-sacude-los-andes-venezolanos-20151107-0006.html|title=terremot ta’ magnitudini 5.1 fl-Andi Venezwelani jħalli wieħed mejjet u 4 midruba|year=2015|website=Telesur}}</ref> Dan it-terremot wassal għal sensiela sismika ta’ aktar minn 300 theżżiża b’magnitudnijiet akbar minn 2 bejn l-aħħar tal-2015 u l-bidu tal-2016. Bejn is-7 u l-20 ta’ Novembru, ġew irreġistrati 19-il theżżiża oħra li jvarjaw minn 4.0 sa 4.9 (Mw). Fit-22 ta' Novembru, fis-16:08 HLV, ġie rreġistrat terremot qawwi ieħor—din id-darba b'kobor ta' 5.1 (Mw)—li kkawża mewta waħda, korrimenti, valangi ta' art, u ħsara lill-proprjetà fl-Istat ta' Mérida.<ref name=":31">{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us100040dr/executive|title=USGS - M 5.1 - 16 km Punent ta' Ejido, il-Venezwela}}}</ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://elestimulo.com/venezuela/2015-11-22/reportan-cierre-de-vias-por-sismo-de-magnitud-5-1-en-el-vigia/|title=Mejta waħda wara terremot ta' kobor 5.1 f'El Vigía|date=22 d Novembru 2015|websajt=El Estímulo}}</ref> |- |5.1 |1 |{{Bandiera|Mérida}} {{Koord|8.522|N|71.387|W}} |- |Terremot ta' Caracas tal-2017 |4.5 |0 |[[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] {{Koord|10.70|N|66.56|W}} |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Belt Kapitali Distrett]] [[Fajl:Bandiera ta' Guárico.png|22x22px]] [[Stat ta' Guárico|Guárico]] [[Fajl:Bandiera ta' La Guaira State.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[Fajl:Bandiera ta' Miranda state.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] |30 ta' Awwissu, 2017 |Fl-10:01 HLV, [[terremot]] ħawwad ir-reġjuni [[Reġjun Kapitali (Venezwela)|Kapitali]] u [[Reġjun Ċentrali (Venezwela)|Ċentrali]] tal-[[Venezwela]], u kkawża xi ħsarat materjali żgħar f'[[Caracas il-Kbira]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=1721|titlu=Terremot ta' kobor 4.5 irreġistrat f'Los Caracas|data=Awwissu 30, 2017|websajt=FUNVISIS|lokazzjoni=Caracas}}</ref> It-terremot ikkawża paniku u [[evakwazzjoni]] ta' bini fil-belt ta' [[Caracas]] u bliet fil-qrib—minkejja l-kobor baxx—għaliex il-popolazzjoni mhix imdorrija bl-[[attività sismika]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.telesurtv.net/news/Sismo-de-magnitud-46-se-registra-en-Caracas-Venezuela-20170830-0021.html|titlu=Terremot ta' kobor 4.5 irreġistrat f'Caracas|data=30 ta' Awwissu, 2017|websajt=Telesur}}</ref><ref>{{Ikkwota web|url=https://www.elmundo.es/internacional/2017/08/30/59a709a6ca4741c51e8b45ee.html|titlu=Caracas titriegħed, din id-darba minħabba terremot|sena=2017|websajt=El Mundo (Spanja)}}}</ref> |- | rowspan="2" |Terremoti ta' Valenzja tal-ewwel nofs tal-2018 |4.7 |0 |[[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] {{Coord|10.615|N|68.146|W}} | rowspan="2" |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' La Guaira.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] |27 ta' April, 2018 |Fl-04:44 HLV, theżżiża ħasdet ir-reġjuni [[Reġjun Ċentrali (Venezwela)|Ċentrali]] u [[Reġjun Kapitali (Venezwela)|Kapitali]] tal-pajjiż, u kkawża ħsara lill-proprjetà u valangi fiż-żona metropolitana ta' Valencia.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.eluniversal.com/caracas/7482/sismo-sacudio-parte-centro-pais|titlu=terremot ta' kobor 4.7 ħased parti miċ-ċentru tal-pajjiż|data=27 ta' April, 2018|websajt=El Universal (Venezwela)|lokazzjoni=Caracas}}}ref> |- |4.2 |0 |[[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] {{Coord|10.320|N|68.142|W}} |23 ta' Mejju, 2018 |Fis-07:23 HLV, theżżiża oħra għal darb'oħra ħawwad ir-reġjuni [[Ċentrali (Venezwela)|Ċentrali]] u [[Kapitali]] tal-pajjiż, u kkawża ħsarat żgħar lill-proprjetà ta' xi strutturi fiż-żona metropolitana ta' Valencia (Venezwela)|żona metropolitana ta' Valencia]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://efectococuyo.com/sucesos/sismo-de-magnitud-4-2-sacude-a-valencia-y-a-otras-ciudades-del-pais/|title=Terremot ta' kobor 4.2 iħawwad lil Valencia u bliet oħra fil-pajjiż|data=23 ta' Mejju, 2018|websajt=Efecto Cocuyo}}</ref> Żewġ minuti wara, ġiet irreġistrata [[Aftershock (sismoloġija)|aftershock]] ta' kobor 4.0 fiż-żona. |- |[[Terremot tal-Venezwela tal-2018]] |<span style="color: #FF0000">7.3</span> |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.773|N|62.902|W}} |[[File:Flag of Amazonas Indigenous State.svg|22x22px]] [[Stat tal-Amazonas (Venezwela)|Amazonas]] [[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Anzoátegui|Anzoátegui]] [[File:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Apure|Apure]] [[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Aragua Stat|Aragwa]] [[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[File:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Cojedes State|Cojedes]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[File:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[File:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[File:Flag of Mérida State.svg|22x22p x]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Monagas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Monagas|Monagas]] [[Fajl:Bandiera ta' Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Stat ta' Nueva Esparta|Nueva Esparta]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Sucre.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[Fajl:Bandiera ta' Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[File:Flag of Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |21 ta' Awwissu, 2018 |Fis-17:31 HLV, ġie rreġistrat terremot qawwi bl-epiċentru tiegħu fi [[Stat ta' Sucre]], li dam madwar 2 minuti u 20 sekonda; Inħass b'mod qawwi madwar il-pajjiż kollu (u kkawża paniku u l-evakwazzjoni ta' bini f'diversi [[Stati tal-Venezwela|stati]] tal-[[Venezwela]], inkluża l-kapitali, [[Caracas]])<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://elpais.com/internacional/2018/08/22/america/1534889633_909876.html|titlu=Terremot qawwi ta' 7.3 fuq skala kobor fil-Venezwela|data=22 ta' Awwissu, 2018|websajt=El País (Urugwaj)}}}</ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.univision.com/noticias/terremotos/fuerte-sismo-de-70-sacude-la-costa-oriental-de-venezuela|titlu=Terremot qawwi ta' 7.3 fuq skala kobor iħawwad partijiet tal-Venezwela, il-Kolombja, u l-gżira ta' Trinidad|data=21 ta' Awwissu, 2018|websajt=Univision}}</ref> u nħasset saħansitra f'pajjiżi ġirien bħal [[Trinidad u Tobago]], [[Kolombja]], [[Brażil]], [[Gujana]], [[Grenada]], [[Barbados]], [[Santa Luċija]], [[San Vinċenz u l-Grenadni]], li jagħmluha l-iktar isem]]]]]t]]uri. terremot fl-istorja rreġistrata tal-[[Venezwela]].<ref name=":32">{{Iċita web|url=https://www.researchgate.net/publication/330688933_El_terremoto_del_noreste_de_Venezuela_de_2018_el_mas_grande_de_los_ultimos_tiempos_sentido_en_Colombia_Trinidad_y_otras_Islas_del_Noreste_de_Venezuela_de_2018_el_mas_grande_de_los_ultimos_tiempos_sentido_en_Colombia_Trinidad_y_otras_Islas_del_title=Tramuntana Il-Venezwela Il-Kbir2018 Il-Kbira tal-Karibe | Recent Times, Felt fil-Kolombja, Trinidad, u Oħrajn Gżejjer tal-Karibew|awtur=GUSTAVO CORONEL DELGADO|sena=2018}}</ref> It-terremot ikkawża ħsara minn żgħira sa moderata lil diversi strutturi fil-Lvant u ċ-Ċentru tal-[[Venezwela]]. Minkejja l-kobor tiegħu, it-terremot ma kkawżax ħsara kbira sinifikanti, u b'hekk sar simili ħafna għat-terremot tal-1766 li kellu l-epiċentru tiegħu fl-istess żona.<ref name=":32" /> Minħabba l-kobor għoli tat-terremot, l-USGS ħarġet twissija ta' tsunami għall-kosta tal-Lvant tal-Venezwela; madankollu, din l-allert ġiet ikkanċellata ftit wara.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-45264202|titlu=Terremot ta' kobor 7.3 iħawwad it-Tramuntana tal-Venezwela|data=21 ta' Awwissu, 2018|websajt=BBC}}</ref> L-għada, fid-09:27 HLV, ġiet irreġistrata warpshock ta' kobor 5.8 (Mw); Inħass fir-reġjuni Insulari, tal-Grigal, tal-Guyana, tal-Belt Kapitali, u Ċentrali.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.reuters.com/article/sismo-venezuela-idLTAKCN1L71P9-OUSLD|titlu=Terrimot wara t-terremot jittestja n-nervituri tal-Venezwelani|data=22 ta' Awwissu, 2018|websajt=Reuters|lokazzjoni=Caracas}}} |- |Terrimot ta' Valera tal-2018 |5.2 |0 |[[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] {{Coord|9.310|N|70.668|W}} |[[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara Stat|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Istat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Istat Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat Táchira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Istat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Istat ta' Zulia|Zulia]] |24 ta' Novembru, 2018 |Fis-16:41 HLV, [[terremot]] ħawwad il-parti tal-punent tal-pajjiż, u kkawża [[valanġijiet]] u ħsara lill-proprjetà f'[[Trujillo State]].<ref>{{Cite web|url=https://efectococuyo.com/la-humanidad/sismo-de-magnitud-5-1-con-epicentro-en-valera-sacude-al-oeste-del-pais/|title=Magnitude 5.1 terremot b'epiċentru f'Valera il-pajjiż tħawwad il-24, ta' Novembru l-punent|24 ta' Novembru 2018|websajt=Efecto Cocuyo}}</ref> |- |Terremot ta’ Valenzja tal-2018 |5.4 |0 |[[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] {{Coord|10.264|N|67.904|W}} |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Aragua State|Aragua]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[File:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Cojedes State|Cojedes]] [[File:Flag of Caracas.svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Archivo:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[Archivo:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[Archivo:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[Archivo:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[Archivo:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[Archivo:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda Stat|Miranda]] [[Arkivju:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat Portuguesa|Portuguesa]] [[Arkivju:Bandiera ta' Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat Trujillo|Trujillo]] [[Arkivju:Bandiera ta' Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Stat Yaracuy|Yaracuy]] |27 ta' Diċembru, 2018 |Fl-04:59 HLV, terremot qawwi ħawwad parti kbira mill-pajjiż, u kkawża valangi ta' art u ħsarat żgħar sa moderati lill-proprjetà f'[[Stat Carabobo|Carabobo]], kif ukoll paniku u l-[[evakwazzjoni]] ta' bini f'diversi stati bħal [[Stat Aragua|Aragua]], [[Stat Miranda|Miranda]], id-[[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]], u [[Stat ta' Lara|Lara]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.eluniversal.com/venezuela/29199/sismo-causo-leves-deslizamientos-en-la-valencia-puerto-cabello|titlu=Terremot ikkawża valangi żgħar fit-triq Valencia-Puerto Cabello|data=27 ta' Diċembru, 2018|websajt=El Universal (Venezwela)|post=Valencia}}}ref> Sussegwentement, fil-05:13 HLV, ġiet irreġistrata [[wara x-xokk]] ta' 4.2 (Mw), u fil-05:24 HLV, ġiet irreġistrata [[wara x-xokk]] oħra ta' 4.9 (Mw). as (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Archivo:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[Archivo:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[Archivo:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[Archivo:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[Archivo:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[Archivo:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda Stat|Miranda]] [[Arkivju:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat Portuguesa|Portuguesa]] [[Arkivju:Bandiera ta' Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat Trujillo|Trujillo]] [[Arkivju:Bandiera ta' Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Stat Yaracuy|Yaracuy]] |27 ta' Diċembru, 2018 |Fl-04:59 HLV, terremot qawwi ħawwad parti kbira mill-pajjiż, u kkawża valangi ta' art u ħsarat żgħar sa moderati lill-proprjetà f'[[Stat Carabobo|Carabobo]], kif ukoll paniku u l-[[evakwazzjoni]] ta' bini f'diversi stati bħal [[Stat Aragua|Aragua]], [[Stat Miranda|Miranda]], id-[[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]], u [[Stat ta' Lara|Lara]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.eluniversal.com/venezuela/29199/sismo-causo-leves-deslizamientos-en-la-valencia-puerto-cabello|titlu=Terremot ikkawża valangi żgħar fit-triq Valencia-Puerto Cabello|data=27 ta' Diċembru, 2018|websajt=El Universal (Venezwela)|post=Valencia}}}ref> Sussegwentement, fil-05:13 HLV, ġiet irreġistrata [[wara x-xokk]] ta' 4.2 (Mw), u fil-05:24 HLV, ġiet irreġistrata [[wara x-xokk]] oħra ta' 4.9 (Mw). as (2022).svg|22x22px]] [[Distrito Capital (Venezuela)|Distrito Capital]] [[Archivo:Bandera de Falcón.svg|22x22px]] [[Estado Falcón|Falcón]] [[Archivo:Bandera de Guárico.png|22x22px]] [[Estado Guárico|Guárico]] [[Archivo:Bandera del Estado La Guaira.svg|22x22px]] [[Estado La Guaira|La Guaira]] [[Archivo:Bandera del Estado Lara.svg|22x22px]] [[Estado Lara|Lara]] [[Archivo:Bandera del Estado Mérida.svg|22x22px]] [[Estado Mérida|Mérida]] [[Archivo:Bandera de Miranda [[Archivo:Bandera de Portuguesa.svg|22x22px]] [[Estado de Miranda|Miranda]] [[Archivo:Bandera de Portuguesa.svg|22x22px]] [[Estado de Portuguesa]] [[Archivo:Bandera de Trujillo.svg|22x22px]] [[Estado de Trujillo|Trujillo]] [[Archivo:Bandera de Yaracuy.svg|22x22px]] [[Estado de Yaracuy|Yaracuy]] |27 de diciembre de 2018 |A las 04:59 HLV, un fuerte terremoto sacudió gran parte del país, causando deslizamientos de tierra y daños materiales de leves a moderados en [[Estado de Carabobo|Carabobo]], así como pánico y la [[evacuación]] de edificios en varios estados como [[Estado de Aragua|Aragua]], [[Estado de Miranda|Miranda]], el [[Distrito Capital (Venezuela)|Distrito Capital]] y [[Estado Lara|Lara]].<ref>{{Quote l-web|url=https://www.eluniversal.com/venezuela/29199/sismo-causo-leves-deslizamientos-en-la-valencia-puerto-cabello|title=Terremoto provoca pequeños deslizamientos de tierra en la carretera Valencia-Puerto Cabello|date=27 de diciembre de 2018|website=El Universal (Venezuela)|location=Valencia}}}ref> Posteriormente, a las 05:13 HLV, se registró una [[réplica]] de 4.2 (Mw), y a las 05:24 HLV, otra [[réplica]] de 4.9 (Mw). as (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[File:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[File:Flag of Miranda Miranda State.svg|22x22px] Portugiż State.svg|22x22px] Trujillo State.svg|22x22px] Yaracuy State.svg|22x22px] 27 ta' Diċembru, 2018 |Fl-4:59 AM ħin lokali, terremot qawwi ħawwad ħafna mill-pajjiż, u kkawża valangi u ħsara materjali żgħira sa moderata fl-Istat ta' Carabobo, u paniku u evakwazzjonijiet ta' bini f'diversi stati. [[Stat ta' Aragua|Aragwa]], [[Stat ta' Miranda|Miranda]], [[Distrett tal-Kapitali (Venezuela)|Distrett tal-Kapitali]] jew [[Stat ta' Lara|Lara]].<ref>{{Web citation|url=https://www.eluniversal.com/venezuela/29199/sismo-causo-leves-deslizamientos-en-la-valencia-puerto-cabello|title=Teremot ikkawża valangi ta' art minuri fit-triq Valencia-Puerto Cabello|data=27 ta' Diċembru 2018 (Venezuela)|Universal (Venezuela) | Sussegwentement, f'05:13 HLV, ġiet irreġistrata aftershock ta' 4.2 (Mw), u f'05:24 HLV, aftershock ieħor ta' 4.9 ([[Mw]]). as (2022).svg|22x22px]] [[Distrito Capital (Venezuela)|Distrito Capital]] [[Archivo:Bandera de Falcón.svg|22x22px]] [[Estado Falcón|Falcón]] [[Archivo:Bandera de Guárico.png|22x22px]] [[Estado Guárico|Guárico]] [[Archivo:Bandera del Estado La Guaira.svg|22x22px]] [[Estado La Guaira|La Guaira]] [[Archivo:Bandera del Estado Lara.svg|22x22px]] [[Estado Lara|Lara]] [[Archivo:Bandera del Estado Mérida.svg|22x22px]] [[Estado Mérida|Mérida]] [[Archivo:Bandera de Miranda Miranda Estado.svg|22x22px] Estado Portugués.svg|22x22px] Estado Trujillo.svg|22x22px] Estado Yaracuy.svg|22x22px] 27 de diciembre de 2018 |A las 4:59 a. m., hora local, un fuerte terremoto sacudió gran parte del país, provocando deslizamientos de tierra y daños materiales de leves a moderados en el estado Carabobo, así como pánico y evacuaciones de edificios en varios estados. [[Estado Aragua|Aragwa]], [[Estado Miranda|Miranda]], [[Distrito Capital (Venezuela)|Distrito Capital]] o [[Estado Lara|Lara]].<ref>{{Web citation|url=https://www.eluniversal.com/venezuela/29199/sismo-causo-leves-deslizamientos-en-la-valencia-puerto-cabello|title=Terremoto provoca deslizamientos menores en la vía Valencia-Puerto Cabello|fecha=27 de diciembre de 2018 (Venezuela)|Universal (Venezuela) | Posteriormente, a las 05:13 HLV se registró una réplica de 4,2 (Mw) y a las 05:24 HLV otra réplica de 4,9 ([[Mw]]). |22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[Stampa:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Stampa:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[Stampa:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[Stampa:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[Stampa:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |22 ta’ Ġunju 2024 |Fit-23:58 [[Venezuela Standard Ħin|HLV]], [[terremot]] heżżeż il-Lvant tal-[[Venezuela]]; inħasset b'mod moderat fi bliet bħal [[Ciudad Bolívar]], [[Cumaná]], [[Barcelona (Venezuela)|Barċellona]], [[Ciudad Guayana]], u [[Maturín]], u kkawża allarm fost ir-residenti. Barra minn hekk, inħasset kemmxejn f'diversi żoni tal-belt ta' [[Caracas]].<ref>{{Cite web|url=https://vpitv.com/lo-ultimo/un-temblor-de-6-0-sacudio-el-oriente-venezolano-la-noche-de-este-sabado/|title=Un venezolano sacudi de noche de oriente6. sábado|website=VPItv}}</ref> It-[[terremot]] inħass ukoll f'pajjiżi oħra bħal [[Trinidad u Tobago]] u l-[[Gujana]]. It-terremot ikkawża ħsarat strutturali żgħar lill-kwartieri ġenerali tal-CORPOELEC f'Puerto Ordaz.<ref>{{Cite web|url=https://elperiodicodemonagas.com.ve/venezuela/sede-de-corpoelec-en-puerto-ordaz-sufrio-danos-por-el-sismo/|title=El-kwartieri ġenerali ta' Puerto Ordaz ġarrab ħsarat fil-kwartieri ġenerali ta' Ordaz| Periódico de Monagas}}</ref> Sussegwentement, ġew irreġistrati tmien aftershocks ta’ kobor aktar baxx. |- | rowspan="2" |2025 Terremoti ta' Mene Grande |6.2 |0 |[[File:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] {{Coord|9.922|N|70.717|W}} | rowspan="2" |[[Archivo:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Apure State|Apure]] [[Stampa:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Aragua State|Aragua]] [[Stampa:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[Stampa:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[Stampa:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Cojedes State|Cojedes]] [[Stampa:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Archivo:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[Stampa:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[Stampa:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[Stampa:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[Stampa:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[Stampa:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[Stampa:Flag of Portuguesa.svg|22x22px]] [[Portuguesa Stat|Portugall]] [[Stampa:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira State|Táchira]] [[Stampa:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo State|Trujillo]] [[Stampa:Flag of Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Yaracuy State|Yaracuy]] [[Stampa:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Zulia State|Zulia]] | rowspan="2" |24 ta' Settembru, 2025 | rowspan="2" |Fis-23:51 [[Ħin Standard tal-Venezwela|HLV]], ġie rreġistrat [[terremot]] qawwi<ref>{{Iċċita l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000rcqw/executive|title=M 6.3 - 27 km LNE ta' Mene Grande, il-Venezwela|websajt=United States Geological Survey}}}ref> li ħawwad il-partijiet tal-punent u ċentrali tal-pajjiż. Inħass fir-reġjuni [[Reġjun ta' Zulia|Zulia]], [[Reġjun tal-Andes|Andes]], [[Reġjun tal-Punent-Ċentrali|Punent-Ċentrali]], [[Reġjun ta' Los Llanos|Los Llanos]], [[Reġjun Ċentrali (Venezwela)|Ċentrali]], u [[Reġjun Kapitali (Venezwela)|Kapitali]], u kkawża l-kollass ta' żewġ [[djar fuq palazzi]] fil-Muniċipalità ta' Mara|Mara]]<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.instagram.com/reel/DPDORJhk0ZO/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=MzRlODBiNWFlZA==|title=L-istat ta' #Zulia ntlaqat ħażin mit-terremot qawwi rreġistrat fl-24 ta' Settembru|websajt=Instagram Reels}}</ref>, dar waħda f'[[Mene Grande]], u 28 dar oħra f'ħames komunitajiet fl-[[Istat ta' Lara|Stat ta' Lara]], li rriżulta fi tlieta korrimenti.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.instagram.com/reel/DPDKFitkTnY/?utm_source=ig_web_copy_link|title=Fl-istat ta' #Lara, madwar 28 dar iġġarfu u aktar minn 15 sofrew ħsara strutturali fil-muniċipalità ta' Torres|websajt=Instagram}}}ref> Ġiet irrappurtata wkoll ħsara lill-proprjetà f'diversi bliet u rħula madwar l-istati ta' [[Stat ta' Zulia|Zulia]], [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]], [[Stat ta' Mérida|Mérida]], [[Stat ta' Táchira|Táchira]], u [[Stat ta' Lara|Lara]]. Barra minn hekk, it-theżżiża nħasset ukoll f'pajjiżi ġirien bħall-Kolombja, Aruba, Curaçao, u Bonaire. Qabel it-terremot ewlieni, ġew irreġistrati 95 theżżiża b'kobor li jvarja minn 1.7 sa 6.2 (Mw) li bdew fis-17:50 HLV<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.go v/earthquakes/eventpage/us6000rcnw/executive|title=M 6.2 - 24 km lejn il-Lvant ta' Mene Grande, il-Venezwela|websajt=United States Geological Survey}}}ref>. Dan tal-aħħar inħass fiż-żona msemmija qabel fis-18:21 HLV, u kkawża ħsara lill-proprjetà fi bliet bħal Mene Grande, Lagunillas, Barquisimeto, Valera, u Maracaibo.<ref>{{Cite web|url=https://noticiasvenevision.com/noticias/nacional/sismos-en-zulia-dejan-danos-en-varias-infraestructuras-de-la-entidad|title=Sismos en Zulia dejan daños en varias infraestructuras de la entidad|access-date=2025-09-26|date=Septe2025,website2mber25| Venevisión}}</ref> Wara t-terremot, ġew irreġistrati aktar minn 300 xokk ta' wara b'kobor li jvarja minn 1.5 sa 5.8 (Mw).<ref>{{Iċita web|url=https://www.volcanodiscovery.com/es/earthquakes/venezuela/past7days/showMore.html|titlu=L-aħħar sismi u theżżiżiet fil-Venezwela fl-aħħar 7 ijiem|data tal-aċċess=2025-09-29|websajt=Volcano Discovery}}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/monitor.html|titlu=Osservatorju Nazzjonali tas-Sismiżmu - Funvisis|websajt=FUNVISIS}}}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000rcrj/executive|titlu=M 5.8 - 28 km Lvant ta' Mene Grande, il-Venezwela|websajt=United States Geological Survey}}}}}ref> |- |6.3 |1<ref>{{Ikkwota web|url=https://lacalle.com.ve/fallece-hombre-tras-sufrir-un-infarto-durante-el-sismo-en-lara/|title=Raġel imut wara li sofra attakk tal-qalb waqt it-terremot f'Lara|access-date=2025-09-27|last=Waldimir|date=2025-website Calle|language=es}}</ref> |[[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] {{Coord|9.927|N|70.692|W}} |- | rowspan="2" |[[Teremoti tal-Venezwela fl-2026]] |<span style="color: #FF0000">7.2</span> | rowspan="2" |6,125<ref name=":35">{{Ikkwota l-web|url=https://www.france24.com/es/minuto-a-minuto/20260804-aumenta-a-m%C3%A1s-de-6-000-la-cifra-de-fallecidos-por-el-doble-terremoto-en-venezuela|titlu=L-għadd ta' mwiet minn terremot doppju fil-Venezwela jiżdied għal aktar minn 6,000|data tal-aċċess=2026-08-05|data=2026-08-04|websajt=France 24}}}</ref> |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] {{Koord|10.371|N|68.556|W}} | rowspan="2" |[[File:Flag of Amazonas Indigenous State.svg|22x22px]] [[Amazonas State (Venezuela)|Amazonas]] [[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Apure State|Apure]] [[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Aragua State|Aragua]] [[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Bandiera ta' Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[File:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Cojedes State|Cojedes]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[File:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira Stat|La Guaira]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[File:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[Archivo:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[Archivo:Flag of Portuguesa.svg|22x22px]] [[Portuguesa State|Portuguesa]] [[Archivo:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] [[Archivo:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira State|Táchira]] [[Archivo:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo State|Trujillo]] [[Archivo:Flag of Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Yaracuy State|Yaracuy]] [[Archivo:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Zulia State|Zulia]] | rowspan="2" |24 ta' Ġunju 2026 | rowspan="2" |Fis-18:04 [[Ħin Standard tal-Venezwela|HLV]], ġie rreġistrat [[terremot]] qawwi b'kobor ta' 7.2 ([[Skala tal-kobor tal-mument|M_w]]) bl-epiċentru tiegħu fl-[[Istat ta' Yaracuy]], segwit minn [[terremot]] ieħor ta' 7.5 ([[Skala tal-kobor tal-mument|M_w]]) 29 sekonda biss wara, bl-epiċentru tiegħu 'l barra mill-kosta tal-[[Istat ta' La Guaira]]{{Refn|L-epiċentru inizjalment kien jinsab 23 kilometru fix-Xlokk ta' Yumare, Yaracuy; madankollu, fit-28 ta' Lulju 2026, l-USGS—wara li inkorporat aktar dejta u analiżi raffinata—iddeterminat li l-epiċentru tat-tieni terremot għandu jiġi aġġornat għal 17-il kilometru fil-Punent ta' Catia La Mar, b'marġni ta' żball ta' mill-inqas 6 kilometri. Barra minn hekk, l-intervall ta' ħin bejn iż-żewġ terremoti naqas minn 39 sekonda għal 29 sekonda biss b'dan l-aġġornament; dan huwa parti minn fenomenu... ...magħruf bħala "terremot doppju." It-tieni terremot f'dan id-doppjett sismiku kien l-aktar qawwi rreġistrat fil-Venezwela mit-terremot ta' San Narciso tal-1900. Flimkien, dawn l-avvenimenti sismiċi kkostitwew l-aktar terremot qattiel mit-terremoti tal-1812. It-theżżiżiet affettwaw primarjament ir-reġjuni Ċentrali u Kapitali tal-pajjiż, u għamlu ħsara lil aktar minn 885 bini—190 minnhom waqgħu—madwar l-istati ta' Falcón, Miranda, Aragua, u La Guaira, kif ukoll id-Distrett Kapitali; La Guaira kien l-istat l-aktar milqut. Rapporti indikaw ukoll ħsara lil 38 sptar, 44 ċentru tax-xiri, u 1,645 struttura oħra, filwaqt li 6,433 dar ġew ikklassifikati bħala "ta' riskju għoli" għall-abitazzjoni u 9,886 oħra ġew iddeżinjati bħala "ristretti." It-terremot irriżulta wkoll f’total ta’ 16,740 feruti u ħalla 17,907 persuna bla dar.<ref name=":34">{{Cite web|url=https://www.eluniversal.com/politica/237975/un-mes-despues-del-doble-terremoto-cifra-de-muertos-en-venezuela-llega-a-5546-y-16740-heridos|title=Un mes después del terremoto en Venezuela: Cifra de fallecidos. heridos|access-date=2026-07-24|websajt=El Universal (Venezuela)|data=24 ta' Lulju, 2026}}</ref><ref name=":35" /> It-terremot inħass ukoll f’pajjiżi ġirien bħall-Kolombja, Aruba, Curaçao, Bonaire, Brażil, Guyana, Puerto Rico, ir-Repubblika Dominikana, Grenada, Saint Vincent u l-Grenadini, u Trinidad u Tobago.<ref>{{Iċċita l-web|url=https://www.reuters.com/world/americas/earthquakes-shake-venezuela-capital-2026-06-24/|title=Bini jiġġarraf hekk kif terremoti jħawdu l-Venezwela, 'għadd kbir ta' vittmi' probabbli}}}ref> Twissija ta' tsunami nħarġet għal partijiet tal-Karibew iżda tneħħiet ftit wara; Madankollu, l-NOAA rreġistrat l-impatt ta’ tsunami żgħir—li kejjel 0.04 metri—barra mill-kosti ta’ Mona Island u Yabucoa, Puerto Rico, u mewġa ta’ 0.02 metri f’Fort-de-France, Martinique.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/hazel/view/hazards/tsunami/related-runups/6178|title=National Geophysical Data Center / World Data Service (NGDC/WDS): NCEI/WDS Global Historical Tsunami Database|access-date=2026-08-05|website=NOAA National Centers for Environmental Information}}</ref> L-[[avveniment sismiku]] ikkawża wkoll madwar 1,598 [[aftershock]] u fenomenu ta’ [[likwefazzjoni tal-ħamrija]] tul il-kosti tar-[[Reġjun Ċentrali (Venezwela)|Reġjun Ċentrali]], bħal f’[[Cata Bay]].<ref>{{Ikkwota web|url=https://x.com/SomosFunvisis/status/2083201068121354408|title=Siżmiċità akkumulata mit-30 ta' Lulju 2026.|access-date=2026-08-05|author=FUNVISIS|date=2026-07-31|website=X (Twitter)}}}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://x.com/amilcarrock/status/2071757735352222075?s=20|title=Kif ġie esperjenzat it-terremot tal-24 ta' Ġunju f'Cata Bay|access-date=11 ta' Lulju 2026|date=29 ta' Ġunju 2026|website=X (Twitter)}}}} Interessanti, din mhix l-ewwel darba li seħħ avveniment ta' [[terremot doppju]] fir-reġjun; Preċedentement, matul it-terremot tal-Venezwela tal-1812, ir-rekords minn dak iż-żmien jissuġġerixxu li żewġ terremoti seħħew kważi simultanjament: wieħed b'kobor ta' 6.9 sa 7.2 u ieħor ta' 7.4 fl-istati ta' Yaracuy u La Guaira—speċifikament fl-istess reġjuni bħal dan l-avveniment sismiku. <ref name=":19" /><ref name=":0" /><ref name=":1" /> Barra minn hekk, disa' xhur ilu biss, ġie rreġistrat terremot doppju fil-parti tal-punent tal-pajjiż—magħruf bħala t-terremoti ta' Zulia tal-2025]]—għalkemm dawn kienu ta' kobor aktar baxx (6.2 u 6.3 [[Skala tal-kobor tal-mument|M_w]]) u separati b'madwar sitt sigħat, li naqqas il-qawwa distruttiva tagħhom. |- |<span style="color: #FF0000">7.5</span> |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' La Guaira.svg|22x22px]] {{Koord|10.622|N|67.194|W}} |} == Referenzi == {{Referenzi}} {{Amerika t'Isfel}} [[Kategorija:Veneżwela]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika t'Isfel]] cer5b5zywhgodoh2nl774zjwau8k9p5 0 20440 331763 331564 2026-08-26T02:27:21Z ĠanniĠuzeppi 27231 /* Indipendenza */ 331763 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika tal-Kolombja |isem_nattiv = ''República de Colombia'' |isem_komuni = Kolombja |stampa_bandiera = Flag of Colombia.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Colombia.svg |stampa_mappa = COL orthographic (San Andrés and Providencia special).svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Kolombja |ħolqa_emblema = Emblema tal-Kolombja |ħolqa_demografija = Demografija tal-Kolombja |mottu_nazzjonali = "Libertad y Orden" {{es}}<br /><small>''Libertà u Ordni''</small> |innu_nazzjonali = ''[[¡Oh, Gloria Inmarcesible!]]'' [[File:United States Navy Band - ¡Oh, gloria inmarcesible!.ogg]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]]¹ |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Bogotá|Bogotá, DC]] |l-ikbar_belt = [[Bogotá|Bogotá, DC]] |latd=4 |latm=35 |lats=53 |latNS=N |lonġd=74 |lonġm=4 |lonġs=33 |lonġEW=W |tip_gvern = [[Repubblika kostituzzjonali]] [[Sistema presidenzjali|presidenzjali]] [[Stat unitarju|unitarja]] [[deċentralizzat]] |titlu_kap1 = [[President tal-Kolombja|President]] |titlu_kap2 = [[Viċi-President tal-Kolombja|Viċi-President]] |isem_kap1 = [[:es:Abelardo de la Espriella|Abelardo de la Espriella]] |isem_kap2 = [[:es:José Manuel Restrepo|José Manuel Restrepo]] |żona_kklassifika = 26 |poż_erja = 25 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 1,141,748 |erja_mi_kw = 440,831 |perċentwal_ilma = 2.1 (2025) |sena_stima_popolazzjoni = 2024 |stima_popolazzjoni = 52,695,952 |poż_stima_popolazzjoni = 27 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |densità_popolazzjoni_km2 = 46.15 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 119.5 |poż_densità_popolazzjoni = 174 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2012 |PGD_PSX = $502.874 biljun |poż_PGD_PSX = 28 |PGD_PSX_per_capita = $10,791 |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.719<ref>{{ċita web|url=http://hdr.undp.org/es/datos/mapa/|titlu=Indicadores Internacionales sobre Desarrollo Humano – PNUD|pubblikatur=Hdr.undp.org|data-aċċess=2012-05-14|lingwa=Spanjol}}</ref> |poż_IŻU = 91 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = [[Indipendenza]] {{nobold|minn [[Spanja]]}} |avveniment_stabbilit1 = [[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza Kolumbjan|Iddikjarata]] |data_stabbilit1 = 20 ta' Lulju, 1810 |avveniment_stabbilit2 = Rikonoxxuta |data_stabbilit2 = 7 ta' Awwissu, 1819 |avveniment_stabbilit3 = Kostituzzjoni attwali |data_stabbilit3 = 4 ta' Lulju, 1991 |valuta = [[Peso tal-Kolombja]] |kodiċi_valuta = COP |żona_ħin = COT (Ħin fil-Kolombja) |differenza_ħku = -5 |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = |cctld = [[.co]] |kodiċi_telefoniku = +57 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $366.020 biljun |poż_PGD_nominali = 31 |PGD_nominali_per_capita = $7,854 |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = Għalkemm il-Kostituzzjoni Kolumbjana tispeċifika l-Ispanjol bħala l-lingwa uffiċjali fit-territorju kollu tagħha, lingwi oħra huma mitkellma fil-pajjiż (madwar 68 lingwi) huma wkoll uffiċjali. L-Ingliż huwa wkoll uffiċjali ġewwa San Andrés u fil-Gżira Providencia ([http://www.alcaldiabogota.gov.co/sisjur/normas/Norma1.jsp?i=2780 Consulta de la Norma]. Alcaldiabogota.gov.co. 8 ta' Ottubru 2012.) }} Il-'''Kolombja''' ({{awdjo|en-us-Colombia.ogg|kəˈlʌmbiə}}), uffiċjalment ir-'''Repubblika tal-Kolombja''' ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]:''República de Colombia''), hija repubblika kostituzzjonali unitarja li tinkludi tnejn u tletin dipartiment. Hi tinsab fil-Majjistral tal-[[Amerika t'Isfel]], u tmiss mal-[[Panama]] fil-Majjistral; fit-Tramuntana tmiss mal-[[Baħar Karibew]]; lejn il-Lvant mal-[[Veneżwela]] u l-[[Brażil]]; fin-Nofsinhar mal-[[Ekwador]] u l-[[Peru]]; u mal-Oċean Paċifiku fil-Punent.{{Ċita web|titlu=Which Countries Border Colombia?|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-countries-border-colombia.html|data-aċċess=2022-12-03}} Il-Kolombja hija s-26 l-akbar pajjiż mill-erja u r-raba' l-akbar fl-Amerika t'Isfel. B'aktar minn 46 miljun ruħ, hi mqiegħda fis-[[Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni|27 post]] fid-dinja skont il-popolazzjoni u għandha t-tieni l-akbar popolazzjoni li jitkellmu bl-Ispanjol fid-dinja wara l-[[Messiku]]. == Etimoloġija == L-isem "Kolombja" huwa derivat mill-kunjom tan-navigatur Taljan Christopher Columbus (Latin: Christophorus Columbus, Taljan: Cristoforo Colombo, Spanjol: Cristóbal Colón). Kien maħsub bħala referenza għad-Dinja l-Ġdida kollha. L-isem aktar tard ġie adottat mir-Repubblika tal-Kolombja tal-1819, iffurmata mit-territorji ta' l-ex Viċireyalty ta' New Granada (il-Kolombja tal-lum, il-Panama, il-Venezwela, l-Ekwador u l-Majjistral tal-Brażil). Meta l-Venezwela, l-Ekwador u Cundinamarca ġew stabbiliti bħala stati indipendenti, l-ex Dipartiment ta' Cundinamarca adotta l-isem "Repubblika ta' New Granada." New Granada uffiċjalment bidlet isimha fl-1858 għall-Konfederazzjoni Grenadine. Fl-1863 l-isem reġa' nbidel, din id-darba għall-Istati Uniti tal-Kolombja, qabel fl-aħħar adotta l-isem attwali tiegħu – ir-Repubblika tal-Kolombja – fl-1886. Biex jirreferi għal dan il-pajjiż, il-gvern Kolumbjan juża t-termini Kolumbja u Repubblika tal-Kolombja. == Storja == === Era prekolombjana === [[File:Culturas precolombinas de Colombia.png|thumb|left|Mappa tal-post tal-kulturi prekolombjani tal-Kolombja.]] [[Stampa:Parque Arqueológico de San Agustín - Deity 2.jpg|thumb|left|Park Arkeoloġiku ta' San Agustín (Parque Arqueológico de San Agustín)]] [[Stampa:Muestra Indígena In Situ, monumento arqueológico de San Agustín.JPG|thumb|left|Sit "La Cháquira" li ppermetta lill-Kultura Agostinjana tistabbilixxi kalendarju agrikolu u ritwali]] [[File:ConfederaciónMuisca.png|thumb|left|Konfederazzjoni Muisca (c. 800–1540)]] Minħabba l-post fejn jinsab, it-territorju tal-lum tal-Kolombja kien kuritur ta' ċiviltà umana bikrija mill-Mesoamerika u l-Karibew sal-Andes u l-baċir tal-Amażonja. L-eqdem sejbiet arkeoloġiċi ġejjin mis-siti ta' Pubenza u El Totumo fil-Wied ta' Magdalena 100 kilometru (62 mi) fil-Lbiċ ta' Bogotá. Dawn is-siti jmorru għall-perjodu Paleoindian (18,000–8000 QK). Fi Puerto Hormiga u siti oħra, instabu traċċi tal-Perjodu Arkajku (~8000–2000 QK). Il-fdalijiet jindikaw li kien hemm ukoll okkupazzjoni bikrija fir-reġjuni ta' El Abra u Tequendama f'Cundinamarca. L-eqdem fuħħar skopert fl-Ameriki, misjub f’San Jacinto, imur għall-5000–4000 QK. Popli indiġeni abitaw it-territorju li llum huwa l-Kolombja madwar is-sena 12,500 QK It-tribujiet nomadi tal-kaċċaturi u l-ġbir tas-siti ta' El Abra, Tibitó u Tequendama, qrib il-Bogotá tal-lum, kienu jinnegozjaw bejniethom u ma' kulturi oħra fil-wied tax-Xmara Magdalena. F’Novembru 2020, ġie żvelat sit li jinkludi tmien mili (13-il km) ta' pittografi li qed jiġu studjati fis- Serranía de la Lindosa. Antropologi li jaħdmu fis-sit jissuġġerixxu li għandu 12,500 sena (c. 10,480 QK), minħabba l-fawna estinta rappreżentata. Kien matul l-ewwel okkupazzjoni umana magħrufa taż-żona. Bejn 5000 u 1000 QK, tribujiet tal-kaċċaturi li jiġbru t-tranżizzjoni għal soċjetajiet agrarji; Ġew stabbiliti settlements fissi u dehret iċ-ċeramika. Mill-ewwel millennju QK, gruppi ta 'Amerindjani, inklużi l-Muiscas, Zenúes, Quimbayas u Taironas, żviluppaw is-sistema politika ta' kapijiet bi struttura ta 'poter piramidali mmexxija minn kapijiet. Il-Muiscas abitaw prinċipalment fiż-żona ta' dak li issa huwa l-Altiplano Cundiboyacense tad-Dipartimenti ta' Boyacá u Cundinamarca, fejn iffurmaw il-Konfederazzjoni Muisca. Huma kibru qamħ, patata, quinoa, u qoton, u nnegozjaw deheb, żmeraldi, kutri, artiġjanat taċ-ċeramika, koka, u speċjalment melħ tal-blat ma' nazzjonijiet ġirien. It-Taironas għexu fit-Tramuntana tal-Kolombja fil-firxa tal-muntanji iżolati tas-Sierra Nevada de Santa Marta. Il-Quimbayas abitaw reġjuni tal-wied tax-Xmara Cauca bejn il-meded tal-muntanji tal-punent u ċentrali tal-Andes Kolombjani. Ħafna mill-Amerindjani pprattikaw l-agrikoltura u l-istruttura soċjali ta' kull komunità indiġena kienet differenti. Xi gruppi indiġeni bħall- Karibijiet għexu fi stat ta' gwerra permanenti, iżda oħrajn kellhom attitudnijiet inqas bellikużi. === Perjodu kolonjali === [[File:Retrato de Vasco Nuñez de Balboa (1475-1517) - Anónimo.jpg|thumb|Vasco Núñez de Balboa (1475-1517), fundatur ta' Santa María la Antigua del Darién, l-ewwel insedjament Ewropew stabbli fil-kontinent]] Alonso de Ojeda (li kien salpa ma’ Columbus) wasal fil-Peniżola Guajira fl-1499. Esploraturi Spanjoli, immexxija minn Rodrigo de Bastidas, għamlu l-ewwel esplorazzjoni tal-kosta tal-Karibew fl-1500. Christopher Columbus salpa qrib il-Karibew fl-1502. Fl-1508, Vasco Núñez de Balboa akkumpanja spedizzjoni lejn it-territorju permezz tar-reġjun tal-Golf ta 'Urabá u waqqaf il-belt ta' Santa María la Antigua del Darién fl-1510, l-ewwel insedjament stabbli fil-kontinent. Santa Marta twaqqfet fl-1525, u Cartagena fl-1533. Il-konkwistatur Spanjol Gonzalo Jiménez de Quesada mexxa spedizzjoni lejn l-intern f'April 1536, u għammed id-distretti li minnhom għadda "Renju Ġdid ta' Granada". F'Awwissu 1538 huwa waqqaf proviżorjament il-kapitali tiegħu ħdejn il-kap Muisca ta' Muyquytá, u sejħilha "Santa Fe." L-isem malajr akkwista suffiss u kien jismu Santa Fe de Bogotá. Fl-istess perjodu seħħew żewġ vjaġġi notevoli oħra tal-konkwistaturi bikrija lejn l-intern. Sebastián de Belalcázar, rebbieħ ta' Quito, vvjaġġa lejn it-tramuntana u waqqaf Cali, fl-1536, u Popayán, fl-1537; Mill-1536 sal-1539, il-konkwistatur Ġermaniż Nikolaus Federmann qasam il-Pjanuri tal-Lvant u daret il-Kordillera tal-Lvant fit-tfittxija ta' El Dorado, il-"belt tad-deheb." Il-leġġenda u d-deheb se jkollhom rwol ewlieni biex jattiraw Spanjoli u Ewropej oħra lejn New Granada matul is-sekli 16 u 17. Ir-rebħiet għamlu alleanzi frekwenti mal-għedewwa tal-komunitajiet indiġeni differenti. L-alleati indiġeni kienu kruċjali għall-konkwista, kif ukoll għall-ħolqien u ż-żamma tal-imperu. In-nies indiġeni fil-Kolombja esperjenzaw tnaqqis fil-popolazzjoni minħabba l-konkwista, kif ukoll mard Ewrasjatiku, bħall-ġidri, li ma kellhom ebda immunità għalih. Meta tqis l-art bħala abbandunat, il-Kuruna Spanjola biegħet proprjetajiet lin-nies kollha interessati fit-territorji kolonizzati, u ħolqot proprjetà kbar u pussess ta' minjieri. Fis-seklu 16, ix-xjenza nawtika fi Spanja laħqet żvilupp kbir grazzi għal figuri xjentifiċi numerużi mill-Casa de Contratación u x-xjenza nawtika kienet pilastru essenzjali tal-espansjoni Iberika. Fl-1542, ir-reġjun ta' New Granada, flimkien mal-possedimenti Spanjoli l-oħra kollha fl-Amerika t'Isfel, saru parti mill-Viċireyalty tal-Perù, bil-kapitali tiegħu f'Lima. Fl-1547, New Granada saret kaptanja ġenerali separata fi ħdan il-viċireyalty, bil-kapitali tagħha f'Santa Fe de Bogotá. Fl-1549, il-Qorti Rjali nħolqot b'digriet irjali, u New Granada kienet irregolata mill-Qorti Rjali ta 'Santa Fe de Bogotá, li dak iż-żmien kienet tinkludi l-provinċji ta' Santa Marta, Río de San Juan, Popayán, Guayana u Cartagena. Iżda d-deċiżjonijiet importanti ttieħdu mill-kolonja għal Spanja mill-Kunsill tal-Indji. [[File:Defensa de Cartagena de Indias por la escuadra de D. Blas de Lezo, año 1741.jpg|thumb|left|Illustrazzjoni tal-Battalja ta' Cartagena de Indias, rebħa kbira Spanjola fil-Gwerra ta' Widna ta' Jenkins]] Sas-seklu 16, in-negozjanti Ewropej tal-iskjavi kienu bdew iġibu skjavi Afrikani fl-Amerika. Spanja kienet l-unika qawwa Ewropea li ma waqqfitx fabbriki fl-Afrika biex tixtri skjavi; L-Imperu Spanjol, b'kuntrast, kien jiddependi fuq is-sistema tas-Seat, li jagħti lil negozjanti minn nazzjonijiet Ewropej oħra l-liċenzja biex jinnegozjaw ma' popli skjavi fit-territorji tagħhom barra mill-baħar. Din is-sistema ġabet Afrikani fil-Kolombja, għalkemm ħafna tkellmu kontra l-istituzzjoni. Popli indiġeni ma' setgħux jiġu skjavi minħabba li kienu legalment suġġetti tal-Kuruna Spanjola. Biex jipproteġu l-popli indiġeni, l-awtoritajiet kolonjali Spanjoli stabbilixxew diversi forom ta' sjieda u regolamentazzjoni tal-art: resguardos, encomiendas, u haciendas. Madankollu, skuntentizza sigrieta kontra l-Ispanjol kien diġà qed jitfaċċa għall-Kolombjani peress li Spanja pprojbixxa l-kummerċ dirett bejn il-Viċiroyalty tal-Perù, li kienet tinkludi l-Kolombja, u l-Viċiroyalty ta' Spanja l-Ġdida, li kienet tinkludi l-Filippini, is-sors ta' prodotti Asjatiċi bħall-ħarir u l-porċellana li kienu mitluba fl-Ameriki. Il-kummerċ illegali bejn il-Peruvjani, il-Filippini, u l-Messikani kompla bil-moħbi, hekk kif prodotti Asjatiċi ta' kuntrabandu spiċċaw f’Córdoba, il-Kolombja, iċ-ċentru ta' distribuzzjoni għall-importazzjonijiet illegali Asjatiċi, minħabba kollużjoni bejn dawn il-popli kontra l-awtoritajiet ta' Spanja. Huma ssetiljaw u nnegozjaw bejniethom filwaqt li ma obdewx il-monopolju Spanjol infurzat. [[File:Virreinato de la Nueva Granada (proyección ortográfica).svg|thumb|Mappa tal-Vicireyalty ta New Granada (Virreinato de la Nueva Granada) fl-1780.]] Il-Viċi-Reali ta' Granada Ġdida ġie stabbilit fl-1717, imbagħad imneħħi temporanjament u mbagħad reġa' ġie stabbilit fl-1739. Il-kapitali tagħha kienet Santa Fe de Bogotá. Din il-Viċireyalty inkludiet xi provinċji oħra fil-majjistral tal-Amerika t'Isfel li qabel kienu taħt il-ġurisdizzjoni tal-Viċiroyalties ta 'Spanja Ġdida jew tal-Perù u jikkorrispondu prinċipalment mal-Venezwela, l-Ekwador u l-Panama tal-lum. Bogotá saret waħda miċ-ċentri amministrattivi ewlenin tal-possedimenti Spanjoli fid-Dinja l-Ġdida, flimkien ma' Lima u l-Belt tal-Messiku, għalkemm baqgħet inqas żviluppata meta mqabbla ma' dawk iż-żewġt ibliet f'diversi aspetti ekonomiċi u loġistiċi. Il-Gran Brittanja ddikjarat gwerra fuq Spanja fl-1739, u l-belt ta' Cartagena malajr saret mira ta' prijorità għall-Ingliżi. Forza spedizzjonarja Ingliża enormi ntbagħtet biex taqbad il-belt, iżda wara li għamlu rejds inizjali, tifqigħat ta' mard devastanti tfixklu n-numru tagħhom u l-Ingliżi ġew sfurzati jirtiraw. Il-battalja saret waħda mill-aktar rebħiet deċiżivi ta' Spanja fil-kunflitt u żgurat dominanza Spanjola fil-Karibew sal-Gwerra tas-Seba’ Snin. Il-qassis, botaniku u matematiku tas-seklu 18 José Celestino Mutis kien delegat mill-Viciroy Antonio Caballero y Góngora biex iwettaq inventarju tan-natura ta' New Granada. Mibdija fl-1783, din saret magħrufa bħala l-Royal Botanical Expedition lejn New Granada. Huwa kklassifikat pjanti u annimali selvaġġi, u waqqaf l-ewwel osservatorju astronomiku fil-belt ta' Santa Fe de Bogotá. F'Lulju 1801, ix-xjenzat Prussjan Alexander von Humboldt wasal Santa Fe de Bogotá fejn iltaqa' ma' Mutis. Barra minn hekk, mill-espedizzjoni ħarġu figuri storiċi tal-proċess ta' indipendenza fi New Granada, bħall-astronomu Francisco José de Caldas, ix-xjenzat Francisco Antonio Zea, iż-żoologu Jorge Tadeo Lozano u l-pittur Salvador Rizo. === Indipendenza === [[File:AGHRC (1890) - Carta XI - División política de Colombia, 1824.jpg|thumb|Id-dipartimenti tal-Gran Colombia fl-1824]] Mill-konkwista u l-kolonizzazzjoni kien hemm ribelljonijiet kontra l-ħakma Spanjola fl-imperu, iżda l-biċċa l-kbira kienu mgħaffġa jew baqgħu dgħajfa wisq biex ibiddlu s-sitwazzjoni ġenerali. L-aħħar ribelljoni li tfittex l-indipendenza sħiħa minn Spanja ħarġet madwar l-1810 u laħqet il-qofol tagħha fid-Dikjarazzjoni tal-Indipendenza Kolombjana, maħruġa fl-20 ta' Lulju, 1810, il-jum issa ċċelebrat bħala Jum l-Indipendenza tan-nazzjon. Dan il-moviment segwa l-indipendenza ta' Saint-Domingue (il-Ħaiti tal-lum) fl-1804, li pprovda xi appoġġ lil mexxej eventwali ta' din ir-ribelljoni: Simón Bolívar. Francisco de Paula Santander kien ikollu wkoll rwol deċiżiv. Inbeda moviment minn Antonio Nariño, li oppona ċ-ċentraliżmu Spanjol u mexxa l-oppożizzjoni kontra l-Viċirejaltà. Cartagena saret indipendenti ftNovembru 1811. Fl-1811 ġew ipproklamati l-Provinċji Magħquda ta’ New Granada, immexxija minn Camilo Torres Tenorio. It-tfaċċar ta' żewġ kurrenti ideoloġiċi differenti fost il-patrijotti (federaliżmu u ċentraliżmu) taw lok għal perjodu ta' instabbiltà msejjaħ Homeland Boba. Ftit wara li temmew il-Gwerer Napoleoniċi, Ferdinand VII, reċentement irrestawrat fuq it-tron fi Spanja, iddeċieda bla mistenni li jibgħat forzi militari biex jerġgħu jieħdu l-biċċa l-kbira tat-Tramuntana tal-Amerika t'Isfel. Il-viċi-realtà ġiet restawrata taħt Juan de Sámano, li r-reġim tiegħu kkastiga lil dawk li pparteċipaw fil-movimenti patrijottiċi, injora l-sfumaturi politiċi tal-laqgħat. Ir-retribuzzjoni qanqlet ribelljoni mġedda, li, flimkien ma' Spanja mdgħajfa, għamlitha possibbli ribelljoni ta' suċċess immexxija mill-Venezwelan Simón Bolívar, li eventwalment ipproklama l-indipendenza fl-1819. Ir-reżistenza favur l-Ispanjol ġiet megħluba fl-1822 fit-territorju tal-lum ta' il-Kolombja u fl-1823 fil-Venezwela. Matul il-Gwerra tal-Indipendenza, mietu bejn 250 u 400 elf ruħ (12-20% tal-popolazzjoni ta' qabel il-gwerra). [[File:Cambios territoriales de Colombia.gif|thumb|Bidliet territorjali fil-Kolombja mill-1811 sal-1993]] It-territorju tal-Vicireyalty ta' New Granada sar ir-Repubblika tal-Kolombja, organizzata bħala unjoni tat-territorji tal-lum tal-Kolombja, Panama, Ekwador, Venezwela, partijiet tal-Gujana u l-Brażil u fit-tramuntana tax-Xmara Marañón. Il-Kungress ta' Cúcuta fl-1821 adotta kostituzzjoni għar-Repubblika l-ġdida. Simón Bolívar sar l-ewwel president tal-Kolombja, u Francisco de Paula Santander inħatar viċi president. Madankollu, ir-repubblika l-ġdida kienet instabbli u l-Gran Colombia eventwalment waqgħet. Il-Kolombja moderna ġejja minn wieħed mill-pajjiżi li ħarġu wara x-xoljiment tal-Gran Colombia, it-tnejn l-oħra jkunu l-Ekwador u l-Venezwela. Il-Kolombja kienet l-ewwel gvern kostituzzjonali fl-Amerika t'Isfel, u l-partiti Liberali u Konservattivi, imwaqqfa fl-1848 u fl-1849, rispettivament, huma tnejn mill-eqdem partiti politiċi li baqgħu ħajjin fl-Ameriki. L-iskjavitù tneħħa fil-pajjiż fl-1851. Id-diviżjonijiet politiċi u territorjali interni wasslu għax-xoljiment tal-Gran Colombia fl-1830. L-hekk imsejjaħ "Dipartiment ta' Cundinamarca" adotta l-isem "New Granada", li żamm sal-1858 meta saret il-"Konfederazzjoni Granadina". Fit-18 ta' Mejju tal-1875, fil-11:15:11 ta' filgħodu, seħħ it-terremot ta' Cúcuta tal-1875 — magħruf ukoll bħala t-Terremot tal-Andes. L-epiċentru tiegħu kien fil-belt Kolombjana ta' Cúcuta, u affettwa wkoll muniċipalitajiet fiż-żona metropolitana ta' Cúcuta kif ukoll l-istat ġar ta' Táchira fil-Venezwela. It-terremot wassal għall-qerda totali ta' Cúcuta (b'ħsara lil binjiet emblematiċi bħall-Katidral ta' Cúcuta) u tal-muniċipalitajiet metropolitani, inklużi Villa del Rosario, Los Patios, San Cayetano u El Zulia. It-terremot ikkawża 5,000 mewta immedjata u 9,000 mewta oħra li segwew wara. Wara gwerra ċivili ta' sentejn fl-1863, inħolqot l-Istati Uniti tal-Kolombja, li ssir magħrufa bħala r-Repubblika tal-Kolombja fl-1886. Il-qasmiet interni baqgħu bejn il-forzi politiċi bipartisan, xi drabi jaqbdu gwerer ċivili mdemmija ħafna, l-Aktar sinifikanti kienet il-Gwerra ta' Elf Jum (1899-1902), li fiha tilfu ħajjithom bejn 100 u 180 elf Kolumbjan meta l-Partit Liberali, appoġġjat mill-Venezwela, l-Ekwador, in-Nikaragwa u l-Gwatemala, irribella kontra l-gvern nazzjonalista u ħa l-kontroll ta' Santander, billi kien finalment megħlub fl-1902 minn forzi nazzjonalisti. === seklu 20 === L-intenzjonijiet tal-Istati Uniti tal-Amerika li jinfluwenzaw iż-żona (speċjalment il-kostruzzjoni u l-kontroll tal-Kanal tal-Panama) wasslu għas-separazzjoni tad-Dipartiment tal-Panama fl-1903 u t-twaqqif tiegħu bħala nazzjon. L-Istati Uniti ħallsu lill-Kolombja $25,000,000 fl-1921, seba' snin wara t-tlestija tal-kanal, biex tagħmel emendi għar-rwol tal-President Roosevelt fil-ħolqien tal-Panama, u l-Kolombja rrikonoxxiet lill-Panama taħt it-termini tat-Trattat Thomson-Urrutia. Il-Kolombja u l-Perù marru għall-gwerra minħabba tilwim territorjali fil-baċir tal-Amażonja. Il-gwerra ntemmet bi ftehim ta’ paċi nnegozjat mil-Lega tan-Nazzjonijiet. Is-Soċjetà finalment tat iż-żona kkontestata lill-Kolombja f'Ġunju 1934. [[File:Bogotazo.jpg|thumb|Il-Bogotazo fl-1948]] Ftit wara, il-Kolombja kisbet grad ta' stabbiltà politika, li ġiet interrotta minn kunflitt imdemmi li seħħ bejn l-aħħar tas-snin 40 u l-bidu tas-snin 50, perjodu magħruf bħala La Violencia. Il-kawża tagħha kienet primarjament it-tensjoni dejjem tikber bejn iż-żewġ partiti politiċi ewlenin, li sussegwentement qabdet wara l-qtil tal-kandidat presidenzjali liberali Jorge Eliécer Gaitán fid-9 ta’ April 1948. L-irvellijiet li rriżultaw f’Bogotá, magħrufa bħala El Bogotazo, infirxu mal-pajjiż kollu u sostnew. il-[ajja ta’ mill-inqas 180,000 Kolumbjan. Il-Kolombja daħlet fil-Gwerra Koreana meta Laureano Gómez ġie elett president. Kien l-uniku pajjiż tal-Amerika Latina li ngħaqad mal-gwerra bi rwol militari dirett bħala alleat tal-Istati Uniti. Partikolarment importanti kienet ir-reżistenza tat-truppi Kolombjani f'Old Baldy. Il-vjolenza bejn iż-żewġ partiti politiċi naqset l-ewwel meta' Gustavo Rojas keċċa lill-president tal-Kolombja f'kolp ta' stat u nnegozja mal-gwerrilli, u mbagħad taħt il-ġunta militari tal-Ġeneral Gabriel Paris. Wara d-depożizzjoni ta' Rojas, il-Partit Konservattiv Kolumbjan u l-Partit Liberali Kolumbjan qablu li joħolqu l-Front Nazzjonali, koalizzjoni li tmexxi l-pajjiż flimkien. Skont il-ftehim, il-presidenza kienet se talterna bejn konservattivi u liberali kull 4 snin għal 16-il sena; iż-żewġ partiti jkollhom parità fil-pożizzjonijiet elettivi l-oħra kollha. Il-Front Nazzjonali temm "La Violencia", u l-amministrazzjonijiet tal-Front Nazzjonali ppruvaw jistabbilixxu riformi soċjali u ekonomiċi estensivi b'kooperazzjoni mal-Alleanza għall-Progress. Minkejja l-progress f’ċerti setturi, komplew ħafna problemi soċjali u politiċi, u gruppi terroristiċi gwerillieri bħall-FARC, ELN, u M-19 inħolqu formalment biex jiġġieldu l-gvern u l-apparat politiku u d-demokrazija tal-Kolombja. Nhar l-Erbgħa, 13 ta' Novembru, 1985, il-vulkan Nevado del Ruiz żbroffa. Wara disgħa u sittin sena ta' inattività, l-iżbroff ħasad lill-insedjamenti tal-madwar għalkollox mhux ippreparati, minkejja t-twissijiet maħruġa minn diversi aġenziji tal-vulkanoloġija li kienu rrappurtaw sinjali ta' attività vulkanika sa minn Diċembru tal-1984. Il-flussi piroklastiċi li ħarġu mill-krater tal-vulkan dewbu madwar 10% tal-glaċier tal-muntanja, u b’hekk ikkawżaw erba' *lahars* — flussi ta' tajn, ħamrija u debris li jirriżultaw minn attività vulkanika — li ​​niżlu jiġru mal-għoljiet tan-Nevado b’veloċità ta' 60 km/siegħa. Dawn il-flussi żiedu l-veloċità tagħhom hekk kif għaddew minn widien dojoq fil-qrib u ntefgħu fil-korsijiet tas-sitt xmajjar li jibdew mill-vulkan. Il-belt ta' Armero, li tinsab ftit inqas minn 50 km ’il bogħod mill-vulkan, inqerdet għalkollox minn dawn il-flussi, u dan wassal għall-mewt ta' aktar minn 20,000 mill-29,000 abitant tagħha. Il-vittmi fi bliet oħra — partikolarment fil-muniċipalitajiet ta' Chinchiná u Villamaría — għollew l-għadd totali tal-imwiet għal aktar minn 23,000-25.000. <gallery> File:Armero aftermath USGS.jpg|Armero wara t-traġedja. Diversi flussi ta' tajn vulkaniku (lahars) għattew il-muniċipalità. File:Armerodisaster.png|Id-dehra ta' Armero wara t-traġedja. File:Armero aftermath Marso.jpg|Armero kien jinsab fiċ-ċentru ta' din ir-ritratt, li ttieħed lejn l-aħħar ta' Novembru tal-1985. File:Armero Mudflow and ruins.jpg|Ftit strutturi biss baqgħu bilwieqfa f’Armero wara l-flussi tat-tajn li knisu l-belt. File:VolcanoRuiz.jpg|Nevado del Ruiz ġimagħtejn wara l-eruzzjoni. File:Nevado del Ruiz 1985.jpg|Nevado del Ruiz jarmi l-fwar. Din ir-ritratt ittieħed f'Settembru tal-1985, xahrejn qabel it-traġedja. File:Nevado del Ruiz summit 1985 - Marso.jpg|Il-quċċata tan-Nevado del Ruiz lejn l-aħħar ta' Novembru tal-1985, wara l-eruzzjoni. File:Nevado del Ruiz hazard map, from Wright and Pierson ESP.png|Iż-żoni l-aktar milquta mill-eruzzjoni ta’ Nevado del Ruiz. Il-mappa turi r-rotta li ħa l-lahar mill-vulkan sa Armero. </gallery> Sa mis-sittinijiet, il-pajjiż sofra minn kunflitt armat asimmetriku ta' intensità baxxa bejn il-forzi tal-gvern, il-gruppi terroristiċi tal-gwerillieri komunisti, u l-paramilitari tal-lemin. Il-kunflitt intensifikat fis-snin disgħin, prinċipalment f'żoni rurali remoti. Diversi organizzazzjonijiet gwerillieri ddeċidew li jiddemobilizzaw wara n-negozjati għall-paċi fl-1989-1994. L-Istati Uniti ilha involuta ħafna fil-kunflitt sa mill-bidu tiegħu, meta fil-bidu tas-sittinijiet il-gvern tal-Istati Uniti għen lill-armata Kolombjana tattakka gwerillieri terroristiċi komunisti fil-Kolombja rurali. Dan bħala parti mill-ġlieda Amerikana kontra l-komuniżmu. Merċenarji u korporazzjonijiet multinazzjonali bħal Chiquita Brands International huma wħud mill-atturi internazzjonali li kkontribwew għall-vjolenza tal-kunflitt. Minn nofs is-snin sebgħin, il-kartelli tad-droga Kolombjani saru produtturi, proċessuri u esportaturi ewlenin ta 'drogi illegali, primarjament marijuana u kokaina. Kostituzzjoni ġdida ġiet promulgata fl-4 ta' Lulju, 1991. Il-bidliet iġġenerati mill-kostituzzjoni l-ġdida huma meqjusa bħala pożittivi mis-soċjetà Kolombjana. [[File:USGS ShakeMap Armenia Quindío Colombia Earthquake 1999.jpg|thumb|left|Mappa tal-intensità tat-terremot ibbażata fuq l-iskala Modified Mercalli; iġġenerata mill-United States Geological Survey.]] Dan seħħ nhar it-Tnejn, 25 ta' Jannar, 1999, fis-1:19 p.m. ħin lokali (UTC-5), b’kobor ta’ Mw = 6.2. L-epiċentru tiegħu kien jinsab f'żona muntanjuża tal-muniċipalità ta' Córdoba, f'Quindío. Din ir-reġjun tiffaċċja riskju sismiku għoli minħabba l-junction tripla fil-kantuniera tal-Pjanċa tal-Amerika t’Isfel, fejn jikkonverġu l-pjanċi ta’ Nazca u tal-Karibew. It-terremot, li oriġina f'fond ta' 18-il kilometru u dam għaddej 28 sekonda, ħalla 1,185 persuna mejta u kellu impatt kbir fuq il-belt ta' Armenia u l-muniċipalitajiet ġirien, kif ukoll fuq insedjamenti rurali fir-reġjuni ta’ Valle u Quindío — bħal Corozal, Quebradanueva, Vallejuelo u La Paila, fost oħrajn. Minkejja xi miżuri preventivi, iż-żona spiċċat fi stat ta' kaos strutturali, soċjali u tas-saħħa pubblika għal diversi ġimgħat. Barra minn hekk, id-dipartimenti ta’ Risaralda u Caldas ukoll ġarrbu ħsarat, għalkemm fi grad inqas gravi. === seklu 21 === [[File:El ruiz volcano.jpg|thumb|left|Belt ta' Manizales, Caldas fl-2006]] [[File:Desde mi cuarto.jpg|thumb|Belt ta' Armenia, Qindio fl-2007]] L-amministrazzjoni tal-President Álvaro Uribe (2002-2010) adottat il-politika ta' sigurtà demokratika li kienet tinkludi kampanja integrata għall-ġlieda kontra t-terroriżmu u r-ribelljoni. Il-pjan ekonomiku tal-gvern ippromwova wkoll il-fiduċja tal-investituri. Bħala parti minn proċess ta' paċi, l-AUC (paramilitari tal-lemin) kienet waqfet tiffunzjona formalment bħala organizzazzjoni. Fi Frar 2008, miljuni ta' Kolumbjani ddimostraw kontra l-FARC u gruppi illegali oħra. Wara negozjati ta' paċi, il-gvern Kolumbjan tal-President Juan Manuel Santos u l-gwerilla tal-FARC-EP ħabbru ftehim finali biex jintemm il-kunflitt. Madankollu, referendum biex jiġi ratifikat il-ftehim ma rnexxiex. Il-gvern Kolumbjan u l-FARC sussegwentement iffirmaw ftehim ta' paċi rivedut f'Novembru 2016, li l-kungress Kolumbjan approva. Fl-2016, il-President Santos ingħata l-Premju Nobel għall-Paċi. Ġurisdizzjoni Speċjali għall-Paċi nħolqot biex tinvestiga, tiċċara, tiġġudika u tikkastiga l-ksur serju tad-drittijiet tal-bniedem u l-ksur serji tal-liġi umanitarja internazzjonali li seħħew matul il-kunflitt armat u tissodisfa d-dritt tal-vittmi għall-ġustizzja. Matul iż-żjara tiegħu fil-Kolombja, il-Papa Franġisku ta ġieħ lill-vittmi tal-kunflitt. F'Ġunju 2018, Iván Duque, il-kandidat tal-partit tal-lemin Ċentru Demokratiku, rebaħ l-elezzjoni presidenzjali. Fis-7 ta' Awwissu, 2018, huwa ħa l-ġurament bħala l-president il-ġdid tal-Kolombja biex jieħu post Juan Manuel Santos. Ir-relazzjonijiet tal-Kolombja mal-Veneżwela varjaw minħabba differenzi ideoloġiċi bejn iż-żewġ gvernijiet. Il-Kolombja offriet appoġġ umanitarju bl-ikel u l-mediċina biex itaffi n-nuqqas ta' provvista fil-Veneżwela. Il-Ministeru tal-Affarijiet Barranin tal-Kolombja qal li l-isforzi kollha biex tissolva l-kriżi tal-Veneżwela jridu jkunu paċifiċi. Il-Kolombja pproponiet l-idea tal-Għanijiet ta' Żvilupp Sostenibbli u n-Nazzjonijiet Uniti adottat dokument finali. Fi Frar 2019, il-President tal-Veneżwela Nicolás Maduro qata' r-relazzjonijiet diplomatiċi mal-Kolombja wara li l-President Kolumbjan Iván Duque għen lill-politiċi tal-oppożizzjoni Venezwelana biex iwasslu għajnuna umanitarja lil pajjiżu. Il-Kolombja rrikonoxxiet lill-mexxej tal-oppożizzjoni Venezwelana Juan Guaidó bħala l-president leġittimu tal-pajjiż. Minħabba l-Gvern ta' Petro, il-Kolombja tbati minn kriżi fis-sistema tas-saħħa u s-sigurtà. Abelardo de la Espriella rebaħ l-elezzjonijiet tal-2026. [[File:M 7.4 - 5 km S of San José del Palmar, Colombia.png|thumb|left|Mappa tal-intensità tat-terremot ibbażata fuq l-iskala Modified Mercalli; iġġenerata mill-United States Geological Survey.]] Fl-10 ta' Awwissu, 2026, fis-7:34 ta' filgħodu, seħħ terremot b'kobor ta' 7.4 li l-epiċentru tiegħu kien qrib San José del Palmar, fid-dipartiment ta' Chocó. Dan ikkawża ħsara estensiva fil-punent tal-Kolombja — l-aktar fid-dipartimenti ta' Antioquia, Caldas, Chocó, Risaralda, Quindío u Valle del Cauca — u kien segwit minn aktar minn 47 theżżiża sekondarja; b’riżultat ta' dan, mietu 294 persuna, indarbu 3,970, kien hemm aktar minn 379 persuna nieqsa, u ġarrbet ħsarat li jiswew $9,571 miljun. <gallery> File:Pereira after the earthquake - WCK.jpg|Pereira File:Colombia after the earthquake - WCK.jpg| File:Cali after the earthquake 2 - WCK.jpg|Cali File:Cali after the earthquake 3 - WCK.jpg|Cali File:Cali after the earthquake 4 - WCK.jpg|Cali File:Cali after the earthquake - WCK.jpg|Cali File:Debris from a building after the 2026 Colombia earthquake - WCK.jpg| </gallery> It-terremot inħass fl-[[Ekwador]], fil-[[Panama]] u fil-[[Veneżwela]]. == Ġeografija == [[File:Pico Cristobal Colon.jpg|thumb|left|Pico Cristóbal Colón huwa possibbilment l-ogħla muntanja fil-Kolombja, b'għoli rrappurtat ta '5,775 metru (18,947 pied) u Prominenza ta' 5,509 m (18,074 pied).]] [[File:Mapa de Colombia (topografía).svg|thumb|Mappa topografika tal-Kolombja]] Il-ġeografija tal-Kolombja hija kkaratterizzata mis-sitt reġjuni naturali ewlenin tagħha li jippreżentaw il-karatteristiċi uniċi tagħhom, mir-reġjun muntanjuż tal-Andes; ir-reġjun kostali tal-Paċifiku; ir-reġjun kostali tal-Karibew; il-Pjanuri; ir-reġjun tal-foresti tropikali tal-Amażonja; għaż-żona insulari, li tinkludi gżejjer kemm fl-oċeani Atlantiku kif ukoll fil-Paċifiku. Taqsam il-konfini marittimi tagħha mal-Kosta Rika, Nikaragwa, Ħonduras, Ġamajka, Ħaiti u r-Repubblika Dominicana. Il-Kolombja tmiss fil-majjistral mal-Panama, fil-lvant mal-Venezwela u l-Brażil, u fin-nofsinhar mal-Ekwador u l-Perù; stabbilixxa l-limiti marittimi tiegħu ma' pajjiżi ġirien permezz ta' seba' ftehimiet fil-Baħar Karibew u tlieta fl-Oċean Paċifiku. Hija tinsab bejn latitudnijiet 12°N u 4°S u bejn lonġitudnijiet 67° u 79°W. Fil-lvant tal-Andes hemm is-savana ta' Llanos, parti mill-baċin tax-Xmara Orinoco, u fix-Xlokk estrem, il-ġungla tal-foresti tropikali tal-Amażonja. Flimkien, dawn l-artijiet baxxi jiffurmaw aktar minn nofs it-territorju tal-Kolombja, iżda fihom inqas minn 6% tal-popolazzjoni. Fit-tramuntana, il-kosta tal-Karibew, li fiha 21.9% tal-popolazzjoni u l-lokazzjoni tal-bliet tal-port ewlenin ta' Barranquilla u Cartagena, ġeneralment tikkonsisti fi pjanuri baxxi, iżda fiha wkoll is-Sierra Nevada de Santa Marta, li tinkludi l-ogħla. qċaċet tal-pajjiż (Pico Cristóbal Colón u Pico Simón Bolívar), u d-deżert La Guajira. B'kuntrast, l-artijiet baxxi tal-kosta tal-Paċifiku dejqa u mhux kontinwi, appoġġjati mill-muntanji Serranía de Baudó, huma ftit popolati u mgħottija b'veġetazzjoni densa. Il-port ewlieni tal-Paċifiku huwa Buenaventura. [[File:ISS-42 Colombia’s Santa Marta massif.jpg|thumb|left|Sierra Nevada de Santa Marta tidher mill-ISS]] [[File:Sierra Nevada de Santa Marta desde el espacio.jpg|thumb|Sierra Nevada de Santa Marta tidher mill-ISS]] [[File:Sierra Nevada.JPG|thumb|left|Sierra Nevada de Santa Marta minn Valledupar, il-Kolombja.]] Parti miċ-Ċirku tan-Nar, reġjun tad-dinja suġġett għal terremoti u eruzzjonijiet vulkaniċi, fl-intern tal-Kolombja l-Andes huma l-karatteristika ġeografika predominanti. Il-biċċa l-kbira taċ-ċentri tal-popolazzjoni tal-Kolombja jinsabu f'dawn l-artijiet għolja interni. Lil hinn mill-Massif Kolumbjan (fid-dipartimenti tal-Lbiċ ta' Cauca u Nariño), dawn jaqsmu fi tliet fergħat magħrufa bħala cordilleras (muntanji): il-Kordillera tal-Punent, li tgħaddi biswit il-kosta tal-Paċifiku u tinkludi l-belt ta' Cali; il-Medda tal-Muntanji Ċentrali, li tgħaddi bejn il-widien tax-xmajjar Cauca u Magdalena (fil-punent u l-lvant, rispettivament) u tinkludi l-ibliet ta' Medellín, Manizales, Pereira u l-Armenja; u l-Kordillera tal-Lvant, li testendi grigal sal-peniżola La Guajira u tinkludi Bogotá, Bucaramanga u Cúcuta. Il-qċaċet tal-Kordillera tal-Punent jaqbżu l-4,700 m (15,420 pied), u fil-Kordillera Ċentrali u l-Kordillera tal-Lvant jilħqu l-5,000 m (16,404 pied). F'2,600 m (8,530 pied), Bogotá hija l-ogħla belt tad-daqs tagħha fid-dinja. Ix-xmajjar ewlenin tal-Kolombja huma l-Magdalena, il-Cauca, il-Guaviare, l-Atrato, il-Meta, il-Putumayo u l-Caquetá. Il-Kolombja għandha erba' sistemi ewleninta'ta’ drenaġġ: id-drenaġġ tal-Paċifiku, id-drenaġġ tal-Karibew, il-baċir tal-Orinoko u l-baċir tal-Amażonja. Ix-xmajjar Orinoco u Amazon jimmarkaw limiti mal-Kolombja sal-Venezwela u l-Perù rispettivament. === Fruntiera === Il-fruntiera tal-art mal-Kolombja hija 586 km, Venezwela fruntiera ta' aktar minn 2219 km, Brażil huwa 1645 km, Panama hija 266 km, Il-fruntiera internazzjonali flimkien hija 4716 km. === Klima === [[File:Colombia Köppen.svg|thumb|Mappa tal-Kolombja mill-klassifikazzjoni tal-klima Köppen]] Il-klima tal-Kolombja hija kkaratterizzata minn tropikali, li tippreżenta varjazzjonijiet f'sitt reġjuni naturali u skont l-altitudni, it-temperatura, l-umdità, ir-riħ u l-preċipitazzjoni. Il-Kolombja għandha firxa diversa ta 'żoni klimatiċi, inklużi foresti tropikali tropikali, savannahs, steppi, deżerti u klimi tal-muntanji. Il-klima tal-muntanji hija waħda mill-karatteristiċi uniċi tal-Andes u eżenzjonijiet oħra ta' altitudni għolja fejn il-klima hija determinata mill-altitudni. Taħt 1,000 metru (3,281 pied) altitudni hija ż-żona altitudinal sħuna, fejn it-temperaturi huma ogħla minn 24 °C (75.2 °F). Madwar 82.5% taż-żona totali tal-pajjiż tinsab fiż-żona altitudinal sħuna. Iż-żona altitudinal tal-klima moderata li tinsab bejn 1,001 u 2,000 metru (3,284 u 6,562 pied) hija kkaratterizzata minn temperatura medja li tvarja bejn 17 u 24 °C (62.6 u 75.2 °F). It-temp kiesaħ huwa preżenti bejn 2,001 u 3,000 metru (6,565 u 9,843 pied) u t-temperaturi jvarjaw bejn 12 u 17 °C (53.6 u 62.6 °F). Lil hinn hemm il-kundizzjonijiet alpini taż-żona tal-boskijiet u mbagħad il-mergħat bla siġar tal-qawwi. Fuq 4,000 metru (13,123 pied), fejn it-temperaturi huma taħt l-iffriżar, il-klima hija glaċjali, żona ta 'borra permanenti u silġ. === Bijodiversità u konservazzjoni === Il-Kolombja hija waħda mill-pajjiżi megadiversi fil-bijodiversità, u tokkupa l-ewwel post fl-ispeċi ta 'għasafar. Il-Kolombja hija l-pajjiż bl-akbar bijodiversità fuq il-pjaneta, li għandha l-ogħla rata ta' speċi għal kull żona, kif ukoll l-ogħla numru ta' endemiżmi (speċi li ma jinstabu b'mod naturali imkien ieħor) ta' kwalunkwe pajjiż. Madwar 10% tal-ispeċi tad-Dinja jgħixu fil-Kolombja, inklużi aktar minn 1,900 speċi ta' għasafar, aktar milli fl-Ewropa u l-Amerika ta' Fuq flimkien. Il-Kolombja għandha 10% tal-ispeċijiet ta' mammiferi tad-dinja, 14% tal-ispeċi ta' anfibji tad-dinja u 18% tal-ispeċi ta' għasafar tad-dinja. [[File:Cattleya trianae tipo Baronessa.jpg|thumb|Il-fjura nazzjonali tal-Kolombja, l-orkidea endemika Cattleya trianae, hija msemmija għall-botaniku u tabib Kolumbjan José Jerónimo Triana.]] Fir-rigward tal-pjanti, il-pajjiż għandu bejn 40,000 u 45,000 speċi ta 'pjanti, ekwivalenti għal 10 jew 20% tal-ispeċi totali tad-dinja, li huwa saħansitra aktar notevoli jekk tqis li l-Kolombja hija meqjusa bħala pajjiż ta' daqs intermedju. Il-Kolombja hija t-tieni l-aktar pajjiż bijodiversità fid-dinja, biss wara l-Brażil, li huwa madwar 7 darbiet akbar. Il-Kolombja għandha kważi 2,000 speċi ta 'ħut tal-baħar u hija t-tieni l-aktar pajjiż divers fil-ħut tal-ilma ħelu. Huwa wkoll il-pajjiż bl-aktar speċi endemiċi ta' friefet, huwa l-ewwel fl-ispeċi tal-orkidej, u għandu madwar 7,000 speċi ta' ħanfus. Il-Kolombja hija t-tieni fin-numru ta' speċi ta' anfibji u hija t-tielet l-aktar pajjiż divers fir-rettili u l-pali. Hemm madwar 1,900 speċi ta' molluski u skont l-istimi hemm madwar 300,000 speċi ta' invertebrati fil-pajjiż. Fil-Kolombja hemm 32 bijoma terrestri u 314-il tip ta' ekosistemi. Iż-żoni protetti u s-"Sistema tal-Park Nazzjonali" ikopru żona ta' madwar 14,268,224 ettaru (142,682.24 km 2) u jirrappreżentaw 12.77% tat-territorju Kolumbjan. Meta mqabbla mal-pajjiżi ġirien, ir-rati tad-deforestazzjoni fil-Kolombja għadhom relattivament baxxi. Il-Kolombja kellha punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti tal-2018 ta' 8.26/10, u kklassifikaha fil-25 post globalment fost 172 pajjiż. Il-Kolombja hija s-sitt pajjiż fid-dinja bil-kobor tal-provvista totali ta' ilma ħelu rinnovabbli, u għad għandha riżervi kbar ta' ilma ħelu. == Gvern u politika == [[File:Casa de Nariño y Vigilantes.jpg|thumb|Il-Casa de Nariño hija r-residenza uffiċjali u l-post tax-xogħol ewlieni tal-President tal-Kolombja.]] [[Stampa:Lado sur Casa de Nariño.jpg|thumb|left|'''Palazz Narinjo''', residenza u uffiċċju tal-President tal-Kolombja|260px]] Il-gvern tal-Kolombja jiżviluppa fil-qafas ta' repubblika demokratika presidenzjali parteċipattiva kif stabbilit fil-Kostituzzjoni tal-1991. Skont il-prinċipju tas-separazzjoni tas-setgħat, il-gvern huwa maqsum fi tliet fergħat: il-fergħa eżekuttiva, il-fergħa leġiżlattiva u l-fergħa ġudizzjarja. Bħala kap tal-fergħa eżekuttiva, il-President tal-Kolombja jaġixxi bħala kap tal-Istat u kap tal-Gvern, segwit mill-Viċi President u l-Kunsill tal-Ministri. Il-president jiġi elett b'vot popolari biex iservi mandat wieħed ta' erba' snin (fl-2015, il-Kungress tal-Kolombja approva r-revoka ta' emenda kostituzzjonali tal-2004 li biddlet il-limitu ta' mandat wieħed għall-presidenti għal limitu ta' żewġ mandati). Fil-livell provinċjali, is-setgħa eżekuttiva hija ta' gvernaturi dipartimentali, sindki muniċipali, u amministraturi lokali ta' suddiviżjonijiet amministrattivi iżgħar, bħal corregimientos jew communes. L-elezzjonijiet reġjonali kollha jsiru sena u ħames xhur wara l-elezzjoni presidenzjali. [[File:Capitalio Nacional de Colombia, Bogotá.jpg|thumb|Kwartieri ġenerali Nazzjonali tal-Kungress]] Il-fergħa leġiżlattiva tal-gvern hija rappreżentata fil-livell nazzjonali mill-Kungress, istituzzjoni bikamerali li tinkludi Kamra tad-Deputati b'166 siġġu u Senat ta' 102 siġġu. Is-Senat jiġi elett fil-livell nazzjonali u l-Kamra tad-Deputati tiġi eletta fid-distretti elettorali. Membri taż-żewġ kmamar huma eletti biex iservu mandati ta' erba' snin xahrejn qabel il-president, ukoll b’vot popolari. [[File:Palacio de Justicia de Colombia, Bogotá.jpg|thumb|Palazz tal-Ġustizzja tal-Kolombja, kwartieri ġenerali u simbolu tal-Fergħa Ġudizzjarja tal-Kolombja]] Il-ġudikatura hija mmexxija minn erba’ qrati għolja, li jikkonsistu mill-Qorti Suprema li tittratta kwistjonijiet kriminali u ċivili, il-Kunsill tal-Istat, li għandu responsabbiltà speċjali għal-liġi amministrattiva u jipprovdi wkoll pariri legali lill-eżekuttiv, il-Qorti Kostituzzjonali, responsabbli biex tiżgura l-integrità tal-kostituzzjoni Kolombjana, u l-Kunsill Superjuri tal-Ġudikatura, responsabbli għall-verifika tal-ġudikatura. Il-Kolombja topera sistema ta' liġi ċivili, li sa mill-1991 ġiet applikata permezz ta' sistema kontradittorja. Minkejja sensiela ta' kontroversji, il-politika ta' sigurtà demokratika żgurat li l-eks President Álvaro Uribe jibqa' popolari fost il-Kolombjani, bil-klassifikazzjoni tal-approvazzjoni tiegħu laħqet il-quċċata ta' 76%, skont stħarriġ fl-2009. Madankollu, wara li serva żewġ mandati, kien kostituzzjonalment ipprojbit milli qed ifittex l-elezzjoni mill-ġdid fl-2010. Fl-elezzjoni tal-20 ta' Ġunju, 2010, l-eks Ministru tad-Difiża Juan Manuel Santos rebaħ b’69% tal-voti kontra t-tieni l-aktar kandidat popolari, Antanas Mockus. Kienet meħtieġa runoff peress li l-ebda kandidat ma rċieva aktar mil-limitu rebbieħ ta' 50% tal-voti. Santos reġa' rebaħ l-elezzjoni bi kważi 51% tal-voti fl-elezzjonijiet tat-tieni rawnd fil-15 ta' Ġunju 2014, u għeleb lir-rivali tiegħu tal-lemin Óscar Iván Zuluaga, li rebaħ 45%. Fl-2018, Iván Duque rebaħ it-tieni rawnd tal-elezzjonijiet b'54% tal-voti. === Affarijiet barranin === [[File:VII Cumbre de la Alianza del Pacífico, Santiago de Cali.jpg|thumb|VII Summit tal-Alleanza tal-Paċifiku: L-eks president tal-Kolombja, Juan Manuel Santos, huwa t-tieni mix-xellug.]] L-affarijiet barranin tal-Kolombja huma inkarigati mill-President, bħala kap tal-Istat, u mmexxija mill-Ministru tal-Affarijiet Barranin. Il-Kolombja għandha missjonijiet diplomatiċi fil-kontinenti kollha. Il-Kolombja kienet waħda mill-erba' membri fundaturi tal-Alleanza tal-Paċifiku, li hija mekkaniżmu ta' integrazzjoni politika, ekonomika u kooperattiva li tippromwovi l-moviment ħieles ta' oġġetti, servizzi, kapital u nies fost il-membri, kif ukoll borża komuni u ambaxxati konġunti f'diversi pajjiżi. Il-Kolombja hija wkoll membru tan-Nazzjonijiet Uniti, l-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ, l-Organizzazzjoni għall-Kooperazzjoni Ekonomika u l-Iżvilupp, l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani, l-Organizzazzjoni tal-Istati Ibero-Amerikani, u l-Komunità Andina tan-Nazzjonijiet. Il-Kolombja hija sieħba globali tan-NATO u alleat importanti mhux tan-NATO tal-Istati Uniti. === Militari === [[File:Arc fragata caldas.jpg|thumb|Il-Frejgata tal-Marina Kolombjana ARC Caldas]] Il-fergħa eżekuttiva tal-gvern hija responsabbli għall-ġestjoni tad-difiża tal-Kolombja, bil-president ikun il-kmandant in kap tal-forzi armati. Il-Ministeru tad-Difiża jeżerċita kontroll ta' kuljum tal-forzi armati u tal-Pulizija Nazzjonali tal-Kolombja. Il-Kolombja għandha 455,461 persunal militari attiv. Fl-2016, 3.4% tal-PGD tal-pajjiż mar għall-infiq militari, u poġġih fl-24 post fid-dinja. Il-forzi armati tal-Kolombja huma l-akbar fl-Amerika Latina. Fl-2018, il-Kolombja ffirmat it-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari. L-armata Kolombjana hija maqsuma fi tliet fergħat: l-Armata Nazzjonali Kolombjana; il-Forza Aerospazjali Kolombjana; u l-Navy Kolombjana. Il-Pulizija Nazzjonali tiffunzjona bħala ġendarmerija, li topera indipendentement mill-armata bħala aġenzija tal-infurzar tal-liġi fil-pajjiż kollu. Kull wieħed minnhom jopera bl-apparat tal-intelliġenza tiegħu separat mid-Direttorat Nazzjonali tal-Intelliġenza (DNI). L-Armata Nazzjonali hija magħmula minn diviżjonijiet, brigati, brigati speċjali u unitajiet speċjali, il-Navy Kolombjana mill-Infanteria tal-Baħar, il-Forza Navali tal-Karibew, il-Forza Navali tal-Paċifiku, il-Forza Navali tan-Nofsinhar, il-Forza Navali tal-Lvant, Gwardja tal-Kosta Kolumbjana, Navali L-Avjazzjoni u l-Kmand Speċifiku ta' San Andrés u Providencia u l-Forza Aerospazjali minn 15-il unità tal-ajru. === Diviżjonijiet amministrattivi === Il-Kolombja hija maqsuma fi 32 dipartiment u distrett kapitali, li huwa meqjus bħala dipartiment (Bogotá hija wkoll il-kapitali tad-dipartiment ta' Cundinamarca). Id-dipartimenti huma suddiviżi f'muniċipalitajiet, li kull waħda minnhom hija assenjata sede muniċipali, u l-muniċipalitajiet huma mbagħad suddiviżi f'corregimientos f'żoni rurali u komuni f'żoni urbani. Kull dipartiment għandu gvern lokali b'gvernatur u assemblea eletti direttament għal terminu ta 'erba' snin, u kull muniċipalità hija mmexxija minn sindku u kunsill. Hemm bord amministrattiv lokali elett b'mod popolari f'kull wieħed mill-belt żgħira jew komuni. Minbarra l-kapitali, erba' bliet oħra ġew innominati distretti (fil-fatt muniċipalitajiet speċjali), fuq il-bażi ta' karatteristiċi distintivi speċjali. Dawn huma Barranquilla, Cartagena, Santa Marta u Buenaventura. Xi dipartimenti għandhom suddiviżjonijiet amministrattivi lokali, fejn il-bliet għandhom konċentrazzjoni kbira ta 'popolazzjoni u l-muniċipalitajiet huma qrib xulxin (per eżempju, f'Antioquia u Cundinamarca). Fejn id-dipartimenti għandhom popolazzjoni baxxa (eż. Amazonas, Vaupés u Vichada), jiġu impjegati diviżjonijiet amministrattivi speċjali, bħal "corregimientos departamentales", li huma ibridi ta' muniċipalità u corregimiento. [[File:Mapa de Colombia (departamentos).svg|thumb|Organizzazzjoni territorjali]] Skont il-Kostituzzjoni tal-1991, il-Kolombja hija magħmula minn 32 dipartiment u distrett kapitali. Kull dipartiment huwa maqsum fi muniċipalitajiet. Il-gvernijiet dipartimentali huma maqsuma fi tliet fergħat: gvernatur (elett b'mod popolari kull 4 snin), assemblea dipartimentali (eletta b'mod popolari kull 4 snin) u qrati superjuri. Skont l-IGAC (1996. Dizzjunarju Ġeografiku tal-Kolombja), l-ogħla punt tagħha jitla’ għal madwar 5,775 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, fuq is-summits tewmin ta' Colón u Bolívar, dawn huma l-għoli massimi fit-territorju nazzjonali, filwaqt li l-iktar punt baxx tal- pajjiż huwa l-Oċean Paċifiku u Atlantiku (il-Karibew). ==== Dipartimenti, popolazzjoni u kapital ==== {| class="wikitable sortable" style="width:73%;" ! '''Numru''' ! '''Dipartiment''' ! '''Popolazzjoni (2020)'''<ref name="PopulationProjections">{{ċita web |url= https://www.dane.gov.co/files/censo2018/proyecciones-de-poblacion/anexos-proyecciones-pob-dptos-area-grupos-de-edad-2018-2023.xlsx |titlu= ¿Cuántos somos? |pubblikatur= Departamento Administrativo Nacional de Estadística (DANE) |data-aċċess= 2020-03-26 |lingwa= Spanjol |arkivju-url= https://web.archive.org/web/20200327040110/https://www.dane.gov.co/files/censo2018/proyecciones-de-poblacion/anexos-proyecciones-pob-dptos-area-grupos-de-edad-2018-2023.xlsx |arkivju-data= 2020-03-27 |url-status= dead }}</ref> ! '''Popolazzjoni (2018)'''<ref name="PopulationProjections" /> ! '''Popolazzjoni (2005)''' ! '''Kapital''' |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''1''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Bogotá.svg|20px]] [[Bogotá]] |align="center"| 7,743,955 |align="center"| 7,412,566 |align="center"| 6,778,691 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''2''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Antioquia Department.svg|20px]] [[Antioquia Department|Antioquia]] |align="center"| 6,677,930 |align="center"| 6,407,102 |align="center"| 5,601,507 |align="center"| Medellín |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''3''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Valle del Cauca.svg|20px]] [[Valle del Cauca]] |align="center"| 4,532,152 |align="center"| 4,475,886 |align="center"| 4,052,535 |align="center"| Cali |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''4''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Cundinamarca.svg|20px]] [[Cundinamarca department|Cundinamarca]] |align="center"| 3,242,999 |align="center"| 2,919,060 |align="center"| 2,228,682 |align="center"| Bogotá |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''5''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Atlántico.svg|20px]] [[Atlántico department|Atlántico]] |align="center"| 2,722,128 |align="center"| 2,535,517 |align="center"| 2,112,001 |align="center"| Barranquilla |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''6''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Bolívar (Colombia).svg|20px]] [[Bolívar department|Bolívar]] |align="center"| 2,180,976 |align="center"| 2,070,110 |align="center"| 1,836,640 |align="center"| Cartagena |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''7''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Santander Department.svg|20px]] [[Santander department|Santander]] |align="center"| 2,280,908 |align="center"| 2,184,837 |align="center"| 1,913,444 |align="center"| Bucaramanga |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''8''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Nariño.svg|20px]] [[Nariño department|Nariño]] |align="center"| 1,627,589 |align="center"| 1,630,592 |align="center"| 1,498,234 |align="center"| Pasto |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''9''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Córdoba.svg|20px]] [[Córdoba department|Córdoba]] |align="center"| 1,828,947 |align="center"| 1,784,783 |align="center"| 1,462,909 |align="center"| Montería |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''10''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Tolima.svg|20px]] [[Tolima department|Tolima]] |align="center"| 1,339,998 |align="center"| 1,330,187 |align="center"| 1,312,304 |align="center"| Ibagué |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''11''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Cauca.svg|20px]] [[Cauca department|Cauca]] |align="center"| 1,491,937 |align="center"| 1,464,488 |align="center"| 1,182,022 |align="center"| Popayán |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''12''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Norte de Santander.svg|20px]][[Norte de Santander department|Norte de Santander]] |align="center"| 1,620,318 |align="center"| 1,491,689 |align="center"| 1,208,336 |align="center"| Cúcuta |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''13''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Boyacá Department.svg|20px]] [[Boyacá Department|Boyacá]] |align="center"| 1,242,731 |align="center"| 1,217,376 |align="center"| 1,255,311 |align="center"| Tunja |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''14''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Magdalena.svg|20px]] [[Magdalena department|Magdalena]] |align="center"| 1,427,026 |align="center"| 1,341,746 |align="center"| 1,136,819 |align="center"| Santa Marta |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''15''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Huila.svg|20px]] [[Huila department|Huila]] |align="center"| 1,122,622 |align="center"| 1,100,386 |align="center"| 1,001,476 |align="center"| Neiva |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''16''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Cesar.svg|20px]] [[Cesar department|Cesar]] |align="center"| 1,295,387 |align="center"| 1,200,574 |align="center"| 878,437 |align="center"| Valledupar |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''17''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Caldas.svg|20px]] [[Caldas department|Caldas]] |align="center"| 1,018,453 |align="center"| 998,255 |align="center"| 898,490 |align="center"| Manizales |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''18''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Meta.svg|20px]] [[Meta department|Meta]] |align="center"| 1,063,454 |align="center"| 1,039,722 |align="center"| 713,772 |align="center"| Villavicencio |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''19''' |align="left"|[[Stampa:Flag of La Guajira.svg|20px]] [[La Guajira department|La Guajira]] |align="center"| 965,718 |align="center"| 880,560 |align="center"| 655,943 |align="center"| Riohacha |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''20''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Risaralda.svg|20px]] [[Risaralda department|Risaralda]] |align="center"| 961,055 |align="center"| 943,401 |align="center"| 859,666 |align="center"| Pereira |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''21''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Sucre (Colombia).svg|20px]] [[Sucre department|Sucre]] |align="center"| 949,252 |align="center"| 904,863 |align="center"| 762,263 |align="center"| Sincelejo |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''22''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Quindío.svg|20px]] [[Quindío department|Quindío]] |align="center"| 555,401 |align="center"| 539,904 |align="center"| 518,691 |align="center"| Armenia |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''23''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Chocó.svg|20px]] [[Chocó department|Chocó]] |align="center"| 544,764 |align="center"| 534,826 |align="center"| 388,476 |align="center"| Quibdó |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''24''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Caquetá.svg|20px]] [[Caquetá department|Caquetá]] |align="center"| 410,521 |align="center"| 401,849 |align="center"| 337,932 |align="center"| Florencia |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''25''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Casanare.svg|20px]] [[Casanare department|Casanare]] |align="center"| 435,195 |align="center"| 420,504 |align="center"| 281,294 |align="center"| Yopal |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''26''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Putumayo.svg|20px]] [[Putumayo department|Putumayo]] |align="center"| 359,127 |align="center"| 348,182 |align="center"| 237,197 |align="center"| Mocoa |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''27''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Arauca.svg|20px]] [[Arauca department|Arauca]] |align="center"| 294,206 |align="center"| 262,174 |align="center"| 153,028 |align="center"| Arauca |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''28''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Guaviare.svg|20px]] [[Guaviare department|Guaviare]] |align="center"| 86,657 |align="center"| 82,767 |align="center"| 56,758 |align="center"| San José del Guaviare |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''29''' |align="left"|[[Stampa:Flag of San Andrés y Providencia.svg|20px]] [[Archipelago of San Andrés, Providencia and Santa Catalina|San Andrés y Providencia]] |align="center"| 63,692 |align="center"| 61,280 |align="center"| 59,573 |align="center"| San Andrés |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''30''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Amazonas (Colombia).svg|20px]] [[Amazonas department|Amazonas]] |align="center"| 79,020 |align="center"| 76,589 |align="center"| 46,950 |align="center"| Leticia |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''31''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Vichada.svg|20px]] [[Vichada department|Vichada]] |align="center"| 112,958 |align="center"| 107,808 |align="center"| 44,592 |align="center"| Puerto Carreño |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''32''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Vaupés.svg|20px]] [[Vaupés department|Vaupés]] |align="center"| 44,712 |align="center"| 40,797 |align="center"| 19,943 |align="center"| Mitú |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''33''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Guainía.svg|20px]] [[Guainía department|Guainía]] |align="center"| 50,636 |align="center"| 48,114 |align="center"| 18,797 |align="center"| Inírida |} [[Stampa:Mapa de Colombia (regiones naturales).svg|thumb|Reġjuni naturali tal-Kolombja, differenzjati bil-kulur: Andin, Karibew, Paċifiku, Orinoquía, Amazonia, Insulari]] == Ekonomija == [[File:Vista Hacia La Torre Bacatá (242256171).jpeg|thumb|Orizzont tal-skyscrapers ta' Bogotá]] [[File:Colombia GDP by sector in 2017.png|thumb|Il-PDG tal-Kolombja skont is-setturi fl-2017]] [[File:Edificio Bancolombia - luces.jpg|thumb|Il-kwartieri ġenerali ta' Bancolombia f'Medellin]] Storikament ekonomija agrarja, il-Kolombja urbanizzat malajr fis-seklu 20, sa tmiemu 15.8% biss tal-forza tax-xogħol kienet impjegata fl-agrikoltura, li tiġġenera biss 6.6% tal-PGD; 20% tal-forza tax-xogħol kienet impjegata fl-industrija u 65% fis-servizzi, responsabbli għal 33% u 60% tal-PGD rispettivament. Il-produzzjoni ekonomika tal-pajjiż hija ddominata mid-domanda domestika qawwija tagħha. In-nefqa tal-konsum tad-dar hija l-akbar komponent tal-PGD. L-ekonomija tas-suq tal-Kolombja kibret b'mod kostanti fl-aħħar parti tas-seklu 20, bil-prodott gross domestiku (PGD) jiżdied b'rata medja ta' aktar minn 4% fis-sena bejn l-1970 u l-1998. Il-pajjiż sofra riċessjoni fl-1999 (l-ewwel sena sħiħa ta' tkabbir negattiv mid-Depressjoni l-Kbira), u l-irkupru kien twil u bl-uġigħ. Madankollu, it-tkabbir laħaq is-7% fl-2007, wieħed mill-ogħla fl-Amerika Latina. Skont l-istimi tal-Fond Monetarju Internazzjonali, fl-2023, il-PGD (PPP) tal-Kolombja kien ta' US$1 triljun, it-32 fid-dinja u t-tielet fl-Amerika t’Isfel, wara l-Arġentina. L-infiq pubbliku totali jirrappreżenta 28% tal-ekonomija nazzjonali. Id-dejn estern huwa ekwivalenti għal 40% tal-prodott gross domestiku. Klima fiskali b'saħħitha ġiet affermata mill-ġdid b'żieda fil-klassifikazzjonijiet tal-bonds. L-inflazzjoni annwali għalqet l-2017 b'4.09% sena fuq sena (vs. 5.75% sena fuq sena fl-2016). Ir-rata medja nazzjonali tal-qgħad fl-2017 kienet 9.4%, għalkemm l-informalità hija l-akbar problema li qed jiffaċċja s-suq tax-xogħol (id-dħul tal-ħaddiema formali żdied b'24.8% f'5 snin filwaqt li d-dħul tax-xogħol tal-ħaddiema formali informali żdied biss b'9%). Il-Kolombja għandha żoni ħielsa (FTZ), bħaż-Żona Ħielsa tal-Paċifiku, li tinsab f'Valle del Cauca, waħda mill-aktar żoni attraenti għall-investiment barrani. Is-settur finanzjarju kiber b'mod favorevoli minħabba l-likwidità tajba tal-ekonomija, it-tkabbir tal-kreditu u l-prestazzjoni pożittiva tal-ekonomija Kolombjana. Il-Borża Kolombjana permezz tas-Suq Integrat tal-Amerika Latina (MILA) toffri suq reġjonali għall-kummerċ tal-istokks. Il-Kolombja issa hija waħda minn tliet ekonomiji biss b'punteġġ perfett fuq l-Indiċi tal-Qawwa tad-Drittijiet Legali, skont il-Bank Dinji. Il-Kolombja hija rikka fir-riżorsi naturali u tiddependi ħafna fuq l-enerġija u l-esportazzjonijiet tal-minjieri. L-esportazzjonijiet ewlenin tal-Kolombja jinkludu fjuwils minerali, żjut, prodotti tad-distillazzjoni, frott u prodotti agrikoli oħra, zokkor u ħelu, prodotti tal-ikel, plastiks, ħaġar prezzjuż, metalli, prodotti tal-forestrija, kimiċi, farmaċewtiċi, vetturi, prodotti elettroniċi, tagħmir elettriku, fwejjaħ u kożmetiċi, makkinarju, oġġetti manifatturati, tessuti u drappijiet, ħwejjeġ u xedd tas-saqajn, ħġieġ u oġġetti tal-kristall, għamara, bini prefabbrikat, prodotti militari, materjali tad-dar u tal-uffiċċju, tagħmir tal-kostruzzjoni, software, fost oħrajn. L-imsieħba kummerċjali ewlenin huma l-Istati Uniti, iċ-Ċina, l-Unjoni Ewropea u xi pajjiżi tal-Amerika Latina. L-esportazzjonijiet mhux tradizzjonali xprunaw it-tkabbir tal-bejgħ barrani Kolumbjan kif ukoll id-diversifikazzjoni tad-destinazzjonijiet tal-esportazzjoni grazzi għal ftehimiet ġodda ta 'kummerċ ħieles. It-tkabbir ekonomiku reċenti wassal għal żieda konsiderevoli f'miljunarji ġodda, inklużi intraprendituri ġodda, Kolumbjani b'valur nett li jaqbeż il-biljun USD. Il-Gvern qed jiżviluppa wkoll proċess ta' inklużjoni finanzjarja fost l-aktar popolazzjoni vulnerabbli fil-pajjiż. Il-kontribuzzjoni tat-turiżmu għall-PDG kienet ta' US$5,880.3 biljun (2.0% tal-PDG totali) fl-2016. It-turiżmu ġġenera 556,135 impjieg (2.5% tal-impjiegi totali) fl-2016. Żjajjar turisti barranin kienu mbassra li Żdiedu minn 0.6 miljun fl-2007 għal 4 miljuni fl-2017. === Agrikoltura u riżorsi naturali === [[File:Cerrejón mine.JPG|thumb|Cerrejón hija minjiera tal-faħam miftuħa, l-akbar tat-tip tagħha, l-akbar fl-Amerika Latina, u l-għaxar l-akbar fid-dinja.]] Fl-agrikoltura, il-Kolombja hija waħda mill-akbar ħames produtturi fid-dinja ta' kafè, avokado u żejt tal-palm, u waħda mil l-akbar 10 produtturi fid-dinja ta' kannamieli, banana, ananas u kawkaw. Il-pajjiż għandu wkoll produzzjoni konsiderevoli ta'ross, patata u kassava. Għalkemm mhux l-akbar produttur tal-kafè fid-dinja (il-Brażil isostni dan it-titlu), il-pajjiż ilu, għal għexieren ta' snin, kapaċi jwettaq kampanja ta’ kummerċjalizzazzjoni globali biex iżid valur lill-prodott tal-pajjiż. Il-produzzjoni taż-żejt tal-palm Kolombjan hija waħda mill-aktar sostenibbli fuq il-pjaneta, meta mqabbla mal-akbar produtturi eżistenti. Il-Kolombja hija wkoll fost l-akbar 20 produttur fid-dinja taċ-ċanga u tat-tiġieġ. Il-Kolombja hija wkoll it-tieni l-akbar esportatur tal-fjuri fid-dinja, wara l-Olanda. L-agrikoltura Kolombjana temetti 55% tal-emissjonijiet tal-gassijiet serra tal-Kolombja, prinċipalment minħabba d-deforestazzjoni, it-trobbija tal-bhejjem estensiva żżejjed, il-ħtif tal-art u l-agrikoltura illegali. Il-Kolombja hija esportatur ewlieni tal-faħam u ż-żejt – fl-2020, aktar minn 40% tal-esportazzjonijiet tal-pajjiż kienu bbażati fuq dawn iż-żewġ prodotti. Fl-2018 kien il-5 l-akbar esportatur tal-faħam fid-dinja. Fl-2019, il-Kolombja kienet l-20 l-akbar produttur taż-żejt fid-dinja, b'791 elf barmil / jum, li jesporta parti tajba mill-produzzjoni tiegħu - il-pajjiż kien id-19-il l-akbar esportatur taż-żejt fid-dinja fl-2020. Fil-minjieri, il-Kolombja hija l-akbar produttur dinja emerald, u fil-produzzjoni tad-deheb, bejn l-2006 u l-2017, il-pajjiż ipproduċa 15-il tunnellata fis-sena sal-2007, meta' l-produzzjoni tiegħu żdiedet b'mod sinifikanti, u kiser ir-rekord ta' 66.1 tunnellata estratti fl-2012. Fl-2017, estratt 52.2 tunnellata. Bħalissa, il-pajjiż huwa fost l-akbar 25 produttur tad-deheb fid-dinja. === Enerġija u trasport === [[File:Hidrosogamoso, Represa.JPG|thumb|Dam ta' Sogamoso (Presa de Sogamoso)]] [[File:Cartagena2011-Skyline-Habour.jpg|thumb|Port ta' Cartagena (Puerto de Cartagena)]] Il-produzzjoni tal-elettriku fil-Kolombja ġejja prinċipalment minn sorsi tal-enerġija rinnovabbli. 69.93% huwa miksub mill-ġenerazzjoni idroelettrika. L-impenn tal-Kolombja għall-enerġija rinnovabbli ġie rikonoxxut fl-Indiċi tal-Ekonomija Ekoloġika Globali (GGEI) tal-2014, u poġġiha fost l-aqwa 10 nazzjonijiet fid-dinja f'termini ta 'setturi ta' effiċjenza ekoloġika. It-trasport fil-Kolombja huwa regolat fi ħdan il-funzjonijiet tal-Ministeru tat-Trasport u entitajiet bħall-Istitut Nazzjonali tat-Toroq (INVÍAS) inkarigat mill-Awtostradi fil-Kolombja, l-Aerocivil, responsabbli għall-avjazzjoni ċivili u l-ajruporti, l-Aġenzija Nazzjonali tal-Infrastruttura, Inkarigat mill-konċessjonijiet permezzta'ta’ sħubijiet pubbliċi-privati, għad-disinn, il-kostruzzjoni, il-manutenzjoni, l-operat u l-amministrazzjoni tal-infrastruttura tat-trasport, id-Direttorat Ġenerali Marittimu (Dimar) għandu r-responsabbiltà li jikkoordina l-kontroll tat-traffiku marittimu flimkien man-Navy Kolombjana, fost oħrajn, u taħt il- superviżjoni tas-Sovrintendenza tal-Portijiet u t-Trasport. Mill-2021, il-Kolombja kellha 204,389 km (127,001 mi) ta 'toroq, li minnhom 32,280 km (20,058 mi) kienu asfaltati. Fl-aħħar tal-2017, il-pajjiż kellu madwar 2,100 km (1,305 mi) ta 'toroq duplikati. It-trasport ferrovjarju fil-Kolombja huwa kważi għal kollox iddedikat għat-trasport tal-merkanzija u n-netwerk ferrovjarju għandu tul ta '1,700 km ta' binarji potenzjalment attivi. Il-Kolombja għandha 3,960 kilometru ta' pipelines tal-gass, 4,900 kilometru ta' pajpijiet taż-żejt u 2,990 kilometru ta 'pipelines taż-żejt. Il-gvern Kolumbjan ippropona li jinbnew 7,000 kilometru ta' toroq bejn l-2016 u l-2020, li jnaqqas il-ħinijiet tal-ivvjaġġar bi 30% u l-ispejjeż tat-trasport b'20%. Programm ta' konċessjoni ta' toroq b’pedaġġ se jinkludi 40 proġett u huwa parti minn objettiv strateġiku usa' ta' investiment ta' kważi $50 biljun f'infrastruttura tat-trasport, inklużi sistemi ferrovjarji, ir-restawr tan-navigabbiltà tax-Xmara Magdalena, it-titjib tal-faċilitajiet tal-istrutturi tal-port u l-espansjoni tal-El Dorado International. Ajruport. Il-Kolombja hija pajjiż bi dħul medju. === Xjenza u teknoloġija === [[File:CEMSA 271215 01.JPG|thumb|Colciencias hija aġenzija tal-Gvern Kolumbjan li tappoġġja r-riċerka fundamentali u applikata.]] Il-Kolombja għandha aktar minn 3,950 grupp ta 'riċerka fix-xjenza u t-teknoloġija. iNNpulsa, aġenzija tal-gvern li tippromwovi l-intraprenditorija u l-innovazzjoni fil-pajjiż, tipprovdi għotjiet lil startups, minbarra servizzi oħra li hija u l-istituzzjonijiet jipprovdu. Il-Kolombja kklassifikat fis-66 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2023. Spazji ta' coworking ħarġu biex iservu bħala komunitajiet għal startups kbar u żgħar. Fil-Kolombja, organizzazzjonijiet bħall-Korporazzjoni għar-Riċerka Bijoloġika (CIB) ġew żviluppati b'suċċess biex jappoġġjaw liż-żgħażagħ interessati fix-xogħol xjentifiku. Iċ-Ċentru Internazzjonali għall-Agrikoltura Tropikali bbażat fil-Kolombja jinvestiga l-isfida dejjem tikber tat-tisħin globali u s-sigurtà tal-ikel. Fil-Kolombja, saru invenzjonijiet importanti relatati mal-mediċina, bħall-ewwel pacemaker artifiċjali estern b'elettrodi interni, ivvintat mill-inġinier elettriku Jorge Reynolds Pombo, invenzjoni ta 'importanza kbira għal dawk li jbatu minn insuffiċjenza tal-qalb. Ivvintati wkoll fil-Kolombja kienu l-mikrokeratome u tekniki keratomileusis, li jiffurmaw il-bażi fundamentali ta' dak li issa huwa magħruf bħala LASIK (waħda mill-aktar tekniki importanti għall-korrezzjoni ta' żbalji refrattivi fil-vista) u l-valv Hakim għat-trattament ta' idroċefalu. Il-Kolombja bdiet tinnova fit-teknoloġija militari għall-armata tagħha u armati oħra fid-dinja; speċjalment fid-disinn u l-ħolqien ta' prodotti ta' protezzjoni ballistiċi personali, ħardwer militari, robots militari, bombi, simulaturi u radars. Xi xjenzati Kolombjani notevoli huma Joseph M. Tohme, riċerkatur rikonoxxut għax-xogħol tiegħu fuq id-diversità ġenetika tal-ikel, Manuel Elkin Patarroyo li huwa magħruf għax-xogħol pijunier tiegħu fuq vaċċini sintetiċi għall-malarja, Francisco Lopera li skopra l-"Mutazzjoni Paisa" jew tip ta 'Alzheimer bikri, Rodolfo Llinás magħruf għall-istudju tiegħu tal-proprjetajiet intrinsiċi tan-newroni u t-teorija ta' sindromu li kien biddel il-mod ta' fehim tal-funzjonament tal-moħħ, Jairo Quiroga Puello għaraf għall-istudji tiegħu dwar il-karatterizzazzjoni ta' sintetiċi. sustanzi li jistgħu jintużaw biex jiġġieldu fungi, tumuri, tuberkulożi u anke xi viruses u Ángela Restrepo li stabbiliet dijanjosi u trattamenti preċiżi biex jiġġieldu l-effetti ta 'marda kkawżata minn Paracoccidioides brasiliensis. == Demografija == [[File:Densidad pop col only Colombia.png|thumb|Id-densità tal-popolazzjoni tal-Kolombja fl-2013]] B'popolazzjoni stmata ta '50 miljun ruħ fl-2020, il-Kolombja hija t-tielet l-aktar pajjiż popolat fl-Amerika Latina, wara l-Brażil u l-Messiku. Fil-bidu tas-seklu 20, il-popolazzjoni tal-Kolombja kienet madwar 4 miljuni. Sa mill-bidu tas-snin sebgħin, il-Kolombja esperjenzat tnaqqis kostanti fir-rati ta 'fertilità, mortalità u tkabbir tal-popolazzjoni tagħha. Ir-rata tat-tkabbir tal-popolazzjoni għall-2016 hija stmata li tkun 0.9%. Madwar 26.8% tal-popolazzjoni kellha 15-il sena jew iżgħar, 65.7% kellhom bejn 15 u 64 sena, u 7.4% kellhom aktar minn 65 sena. Il-proporzjon ta' nies anzjani fil-popolazzjoni totali beda jiżdied b'mod sostanzjali. Il-Kolombja hija pproġettata li jkollha popolazzjoni ta’ 55.3 miljun sal-2050. L-istimi tal-popolazzjoni taż-żona li issa hija l-Kolombja jvarjaw bejn 2.5 u 12-il miljun ruħ fl-1500; stimi bejn l-estremi jinkludu ċifri ta’ 6 u 7 miljuni. Bil-konkwista Spanjola, il-popolazzjoni tar-reġjun kienet niżlet għal madwar 1.2 miljun ruħ sal-1600, li jirrappreżenta tnaqqis stmat ta' 52-90%. Sa tmiem il-perjodu kolonjali, kien naqas aktar għal madwar 800,000; Beda jiżdied fil-bidu tas-seklu 19 għal madwar 1.4 miljun, fejn jerġa' jaqa' fil-Gwerra tal-Indipendenza tal-Kolombja għal bejn 1 u 1.2 miljun. Il-popolazzjoni tal-pajjiż ma rkupratx għal-livelli ta' qabel il-konkwista sa' l-1940, kważi 450 sena wara l-quċċata tagħha fis-seklu 16. [[File:Colombia población.png|thumb|Storja tal-popolazzjoni tal-Kolombja]] Il-popolazzjoni hija kkonċentrata fl-artijiet għolja Andin u tul il-kosta tal-Karibew, ukoll id-densitajiet tal-popolazzjoni huma ġeneralment ogħla fir-reġjun Andin. Id-disa' dipartimenti tal-pjanura tal-Lvant, li jinkludu madwar 54% taż-żona tal-Kolombja, għandhom inqas minn 6% tal-popolazzjoni. Tradizzjonalment soċjetà rurali, il-moviment lejn żoni urbani kien qawwi ħafna f'nofs is-seklu 20, u l-Kolombja issa hija waħda mill-aktar pajjiżi urbanizzati fl-Amerika Latina. Il-popolazzjoni urbana żdiedet minn 31% tat-total fl-1938 għal kważi 60% fl-1973, u fl-2014 iċ-ċifra kienet ta' 76%. Il-popolazzjoni ta' Bogotá waħedha żdiedet minn ftit aktar minn 300,000 fl-1938 għal madwar 8 miljuni llum. B'kollox, tnejn u sebgħin belt issa għandhom popolazzjonijiet ta' 100,000 jew aktar (2015). Fl-2012, il-Kolombja kellha l-akbar popolazzjoni spostata internament fid-dinja, stmata għal 4.9 miljun ruħ. L-istennija tal-ħajja kienet 74.8 snin fl-2015 u l-mortalità tat-trabi kienet 13.1 għal kull elf fl-2016. Fl-2015, 94.58% tal-adulti u 98.66% taż-żgħażagħ huma litterati u l-Gvern jonfoq madwar 4.49% tal-PGD tiegħu fuq l-edukazzjoni. === Lingwi === Madwar 99.2% tal-Kolombjani jitkellmu bl-Ispanjol, imsejjaħ ukoll Kastiljan; Fil-pajjiż jintużaw ukoll 65 lingwa Amerindja, żewġ lingwi krejoli, il-lingwa Romani u l-Lingwa tas-Sinjali Kolombjana. L-Ingliż għandu status uffiċjali fl-arċipelagu ta' San Andrés, Providencia u Santa Catalina. Total ta' 101 lingwa fil-Kolombja huma elenkati fid-database Ethnologue, inkluż l-Ispanjol. In-numru speċifiku ta' lingwi mitkellma jvarja ftit, b'xi awturi jikkunsidraw lingwi differenti dak li oħrajn iqisu varjetajiet jew djaletti tal-istess lingwa. L-aħjar stimi jirreġistraw 71 lingwa mitkellma fil-pajjiż illum, li ħafna minnhom jappartjenu lill-familji tal-lingwi Chibcha, Tucano, Bora-Witoto, Guajibo, Arawak, Karibew, Barbaco u Saliban. Bħalissa hemm aktar minn 850,000 kelliem tal-lingwa nattiva. === Gruppi etniċi === Il-Kolombja hija etnikament diversa, in-nies tagħha dixxendenti mill-abitanti indiġeni oriġinali, konkwistaturi Spanjoli, Afrikani oriġinarjament miġjuba fil-pajjiż bħala skjavi, u immigranti tas-seklu 20 mill-Ewropa u l-Lvant Nofsani, kollha jikkontribwixxu għal wirt kulturali divers. Id-distribuzzjoni demografika tirrifletti mudell li huwa influwenzat mill-istorja kolonjali. L-abjad jgħixu madwar il-pajjiż kollu, l-aktar fiċ-ċentri urbani u fl-għoljiet u l-ibliet kostali li qed jikbru. Il-popolazzjonijiet tal-bliet il-kbar jinkludu wkoll il-mestizos. Il-bdiewa Mestizo (nies li jgħixu f'żoni rurali) jgħixu wkoll fl-artijiet għoljiet Andini, fejn xi konkwistaturi Spanjoli mħallta man-nisa tal-kapijiet Amerinjani. Il-mestizos jinkludu artiġjani u negozjanti żgħar li kellhom rwol importanti fl-espansjoni urbana ta' dawn l-aħħar deċennji. Fi studju fl-American Journal of Physical Anthropology, il-Kolombjani għandhom antenati medja ta' 47% DNA Amerindijan, 42% DNA Ewropew, u 11% DNA Afrikan. Iċ-ċensiment tal-2018 irrapporta li l-“popolazzjoni mhux etnika”, komposta minn bojod u mestizos (dawk ta' antenati mħallta Ewropej u Amerindijani), kienet tifforma 87.6% tal-popolazzjoni nazzjonali. 6.7% huma ta' dixxendenza Afrikana. L-Amerindjani Indiġeni jiffurmaw 4.3% tal-popolazzjoni. Ir-Raizals jikkostitwixxu 0.06% tal-popolazzjoni. Palenqueros jikkostitwixxu 0.02% tal-popolazzjoni. 0.01% tal-popolazzjoni huma żingari. Studju minn Latinobarómetro fl-2023 jistma li 50.3% tal-popolazzjoni hija mestizo, 26.4% hija abjad, 9.5% hija indiġena, 9.0% hija iswed, 4.4% hija mulatta u 0.4% hija Ażjatika, dawn l-istimi jkunu ekwivalenti għal madwar 26 miljun ruħ huma mestizo, 14-il miljun huma bojod, 5 miljun huma indiġeni, 5 miljun huma iswed, 2 miljun huma mulatti u 200k huma Asjatiċi. Id-Diviżjoni tal-Investigazzjoni Federali stmat li mis-86% tal-popolazzjoni li mhix meqjusa bħala parti minn xi gruppi etniċi identifikati miċ-ċensiment tal-2006, il-Kolombjani bojod huma primarjament ta' nisel Spanjol, iżda hemm ukoll popolazzjoni kbira ta' Antenati Nofsani ; F'xi żoni hemm kontribut konsiderevoli ta' antenati Ġermaniżi u Taljani. Ħafna mill-popli indiġeni esperjenzaw tnaqqis fil-popolazzjoni matul il-ħakma Spanjola u ħafna oħrajn ġew assorbiti fil-popolazzjoni mestizo, iżda l-bqija bħalissa jirrappreżentaw aktar minn tmenin kultura differenti. Ir-riżervi (resguardos) stabbiliti għall-popli indiġeni jokkupaw 30,571,640 ettaru (305,716.4 km 2) (27% tat-total tal-pajjiż) u huma abitati minn aktar minn 800,000 ruħ. Uħud mill-akbar gruppi indiġeni huma l-Wayuu, il-Paez, il-Pastos, l-Embera, u ż-Zenú. Id-dipartimenti ta' La Guajira, Cauca, Nariño, Córdoba u Sucre għandhom l-akbar popolazzjonijiet indiġeni. L-Organizzazzjoni Indiġena Nazzjonali tal-Kolombja (ONIC), imwaqqfa fl-ewwel Kungress Indiġenu Nazzjonali fl-1982, hija organizzazzjoni li tirrappreżenta l-popli indiġeni tal-Kolombja. Fl-1991, il-Kolombja ffirmat u rratifikat il-liġi internazzjonali attwali dwar il-popli indiġeni, il-Konvenzjoni dwar il-Popli Indiġeni u Tribali, 1989. L-Afrikani tas-Sub-Saħara nġiebu bħala skjavi, prinċipalment fl-artijiet baxxi kostali, fil-bidu tas-seklu 16 u fis-seklu 19. Illum, komunitajiet kbar Afro-Kolombjani jinsabu fuq il-kosta tal-Paċifiku. Ħafna Ġamajkani emigraw prinċipalment lejn il-gżejjer ta’ San Andres u Providencia. Diversi Ewropej oħra u Amerikani ta' Fuq immigraw lejn il-pajjiż fl-aħħar tad-19 u l-bidu tas-seklu 20, inklużi nies mill-ex USSR matul u wara t-Tieni Gwerra Dinjija. Ħafna komunitajiet immigranti stabbilixxew fuq il-kosta tal-Karibew, partikolarment immigranti reċenti mill-Lvant Nofsani u l-Ewropa. Barranquilla (l-akbar belt fil-Karibew Kolumbjan) u bliet oħra tal-Karibew għandhom l-akbar popolazzjonijiet ta' Libaniżi, Palestinjani u Levantini oħra. Hemm ukoll komunitajiet sinifikanti ta' Roma u Lhud. Hemm xejra migratorja importanti tal-Venezweli, minħabba s-sitwazzjoni politika u ekonomika fil-Venezwela. F'Awwissu 2019, il-Kolombja offriet iċ-ċittadinanza lil aktar minn 24,000 tifel u tifla ta' refuġjati Venezwelani li twieldu fil-Kolombja. ==== Gruppi etniċi fil-Kolombja - Ċensiment tal-2018 ==== [[File:Native India village.jpg|thumb|Popolazzjoni fil-ġungla tal-Amażonja fid-dipartiment tal-Amazonas]] * Mestiż - Abjad (87.58%) * Afro-Kolombjani (inklużi mestizos) (6.68%) * Amerindijan (4.31%) * Mhux indikat (1.35%) * Raizal (0.06%) * Palenquero (0.02%) * Romani (0.01%) ==== Gruppi etniċi fil-Kolombja skont il-Latinobarómetro 2023 ==== * Mestiż (50.3%) * Abjad (26.4%) * Amerindijan (9.5%) * Iswed (9.0%) * Mulatto (4.4%) * Ażjatiċi (0.4%) === Reliġjon === [[File:Iglesia de San Agustín 11.JPG|thumb|left|Il-Knisja ta' San Agustín hija tempju Kolumbjan ta' qima Kattolika ddedikata lil San Agustín de Hipona, tinsab fil-kantuniera ta' Carrera 7 u Calle 7, eżatt fuq wara tal-Dar ta' Nariño (palazz presidenzjali), fil-qalba ta' is-settur tal-belt storika ta' Bogotá u jappartjeni għall-ġurisdizzjoni ekkleżjastika tal-arċidjoċesi ta' Bogotá.]] [[File:Santuario de Las Lajas, Ipiales, Colombia, 2015-07-21, DD 21-23 HDR.jpg|thumb|Is-Santwarju ta' Las Lajas hija knisja bażilika li tinsab fin-nofsinhar tad-Dipartiment ta' Nariño, muniċipalità ta' Ipiales, il-Kolombja. Il-post huwa sit ta' pellegrinaġġ popolari minn meta dehret il-Verġni Marija fl-1754. L-ewwel santwarju nbena madwar l-1750 u ġie mibdul b'wieħed akbar fl-1802 li kien jinkludi pont fuq il-kanyon tax-Xmara Guáitara. It-tempju attwali, fi stil neo-Gotiku, inbena bejn l-1916 u l-1949.]] Id-Dipartiment Amministrattiv Nazzjonali tal-Istatistika (DANE) ma jiġborx statistika reliġjuża u huwa diffiċli li tikseb rapporti preċiżi. Madankollu, skont diversi studji u stħarriġ wieħed, madwar 90% tal-popolazzjoni taderixxi mal-Kristjaneżmu, li l-maġġoranza tagħhom (70.9%–79%) huma Kattoliċi Rumani, filwaqt li minoranza sinifikanti (16.7%) taderixxi mal-Protestantiżmu (prinċipalment evanġeliċi) . Madwar 4.7% tal-popolazzjoni hija atea jew agnostika, filwaqt li 3.5% jgħidu li jemmnu f'Alla iżda ma jsegwux reliġjon speċifika. 1.8% tal-Kolombjani jaderixxu max-Xhieda ta' Jehovah u l-Adventiżmu u inqas minn 1% jaderixxu ma' reliġjonijiet oħra, bħall-Fidi Bahá'í, l-Islam, il-Ġudaiżmu, il-Buddiżmu, il-Mormoniżmu, l-Induiżmu, ir-reliġjonijiet indiġeni, il-moviment Hare Krishna, il-moviment Rastafari, il-Knisja Ortodossa tal-Lvant u studji spiritwali. In-nies li fadal ma' wieġbux jew wieġbu li ma kinux jafu. Minbarra l-istatistika ta' hawn fuq, 35.9% tal-Kolombjani rrappurtaw li ma' pprattikawx il-fidi tagħhom b'mod attiv. 1,519,562 persuna fil-Kolombja, jew madwar 3% tal-popolazzjoni, irrappurtaw li jsegwu reliġjon indiġena. Għalkemm il-Kolombja tibqa' pajjiż predominantement Kattoliku Ruman f’termini tan-numru ta' magħmudijiet, il-kostituzzjoni Kolombjana tal-1991 tiggarantixxi l-libertà tar-reliġjon u d-denominazzjonijiet reliġjużi u l-knejjes kollha huma ugwalment ħielsa quddiem il-liġi. === Saħħa === [[File:Complejo Médico - Hospital Internacional de Colombia HIC.jpg|thumb|Il-Kolombja tmexxi l-klassifika annwali ta’ América Economía tal-aqwa kliniċi u sptarijiet fl-Amerika Latina.]] L-istennija tal-ħajja ġenerali mat-twelid fil-Kolombja hija 79.3 snin (76.7 snin għall-irġiel u 81.9 snin għan-nisa). Ir-riformi tal-kura tas-saħħa wasslu għal titjib massiv fis-sistemi tal-kura tas-saħħa tal-pajjiż, u l-istandards tas-saħħa fil-Kolombja tjiebu ħafna mis-snin tmenin. 1993) għal 96% fl-2012. Fl-2017, il-gvern iddikjara ċentru ta' riċerka u trattament tal-kanċer bħala Proġett ta' Interess Strateġiku Nazzjonali. Studju li sar fl-2016 mir-rivista América Economía ikklassifika 21 istituzzjoni tas-saħħa Kolombjana fost l-44 l-aħjar fl-Amerika Latina, li jirrappreżentaw 48 fil-mija tat-total. Fl-2022, 26 sptar Kolumbjan kienu fost l-aqwa 61 fl-Amerika Latina (42% tat-total). Fl-2023 ukoll, żewġ sptarijiet Kolombjani kienu fost l-aqwa 75 fid-dinja. === Edukazzjoni === L-esperjenza edukattiva ta' ħafna tfal Kolombjani tibda bl-attendenza fi skola qabel l-iskola sal-età ta' ħames snin (Edukazzjoni Preskolastika). L-edukazzjoni bażika hija obbligatorja bil-liġi Din għandha żewġ stadji: Edukazzjoni Bażika Primarja (Educación Basica Primaria) li tmur mill-ewwel sal-ħames grad – tfal minn sitt snin sa għaxar snin, u Edukazzjoni Bażika Sekondarja (Educación Basica Sekondarja), li tmur mis-sitt. għad-disa' grad. L-edukazzjoni bażika hija segwita mill-Edukazzjoni Vokazzjonali Sekondarja (Educación media vocational) li tinkludi l-għaxar u l-ħdax-il grad. Jista' jkollu modalitajiet jew speċjalitajiet differenti ta' taħriġ professjonali (akkademiku, tekniku, kummerċjali, eċċ.) skont il-kurrikulu adottat minn kull skola. [[File:Facultad de Minas - M5.jpg|thumb|Bini M5 – Università Nazzjonali tal-Kolombja, iddisinjat minn Pedro Nel Gómez]] Mat-tlestija b'suċċess tas-snin kollha tal-edukazzjoni bażika u sekondarja, tingħata d-diploma tal-iskola għolja, li tissejjaħ il-baċellerat, minħabba li l-edukazzjoni sekondarja bażika u l-edukazzjoni sekondarja tradizzjonalment jitqiesu flimkien bħala unità msejħa l-baċellerat (is-sitt sal-ħdax-il grad). Studenti fl-aħħar sena tal-edukazzjoni sekondarja tagħhom jagħmlu l-eżami tal-ICFES (issa jismu Sabre 11) biex jaċċessaw l-edukazzjoni ogħla. Din l-edukazzjoni ogħla tinkludi studji professjonali undergraduate, edukazzjoni sekondarja teknika, teknoloġika u professjonali, u studji postgraduate. L-istituzzjonijiet tal-Edukazzjoni Għolja Teknika-vokazzjonali huma miftuħa wkoll għal studenti li għandhom lawrja fl-Arti u n-Negozju. Dan il-lawrja ġeneralment jingħata mis-SENA wara pjan ta' studju ta' sentejn. Gradwati tal-iskola għolja jistgħu jidħlu fi programm ta' karriera professjonali ta' undergraduate offrut minn università; Dawn il-programmi jdumu sa ħames snin (jew inqas għal edukazzjoni teknika, teknoloġika u vokazzjonali intermedja, u studji gradwati), anke sa sitt jew seba' snin għal xi karrieri, bħall-mediċina. Fil-Kolombja, m'hemm l-ebda istituzzjoni bħall-università; L-istudenti jidħlu direttament fi programm ta’ karriera f’università jew istituzzjoni edukattiva oħra biex jiksbu grad professjonali, tekniku jew teknoloġiku. Malli jiggradwaw mill-kulleġġ, l-individwi jirċievu diploma (professjonali, teknika jew teknoloġika) u liċenzja (jekk meħtieġ) biex isegwu l-karriera magħżula tagħhom. Għal xi programmi tal-karriera, l-istudenti jridu jagħmlu t-test Saber-Pro fl-aħħar sena tagħhom ta 'edukazzjoni akkademika undergraduate. L-infiq pubbliku fuq l-edukazzjoni bħala proporzjon tal-prodott gross domestiku fl-2015 kien 4.49%. Dan kien jirrappreżenta 15.05% tan-nefqa totali tal-gvern. Ir-rati gross ta' reġistrazzjoni fl-edukazzjoni primarja u sekondarja kienu ta' 113.56% u 98.09% rispettivament. L-istennija tal-ħajja tal-iskola kienet ta' 14.42 snin. Total ta' 94.58% tal-popolazzjoni ta' 15-il sena' l fuq kienet irreġistrata bħala litterata, inklużi 98.66% ta' dawk ta' bejn il-15 u l-24 sena. ==== Universitajiet ==== Il-Kolombja għandha 301 istituzzjoni ta' edukazzjoni ogħla (HEIs), li minnhom 217 huma privati ​​u 84 huma uffiċjali. Is-Sistema tal-Università tal-Istat (SUE) torganizza s-servizz pubbliku tal-edukazzjoni ogħla fil-pajjiż u hija magħmula minn 34 università pubblika. Uħud mill-universitajiet pubbliċi fil-Kolombja huma: Università ta' Antioquia, Università ta' Atlántico, Università Militari Nueva Granada, Università ta' Caldas, Università ta' Cauca, Università Nazzjonali Miftuħa u Distanza, Università ta' Cartagena, Università ta' Magdalena, Università Nazzjonali tal-Kolombja, Università ta' Córdoba. == Kultura == Il-Kolombja tinsab f'salib it-toroq tal-Amerika Latina u l-kontinent Amerikan in ġenerali, u bħala tali ġiet affettwata minn firxa wiesgħa ta' influwenzi kulturali. Influwenzi Indiġeni Amerikani, Spanjoli, u oħrajn Ewropej, Afrikani, Amerikani, tal-Karibew u tal-Lvant Nofsani, kif ukoll influwenzi kulturali oħra tal-Amerika Latina, huma kollha preżenti fil-kultura Kolombjana moderna. Il-migrazzjoni urbana, l-industrijalizzazzjoni, il-globalizzazzjoni u bidliet politiċi, soċjali u ekonomiċi oħra wkoll ħallew il-marka tagħhom. Ħafna simboli nazzjonali, kemm oġġetti kif ukoll temi, ħarġu mit-tradizzjonijiet kulturali diversi tal-Kolombja u huma maħsuba biex jirrappreżentaw dak li l-Kolombja u l-poplu Kolumbjan għandhom komuni. L-espressjonijiet kulturali fil-Kolombja huma promossi mill-gvern permezz tal-Ministeru tal-Kultura. === Letteratura === Il-letteratura Kolombjana tmur lura għaż-żminijiet prekolombjani; Eżempju notevoli mill-perjodu huwa l-poeżija epika magħrufa bħala The Legend of Yurupary. Fl-era kolonjali Spanjola, kittieba notevoli jinkludu Juan de Castellanos ( Elegies of Illustrious Men of the Indies ), Hernando Domínguez Camargo u l-poeżija epika tiegħu lil San Injazju ta' Loyola, Pedro Simón u Juan Rodríguez Freyle. Fil-letteratura ta' wara l-indipendenza marbuta mar-Romantizmu, spikkaw Antonio Nariño, José Fernández Madrid, Camilo Torres Tenorio u Francisco Antonio Zea. Fit-tieni nofs tas-seklu 19 u l-bidu tal-20, il-ġeneru letterarju magħruf bħala costumbrismo sar popolari; Kittieba kbar ta' dan il-perjodu kienu Tomás Carrasquilla, Jorge Isaacs u Rafael Pombo (dan tal-aħħar kiteb xogħlijiet notevoli tal-letteratura għat-tfal). F'dak il-perjodu, awturi bħal José Asunción Silva, José Eustasio Rivera, León de Greiff, Porfirio Barba-Jacob u José María Vargas Vila żviluppaw il-moviment modernista. Fl-1872, il-Kolombja waqqfet l-Academia Colombiana de la Lengua, l-ewwel akkademja tal-lingwa Spanjola fl-Amerika. Candelario Obeso kiteb l-innovattivi Cantos Populares de mi Tierra (1877), l-ewwel ktieb ta' poeżija ta' awtur Afro-Kolombjan. Bejn l-1939 u l-1940, ġew ippubblikati seba' kotba ta' poeżija taħt l-isem Piedra y cielo fil-belt ta' Bogotá, li influwenzaw il-pajjiż b’mod sinifikanti; Ġew editjati mill-poeta Jorge Rojas. Fl-għaxar snin ta' wara, Gonzalo Arango waqqaf il-moviment “xejn” bħala reazzjoni għall-vjolenza ta' dak iż-żmien; Kien influwenzat min-nihiliżmu, l-eżistenzjaliżmu u l-ħsieb ta' kittieb kbir ieħor Kolumbjan: Fernando González Ochoa. Matul iż-żieda fil-letteratura Latino-Amerikana, ħarġu kittieba ta' suċċess, immexxija mir-rebbieħ tal-Premju Nobel Gabriel García Márquez u l-opus magnum tiegħu, Mitt Sena ta' Solitudni, Eduardo Caballero Calderón, Manuel Mejía Vallejo u Álvaro Mutis, kittieb li ngħata l-Premju Cervantes. u l-Premju Prince of Asturias għal-Letteratura. === Arti viżwali === [[File:Alonso de Narvaez - Our Lady of Chiquinquira,1562.jpg|thumb|Pittura kolonjali The Virgin of Chiquinquirá (1562) minn Alonso de Narváez. Hija l-Patruna Kattolika tal-Kolombja. It-tila oriġinali tinsab fil-Bażilika tal-Madonna tar-Rużarju ta’ Chiquinquirá.]] [[File:Santiago Martinez Delgado in the colombian congress.jpg|thumb|Mural ta' Santiago Martínez Delgado]] L-arti Kolombjana għandha aktar minn 3000 sena ta' storja. L-artisti Kolombjani qabdu l-kuntest politiku u kulturali li qed jinbidel tal-pajjiż bl-użu ta' varjetà ta' stili u midja. Hemm evidenza arkeoloġika li l-fuħħar kien prodott aktar kmieni fil-Kolombja milli kullimkien ieħor fl-Ameriki, li jmur lura għal 3000 QK. L-ewwel eżempji ta' sengħa tad-deheb ġew attribwiti lill-poplu Tumaco tal-kosta tal-Paċifiku u jmorru għal madwar 325 QK Madwar bejn is-sena 200 QK u 800 AD, il-kultura ta' San Wistin, kaptani tat-tinqix tal-ġebel, daħlet "il-perjodu klassiku" tagħha. Huma waqqfu ċentri ċerimonjali elevati, sarkofaġi, u monoliti kbar tal-ġebel li jirrappreżentaw forom antropomorfiċi u żoomorfi fil-ġebel. L-arti Kolombjana segwiet ix-xejriet ta dak iż-żmien, għalhekk matul is-sekli 16 sa 18, il-Kattoliċiżmu Spanjol kellu influwenza enormi fuq l-arti Kolombjana, u l-istil barokk popolari ġie sostitwit minn Rococo meta l-Bourbon telgħu sal-kuruna Spanjola. Matul dan iż-żmien, fil-kolonja Spanjola, l-aktar pitturi importanti New Granada (Kolombjani) kienu Gregorio Vásquez de Arce y Ceballos, Gaspar de Figueroa, Baltasar Vargas de Figueroa, Baltasar de Figueroa (il-Anzjan), Antonio Acero de la Cruz u Joaquín. Gutiérrez , li x-xogħlijiet tiegħu huma ppreservati. Importanti wkoll Alonso de Narváez li għalkemm twieled fil-Provinċja ta Sivilja, qattata' l-biċċa l-kbira ta' ħajtu fil-Kolombja kolonjali, it-Taljan Angelino Medoro wkoll, għex fil-Kolombja u l-Perù, u ħalla xogħlijiet ta' l-arti ppreservati f’diversi knejjes tal-belt ta' Tunja. F'nofs is-seklu 19, wieħed mill-pitturi l-aktar prominenti kien Ramón Torres Méndez, li pproduċa sensiela ta' pitturi ta' kwalità tajba li wrew in-nies u d-drawwiet tagħhom ta reġjuni Kolombjani differenti. Kienu notevoli wkoll fis-seklu 19 Andrés de Santa María, Pedro José Figueroa, Epifanio Garay, Mercedes Delgado Mallarino, José María Espinosa, Ricardo Acevedo Bernal, fost ħafna oħrajn. Aktar reċentement, l-artisti Kolombjani Pedro Nel Gómez u Santiago Martínez Delgado bdew il-Moviment Murali Kolumbjan fl-1940s, li jippreżentaw il-karatteristiċi neoklassiċi tal-Art Deco. Sa mis-snin ħamsin, l-arti Kolombjana bdiet ikollha perspettiva distintiva, billi vvinta mill-ġdid elementi tradizzjonali taħt kunċetti tas-seklu 20. Eżempji ta' dan huma r-ritratti ta' Greiff ta' Ignacio Gómez Jaramillo, li juru x'tista' tagħmel l-arti Kolombjana b’tekniki ġodda applikati għal suġġetti tipiċi Kolombjani. Carlos Correa, bil-mudell paradigmatiku tiegħu "Still Life in Silence", jgħaqqad l-astrazzjoni ġeometrika u l-kubiżmu. Alejandro Obregón ħafna drabi huwa meqjus bħala missier il-pittura Kolumbjana moderna, u wieħed mill-artisti l-aktar influwenti f'dan il-perjodu, minħabba l-oriġinalità tiegħu, ipinġi pajsaġġi Kolombjani b'użu simboliku u espressjonist tal-annimali, (speċjalment il-kondor Andin). Fernando Botero, Omar Rayo, Enrique Grau, Édgar Negret, David Manzur, Rodrigo Arenas Betancourt, Oscar Murillo, Doris Salcedo u Oscar Muñoz huma wħud mill-artisti Kolombjani prominenti internazzjonalment. L-iskultura Kolombjana mis-sekli 16 sa 18 kienet l-aktar iddedikata għar-rappreżentazzjoni reliġjuża tal-arti ekkleżjastika, influwenzata ħafna mill-iskejjel Spanjoli tal-iskultura sagra. Matul il-perjodu inizjali tar-Repubblika Kolombjana, l-artisti nazzjonali ffukaw fuq il-produzzjoni ta' ritratti skulturi ta' politiċi u figuri pubbliċi, f'xejra neoklassika ċara. Matul is-seklu 20, l-iskultura Kolombjana bdiet tiżviluppa xogħol kuraġġuż u innovattiv bil-għan li tikseb fehim aħjar tas-sensittività nazzjonali. Il-fotografija Kolombjana kienet immarkata bil-wasla tad-daguerreotype. Jean-Baptiste Louis Gros kien dak li ġab il-proċess tad-daguerreotype fil-Kolombja fl-1841. Il-librerija pubblika Piloto għandha l-akbar arkivju ta' negattivi fl-Amerika Latina, b’1.7 miljun ritratt antik li jkopru l-Kolombja mill-1848 sal-2005. L-istampa Kolombjana ppromwoviet ix-xogħol tal-kartunisti. Fl-aħħar deċennji, fanzines, l-Internet u pubblikaturi indipendenti kienu fundamentali għat-tkabbir tal-komiks fil-Kolombja. === Arkitettura === Matul iż-żmien kien hemm varjetà ta' stili arkitettoniċi, minn dawk ta' popli indiġeni għal dawk kontemporanji, inklużi stili kolonjali (militari u reliġjużi), repubblikani, transizzjonali u moderni. [[File:Street Scenes in Cartagena, Colombia (24045961890).jpg|thumb|Gallariji kolonjali fit-toroq ta' Cartagena]] [[File:Catedral-Basílica-de-Nuestra-Señora-de-la-Asunción-de-Popayán-Colombia-1.jpg|thumb|Pjazza ewlenija kolonjali ta' Popayán, Dipartiment ta' Cauca]] [[File:Pila de agua en la Plaza Central en Villa de Leyva, Boyacá, Colombia.jpg|thumb|Villa Kolonjali ta' Leyva, Dipartiment ta' Boyacá]] Żoni ta' abitazzjoni antiki, djar komunali, terrazzi tal-kultivazzjoni, toroq bħas-sistema tat-toroq Inca, ċimiterji, hypogeums u nekropoli huma parti mill-wirt arkitettoniku tal-popli indiġeni. Xi strutturi indiġeni prominenti huma s-sit arkeoloġiku pre-ċeramika u taċ-ċeramika ta' Tequendama, Tierradentro (park li fih l-akbar konċentrazzjoni ta' oqbra maqtul monumentali pre-Kolombjani bi kmamar tal-ġenb), l-akbar ġabra ta' monumenti reliġjużi u skulturi megalitiċi fl-Amerika t'Isfel, li tinsab f'San Agustín, Huila, Ciudad Perdida (sit arkeoloġiku b'serje ta' terrazzi minquxin fil-muntanji, netwerk ta 'mogħdijiet bil-madum u diversi pjazez ċirkolari), u bliet kbar mibnija prinċipalment mill-ġebel, injam, kannamieli u tajn . L-arkitettura matul il-perjodu tal-konkwista u l-kolonizzazzjoni kienet prinċipalment derivata mill-adattament tal-istili Ewropej għall-kundizzjonijiet lokali, u l-influwenza Spanjola, speċjalment Andalusija u Estremadura, tista' tidher faċilment. Meta l-Ewropej waqqfu bliet, saru żewġ affarijiet fl-istess ħin: id-dimensjonar tal-ispazju ġeometriku (kwadru, triq), u l-post ta' punt tanġibbli ta' orjentazzjoni. Il-kostruzzjoni ta 'swar kienet komuni madwar il-Karibew u f'xi bliet ta' ġewwa, minħabba l-perikli maħluqa għall-insedjamenti kolonjali Spanjoli minn pirati Ingliżi, Franċiżi u Olandiżi u gruppi indiġeni ostili. Knejjes, kappelli, skejjel u sptarijiet li jappartjenu għal ordnijiet reliġjużi għandhom influwenza urbana kbira. L-arkitettura Barokka tintuża f'bini militari u spazji pubbliċi. Marcelino Arroyo, Francisco José de Caldas u Domingo de Petrés kienu rappreżentanti kbar tal-arkitettura neoklassika. Il-Capitol Nazzjonali huwa rappreżentant kbir tar-romantiċiżmu. L-injam kien użat ħafna fil-bibien, twieqi, railings u soqfa matul il-kolonizzazzjoni ta 'Antioquia. L-arkitettura tal-Karibew takkwista influwenza Għarbija qawwija. It-Teatru Colón f'Bogotá huwa eżempju proditiku ta' arkitettura tas-seklu 19. Id-djar tal-kampanja b'innovazzjonijiet fil-konċepiment volumetriku huma wħud mill-aqwa eżempji ta' arkitettura repubblikana; L-azzjoni repubblikana fil-belt iffokat fuq id-disinn ta 'tliet tipi ta' spazji: parks bil-foresti, parks urbani żgħar u toroq u l-istil Gotiku kien l-aktar użat għad-disinn tal-knejjes. L-istil Deco, in-neoclassicism modern, l-eklettiżmu folkloriku u r-riżorsi ornamentali tal-Art Deco influwenzaw b'mod sinifikanti l-arkitettura tal-Kolombja, speċjalment matul il-perjodu ta 'tranżizzjoni. Il-moderniżmu ġab teknoloġiji ġodda ta 'kostruzzjoni u materjali ġodda (azzar, konkrit rinfurzat, ħġieġ u materjali sintetiċi) u arkitettura topoloġika u s-sistema ta' ċangaturi mħaffef ukoll għandhom influwenza kbira. L-aktar periti influwenti tal-moviment modern kienu Rogelio Salmona u Fernando Martínez Sanabria. L-arkitettura kontemporanja tal-Kolombja hija mfassla biex tagħti importanza akbar lill-materjali, din l-arkitettura tqis ġeografiji naturali u artifiċjali speċifiċi u hija wkoll arkitettura li tappella għas-sensi. Il-konservazzjoni tal-wirt arkitettoniku u urban tal-Kolombja ġiet promossa f'dawn l-aħħar snin. === Mużika === Il-Kolombja għandha collage vibranti ta' talent li jdoqq spettru sħiħ ta' ritmi. Hija magħrufa bħala l-art ta' elf ritmu, b'madwar 1,024 ritmu folkloristiku. Mużiċisti, kompożituri, produtturi tal-mużika u kantanti mill-Kolombja huma rikonoxxuti internazzjonalment bħal Shakira, Juanes, Carlos Vives u oħrajn. Il-mużika Kolombjana tgħaqqad l-istruttura tal-kitarra u l-kanzunetti influwenzati mill-Ewropa ma' flawtijiet kbar tal-bagalji u strumenti tal-perkussjoni mill-popolazzjoni indiġena, filwaqt li l-istruttura tal-perkussjoni u l-forom taż-żfin tagħha ġejjin mill-Afrika. Il-Kolombja għandha ambjent mużikali divers u dinamiku. [[File:Ejes musicales de Colombia1.png|thumb|left|Reġjuni tal-Kolombja skond il-mużika tradizzjonali tagħhom]] Guillermo Uribe Holguín, figura kulturali importanti fl-Orkestra Sinfonika Nazzjonali tal-Kolombja, Luis Antonio Calvo u Blas Emilio Atehortúa huma wħud mill-akbar esponenti tal-mużika arti. L-Orkestra Filarmonika ta’ Bogotá hija waħda mill-aktar orkestri attivi fil-Kolombja. Il-mużika tal-Karibew għandha ħafna ritmi vibranti, bħal cumbia (daqq bil-maracas, drums, bagpipes u guacharaca), porro (huwa ritmu monotonu iżda ferrieħa), Mapalé (bir-ritmu mgħaġġel tiegħu u ċ-ċapċip kostanti) u vallenato, li oriġinaw fil- parti tat-Tramuntana tal-kosta tal-Karibew (ir-ritmu jindaqq prinċipalment bil-kaxxa, il-guacharaca u l-accordion). Il-mużika tal-kosta tal-Paċifiku, bħall-currulao, hija kkaratterizzata mill-użu qawwi tagħha tat-tnabar (strumenti bħall-marimba indiġena, il-conunos, il-bombo, it-tanbur u l-cuatro guasas jew rattle tubulari). Ritmu importanti tar-reġjun tan-Nofsinhar tal-kosta tal-Paċifiku huwa l-contradanza (użata fl-ispettakli taż-żfin minħabba l-kuluri impressjonanti tal-kostumi). Il-mużika marimba, il-kanzunetti u ż-żfin tradizzjonali tar-reġjun tan-Nofsinhar tal-Paċifiku tal-Kolombja jinsabu fuq il-Lista Rappreżentattiva tal-UNESCO tal-Wirt Kulturali Intanġibbli tal-Umanità. Ritmi mużikali importanti tar-Reġjun Andin huma ż-żfin (żfin tal-folklor Andin li ħareġ mit-trasformazzjoni tal-contradanza Ewropea), il-bambuco (daqq bil-kitarra, tiple u mandolina, ir-ritmu jiżfen f'pari), il-hallway (ritmu ispirat f’ il-waltz Awstrijak u ż-“żfin” Kolumbjan, il-lirika ġew komposti minn poeti rinomati), il-guabina (it-tiple, il-bandola u r-requinto huma l-istrumenti bażiċi), is-sanjuanero (oriġina fid-dipartimenti ta' Tolima u Huila , il- ir-ritmu huwa ferħan u mgħaġġel). Apparti dawn ir-ritmi tradizzjonali, il-mużika tas-salsa nfirxet mal-pajjiż kollu, u l-belt ta' Cali hija meqjusa minn ħafna kantanti tas-Salsa bħala ‘The New Salsa Capital of the World’. L-istrumenti li jiddistingwu l-mużika tal-Llanos tal-Lvant huma l-arpa, il-cuatro (tip ta' kitarra b'erba' kordi) u l-maracas. Ritmi importanti ta' dan ir-reġjun huma l-joropo (ritmu mgħaġġel u hemm ukoll zapateo bħala riżultat ta' l-antenati flamenco tiegħu) u l-galerón (daqq ħafna waqt li l-cowboys ikunu qed jaħdmu). Il-mużika tar-reġjun tal-Amażonja hija influwenzata ħafna minn prattiċi reliġjużi indiġeni. Uħud mill-istrumenti mużikali użati huma l-manguaré (strument mużikali tat-tip ċerimonjali, li jikkonsisti f'par tnabar ċilindriċi kbar), il-quena (strument melodiku), ir-ronador, il-congas, il-qniepen u tipi differenti ta' flawtijiet. Il-mużika tal-Arċipelagu ta' San Andrés, Providencia u Santa Katalina ġeneralment tkun akkumpanjata minn mandolina, bass, quijada, kitarra u maracas. Xi ritmi popolari tal-arċipelagu huma Skoċċiżi, calypso, polka u mento. === Kultura popolari === [[File:Statue India Catalina FICCI.JPG|thumb|Il-Cartagena Film Festival huwa l-eqdem avveniment tal-films fl-Amerika Latina. Il-fokus ċentrali tiegħu huwa l-films Ibero-Amerikani.]] It-teatru ġie introdott fil-Kolombja matul il-kolonizzazzjoni Spanjola fl-1550 permezz ta' kumpaniji taż-żarzuela. It-teatru Kolumbjan huwa appoġġjat mill-Ministeru tal-Kultura u serje ta 'organizzazzjonijiet privati ​​u statali. Il-Festival tat-Teatru Ibero-Amerikan ta' Bogotá huwa l-aktar avveniment kulturali importanti fil-Kolombja u wieħed mill-akbar festivals tat-teatru fid-dinja. Avvenimenti teatrali importanti oħra huma: Il-Festival tal-Puppet La Fanfarria (Medellín), Il-Festival tat-Teatru Manizales, Il-Festival tat-Teatru tal-Karibew (Santa Marta) u l-Festival tal-Arti tal-Kultura Popolari “Invażjoni Kulturali” (Bogotá). Għalkemm iċ-ċinema Kolombjana hija żagħżugħa bħala industrija, aktar reċentement l-industrija tal-films kienet qed tikber bl-appoġġ tal-Liġi tal-Films li għaddiet fl-2003. Ħafna festivals tal-films isiru fil-Kolombja, iżda t-tnejn l-aktar importanti huma l-Cartagena Film Festival, li huwa l-eqdem. festival tal-films fl-Amerika Latina, u l-Bogota Film Festival. Xi gazzetti importanti taċ-ċirkolazzjoni nazzjonali huma El Tiempo u El Espectador. It-televiżjoni fil-Kolombja għandha żewġ netwerks tat-televiżjoni privati ​​u tliet netwerks tat-televiżjoni tal-istat b'kopertura nazzjonali, kif ukoll sitt netwerks tat-televiżjoni reġjonali u għexieren ta 'stazzjonijiet tat-televiżjoni lokali. L-istazzjonijiet privati, RCN u Caracol, huma dawk bl-akbar udjenza. L-istazzjonijiet reġjonali u l-gazzetti reġjonali jkopru dipartiment wieħed jew aktar u l-kontenut tagħhom isir f'dawn l-oqsma partikolari. Il-Kolombja għandha tliet netwerks nazzjonali ewlenin tar-radju: Radiodifusora Nacional de Colombia, stazzjon tar-radju nazzjonali tal-istat; Caracol Radio u RCN Radio, netwerks ta' proprjetà privata b'mijiet ta' affiljati. Hemm netwerks nazzjonali oħra, inklużi Cadena Super, Todelar u Colmundo. Mijiet ta' stazzjonijiet tar-radju huma rreġistrati mal-Ministeru tat-Teknoloġija tal-Informazzjoni u l-Komunikazzjoni. === Kċina === [[File:Comidas tipicas colombianas.jpg|thumb|Tranta paisa (fuq) u ajiaco (taħt) huma tnejn mill-aktar platti tradizzjonali fil-pajjiż.]] Il-gastronomija Kolombjana varjata hija influwenzata mill-fawna u l-flora differenti tagħha, kif ukoll it-tradizzjonijiet kulturali tal-gruppi etniċi. Il-platti u l-ingredjenti Kolombjani jvarjaw ħafna skont ir-reġjun. Uħud mill-aktar ingredjenti komuni huma: ċereali bħal ross u qamħ; tuberi bħal patata u kassava; legumi varji; laħmijiet, inklużi ċanga, tiġieġ, majjal u mogħoż; ħut; u frott tal-baħar. Il-kċina Kolombjana fiha wkoll varjetà ta' frott tropikali bħal cape gooseberry, feijoa, arazá, pitahaya, mangostan, granadilla, papaya, guava, tut (tut), lulo, soursop, u frott tal-passjoni. Il-Kolombja hija waħda mill-akbar konsumaturi ta' meraq tal-frott fid-dinja. Fost l-appetizers u sopop l-aktar rappreżentattivi hemm patacones (pjantaġġini ħodor moqlija), sancocho de gallina (soppa tat-tiġieġ bil-ħaxix bl-għeruq) u ajiaco (soppa tal-patata u qamħirrum). L-appetizers u l-ħobż rappreżentattivi huma pandebono, arepas (kejkijiet tal-qamħirrum), aborrajados (pjantaġġini ħelwin moqlija bil-ġobon), torta de choclo, empanadas u almojábanas. Dixxijiet ewlenin rappreżentattivi huma t-tumba paisa, il-lechona tolimense, il-mamona, it-tamales, u l-platti tal-ħut (bħal arroz de lisa), speċjalment fir-reġjuni kostali fejn jittieklu wkoll kibbeh, serum, queso costeño u carimañolas. L-akkumpanjamenti rappreżentattivi huma patatas chorreadas (patata bil-ġobon), pitravi mimlijin b'bajd iebes (pitravi mimlijin b'bajd iebes) u ross bil-ġewż. L-ikel organiku huwa xejra attwali fl-ibliet il-kbar, għalkemm b'mod ġenerali madwar il-pajjiż il-frott u l-ħaxix huma naturali ħafna u friski. Deżerti rappreżentattivi huma buñuelos, custard, kejk María Luisa, sandwich guava (ġelatina tal-gwava), cocadas (blalen tal-ġewż tal-Indi), casquitos de guava (qxur tal-gwava konfettura), pastel de natas, wejfers, mango flan, roscón, millefeuille, delikatezza. abjad, ħelu tal-feijoa, ħelu tal-papajuela, kejk tal-mojicón u sponge cake curuba. Zlazi tipiċi huma hogao (zalza tat-tadam u tal-basal) u chili stil Kolumbjan. Xi xarbiet rappreżentattivi huma kafè (aħmar), xampù, cholado, lulada, ħafur Kolombjan, meraq tal-kannamieli taz-zokkor, aguapanela, aguardiente, ċikkulata sħuna, u meraq tal-frott frisk (spiss magħmul bl-ilma jew bil-ħalib). === Sports === [[File:Rio 2016. Ciclismo BMX-BMX Cycling (29016608602).jpg|thumb|Mariana Pajón hija ċiklist Kolombjana, darbtejn midalja tad-deheb Olimpika u Champion tad-Dinja tal-BMX.]] [[File:FCF-Logo-2023.svg|thumb|Il-logo tat-tim nazzjonali tal-futbol tal-Kolombja]] Tejo huwa l-isport nazzjonali tal-Kolombja u huwa sport tat-tim li jinvolvi li jitfgħu l-projettili biex jolqtu mira. Iżda mill-isports kollha fil-Kolombja, il-futbol huwa l-aktar popolari. Il-Kolombja kienet iċ-champion tal-Copa América tal-2001, li fiha stabbiliet rekord ġdid li ma' ntlaqatx, ma' sofriet l-ebda gowl, u rebħet kull partita. Il-Kolombja ngħatat darbtejn il-premju tal-“plejer tas-sena”. Il-Kolombja hija ċentru għall-iskejters. It-tim nazzjonali huwa qawwa perenni fil-Kampjonati Dinjija tar-Roller Speed ​​​​Skating. Il-Kolombja tradizzjonalment kienet tajba ħafna fiċ-ċikliżmu u numru kbir ta' ċiklisti Kolombjani rebħu f’kompetizzjonijiet ewlenin taċ-ċikliżmu. Il-baseball huwa popolari fi bliet bħal Cartagena u Barranquilla. Ġew plejers tajbin minn dawk l-ibliet, bħal: Orlando Cabrera, Édgar Rentería, li kien champion tas-Serje Dinji fl-1997 u l-2010, u oħrajn li lagħbu fil-Major League Baseball. Il-Kolombja kienet champion dinji tad-dilettanti fl-1947 u fl-1965. Il-boxing huwa wieħed mill-isports li pproduċa l-aktar ċampjins tad-dinja għall-Kolombja. L-isport tal-muturi wkoll jokkupa post importanti fil-preferenzi sportivi tal-Kolombjani; Juan Pablo Montoya huwa sewwieq tat-tlielaq magħruf għar-rebħ ta' 7 avvenimenti tal-Formula Wieħed il-Kolombja eċċella wkoll fl-isports bħall-BMX, il-judo, l-isports tal-isparar, it-taekwondo, il-lotta, l-għadis għoli u l-atletika, u għandu tradizzjoni kbira fil-weight lifting u l-bowling. == Bliet importanti == <gallery> File:BOG17.png|Santafé de Bogotá File:Bogota SkyIine.jpg|Santafé de Bogotá File:Casa Cural de la Catedral 2.jpg|Santafé de Bogotá File:2018 Bogotá - Iglesia de Monserrate desde Germania.jpg|Santafé de Bogotá File:Fachada Capitolio.jpg|Santafé de Bogotá File:BOG Museo del Oro.JPG|Santafé de Bogotá File:2018 Aeropuerto El Dorado de Bogotá - Ventanales del muelle nacional.jpg|Santafé de Bogotá File:Metro de Medellín, Colombia.jpg|Medellín File:Barranquilla - Paseo de Bolívar.jpg|Barranquilla File:Bucaramanga v cu.JPG|Bucaramanga File:Teatro Municipal de Santiago de Cali 01.JPG|Cali File:Oeste de Cali de noche.jpg|Cali File:Iglesia de San Antonio Cali 01.JPG|Cali File:CristoReyCali.jpg|Cali File:Catedral San Jerónimo de Montería en la celebración de los 240 años de la ciudad. .jpg|Montería File:Catedral de Pasto.jpg|San Juan de Pasto File:Baluarte de Santiago CTG 11 2019 9804.jpg|Cartagena de Indias File:Panorámica de San José de Cúcuta, Colombia.jpg|San José de Cúcuta File:San Juan de Pasto de noche.jpg|San Juan de Pasto File:Catedral de Pasto.jpg|San Juan de Pasto File:Volcán Galeras - Pasto - Colombia.jpg|San Juan de Pasto File:Plazuela San Andrés-Pasto.jpg|San Juan de Pasto File:Plaza de Nariño, al final de la tarde - panoramio.jpg|San Juan de Pasto File:Catedralpopayan.jpg|Popayán File:Iglesia de Santo Domingo-Popayan.jpg|Popayán File:Popayan bridge.jpg|Popayán File:Centro Histórico 2.JPG|Popayán File:Atardecer en Popayán, Cauca.jpg|Popayán File:CatedralTunja1.jpg|Tunja File:Puente de Boyaca 1.jpg|Tunja File:Tunja02.jpg|Tunja File:Tunja Panoramica Norte.JPG|Tunja File:Valledupar.png|Valledupar File:Calle15valledupar.jpg|Valledupar File:Valledupar 2007 006.jpg|Valledupar File:PanteodelaPatria.JPG|Santa Marta File:Rodadero 2023.jpg|Santa Marta File:Arrecifes.jpg|Santa Marta File:El Morro visto desde Taganga al atardecer.jpg|Santa Marta File:090 Irotama Santa Marta Colombia Sunset.JPG|Santa Marta File:Cityofneiva.png|Neiva File:Ibagué.jpg|Ibagué File:Plaza Bolívar Ibague.jpg|Ibagué File:Biblioteca Universidad de Ibagué.JPG|Ibagué File:Catedral de Ibague con la gobernacion.JPG|Ibagué File:Museo de arte del tolima.JPG|Ibagué File:Monumento a Las Arpas.JPG|Villavicencio File:C8v iSQXoAAEqwr.jpg|Villavicencio File:CRISTO REY.JPG|Villavicencio File:Manizales Montage L.jpg|Manizales File:Plaza Almirante Padilla.JPG|Riohacha File:LA CATEDRAL DE RIOHACHA - panoramio.jpg|Riohacha File:CENTRO COMERCIAL SUCHIMMA (RIOHACHA) - panoramio.jpg|Riohacha File:Antigua Aduana y Actual Secretaría de Cultura de Riohacha.jpg|Riohacha File:Edificio de la Gobernacion de la Guajira.JPG|Riohacha File:Skyline Pereira.jpg|Pereira File:Bolivar desnudo.jpg|Pereira File:IglesiadePereira.JPG|Pereira File:Edificio de Rentas Departamentales.JPG|Pereira File:Estación del Ferrocarril Pereira..JPG|Pereira File:Sincelejoocity.png|Sincelejo File:Ciudad de Quibdo.jpg|Quibdó File:Alcaldía de Yopal, Casanare.jpg|Yopal File:Estadio Santiago de las Atalayas.jpg|Yopal File:Yopal, Casanare - panoramio.jpg|Yopal File:Monumento al joropo, Yopal.JPG|Yopal </gallery> == Referenzi == {{Referenzi}} {{Amerika t'Isfel}} [[Kategorija:Kolombja]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika t'Isfel]] gn93bjbnb2sxb5yirvv33xr5p6g0h4t 331764 331763 2026-08-26T02:35:57Z ĠanniĠuzeppi 27231 /* Ġeografija */ 331764 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika tal-Kolombja |isem_nattiv = ''República de Colombia'' |isem_komuni = Kolombja |stampa_bandiera = Flag of Colombia.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Colombia.svg |stampa_mappa = COL orthographic (San Andrés and Providencia special).svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Kolombja |ħolqa_emblema = Emblema tal-Kolombja |ħolqa_demografija = Demografija tal-Kolombja |mottu_nazzjonali = "Libertad y Orden" {{es}}<br /><small>''Libertà u Ordni''</small> |innu_nazzjonali = ''[[¡Oh, Gloria Inmarcesible!]]'' [[File:United States Navy Band - ¡Oh, gloria inmarcesible!.ogg]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]]¹ |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Bogotá|Bogotá, DC]] |l-ikbar_belt = [[Bogotá|Bogotá, DC]] |latd=4 |latm=35 |lats=53 |latNS=N |lonġd=74 |lonġm=4 |lonġs=33 |lonġEW=W |tip_gvern = [[Repubblika kostituzzjonali]] [[Sistema presidenzjali|presidenzjali]] [[Stat unitarju|unitarja]] [[deċentralizzat]] |titlu_kap1 = [[President tal-Kolombja|President]] |titlu_kap2 = [[Viċi-President tal-Kolombja|Viċi-President]] |isem_kap1 = [[:es:Abelardo de la Espriella|Abelardo de la Espriella]] |isem_kap2 = [[:es:José Manuel Restrepo|José Manuel Restrepo]] |żona_kklassifika = 26 |poż_erja = 25 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 1,141,748 |erja_mi_kw = 440,831 |perċentwal_ilma = 2.1 (2025) |sena_stima_popolazzjoni = 2024 |stima_popolazzjoni = 52,695,952 |poż_stima_popolazzjoni = 27 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |densità_popolazzjoni_km2 = 46.15 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 119.5 |poż_densità_popolazzjoni = 174 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2012 |PGD_PSX = $502.874 biljun |poż_PGD_PSX = 28 |PGD_PSX_per_capita = $10,791 |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.719<ref>{{ċita web|url=http://hdr.undp.org/es/datos/mapa/|titlu=Indicadores Internacionales sobre Desarrollo Humano – PNUD|pubblikatur=Hdr.undp.org|data-aċċess=2012-05-14|lingwa=Spanjol}}</ref> |poż_IŻU = 91 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = [[Indipendenza]] {{nobold|minn [[Spanja]]}} |avveniment_stabbilit1 = [[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza Kolumbjan|Iddikjarata]] |data_stabbilit1 = 20 ta' Lulju, 1810 |avveniment_stabbilit2 = Rikonoxxuta |data_stabbilit2 = 7 ta' Awwissu, 1819 |avveniment_stabbilit3 = Kostituzzjoni attwali |data_stabbilit3 = 4 ta' Lulju, 1991 |valuta = [[Peso tal-Kolombja]] |kodiċi_valuta = COP |żona_ħin = COT (Ħin fil-Kolombja) |differenza_ħku = -5 |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = |cctld = [[.co]] |kodiċi_telefoniku = +57 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $366.020 biljun |poż_PGD_nominali = 31 |PGD_nominali_per_capita = $7,854 |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = Għalkemm il-Kostituzzjoni Kolumbjana tispeċifika l-Ispanjol bħala l-lingwa uffiċjali fit-territorju kollu tagħha, lingwi oħra huma mitkellma fil-pajjiż (madwar 68 lingwi) huma wkoll uffiċjali. L-Ingliż huwa wkoll uffiċjali ġewwa San Andrés u fil-Gżira Providencia ([http://www.alcaldiabogota.gov.co/sisjur/normas/Norma1.jsp?i=2780 Consulta de la Norma]. Alcaldiabogota.gov.co. 8 ta' Ottubru 2012.) }} Il-'''Kolombja''' ({{awdjo|en-us-Colombia.ogg|kəˈlʌmbiə}}), uffiċjalment ir-'''Repubblika tal-Kolombja''' ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]:''República de Colombia''), hija repubblika kostituzzjonali unitarja li tinkludi tnejn u tletin dipartiment. Hi tinsab fil-Majjistral tal-[[Amerika t'Isfel]], u tmiss mal-[[Panama]] fil-Majjistral; fit-Tramuntana tmiss mal-[[Baħar Karibew]]; lejn il-Lvant mal-[[Veneżwela]] u l-[[Brażil]]; fin-Nofsinhar mal-[[Ekwador]] u l-[[Peru]]; u mal-Oċean Paċifiku fil-Punent.{{Ċita web|titlu=Which Countries Border Colombia?|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-countries-border-colombia.html|data-aċċess=2022-12-03}} Il-Kolombja hija s-26 l-akbar pajjiż mill-erja u r-raba' l-akbar fl-Amerika t'Isfel. B'aktar minn 46 miljun ruħ, hi mqiegħda fis-[[Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni|27 post]] fid-dinja skont il-popolazzjoni u għandha t-tieni l-akbar popolazzjoni li jitkellmu bl-Ispanjol fid-dinja wara l-[[Messiku]]. == Etimoloġija == L-isem "Kolombja" huwa derivat mill-kunjom tan-navigatur Taljan Christopher Columbus (Latin: Christophorus Columbus, Taljan: Cristoforo Colombo, Spanjol: Cristóbal Colón). Kien maħsub bħala referenza għad-Dinja l-Ġdida kollha. L-isem aktar tard ġie adottat mir-Repubblika tal-Kolombja tal-1819, iffurmata mit-territorji ta' l-ex Viċireyalty ta' New Granada (il-Kolombja tal-lum, il-Panama, il-Venezwela, l-Ekwador u l-Majjistral tal-Brażil). Meta l-Venezwela, l-Ekwador u Cundinamarca ġew stabbiliti bħala stati indipendenti, l-ex Dipartiment ta' Cundinamarca adotta l-isem "Repubblika ta' New Granada." New Granada uffiċjalment bidlet isimha fl-1858 għall-Konfederazzjoni Grenadine. Fl-1863 l-isem reġa' nbidel, din id-darba għall-Istati Uniti tal-Kolombja, qabel fl-aħħar adotta l-isem attwali tiegħu – ir-Repubblika tal-Kolombja – fl-1886. Biex jirreferi għal dan il-pajjiż, il-gvern Kolumbjan juża t-termini Kolumbja u Repubblika tal-Kolombja. == Storja == === Era prekolombjana === [[File:Culturas precolombinas de Colombia.png|thumb|left|Mappa tal-post tal-kulturi prekolombjani tal-Kolombja.]] [[Stampa:Parque Arqueológico de San Agustín - Deity 2.jpg|thumb|left|Park Arkeoloġiku ta' San Agustín (Parque Arqueológico de San Agustín)]] [[Stampa:Muestra Indígena In Situ, monumento arqueológico de San Agustín.JPG|thumb|left|Sit "La Cháquira" li ppermetta lill-Kultura Agostinjana tistabbilixxi kalendarju agrikolu u ritwali]] [[File:ConfederaciónMuisca.png|thumb|left|Konfederazzjoni Muisca (c. 800–1540)]] Minħabba l-post fejn jinsab, it-territorju tal-lum tal-Kolombja kien kuritur ta' ċiviltà umana bikrija mill-Mesoamerika u l-Karibew sal-Andes u l-baċir tal-Amażonja. L-eqdem sejbiet arkeoloġiċi ġejjin mis-siti ta' Pubenza u El Totumo fil-Wied ta' Magdalena 100 kilometru (62 mi) fil-Lbiċ ta' Bogotá. Dawn is-siti jmorru għall-perjodu Paleoindian (18,000–8000 QK). Fi Puerto Hormiga u siti oħra, instabu traċċi tal-Perjodu Arkajku (~8000–2000 QK). Il-fdalijiet jindikaw li kien hemm ukoll okkupazzjoni bikrija fir-reġjuni ta' El Abra u Tequendama f'Cundinamarca. L-eqdem fuħħar skopert fl-Ameriki, misjub f’San Jacinto, imur għall-5000–4000 QK. Popli indiġeni abitaw it-territorju li llum huwa l-Kolombja madwar is-sena 12,500 QK It-tribujiet nomadi tal-kaċċaturi u l-ġbir tas-siti ta' El Abra, Tibitó u Tequendama, qrib il-Bogotá tal-lum, kienu jinnegozjaw bejniethom u ma' kulturi oħra fil-wied tax-Xmara Magdalena. F’Novembru 2020, ġie żvelat sit li jinkludi tmien mili (13-il km) ta' pittografi li qed jiġu studjati fis- Serranía de la Lindosa. Antropologi li jaħdmu fis-sit jissuġġerixxu li għandu 12,500 sena (c. 10,480 QK), minħabba l-fawna estinta rappreżentata. Kien matul l-ewwel okkupazzjoni umana magħrufa taż-żona. Bejn 5000 u 1000 QK, tribujiet tal-kaċċaturi li jiġbru t-tranżizzjoni għal soċjetajiet agrarji; Ġew stabbiliti settlements fissi u dehret iċ-ċeramika. Mill-ewwel millennju QK, gruppi ta 'Amerindjani, inklużi l-Muiscas, Zenúes, Quimbayas u Taironas, żviluppaw is-sistema politika ta' kapijiet bi struttura ta 'poter piramidali mmexxija minn kapijiet. Il-Muiscas abitaw prinċipalment fiż-żona ta' dak li issa huwa l-Altiplano Cundiboyacense tad-Dipartimenti ta' Boyacá u Cundinamarca, fejn iffurmaw il-Konfederazzjoni Muisca. Huma kibru qamħ, patata, quinoa, u qoton, u nnegozjaw deheb, żmeraldi, kutri, artiġjanat taċ-ċeramika, koka, u speċjalment melħ tal-blat ma' nazzjonijiet ġirien. It-Taironas għexu fit-Tramuntana tal-Kolombja fil-firxa tal-muntanji iżolati tas-Sierra Nevada de Santa Marta. Il-Quimbayas abitaw reġjuni tal-wied tax-Xmara Cauca bejn il-meded tal-muntanji tal-punent u ċentrali tal-Andes Kolombjani. Ħafna mill-Amerindjani pprattikaw l-agrikoltura u l-istruttura soċjali ta' kull komunità indiġena kienet differenti. Xi gruppi indiġeni bħall- Karibijiet għexu fi stat ta' gwerra permanenti, iżda oħrajn kellhom attitudnijiet inqas bellikużi. === Perjodu kolonjali === [[File:Retrato de Vasco Nuñez de Balboa (1475-1517) - Anónimo.jpg|thumb|Vasco Núñez de Balboa (1475-1517), fundatur ta' Santa María la Antigua del Darién, l-ewwel insedjament Ewropew stabbli fil-kontinent]] Alonso de Ojeda (li kien salpa ma’ Columbus) wasal fil-Peniżola Guajira fl-1499. Esploraturi Spanjoli, immexxija minn Rodrigo de Bastidas, għamlu l-ewwel esplorazzjoni tal-kosta tal-Karibew fl-1500. Christopher Columbus salpa qrib il-Karibew fl-1502. Fl-1508, Vasco Núñez de Balboa akkumpanja spedizzjoni lejn it-territorju permezz tar-reġjun tal-Golf ta 'Urabá u waqqaf il-belt ta' Santa María la Antigua del Darién fl-1510, l-ewwel insedjament stabbli fil-kontinent. Santa Marta twaqqfet fl-1525, u Cartagena fl-1533. Il-konkwistatur Spanjol Gonzalo Jiménez de Quesada mexxa spedizzjoni lejn l-intern f'April 1536, u għammed id-distretti li minnhom għadda "Renju Ġdid ta' Granada". F'Awwissu 1538 huwa waqqaf proviżorjament il-kapitali tiegħu ħdejn il-kap Muisca ta' Muyquytá, u sejħilha "Santa Fe." L-isem malajr akkwista suffiss u kien jismu Santa Fe de Bogotá. Fl-istess perjodu seħħew żewġ vjaġġi notevoli oħra tal-konkwistaturi bikrija lejn l-intern. Sebastián de Belalcázar, rebbieħ ta' Quito, vvjaġġa lejn it-tramuntana u waqqaf Cali, fl-1536, u Popayán, fl-1537; Mill-1536 sal-1539, il-konkwistatur Ġermaniż Nikolaus Federmann qasam il-Pjanuri tal-Lvant u daret il-Kordillera tal-Lvant fit-tfittxija ta' El Dorado, il-"belt tad-deheb." Il-leġġenda u d-deheb se jkollhom rwol ewlieni biex jattiraw Spanjoli u Ewropej oħra lejn New Granada matul is-sekli 16 u 17. Ir-rebħiet għamlu alleanzi frekwenti mal-għedewwa tal-komunitajiet indiġeni differenti. L-alleati indiġeni kienu kruċjali għall-konkwista, kif ukoll għall-ħolqien u ż-żamma tal-imperu. In-nies indiġeni fil-Kolombja esperjenzaw tnaqqis fil-popolazzjoni minħabba l-konkwista, kif ukoll mard Ewrasjatiku, bħall-ġidri, li ma kellhom ebda immunità għalih. Meta tqis l-art bħala abbandunat, il-Kuruna Spanjola biegħet proprjetajiet lin-nies kollha interessati fit-territorji kolonizzati, u ħolqot proprjetà kbar u pussess ta' minjieri. Fis-seklu 16, ix-xjenza nawtika fi Spanja laħqet żvilupp kbir grazzi għal figuri xjentifiċi numerużi mill-Casa de Contratación u x-xjenza nawtika kienet pilastru essenzjali tal-espansjoni Iberika. Fl-1542, ir-reġjun ta' New Granada, flimkien mal-possedimenti Spanjoli l-oħra kollha fl-Amerika t'Isfel, saru parti mill-Viċireyalty tal-Perù, bil-kapitali tiegħu f'Lima. Fl-1547, New Granada saret kaptanja ġenerali separata fi ħdan il-viċireyalty, bil-kapitali tagħha f'Santa Fe de Bogotá. Fl-1549, il-Qorti Rjali nħolqot b'digriet irjali, u New Granada kienet irregolata mill-Qorti Rjali ta 'Santa Fe de Bogotá, li dak iż-żmien kienet tinkludi l-provinċji ta' Santa Marta, Río de San Juan, Popayán, Guayana u Cartagena. Iżda d-deċiżjonijiet importanti ttieħdu mill-kolonja għal Spanja mill-Kunsill tal-Indji. [[File:Defensa de Cartagena de Indias por la escuadra de D. Blas de Lezo, año 1741.jpg|thumb|left|Illustrazzjoni tal-Battalja ta' Cartagena de Indias, rebħa kbira Spanjola fil-Gwerra ta' Widna ta' Jenkins]] Sas-seklu 16, in-negozjanti Ewropej tal-iskjavi kienu bdew iġibu skjavi Afrikani fl-Amerika. Spanja kienet l-unika qawwa Ewropea li ma waqqfitx fabbriki fl-Afrika biex tixtri skjavi; L-Imperu Spanjol, b'kuntrast, kien jiddependi fuq is-sistema tas-Seat, li jagħti lil negozjanti minn nazzjonijiet Ewropej oħra l-liċenzja biex jinnegozjaw ma' popli skjavi fit-territorji tagħhom barra mill-baħar. Din is-sistema ġabet Afrikani fil-Kolombja, għalkemm ħafna tkellmu kontra l-istituzzjoni. Popli indiġeni ma' setgħux jiġu skjavi minħabba li kienu legalment suġġetti tal-Kuruna Spanjola. Biex jipproteġu l-popli indiġeni, l-awtoritajiet kolonjali Spanjoli stabbilixxew diversi forom ta' sjieda u regolamentazzjoni tal-art: resguardos, encomiendas, u haciendas. Madankollu, skuntentizza sigrieta kontra l-Ispanjol kien diġà qed jitfaċċa għall-Kolombjani peress li Spanja pprojbixxa l-kummerċ dirett bejn il-Viċiroyalty tal-Perù, li kienet tinkludi l-Kolombja, u l-Viċiroyalty ta' Spanja l-Ġdida, li kienet tinkludi l-Filippini, is-sors ta' prodotti Asjatiċi bħall-ħarir u l-porċellana li kienu mitluba fl-Ameriki. Il-kummerċ illegali bejn il-Peruvjani, il-Filippini, u l-Messikani kompla bil-moħbi, hekk kif prodotti Asjatiċi ta' kuntrabandu spiċċaw f’Córdoba, il-Kolombja, iċ-ċentru ta' distribuzzjoni għall-importazzjonijiet illegali Asjatiċi, minħabba kollużjoni bejn dawn il-popli kontra l-awtoritajiet ta' Spanja. Huma ssetiljaw u nnegozjaw bejniethom filwaqt li ma obdewx il-monopolju Spanjol infurzat. [[File:Virreinato de la Nueva Granada (proyección ortográfica).svg|thumb|Mappa tal-Vicireyalty ta New Granada (Virreinato de la Nueva Granada) fl-1780.]] Il-Viċi-Reali ta' Granada Ġdida ġie stabbilit fl-1717, imbagħad imneħħi temporanjament u mbagħad reġa' ġie stabbilit fl-1739. Il-kapitali tagħha kienet Santa Fe de Bogotá. Din il-Viċireyalty inkludiet xi provinċji oħra fil-majjistral tal-Amerika t'Isfel li qabel kienu taħt il-ġurisdizzjoni tal-Viċiroyalties ta 'Spanja Ġdida jew tal-Perù u jikkorrispondu prinċipalment mal-Venezwela, l-Ekwador u l-Panama tal-lum. Bogotá saret waħda miċ-ċentri amministrattivi ewlenin tal-possedimenti Spanjoli fid-Dinja l-Ġdida, flimkien ma' Lima u l-Belt tal-Messiku, għalkemm baqgħet inqas żviluppata meta mqabbla ma' dawk iż-żewġt ibliet f'diversi aspetti ekonomiċi u loġistiċi. Il-Gran Brittanja ddikjarat gwerra fuq Spanja fl-1739, u l-belt ta' Cartagena malajr saret mira ta' prijorità għall-Ingliżi. Forza spedizzjonarja Ingliża enormi ntbagħtet biex taqbad il-belt, iżda wara li għamlu rejds inizjali, tifqigħat ta' mard devastanti tfixklu n-numru tagħhom u l-Ingliżi ġew sfurzati jirtiraw. Il-battalja saret waħda mill-aktar rebħiet deċiżivi ta' Spanja fil-kunflitt u żgurat dominanza Spanjola fil-Karibew sal-Gwerra tas-Seba’ Snin. Il-qassis, botaniku u matematiku tas-seklu 18 José Celestino Mutis kien delegat mill-Viciroy Antonio Caballero y Góngora biex iwettaq inventarju tan-natura ta' New Granada. Mibdija fl-1783, din saret magħrufa bħala l-Royal Botanical Expedition lejn New Granada. Huwa kklassifikat pjanti u annimali selvaġġi, u waqqaf l-ewwel osservatorju astronomiku fil-belt ta' Santa Fe de Bogotá. F'Lulju 1801, ix-xjenzat Prussjan Alexander von Humboldt wasal Santa Fe de Bogotá fejn iltaqa' ma' Mutis. Barra minn hekk, mill-espedizzjoni ħarġu figuri storiċi tal-proċess ta' indipendenza fi New Granada, bħall-astronomu Francisco José de Caldas, ix-xjenzat Francisco Antonio Zea, iż-żoologu Jorge Tadeo Lozano u l-pittur Salvador Rizo. === Indipendenza === [[File:AGHRC (1890) - Carta XI - División política de Colombia, 1824.jpg|thumb|Id-dipartimenti tal-Gran Colombia fl-1824]] Mill-konkwista u l-kolonizzazzjoni kien hemm ribelljonijiet kontra l-ħakma Spanjola fl-imperu, iżda l-biċċa l-kbira kienu mgħaffġa jew baqgħu dgħajfa wisq biex ibiddlu s-sitwazzjoni ġenerali. L-aħħar ribelljoni li tfittex l-indipendenza sħiħa minn Spanja ħarġet madwar l-1810 u laħqet il-qofol tagħha fid-Dikjarazzjoni tal-Indipendenza Kolombjana, maħruġa fl-20 ta' Lulju, 1810, il-jum issa ċċelebrat bħala Jum l-Indipendenza tan-nazzjon. Dan il-moviment segwa l-indipendenza ta' Saint-Domingue (il-Ħaiti tal-lum) fl-1804, li pprovda xi appoġġ lil mexxej eventwali ta' din ir-ribelljoni: Simón Bolívar. Francisco de Paula Santander kien ikollu wkoll rwol deċiżiv. Inbeda moviment minn Antonio Nariño, li oppona ċ-ċentraliżmu Spanjol u mexxa l-oppożizzjoni kontra l-Viċirejaltà. Cartagena saret indipendenti ftNovembru 1811. Fl-1811 ġew ipproklamati l-Provinċji Magħquda ta’ New Granada, immexxija minn Camilo Torres Tenorio. It-tfaċċar ta' żewġ kurrenti ideoloġiċi differenti fost il-patrijotti (federaliżmu u ċentraliżmu) taw lok għal perjodu ta' instabbiltà msejjaħ Homeland Boba. Ftit wara li temmew il-Gwerer Napoleoniċi, Ferdinand VII, reċentement irrestawrat fuq it-tron fi Spanja, iddeċieda bla mistenni li jibgħat forzi militari biex jerġgħu jieħdu l-biċċa l-kbira tat-Tramuntana tal-Amerika t'Isfel. Il-viċi-realtà ġiet restawrata taħt Juan de Sámano, li r-reġim tiegħu kkastiga lil dawk li pparteċipaw fil-movimenti patrijottiċi, injora l-sfumaturi politiċi tal-laqgħat. Ir-retribuzzjoni qanqlet ribelljoni mġedda, li, flimkien ma' Spanja mdgħajfa, għamlitha possibbli ribelljoni ta' suċċess immexxija mill-Venezwelan Simón Bolívar, li eventwalment ipproklama l-indipendenza fl-1819. Ir-reżistenza favur l-Ispanjol ġiet megħluba fl-1822 fit-territorju tal-lum ta' il-Kolombja u fl-1823 fil-Venezwela. Matul il-Gwerra tal-Indipendenza, mietu bejn 250 u 400 elf ruħ (12-20% tal-popolazzjoni ta' qabel il-gwerra). [[File:Cambios territoriales de Colombia.gif|thumb|Bidliet territorjali fil-Kolombja mill-1811 sal-1993]] It-territorju tal-Vicireyalty ta' New Granada sar ir-Repubblika tal-Kolombja, organizzata bħala unjoni tat-territorji tal-lum tal-Kolombja, Panama, Ekwador, Venezwela, partijiet tal-Gujana u l-Brażil u fit-tramuntana tax-Xmara Marañón. Il-Kungress ta' Cúcuta fl-1821 adotta kostituzzjoni għar-Repubblika l-ġdida. Simón Bolívar sar l-ewwel president tal-Kolombja, u Francisco de Paula Santander inħatar viċi president. Madankollu, ir-repubblika l-ġdida kienet instabbli u l-Gran Colombia eventwalment waqgħet. Il-Kolombja moderna ġejja minn wieħed mill-pajjiżi li ħarġu wara x-xoljiment tal-Gran Colombia, it-tnejn l-oħra jkunu l-Ekwador u l-Venezwela. Il-Kolombja kienet l-ewwel gvern kostituzzjonali fl-Amerika t'Isfel, u l-partiti Liberali u Konservattivi, imwaqqfa fl-1848 u fl-1849, rispettivament, huma tnejn mill-eqdem partiti politiċi li baqgħu ħajjin fl-Ameriki. L-iskjavitù tneħħa fil-pajjiż fl-1851. Id-diviżjonijiet politiċi u territorjali interni wasslu għax-xoljiment tal-Gran Colombia fl-1830. L-hekk imsejjaħ "Dipartiment ta' Cundinamarca" adotta l-isem "New Granada", li żamm sal-1858 meta saret il-"Konfederazzjoni Granadina". Fit-18 ta' Mejju tal-1875, fil-11:15:11 ta' filgħodu, seħħ it-terremot ta' Cúcuta tal-1875 — magħruf ukoll bħala t-Terremot tal-Andes. L-epiċentru tiegħu kien fil-belt Kolombjana ta' Cúcuta, u affettwa wkoll muniċipalitajiet fiż-żona metropolitana ta' Cúcuta kif ukoll l-istat ġar ta' Táchira fil-Venezwela. It-terremot wassal għall-qerda totali ta' Cúcuta (b'ħsara lil binjiet emblematiċi bħall-Katidral ta' Cúcuta) u tal-muniċipalitajiet metropolitani, inklużi Villa del Rosario, Los Patios, San Cayetano u El Zulia. It-terremot ikkawża 5,000 mewta immedjata u 9,000 mewta oħra li segwew wara. Wara gwerra ċivili ta' sentejn fl-1863, inħolqot l-Istati Uniti tal-Kolombja, li ssir magħrufa bħala r-Repubblika tal-Kolombja fl-1886. Il-qasmiet interni baqgħu bejn il-forzi politiċi bipartisan, xi drabi jaqbdu gwerer ċivili mdemmija ħafna, l-Aktar sinifikanti kienet il-Gwerra ta' Elf Jum (1899-1902), li fiha tilfu ħajjithom bejn 100 u 180 elf Kolumbjan meta l-Partit Liberali, appoġġjat mill-Venezwela, l-Ekwador, in-Nikaragwa u l-Gwatemala, irribella kontra l-gvern nazzjonalista u ħa l-kontroll ta' Santander, billi kien finalment megħlub fl-1902 minn forzi nazzjonalisti. === seklu 20 === L-intenzjonijiet tal-Istati Uniti tal-Amerika li jinfluwenzaw iż-żona (speċjalment il-kostruzzjoni u l-kontroll tal-Kanal tal-Panama) wasslu għas-separazzjoni tad-Dipartiment tal-Panama fl-1903 u t-twaqqif tiegħu bħala nazzjon. L-Istati Uniti ħallsu lill-Kolombja $25,000,000 fl-1921, seba' snin wara t-tlestija tal-kanal, biex tagħmel emendi għar-rwol tal-President Roosevelt fil-ħolqien tal-Panama, u l-Kolombja rrikonoxxiet lill-Panama taħt it-termini tat-Trattat Thomson-Urrutia. Il-Kolombja u l-Perù marru għall-gwerra minħabba tilwim territorjali fil-baċir tal-Amażonja. Il-gwerra ntemmet bi ftehim ta’ paċi nnegozjat mil-Lega tan-Nazzjonijiet. Is-Soċjetà finalment tat iż-żona kkontestata lill-Kolombja f'Ġunju 1934. [[File:Bogotazo.jpg|thumb|Il-Bogotazo fl-1948]] Ftit wara, il-Kolombja kisbet grad ta' stabbiltà politika, li ġiet interrotta minn kunflitt imdemmi li seħħ bejn l-aħħar tas-snin 40 u l-bidu tas-snin 50, perjodu magħruf bħala La Violencia. Il-kawża tagħha kienet primarjament it-tensjoni dejjem tikber bejn iż-żewġ partiti politiċi ewlenin, li sussegwentement qabdet wara l-qtil tal-kandidat presidenzjali liberali Jorge Eliécer Gaitán fid-9 ta’ April 1948. L-irvellijiet li rriżultaw f’Bogotá, magħrufa bħala El Bogotazo, infirxu mal-pajjiż kollu u sostnew. il-[ajja ta’ mill-inqas 180,000 Kolumbjan. Il-Kolombja daħlet fil-Gwerra Koreana meta Laureano Gómez ġie elett president. Kien l-uniku pajjiż tal-Amerika Latina li ngħaqad mal-gwerra bi rwol militari dirett bħala alleat tal-Istati Uniti. Partikolarment importanti kienet ir-reżistenza tat-truppi Kolombjani f'Old Baldy. Il-vjolenza bejn iż-żewġ partiti politiċi naqset l-ewwel meta' Gustavo Rojas keċċa lill-president tal-Kolombja f'kolp ta' stat u nnegozja mal-gwerrilli, u mbagħad taħt il-ġunta militari tal-Ġeneral Gabriel Paris. Wara d-depożizzjoni ta' Rojas, il-Partit Konservattiv Kolumbjan u l-Partit Liberali Kolumbjan qablu li joħolqu l-Front Nazzjonali, koalizzjoni li tmexxi l-pajjiż flimkien. Skont il-ftehim, il-presidenza kienet se talterna bejn konservattivi u liberali kull 4 snin għal 16-il sena; iż-żewġ partiti jkollhom parità fil-pożizzjonijiet elettivi l-oħra kollha. Il-Front Nazzjonali temm "La Violencia", u l-amministrazzjonijiet tal-Front Nazzjonali ppruvaw jistabbilixxu riformi soċjali u ekonomiċi estensivi b'kooperazzjoni mal-Alleanza għall-Progress. Minkejja l-progress f’ċerti setturi, komplew ħafna problemi soċjali u politiċi, u gruppi terroristiċi gwerillieri bħall-FARC, ELN, u M-19 inħolqu formalment biex jiġġieldu l-gvern u l-apparat politiku u d-demokrazija tal-Kolombja. Nhar l-Erbgħa, 13 ta' Novembru, 1985, il-vulkan Nevado del Ruiz żbroffa. Wara disgħa u sittin sena ta' inattività, l-iżbroff ħasad lill-insedjamenti tal-madwar għalkollox mhux ippreparati, minkejja t-twissijiet maħruġa minn diversi aġenziji tal-vulkanoloġija li kienu rrappurtaw sinjali ta' attività vulkanika sa minn Diċembru tal-1984. Il-flussi piroklastiċi li ħarġu mill-krater tal-vulkan dewbu madwar 10% tal-glaċier tal-muntanja, u b’hekk ikkawżaw erba' *lahars* — flussi ta' tajn, ħamrija u debris li jirriżultaw minn attività vulkanika — li ​​niżlu jiġru mal-għoljiet tan-Nevado b’veloċità ta' 60 km/siegħa. Dawn il-flussi żiedu l-veloċità tagħhom hekk kif għaddew minn widien dojoq fil-qrib u ntefgħu fil-korsijiet tas-sitt xmajjar li jibdew mill-vulkan. Il-belt ta' Armero, li tinsab ftit inqas minn 50 km ’il bogħod mill-vulkan, inqerdet għalkollox minn dawn il-flussi, u dan wassal għall-mewt ta' aktar minn 20,000 mill-29,000 abitant tagħha. Il-vittmi fi bliet oħra — partikolarment fil-muniċipalitajiet ta' Chinchiná u Villamaría — għollew l-għadd totali tal-imwiet għal aktar minn 23,000-25.000. <gallery> File:Armero aftermath USGS.jpg|Armero wara t-traġedja. Diversi flussi ta' tajn vulkaniku (lahars) għattew il-muniċipalità. File:Armerodisaster.png|Id-dehra ta' Armero wara t-traġedja. File:Armero aftermath Marso.jpg|Armero kien jinsab fiċ-ċentru ta' din ir-ritratt, li ttieħed lejn l-aħħar ta' Novembru tal-1985. File:Armero Mudflow and ruins.jpg|Ftit strutturi biss baqgħu bilwieqfa f’Armero wara l-flussi tat-tajn li knisu l-belt. File:VolcanoRuiz.jpg|Nevado del Ruiz ġimagħtejn wara l-eruzzjoni. File:Nevado del Ruiz 1985.jpg|Nevado del Ruiz jarmi l-fwar. Din ir-ritratt ittieħed f'Settembru tal-1985, xahrejn qabel it-traġedja. File:Nevado del Ruiz summit 1985 - Marso.jpg|Il-quċċata tan-Nevado del Ruiz lejn l-aħħar ta' Novembru tal-1985, wara l-eruzzjoni. File:Nevado del Ruiz hazard map, from Wright and Pierson ESP.png|Iż-żoni l-aktar milquta mill-eruzzjoni ta’ Nevado del Ruiz. Il-mappa turi r-rotta li ħa l-lahar mill-vulkan sa Armero. </gallery> Sa mis-sittinijiet, il-pajjiż sofra minn kunflitt armat asimmetriku ta' intensità baxxa bejn il-forzi tal-gvern, il-gruppi terroristiċi tal-gwerillieri komunisti, u l-paramilitari tal-lemin. Il-kunflitt intensifikat fis-snin disgħin, prinċipalment f'żoni rurali remoti. Diversi organizzazzjonijiet gwerillieri ddeċidew li jiddemobilizzaw wara n-negozjati għall-paċi fl-1989-1994. L-Istati Uniti ilha involuta ħafna fil-kunflitt sa mill-bidu tiegħu, meta fil-bidu tas-sittinijiet il-gvern tal-Istati Uniti għen lill-armata Kolombjana tattakka gwerillieri terroristiċi komunisti fil-Kolombja rurali. Dan bħala parti mill-ġlieda Amerikana kontra l-komuniżmu. Merċenarji u korporazzjonijiet multinazzjonali bħal Chiquita Brands International huma wħud mill-atturi internazzjonali li kkontribwew għall-vjolenza tal-kunflitt. Minn nofs is-snin sebgħin, il-kartelli tad-droga Kolombjani saru produtturi, proċessuri u esportaturi ewlenin ta 'drogi illegali, primarjament marijuana u kokaina. Kostituzzjoni ġdida ġiet promulgata fl-4 ta' Lulju, 1991. Il-bidliet iġġenerati mill-kostituzzjoni l-ġdida huma meqjusa bħala pożittivi mis-soċjetà Kolombjana. [[File:USGS ShakeMap Armenia Quindío Colombia Earthquake 1999.jpg|thumb|left|Mappa tal-intensità tat-terremot ibbażata fuq l-iskala Modified Mercalli; iġġenerata mill-United States Geological Survey.]] Dan seħħ nhar it-Tnejn, 25 ta' Jannar, 1999, fis-1:19 p.m. ħin lokali (UTC-5), b’kobor ta’ Mw = 6.2. L-epiċentru tiegħu kien jinsab f'żona muntanjuża tal-muniċipalità ta' Córdoba, f'Quindío. Din ir-reġjun tiffaċċja riskju sismiku għoli minħabba l-junction tripla fil-kantuniera tal-Pjanċa tal-Amerika t’Isfel, fejn jikkonverġu l-pjanċi ta’ Nazca u tal-Karibew. It-terremot, li oriġina f'fond ta' 18-il kilometru u dam għaddej 28 sekonda, ħalla 1,185 persuna mejta u kellu impatt kbir fuq il-belt ta' Armenia u l-muniċipalitajiet ġirien, kif ukoll fuq insedjamenti rurali fir-reġjuni ta’ Valle u Quindío — bħal Corozal, Quebradanueva, Vallejuelo u La Paila, fost oħrajn. Minkejja xi miżuri preventivi, iż-żona spiċċat fi stat ta' kaos strutturali, soċjali u tas-saħħa pubblika għal diversi ġimgħat. Barra minn hekk, id-dipartimenti ta’ Risaralda u Caldas ukoll ġarrbu ħsarat, għalkemm fi grad inqas gravi. === seklu 21 === [[File:El ruiz volcano.jpg|thumb|left|Belt ta' Manizales, Caldas fl-2006]] [[File:Desde mi cuarto.jpg|thumb|Belt ta' Armenia, Qindio fl-2007]] L-amministrazzjoni tal-President Álvaro Uribe (2002-2010) adottat il-politika ta' sigurtà demokratika li kienet tinkludi kampanja integrata għall-ġlieda kontra t-terroriżmu u r-ribelljoni. Il-pjan ekonomiku tal-gvern ippromwova wkoll il-fiduċja tal-investituri. Bħala parti minn proċess ta' paċi, l-AUC (paramilitari tal-lemin) kienet waqfet tiffunzjona formalment bħala organizzazzjoni. Fi Frar 2008, miljuni ta' Kolumbjani ddimostraw kontra l-FARC u gruppi illegali oħra. Wara negozjati ta' paċi, il-gvern Kolumbjan tal-President Juan Manuel Santos u l-gwerilla tal-FARC-EP ħabbru ftehim finali biex jintemm il-kunflitt. Madankollu, referendum biex jiġi ratifikat il-ftehim ma rnexxiex. Il-gvern Kolumbjan u l-FARC sussegwentement iffirmaw ftehim ta' paċi rivedut f'Novembru 2016, li l-kungress Kolumbjan approva. Fl-2016, il-President Santos ingħata l-Premju Nobel għall-Paċi. Ġurisdizzjoni Speċjali għall-Paċi nħolqot biex tinvestiga, tiċċara, tiġġudika u tikkastiga l-ksur serju tad-drittijiet tal-bniedem u l-ksur serji tal-liġi umanitarja internazzjonali li seħħew matul il-kunflitt armat u tissodisfa d-dritt tal-vittmi għall-ġustizzja. Matul iż-żjara tiegħu fil-Kolombja, il-Papa Franġisku ta ġieħ lill-vittmi tal-kunflitt. F'Ġunju 2018, Iván Duque, il-kandidat tal-partit tal-lemin Ċentru Demokratiku, rebaħ l-elezzjoni presidenzjali. Fis-7 ta' Awwissu, 2018, huwa ħa l-ġurament bħala l-president il-ġdid tal-Kolombja biex jieħu post Juan Manuel Santos. Ir-relazzjonijiet tal-Kolombja mal-Veneżwela varjaw minħabba differenzi ideoloġiċi bejn iż-żewġ gvernijiet. Il-Kolombja offriet appoġġ umanitarju bl-ikel u l-mediċina biex itaffi n-nuqqas ta' provvista fil-Veneżwela. Il-Ministeru tal-Affarijiet Barranin tal-Kolombja qal li l-isforzi kollha biex tissolva l-kriżi tal-Veneżwela jridu jkunu paċifiċi. Il-Kolombja pproponiet l-idea tal-Għanijiet ta' Żvilupp Sostenibbli u n-Nazzjonijiet Uniti adottat dokument finali. Fi Frar 2019, il-President tal-Veneżwela Nicolás Maduro qata' r-relazzjonijiet diplomatiċi mal-Kolombja wara li l-President Kolumbjan Iván Duque għen lill-politiċi tal-oppożizzjoni Venezwelana biex iwasslu għajnuna umanitarja lil pajjiżu. Il-Kolombja rrikonoxxiet lill-mexxej tal-oppożizzjoni Venezwelana Juan Guaidó bħala l-president leġittimu tal-pajjiż. Minħabba l-Gvern ta' Petro, il-Kolombja tbati minn kriżi fis-sistema tas-saħħa u s-sigurtà. Abelardo de la Espriella rebaħ l-elezzjonijiet tal-2026. [[File:M 7.4 - 5 km S of San José del Palmar, Colombia.png|thumb|left|Mappa tal-intensità tat-terremot ibbażata fuq l-iskala Modified Mercalli; iġġenerata mill-United States Geological Survey.]] Fl-10 ta' Awwissu, 2026, fis-7:34 ta' filgħodu, seħħ terremot b'kobor ta' 7.4 li l-epiċentru tiegħu kien qrib San José del Palmar, fid-dipartiment ta' Chocó. Dan ikkawża ħsara estensiva fil-punent tal-Kolombja — l-aktar fid-dipartimenti ta' Antioquia, Caldas, Chocó, Risaralda, Quindío u Valle del Cauca — u kien segwit minn aktar minn 47 theżżiża sekondarja; b’riżultat ta' dan, mietu 294 persuna, indarbu 3,970, kien hemm aktar minn 379 persuna nieqsa, u ġarrbet ħsarat li jiswew $9,571 miljun. <gallery> File:Pereira after the earthquake - WCK.jpg|Pereira File:Colombia after the earthquake - WCK.jpg| File:Cali after the earthquake 2 - WCK.jpg|Cali File:Cali after the earthquake 3 - WCK.jpg|Cali File:Cali after the earthquake 4 - WCK.jpg|Cali File:Cali after the earthquake - WCK.jpg|Cali File:Debris from a building after the 2026 Colombia earthquake - WCK.jpg| </gallery> It-terremot inħass fl-[[Ekwador]], fil-[[Panama]] u fil-[[Veneżwela]]. == Ġeografija == [[File:Pico Cristobal Colon.jpg|thumb|left|Pico Cristóbal Colón huwa possibbilment l-ogħla muntanja fil-Kolombja, b'għoli rrappurtat ta '5,775 metru (18,947 pied) u Prominenza ta' 5,509 m (18,074 pied).]] [[File:Mapa de Colombia (topografía).svg|thumb|Mappa topografika tal-Kolombja]] Il-ġeografija tal-Kolombja hija kkaratterizzata mis-sitt reġjuni naturali ewlenin tagħha li jippreżentaw il-karatteristiċi uniċi tagħhom, mir-reġjun muntanjuż tal-Andes; ir-reġjun kostali tal-Paċifiku; ir-reġjun kostali tal-Karibew; il-Pjanuri; ir-reġjun tal-foresti tropikali tal-Amażonja; għaż-żona insulari, li tinkludi gżejjer kemm fl-oċeani Atlantiku kif ukoll fil-Paċifiku. Taqsam il-konfini marittimi tagħha mal-Kosta Rika, Nikaragwa, Ħonduras, Ġamajka, Ħaiti u r-Repubblika Dominicana. Il-Kolombja tmiss fil-majjistral mal-Panama, fil-lvant mal-Venezwela u l-Brażil, u fin-nofsinhar mal-Ekwador u l-Perù; stabbilixxa l-limiti marittimi tiegħu ma' pajjiżi ġirien permezz ta' seba' ftehimiet fil-Baħar Karibew u tlieta fl-Oċean Paċifiku. Hija tinsab bejn latitudnijiet 12°N u 4°S u bejn lonġitudnijiet 67° u 79°W. Fil-lvant tal-Andes hemm is-savana ta' Llanos, parti mill-baċin tax-Xmara Orinoco, u fix-Xlokk estrem, il-ġungla tal-foresti tropikali tal-Amażonja. Flimkien, dawn l-artijiet baxxi jiffurmaw aktar minn nofs it-territorju tal-Kolombja, iżda fihom inqas minn 6% tal-popolazzjoni. Fit-tramuntana, il-kosta tal-Karibew, li fiha 21.9% tal-popolazzjoni u l-lokazzjoni tal-bliet tal-port ewlenin ta' Barranquilla u Cartagena, ġeneralment tikkonsisti fi pjanuri baxxi, iżda fiha wkoll is-Sierra Nevada de Santa Marta, li tinkludi l-ogħla. qċaċet tal-pajjiż (Pico Cristóbal Colón u Pico Simón Bolívar), u d-deżert La Guajira. B'kuntrast, l-artijiet baxxi tal-kosta tal-Paċifiku dejqa u mhux kontinwi, appoġġjati mill-muntanji Serranía de Baudó, huma ftit popolati u mgħottija b'veġetazzjoni densa. Il-port ewlieni tal-Paċifiku huwa Buenaventura. [[File:ISS-42 Colombia’s Santa Marta massif.jpg|thumb|left|Sierra Nevada de Santa Marta tidher mill-ISS]] [[File:Sierra Nevada de Santa Marta desde el espacio.jpg|thumb|Sierra Nevada de Santa Marta tidher mill-ISS]] [[File:Sierra Nevada.JPG|thumb|left|Sierra Nevada de Santa Marta minn Valledupar, il-Kolombja.]] Parti miċ-Ċirku tan-Nar, reġjun tad-dinja suġġett għal terremoti u eruzzjonijiet vulkaniċi, fl-intern tal-Kolombja l-Andes huma l-karatteristika ġeografika predominanti. Il-biċċa l-kbira taċ-ċentri tal-popolazzjoni tal-Kolombja jinsabu f'dawn l-artijiet għolja interni. Lil hinn mill-Massif Kolumbjan (fid-dipartimenti tal-Lbiċ ta' Cauca u Nariño), dawn jaqsmu fi tliet fergħat magħrufa bħala cordilleras (muntanji): il-Kordillera tal-Punent, li tgħaddi biswit il-kosta tal-Paċifiku u tinkludi l-belt ta' Cali; il-Medda tal-Muntanji Ċentrali, li tgħaddi bejn il-widien tax-xmajjar Cauca u Magdalena (fil-punent u l-lvant, rispettivament) u tinkludi l-ibliet ta' Medellín, Manizales, Pereira u l-Armenja; u l-Kordillera tal-Lvant, li testendi grigal sal-peniżola La Guajira u tinkludi Bogotá, Bucaramanga u Cúcuta. Il-qċaċet tal-Kordillera tal-Punent jaqbżu l-4,700 m (15,420 pied), u fil-Kordillera Ċentrali u l-Kordillera tal-Lvant jilħqu l-5,000 m (16,404 pied). F'2,600 m (8,530 pied), Bogotá hija l-ogħla belt tad-daqs tagħha fid-dinja. Ix-xmajjar ewlenin tal-Kolombja huma l-Magdalena, il-Cauca, il-Guaviare, l-Atrato, il-Meta, il-Putumayo u l-Caquetá. Il-Kolombja għandha erba' sistemi ewleninta'ta’ drenaġġ: id-drenaġġ tal-Paċifiku, id-drenaġġ tal-Karibew, il-baċir tal-Orinoko u l-baċir tal-Amażonja. Ix-xmajjar Orinoco u Amazon jimmarkaw limiti mal-Kolombja sal-Venezwela u l-Perù rispettivament. === Fruntiera === Il-fruntiera tal-art mal-Kolombja hija 586 km, Venezwela fruntiera ta' aktar minn 2219 km, Brażil huwa 1645 km, Panama hija 266 km, Il-fruntiera internazzjonali flimkien hija 4716 km. === Klima === [[File:Colombia Köppen.svg|thumb|Mappa tal-Kolombja mill-klassifikazzjoni tal-klima Köppen]] Il-klima tal-Kolombja hija kkaratterizzata minn tropikali, li tippreżenta varjazzjonijiet f'sitt reġjuni naturali u skont l-altitudni, it-temperatura, l-umdità, ir-riħ u l-preċipitazzjoni. Il-Kolombja għandha firxa diversa ta 'żoni klimatiċi, inklużi foresti tropikali tropikali, savannahs, steppi, deżerti u klimi tal-muntanji. Il-klima tal-muntanji hija waħda mill-karatteristiċi uniċi tal-Andes u eżenzjonijiet oħra ta' altitudni għolja fejn il-klima hija determinata mill-altitudni. Taħt 1,000 metru (3,281 pied) altitudni hija ż-żona altitudinal sħuna, fejn it-temperaturi huma ogħla minn 24 °C (75.2 °F). Madwar 82.5% taż-żona totali tal-pajjiż tinsab fiż-żona altitudinal sħuna. Iż-żona altitudinal tal-klima moderata li tinsab bejn 1,001 u 2,000 metru (3,284 u 6,562 pied) hija kkaratterizzata minn temperatura medja li tvarja bejn 17 u 24 °C (62.6 u 75.2 °F). It-temp kiesaħ huwa preżenti bejn 2,001 u 3,000 metru (6,565 u 9,843 pied) u t-temperaturi jvarjaw bejn 12 u 17 °C (53.6 u 62.6 °F). Lil hinn hemm il-kundizzjonijiet alpini taż-żona tal-boskijiet u mbagħad il-mergħat bla siġar tal-qawwi. Fuq 4,000 metru (13,123 pied), fejn it-temperaturi huma taħt l-iffriżar, il-klima hija glaċjali, żona ta 'borra permanenti u silġ. === Bijodiversità u konservazzjoni === Il-Kolombja hija waħda mill-pajjiżi megadiversi fil-bijodiversità, u tokkupa l-ewwel post fl-ispeċi ta 'għasafar. Il-Kolombja hija l-pajjiż bl-akbar bijodiversità fuq il-pjaneta, li għandha l-ogħla rata ta' speċi għal kull żona, kif ukoll l-ogħla numru ta' endemiżmi (speċi li ma jinstabu b'mod naturali imkien ieħor) ta' kwalunkwe pajjiż. Madwar 10% tal-ispeċi tad-Dinja jgħixu fil-Kolombja, inklużi aktar minn 1,900 speċi ta' għasafar, aktar milli fl-Ewropa u l-Amerika ta' Fuq flimkien. Il-Kolombja għandha 10% tal-ispeċijiet ta' mammiferi tad-dinja, 14% tal-ispeċi ta' anfibji tad-dinja u 18% tal-ispeċi ta' għasafar tad-dinja. [[File:Cattleya trianae tipo Baronessa.jpg|thumb|Il-fjura nazzjonali tal-Kolombja, l-orkidea endemika Cattleya trianae, hija msemmija għall-botaniku u tabib Kolumbjan José Jerónimo Triana.]] Fir-rigward tal-pjanti, il-pajjiż għandu bejn 40,000 u 45,000 speċi ta 'pjanti, ekwivalenti għal 10 jew 20% tal-ispeċi totali tad-dinja, li huwa saħansitra aktar notevoli jekk tqis li l-Kolombja hija meqjusa bħala pajjiż ta' daqs intermedju. Il-Kolombja hija t-tieni l-aktar pajjiż bijodiversità fid-dinja, biss wara l-Brażil, li huwa madwar 7 darbiet akbar. Il-Kolombja għandha kważi 2,000 speċi ta 'ħut tal-baħar u hija t-tieni l-aktar pajjiż divers fil-ħut tal-ilma ħelu. Huwa wkoll il-pajjiż bl-aktar speċi endemiċi ta' friefet, huwa l-ewwel fl-ispeċi tal-orkidej, u għandu madwar 7,000 speċi ta' ħanfus. Il-Kolombja hija t-tieni fin-numru ta' speċi ta' anfibji u hija t-tielet l-aktar pajjiż divers fir-rettili u l-pali. Hemm madwar 1,900 speċi ta' molluski u skont l-istimi hemm madwar 300,000 speċi ta' invertebrati fil-pajjiż. Fil-Kolombja hemm 32 bijoma terrestri u 314-il tip ta' ekosistemi. Iż-żoni protetti u s-"Sistema tal-Park Nazzjonali" ikopru żona ta' madwar 14,268,224 ettaru (142,682.24 km 2) u jirrappreżentaw 12.77% tat-territorju Kolumbjan. Meta mqabbla mal-pajjiżi ġirien, ir-rati tad-deforestazzjoni fil-Kolombja għadhom relattivament baxxi. Il-Kolombja kellha punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti tal-2018 ta' 8.26/10, u kklassifikaha fil-25 post globalment fost 172 pajjiż. Il-Kolombja hija s-sitt pajjiż fid-dinja bil-kobor tal-provvista totali ta' ilma ħelu rinnovabbli, u għad għandha riżervi kbar ta' ilma ħelu. === Terremoti fil-Kolombja === {| class="wikitable sortable" width="100%" |+ |- !Data u ħin<ref>Ħin lokali. Bħalissa, il-ħin lokali fil-Kolombja huwa [[UTC-5]].</ref> !Isem !Epiċentru !Żoni affettwati ![[Skala tal-kobor Richter|''M_S'']] ![[Skala tal-kobor tal-mument|''M_w'']] !Imwiet<ref>Ċifri approssimattivi. Dawn jistgħu jvarjaw minħabba rapporti differenti minn dak iż-żmien, iżda huma ppreżentati għal referenza.</ref> |- |16 ta' Jannar, 1644 (05:00) |1644 Santander ||- |[[Santander (Kolombja)|Santander]] | 6.9 | |allinja=lemin|20 |- |16 ta’ Marzu, 1644 (00:00) |1644 Bogotá ||- ||[[Bogotá]] |5.5 | |allinja=lemin|5 |- |3 ta’ April, 1646 (02:30) |1646 Muzo ||- [[Boyacá]] |6 | |allinja=lemin|? |- |2 ta’ Frar, 1736 (09:00) |1736 Popayán ||{{Coord|2.44|N|76.66|W}} ||[[Popayán]] |6 | |allinja=lemin|0 |- |18 ta’ Ottubru 1743 (10:45) |1743 Fómeque ||{{Coord|4.44|N|73.83|W}} ||[[Cundinamarca]] | 6.2 | - |allinja=lemin|- |- |9 ta' Lulju, 1766 (16:00) |1766 Buga ||- |[[Cauca (Kolombja)|Cauca]], [[Valle del Cauca]] |6.5 | - |allinja=lemin|- |- |12 ta’ Lulju 1785 (07:45) |[[Terremot tal-Viċireyalty ta' New Granada tal-1785|1785 New Granada]] ||{{Coord|4.35|N|74.400|W}} ||[[Bogotá]] |<span style="color:#FF0000">7.1</span><ref>{{Cite journal|url=http://www.scielo.org.co/scielo.php?script=sci_abstract&pid=S0121-215X2010000100012&lng=mt&nrm=iso/titlu analiżi storika li seħħew it-terremoti li seħħew 1785 u 1917 fiċ-ċentru tal-Kolombja|l-aħħar=Sarabia Gómez|l-ewwel=Ana Milena|l-aħħar2=Cifuentes Avendaño|l-ewwel2=Hernán Guillermo|date=2010-01|journal=Cuadernos de Geografía: Revista Colombiana de Geografía|issue=19|pages=153–162|access-date=2021-08-16|language=es|issn=0121-215X|last3=Robertson}}</re3=Kim} | - |allinja=lemin|- |- |15 ta’ Frar, 1796 (?) |1796 Pamplona ||- ||[[Pamplona]] |5.5 | - |allinja=lemin|- |- |16 ta’ Ġunju 1805 (03.15) |[[Terremot tat-Tolima tal-1805|Tolima tal-1805]] ||{{Coord|5.20|N|74.75|W}} |[[Tolima]], [[Cundinamarca]] | 6.1 | - |allinja=lemin|100 |- |17 ta’ Ġunju 1826 (10:30 p.m.) |Boyacá tal-1826 ||- |[[Cauca (Kolombja)|Cauca]], [[Boyacá]], [[Bogotá]] |6.5 | - |align=right|0 |- |16 ta' Novembru, 1827 (5:45 p.m.) |Il-Kolombja tal-1827<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=1706&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1827|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}} ||{{Koord|1.8|N|76.4|W}} |[[Bogotá]], [[Popayán]] | <span style="color: #FF0000">7.7</span> | - |align=right|250 |- |20 ta' Jannar, 1834 (07:00) |1834 Putumayo<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=1766&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1834|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}} ||{{Koord|1.20|N|77.0|W}} |[[Putumayo (Kolombja)|Putumayo]], [[Nariño]] |<span style="color: #FF0000">7.0</span> | - |align=right|80 |- |22 ta' Mejju, 1834 (03:00) |1834 Santa Marta | - |[[Reġjun tal-Karibew (Kolombja)|Reġjun tal-Karibew]] |6.4 | - |align=right|0 |- |15 u 16 ta' Awwissu, 1868 |[[Terremoti tal-Ekwador tal-1868|Ekwador tal-1868]]<ref>Dan it-terremot ma kellux l-epiċentru tiegħu fil-Kolombja, iżda l-pajjiż kien fost iż-żoni milquta mit-terremot.</ref> ||{{Coord|0.31|N|78.18|W}} |[[Ekwador]], [[Kolombja]] |6.3/6.7 | - |align=right| {{nowrap|5,000–20,000}} |- | 18 ta' Mejju, 1875 (17:16) |[[Terremot ta' Cúcuta tal-1875|Cúcuta 1875]]<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=2233&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=displayv|title=Kummenti għat-Terremot tal-1875|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref> ||{{Koord|7.863|N|72.466|W}} |[[Norte de Santander]] |<span style="color: #FF0000">7.3</span> | - |align=right|600 |- ||7 ta' Settembru, 1882 (03:20) |[[Terremot tal-Panama tal-1882|Panama 1882]] ||- |[[Stat Sovran tal-Panama|Panama]] |<span style="color:#FF0000"> 7.7/7.9</span> | - |align=right| 75–250 |- |31 ta' Jannar, 1906 (10:36) |[[Terremot tal-Ekwador–Kolombja tal-1906|Ekwador–Kolombja 1906]]<ref>Dan kien l-aktar terremot qawwi rreġistrat fil-Kolombja fis-seklu 20; ikkawża wkoll tsunami li laqat il-kosti ta' pajjiżi oħra. Is-seba' l-aktar terremot qawwi rreġistrat fl-istorja tal-bniedem.</ref><ref name=frontera>L-epiċentri ta' dawn it-terremoti kienu jinsabu fuq il-fruntiera bejn il-Kolombja u dak il-pajjiż</ref><ref>{{Iċċita l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/official19060131153610_30#executive|title=M 8.8 - ħdejn il-kosta tal-Ekwador|website=earthquake.usgs.gov}}</ref> ||{{Coord|1.0|N|81.5|W}} |[[Ekwador]], [[Kolombja]] | <span style="color: #FF0000">8.6</span> | <span style="color: #FF0000">8.8</span> |align=right|1500 |- |10 ta' April, 1911 (13:42) |1911 Kolombja ||{{Koord|9.0|N|74.0|W}} |[[Medellín]] | <span style="color: #FF0000">7.2</span> | - |align=right|0 |- |31 ta' Awwissu, 1917 (06:36) |1917 Sumapaz<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=3095&t=101650&s=13&d=22 5.000 ,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1917|aħħar=Dunbar|ewwel=Paula|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}</ref> ||{{Koord|4.0|N|74.0|W}} |[[Cundinamarca]] | <span style="color: #FF0000">7.0</span> | <span style="color: #FF0000">7.3</span> |align=right|6 |- |14 ta' Diċembru, 1923 (05:31) |1923 Cumbal ||{{Koord|0.77|N|77.78|W}} |[[Nariño]] | 6.2 | - |allinja=lemin|0 |- |7 ta’ Ġunju 1925 (18:41) |1925 Valle del Cauca ||{{Coord|4.02|N|76.07|W}} |[[Cauca (Kolombja)|Cauca]], [[Valle del Cauca]] | 6.8 | - |allinja=lemin|0 |- |7 ta’ Awwissu 1935 (04:00) |1935 Tangua ||{{Coord|5.5|N|76.00|W}} |[[Nariño (Kolombja)|Nariño]] | 5.8 | - |align=right|0 |- |17 ta' Settembru, 1935 (23:58) |1935 Pueblo Rico ||{{Koord|5.5|N|76.00|W}} |[[Pueblo Rico]] | 6.2 | - |align=right|1 |- |9 ta' Jannar, 1936 (09:23) |1936 Nariño<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=3568&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1936|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref> ||{{Koord|0.09|N|77.37|W}} |[[Nariño (Kolombja)|Nariño]] | <span style="color: #FF0000">7.0</span> | - |align=right|197 |- |4 ta' Frar, 1938 (21:27) |1938 Kolombja ||- |[[Assi tal-Kafè]], [[Antioquia]] | <span style="color: #FF0000">7.0</span> | - |align=right|10 |- |8 ta' Lulju, 1942 (07:30) |1942 Lorica ||{{Koord|9.19|N|75.81|W}} |[[Reġjun tal-Karibew]] | 6.5 | - |align=right|5 |- |8 ta' Lulju, 1947 (02:01) |1947 Pasto |{{Koord|1.30|N|67.23|W}} |[[Nariño (Kolombja)|Nariño]] | 6.0 | - |allinja=lemin|2 |- |8 ta' Lulju, 1950 (?) |1950 Santander ||{{Coord|6.96|N|72.91|W}} |[[Santander (Kolombja)|Santander]], [[Norte]] | 6.7 | - |allinja=lemin|102 |- |14 ta’ Frar, 1952 (16:03) |1952 Antioquia ||{{Coord|7.70|N|78.600|W}} |[[Antioquia]], [[Caldas]] | 6.7 | - |allinja=lemin|0 |- |21 ta’ April 1957 (16:12) |1957 Santander ||{{Coord|6.94|N|72.89|W}} |[[Santander (Kolombja)|Santander]] | 6.9 | - |allinja=lemin|0 |- |23 ta’ Mejju 1957 (21:37) |1957 Cauca ||{{Coord|3.74|N|76.77|W}} |[[Cauca (Kolombja)|Cauca]], [[Valle del Cauca]] | 6.8 | - |align=right|2 |- |19 ta' Jannar, 1958 (09.07) |[[Terremot tal-Ekwador-Kolombja tal-1958|Ekwador-Kolombja tal-1958]]<ref name=border/><ref>{{Ċitazzjoni web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=4160&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1958|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref> ||{{Koord|1.605|N|79.206|W}} |[[Nariño (Kolombja)|Nariño]], [[Cauca (Kolombja)|Cauca]] | <span style="color: #FF0000">7.6</span> | <span style="color: #FF0000">7.8</span> |align=right|111 |- |16 ta' Ġunju, 1961 (05.33) |Kolombja 1961 ||{{Koord|8.82|N|73.41|W}} |[[Santander (Kolombja)|Santander]], [[Magdalena (Kolombja)|Magdalena]] | 6.5 | - |align=right|0 |- |18 ta' Frar, 1962 (12:25) |Antioquia 1962 ||{{Koord|6.9|N|75|W}} |[[Antioquia]] | 5.6 | - |align=right|0 |- |30 ta' Lulju, 1962 (3:18 p.m.) |[[Terremot tal-Assi tal-Kafè tal-1962|Assi tal-Kafè tal-1962]] ||{{Coord|5.4|N|75.9|W}} |[[Assi tal-Kafè]] | 6.8 | - |align=right|50 |- |4 ta' Settembru, 1966 (05.17) |Il-Kalvarju tal-1966 ||{{Coord|4.60|N|73.90|W}} |[[El Calvario (Kolombja)|El Calvario]], [[Usme]] | 5.0 | 5.2 |align=right|8 |- |9 ta' Frar, 1967 (10.24) |[[Terremot ta' Neiva tal-1967|Neiva tal-1967]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=4391&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1967|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem838623#executive|title=M 7.0 - Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}</ref> ||{{Koord|2.9|N|74.8|W}} |[[Neiva]] ([[Huila]]) | <span style="color:#FF0000">7.2 | <span style="color: #FF0000">7.2</span> |align=right|98 |- |29 ta' Lulju, 1967 (05.24) |Santander 1967<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem833862#executive|title=M 6.8 - it-tramuntana tal-Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|6.84|N|73.09|W}} |[[Santander (Kolombja)|Santander]] | 5.9 | 6.8 |align=right|10 |- |31 ta' Lulju, 1970 (12.08) |[[Terremot tal-Kolombja tal-1970|1970 Kolombja]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem794176#executive|title=M 8.0 - Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|1.46|N|72.56|W}} |[[Kolombja]], [[Peru]] | <span style="color: #FF0000">7.7</span> | <span style="color: #FF0000">8.0</span> |align=right|1 |- |26 ta' Settembru, 1970 |Bahía Solano mill-1970<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem792345#executive|title=M 6.5 - ħdejn il-kosta tal-punent tal-Kolombja|website=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|2.85|N|72.05|W}} |[[Bahía Solano (Kolombja)|Bahía Solano]] | 6.0/5.4/5.8 | - |align=right|0 |- |3 ta' April, 1973 (08.53) |L-Assi tal-Kafè tal-1973 ||{{Koord|4.60|N|75.67|W}} |[[L-Assi tal-Kafè]] | 6.3 | - |align=right|0 |- |30 ta' Awwissu, 1973 5.000 (13.25) |Konvenzjoni 1973 ||{{Coord|7.24|N|72.85|W}} |[[Norte de Santander]] | 4.5 | 5.7 |allinja=lemin|15 |- |17 ta’ April 1974 (20:19) |Santander 1974 ||{{Coord|6.99|N|72.88|W}} |[[Santander (Kolombja)|Santander]] | 4.8 | - |allinja=lemin|5 |- |12 ta’ Lulju 1974 (08:19) |Kolombja-Panama 1974<ref name=frontera/> ||{{Coord|7.73|N|77.63|W}} |[[Kolombja]], [[Panama]] | <span style="color: #FF0000">7.1</span> | <span style="color: #FF0000">7.3</span> |align=right|12 |- |5 ta' April, 1975 (15:38) |Barú 1975 ||{{Koord|10.13|N|75.65|W}} |[[Cartagena de Indias|Cartagena]], [[Barranquilla]] | 5.5 | - |align=right|0 |- |11 ta' Lulju, 1976 |Kolombja-Panama 1976<ref name=frontera/> ||{{Koord|7.37|N|78.07|W}} |[[Panama]], [[Kolombja]] | <span style="color: #FF0000">7.1</span> | - |align=right|7 |- |30 ta' Awwissu, 1977 (7:42 p.m.) |Antioquia 1977 ||{{Koord|7.35|N|76.16|W}} |[[Antioquia]] | 6.5 | 6.6 |align=right|1 |- |23 ta' Novembru, 1979 (6:40 p.m.) |Il-Kajr 1979<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000145h#executive|title=M 6.4 - Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}}} ||{{Koord|1.530|N|79.199|W}} |[[Wied ta' Cauca|Wied tat-Tramuntana]] | 6.7 | <span style="color: #FF0000">7.2</span> |align=right|44 |- | 12 ta' Diċembru, 1979 (02.59) |[[Terremot tal-Kolombja tal-1979|Tumaco tal-1979]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=4863&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|titlu=Kummenti għat-Terremot tal-1979|kunjom=Dunbar|isem=Paula|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref> |{{Koord|1.602|N|79.363|W}} |[[Nariño (Kolombja)|Nariño]], [[Cauca (Kolombja)|Cauca]] | <span style="color: #FF0000">7.9</span> | <span style="color: #FF0000">8.1 |align=right|454 |- |26 ta' Novembru, 1980 (-) |1980 Cúcuta<ref name=frontera/> ||{{Koord|8.10|N|72.50|W}} |[[Cúcuta]] | 5.2 | 5.3 |align=right|- |- |17 ta' Ottubru, 1981 (23:31) |1981 Kolombja-Venezwela<ref name=frontera/> ||{{Koord|8.11|N|72.52|W}} |[[Kolombja]], [[Venezwela]] | 5.8 | 5.9 |allinja=lemin|20 |- |31 ta’ Marzu 1983 (08:12) |[[Terremot ta' Popayán tal-1983|Popayán tal-1983]] |{{Coord|2.44|N|76.66|W}} ||[[Popayán]] | 5.5 | 5.7 |align=right|300 |- |5 u 6 ta' Marzu, 1987 (20:54, 23:10 -03:14) |[[Terremoti fl-Ekwador tal-1987|Ekwador-Kolombja tal-1987]]<ref name=border/><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000330t#executive|title=M 6.4 - Reġjun tal-fruntiera bejn il-Kolombja u l-Ekwador|websajt=earthquake.usgs.gov}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000330w#executive|title=M 7.2 - Fruntiera bejn il-Kolombja u l-Ekwador reġjun|data tal-aċċess=2021-08-16|websajt=earthquake.usgs.gov}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0003315#executive|titlu=M 6.0 - Reġjun tal-fruntiera bejn il-Kolombja u l-Ekwador|websajt=earthquake.usgs.gov}}}</ref> ||{{Koord|1.1|N|79.4|W}} |[[Kolombja]], [[Ekwador]] | <span style="color: #FF0000">7.0</span> | |align=right|1000 |- |19 ta' Marzu, 1988 (10.23) |Il-Kalvarju tal-1988 ||{{Coord|4.43|N|73.79|W}} |[[Cundinamarca]], [[Meta (Kolombja)|Meta]] | 4.8 | - |align=right|0 |- |19 ta' Novembru, 1991 (17.28) |Ħabta tal-1991<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0004zbt#executive|title=M 7.2 - ħdejn il-kosta tal-punent tal-Kolombja|website=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|4.36|N|77.32|W}} |[[Chocó|Choco]], [[Wied ta' Cauca]] |<span style="color: #FF0000">7.1</span> |<span style="color: #FF0000">7.2</span> |align=right|- |- | 17/18 ta' Ottubru, 1992 |[[Terremot ta' Murindó tal-1992|Atrato Medio tal-1992]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0005fha#executive|title=M 7.2 - it-tramuntana tal-Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} |[[Chocó|Choco]], [[Antioquia]] |6.6/<span style="color: #FF0000">7.1</span> | - |align=right|3 |- | 6 ta' Ġunju, 1994 (3:47 p.m.) |[[Terremot ta' Páez tal-1994|1994 Páez]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=5387&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1994|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref> ||{{Koord|2.85|N|76.07|W}} |[[Huila]], [[Cauca (Kolombja)|Cauca]] | 6.4 | 6.8 |align=right|800 |- |19 ta' Jannar, 1995 (10.05) |Tauramena tal-1995<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0006rkq#executive|title=M 6.5 - Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|5.04|N|72.93|W}} |[[Casanare]] | 6.0 | 6.5 |allinja=lemin|6 |- |8 ta’ Frar 1995 (13:40) |[[Terremot ta' Pereira tal-1995|Pereira 1995]]<ref>{{Iċċita web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0006skc#executive|title=M 6.4 - Kolombja|website=earthquake.usgs.usgs>v. ||{{Coord|4.10|N|76.62|W}} |[[Valle del Cauca|Valle]], [[Chocó|Chocó]] | 6.4 | 6.5 |allinja=lemin|35 |- |4 ta’ Marzu 1995 (18:23) |Pasto 1995 ||{{Coord|1.25|N|77.25|W}} |[[Nariño (Kolombja)|Nariño]] | 5.0 | |a 5.000 align=right|7 |- |- | 25 ta' Jannar, 1999 (13.19) |[[Terremot tal-Armenja tal-1999|Assi tal-Fażola tal-Kafè tal-1999]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp00091q3#executive|title=M 6.1 - Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|4.46|N|75.72|W}} |[[Quindio]], [[Risaralda] |6.3 | 6,4 |align=right|1185 |- |- | 15 ta' Novembru, 2004 (03.34) |[[Terremot ta' Pizarro tal-2004|Terremot ta' Pizarro tal-2004]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000d8gx#executive|title=M 7.2 - ħdejn il-kosta tal-punent tal-Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|4.81|N|77.79|W}} |[[Cali]], [[Slate] |6,7 |<span style="color: #FF0000">7.2</span> |align=right|0 |- |- | 9 ta' Settembru, 2007 (8.49pm) |[[Terremot ta' Gorgon tal-2007|2007 Gorgon]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000fmtk#executive|title=M 6.8 - ħdejn il-kosta tal-punent tal-Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}}</ref> ||{{Koord|2.927|N|78.212|W}} |[[Reġjun tal-Paċifiku (Kolombja)|Majjistral] | 6.8 | 6.8 |align=right|0 |- |- |24 ta' Mejju, 2008 (2.20pm) |[[Terremot ta' El Calvary tal-2008|El Calvary tal-2008]]<ref>{{Kwotazzjoni tal-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/structures/results?eq_0=7879&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-2008|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref> ||{{Koord|4,454|N|73,635|W}} |[[El Calvary (Kolombja)|El Calvary]], [[Quetame] | 5.7 | 5.9 |align=right|33 |- |- |29 ta' Lulju, 2010 (2.34pm) |Ortega tal-2010 ||{{Koord|3.96|N|75.16|W}} |[[Kolombja]], [[Venezwela] | 5,1 | - |align=right|0 |- |- |30 ta' Settembru, 2012 (11.31) |[[Terremot ta' La Vega tal-2012|Terremot ta' La Vega tal-2012]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us2012gdap#summary|title=M 7.3 - Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|1.98|N|76.57|W}} |[[Kolombja] | <span style="color:#FF0000">7.3</span> | <span style="color: #FF0000">7.4</span> |align=right|0 |- |- |9 ta' Frar, 2013 (09.16) |[[Terremot ta' Nariño tal-2013|2013 Nariño]]<ref>{{Sit elettroniku|url=https://www.emsc-csem.org/Earthquake/earthquake.php?id=304122|titlu=Terremot, Kobor 7.0 - KOLOMBJA - 2013 9 ta' Frar, 2013 | 14:16:07 UTC|data tal-aċċess=2021-08-16|websajt=EMSC-CSEM|lingwa=en}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usc000f4ij#executive|titlu=M 6.9 - 2km Tramuntana ta' Yacuanquer, Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}</ref> ||{{Koord|1.07|Tramuntana|77.24|Punent}} |[[Kolombja]], [[Ekwador] | <span style="color:#FF0000">7.0 | <span style="color: #FF0000">7.3</span> |align=right|0 |- |- |13 ta' Awwissu, 2013 (10.43) |Paċifiku 2013<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usb000j275#executive|title=M 6.7 - 101km Punent-Punent ta' Mutis, Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|2.65|N|78.58|Punent}} |[[Kolombja] | 6.6 | 6.7 |align=right|0 |- |- |10 ta' Marzu, 2015 (3.55pm) | [[Terremot tal-Kolombja tal-2015|Los Santos tal-2015]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.emsc-csem.org/Earthquake/earthquake.php?id=431256|titlu=Terremot, Kobor 6.2 - KOLOMBJA TA' FUQ - 10 ta' Marzu 2015, 20:55:46 UTC|data tal-aċċess=2021-08-16|websajt=EMSC-CSEM|lingwa=en}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us10001ldx#executive|titlu=M 6.2 - 9km NGR ta' Aratoca, Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}</ref> |{{Koord|6.81|N|73.15|W}} |[[Kolombja]] u [[Venezwela |<span style="color: #FF0000">6.5</span> |6,6 |align=right|0 |- |- |16 ta' April, 2016 (18.58) |[[Terremot tal-Ekwador tal-2016|Ekwador tal-2016]]<ref>{{Website|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us20005j32#executive|title=M 7.8 - 27km SSE ta' Muisne, l-Ekwador|website=earthquake.usgs.gov}}}} |[[Il-Kolombja]] u [[L-Ekwador |<span style="color: #FF0000">7.6</span> |<span style="color: #FF0000">7.8</span> |align=right|1 |- |- |13 ta' Settembru, 2016 (20.58) | Antioquia tal-2016<ref>{{Website|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us10006pdp#executive|title=M 6.0 - 32km LNE ta' Mutata, Kolombja|website=earthquake.usgs.gov}}} |[[Antioquia] |6.0 |6,1 |align=right|0 |- |- |30 ta' Settembru, 2017 (8.35pm) | 2017 Santander | {{Koord|7.15|N|73.14|W}} |[[Santander (Kolombja)|Santander]], [[Tramuntana ta' Santander] | 5.5 |5.7 |align=right|0 |- |- |12 ta' Ġunju, 2018 (04.35) | [[Terremot ta' Nariño tal-2018|Terremot ta' Nariño tal-2018]]<ref>{{Sit elettroniku|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us1000ep1l#executive|titlu=M 4.9 - 16km lejn il-Lvant ta' Tangua, il-Kolombja|sit elettroniku=earthquake.usgs.gov}}}ref><ref>{{Sit elettroniku|url=https://90minutes.co/three-pasture-earthquakes-leave-two-dead-several-injured-12-06-2018/|titlu=Tliet terremoti f'Pasto jħallu żewġ mejtin u diversi feruti|data tal-aċċess=2021-08-16|sit elettroniku=90 Minutes News|lingwa=Spanjol}}}}ref> | {{Koord|1.24|N|73.14|W}} |[[Coconut (Kolombja)|Coconut]], [[Vulkan Galeras] | 4.5 |5.0 |align=right|2 |- |- |24 ta' Novembru, 2018 (10.40pm) |St. Andrews 4.206 2018 |{{coord|13.182|N|81.093|W|}} |[[Providencia u Gżejjer Santa Katalina]] |6.0 |6.0 |allinja=lemin|0 |- |23 ta' Marzu 2019 (14:21) |2019 Versalles |{{coord|4.560|N|76.280|W|}} |[[Versalles (Valle del Cauca)]] |6.1 |6.1 |allinja=lemin|0 |- |24 ta' Diċembru 2019 (14:03) | [[Terremot tal-Kolombja tal-2019|Mesetas tal-2019]]<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www2.sgc.gov.co/Publicaciones/Sismos%20importantes/Informe%20sismo%20Mesetas%20-%20Meta%2024%20de%20diciembre%202019.pdf|titlu=IT-TERREMOT TAL-MESETAS - META TAL-24 TA' DIĊEMBRU, 2019 Aspetti siżmoloġiċi, moviment qawwi tal-art, u kunsiderazzjonijiet ġeodetiċi - SGC|data tal-aċċess=2021-08-16|websajt=www.sgc.gov.co}}}</ref> |{{Koord|3.43|N|74.20|W}} |[[Mesetas (Meta)|Mesetas,]] [[Kolombja]] |6.2 |6.2 |align=right|0 |- |15 ta' April, 2020 (05:59) |2020 Mompox | {{coord|9.05|N|74.43|W}} ||[[Santa Cruz de Mompox]] |5.7 |5.7 |allinja=lemin|0 |- |27 ta’ Jannar 2021 (04:57) |2021 La Victoria |{{Coord|4.450|N|75.870|W|}} |[[La Victoria (Valle del Cauca)|La Victoria,]] [[Kolombja]] |4.8 |5.3 |allinja=lemin|0 |- |1 ta' Marzu 2021 (17:57) |[[Terremot ta' Urrao tal-2021|Urrao tal-2021]]<ref>{{Iċċita web|url=https://www.semana.com/actualidad/articulo/temblor-en-colombia-sismo-se-sintio-fuerte-en-antioquia-y-choco/202100/|title=Temblor en Colombia: sismo se sintió fuerte en Antioquia y Chocó|access-date=2021-08-16|last=Semana|date=2021-03-09|website=Semana.com Últimas Noticias de Colombia y el Mundo|lingwa=Spanjol}}</ref> |{{Coord|6.315|N|76.134|W}} |[[Urrao|Urrao,]] [[Kolombja]] |5.0 |5.1 |allinja=lemin|3 |- |23 ta’ Frar, 2022 (07:49) |2022 Santa Rosa del Sur | |[[Santa Rosa del Sur]], [[Kolombja]] |5.6 |5.2 |allinja=lemin|0 |- |25 ta’ Lulju 2022 (8:33) |San Gabriel (2022) | |[[Ekwador]] u [[Kolombja]] |5.2 |5.7 |allinja=lemin|0 |- |10 ta’ Marzu 2023 (04:18) |Los Santos (Marzu 2023) | {{coord|7|12|22|N|73|55|17|W}} |[[Los Santos (Santander)|Los Santos,]] [[Kolombja]] |5.9 |6.1 |allinja=lemin|0 |- |14 ta' Mejju 2023 (01:14) |Acacías (2023) | {{coord|4.156667|-72.930000}} |[[Acacías|Acacías,]] [[Kolombja]] |5.0 |4.8 |allinja=lemin|0 |- |25 ta' Mejju 2023 (21:22) |Acandí 2023 |[http://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=es&pagename=Mar_Caribe&params=15_N_-75_E_type:landmark 15°N 75°W / 15,-75] |[[Acandí|Acandí,]] [[Kolombja]] |6.6 |6.6 |allinja=lemin|0 |- |28 ta' Mejju 2023 (10:45) |Los Santos Mejju 2023 |{{koord|7.768172|-72.232242}} |[[Los Santos (Santander)|Los Santos]] u [[Bogotá|Bogotá,]] [[Kolombja]] |5.7 |5.5 |align=right|0 |- ||17 ta' Awwissu, 2023 (12:04) |[[Terremoti tal-Kolombja Ċentrali tal-2023|Kolombja Ċentrali 2023]] | {{coord|4.35|-73.7}} |[[Bogotá]], [[Boyacá]], [[Cundinamarca]] u [[Meta (Kolombja)|Meta,]] [[Kolombja]] |6.1 |5.7 |allinja=lemin|2 |- |19 ta’ Jannar 2024 (06:26) |[[Terremot tal-Assi tal-Kafè tal-2024|Assi tal-Kafè tal-2024]] |{{Coord|4.78|N|76.04|W}} |[[Quindío]], [[Risaralda]], [[Valle del Cauca]], [[Tolima]] u [[Caldas]] |5.6 |5.6 |allinja=lemin|1 |- |25 ta’ Diċembru 2024 (19:52) |2024 Tarazá |7.32°, -75.27° |[[Tarazá]], Antioquia |5.1 |5.0 |allinja=lemin|0 |- |8 ta' Ġunju 2025 (8:08) |[[Terremot tal-Kolombja Ċentrali tal-2025|Paratebueno tal-2025]] |4.37527°, -73.21305° |[[Paratebueno]], Cundinamarca |6.5 |6.3 |allinja=lemin|0 |- |14 ta’ Settembru 2025 (2:17) |2025 Uramita |6.94, -76.17 |[[Antioquia]], [[Chocó]], [[Caldas]] u [[Risaralda]] |5.1 |5.4 | align="right" |1<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://telemedellin.tv/hombre-murio-arreglo-techo-sismo-frontino/|title=Raġel miet wara li waqa' minn saqaf li kien qed jipprova jsewwi wara t-terremot|access-date=2025-09-21|date=2025-09-15|language=es}}}ref> |- |10 ta' Diċembru, 2025 (3:27) |[[Terremot ta' Los Santos tal-2025|Los Santos 2025]] | |[[Santander (Kolombja)|Santander]] u [[Bogotá]] |5.8 |5.8 | align="right" | |- |10 ta' Awwissu 2026 (7:34) |[[Terremot fil-Kolombja 2026|San José del Palmar 2026]] |{{coord|5.04|-76.34}} |[[Valle del Cauca]], [[Risaralda]], [[Chocó]], [[Caldas]], [[Quindío]], [[Antioquia]] u [[Cauca (Kolombja)|Cauca]] |<span style="color:#FF0000">7.4</span> |<span style="color:#FF0000">7.4</span> | align="right" data-sort-value=285| +319 |} == Gvern u politika == [[File:Casa de Nariño y Vigilantes.jpg|thumb|Il-Casa de Nariño hija r-residenza uffiċjali u l-post tax-xogħol ewlieni tal-President tal-Kolombja.]] [[Stampa:Lado sur Casa de Nariño.jpg|thumb|left|'''Palazz Narinjo''', residenza u uffiċċju tal-President tal-Kolombja|260px]] Il-gvern tal-Kolombja jiżviluppa fil-qafas ta' repubblika demokratika presidenzjali parteċipattiva kif stabbilit fil-Kostituzzjoni tal-1991. Skont il-prinċipju tas-separazzjoni tas-setgħat, il-gvern huwa maqsum fi tliet fergħat: il-fergħa eżekuttiva, il-fergħa leġiżlattiva u l-fergħa ġudizzjarja. Bħala kap tal-fergħa eżekuttiva, il-President tal-Kolombja jaġixxi bħala kap tal-Istat u kap tal-Gvern, segwit mill-Viċi President u l-Kunsill tal-Ministri. Il-president jiġi elett b'vot popolari biex iservi mandat wieħed ta' erba' snin (fl-2015, il-Kungress tal-Kolombja approva r-revoka ta' emenda kostituzzjonali tal-2004 li biddlet il-limitu ta' mandat wieħed għall-presidenti għal limitu ta' żewġ mandati). Fil-livell provinċjali, is-setgħa eżekuttiva hija ta' gvernaturi dipartimentali, sindki muniċipali, u amministraturi lokali ta' suddiviżjonijiet amministrattivi iżgħar, bħal corregimientos jew communes. L-elezzjonijiet reġjonali kollha jsiru sena u ħames xhur wara l-elezzjoni presidenzjali. [[File:Capitalio Nacional de Colombia, Bogotá.jpg|thumb|Kwartieri ġenerali Nazzjonali tal-Kungress]] Il-fergħa leġiżlattiva tal-gvern hija rappreżentata fil-livell nazzjonali mill-Kungress, istituzzjoni bikamerali li tinkludi Kamra tad-Deputati b'166 siġġu u Senat ta' 102 siġġu. Is-Senat jiġi elett fil-livell nazzjonali u l-Kamra tad-Deputati tiġi eletta fid-distretti elettorali. Membri taż-żewġ kmamar huma eletti biex iservu mandati ta' erba' snin xahrejn qabel il-president, ukoll b’vot popolari. [[File:Palacio de Justicia de Colombia, Bogotá.jpg|thumb|Palazz tal-Ġustizzja tal-Kolombja, kwartieri ġenerali u simbolu tal-Fergħa Ġudizzjarja tal-Kolombja]] Il-ġudikatura hija mmexxija minn erba’ qrati għolja, li jikkonsistu mill-Qorti Suprema li tittratta kwistjonijiet kriminali u ċivili, il-Kunsill tal-Istat, li għandu responsabbiltà speċjali għal-liġi amministrattiva u jipprovdi wkoll pariri legali lill-eżekuttiv, il-Qorti Kostituzzjonali, responsabbli biex tiżgura l-integrità tal-kostituzzjoni Kolombjana, u l-Kunsill Superjuri tal-Ġudikatura, responsabbli għall-verifika tal-ġudikatura. Il-Kolombja topera sistema ta' liġi ċivili, li sa mill-1991 ġiet applikata permezz ta' sistema kontradittorja. Minkejja sensiela ta' kontroversji, il-politika ta' sigurtà demokratika żgurat li l-eks President Álvaro Uribe jibqa' popolari fost il-Kolombjani, bil-klassifikazzjoni tal-approvazzjoni tiegħu laħqet il-quċċata ta' 76%, skont stħarriġ fl-2009. Madankollu, wara li serva żewġ mandati, kien kostituzzjonalment ipprojbit milli qed ifittex l-elezzjoni mill-ġdid fl-2010. Fl-elezzjoni tal-20 ta' Ġunju, 2010, l-eks Ministru tad-Difiża Juan Manuel Santos rebaħ b’69% tal-voti kontra t-tieni l-aktar kandidat popolari, Antanas Mockus. Kienet meħtieġa runoff peress li l-ebda kandidat ma rċieva aktar mil-limitu rebbieħ ta' 50% tal-voti. Santos reġa' rebaħ l-elezzjoni bi kważi 51% tal-voti fl-elezzjonijiet tat-tieni rawnd fil-15 ta' Ġunju 2014, u għeleb lir-rivali tiegħu tal-lemin Óscar Iván Zuluaga, li rebaħ 45%. Fl-2018, Iván Duque rebaħ it-tieni rawnd tal-elezzjonijiet b'54% tal-voti. === Affarijiet barranin === [[File:VII Cumbre de la Alianza del Pacífico, Santiago de Cali.jpg|thumb|VII Summit tal-Alleanza tal-Paċifiku: L-eks president tal-Kolombja, Juan Manuel Santos, huwa t-tieni mix-xellug.]] L-affarijiet barranin tal-Kolombja huma inkarigati mill-President, bħala kap tal-Istat, u mmexxija mill-Ministru tal-Affarijiet Barranin. Il-Kolombja għandha missjonijiet diplomatiċi fil-kontinenti kollha. Il-Kolombja kienet waħda mill-erba' membri fundaturi tal-Alleanza tal-Paċifiku, li hija mekkaniżmu ta' integrazzjoni politika, ekonomika u kooperattiva li tippromwovi l-moviment ħieles ta' oġġetti, servizzi, kapital u nies fost il-membri, kif ukoll borża komuni u ambaxxati konġunti f'diversi pajjiżi. Il-Kolombja hija wkoll membru tan-Nazzjonijiet Uniti, l-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ, l-Organizzazzjoni għall-Kooperazzjoni Ekonomika u l-Iżvilupp, l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani, l-Organizzazzjoni tal-Istati Ibero-Amerikani, u l-Komunità Andina tan-Nazzjonijiet. Il-Kolombja hija sieħba globali tan-NATO u alleat importanti mhux tan-NATO tal-Istati Uniti. === Militari === [[File:Arc fragata caldas.jpg|thumb|Il-Frejgata tal-Marina Kolombjana ARC Caldas]] Il-fergħa eżekuttiva tal-gvern hija responsabbli għall-ġestjoni tad-difiża tal-Kolombja, bil-president ikun il-kmandant in kap tal-forzi armati. Il-Ministeru tad-Difiża jeżerċita kontroll ta' kuljum tal-forzi armati u tal-Pulizija Nazzjonali tal-Kolombja. Il-Kolombja għandha 455,461 persunal militari attiv. Fl-2016, 3.4% tal-PGD tal-pajjiż mar għall-infiq militari, u poġġih fl-24 post fid-dinja. Il-forzi armati tal-Kolombja huma l-akbar fl-Amerika Latina. Fl-2018, il-Kolombja ffirmat it-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari. L-armata Kolombjana hija maqsuma fi tliet fergħat: l-Armata Nazzjonali Kolombjana; il-Forza Aerospazjali Kolombjana; u l-Navy Kolombjana. Il-Pulizija Nazzjonali tiffunzjona bħala ġendarmerija, li topera indipendentement mill-armata bħala aġenzija tal-infurzar tal-liġi fil-pajjiż kollu. Kull wieħed minnhom jopera bl-apparat tal-intelliġenza tiegħu separat mid-Direttorat Nazzjonali tal-Intelliġenza (DNI). L-Armata Nazzjonali hija magħmula minn diviżjonijiet, brigati, brigati speċjali u unitajiet speċjali, il-Navy Kolombjana mill-Infanteria tal-Baħar, il-Forza Navali tal-Karibew, il-Forza Navali tal-Paċifiku, il-Forza Navali tan-Nofsinhar, il-Forza Navali tal-Lvant, Gwardja tal-Kosta Kolumbjana, Navali L-Avjazzjoni u l-Kmand Speċifiku ta' San Andrés u Providencia u l-Forza Aerospazjali minn 15-il unità tal-ajru. === Diviżjonijiet amministrattivi === Il-Kolombja hija maqsuma fi 32 dipartiment u distrett kapitali, li huwa meqjus bħala dipartiment (Bogotá hija wkoll il-kapitali tad-dipartiment ta' Cundinamarca). Id-dipartimenti huma suddiviżi f'muniċipalitajiet, li kull waħda minnhom hija assenjata sede muniċipali, u l-muniċipalitajiet huma mbagħad suddiviżi f'corregimientos f'żoni rurali u komuni f'żoni urbani. Kull dipartiment għandu gvern lokali b'gvernatur u assemblea eletti direttament għal terminu ta 'erba' snin, u kull muniċipalità hija mmexxija minn sindku u kunsill. Hemm bord amministrattiv lokali elett b'mod popolari f'kull wieħed mill-belt żgħira jew komuni. Minbarra l-kapitali, erba' bliet oħra ġew innominati distretti (fil-fatt muniċipalitajiet speċjali), fuq il-bażi ta' karatteristiċi distintivi speċjali. Dawn huma Barranquilla, Cartagena, Santa Marta u Buenaventura. Xi dipartimenti għandhom suddiviżjonijiet amministrattivi lokali, fejn il-bliet għandhom konċentrazzjoni kbira ta 'popolazzjoni u l-muniċipalitajiet huma qrib xulxin (per eżempju, f'Antioquia u Cundinamarca). Fejn id-dipartimenti għandhom popolazzjoni baxxa (eż. Amazonas, Vaupés u Vichada), jiġu impjegati diviżjonijiet amministrattivi speċjali, bħal "corregimientos departamentales", li huma ibridi ta' muniċipalità u corregimiento. [[File:Mapa de Colombia (departamentos).svg|thumb|Organizzazzjoni territorjali]] Skont il-Kostituzzjoni tal-1991, il-Kolombja hija magħmula minn 32 dipartiment u distrett kapitali. Kull dipartiment huwa maqsum fi muniċipalitajiet. Il-gvernijiet dipartimentali huma maqsuma fi tliet fergħat: gvernatur (elett b'mod popolari kull 4 snin), assemblea dipartimentali (eletta b'mod popolari kull 4 snin) u qrati superjuri. Skont l-IGAC (1996. Dizzjunarju Ġeografiku tal-Kolombja), l-ogħla punt tagħha jitla’ għal madwar 5,775 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, fuq is-summits tewmin ta' Colón u Bolívar, dawn huma l-għoli massimi fit-territorju nazzjonali, filwaqt li l-iktar punt baxx tal- pajjiż huwa l-Oċean Paċifiku u Atlantiku (il-Karibew). ==== Dipartimenti, popolazzjoni u kapital ==== {| class="wikitable sortable" style="width:73%;" ! '''Numru''' ! '''Dipartiment''' ! '''Popolazzjoni (2020)'''<ref name="PopulationProjections">{{ċita web |url= https://www.dane.gov.co/files/censo2018/proyecciones-de-poblacion/anexos-proyecciones-pob-dptos-area-grupos-de-edad-2018-2023.xlsx |titlu= ¿Cuántos somos? |pubblikatur= Departamento Administrativo Nacional de Estadística (DANE) |data-aċċess= 2020-03-26 |lingwa= Spanjol |arkivju-url= https://web.archive.org/web/20200327040110/https://www.dane.gov.co/files/censo2018/proyecciones-de-poblacion/anexos-proyecciones-pob-dptos-area-grupos-de-edad-2018-2023.xlsx |arkivju-data= 2020-03-27 |url-status= dead }}</ref> ! '''Popolazzjoni (2018)'''<ref name="PopulationProjections" /> ! '''Popolazzjoni (2005)''' ! '''Kapital''' |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''1''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Bogotá.svg|20px]] [[Bogotá]] |align="center"| 7,743,955 |align="center"| 7,412,566 |align="center"| 6,778,691 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''2''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Antioquia Department.svg|20px]] [[Antioquia Department|Antioquia]] |align="center"| 6,677,930 |align="center"| 6,407,102 |align="center"| 5,601,507 |align="center"| Medellín |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''3''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Valle del Cauca.svg|20px]] [[Valle del Cauca]] |align="center"| 4,532,152 |align="center"| 4,475,886 |align="center"| 4,052,535 |align="center"| Cali |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''4''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Cundinamarca.svg|20px]] [[Cundinamarca department|Cundinamarca]] |align="center"| 3,242,999 |align="center"| 2,919,060 |align="center"| 2,228,682 |align="center"| Bogotá |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''5''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Atlántico.svg|20px]] [[Atlántico department|Atlántico]] |align="center"| 2,722,128 |align="center"| 2,535,517 |align="center"| 2,112,001 |align="center"| Barranquilla |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''6''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Bolívar (Colombia).svg|20px]] [[Bolívar department|Bolívar]] |align="center"| 2,180,976 |align="center"| 2,070,110 |align="center"| 1,836,640 |align="center"| Cartagena |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''7''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Santander Department.svg|20px]] [[Santander department|Santander]] |align="center"| 2,280,908 |align="center"| 2,184,837 |align="center"| 1,913,444 |align="center"| Bucaramanga |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''8''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Nariño.svg|20px]] [[Nariño department|Nariño]] |align="center"| 1,627,589 |align="center"| 1,630,592 |align="center"| 1,498,234 |align="center"| Pasto |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''9''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Córdoba.svg|20px]] [[Córdoba department|Córdoba]] |align="center"| 1,828,947 |align="center"| 1,784,783 |align="center"| 1,462,909 |align="center"| Montería |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''10''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Tolima.svg|20px]] [[Tolima department|Tolima]] |align="center"| 1,339,998 |align="center"| 1,330,187 |align="center"| 1,312,304 |align="center"| Ibagué |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''11''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Cauca.svg|20px]] [[Cauca department|Cauca]] |align="center"| 1,491,937 |align="center"| 1,464,488 |align="center"| 1,182,022 |align="center"| Popayán |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''12''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Norte de Santander.svg|20px]][[Norte de Santander department|Norte de Santander]] |align="center"| 1,620,318 |align="center"| 1,491,689 |align="center"| 1,208,336 |align="center"| Cúcuta |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''13''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Boyacá Department.svg|20px]] [[Boyacá Department|Boyacá]] |align="center"| 1,242,731 |align="center"| 1,217,376 |align="center"| 1,255,311 |align="center"| Tunja |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''14''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Magdalena.svg|20px]] [[Magdalena department|Magdalena]] |align="center"| 1,427,026 |align="center"| 1,341,746 |align="center"| 1,136,819 |align="center"| Santa Marta |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''15''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Huila.svg|20px]] [[Huila department|Huila]] |align="center"| 1,122,622 |align="center"| 1,100,386 |align="center"| 1,001,476 |align="center"| Neiva |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''16''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Cesar.svg|20px]] [[Cesar department|Cesar]] |align="center"| 1,295,387 |align="center"| 1,200,574 |align="center"| 878,437 |align="center"| Valledupar |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''17''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Caldas.svg|20px]] [[Caldas department|Caldas]] |align="center"| 1,018,453 |align="center"| 998,255 |align="center"| 898,490 |align="center"| Manizales |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''18''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Meta.svg|20px]] [[Meta department|Meta]] |align="center"| 1,063,454 |align="center"| 1,039,722 |align="center"| 713,772 |align="center"| Villavicencio |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''19''' |align="left"|[[Stampa:Flag of La Guajira.svg|20px]] [[La Guajira department|La Guajira]] |align="center"| 965,718 |align="center"| 880,560 |align="center"| 655,943 |align="center"| Riohacha |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''20''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Risaralda.svg|20px]] [[Risaralda department|Risaralda]] |align="center"| 961,055 |align="center"| 943,401 |align="center"| 859,666 |align="center"| Pereira |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''21''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Sucre (Colombia).svg|20px]] [[Sucre department|Sucre]] |align="center"| 949,252 |align="center"| 904,863 |align="center"| 762,263 |align="center"| Sincelejo |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''22''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Quindío.svg|20px]] [[Quindío department|Quindío]] |align="center"| 555,401 |align="center"| 539,904 |align="center"| 518,691 |align="center"| Armenia |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''23''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Chocó.svg|20px]] [[Chocó department|Chocó]] |align="center"| 544,764 |align="center"| 534,826 |align="center"| 388,476 |align="center"| Quibdó |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''24''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Caquetá.svg|20px]] [[Caquetá department|Caquetá]] |align="center"| 410,521 |align="center"| 401,849 |align="center"| 337,932 |align="center"| Florencia |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''25''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Casanare.svg|20px]] [[Casanare department|Casanare]] |align="center"| 435,195 |align="center"| 420,504 |align="center"| 281,294 |align="center"| Yopal |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''26''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Putumayo.svg|20px]] [[Putumayo department|Putumayo]] |align="center"| 359,127 |align="center"| 348,182 |align="center"| 237,197 |align="center"| Mocoa |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''27''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Arauca.svg|20px]] [[Arauca department|Arauca]] |align="center"| 294,206 |align="center"| 262,174 |align="center"| 153,028 |align="center"| Arauca |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''28''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Guaviare.svg|20px]] [[Guaviare department|Guaviare]] |align="center"| 86,657 |align="center"| 82,767 |align="center"| 56,758 |align="center"| San José del Guaviare |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''29''' |align="left"|[[Stampa:Flag of San Andrés y Providencia.svg|20px]] [[Archipelago of San Andrés, Providencia and Santa Catalina|San Andrés y Providencia]] |align="center"| 63,692 |align="center"| 61,280 |align="center"| 59,573 |align="center"| San Andrés |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''30''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Amazonas (Colombia).svg|20px]] [[Amazonas department|Amazonas]] |align="center"| 79,020 |align="center"| 76,589 |align="center"| 46,950 |align="center"| Leticia |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''31''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Vichada.svg|20px]] [[Vichada department|Vichada]] |align="center"| 112,958 |align="center"| 107,808 |align="center"| 44,592 |align="center"| Puerto Carreño |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''32''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Vaupés.svg|20px]] [[Vaupés department|Vaupés]] |align="center"| 44,712 |align="center"| 40,797 |align="center"| 19,943 |align="center"| Mitú |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''33''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Guainía.svg|20px]] [[Guainía department|Guainía]] |align="center"| 50,636 |align="center"| 48,114 |align="center"| 18,797 |align="center"| Inírida |} [[Stampa:Mapa de Colombia (regiones naturales).svg|thumb|Reġjuni naturali tal-Kolombja, differenzjati bil-kulur: Andin, Karibew, Paċifiku, Orinoquía, Amazonia, Insulari]] == Ekonomija == [[File:Vista Hacia La Torre Bacatá (242256171).jpeg|thumb|Orizzont tal-skyscrapers ta' Bogotá]] [[File:Colombia GDP by sector in 2017.png|thumb|Il-PDG tal-Kolombja skont is-setturi fl-2017]] [[File:Edificio Bancolombia - luces.jpg|thumb|Il-kwartieri ġenerali ta' Bancolombia f'Medellin]] Storikament ekonomija agrarja, il-Kolombja urbanizzat malajr fis-seklu 20, sa tmiemu 15.8% biss tal-forza tax-xogħol kienet impjegata fl-agrikoltura, li tiġġenera biss 6.6% tal-PGD; 20% tal-forza tax-xogħol kienet impjegata fl-industrija u 65% fis-servizzi, responsabbli għal 33% u 60% tal-PGD rispettivament. Il-produzzjoni ekonomika tal-pajjiż hija ddominata mid-domanda domestika qawwija tagħha. In-nefqa tal-konsum tad-dar hija l-akbar komponent tal-PGD. L-ekonomija tas-suq tal-Kolombja kibret b'mod kostanti fl-aħħar parti tas-seklu 20, bil-prodott gross domestiku (PGD) jiżdied b'rata medja ta' aktar minn 4% fis-sena bejn l-1970 u l-1998. Il-pajjiż sofra riċessjoni fl-1999 (l-ewwel sena sħiħa ta' tkabbir negattiv mid-Depressjoni l-Kbira), u l-irkupru kien twil u bl-uġigħ. Madankollu, it-tkabbir laħaq is-7% fl-2007, wieħed mill-ogħla fl-Amerika Latina. Skont l-istimi tal-Fond Monetarju Internazzjonali, fl-2023, il-PGD (PPP) tal-Kolombja kien ta' US$1 triljun, it-32 fid-dinja u t-tielet fl-Amerika t’Isfel, wara l-Arġentina. L-infiq pubbliku totali jirrappreżenta 28% tal-ekonomija nazzjonali. Id-dejn estern huwa ekwivalenti għal 40% tal-prodott gross domestiku. Klima fiskali b'saħħitha ġiet affermata mill-ġdid b'żieda fil-klassifikazzjonijiet tal-bonds. L-inflazzjoni annwali għalqet l-2017 b'4.09% sena fuq sena (vs. 5.75% sena fuq sena fl-2016). Ir-rata medja nazzjonali tal-qgħad fl-2017 kienet 9.4%, għalkemm l-informalità hija l-akbar problema li qed jiffaċċja s-suq tax-xogħol (id-dħul tal-ħaddiema formali żdied b'24.8% f'5 snin filwaqt li d-dħul tax-xogħol tal-ħaddiema formali informali żdied biss b'9%). Il-Kolombja għandha żoni ħielsa (FTZ), bħaż-Żona Ħielsa tal-Paċifiku, li tinsab f'Valle del Cauca, waħda mill-aktar żoni attraenti għall-investiment barrani. Is-settur finanzjarju kiber b'mod favorevoli minħabba l-likwidità tajba tal-ekonomija, it-tkabbir tal-kreditu u l-prestazzjoni pożittiva tal-ekonomija Kolombjana. Il-Borża Kolombjana permezz tas-Suq Integrat tal-Amerika Latina (MILA) toffri suq reġjonali għall-kummerċ tal-istokks. Il-Kolombja issa hija waħda minn tliet ekonomiji biss b'punteġġ perfett fuq l-Indiċi tal-Qawwa tad-Drittijiet Legali, skont il-Bank Dinji. Il-Kolombja hija rikka fir-riżorsi naturali u tiddependi ħafna fuq l-enerġija u l-esportazzjonijiet tal-minjieri. L-esportazzjonijiet ewlenin tal-Kolombja jinkludu fjuwils minerali, żjut, prodotti tad-distillazzjoni, frott u prodotti agrikoli oħra, zokkor u ħelu, prodotti tal-ikel, plastiks, ħaġar prezzjuż, metalli, prodotti tal-forestrija, kimiċi, farmaċewtiċi, vetturi, prodotti elettroniċi, tagħmir elettriku, fwejjaħ u kożmetiċi, makkinarju, oġġetti manifatturati, tessuti u drappijiet, ħwejjeġ u xedd tas-saqajn, ħġieġ u oġġetti tal-kristall, għamara, bini prefabbrikat, prodotti militari, materjali tad-dar u tal-uffiċċju, tagħmir tal-kostruzzjoni, software, fost oħrajn. L-imsieħba kummerċjali ewlenin huma l-Istati Uniti, iċ-Ċina, l-Unjoni Ewropea u xi pajjiżi tal-Amerika Latina. L-esportazzjonijiet mhux tradizzjonali xprunaw it-tkabbir tal-bejgħ barrani Kolumbjan kif ukoll id-diversifikazzjoni tad-destinazzjonijiet tal-esportazzjoni grazzi għal ftehimiet ġodda ta 'kummerċ ħieles. It-tkabbir ekonomiku reċenti wassal għal żieda konsiderevoli f'miljunarji ġodda, inklużi intraprendituri ġodda, Kolumbjani b'valur nett li jaqbeż il-biljun USD. Il-Gvern qed jiżviluppa wkoll proċess ta' inklużjoni finanzjarja fost l-aktar popolazzjoni vulnerabbli fil-pajjiż. Il-kontribuzzjoni tat-turiżmu għall-PDG kienet ta' US$5,880.3 biljun (2.0% tal-PDG totali) fl-2016. It-turiżmu ġġenera 556,135 impjieg (2.5% tal-impjiegi totali) fl-2016. Żjajjar turisti barranin kienu mbassra li Żdiedu minn 0.6 miljun fl-2007 għal 4 miljuni fl-2017. === Agrikoltura u riżorsi naturali === [[File:Cerrejón mine.JPG|thumb|Cerrejón hija minjiera tal-faħam miftuħa, l-akbar tat-tip tagħha, l-akbar fl-Amerika Latina, u l-għaxar l-akbar fid-dinja.]] Fl-agrikoltura, il-Kolombja hija waħda mill-akbar ħames produtturi fid-dinja ta' kafè, avokado u żejt tal-palm, u waħda mil l-akbar 10 produtturi fid-dinja ta' kannamieli, banana, ananas u kawkaw. Il-pajjiż għandu wkoll produzzjoni konsiderevoli ta'ross, patata u kassava. Għalkemm mhux l-akbar produttur tal-kafè fid-dinja (il-Brażil isostni dan it-titlu), il-pajjiż ilu, għal għexieren ta' snin, kapaċi jwettaq kampanja ta’ kummerċjalizzazzjoni globali biex iżid valur lill-prodott tal-pajjiż. Il-produzzjoni taż-żejt tal-palm Kolombjan hija waħda mill-aktar sostenibbli fuq il-pjaneta, meta mqabbla mal-akbar produtturi eżistenti. Il-Kolombja hija wkoll fost l-akbar 20 produttur fid-dinja taċ-ċanga u tat-tiġieġ. Il-Kolombja hija wkoll it-tieni l-akbar esportatur tal-fjuri fid-dinja, wara l-Olanda. L-agrikoltura Kolombjana temetti 55% tal-emissjonijiet tal-gassijiet serra tal-Kolombja, prinċipalment minħabba d-deforestazzjoni, it-trobbija tal-bhejjem estensiva żżejjed, il-ħtif tal-art u l-agrikoltura illegali. Il-Kolombja hija esportatur ewlieni tal-faħam u ż-żejt – fl-2020, aktar minn 40% tal-esportazzjonijiet tal-pajjiż kienu bbażati fuq dawn iż-żewġ prodotti. Fl-2018 kien il-5 l-akbar esportatur tal-faħam fid-dinja. Fl-2019, il-Kolombja kienet l-20 l-akbar produttur taż-żejt fid-dinja, b'791 elf barmil / jum, li jesporta parti tajba mill-produzzjoni tiegħu - il-pajjiż kien id-19-il l-akbar esportatur taż-żejt fid-dinja fl-2020. Fil-minjieri, il-Kolombja hija l-akbar produttur dinja emerald, u fil-produzzjoni tad-deheb, bejn l-2006 u l-2017, il-pajjiż ipproduċa 15-il tunnellata fis-sena sal-2007, meta' l-produzzjoni tiegħu żdiedet b'mod sinifikanti, u kiser ir-rekord ta' 66.1 tunnellata estratti fl-2012. Fl-2017, estratt 52.2 tunnellata. Bħalissa, il-pajjiż huwa fost l-akbar 25 produttur tad-deheb fid-dinja. === Enerġija u trasport === [[File:Hidrosogamoso, Represa.JPG|thumb|Dam ta' Sogamoso (Presa de Sogamoso)]] [[File:Cartagena2011-Skyline-Habour.jpg|thumb|Port ta' Cartagena (Puerto de Cartagena)]] Il-produzzjoni tal-elettriku fil-Kolombja ġejja prinċipalment minn sorsi tal-enerġija rinnovabbli. 69.93% huwa miksub mill-ġenerazzjoni idroelettrika. L-impenn tal-Kolombja għall-enerġija rinnovabbli ġie rikonoxxut fl-Indiċi tal-Ekonomija Ekoloġika Globali (GGEI) tal-2014, u poġġiha fost l-aqwa 10 nazzjonijiet fid-dinja f'termini ta 'setturi ta' effiċjenza ekoloġika. It-trasport fil-Kolombja huwa regolat fi ħdan il-funzjonijiet tal-Ministeru tat-Trasport u entitajiet bħall-Istitut Nazzjonali tat-Toroq (INVÍAS) inkarigat mill-Awtostradi fil-Kolombja, l-Aerocivil, responsabbli għall-avjazzjoni ċivili u l-ajruporti, l-Aġenzija Nazzjonali tal-Infrastruttura, Inkarigat mill-konċessjonijiet permezzta'ta’ sħubijiet pubbliċi-privati, għad-disinn, il-kostruzzjoni, il-manutenzjoni, l-operat u l-amministrazzjoni tal-infrastruttura tat-trasport, id-Direttorat Ġenerali Marittimu (Dimar) għandu r-responsabbiltà li jikkoordina l-kontroll tat-traffiku marittimu flimkien man-Navy Kolombjana, fost oħrajn, u taħt il- superviżjoni tas-Sovrintendenza tal-Portijiet u t-Trasport. Mill-2021, il-Kolombja kellha 204,389 km (127,001 mi) ta 'toroq, li minnhom 32,280 km (20,058 mi) kienu asfaltati. Fl-aħħar tal-2017, il-pajjiż kellu madwar 2,100 km (1,305 mi) ta 'toroq duplikati. It-trasport ferrovjarju fil-Kolombja huwa kważi għal kollox iddedikat għat-trasport tal-merkanzija u n-netwerk ferrovjarju għandu tul ta '1,700 km ta' binarji potenzjalment attivi. Il-Kolombja għandha 3,960 kilometru ta' pipelines tal-gass, 4,900 kilometru ta' pajpijiet taż-żejt u 2,990 kilometru ta 'pipelines taż-żejt. Il-gvern Kolumbjan ippropona li jinbnew 7,000 kilometru ta' toroq bejn l-2016 u l-2020, li jnaqqas il-ħinijiet tal-ivvjaġġar bi 30% u l-ispejjeż tat-trasport b'20%. Programm ta' konċessjoni ta' toroq b’pedaġġ se jinkludi 40 proġett u huwa parti minn objettiv strateġiku usa' ta' investiment ta' kważi $50 biljun f'infrastruttura tat-trasport, inklużi sistemi ferrovjarji, ir-restawr tan-navigabbiltà tax-Xmara Magdalena, it-titjib tal-faċilitajiet tal-istrutturi tal-port u l-espansjoni tal-El Dorado International. Ajruport. Il-Kolombja hija pajjiż bi dħul medju. === Xjenza u teknoloġija === [[File:CEMSA 271215 01.JPG|thumb|Colciencias hija aġenzija tal-Gvern Kolumbjan li tappoġġja r-riċerka fundamentali u applikata.]] Il-Kolombja għandha aktar minn 3,950 grupp ta 'riċerka fix-xjenza u t-teknoloġija. iNNpulsa, aġenzija tal-gvern li tippromwovi l-intraprenditorija u l-innovazzjoni fil-pajjiż, tipprovdi għotjiet lil startups, minbarra servizzi oħra li hija u l-istituzzjonijiet jipprovdu. Il-Kolombja kklassifikat fis-66 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2023. Spazji ta' coworking ħarġu biex iservu bħala komunitajiet għal startups kbar u żgħar. Fil-Kolombja, organizzazzjonijiet bħall-Korporazzjoni għar-Riċerka Bijoloġika (CIB) ġew żviluppati b'suċċess biex jappoġġjaw liż-żgħażagħ interessati fix-xogħol xjentifiku. Iċ-Ċentru Internazzjonali għall-Agrikoltura Tropikali bbażat fil-Kolombja jinvestiga l-isfida dejjem tikber tat-tisħin globali u s-sigurtà tal-ikel. Fil-Kolombja, saru invenzjonijiet importanti relatati mal-mediċina, bħall-ewwel pacemaker artifiċjali estern b'elettrodi interni, ivvintat mill-inġinier elettriku Jorge Reynolds Pombo, invenzjoni ta 'importanza kbira għal dawk li jbatu minn insuffiċjenza tal-qalb. Ivvintati wkoll fil-Kolombja kienu l-mikrokeratome u tekniki keratomileusis, li jiffurmaw il-bażi fundamentali ta' dak li issa huwa magħruf bħala LASIK (waħda mill-aktar tekniki importanti għall-korrezzjoni ta' żbalji refrattivi fil-vista) u l-valv Hakim għat-trattament ta' idroċefalu. Il-Kolombja bdiet tinnova fit-teknoloġija militari għall-armata tagħha u armati oħra fid-dinja; speċjalment fid-disinn u l-ħolqien ta' prodotti ta' protezzjoni ballistiċi personali, ħardwer militari, robots militari, bombi, simulaturi u radars. Xi xjenzati Kolombjani notevoli huma Joseph M. Tohme, riċerkatur rikonoxxut għax-xogħol tiegħu fuq id-diversità ġenetika tal-ikel, Manuel Elkin Patarroyo li huwa magħruf għax-xogħol pijunier tiegħu fuq vaċċini sintetiċi għall-malarja, Francisco Lopera li skopra l-"Mutazzjoni Paisa" jew tip ta 'Alzheimer bikri, Rodolfo Llinás magħruf għall-istudju tiegħu tal-proprjetajiet intrinsiċi tan-newroni u t-teorija ta' sindromu li kien biddel il-mod ta' fehim tal-funzjonament tal-moħħ, Jairo Quiroga Puello għaraf għall-istudji tiegħu dwar il-karatterizzazzjoni ta' sintetiċi. sustanzi li jistgħu jintużaw biex jiġġieldu fungi, tumuri, tuberkulożi u anke xi viruses u Ángela Restrepo li stabbiliet dijanjosi u trattamenti preċiżi biex jiġġieldu l-effetti ta 'marda kkawżata minn Paracoccidioides brasiliensis. == Demografija == [[File:Densidad pop col only Colombia.png|thumb|Id-densità tal-popolazzjoni tal-Kolombja fl-2013]] B'popolazzjoni stmata ta '50 miljun ruħ fl-2020, il-Kolombja hija t-tielet l-aktar pajjiż popolat fl-Amerika Latina, wara l-Brażil u l-Messiku. Fil-bidu tas-seklu 20, il-popolazzjoni tal-Kolombja kienet madwar 4 miljuni. Sa mill-bidu tas-snin sebgħin, il-Kolombja esperjenzat tnaqqis kostanti fir-rati ta 'fertilità, mortalità u tkabbir tal-popolazzjoni tagħha. Ir-rata tat-tkabbir tal-popolazzjoni għall-2016 hija stmata li tkun 0.9%. Madwar 26.8% tal-popolazzjoni kellha 15-il sena jew iżgħar, 65.7% kellhom bejn 15 u 64 sena, u 7.4% kellhom aktar minn 65 sena. Il-proporzjon ta' nies anzjani fil-popolazzjoni totali beda jiżdied b'mod sostanzjali. Il-Kolombja hija pproġettata li jkollha popolazzjoni ta’ 55.3 miljun sal-2050. L-istimi tal-popolazzjoni taż-żona li issa hija l-Kolombja jvarjaw bejn 2.5 u 12-il miljun ruħ fl-1500; stimi bejn l-estremi jinkludu ċifri ta’ 6 u 7 miljuni. Bil-konkwista Spanjola, il-popolazzjoni tar-reġjun kienet niżlet għal madwar 1.2 miljun ruħ sal-1600, li jirrappreżenta tnaqqis stmat ta' 52-90%. Sa tmiem il-perjodu kolonjali, kien naqas aktar għal madwar 800,000; Beda jiżdied fil-bidu tas-seklu 19 għal madwar 1.4 miljun, fejn jerġa' jaqa' fil-Gwerra tal-Indipendenza tal-Kolombja għal bejn 1 u 1.2 miljun. Il-popolazzjoni tal-pajjiż ma rkupratx għal-livelli ta' qabel il-konkwista sa' l-1940, kważi 450 sena wara l-quċċata tagħha fis-seklu 16. [[File:Colombia población.png|thumb|Storja tal-popolazzjoni tal-Kolombja]] Il-popolazzjoni hija kkonċentrata fl-artijiet għolja Andin u tul il-kosta tal-Karibew, ukoll id-densitajiet tal-popolazzjoni huma ġeneralment ogħla fir-reġjun Andin. Id-disa' dipartimenti tal-pjanura tal-Lvant, li jinkludu madwar 54% taż-żona tal-Kolombja, għandhom inqas minn 6% tal-popolazzjoni. Tradizzjonalment soċjetà rurali, il-moviment lejn żoni urbani kien qawwi ħafna f'nofs is-seklu 20, u l-Kolombja issa hija waħda mill-aktar pajjiżi urbanizzati fl-Amerika Latina. Il-popolazzjoni urbana żdiedet minn 31% tat-total fl-1938 għal kważi 60% fl-1973, u fl-2014 iċ-ċifra kienet ta' 76%. Il-popolazzjoni ta' Bogotá waħedha żdiedet minn ftit aktar minn 300,000 fl-1938 għal madwar 8 miljuni llum. B'kollox, tnejn u sebgħin belt issa għandhom popolazzjonijiet ta' 100,000 jew aktar (2015). Fl-2012, il-Kolombja kellha l-akbar popolazzjoni spostata internament fid-dinja, stmata għal 4.9 miljun ruħ. L-istennija tal-ħajja kienet 74.8 snin fl-2015 u l-mortalità tat-trabi kienet 13.1 għal kull elf fl-2016. Fl-2015, 94.58% tal-adulti u 98.66% taż-żgħażagħ huma litterati u l-Gvern jonfoq madwar 4.49% tal-PGD tiegħu fuq l-edukazzjoni. === Lingwi === Madwar 99.2% tal-Kolombjani jitkellmu bl-Ispanjol, imsejjaħ ukoll Kastiljan; Fil-pajjiż jintużaw ukoll 65 lingwa Amerindja, żewġ lingwi krejoli, il-lingwa Romani u l-Lingwa tas-Sinjali Kolombjana. L-Ingliż għandu status uffiċjali fl-arċipelagu ta' San Andrés, Providencia u Santa Catalina. Total ta' 101 lingwa fil-Kolombja huma elenkati fid-database Ethnologue, inkluż l-Ispanjol. In-numru speċifiku ta' lingwi mitkellma jvarja ftit, b'xi awturi jikkunsidraw lingwi differenti dak li oħrajn iqisu varjetajiet jew djaletti tal-istess lingwa. L-aħjar stimi jirreġistraw 71 lingwa mitkellma fil-pajjiż illum, li ħafna minnhom jappartjenu lill-familji tal-lingwi Chibcha, Tucano, Bora-Witoto, Guajibo, Arawak, Karibew, Barbaco u Saliban. Bħalissa hemm aktar minn 850,000 kelliem tal-lingwa nattiva. === Gruppi etniċi === Il-Kolombja hija etnikament diversa, in-nies tagħha dixxendenti mill-abitanti indiġeni oriġinali, konkwistaturi Spanjoli, Afrikani oriġinarjament miġjuba fil-pajjiż bħala skjavi, u immigranti tas-seklu 20 mill-Ewropa u l-Lvant Nofsani, kollha jikkontribwixxu għal wirt kulturali divers. Id-distribuzzjoni demografika tirrifletti mudell li huwa influwenzat mill-istorja kolonjali. L-abjad jgħixu madwar il-pajjiż kollu, l-aktar fiċ-ċentri urbani u fl-għoljiet u l-ibliet kostali li qed jikbru. Il-popolazzjonijiet tal-bliet il-kbar jinkludu wkoll il-mestizos. Il-bdiewa Mestizo (nies li jgħixu f'żoni rurali) jgħixu wkoll fl-artijiet għoljiet Andini, fejn xi konkwistaturi Spanjoli mħallta man-nisa tal-kapijiet Amerinjani. Il-mestizos jinkludu artiġjani u negozjanti żgħar li kellhom rwol importanti fl-espansjoni urbana ta' dawn l-aħħar deċennji. Fi studju fl-American Journal of Physical Anthropology, il-Kolombjani għandhom antenati medja ta' 47% DNA Amerindijan, 42% DNA Ewropew, u 11% DNA Afrikan. Iċ-ċensiment tal-2018 irrapporta li l-“popolazzjoni mhux etnika”, komposta minn bojod u mestizos (dawk ta' antenati mħallta Ewropej u Amerindijani), kienet tifforma 87.6% tal-popolazzjoni nazzjonali. 6.7% huma ta' dixxendenza Afrikana. L-Amerindjani Indiġeni jiffurmaw 4.3% tal-popolazzjoni. Ir-Raizals jikkostitwixxu 0.06% tal-popolazzjoni. Palenqueros jikkostitwixxu 0.02% tal-popolazzjoni. 0.01% tal-popolazzjoni huma żingari. Studju minn Latinobarómetro fl-2023 jistma li 50.3% tal-popolazzjoni hija mestizo, 26.4% hija abjad, 9.5% hija indiġena, 9.0% hija iswed, 4.4% hija mulatta u 0.4% hija Ażjatika, dawn l-istimi jkunu ekwivalenti għal madwar 26 miljun ruħ huma mestizo, 14-il miljun huma bojod, 5 miljun huma indiġeni, 5 miljun huma iswed, 2 miljun huma mulatti u 200k huma Asjatiċi. Id-Diviżjoni tal-Investigazzjoni Federali stmat li mis-86% tal-popolazzjoni li mhix meqjusa bħala parti minn xi gruppi etniċi identifikati miċ-ċensiment tal-2006, il-Kolombjani bojod huma primarjament ta' nisel Spanjol, iżda hemm ukoll popolazzjoni kbira ta' Antenati Nofsani ; F'xi żoni hemm kontribut konsiderevoli ta' antenati Ġermaniżi u Taljani. Ħafna mill-popli indiġeni esperjenzaw tnaqqis fil-popolazzjoni matul il-ħakma Spanjola u ħafna oħrajn ġew assorbiti fil-popolazzjoni mestizo, iżda l-bqija bħalissa jirrappreżentaw aktar minn tmenin kultura differenti. Ir-riżervi (resguardos) stabbiliti għall-popli indiġeni jokkupaw 30,571,640 ettaru (305,716.4 km 2) (27% tat-total tal-pajjiż) u huma abitati minn aktar minn 800,000 ruħ. Uħud mill-akbar gruppi indiġeni huma l-Wayuu, il-Paez, il-Pastos, l-Embera, u ż-Zenú. Id-dipartimenti ta' La Guajira, Cauca, Nariño, Córdoba u Sucre għandhom l-akbar popolazzjonijiet indiġeni. L-Organizzazzjoni Indiġena Nazzjonali tal-Kolombja (ONIC), imwaqqfa fl-ewwel Kungress Indiġenu Nazzjonali fl-1982, hija organizzazzjoni li tirrappreżenta l-popli indiġeni tal-Kolombja. Fl-1991, il-Kolombja ffirmat u rratifikat il-liġi internazzjonali attwali dwar il-popli indiġeni, il-Konvenzjoni dwar il-Popli Indiġeni u Tribali, 1989. L-Afrikani tas-Sub-Saħara nġiebu bħala skjavi, prinċipalment fl-artijiet baxxi kostali, fil-bidu tas-seklu 16 u fis-seklu 19. Illum, komunitajiet kbar Afro-Kolombjani jinsabu fuq il-kosta tal-Paċifiku. Ħafna Ġamajkani emigraw prinċipalment lejn il-gżejjer ta’ San Andres u Providencia. Diversi Ewropej oħra u Amerikani ta' Fuq immigraw lejn il-pajjiż fl-aħħar tad-19 u l-bidu tas-seklu 20, inklużi nies mill-ex USSR matul u wara t-Tieni Gwerra Dinjija. Ħafna komunitajiet immigranti stabbilixxew fuq il-kosta tal-Karibew, partikolarment immigranti reċenti mill-Lvant Nofsani u l-Ewropa. Barranquilla (l-akbar belt fil-Karibew Kolumbjan) u bliet oħra tal-Karibew għandhom l-akbar popolazzjonijiet ta' Libaniżi, Palestinjani u Levantini oħra. Hemm ukoll komunitajiet sinifikanti ta' Roma u Lhud. Hemm xejra migratorja importanti tal-Venezweli, minħabba s-sitwazzjoni politika u ekonomika fil-Venezwela. F'Awwissu 2019, il-Kolombja offriet iċ-ċittadinanza lil aktar minn 24,000 tifel u tifla ta' refuġjati Venezwelani li twieldu fil-Kolombja. ==== Gruppi etniċi fil-Kolombja - Ċensiment tal-2018 ==== [[File:Native India village.jpg|thumb|Popolazzjoni fil-ġungla tal-Amażonja fid-dipartiment tal-Amazonas]] * Mestiż - Abjad (87.58%) * Afro-Kolombjani (inklużi mestizos) (6.68%) * Amerindijan (4.31%) * Mhux indikat (1.35%) * Raizal (0.06%) * Palenquero (0.02%) * Romani (0.01%) ==== Gruppi etniċi fil-Kolombja skont il-Latinobarómetro 2023 ==== * Mestiż (50.3%) * Abjad (26.4%) * Amerindijan (9.5%) * Iswed (9.0%) * Mulatto (4.4%) * Ażjatiċi (0.4%) === Reliġjon === [[File:Iglesia de San Agustín 11.JPG|thumb|left|Il-Knisja ta' San Agustín hija tempju Kolumbjan ta' qima Kattolika ddedikata lil San Agustín de Hipona, tinsab fil-kantuniera ta' Carrera 7 u Calle 7, eżatt fuq wara tal-Dar ta' Nariño (palazz presidenzjali), fil-qalba ta' is-settur tal-belt storika ta' Bogotá u jappartjeni għall-ġurisdizzjoni ekkleżjastika tal-arċidjoċesi ta' Bogotá.]] [[File:Santuario de Las Lajas, Ipiales, Colombia, 2015-07-21, DD 21-23 HDR.jpg|thumb|Is-Santwarju ta' Las Lajas hija knisja bażilika li tinsab fin-nofsinhar tad-Dipartiment ta' Nariño, muniċipalità ta' Ipiales, il-Kolombja. Il-post huwa sit ta' pellegrinaġġ popolari minn meta dehret il-Verġni Marija fl-1754. L-ewwel santwarju nbena madwar l-1750 u ġie mibdul b'wieħed akbar fl-1802 li kien jinkludi pont fuq il-kanyon tax-Xmara Guáitara. It-tempju attwali, fi stil neo-Gotiku, inbena bejn l-1916 u l-1949.]] Id-Dipartiment Amministrattiv Nazzjonali tal-Istatistika (DANE) ma jiġborx statistika reliġjuża u huwa diffiċli li tikseb rapporti preċiżi. Madankollu, skont diversi studji u stħarriġ wieħed, madwar 90% tal-popolazzjoni taderixxi mal-Kristjaneżmu, li l-maġġoranza tagħhom (70.9%–79%) huma Kattoliċi Rumani, filwaqt li minoranza sinifikanti (16.7%) taderixxi mal-Protestantiżmu (prinċipalment evanġeliċi) . Madwar 4.7% tal-popolazzjoni hija atea jew agnostika, filwaqt li 3.5% jgħidu li jemmnu f'Alla iżda ma jsegwux reliġjon speċifika. 1.8% tal-Kolombjani jaderixxu max-Xhieda ta' Jehovah u l-Adventiżmu u inqas minn 1% jaderixxu ma' reliġjonijiet oħra, bħall-Fidi Bahá'í, l-Islam, il-Ġudaiżmu, il-Buddiżmu, il-Mormoniżmu, l-Induiżmu, ir-reliġjonijiet indiġeni, il-moviment Hare Krishna, il-moviment Rastafari, il-Knisja Ortodossa tal-Lvant u studji spiritwali. In-nies li fadal ma' wieġbux jew wieġbu li ma kinux jafu. Minbarra l-istatistika ta' hawn fuq, 35.9% tal-Kolombjani rrappurtaw li ma' pprattikawx il-fidi tagħhom b'mod attiv. 1,519,562 persuna fil-Kolombja, jew madwar 3% tal-popolazzjoni, irrappurtaw li jsegwu reliġjon indiġena. Għalkemm il-Kolombja tibqa' pajjiż predominantement Kattoliku Ruman f’termini tan-numru ta' magħmudijiet, il-kostituzzjoni Kolombjana tal-1991 tiggarantixxi l-libertà tar-reliġjon u d-denominazzjonijiet reliġjużi u l-knejjes kollha huma ugwalment ħielsa quddiem il-liġi. === Saħħa === [[File:Complejo Médico - Hospital Internacional de Colombia HIC.jpg|thumb|Il-Kolombja tmexxi l-klassifika annwali ta’ América Economía tal-aqwa kliniċi u sptarijiet fl-Amerika Latina.]] L-istennija tal-ħajja ġenerali mat-twelid fil-Kolombja hija 79.3 snin (76.7 snin għall-irġiel u 81.9 snin għan-nisa). Ir-riformi tal-kura tas-saħħa wasslu għal titjib massiv fis-sistemi tal-kura tas-saħħa tal-pajjiż, u l-istandards tas-saħħa fil-Kolombja tjiebu ħafna mis-snin tmenin. 1993) għal 96% fl-2012. Fl-2017, il-gvern iddikjara ċentru ta' riċerka u trattament tal-kanċer bħala Proġett ta' Interess Strateġiku Nazzjonali. Studju li sar fl-2016 mir-rivista América Economía ikklassifika 21 istituzzjoni tas-saħħa Kolombjana fost l-44 l-aħjar fl-Amerika Latina, li jirrappreżentaw 48 fil-mija tat-total. Fl-2022, 26 sptar Kolumbjan kienu fost l-aqwa 61 fl-Amerika Latina (42% tat-total). Fl-2023 ukoll, żewġ sptarijiet Kolombjani kienu fost l-aqwa 75 fid-dinja. === Edukazzjoni === L-esperjenza edukattiva ta' ħafna tfal Kolombjani tibda bl-attendenza fi skola qabel l-iskola sal-età ta' ħames snin (Edukazzjoni Preskolastika). L-edukazzjoni bażika hija obbligatorja bil-liġi Din għandha żewġ stadji: Edukazzjoni Bażika Primarja (Educación Basica Primaria) li tmur mill-ewwel sal-ħames grad – tfal minn sitt snin sa għaxar snin, u Edukazzjoni Bażika Sekondarja (Educación Basica Sekondarja), li tmur mis-sitt. għad-disa' grad. L-edukazzjoni bażika hija segwita mill-Edukazzjoni Vokazzjonali Sekondarja (Educación media vocational) li tinkludi l-għaxar u l-ħdax-il grad. Jista' jkollu modalitajiet jew speċjalitajiet differenti ta' taħriġ professjonali (akkademiku, tekniku, kummerċjali, eċċ.) skont il-kurrikulu adottat minn kull skola. [[File:Facultad de Minas - M5.jpg|thumb|Bini M5 – Università Nazzjonali tal-Kolombja, iddisinjat minn Pedro Nel Gómez]] Mat-tlestija b'suċċess tas-snin kollha tal-edukazzjoni bażika u sekondarja, tingħata d-diploma tal-iskola għolja, li tissejjaħ il-baċellerat, minħabba li l-edukazzjoni sekondarja bażika u l-edukazzjoni sekondarja tradizzjonalment jitqiesu flimkien bħala unità msejħa l-baċellerat (is-sitt sal-ħdax-il grad). Studenti fl-aħħar sena tal-edukazzjoni sekondarja tagħhom jagħmlu l-eżami tal-ICFES (issa jismu Sabre 11) biex jaċċessaw l-edukazzjoni ogħla. Din l-edukazzjoni ogħla tinkludi studji professjonali undergraduate, edukazzjoni sekondarja teknika, teknoloġika u professjonali, u studji postgraduate. L-istituzzjonijiet tal-Edukazzjoni Għolja Teknika-vokazzjonali huma miftuħa wkoll għal studenti li għandhom lawrja fl-Arti u n-Negozju. Dan il-lawrja ġeneralment jingħata mis-SENA wara pjan ta' studju ta' sentejn. Gradwati tal-iskola għolja jistgħu jidħlu fi programm ta' karriera professjonali ta' undergraduate offrut minn università; Dawn il-programmi jdumu sa ħames snin (jew inqas għal edukazzjoni teknika, teknoloġika u vokazzjonali intermedja, u studji gradwati), anke sa sitt jew seba' snin għal xi karrieri, bħall-mediċina. Fil-Kolombja, m'hemm l-ebda istituzzjoni bħall-università; L-istudenti jidħlu direttament fi programm ta’ karriera f’università jew istituzzjoni edukattiva oħra biex jiksbu grad professjonali, tekniku jew teknoloġiku. Malli jiggradwaw mill-kulleġġ, l-individwi jirċievu diploma (professjonali, teknika jew teknoloġika) u liċenzja (jekk meħtieġ) biex isegwu l-karriera magħżula tagħhom. Għal xi programmi tal-karriera, l-istudenti jridu jagħmlu t-test Saber-Pro fl-aħħar sena tagħhom ta 'edukazzjoni akkademika undergraduate. L-infiq pubbliku fuq l-edukazzjoni bħala proporzjon tal-prodott gross domestiku fl-2015 kien 4.49%. Dan kien jirrappreżenta 15.05% tan-nefqa totali tal-gvern. Ir-rati gross ta' reġistrazzjoni fl-edukazzjoni primarja u sekondarja kienu ta' 113.56% u 98.09% rispettivament. L-istennija tal-ħajja tal-iskola kienet ta' 14.42 snin. Total ta' 94.58% tal-popolazzjoni ta' 15-il sena' l fuq kienet irreġistrata bħala litterata, inklużi 98.66% ta' dawk ta' bejn il-15 u l-24 sena. ==== Universitajiet ==== Il-Kolombja għandha 301 istituzzjoni ta' edukazzjoni ogħla (HEIs), li minnhom 217 huma privati ​​u 84 huma uffiċjali. Is-Sistema tal-Università tal-Istat (SUE) torganizza s-servizz pubbliku tal-edukazzjoni ogħla fil-pajjiż u hija magħmula minn 34 università pubblika. Uħud mill-universitajiet pubbliċi fil-Kolombja huma: Università ta' Antioquia, Università ta' Atlántico, Università Militari Nueva Granada, Università ta' Caldas, Università ta' Cauca, Università Nazzjonali Miftuħa u Distanza, Università ta' Cartagena, Università ta' Magdalena, Università Nazzjonali tal-Kolombja, Università ta' Córdoba. == Kultura == Il-Kolombja tinsab f'salib it-toroq tal-Amerika Latina u l-kontinent Amerikan in ġenerali, u bħala tali ġiet affettwata minn firxa wiesgħa ta' influwenzi kulturali. Influwenzi Indiġeni Amerikani, Spanjoli, u oħrajn Ewropej, Afrikani, Amerikani, tal-Karibew u tal-Lvant Nofsani, kif ukoll influwenzi kulturali oħra tal-Amerika Latina, huma kollha preżenti fil-kultura Kolombjana moderna. Il-migrazzjoni urbana, l-industrijalizzazzjoni, il-globalizzazzjoni u bidliet politiċi, soċjali u ekonomiċi oħra wkoll ħallew il-marka tagħhom. Ħafna simboli nazzjonali, kemm oġġetti kif ukoll temi, ħarġu mit-tradizzjonijiet kulturali diversi tal-Kolombja u huma maħsuba biex jirrappreżentaw dak li l-Kolombja u l-poplu Kolumbjan għandhom komuni. L-espressjonijiet kulturali fil-Kolombja huma promossi mill-gvern permezz tal-Ministeru tal-Kultura. === Letteratura === Il-letteratura Kolombjana tmur lura għaż-żminijiet prekolombjani; Eżempju notevoli mill-perjodu huwa l-poeżija epika magħrufa bħala The Legend of Yurupary. Fl-era kolonjali Spanjola, kittieba notevoli jinkludu Juan de Castellanos ( Elegies of Illustrious Men of the Indies ), Hernando Domínguez Camargo u l-poeżija epika tiegħu lil San Injazju ta' Loyola, Pedro Simón u Juan Rodríguez Freyle. Fil-letteratura ta' wara l-indipendenza marbuta mar-Romantizmu, spikkaw Antonio Nariño, José Fernández Madrid, Camilo Torres Tenorio u Francisco Antonio Zea. Fit-tieni nofs tas-seklu 19 u l-bidu tal-20, il-ġeneru letterarju magħruf bħala costumbrismo sar popolari; Kittieba kbar ta' dan il-perjodu kienu Tomás Carrasquilla, Jorge Isaacs u Rafael Pombo (dan tal-aħħar kiteb xogħlijiet notevoli tal-letteratura għat-tfal). F'dak il-perjodu, awturi bħal José Asunción Silva, José Eustasio Rivera, León de Greiff, Porfirio Barba-Jacob u José María Vargas Vila żviluppaw il-moviment modernista. Fl-1872, il-Kolombja waqqfet l-Academia Colombiana de la Lengua, l-ewwel akkademja tal-lingwa Spanjola fl-Amerika. Candelario Obeso kiteb l-innovattivi Cantos Populares de mi Tierra (1877), l-ewwel ktieb ta' poeżija ta' awtur Afro-Kolombjan. Bejn l-1939 u l-1940, ġew ippubblikati seba' kotba ta' poeżija taħt l-isem Piedra y cielo fil-belt ta' Bogotá, li influwenzaw il-pajjiż b’mod sinifikanti; Ġew editjati mill-poeta Jorge Rojas. Fl-għaxar snin ta' wara, Gonzalo Arango waqqaf il-moviment “xejn” bħala reazzjoni għall-vjolenza ta' dak iż-żmien; Kien influwenzat min-nihiliżmu, l-eżistenzjaliżmu u l-ħsieb ta' kittieb kbir ieħor Kolumbjan: Fernando González Ochoa. Matul iż-żieda fil-letteratura Latino-Amerikana, ħarġu kittieba ta' suċċess, immexxija mir-rebbieħ tal-Premju Nobel Gabriel García Márquez u l-opus magnum tiegħu, Mitt Sena ta' Solitudni, Eduardo Caballero Calderón, Manuel Mejía Vallejo u Álvaro Mutis, kittieb li ngħata l-Premju Cervantes. u l-Premju Prince of Asturias għal-Letteratura. === Arti viżwali === [[File:Alonso de Narvaez - Our Lady of Chiquinquira,1562.jpg|thumb|Pittura kolonjali The Virgin of Chiquinquirá (1562) minn Alonso de Narváez. Hija l-Patruna Kattolika tal-Kolombja. It-tila oriġinali tinsab fil-Bażilika tal-Madonna tar-Rużarju ta’ Chiquinquirá.]] [[File:Santiago Martinez Delgado in the colombian congress.jpg|thumb|Mural ta' Santiago Martínez Delgado]] L-arti Kolombjana għandha aktar minn 3000 sena ta' storja. L-artisti Kolombjani qabdu l-kuntest politiku u kulturali li qed jinbidel tal-pajjiż bl-użu ta' varjetà ta' stili u midja. Hemm evidenza arkeoloġika li l-fuħħar kien prodott aktar kmieni fil-Kolombja milli kullimkien ieħor fl-Ameriki, li jmur lura għal 3000 QK. L-ewwel eżempji ta' sengħa tad-deheb ġew attribwiti lill-poplu Tumaco tal-kosta tal-Paċifiku u jmorru għal madwar 325 QK Madwar bejn is-sena 200 QK u 800 AD, il-kultura ta' San Wistin, kaptani tat-tinqix tal-ġebel, daħlet "il-perjodu klassiku" tagħha. Huma waqqfu ċentri ċerimonjali elevati, sarkofaġi, u monoliti kbar tal-ġebel li jirrappreżentaw forom antropomorfiċi u żoomorfi fil-ġebel. L-arti Kolombjana segwiet ix-xejriet ta dak iż-żmien, għalhekk matul is-sekli 16 sa 18, il-Kattoliċiżmu Spanjol kellu influwenza enormi fuq l-arti Kolombjana, u l-istil barokk popolari ġie sostitwit minn Rococo meta l-Bourbon telgħu sal-kuruna Spanjola. Matul dan iż-żmien, fil-kolonja Spanjola, l-aktar pitturi importanti New Granada (Kolombjani) kienu Gregorio Vásquez de Arce y Ceballos, Gaspar de Figueroa, Baltasar Vargas de Figueroa, Baltasar de Figueroa (il-Anzjan), Antonio Acero de la Cruz u Joaquín. Gutiérrez , li x-xogħlijiet tiegħu huma ppreservati. Importanti wkoll Alonso de Narváez li għalkemm twieled fil-Provinċja ta Sivilja, qattata' l-biċċa l-kbira ta' ħajtu fil-Kolombja kolonjali, it-Taljan Angelino Medoro wkoll, għex fil-Kolombja u l-Perù, u ħalla xogħlijiet ta' l-arti ppreservati f’diversi knejjes tal-belt ta' Tunja. F'nofs is-seklu 19, wieħed mill-pitturi l-aktar prominenti kien Ramón Torres Méndez, li pproduċa sensiela ta' pitturi ta' kwalità tajba li wrew in-nies u d-drawwiet tagħhom ta reġjuni Kolombjani differenti. Kienu notevoli wkoll fis-seklu 19 Andrés de Santa María, Pedro José Figueroa, Epifanio Garay, Mercedes Delgado Mallarino, José María Espinosa, Ricardo Acevedo Bernal, fost ħafna oħrajn. Aktar reċentement, l-artisti Kolombjani Pedro Nel Gómez u Santiago Martínez Delgado bdew il-Moviment Murali Kolumbjan fl-1940s, li jippreżentaw il-karatteristiċi neoklassiċi tal-Art Deco. Sa mis-snin ħamsin, l-arti Kolombjana bdiet ikollha perspettiva distintiva, billi vvinta mill-ġdid elementi tradizzjonali taħt kunċetti tas-seklu 20. Eżempji ta' dan huma r-ritratti ta' Greiff ta' Ignacio Gómez Jaramillo, li juru x'tista' tagħmel l-arti Kolombjana b’tekniki ġodda applikati għal suġġetti tipiċi Kolombjani. Carlos Correa, bil-mudell paradigmatiku tiegħu "Still Life in Silence", jgħaqqad l-astrazzjoni ġeometrika u l-kubiżmu. Alejandro Obregón ħafna drabi huwa meqjus bħala missier il-pittura Kolumbjana moderna, u wieħed mill-artisti l-aktar influwenti f'dan il-perjodu, minħabba l-oriġinalità tiegħu, ipinġi pajsaġġi Kolombjani b'użu simboliku u espressjonist tal-annimali, (speċjalment il-kondor Andin). Fernando Botero, Omar Rayo, Enrique Grau, Édgar Negret, David Manzur, Rodrigo Arenas Betancourt, Oscar Murillo, Doris Salcedo u Oscar Muñoz huma wħud mill-artisti Kolombjani prominenti internazzjonalment. L-iskultura Kolombjana mis-sekli 16 sa 18 kienet l-aktar iddedikata għar-rappreżentazzjoni reliġjuża tal-arti ekkleżjastika, influwenzata ħafna mill-iskejjel Spanjoli tal-iskultura sagra. Matul il-perjodu inizjali tar-Repubblika Kolombjana, l-artisti nazzjonali ffukaw fuq il-produzzjoni ta' ritratti skulturi ta' politiċi u figuri pubbliċi, f'xejra neoklassika ċara. Matul is-seklu 20, l-iskultura Kolombjana bdiet tiżviluppa xogħol kuraġġuż u innovattiv bil-għan li tikseb fehim aħjar tas-sensittività nazzjonali. Il-fotografija Kolombjana kienet immarkata bil-wasla tad-daguerreotype. Jean-Baptiste Louis Gros kien dak li ġab il-proċess tad-daguerreotype fil-Kolombja fl-1841. Il-librerija pubblika Piloto għandha l-akbar arkivju ta' negattivi fl-Amerika Latina, b’1.7 miljun ritratt antik li jkopru l-Kolombja mill-1848 sal-2005. L-istampa Kolombjana ppromwoviet ix-xogħol tal-kartunisti. Fl-aħħar deċennji, fanzines, l-Internet u pubblikaturi indipendenti kienu fundamentali għat-tkabbir tal-komiks fil-Kolombja. === Arkitettura === Matul iż-żmien kien hemm varjetà ta' stili arkitettoniċi, minn dawk ta' popli indiġeni għal dawk kontemporanji, inklużi stili kolonjali (militari u reliġjużi), repubblikani, transizzjonali u moderni. [[File:Street Scenes in Cartagena, Colombia (24045961890).jpg|thumb|Gallariji kolonjali fit-toroq ta' Cartagena]] [[File:Catedral-Basílica-de-Nuestra-Señora-de-la-Asunción-de-Popayán-Colombia-1.jpg|thumb|Pjazza ewlenija kolonjali ta' Popayán, Dipartiment ta' Cauca]] [[File:Pila de agua en la Plaza Central en Villa de Leyva, Boyacá, Colombia.jpg|thumb|Villa Kolonjali ta' Leyva, Dipartiment ta' Boyacá]] Żoni ta' abitazzjoni antiki, djar komunali, terrazzi tal-kultivazzjoni, toroq bħas-sistema tat-toroq Inca, ċimiterji, hypogeums u nekropoli huma parti mill-wirt arkitettoniku tal-popli indiġeni. Xi strutturi indiġeni prominenti huma s-sit arkeoloġiku pre-ċeramika u taċ-ċeramika ta' Tequendama, Tierradentro (park li fih l-akbar konċentrazzjoni ta' oqbra maqtul monumentali pre-Kolombjani bi kmamar tal-ġenb), l-akbar ġabra ta' monumenti reliġjużi u skulturi megalitiċi fl-Amerika t'Isfel, li tinsab f'San Agustín, Huila, Ciudad Perdida (sit arkeoloġiku b'serje ta' terrazzi minquxin fil-muntanji, netwerk ta 'mogħdijiet bil-madum u diversi pjazez ċirkolari), u bliet kbar mibnija prinċipalment mill-ġebel, injam, kannamieli u tajn . L-arkitettura matul il-perjodu tal-konkwista u l-kolonizzazzjoni kienet prinċipalment derivata mill-adattament tal-istili Ewropej għall-kundizzjonijiet lokali, u l-influwenza Spanjola, speċjalment Andalusija u Estremadura, tista' tidher faċilment. Meta l-Ewropej waqqfu bliet, saru żewġ affarijiet fl-istess ħin: id-dimensjonar tal-ispazju ġeometriku (kwadru, triq), u l-post ta' punt tanġibbli ta' orjentazzjoni. Il-kostruzzjoni ta 'swar kienet komuni madwar il-Karibew u f'xi bliet ta' ġewwa, minħabba l-perikli maħluqa għall-insedjamenti kolonjali Spanjoli minn pirati Ingliżi, Franċiżi u Olandiżi u gruppi indiġeni ostili. Knejjes, kappelli, skejjel u sptarijiet li jappartjenu għal ordnijiet reliġjużi għandhom influwenza urbana kbira. L-arkitettura Barokka tintuża f'bini militari u spazji pubbliċi. Marcelino Arroyo, Francisco José de Caldas u Domingo de Petrés kienu rappreżentanti kbar tal-arkitettura neoklassika. Il-Capitol Nazzjonali huwa rappreżentant kbir tar-romantiċiżmu. L-injam kien użat ħafna fil-bibien, twieqi, railings u soqfa matul il-kolonizzazzjoni ta 'Antioquia. L-arkitettura tal-Karibew takkwista influwenza Għarbija qawwija. It-Teatru Colón f'Bogotá huwa eżempju proditiku ta' arkitettura tas-seklu 19. Id-djar tal-kampanja b'innovazzjonijiet fil-konċepiment volumetriku huma wħud mill-aqwa eżempji ta' arkitettura repubblikana; L-azzjoni repubblikana fil-belt iffokat fuq id-disinn ta 'tliet tipi ta' spazji: parks bil-foresti, parks urbani żgħar u toroq u l-istil Gotiku kien l-aktar użat għad-disinn tal-knejjes. L-istil Deco, in-neoclassicism modern, l-eklettiżmu folkloriku u r-riżorsi ornamentali tal-Art Deco influwenzaw b'mod sinifikanti l-arkitettura tal-Kolombja, speċjalment matul il-perjodu ta 'tranżizzjoni. Il-moderniżmu ġab teknoloġiji ġodda ta 'kostruzzjoni u materjali ġodda (azzar, konkrit rinfurzat, ħġieġ u materjali sintetiċi) u arkitettura topoloġika u s-sistema ta' ċangaturi mħaffef ukoll għandhom influwenza kbira. L-aktar periti influwenti tal-moviment modern kienu Rogelio Salmona u Fernando Martínez Sanabria. L-arkitettura kontemporanja tal-Kolombja hija mfassla biex tagħti importanza akbar lill-materjali, din l-arkitettura tqis ġeografiji naturali u artifiċjali speċifiċi u hija wkoll arkitettura li tappella għas-sensi. Il-konservazzjoni tal-wirt arkitettoniku u urban tal-Kolombja ġiet promossa f'dawn l-aħħar snin. === Mużika === Il-Kolombja għandha collage vibranti ta' talent li jdoqq spettru sħiħ ta' ritmi. Hija magħrufa bħala l-art ta' elf ritmu, b'madwar 1,024 ritmu folkloristiku. Mużiċisti, kompożituri, produtturi tal-mużika u kantanti mill-Kolombja huma rikonoxxuti internazzjonalment bħal Shakira, Juanes, Carlos Vives u oħrajn. Il-mużika Kolombjana tgħaqqad l-istruttura tal-kitarra u l-kanzunetti influwenzati mill-Ewropa ma' flawtijiet kbar tal-bagalji u strumenti tal-perkussjoni mill-popolazzjoni indiġena, filwaqt li l-istruttura tal-perkussjoni u l-forom taż-żfin tagħha ġejjin mill-Afrika. Il-Kolombja għandha ambjent mużikali divers u dinamiku. [[File:Ejes musicales de Colombia1.png|thumb|left|Reġjuni tal-Kolombja skond il-mużika tradizzjonali tagħhom]] Guillermo Uribe Holguín, figura kulturali importanti fl-Orkestra Sinfonika Nazzjonali tal-Kolombja, Luis Antonio Calvo u Blas Emilio Atehortúa huma wħud mill-akbar esponenti tal-mużika arti. L-Orkestra Filarmonika ta’ Bogotá hija waħda mill-aktar orkestri attivi fil-Kolombja. Il-mużika tal-Karibew għandha ħafna ritmi vibranti, bħal cumbia (daqq bil-maracas, drums, bagpipes u guacharaca), porro (huwa ritmu monotonu iżda ferrieħa), Mapalé (bir-ritmu mgħaġġel tiegħu u ċ-ċapċip kostanti) u vallenato, li oriġinaw fil- parti tat-Tramuntana tal-kosta tal-Karibew (ir-ritmu jindaqq prinċipalment bil-kaxxa, il-guacharaca u l-accordion). Il-mużika tal-kosta tal-Paċifiku, bħall-currulao, hija kkaratterizzata mill-użu qawwi tagħha tat-tnabar (strumenti bħall-marimba indiġena, il-conunos, il-bombo, it-tanbur u l-cuatro guasas jew rattle tubulari). Ritmu importanti tar-reġjun tan-Nofsinhar tal-kosta tal-Paċifiku huwa l-contradanza (użata fl-ispettakli taż-żfin minħabba l-kuluri impressjonanti tal-kostumi). Il-mużika marimba, il-kanzunetti u ż-żfin tradizzjonali tar-reġjun tan-Nofsinhar tal-Paċifiku tal-Kolombja jinsabu fuq il-Lista Rappreżentattiva tal-UNESCO tal-Wirt Kulturali Intanġibbli tal-Umanità. Ritmi mużikali importanti tar-Reġjun Andin huma ż-żfin (żfin tal-folklor Andin li ħareġ mit-trasformazzjoni tal-contradanza Ewropea), il-bambuco (daqq bil-kitarra, tiple u mandolina, ir-ritmu jiżfen f'pari), il-hallway (ritmu ispirat f’ il-waltz Awstrijak u ż-“żfin” Kolumbjan, il-lirika ġew komposti minn poeti rinomati), il-guabina (it-tiple, il-bandola u r-requinto huma l-istrumenti bażiċi), is-sanjuanero (oriġina fid-dipartimenti ta' Tolima u Huila , il- ir-ritmu huwa ferħan u mgħaġġel). Apparti dawn ir-ritmi tradizzjonali, il-mużika tas-salsa nfirxet mal-pajjiż kollu, u l-belt ta' Cali hija meqjusa minn ħafna kantanti tas-Salsa bħala ‘The New Salsa Capital of the World’. L-istrumenti li jiddistingwu l-mużika tal-Llanos tal-Lvant huma l-arpa, il-cuatro (tip ta' kitarra b'erba' kordi) u l-maracas. Ritmi importanti ta' dan ir-reġjun huma l-joropo (ritmu mgħaġġel u hemm ukoll zapateo bħala riżultat ta' l-antenati flamenco tiegħu) u l-galerón (daqq ħafna waqt li l-cowboys ikunu qed jaħdmu). Il-mużika tar-reġjun tal-Amażonja hija influwenzata ħafna minn prattiċi reliġjużi indiġeni. Uħud mill-istrumenti mużikali użati huma l-manguaré (strument mużikali tat-tip ċerimonjali, li jikkonsisti f'par tnabar ċilindriċi kbar), il-quena (strument melodiku), ir-ronador, il-congas, il-qniepen u tipi differenti ta' flawtijiet. Il-mużika tal-Arċipelagu ta' San Andrés, Providencia u Santa Katalina ġeneralment tkun akkumpanjata minn mandolina, bass, quijada, kitarra u maracas. Xi ritmi popolari tal-arċipelagu huma Skoċċiżi, calypso, polka u mento. === Kultura popolari === [[File:Statue India Catalina FICCI.JPG|thumb|Il-Cartagena Film Festival huwa l-eqdem avveniment tal-films fl-Amerika Latina. Il-fokus ċentrali tiegħu huwa l-films Ibero-Amerikani.]] It-teatru ġie introdott fil-Kolombja matul il-kolonizzazzjoni Spanjola fl-1550 permezz ta' kumpaniji taż-żarzuela. It-teatru Kolumbjan huwa appoġġjat mill-Ministeru tal-Kultura u serje ta 'organizzazzjonijiet privati ​​u statali. Il-Festival tat-Teatru Ibero-Amerikan ta' Bogotá huwa l-aktar avveniment kulturali importanti fil-Kolombja u wieħed mill-akbar festivals tat-teatru fid-dinja. Avvenimenti teatrali importanti oħra huma: Il-Festival tal-Puppet La Fanfarria (Medellín), Il-Festival tat-Teatru Manizales, Il-Festival tat-Teatru tal-Karibew (Santa Marta) u l-Festival tal-Arti tal-Kultura Popolari “Invażjoni Kulturali” (Bogotá). Għalkemm iċ-ċinema Kolombjana hija żagħżugħa bħala industrija, aktar reċentement l-industrija tal-films kienet qed tikber bl-appoġġ tal-Liġi tal-Films li għaddiet fl-2003. Ħafna festivals tal-films isiru fil-Kolombja, iżda t-tnejn l-aktar importanti huma l-Cartagena Film Festival, li huwa l-eqdem. festival tal-films fl-Amerika Latina, u l-Bogota Film Festival. Xi gazzetti importanti taċ-ċirkolazzjoni nazzjonali huma El Tiempo u El Espectador. It-televiżjoni fil-Kolombja għandha żewġ netwerks tat-televiżjoni privati ​​u tliet netwerks tat-televiżjoni tal-istat b'kopertura nazzjonali, kif ukoll sitt netwerks tat-televiżjoni reġjonali u għexieren ta 'stazzjonijiet tat-televiżjoni lokali. L-istazzjonijiet privati, RCN u Caracol, huma dawk bl-akbar udjenza. L-istazzjonijiet reġjonali u l-gazzetti reġjonali jkopru dipartiment wieħed jew aktar u l-kontenut tagħhom isir f'dawn l-oqsma partikolari. Il-Kolombja għandha tliet netwerks nazzjonali ewlenin tar-radju: Radiodifusora Nacional de Colombia, stazzjon tar-radju nazzjonali tal-istat; Caracol Radio u RCN Radio, netwerks ta' proprjetà privata b'mijiet ta' affiljati. Hemm netwerks nazzjonali oħra, inklużi Cadena Super, Todelar u Colmundo. Mijiet ta' stazzjonijiet tar-radju huma rreġistrati mal-Ministeru tat-Teknoloġija tal-Informazzjoni u l-Komunikazzjoni. === Kċina === [[File:Comidas tipicas colombianas.jpg|thumb|Tranta paisa (fuq) u ajiaco (taħt) huma tnejn mill-aktar platti tradizzjonali fil-pajjiż.]] Il-gastronomija Kolombjana varjata hija influwenzata mill-fawna u l-flora differenti tagħha, kif ukoll it-tradizzjonijiet kulturali tal-gruppi etniċi. Il-platti u l-ingredjenti Kolombjani jvarjaw ħafna skont ir-reġjun. Uħud mill-aktar ingredjenti komuni huma: ċereali bħal ross u qamħ; tuberi bħal patata u kassava; legumi varji; laħmijiet, inklużi ċanga, tiġieġ, majjal u mogħoż; ħut; u frott tal-baħar. Il-kċina Kolombjana fiha wkoll varjetà ta' frott tropikali bħal cape gooseberry, feijoa, arazá, pitahaya, mangostan, granadilla, papaya, guava, tut (tut), lulo, soursop, u frott tal-passjoni. Il-Kolombja hija waħda mill-akbar konsumaturi ta' meraq tal-frott fid-dinja. Fost l-appetizers u sopop l-aktar rappreżentattivi hemm patacones (pjantaġġini ħodor moqlija), sancocho de gallina (soppa tat-tiġieġ bil-ħaxix bl-għeruq) u ajiaco (soppa tal-patata u qamħirrum). L-appetizers u l-ħobż rappreżentattivi huma pandebono, arepas (kejkijiet tal-qamħirrum), aborrajados (pjantaġġini ħelwin moqlija bil-ġobon), torta de choclo, empanadas u almojábanas. Dixxijiet ewlenin rappreżentattivi huma t-tumba paisa, il-lechona tolimense, il-mamona, it-tamales, u l-platti tal-ħut (bħal arroz de lisa), speċjalment fir-reġjuni kostali fejn jittieklu wkoll kibbeh, serum, queso costeño u carimañolas. L-akkumpanjamenti rappreżentattivi huma patatas chorreadas (patata bil-ġobon), pitravi mimlijin b'bajd iebes (pitravi mimlijin b'bajd iebes) u ross bil-ġewż. L-ikel organiku huwa xejra attwali fl-ibliet il-kbar, għalkemm b'mod ġenerali madwar il-pajjiż il-frott u l-ħaxix huma naturali ħafna u friski. Deżerti rappreżentattivi huma buñuelos, custard, kejk María Luisa, sandwich guava (ġelatina tal-gwava), cocadas (blalen tal-ġewż tal-Indi), casquitos de guava (qxur tal-gwava konfettura), pastel de natas, wejfers, mango flan, roscón, millefeuille, delikatezza. abjad, ħelu tal-feijoa, ħelu tal-papajuela, kejk tal-mojicón u sponge cake curuba. Zlazi tipiċi huma hogao (zalza tat-tadam u tal-basal) u chili stil Kolumbjan. Xi xarbiet rappreżentattivi huma kafè (aħmar), xampù, cholado, lulada, ħafur Kolombjan, meraq tal-kannamieli taz-zokkor, aguapanela, aguardiente, ċikkulata sħuna, u meraq tal-frott frisk (spiss magħmul bl-ilma jew bil-ħalib). === Sports === [[File:Rio 2016. Ciclismo BMX-BMX Cycling (29016608602).jpg|thumb|Mariana Pajón hija ċiklist Kolombjana, darbtejn midalja tad-deheb Olimpika u Champion tad-Dinja tal-BMX.]] [[File:FCF-Logo-2023.svg|thumb|Il-logo tat-tim nazzjonali tal-futbol tal-Kolombja]] Tejo huwa l-isport nazzjonali tal-Kolombja u huwa sport tat-tim li jinvolvi li jitfgħu l-projettili biex jolqtu mira. Iżda mill-isports kollha fil-Kolombja, il-futbol huwa l-aktar popolari. Il-Kolombja kienet iċ-champion tal-Copa América tal-2001, li fiha stabbiliet rekord ġdid li ma' ntlaqatx, ma' sofriet l-ebda gowl, u rebħet kull partita. Il-Kolombja ngħatat darbtejn il-premju tal-“plejer tas-sena”. Il-Kolombja hija ċentru għall-iskejters. It-tim nazzjonali huwa qawwa perenni fil-Kampjonati Dinjija tar-Roller Speed ​​​​Skating. Il-Kolombja tradizzjonalment kienet tajba ħafna fiċ-ċikliżmu u numru kbir ta' ċiklisti Kolombjani rebħu f’kompetizzjonijiet ewlenin taċ-ċikliżmu. Il-baseball huwa popolari fi bliet bħal Cartagena u Barranquilla. Ġew plejers tajbin minn dawk l-ibliet, bħal: Orlando Cabrera, Édgar Rentería, li kien champion tas-Serje Dinji fl-1997 u l-2010, u oħrajn li lagħbu fil-Major League Baseball. Il-Kolombja kienet champion dinji tad-dilettanti fl-1947 u fl-1965. Il-boxing huwa wieħed mill-isports li pproduċa l-aktar ċampjins tad-dinja għall-Kolombja. L-isport tal-muturi wkoll jokkupa post importanti fil-preferenzi sportivi tal-Kolombjani; Juan Pablo Montoya huwa sewwieq tat-tlielaq magħruf għar-rebħ ta' 7 avvenimenti tal-Formula Wieħed il-Kolombja eċċella wkoll fl-isports bħall-BMX, il-judo, l-isports tal-isparar, it-taekwondo, il-lotta, l-għadis għoli u l-atletika, u għandu tradizzjoni kbira fil-weight lifting u l-bowling. == Bliet importanti == <gallery> File:BOG17.png|Santafé de Bogotá File:Bogota SkyIine.jpg|Santafé de Bogotá File:Casa Cural de la Catedral 2.jpg|Santafé de Bogotá File:2018 Bogotá - Iglesia de Monserrate desde Germania.jpg|Santafé de Bogotá File:Fachada Capitolio.jpg|Santafé de Bogotá File:BOG Museo del Oro.JPG|Santafé de Bogotá File:2018 Aeropuerto El Dorado de Bogotá - Ventanales del muelle nacional.jpg|Santafé de Bogotá File:Metro de Medellín, Colombia.jpg|Medellín File:Barranquilla - Paseo de Bolívar.jpg|Barranquilla File:Bucaramanga v cu.JPG|Bucaramanga File:Teatro Municipal de Santiago de Cali 01.JPG|Cali File:Oeste de Cali de noche.jpg|Cali File:Iglesia de San Antonio Cali 01.JPG|Cali File:CristoReyCali.jpg|Cali File:Catedral San Jerónimo de Montería en la celebración de los 240 años de la ciudad. .jpg|Montería File:Catedral de Pasto.jpg|San Juan de Pasto File:Baluarte de Santiago CTG 11 2019 9804.jpg|Cartagena de Indias File:Panorámica de San José de Cúcuta, Colombia.jpg|San José de Cúcuta File:San Juan de Pasto de noche.jpg|San Juan de Pasto File:Catedral de Pasto.jpg|San Juan de Pasto File:Volcán Galeras - Pasto - Colombia.jpg|San Juan de Pasto File:Plazuela San Andrés-Pasto.jpg|San Juan de Pasto File:Plaza de Nariño, al final de la tarde - panoramio.jpg|San Juan de Pasto File:Catedralpopayan.jpg|Popayán File:Iglesia de Santo Domingo-Popayan.jpg|Popayán File:Popayan bridge.jpg|Popayán File:Centro Histórico 2.JPG|Popayán File:Atardecer en Popayán, Cauca.jpg|Popayán File:CatedralTunja1.jpg|Tunja File:Puente de Boyaca 1.jpg|Tunja File:Tunja02.jpg|Tunja File:Tunja Panoramica Norte.JPG|Tunja File:Valledupar.png|Valledupar File:Calle15valledupar.jpg|Valledupar File:Valledupar 2007 006.jpg|Valledupar File:PanteodelaPatria.JPG|Santa Marta File:Rodadero 2023.jpg|Santa Marta File:Arrecifes.jpg|Santa Marta File:El Morro visto desde Taganga al atardecer.jpg|Santa Marta File:090 Irotama Santa Marta Colombia Sunset.JPG|Santa Marta File:Cityofneiva.png|Neiva File:Ibagué.jpg|Ibagué File:Plaza Bolívar Ibague.jpg|Ibagué File:Biblioteca Universidad de Ibagué.JPG|Ibagué File:Catedral de Ibague con la gobernacion.JPG|Ibagué File:Museo de arte del tolima.JPG|Ibagué File:Monumento a Las Arpas.JPG|Villavicencio File:C8v iSQXoAAEqwr.jpg|Villavicencio File:CRISTO REY.JPG|Villavicencio File:Manizales Montage L.jpg|Manizales File:Plaza Almirante Padilla.JPG|Riohacha File:LA CATEDRAL DE RIOHACHA - panoramio.jpg|Riohacha File:CENTRO COMERCIAL SUCHIMMA (RIOHACHA) - panoramio.jpg|Riohacha File:Antigua Aduana y Actual Secretaría de Cultura de Riohacha.jpg|Riohacha File:Edificio de la Gobernacion de la Guajira.JPG|Riohacha File:Skyline Pereira.jpg|Pereira File:Bolivar desnudo.jpg|Pereira File:IglesiadePereira.JPG|Pereira File:Edificio de Rentas Departamentales.JPG|Pereira File:Estación del Ferrocarril Pereira..JPG|Pereira File:Sincelejoocity.png|Sincelejo File:Ciudad de Quibdo.jpg|Quibdó File:Alcaldía de Yopal, Casanare.jpg|Yopal File:Estadio Santiago de las Atalayas.jpg|Yopal File:Yopal, Casanare - panoramio.jpg|Yopal File:Monumento al joropo, Yopal.JPG|Yopal </gallery> == Referenzi == {{Referenzi}} {{Amerika t'Isfel}} [[Kategorija:Kolombja]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika t'Isfel]] i00ba3x7gbm5yn5ez52x7gwbft2v8er 331765 331764 2026-08-26T02:37:37Z ĠanniĠuzeppi 27231 /* Terremoti fil-Kolombja */ 331765 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika tal-Kolombja |isem_nattiv = ''República de Colombia'' |isem_komuni = Kolombja |stampa_bandiera = Flag of Colombia.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Colombia.svg |stampa_mappa = COL orthographic (San Andrés and Providencia special).svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Kolombja |ħolqa_emblema = Emblema tal-Kolombja |ħolqa_demografija = Demografija tal-Kolombja |mottu_nazzjonali = "Libertad y Orden" {{es}}<br /><small>''Libertà u Ordni''</small> |innu_nazzjonali = ''[[¡Oh, Gloria Inmarcesible!]]'' [[File:United States Navy Band - ¡Oh, gloria inmarcesible!.ogg]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]]¹ |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Bogotá|Bogotá, DC]] |l-ikbar_belt = [[Bogotá|Bogotá, DC]] |latd=4 |latm=35 |lats=53 |latNS=N |lonġd=74 |lonġm=4 |lonġs=33 |lonġEW=W |tip_gvern = [[Repubblika kostituzzjonali]] [[Sistema presidenzjali|presidenzjali]] [[Stat unitarju|unitarja]] [[deċentralizzat]] |titlu_kap1 = [[President tal-Kolombja|President]] |titlu_kap2 = [[Viċi-President tal-Kolombja|Viċi-President]] |isem_kap1 = [[:es:Abelardo de la Espriella|Abelardo de la Espriella]] |isem_kap2 = [[:es:José Manuel Restrepo|José Manuel Restrepo]] |żona_kklassifika = 26 |poż_erja = 25 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 1,141,748 |erja_mi_kw = 440,831 |perċentwal_ilma = 2.1 (2025) |sena_stima_popolazzjoni = 2024 |stima_popolazzjoni = 52,695,952 |poż_stima_popolazzjoni = 27 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |densità_popolazzjoni_km2 = 46.15 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 119.5 |poż_densità_popolazzjoni = 174 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2012 |PGD_PSX = $502.874 biljun |poż_PGD_PSX = 28 |PGD_PSX_per_capita = $10,791 |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.719<ref>{{ċita web|url=http://hdr.undp.org/es/datos/mapa/|titlu=Indicadores Internacionales sobre Desarrollo Humano – PNUD|pubblikatur=Hdr.undp.org|data-aċċess=2012-05-14|lingwa=Spanjol}}</ref> |poż_IŻU = 91 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = [[Indipendenza]] {{nobold|minn [[Spanja]]}} |avveniment_stabbilit1 = [[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza Kolumbjan|Iddikjarata]] |data_stabbilit1 = 20 ta' Lulju, 1810 |avveniment_stabbilit2 = Rikonoxxuta |data_stabbilit2 = 7 ta' Awwissu, 1819 |avveniment_stabbilit3 = Kostituzzjoni attwali |data_stabbilit3 = 4 ta' Lulju, 1991 |valuta = [[Peso tal-Kolombja]] |kodiċi_valuta = COP |żona_ħin = COT (Ħin fil-Kolombja) |differenza_ħku = -5 |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = |cctld = [[.co]] |kodiċi_telefoniku = +57 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $366.020 biljun |poż_PGD_nominali = 31 |PGD_nominali_per_capita = $7,854 |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = Għalkemm il-Kostituzzjoni Kolumbjana tispeċifika l-Ispanjol bħala l-lingwa uffiċjali fit-territorju kollu tagħha, lingwi oħra huma mitkellma fil-pajjiż (madwar 68 lingwi) huma wkoll uffiċjali. L-Ingliż huwa wkoll uffiċjali ġewwa San Andrés u fil-Gżira Providencia ([http://www.alcaldiabogota.gov.co/sisjur/normas/Norma1.jsp?i=2780 Consulta de la Norma]. Alcaldiabogota.gov.co. 8 ta' Ottubru 2012.) }} Il-'''Kolombja''' ({{awdjo|en-us-Colombia.ogg|kəˈlʌmbiə}}), uffiċjalment ir-'''Repubblika tal-Kolombja''' ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]:''República de Colombia''), hija repubblika kostituzzjonali unitarja li tinkludi tnejn u tletin dipartiment. Hi tinsab fil-Majjistral tal-[[Amerika t'Isfel]], u tmiss mal-[[Panama]] fil-Majjistral; fit-Tramuntana tmiss mal-[[Baħar Karibew]]; lejn il-Lvant mal-[[Veneżwela]] u l-[[Brażil]]; fin-Nofsinhar mal-[[Ekwador]] u l-[[Peru]]; u mal-Oċean Paċifiku fil-Punent.{{Ċita web|titlu=Which Countries Border Colombia?|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-countries-border-colombia.html|data-aċċess=2022-12-03}} Il-Kolombja hija s-26 l-akbar pajjiż mill-erja u r-raba' l-akbar fl-Amerika t'Isfel. B'aktar minn 46 miljun ruħ, hi mqiegħda fis-[[Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni|27 post]] fid-dinja skont il-popolazzjoni u għandha t-tieni l-akbar popolazzjoni li jitkellmu bl-Ispanjol fid-dinja wara l-[[Messiku]]. == Etimoloġija == L-isem "Kolombja" huwa derivat mill-kunjom tan-navigatur Taljan Christopher Columbus (Latin: Christophorus Columbus, Taljan: Cristoforo Colombo, Spanjol: Cristóbal Colón). Kien maħsub bħala referenza għad-Dinja l-Ġdida kollha. L-isem aktar tard ġie adottat mir-Repubblika tal-Kolombja tal-1819, iffurmata mit-territorji ta' l-ex Viċireyalty ta' New Granada (il-Kolombja tal-lum, il-Panama, il-Venezwela, l-Ekwador u l-Majjistral tal-Brażil). Meta l-Venezwela, l-Ekwador u Cundinamarca ġew stabbiliti bħala stati indipendenti, l-ex Dipartiment ta' Cundinamarca adotta l-isem "Repubblika ta' New Granada." New Granada uffiċjalment bidlet isimha fl-1858 għall-Konfederazzjoni Grenadine. Fl-1863 l-isem reġa' nbidel, din id-darba għall-Istati Uniti tal-Kolombja, qabel fl-aħħar adotta l-isem attwali tiegħu – ir-Repubblika tal-Kolombja – fl-1886. Biex jirreferi għal dan il-pajjiż, il-gvern Kolumbjan juża t-termini Kolumbja u Repubblika tal-Kolombja. == Storja == === Era prekolombjana === [[File:Culturas precolombinas de Colombia.png|thumb|left|Mappa tal-post tal-kulturi prekolombjani tal-Kolombja.]] [[Stampa:Parque Arqueológico de San Agustín - Deity 2.jpg|thumb|left|Park Arkeoloġiku ta' San Agustín (Parque Arqueológico de San Agustín)]] [[Stampa:Muestra Indígena In Situ, monumento arqueológico de San Agustín.JPG|thumb|left|Sit "La Cháquira" li ppermetta lill-Kultura Agostinjana tistabbilixxi kalendarju agrikolu u ritwali]] [[File:ConfederaciónMuisca.png|thumb|left|Konfederazzjoni Muisca (c. 800–1540)]] Minħabba l-post fejn jinsab, it-territorju tal-lum tal-Kolombja kien kuritur ta' ċiviltà umana bikrija mill-Mesoamerika u l-Karibew sal-Andes u l-baċir tal-Amażonja. L-eqdem sejbiet arkeoloġiċi ġejjin mis-siti ta' Pubenza u El Totumo fil-Wied ta' Magdalena 100 kilometru (62 mi) fil-Lbiċ ta' Bogotá. Dawn is-siti jmorru għall-perjodu Paleoindian (18,000–8000 QK). Fi Puerto Hormiga u siti oħra, instabu traċċi tal-Perjodu Arkajku (~8000–2000 QK). Il-fdalijiet jindikaw li kien hemm ukoll okkupazzjoni bikrija fir-reġjuni ta' El Abra u Tequendama f'Cundinamarca. L-eqdem fuħħar skopert fl-Ameriki, misjub f’San Jacinto, imur għall-5000–4000 QK. Popli indiġeni abitaw it-territorju li llum huwa l-Kolombja madwar is-sena 12,500 QK It-tribujiet nomadi tal-kaċċaturi u l-ġbir tas-siti ta' El Abra, Tibitó u Tequendama, qrib il-Bogotá tal-lum, kienu jinnegozjaw bejniethom u ma' kulturi oħra fil-wied tax-Xmara Magdalena. F’Novembru 2020, ġie żvelat sit li jinkludi tmien mili (13-il km) ta' pittografi li qed jiġu studjati fis- Serranía de la Lindosa. Antropologi li jaħdmu fis-sit jissuġġerixxu li għandu 12,500 sena (c. 10,480 QK), minħabba l-fawna estinta rappreżentata. Kien matul l-ewwel okkupazzjoni umana magħrufa taż-żona. Bejn 5000 u 1000 QK, tribujiet tal-kaċċaturi li jiġbru t-tranżizzjoni għal soċjetajiet agrarji; Ġew stabbiliti settlements fissi u dehret iċ-ċeramika. Mill-ewwel millennju QK, gruppi ta 'Amerindjani, inklużi l-Muiscas, Zenúes, Quimbayas u Taironas, żviluppaw is-sistema politika ta' kapijiet bi struttura ta 'poter piramidali mmexxija minn kapijiet. Il-Muiscas abitaw prinċipalment fiż-żona ta' dak li issa huwa l-Altiplano Cundiboyacense tad-Dipartimenti ta' Boyacá u Cundinamarca, fejn iffurmaw il-Konfederazzjoni Muisca. Huma kibru qamħ, patata, quinoa, u qoton, u nnegozjaw deheb, żmeraldi, kutri, artiġjanat taċ-ċeramika, koka, u speċjalment melħ tal-blat ma' nazzjonijiet ġirien. It-Taironas għexu fit-Tramuntana tal-Kolombja fil-firxa tal-muntanji iżolati tas-Sierra Nevada de Santa Marta. Il-Quimbayas abitaw reġjuni tal-wied tax-Xmara Cauca bejn il-meded tal-muntanji tal-punent u ċentrali tal-Andes Kolombjani. Ħafna mill-Amerindjani pprattikaw l-agrikoltura u l-istruttura soċjali ta' kull komunità indiġena kienet differenti. Xi gruppi indiġeni bħall- Karibijiet għexu fi stat ta' gwerra permanenti, iżda oħrajn kellhom attitudnijiet inqas bellikużi. === Perjodu kolonjali === [[File:Retrato de Vasco Nuñez de Balboa (1475-1517) - Anónimo.jpg|thumb|Vasco Núñez de Balboa (1475-1517), fundatur ta' Santa María la Antigua del Darién, l-ewwel insedjament Ewropew stabbli fil-kontinent]] Alonso de Ojeda (li kien salpa ma’ Columbus) wasal fil-Peniżola Guajira fl-1499. Esploraturi Spanjoli, immexxija minn Rodrigo de Bastidas, għamlu l-ewwel esplorazzjoni tal-kosta tal-Karibew fl-1500. Christopher Columbus salpa qrib il-Karibew fl-1502. Fl-1508, Vasco Núñez de Balboa akkumpanja spedizzjoni lejn it-territorju permezz tar-reġjun tal-Golf ta 'Urabá u waqqaf il-belt ta' Santa María la Antigua del Darién fl-1510, l-ewwel insedjament stabbli fil-kontinent. Santa Marta twaqqfet fl-1525, u Cartagena fl-1533. Il-konkwistatur Spanjol Gonzalo Jiménez de Quesada mexxa spedizzjoni lejn l-intern f'April 1536, u għammed id-distretti li minnhom għadda "Renju Ġdid ta' Granada". F'Awwissu 1538 huwa waqqaf proviżorjament il-kapitali tiegħu ħdejn il-kap Muisca ta' Muyquytá, u sejħilha "Santa Fe." L-isem malajr akkwista suffiss u kien jismu Santa Fe de Bogotá. Fl-istess perjodu seħħew żewġ vjaġġi notevoli oħra tal-konkwistaturi bikrija lejn l-intern. Sebastián de Belalcázar, rebbieħ ta' Quito, vvjaġġa lejn it-tramuntana u waqqaf Cali, fl-1536, u Popayán, fl-1537; Mill-1536 sal-1539, il-konkwistatur Ġermaniż Nikolaus Federmann qasam il-Pjanuri tal-Lvant u daret il-Kordillera tal-Lvant fit-tfittxija ta' El Dorado, il-"belt tad-deheb." Il-leġġenda u d-deheb se jkollhom rwol ewlieni biex jattiraw Spanjoli u Ewropej oħra lejn New Granada matul is-sekli 16 u 17. Ir-rebħiet għamlu alleanzi frekwenti mal-għedewwa tal-komunitajiet indiġeni differenti. L-alleati indiġeni kienu kruċjali għall-konkwista, kif ukoll għall-ħolqien u ż-żamma tal-imperu. In-nies indiġeni fil-Kolombja esperjenzaw tnaqqis fil-popolazzjoni minħabba l-konkwista, kif ukoll mard Ewrasjatiku, bħall-ġidri, li ma kellhom ebda immunità għalih. Meta tqis l-art bħala abbandunat, il-Kuruna Spanjola biegħet proprjetajiet lin-nies kollha interessati fit-territorji kolonizzati, u ħolqot proprjetà kbar u pussess ta' minjieri. Fis-seklu 16, ix-xjenza nawtika fi Spanja laħqet żvilupp kbir grazzi għal figuri xjentifiċi numerużi mill-Casa de Contratación u x-xjenza nawtika kienet pilastru essenzjali tal-espansjoni Iberika. Fl-1542, ir-reġjun ta' New Granada, flimkien mal-possedimenti Spanjoli l-oħra kollha fl-Amerika t'Isfel, saru parti mill-Viċireyalty tal-Perù, bil-kapitali tiegħu f'Lima. Fl-1547, New Granada saret kaptanja ġenerali separata fi ħdan il-viċireyalty, bil-kapitali tagħha f'Santa Fe de Bogotá. Fl-1549, il-Qorti Rjali nħolqot b'digriet irjali, u New Granada kienet irregolata mill-Qorti Rjali ta 'Santa Fe de Bogotá, li dak iż-żmien kienet tinkludi l-provinċji ta' Santa Marta, Río de San Juan, Popayán, Guayana u Cartagena. Iżda d-deċiżjonijiet importanti ttieħdu mill-kolonja għal Spanja mill-Kunsill tal-Indji. [[File:Defensa de Cartagena de Indias por la escuadra de D. Blas de Lezo, año 1741.jpg|thumb|left|Illustrazzjoni tal-Battalja ta' Cartagena de Indias, rebħa kbira Spanjola fil-Gwerra ta' Widna ta' Jenkins]] Sas-seklu 16, in-negozjanti Ewropej tal-iskjavi kienu bdew iġibu skjavi Afrikani fl-Amerika. Spanja kienet l-unika qawwa Ewropea li ma waqqfitx fabbriki fl-Afrika biex tixtri skjavi; L-Imperu Spanjol, b'kuntrast, kien jiddependi fuq is-sistema tas-Seat, li jagħti lil negozjanti minn nazzjonijiet Ewropej oħra l-liċenzja biex jinnegozjaw ma' popli skjavi fit-territorji tagħhom barra mill-baħar. Din is-sistema ġabet Afrikani fil-Kolombja, għalkemm ħafna tkellmu kontra l-istituzzjoni. Popli indiġeni ma' setgħux jiġu skjavi minħabba li kienu legalment suġġetti tal-Kuruna Spanjola. Biex jipproteġu l-popli indiġeni, l-awtoritajiet kolonjali Spanjoli stabbilixxew diversi forom ta' sjieda u regolamentazzjoni tal-art: resguardos, encomiendas, u haciendas. Madankollu, skuntentizza sigrieta kontra l-Ispanjol kien diġà qed jitfaċċa għall-Kolombjani peress li Spanja pprojbixxa l-kummerċ dirett bejn il-Viċiroyalty tal-Perù, li kienet tinkludi l-Kolombja, u l-Viċiroyalty ta' Spanja l-Ġdida, li kienet tinkludi l-Filippini, is-sors ta' prodotti Asjatiċi bħall-ħarir u l-porċellana li kienu mitluba fl-Ameriki. Il-kummerċ illegali bejn il-Peruvjani, il-Filippini, u l-Messikani kompla bil-moħbi, hekk kif prodotti Asjatiċi ta' kuntrabandu spiċċaw f’Córdoba, il-Kolombja, iċ-ċentru ta' distribuzzjoni għall-importazzjonijiet illegali Asjatiċi, minħabba kollużjoni bejn dawn il-popli kontra l-awtoritajiet ta' Spanja. Huma ssetiljaw u nnegozjaw bejniethom filwaqt li ma obdewx il-monopolju Spanjol infurzat. [[File:Virreinato de la Nueva Granada (proyección ortográfica).svg|thumb|Mappa tal-Vicireyalty ta New Granada (Virreinato de la Nueva Granada) fl-1780.]] Il-Viċi-Reali ta' Granada Ġdida ġie stabbilit fl-1717, imbagħad imneħħi temporanjament u mbagħad reġa' ġie stabbilit fl-1739. Il-kapitali tagħha kienet Santa Fe de Bogotá. Din il-Viċireyalty inkludiet xi provinċji oħra fil-majjistral tal-Amerika t'Isfel li qabel kienu taħt il-ġurisdizzjoni tal-Viċiroyalties ta 'Spanja Ġdida jew tal-Perù u jikkorrispondu prinċipalment mal-Venezwela, l-Ekwador u l-Panama tal-lum. Bogotá saret waħda miċ-ċentri amministrattivi ewlenin tal-possedimenti Spanjoli fid-Dinja l-Ġdida, flimkien ma' Lima u l-Belt tal-Messiku, għalkemm baqgħet inqas żviluppata meta mqabbla ma' dawk iż-żewġt ibliet f'diversi aspetti ekonomiċi u loġistiċi. Il-Gran Brittanja ddikjarat gwerra fuq Spanja fl-1739, u l-belt ta' Cartagena malajr saret mira ta' prijorità għall-Ingliżi. Forza spedizzjonarja Ingliża enormi ntbagħtet biex taqbad il-belt, iżda wara li għamlu rejds inizjali, tifqigħat ta' mard devastanti tfixklu n-numru tagħhom u l-Ingliżi ġew sfurzati jirtiraw. Il-battalja saret waħda mill-aktar rebħiet deċiżivi ta' Spanja fil-kunflitt u żgurat dominanza Spanjola fil-Karibew sal-Gwerra tas-Seba’ Snin. Il-qassis, botaniku u matematiku tas-seklu 18 José Celestino Mutis kien delegat mill-Viciroy Antonio Caballero y Góngora biex iwettaq inventarju tan-natura ta' New Granada. Mibdija fl-1783, din saret magħrufa bħala l-Royal Botanical Expedition lejn New Granada. Huwa kklassifikat pjanti u annimali selvaġġi, u waqqaf l-ewwel osservatorju astronomiku fil-belt ta' Santa Fe de Bogotá. F'Lulju 1801, ix-xjenzat Prussjan Alexander von Humboldt wasal Santa Fe de Bogotá fejn iltaqa' ma' Mutis. Barra minn hekk, mill-espedizzjoni ħarġu figuri storiċi tal-proċess ta' indipendenza fi New Granada, bħall-astronomu Francisco José de Caldas, ix-xjenzat Francisco Antonio Zea, iż-żoologu Jorge Tadeo Lozano u l-pittur Salvador Rizo. === Indipendenza === [[File:AGHRC (1890) - Carta XI - División política de Colombia, 1824.jpg|thumb|Id-dipartimenti tal-Gran Colombia fl-1824]] Mill-konkwista u l-kolonizzazzjoni kien hemm ribelljonijiet kontra l-ħakma Spanjola fl-imperu, iżda l-biċċa l-kbira kienu mgħaffġa jew baqgħu dgħajfa wisq biex ibiddlu s-sitwazzjoni ġenerali. L-aħħar ribelljoni li tfittex l-indipendenza sħiħa minn Spanja ħarġet madwar l-1810 u laħqet il-qofol tagħha fid-Dikjarazzjoni tal-Indipendenza Kolombjana, maħruġa fl-20 ta' Lulju, 1810, il-jum issa ċċelebrat bħala Jum l-Indipendenza tan-nazzjon. Dan il-moviment segwa l-indipendenza ta' Saint-Domingue (il-Ħaiti tal-lum) fl-1804, li pprovda xi appoġġ lil mexxej eventwali ta' din ir-ribelljoni: Simón Bolívar. Francisco de Paula Santander kien ikollu wkoll rwol deċiżiv. Inbeda moviment minn Antonio Nariño, li oppona ċ-ċentraliżmu Spanjol u mexxa l-oppożizzjoni kontra l-Viċirejaltà. Cartagena saret indipendenti ftNovembru 1811. Fl-1811 ġew ipproklamati l-Provinċji Magħquda ta’ New Granada, immexxija minn Camilo Torres Tenorio. It-tfaċċar ta' żewġ kurrenti ideoloġiċi differenti fost il-patrijotti (federaliżmu u ċentraliżmu) taw lok għal perjodu ta' instabbiltà msejjaħ Homeland Boba. Ftit wara li temmew il-Gwerer Napoleoniċi, Ferdinand VII, reċentement irrestawrat fuq it-tron fi Spanja, iddeċieda bla mistenni li jibgħat forzi militari biex jerġgħu jieħdu l-biċċa l-kbira tat-Tramuntana tal-Amerika t'Isfel. Il-viċi-realtà ġiet restawrata taħt Juan de Sámano, li r-reġim tiegħu kkastiga lil dawk li pparteċipaw fil-movimenti patrijottiċi, injora l-sfumaturi politiċi tal-laqgħat. Ir-retribuzzjoni qanqlet ribelljoni mġedda, li, flimkien ma' Spanja mdgħajfa, għamlitha possibbli ribelljoni ta' suċċess immexxija mill-Venezwelan Simón Bolívar, li eventwalment ipproklama l-indipendenza fl-1819. Ir-reżistenza favur l-Ispanjol ġiet megħluba fl-1822 fit-territorju tal-lum ta' il-Kolombja u fl-1823 fil-Venezwela. Matul il-Gwerra tal-Indipendenza, mietu bejn 250 u 400 elf ruħ (12-20% tal-popolazzjoni ta' qabel il-gwerra). [[File:Cambios territoriales de Colombia.gif|thumb|Bidliet territorjali fil-Kolombja mill-1811 sal-1993]] It-territorju tal-Vicireyalty ta' New Granada sar ir-Repubblika tal-Kolombja, organizzata bħala unjoni tat-territorji tal-lum tal-Kolombja, Panama, Ekwador, Venezwela, partijiet tal-Gujana u l-Brażil u fit-tramuntana tax-Xmara Marañón. Il-Kungress ta' Cúcuta fl-1821 adotta kostituzzjoni għar-Repubblika l-ġdida. Simón Bolívar sar l-ewwel president tal-Kolombja, u Francisco de Paula Santander inħatar viċi president. Madankollu, ir-repubblika l-ġdida kienet instabbli u l-Gran Colombia eventwalment waqgħet. Il-Kolombja moderna ġejja minn wieħed mill-pajjiżi li ħarġu wara x-xoljiment tal-Gran Colombia, it-tnejn l-oħra jkunu l-Ekwador u l-Venezwela. Il-Kolombja kienet l-ewwel gvern kostituzzjonali fl-Amerika t'Isfel, u l-partiti Liberali u Konservattivi, imwaqqfa fl-1848 u fl-1849, rispettivament, huma tnejn mill-eqdem partiti politiċi li baqgħu ħajjin fl-Ameriki. L-iskjavitù tneħħa fil-pajjiż fl-1851. Id-diviżjonijiet politiċi u territorjali interni wasslu għax-xoljiment tal-Gran Colombia fl-1830. L-hekk imsejjaħ "Dipartiment ta' Cundinamarca" adotta l-isem "New Granada", li żamm sal-1858 meta saret il-"Konfederazzjoni Granadina". Fit-18 ta' Mejju tal-1875, fil-11:15:11 ta' filgħodu, seħħ it-terremot ta' Cúcuta tal-1875 — magħruf ukoll bħala t-Terremot tal-Andes. L-epiċentru tiegħu kien fil-belt Kolombjana ta' Cúcuta, u affettwa wkoll muniċipalitajiet fiż-żona metropolitana ta' Cúcuta kif ukoll l-istat ġar ta' Táchira fil-Venezwela. It-terremot wassal għall-qerda totali ta' Cúcuta (b'ħsara lil binjiet emblematiċi bħall-Katidral ta' Cúcuta) u tal-muniċipalitajiet metropolitani, inklużi Villa del Rosario, Los Patios, San Cayetano u El Zulia. It-terremot ikkawża 5,000 mewta immedjata u 9,000 mewta oħra li segwew wara. Wara gwerra ċivili ta' sentejn fl-1863, inħolqot l-Istati Uniti tal-Kolombja, li ssir magħrufa bħala r-Repubblika tal-Kolombja fl-1886. Il-qasmiet interni baqgħu bejn il-forzi politiċi bipartisan, xi drabi jaqbdu gwerer ċivili mdemmija ħafna, l-Aktar sinifikanti kienet il-Gwerra ta' Elf Jum (1899-1902), li fiha tilfu ħajjithom bejn 100 u 180 elf Kolumbjan meta l-Partit Liberali, appoġġjat mill-Venezwela, l-Ekwador, in-Nikaragwa u l-Gwatemala, irribella kontra l-gvern nazzjonalista u ħa l-kontroll ta' Santander, billi kien finalment megħlub fl-1902 minn forzi nazzjonalisti. === seklu 20 === L-intenzjonijiet tal-Istati Uniti tal-Amerika li jinfluwenzaw iż-żona (speċjalment il-kostruzzjoni u l-kontroll tal-Kanal tal-Panama) wasslu għas-separazzjoni tad-Dipartiment tal-Panama fl-1903 u t-twaqqif tiegħu bħala nazzjon. L-Istati Uniti ħallsu lill-Kolombja $25,000,000 fl-1921, seba' snin wara t-tlestija tal-kanal, biex tagħmel emendi għar-rwol tal-President Roosevelt fil-ħolqien tal-Panama, u l-Kolombja rrikonoxxiet lill-Panama taħt it-termini tat-Trattat Thomson-Urrutia. Il-Kolombja u l-Perù marru għall-gwerra minħabba tilwim territorjali fil-baċir tal-Amażonja. Il-gwerra ntemmet bi ftehim ta’ paċi nnegozjat mil-Lega tan-Nazzjonijiet. Is-Soċjetà finalment tat iż-żona kkontestata lill-Kolombja f'Ġunju 1934. [[File:Bogotazo.jpg|thumb|Il-Bogotazo fl-1948]] Ftit wara, il-Kolombja kisbet grad ta' stabbiltà politika, li ġiet interrotta minn kunflitt imdemmi li seħħ bejn l-aħħar tas-snin 40 u l-bidu tas-snin 50, perjodu magħruf bħala La Violencia. Il-kawża tagħha kienet primarjament it-tensjoni dejjem tikber bejn iż-żewġ partiti politiċi ewlenin, li sussegwentement qabdet wara l-qtil tal-kandidat presidenzjali liberali Jorge Eliécer Gaitán fid-9 ta’ April 1948. L-irvellijiet li rriżultaw f’Bogotá, magħrufa bħala El Bogotazo, infirxu mal-pajjiż kollu u sostnew. il-[ajja ta’ mill-inqas 180,000 Kolumbjan. Il-Kolombja daħlet fil-Gwerra Koreana meta Laureano Gómez ġie elett president. Kien l-uniku pajjiż tal-Amerika Latina li ngħaqad mal-gwerra bi rwol militari dirett bħala alleat tal-Istati Uniti. Partikolarment importanti kienet ir-reżistenza tat-truppi Kolombjani f'Old Baldy. Il-vjolenza bejn iż-żewġ partiti politiċi naqset l-ewwel meta' Gustavo Rojas keċċa lill-president tal-Kolombja f'kolp ta' stat u nnegozja mal-gwerrilli, u mbagħad taħt il-ġunta militari tal-Ġeneral Gabriel Paris. Wara d-depożizzjoni ta' Rojas, il-Partit Konservattiv Kolumbjan u l-Partit Liberali Kolumbjan qablu li joħolqu l-Front Nazzjonali, koalizzjoni li tmexxi l-pajjiż flimkien. Skont il-ftehim, il-presidenza kienet se talterna bejn konservattivi u liberali kull 4 snin għal 16-il sena; iż-żewġ partiti jkollhom parità fil-pożizzjonijiet elettivi l-oħra kollha. Il-Front Nazzjonali temm "La Violencia", u l-amministrazzjonijiet tal-Front Nazzjonali ppruvaw jistabbilixxu riformi soċjali u ekonomiċi estensivi b'kooperazzjoni mal-Alleanza għall-Progress. Minkejja l-progress f’ċerti setturi, komplew ħafna problemi soċjali u politiċi, u gruppi terroristiċi gwerillieri bħall-FARC, ELN, u M-19 inħolqu formalment biex jiġġieldu l-gvern u l-apparat politiku u d-demokrazija tal-Kolombja. Nhar l-Erbgħa, 13 ta' Novembru, 1985, il-vulkan Nevado del Ruiz żbroffa. Wara disgħa u sittin sena ta' inattività, l-iżbroff ħasad lill-insedjamenti tal-madwar għalkollox mhux ippreparati, minkejja t-twissijiet maħruġa minn diversi aġenziji tal-vulkanoloġija li kienu rrappurtaw sinjali ta' attività vulkanika sa minn Diċembru tal-1984. Il-flussi piroklastiċi li ħarġu mill-krater tal-vulkan dewbu madwar 10% tal-glaċier tal-muntanja, u b’hekk ikkawżaw erba' *lahars* — flussi ta' tajn, ħamrija u debris li jirriżultaw minn attività vulkanika — li ​​niżlu jiġru mal-għoljiet tan-Nevado b’veloċità ta' 60 km/siegħa. Dawn il-flussi żiedu l-veloċità tagħhom hekk kif għaddew minn widien dojoq fil-qrib u ntefgħu fil-korsijiet tas-sitt xmajjar li jibdew mill-vulkan. Il-belt ta' Armero, li tinsab ftit inqas minn 50 km ’il bogħod mill-vulkan, inqerdet għalkollox minn dawn il-flussi, u dan wassal għall-mewt ta' aktar minn 20,000 mill-29,000 abitant tagħha. Il-vittmi fi bliet oħra — partikolarment fil-muniċipalitajiet ta' Chinchiná u Villamaría — għollew l-għadd totali tal-imwiet għal aktar minn 23,000-25.000. <gallery> File:Armero aftermath USGS.jpg|Armero wara t-traġedja. Diversi flussi ta' tajn vulkaniku (lahars) għattew il-muniċipalità. File:Armerodisaster.png|Id-dehra ta' Armero wara t-traġedja. File:Armero aftermath Marso.jpg|Armero kien jinsab fiċ-ċentru ta' din ir-ritratt, li ttieħed lejn l-aħħar ta' Novembru tal-1985. File:Armero Mudflow and ruins.jpg|Ftit strutturi biss baqgħu bilwieqfa f’Armero wara l-flussi tat-tajn li knisu l-belt. File:VolcanoRuiz.jpg|Nevado del Ruiz ġimagħtejn wara l-eruzzjoni. File:Nevado del Ruiz 1985.jpg|Nevado del Ruiz jarmi l-fwar. Din ir-ritratt ittieħed f'Settembru tal-1985, xahrejn qabel it-traġedja. File:Nevado del Ruiz summit 1985 - Marso.jpg|Il-quċċata tan-Nevado del Ruiz lejn l-aħħar ta' Novembru tal-1985, wara l-eruzzjoni. File:Nevado del Ruiz hazard map, from Wright and Pierson ESP.png|Iż-żoni l-aktar milquta mill-eruzzjoni ta’ Nevado del Ruiz. Il-mappa turi r-rotta li ħa l-lahar mill-vulkan sa Armero. </gallery> Sa mis-sittinijiet, il-pajjiż sofra minn kunflitt armat asimmetriku ta' intensità baxxa bejn il-forzi tal-gvern, il-gruppi terroristiċi tal-gwerillieri komunisti, u l-paramilitari tal-lemin. Il-kunflitt intensifikat fis-snin disgħin, prinċipalment f'żoni rurali remoti. Diversi organizzazzjonijiet gwerillieri ddeċidew li jiddemobilizzaw wara n-negozjati għall-paċi fl-1989-1994. L-Istati Uniti ilha involuta ħafna fil-kunflitt sa mill-bidu tiegħu, meta fil-bidu tas-sittinijiet il-gvern tal-Istati Uniti għen lill-armata Kolombjana tattakka gwerillieri terroristiċi komunisti fil-Kolombja rurali. Dan bħala parti mill-ġlieda Amerikana kontra l-komuniżmu. Merċenarji u korporazzjonijiet multinazzjonali bħal Chiquita Brands International huma wħud mill-atturi internazzjonali li kkontribwew għall-vjolenza tal-kunflitt. Minn nofs is-snin sebgħin, il-kartelli tad-droga Kolombjani saru produtturi, proċessuri u esportaturi ewlenin ta 'drogi illegali, primarjament marijuana u kokaina. Kostituzzjoni ġdida ġiet promulgata fl-4 ta' Lulju, 1991. Il-bidliet iġġenerati mill-kostituzzjoni l-ġdida huma meqjusa bħala pożittivi mis-soċjetà Kolombjana. [[File:USGS ShakeMap Armenia Quindío Colombia Earthquake 1999.jpg|thumb|left|Mappa tal-intensità tat-terremot ibbażata fuq l-iskala Modified Mercalli; iġġenerata mill-United States Geological Survey.]] Dan seħħ nhar it-Tnejn, 25 ta' Jannar, 1999, fis-1:19 p.m. ħin lokali (UTC-5), b’kobor ta’ Mw = 6.2. L-epiċentru tiegħu kien jinsab f'żona muntanjuża tal-muniċipalità ta' Córdoba, f'Quindío. Din ir-reġjun tiffaċċja riskju sismiku għoli minħabba l-junction tripla fil-kantuniera tal-Pjanċa tal-Amerika t’Isfel, fejn jikkonverġu l-pjanċi ta’ Nazca u tal-Karibew. It-terremot, li oriġina f'fond ta' 18-il kilometru u dam għaddej 28 sekonda, ħalla 1,185 persuna mejta u kellu impatt kbir fuq il-belt ta' Armenia u l-muniċipalitajiet ġirien, kif ukoll fuq insedjamenti rurali fir-reġjuni ta’ Valle u Quindío — bħal Corozal, Quebradanueva, Vallejuelo u La Paila, fost oħrajn. Minkejja xi miżuri preventivi, iż-żona spiċċat fi stat ta' kaos strutturali, soċjali u tas-saħħa pubblika għal diversi ġimgħat. Barra minn hekk, id-dipartimenti ta’ Risaralda u Caldas ukoll ġarrbu ħsarat, għalkemm fi grad inqas gravi. === seklu 21 === [[File:El ruiz volcano.jpg|thumb|left|Belt ta' Manizales, Caldas fl-2006]] [[File:Desde mi cuarto.jpg|thumb|Belt ta' Armenia, Qindio fl-2007]] L-amministrazzjoni tal-President Álvaro Uribe (2002-2010) adottat il-politika ta' sigurtà demokratika li kienet tinkludi kampanja integrata għall-ġlieda kontra t-terroriżmu u r-ribelljoni. Il-pjan ekonomiku tal-gvern ippromwova wkoll il-fiduċja tal-investituri. Bħala parti minn proċess ta' paċi, l-AUC (paramilitari tal-lemin) kienet waqfet tiffunzjona formalment bħala organizzazzjoni. Fi Frar 2008, miljuni ta' Kolumbjani ddimostraw kontra l-FARC u gruppi illegali oħra. Wara negozjati ta' paċi, il-gvern Kolumbjan tal-President Juan Manuel Santos u l-gwerilla tal-FARC-EP ħabbru ftehim finali biex jintemm il-kunflitt. Madankollu, referendum biex jiġi ratifikat il-ftehim ma rnexxiex. Il-gvern Kolumbjan u l-FARC sussegwentement iffirmaw ftehim ta' paċi rivedut f'Novembru 2016, li l-kungress Kolumbjan approva. Fl-2016, il-President Santos ingħata l-Premju Nobel għall-Paċi. Ġurisdizzjoni Speċjali għall-Paċi nħolqot biex tinvestiga, tiċċara, tiġġudika u tikkastiga l-ksur serju tad-drittijiet tal-bniedem u l-ksur serji tal-liġi umanitarja internazzjonali li seħħew matul il-kunflitt armat u tissodisfa d-dritt tal-vittmi għall-ġustizzja. Matul iż-żjara tiegħu fil-Kolombja, il-Papa Franġisku ta ġieħ lill-vittmi tal-kunflitt. F'Ġunju 2018, Iván Duque, il-kandidat tal-partit tal-lemin Ċentru Demokratiku, rebaħ l-elezzjoni presidenzjali. Fis-7 ta' Awwissu, 2018, huwa ħa l-ġurament bħala l-president il-ġdid tal-Kolombja biex jieħu post Juan Manuel Santos. Ir-relazzjonijiet tal-Kolombja mal-Veneżwela varjaw minħabba differenzi ideoloġiċi bejn iż-żewġ gvernijiet. Il-Kolombja offriet appoġġ umanitarju bl-ikel u l-mediċina biex itaffi n-nuqqas ta' provvista fil-Veneżwela. Il-Ministeru tal-Affarijiet Barranin tal-Kolombja qal li l-isforzi kollha biex tissolva l-kriżi tal-Veneżwela jridu jkunu paċifiċi. Il-Kolombja pproponiet l-idea tal-Għanijiet ta' Żvilupp Sostenibbli u n-Nazzjonijiet Uniti adottat dokument finali. Fi Frar 2019, il-President tal-Veneżwela Nicolás Maduro qata' r-relazzjonijiet diplomatiċi mal-Kolombja wara li l-President Kolumbjan Iván Duque għen lill-politiċi tal-oppożizzjoni Venezwelana biex iwasslu għajnuna umanitarja lil pajjiżu. Il-Kolombja rrikonoxxiet lill-mexxej tal-oppożizzjoni Venezwelana Juan Guaidó bħala l-president leġittimu tal-pajjiż. Minħabba l-Gvern ta' Petro, il-Kolombja tbati minn kriżi fis-sistema tas-saħħa u s-sigurtà. Abelardo de la Espriella rebaħ l-elezzjonijiet tal-2026. [[File:M 7.4 - 5 km S of San José del Palmar, Colombia.png|thumb|left|Mappa tal-intensità tat-terremot ibbażata fuq l-iskala Modified Mercalli; iġġenerata mill-United States Geological Survey.]] Fl-10 ta' Awwissu, 2026, fis-7:34 ta' filgħodu, seħħ terremot b'kobor ta' 7.4 li l-epiċentru tiegħu kien qrib San José del Palmar, fid-dipartiment ta' Chocó. Dan ikkawża ħsara estensiva fil-punent tal-Kolombja — l-aktar fid-dipartimenti ta' Antioquia, Caldas, Chocó, Risaralda, Quindío u Valle del Cauca — u kien segwit minn aktar minn 47 theżżiża sekondarja; b’riżultat ta' dan, mietu 294 persuna, indarbu 3,970, kien hemm aktar minn 379 persuna nieqsa, u ġarrbet ħsarat li jiswew $9,571 miljun. <gallery> File:Pereira after the earthquake - WCK.jpg|Pereira File:Colombia after the earthquake - WCK.jpg| File:Cali after the earthquake 2 - WCK.jpg|Cali File:Cali after the earthquake 3 - WCK.jpg|Cali File:Cali after the earthquake 4 - WCK.jpg|Cali File:Cali after the earthquake - WCK.jpg|Cali File:Debris from a building after the 2026 Colombia earthquake - WCK.jpg| </gallery> It-terremot inħass fl-[[Ekwador]], fil-[[Panama]] u fil-[[Veneżwela]]. == Ġeografija == [[File:Pico Cristobal Colon.jpg|thumb|left|Pico Cristóbal Colón huwa possibbilment l-ogħla muntanja fil-Kolombja, b'għoli rrappurtat ta '5,775 metru (18,947 pied) u Prominenza ta' 5,509 m (18,074 pied).]] [[File:Mapa de Colombia (topografía).svg|thumb|Mappa topografika tal-Kolombja]] Il-ġeografija tal-Kolombja hija kkaratterizzata mis-sitt reġjuni naturali ewlenin tagħha li jippreżentaw il-karatteristiċi uniċi tagħhom, mir-reġjun muntanjuż tal-Andes; ir-reġjun kostali tal-Paċifiku; ir-reġjun kostali tal-Karibew; il-Pjanuri; ir-reġjun tal-foresti tropikali tal-Amażonja; għaż-żona insulari, li tinkludi gżejjer kemm fl-oċeani Atlantiku kif ukoll fil-Paċifiku. Taqsam il-konfini marittimi tagħha mal-Kosta Rika, Nikaragwa, Ħonduras, Ġamajka, Ħaiti u r-Repubblika Dominicana. Il-Kolombja tmiss fil-majjistral mal-Panama, fil-lvant mal-Venezwela u l-Brażil, u fin-nofsinhar mal-Ekwador u l-Perù; stabbilixxa l-limiti marittimi tiegħu ma' pajjiżi ġirien permezz ta' seba' ftehimiet fil-Baħar Karibew u tlieta fl-Oċean Paċifiku. Hija tinsab bejn latitudnijiet 12°N u 4°S u bejn lonġitudnijiet 67° u 79°W. Fil-lvant tal-Andes hemm is-savana ta' Llanos, parti mill-baċin tax-Xmara Orinoco, u fix-Xlokk estrem, il-ġungla tal-foresti tropikali tal-Amażonja. Flimkien, dawn l-artijiet baxxi jiffurmaw aktar minn nofs it-territorju tal-Kolombja, iżda fihom inqas minn 6% tal-popolazzjoni. Fit-tramuntana, il-kosta tal-Karibew, li fiha 21.9% tal-popolazzjoni u l-lokazzjoni tal-bliet tal-port ewlenin ta' Barranquilla u Cartagena, ġeneralment tikkonsisti fi pjanuri baxxi, iżda fiha wkoll is-Sierra Nevada de Santa Marta, li tinkludi l-ogħla. qċaċet tal-pajjiż (Pico Cristóbal Colón u Pico Simón Bolívar), u d-deżert La Guajira. B'kuntrast, l-artijiet baxxi tal-kosta tal-Paċifiku dejqa u mhux kontinwi, appoġġjati mill-muntanji Serranía de Baudó, huma ftit popolati u mgħottija b'veġetazzjoni densa. Il-port ewlieni tal-Paċifiku huwa Buenaventura. [[File:ISS-42 Colombia’s Santa Marta massif.jpg|thumb|left|Sierra Nevada de Santa Marta tidher mill-ISS]] [[File:Sierra Nevada de Santa Marta desde el espacio.jpg|thumb|Sierra Nevada de Santa Marta tidher mill-ISS]] [[File:Sierra Nevada.JPG|thumb|left|Sierra Nevada de Santa Marta minn Valledupar, il-Kolombja.]] Parti miċ-Ċirku tan-Nar, reġjun tad-dinja suġġett għal terremoti u eruzzjonijiet vulkaniċi, fl-intern tal-Kolombja l-Andes huma l-karatteristika ġeografika predominanti. Il-biċċa l-kbira taċ-ċentri tal-popolazzjoni tal-Kolombja jinsabu f'dawn l-artijiet għolja interni. Lil hinn mill-Massif Kolumbjan (fid-dipartimenti tal-Lbiċ ta' Cauca u Nariño), dawn jaqsmu fi tliet fergħat magħrufa bħala cordilleras (muntanji): il-Kordillera tal-Punent, li tgħaddi biswit il-kosta tal-Paċifiku u tinkludi l-belt ta' Cali; il-Medda tal-Muntanji Ċentrali, li tgħaddi bejn il-widien tax-xmajjar Cauca u Magdalena (fil-punent u l-lvant, rispettivament) u tinkludi l-ibliet ta' Medellín, Manizales, Pereira u l-Armenja; u l-Kordillera tal-Lvant, li testendi grigal sal-peniżola La Guajira u tinkludi Bogotá, Bucaramanga u Cúcuta. Il-qċaċet tal-Kordillera tal-Punent jaqbżu l-4,700 m (15,420 pied), u fil-Kordillera Ċentrali u l-Kordillera tal-Lvant jilħqu l-5,000 m (16,404 pied). F'2,600 m (8,530 pied), Bogotá hija l-ogħla belt tad-daqs tagħha fid-dinja. Ix-xmajjar ewlenin tal-Kolombja huma l-Magdalena, il-Cauca, il-Guaviare, l-Atrato, il-Meta, il-Putumayo u l-Caquetá. Il-Kolombja għandha erba' sistemi ewleninta'ta’ drenaġġ: id-drenaġġ tal-Paċifiku, id-drenaġġ tal-Karibew, il-baċir tal-Orinoko u l-baċir tal-Amażonja. Ix-xmajjar Orinoco u Amazon jimmarkaw limiti mal-Kolombja sal-Venezwela u l-Perù rispettivament. === Fruntiera === Il-fruntiera tal-art mal-Kolombja hija 586 km, Venezwela fruntiera ta' aktar minn 2219 km, Brażil huwa 1645 km, Panama hija 266 km, Il-fruntiera internazzjonali flimkien hija 4716 km. === Klima === [[File:Colombia Köppen.svg|thumb|Mappa tal-Kolombja mill-klassifikazzjoni tal-klima Köppen]] Il-klima tal-Kolombja hija kkaratterizzata minn tropikali, li tippreżenta varjazzjonijiet f'sitt reġjuni naturali u skont l-altitudni, it-temperatura, l-umdità, ir-riħ u l-preċipitazzjoni. Il-Kolombja għandha firxa diversa ta 'żoni klimatiċi, inklużi foresti tropikali tropikali, savannahs, steppi, deżerti u klimi tal-muntanji. Il-klima tal-muntanji hija waħda mill-karatteristiċi uniċi tal-Andes u eżenzjonijiet oħra ta' altitudni għolja fejn il-klima hija determinata mill-altitudni. Taħt 1,000 metru (3,281 pied) altitudni hija ż-żona altitudinal sħuna, fejn it-temperaturi huma ogħla minn 24 °C (75.2 °F). Madwar 82.5% taż-żona totali tal-pajjiż tinsab fiż-żona altitudinal sħuna. Iż-żona altitudinal tal-klima moderata li tinsab bejn 1,001 u 2,000 metru (3,284 u 6,562 pied) hija kkaratterizzata minn temperatura medja li tvarja bejn 17 u 24 °C (62.6 u 75.2 °F). It-temp kiesaħ huwa preżenti bejn 2,001 u 3,000 metru (6,565 u 9,843 pied) u t-temperaturi jvarjaw bejn 12 u 17 °C (53.6 u 62.6 °F). Lil hinn hemm il-kundizzjonijiet alpini taż-żona tal-boskijiet u mbagħad il-mergħat bla siġar tal-qawwi. Fuq 4,000 metru (13,123 pied), fejn it-temperaturi huma taħt l-iffriżar, il-klima hija glaċjali, żona ta 'borra permanenti u silġ. === Bijodiversità u konservazzjoni === Il-Kolombja hija waħda mill-pajjiżi megadiversi fil-bijodiversità, u tokkupa l-ewwel post fl-ispeċi ta 'għasafar. Il-Kolombja hija l-pajjiż bl-akbar bijodiversità fuq il-pjaneta, li għandha l-ogħla rata ta' speċi għal kull żona, kif ukoll l-ogħla numru ta' endemiżmi (speċi li ma jinstabu b'mod naturali imkien ieħor) ta' kwalunkwe pajjiż. Madwar 10% tal-ispeċi tad-Dinja jgħixu fil-Kolombja, inklużi aktar minn 1,900 speċi ta' għasafar, aktar milli fl-Ewropa u l-Amerika ta' Fuq flimkien. Il-Kolombja għandha 10% tal-ispeċijiet ta' mammiferi tad-dinja, 14% tal-ispeċi ta' anfibji tad-dinja u 18% tal-ispeċi ta' għasafar tad-dinja. [[File:Cattleya trianae tipo Baronessa.jpg|thumb|Il-fjura nazzjonali tal-Kolombja, l-orkidea endemika Cattleya trianae, hija msemmija għall-botaniku u tabib Kolumbjan José Jerónimo Triana.]] Fir-rigward tal-pjanti, il-pajjiż għandu bejn 40,000 u 45,000 speċi ta 'pjanti, ekwivalenti għal 10 jew 20% tal-ispeċi totali tad-dinja, li huwa saħansitra aktar notevoli jekk tqis li l-Kolombja hija meqjusa bħala pajjiż ta' daqs intermedju. Il-Kolombja hija t-tieni l-aktar pajjiż bijodiversità fid-dinja, biss wara l-Brażil, li huwa madwar 7 darbiet akbar. Il-Kolombja għandha kważi 2,000 speċi ta 'ħut tal-baħar u hija t-tieni l-aktar pajjiż divers fil-ħut tal-ilma ħelu. Huwa wkoll il-pajjiż bl-aktar speċi endemiċi ta' friefet, huwa l-ewwel fl-ispeċi tal-orkidej, u għandu madwar 7,000 speċi ta' ħanfus. Il-Kolombja hija t-tieni fin-numru ta' speċi ta' anfibji u hija t-tielet l-aktar pajjiż divers fir-rettili u l-pali. Hemm madwar 1,900 speċi ta' molluski u skont l-istimi hemm madwar 300,000 speċi ta' invertebrati fil-pajjiż. Fil-Kolombja hemm 32 bijoma terrestri u 314-il tip ta' ekosistemi. Iż-żoni protetti u s-"Sistema tal-Park Nazzjonali" ikopru żona ta' madwar 14,268,224 ettaru (142,682.24 km 2) u jirrappreżentaw 12.77% tat-territorju Kolumbjan. Meta mqabbla mal-pajjiżi ġirien, ir-rati tad-deforestazzjoni fil-Kolombja għadhom relattivament baxxi. Il-Kolombja kellha punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti tal-2018 ta' 8.26/10, u kklassifikaha fil-25 post globalment fost 172 pajjiż. Il-Kolombja hija s-sitt pajjiż fid-dinja bil-kobor tal-provvista totali ta' ilma ħelu rinnovabbli, u għad għandha riżervi kbar ta' ilma ħelu. === Terremoti fil-Kolombja === {| class="wikitable sortable" width="100%" |+ |- !Data u ħin<ref>Ħin lokali. Bħalissa, il-ħin lokali fil-Kolombja huwa [[UTC-5]].</ref> !Isem !Epiċentru !Żoni affettwati ![[Skala tal-kobor Richter|''M_S'']] ![[Skala tal-kobor tal-mument|''M_w'']] !Imwiet<ref>Ċifri approssimattivi. Dawn jistgħu jvarjaw minħabba rapporti differenti minn dak iż-żmien, iżda huma ppreżentati għal referenza.</ref> |- |16 ta' Jannar, 1644 (05:00) |1644 Santander ||- |[[Santander (Kolombja)|Santander]] | 6.9 | |allinja=lemin|20 |- |16 ta’ Marzu, 1644 (00:00) |1644 Bogotá ||- ||[[Bogotá]] |5.5 | |allinja=lemin|5 |- |3 ta’ April, 1646 (02:30) |1646 Muzo ||- [[Boyacá]] |6 | |allinja=lemin|? |- |2 ta’ Frar, 1736 (09:00) |1736 Popayán ||{{Coord|2.44|N|76.66|W}} ||[[Popayán]] |6 | |allinja=lemin|0 |- |18 ta’ Ottubru 1743 (10:45) |1743 Fómeque ||{{Coord|4.44|N|73.83|W}} ||[[Cundinamarca]] | 6.2 | - |allinja=lemin|- |- |9 ta' Lulju, 1766 (16:00) |1766 Buga ||- |[[Cauca (Kolombja)|Cauca]], [[Valle del Cauca]] |6.5 | - |allinja=lemin|- |- |12 ta’ Lulju 1785 (07:45) |[[Terremot tal-Viċireyalty ta' New Granada tal-1785|1785 New Granada]] ||{{Coord|4.35|N|74.400|W}} ||[[Bogotá]] |<span style="color:#FF0000">7.1</span><ref>{{Cite journal|url=http://www.scielo.org.co/scielo.php?script=sci_abstract&pid=S0121-215X2010000100012&lng=mt&nrm=iso/titlu analiżi storika li seħħew it-terremoti li seħħew 1785 u 1917 fiċ-ċentru tal-Kolombja|l-aħħar=Sarabia Gómez|l-ewwel=Ana Milena|l-aħħar2=Cifuentes Avendaño|l-ewwel2=Hernán Guillermo|date=2010-01|journal=Cuadernos de Geografía: Revista Colombiana de Geografía|issue=19|pages=153–162|access-date=2021-08-16|language=es|issn=0121-215X|last3=Robertson}}</re3=Kim} | - |allinja=lemin|- |- |15 ta’ Frar, 1796 (?) |1796 Pamplona ||- ||[[Pamplona]] |5.5 | - |allinja=lemin|- |- |16 ta’ Ġunju 1805 (03.15) |[[Terremot tat-Tolima tal-1805|Tolima tal-1805]] ||{{Coord|5.20|N|74.75|W}} |[[Tolima]], [[Cundinamarca]] | 6.1 | - |allinja=lemin|100 |- |17 ta’ Ġunju 1826 (10:30 p.m.) |Boyacá tal-1826 ||- |[[Cauca (Kolombja)|Cauca]], [[Boyacá]], [[Bogotá]] |6.5 | - |align=right|0 |- |16 ta' Novembru, 1827 (5:45 p.m.) |Il-Kolombja tal-1827<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=1706&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1827|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}} ||{{Koord|1.8|N|76.4|W}} |[[Bogotá]], [[Popayán]] | <span style="color: #FF0000">7.7</span> | - |align=right|250 |- |20 ta' Jannar, 1834 (07:00) |1834 Putumayo<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=1766&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1834|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}} ||{{Koord|1.20|N|77.0|W}} |[[Putumayo (Kolombja)|Putumayo]], [[Nariño]] |<span style="color: #FF0000">7.0</span> | - |align=right|80 |- |22 ta' Mejju, 1834 (03:00) |1834 Santa Marta | - |[[Reġjun tal-Karibew (Kolombja)|Reġjun tal-Karibew]] |6.4 | - |align=right|0 |- |15 u 16 ta' Awwissu, 1868 |[[Terremoti tal-Ekwador tal-1868|Ekwador tal-1868]]<ref>Dan it-terremot ma kellux l-epiċentru tiegħu fil-Kolombja, iżda l-pajjiż kien fost iż-żoni milquta mit-terremot.</ref> ||{{Coord|0.31|N|78.18|W}} |[[Ekwador]], [[Kolombja]] |6.3/6.7 | - |align=right| {{nowrap|5,000–20,000}} |- | 18 ta' Mejju, 1875 (17:16) |[[Terremot ta' Cúcuta tal-1875|Cúcuta 1875]]<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=2233&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=displayv|title=Kummenti għat-Terremot tal-1875|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref> ||{{Koord|7.863|N|72.466|W}} |[[Norte de Santander]] |<span style="color: #FF0000">7.3</span> | - |align=right|600 |- ||7 ta' Settembru, 1882 (03:20) |[[Terremot tal-Panama tal-1882|Panama 1882]] ||- |[[Stat Sovran tal-Panama|Panama]] |<span style="color:#FF0000"> 7.7/7.9</span> | - |align=right| 75–250 |- |31 ta' Jannar, 1906 (10:36) |[[Terremot tal-Ekwador–Kolombja tal-1906|Ekwador–Kolombja 1906]]<ref>Dan kien l-aktar terremot qawwi rreġistrat fil-Kolombja fis-seklu 20; ikkawża wkoll tsunami li laqat il-kosti ta' pajjiżi oħra. Is-seba' l-aktar terremot qawwi rreġistrat fl-istorja tal-bniedem.</ref><ref name=frontera>L-epiċentri ta' dawn it-terremoti kienu jinsabu fuq il-fruntiera bejn il-Kolombja u dak il-pajjiż</ref><ref>{{Iċċita l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/official19060131153610_30#executive|title=M 8.8 - ħdejn il-kosta tal-Ekwador|website=earthquake.usgs.gov}}</ref> ||{{Coord|1.0|N|81.5|W}} |[[Ekwador]], [[Kolombja]] | <span style="color: #FF0000">8.6</span> | <span style="color: #FF0000">8.8</span> |align=right|1500 |- |10 ta' April, 1911 (13:42) |1911 Kolombja ||{{Koord|9.0|N|74.0|W}} |[[Medellín]] | <span style="color: #FF0000">7.2</span> | - |align=right|0 |- |31 ta' Awwissu, 1917 (06:36) |1917 Sumapaz<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=3095&t=101650&s=13&d=22 5.000 ,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1917|aħħar=Dunbar|ewwel=Paula|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}</ref> ||{{Koord|4.0|N|74.0|W}} |[[Cundinamarca]] | <span style="color: #FF0000">7.0</span> | <span style="color: #FF0000">7.3</span> |align=right|6 |- |14 ta' Diċembru, 1923 (05:31) |1923 Cumbal ||{{Koord|0.77|N|77.78|W}} |[[Nariño]] | 6.2 | - |allinja=lemin|0 |- |7 ta’ Ġunju 1925 (18:41) |1925 Valle del Cauca ||{{Coord|4.02|N|76.07|W}} |[[Cauca (Kolombja)|Cauca]], [[Valle del Cauca]] | 6.8 | - |allinja=lemin|0 |- |7 ta’ Awwissu 1935 (04:00) |1935 Tangua ||{{Coord|5.5|N|76.00|W}} |[[Nariño (Kolombja)|Nariño]] | 5.8 | - |align=right|0 |- |17 ta' Settembru, 1935 (23:58) |1935 Pueblo Rico ||{{Koord|5.5|N|76.00|W}} |[[Pueblo Rico]] | 6.2 | - |align=right|1 |- |9 ta' Jannar, 1936 (09:23) |1936 Nariño<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=3568&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1936|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref> ||{{Koord|0.09|N|77.37|W}} |[[Nariño (Kolombja)|Nariño]] | <span style="color: #FF0000">7.0</span> | - |align=right|197 |- |4 ta' Frar, 1938 (21:27) |1938 Kolombja ||- |[[Assi tal-Kafè]], [[Antioquia]] | <span style="color: #FF0000">7.0</span> | - |align=right|10 |- |8 ta' Lulju, 1942 (07:30) |1942 Lorica ||{{Koord|9.19|N|75.81|W}} |[[Reġjun tal-Karibew]] | 6.5 | - |align=right|5 |- |8 ta' Lulju, 1947 (02:01) |1947 Pasto |{{Koord|1.30|N|67.23|W}} |[[Nariño (Kolombja)|Nariño]] | 6.0 | - |allinja=lemin|2 |- |8 ta' Lulju, 1950 (?) |1950 Santander ||{{Coord|6.96|N|72.91|W}} |[[Santander (Kolombja)|Santander]], [[Norte]] | 6.7 | - |allinja=lemin|102 |- |14 ta’ Frar, 1952 (16:03) |1952 Antioquia ||{{Coord|7.70|N|78.600|W}} |[[Antioquia]], [[Caldas]] | 6.7 | - |allinja=lemin|0 |- |21 ta’ April 1957 (16:12) |1957 Santander ||{{Coord|6.94|N|72.89|W}} |[[Santander (Kolombja)|Santander]] | 6.9 | - |allinja=lemin|0 |- |23 ta’ Mejju 1957 (21:37) |1957 Cauca ||{{Coord|3.74|N|76.77|W}} |[[Cauca (Kolombja)|Cauca]], [[Valle del Cauca]] | 6.8 | - |align=right|2 |- |19 ta' Jannar, 1958 (09.07) |[[Terremot tal-Ekwador-Kolombja tal-1958|Ekwador-Kolombja tal-1958]]<ref name=border/><ref>{{Ċitazzjoni web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=4160&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1958|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref> ||{{Koord|1.605|N|79.206|W}} |[[Nariño (Kolombja)|Nariño]], [[Cauca (Kolombja)|Cauca]] | <span style="color: #FF0000">7.6</span> | <span style="color: #FF0000">7.8</span> |align=right|111 |- |16 ta' Ġunju, 1961 (05.33) |Kolombja 1961 ||{{Koord|8.82|N|73.41|W}} |[[Santander (Kolombja)|Santander]], [[Magdalena (Kolombja)|Magdalena]] | 6.5 | - |align=right|0 |- |18 ta' Frar, 1962 (12:25) |Antioquia 1962 ||{{Koord|6.9|N|75|W}} |[[Antioquia]] | 5.6 | - |align=right|0 |- |30 ta' Lulju, 1962 (3:18 p.m.) |[[Terremot tal-Assi tal-Kafè tal-1962|Assi tal-Kafè tal-1962]] ||{{Coord|5.4|N|75.9|W}} |[[Assi tal-Kafè]] | 6.8 | - |align=right|50 |- |4 ta' Settembru, 1966 (05.17) |Il-Kalvarju tal-1966 ||{{Coord|4.60|N|73.90|W}} |[[El Calvario (Kolombja)|El Calvario]], [[Usme]] | 5.0 | 5.2 |align=right|8 |- |9 ta' Frar, 1967 (10.24) |[[Terremot ta' Neiva tal-1967|Neiva tal-1967]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=4391&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1967|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem838623#executive|title=M 7.0 - Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}</ref> ||{{Koord|2.9|N|74.8|W}} |[[Neiva]] ([[Huila]]) | <span style="color:#FF0000">7.2 | <span style="color: #FF0000">7.2</span> |align=right|98 |- |29 ta' Lulju, 1967 (05.24) |Santander 1967<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem833862#executive|title=M 6.8 - it-tramuntana tal-Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|6.84|N|73.09|W}} |[[Santander (Kolombja)|Santander]] | 5.9 | 6.8 |align=right|10 |- |31 ta' Lulju, 1970 (12.08) |[[Terremot tal-Kolombja tal-1970|1970 Kolombja]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem794176#executive|title=M 8.0 - Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|1.46|N|72.56|W}} |[[Kolombja]], [[Peru]] | <span style="color: #FF0000">7.7</span> | <span style="color: #FF0000">8.0</span> |align=right|1 |- |26 ta' Settembru, 1970 |Bahía Solano mill-1970<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem792345#executive|title=M 6.5 - ħdejn il-kosta tal-punent tal-Kolombja|website=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|2.85|N|72.05|W}} |[[Bahía Solano (Kolombja)|Bahía Solano]] | 6.0/5.4/5.8 | - |align=right|0 |- |3 ta' April, 1973 (08.53) |L-Assi tal-Kafè tal-1973 ||{{Koord|4.60|N|75.67|W}} |[[L-Assi tal-Kafè]] | 6.3 | - |align=right|0 |- |30 ta' Awwissu, 1973 5.000 (13.25) |Konvenzjoni 1973 ||{{Coord|7.24|N|72.85|W}} |[[Norte de Santander]] | 4.5 | 5.7 |allinja=lemin|15 |- |17 ta’ April 1974 (20:19) |Santander 1974 ||{{Coord|6.99|N|72.88|W}} |[[Santander (Kolombja)|Santander]] | 4.8 | - |allinja=lemin|5 |- |12 ta’ Lulju 1974 (08:19) |Kolombja-Panama 1974<ref name=frontera/> ||{{Coord|7.73|N|77.63|W}} |[[Kolombja]], [[Panama]] | <span style="color: #FF0000">7.1</span> | <span style="color: #FF0000">7.3</span> |align=right|12 |- |5 ta' April, 1975 (15:38) |Barú 1975 ||{{Koord|10.13|N|75.65|W}} |[[Cartagena de Indias|Cartagena]], [[Barranquilla]] | 5.5 | - |align=right|0 |- |11 ta' Lulju, 1976 |Kolombja-Panama 1976<ref name=frontera/> ||{{Koord|7.37|N|78.07|W}} |[[Panama]], [[Kolombja]] | <span style="color: #FF0000">7.1</span> | - |align=right|7 |- |30 ta' Awwissu, 1977 (7:42 p.m.) |Antioquia 1977 ||{{Koord|7.35|N|76.16|W}} |[[Antioquia]] | 6.5 | 6.6 |align=right|1 |- |23 ta' Novembru, 1979 (6:40 p.m.) |Il-Kajr 1979<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000145h#executive|title=M 6.4 - Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}}} ||{{Koord|1.530|N|79.199|W}} |[[Wied ta' Cauca|Wied tat-Tramuntana]] | 6.7 | <span style="color: #FF0000">7.2</span> |align=right|44 |- | 12 ta' Diċembru, 1979 (02.59) |[[Terremot tal-Kolombja tal-1979|Tumaco tal-1979]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=4863&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|titlu=Kummenti għat-Terremot tal-1979|kunjom=Dunbar|isem=Paula|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref> |{{Koord|1.602|N|79.363|W}} |[[Nariño (Kolombja)|Nariño]], [[Cauca (Kolombja)|Cauca]] | <span style="color: #FF0000">7.9</span> | <span style="color: #FF0000">8.1 |align=right|454 |- |26 ta' Novembru, 1980 (-) |1980 Cúcuta<ref name=frontera/> ||{{Koord|8.10|N|72.50|W}} |[[Cúcuta]] | 5.2 | 5.3 |align=right|- |- |17 ta' Ottubru, 1981 (23:31) |1981 Kolombja-Venezwela<ref name=frontera/> ||{{Koord|8.11|N|72.52|W}} |[[Kolombja]], [[Venezwela]] | 5.8 | 5.9 |allinja=lemin|20 |- |31 ta’ Marzu 1983 (08:12) |[[Terremot ta' Popayán tal-1983|Popayán tal-1983]] |{{Coord|2.44|N|76.66|W}} ||[[Popayán]] | 5.5 | 5.7 |align=right|300 |- |5 u 6 ta' Marzu, 1987 (20:54, 23:10 -03:14) |[[Terremoti fl-Ekwador tal-1987|Ekwador-Kolombja tal-1987]]<ref name=border/><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000330t#executive|title=M 6.4 - Reġjun tal-fruntiera bejn il-Kolombja u l-Ekwador|websajt=earthquake.usgs.gov}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000330w#executive|title=M 7.2 - Fruntiera bejn il-Kolombja u l-Ekwador reġjun|data tal-aċċess=2021-08-16|websajt=earthquake.usgs.gov}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0003315#executive|titlu=M 6.0 - Reġjun tal-fruntiera bejn il-Kolombja u l-Ekwador|websajt=earthquake.usgs.gov}}}</ref> ||{{Koord|1.1|N|79.4|W}} |[[Kolombja]], [[Ekwador]] | <span style="color: #FF0000">7.0</span> | |align=right|1000 |- |19 ta' Marzu, 1988 (10.23) |Il-Kalvarju tal-1988 ||{{Coord|4.43|N|73.79|W}} |[[Cundinamarca]], [[Meta (Kolombja)|Meta]] | 4.8 | - |align=right|0 |- |19 ta' Novembru, 1991 (17.28) |Ħabta tal-1991<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0004zbt#executive|title=M 7.2 - ħdejn il-kosta tal-punent tal-Kolombja|website=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|4.36|N|77.32|W}} |[[Chocó|Choco]], [[Wied ta' Cauca]] |<span style="color: #FF0000">7.1</span> |<span style="color: #FF0000">7.2</span> |align=right|- |- | 17/18 ta' Ottubru, 1992 |[[Terremot ta' Murindó tal-1992|Atrato Medio tal-1992]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0005fha#executive|title=M 7.2 - it-tramuntana tal-Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} |[[Chocó|Choco]], [[Antioquia]] |6.6/<span style="color: #FF0000">7.1</span> | - |align=right|3 |- | 6 ta' Ġunju, 1994 (3:47 p.m.) |[[Terremot ta' Páez tal-1994|1994 Páez]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=5387&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1994|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref> ||{{Koord|2.85|N|76.07|W}} |[[Huila]], [[Cauca (Kolombja)|Cauca]] | 6.4 | 6.8 |align=right|800 |- |19 ta' Jannar, 1995 (10.05) |Tauramena tal-1995<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0006rkq#executive|title=M 6.5 - Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|5.04|N|72.93|W}} |[[Casanare]] | 6.0 | 6.5 |allinja=lemin|6 |- |8 ta’ Frar 1995 (13:40) |[[Terremot ta' Pereira tal-1995|Pereira 1995]]<ref>{{Iċċita web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0006skc#executive|title=M 6.4 - Kolombja|website=earthquake.usgs.usgs>v. ||{{Coord|4.10|N|76.62|W}} |[[Valle del Cauca|Valle]], [[Chocó|Chocó]] | 6.4 | 6.5 |allinja=lemin|35 |- |4 ta’ Marzu 1995 (18:23) |Pasto 1995 ||{{Coord|1.25|N|77.25|W}} |[[Nariño (Kolombja)|Nariño]] | 5.0 | |a 5.000 align=right|7 |- |- | 25 ta' Jannar, 1999 (13.19) |[[Terremot tal-Armenja tal-1999|Assi tal-Fażola tal-Kafè tal-1999]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp00091q3#executive|title=M 6.1 - Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|4.46|N|75.72|W}} |[[Quindio]], [[Risaralda] |6.3 | 6,4 |align=right|1185 |- |- | 15 ta' Novembru, 2004 (03.34) |[[Terremot ta' Pizarro tal-2004|Terremot ta' Pizarro tal-2004]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000d8gx#executive|title=M 7.2 - ħdejn il-kosta tal-punent tal-Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|4.81|N|77.79|W}} |[[Cali]], [[Slate] |6,7 |<span style="color: #FF0000">7.2</span> |align=right|0 |- |- | 9 ta' Settembru, 2007 (8.49pm) |[[Terremot ta' Gorgon tal-2007|2007 Gorgon]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000fmtk#executive|title=M 6.8 - ħdejn il-kosta tal-punent tal-Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}}</ref> ||{{Koord|2.927|N|78.212|W}} |[[Reġjun tal-Paċifiku (Kolombja)|Majjistral] | 6.8 | 6.8 |align=right|0 |- |- |24 ta' Mejju, 2008 (2.20pm) |[[Terremot ta' El Calvary tal-2008|El Calvary tal-2008]]<ref>{{Kwotazzjoni tal-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/structures/results?eq_0=7879&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-2008|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref> ||{{Koord|4,454|N|73,635|W}} |[[El Calvary (Kolombja)|El Calvary]], [[Quetame] | 5.7 | 5.9 |align=right|33 |- |- |29 ta' Lulju, 2010 (2.34pm) |Ortega tal-2010 ||{{Koord|3.96|N|75.16|W}} |[[Kolombja]], [[Venezwela] | 5,1 | - |align=right|0 |- |- |30 ta' Settembru, 2012 (11.31) |[[Terremot ta' La Vega tal-2012|Terremot ta' La Vega tal-2012]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us2012gdap#summary|title=M 7.3 - Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|1.98|N|76.57|W}} |[[Kolombja] | <span style="color:#FF0000">7.3</span> | <span style="color: #FF0000">7.4</span> |align=right|0 |- |- |9 ta' Frar, 2013 (09.16) |[[Terremot ta' Nariño tal-2013|2013 Nariño]]<ref>{{Sit elettroniku|url=https://www.emsc-csem.org/Earthquake/earthquake.php?id=304122|titlu=Terremot, Kobor 7.0 - KOLOMBJA - 2013 9 ta' Frar, 2013 | 14:16:07 UTC|data tal-aċċess=2021-08-16|websajt=EMSC-CSEM|lingwa=en}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usc000f4ij#executive|titlu=M 6.9 - 2km Tramuntana ta' Yacuanquer, Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}</ref> ||{{Koord|1.07|Tramuntana|77.24|Punent}} |[[Kolombja]], [[Ekwador] | <span style="color:#FF0000">7.0 | <span style="color: #FF0000">7.3</span> |align=right|0 |- |- |13 ta' Awwissu, 2013 (10.43) |Paċifiku 2013<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usb000j275#executive|title=M 6.7 - 101km Punent-Punent ta' Mutis, Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|2.65|N|78.58|Punent}} |[[Kolombja] | 6.6 | 6.7 |align=right|0 |- |- |10 ta' Marzu, 2015 (3.55pm) | [[Terremot tal-Kolombja tal-2015|Los Santos tal-2015]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.emsc-csem.org/Earthquake/earthquake.php?id=431256|titlu=Terremot, Kobor 6.2 - KOLOMBJA TA' FUQ - 10 ta' Marzu 2015, 20:55:46 UTC|data tal-aċċess=2021-08-16|websajt=EMSC-CSEM|lingwa=en}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us10001ldx#executive|titlu=M 6.2 - 9km NGR ta' Aratoca, Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}</ref> |{{Koord|6.81|N|73.15|W}} |[[Kolombja]] u [[Venezwela |<span style="color: #FF0000">6.5</span> |6,6 |align=right|0 |- |- |16 ta' April, 2016 (18.58) |[[Terremot tal-Ekwador tal-2016|Ekwador tal-2016]]<ref>{{Website|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us20005j32#executive|title=M 7.8 - 27km SSE ta' Muisne, l-Ekwador|website=earthquake.usgs.gov}}}} |[[Il-Kolombja]] u [[L-Ekwador |<span style="color: #FF0000">7.6</span> |<span style="color: #FF0000">7.8</span> |align=right|1 |- |- |13 ta' Settembru, 2016 (20.58) | Antioquia tal-2016<ref>{{Website|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us10006pdp#executive|title=M 6.0 - 32km LNE ta' Mutata, Kolombja|website=earthquake.usgs.gov}}} |[[Antioquia] |6.0 |6,1 |align=right|0 |- |- |30 ta' Settembru, 2017 (8.35pm) | 2017 Santander | {{Koord|7.15|N|73.14|W}} |[[Santander (Kolombja)|Santander]], [[Tramuntana ta' Santander] | 5.5 |5.7 |align=right|0 |- |- |12 ta' Ġunju, 2018 (04.35) | [[Terremot ta' Nariño tal-2018|Terremot ta' Nariño tal-2018]]<ref>{{Sit elettroniku|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us1000ep1l#executive|titlu=M 4.9 - 16km lejn il-Lvant ta' Tangua, il-Kolombja|sit elettroniku=earthquake.usgs.gov}}}ref><ref>{{Sit elettroniku|url=https://90minutes.co/three-pasture-earthquakes-leave-two-dead-several-injured-12-06-2018/|titlu=Tliet terremoti f'Pasto jħallu żewġ mejtin u diversi feruti|data tal-aċċess=2021-08-16|sit elettroniku=90 Minutes News|lingwa=Spanjol}}}}ref> | {{Koord|1.24|N|73.14|W}} |[[Coconut (Kolombja)|Coconut]], [[Vulkan Galeras] | 4.5 |5.0 |align=right|2 |- |- |24 ta' Novembru, 2018 (10.40pm) |St. Andrews 4.206 2018 |{{coord|13.182|N|81.093|W|}} |[[Providencia u Gżejjer Santa Katalina]] |6.0 |6.0 |allinja=lemin|0 |- |23 ta' Marzu 2019 (14:21) |2019 Versalles |{{coord|4.560|N|76.280|W|}} |[[Versalles (Valle del Cauca)]] |6.1 |6.1 |allinja=lemin|0 |- |24 ta' Diċembru 2019 (14:03) | [[Terremot tal-Kolombja tal-2019|Mesetas tal-2019]]<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www2.sgc.gov.co/Publicaciones/Sismos%20importantes/Informe%20sismo%20Mesetas%20-%20Meta%2024%20de%20diciembre%202019.pdf|titlu=IT-TERREMOT TAL-MESETAS - META TAL-24 TA' DIĊEMBRU, 2019 Aspetti siżmoloġiċi, moviment qawwi tal-art, u kunsiderazzjonijiet ġeodetiċi - SGC|data tal-aċċess=2021-08-16|websajt=www.sgc.gov.co}}}</ref> |{{Koord|3.43|N|74.20|W}} |[[Mesetas (Meta)|Mesetas,]] [[Kolombja]] |6.2 |6.2 |align=right|0 |- |15 ta' April, 2020 (05:59) |2020 Mompox | {{coord|9.05|N|74.43|W}} ||[[Santa Cruz de Mompox]] |5.7 |5.7 |allinja=lemin|0 |- |27 ta’ Jannar 2021 (04:57) |2021 La Victoria |{{Coord|4.450|N|75.870|W|}} |[[La Victoria (Valle del Cauca)|La Victoria,]] [[Kolombja]] |4.8 |5.3 |allinja=lemin|0 |- |1 ta' Marzu 2021 (17:57) |[[Terremot ta' Urrao tal-2021|Urrao tal-2021]]<ref>{{Iċċita web|url=https://www.semana.com/actualidad/articulo/temblor-en-colombia-sismo-se-sintio-fuerte-en-antioquia-y-choco/202100/|title=Temblor en Colombia: sismo se sintió fuerte en Antioquia y Chocó|access-date=2021-08-16|last=Semana|date=2021-03-09|website=Semana.com Últimas Noticias de Colombia y el Mundo|lingwa=Spanjol}}</ref> |{{Coord|6.315|N|76.134|W}} |[[Urrao|Urrao,]] [[Kolombja]] |5.0 |5.1 |allinja=lemin|3 |- |23 ta’ Frar, 2022 (07:49) |2022 Santa Rosa del Sur | |[[Santa Rosa del Sur]], [[Kolombja]] |5.6 |5.2 |allinja=lemin|0 |- |25 ta’ Lulju 2022 (8:33) |San Gabriel (2022) | |[[Ekwador]] u [[Kolombja]] |5.2 |5.7 |allinja=lemin|0 |- |10 ta’ Marzu 2023 (04:18) |Los Santos (Marzu 2023) | {{coord|7|12|22|N|73|55|17|W}} |[[Los Santos (Santander)|Los Santos,]] [[Kolombja]] |5.9 |6.1 |allinja=lemin|0 |- |14 ta' Mejju 2023 (01:14) |Acacías (2023) | {{coord|4.156667|-72.930000}} |[[Acacías|Acacías,]] [[Kolombja]] |5.0 |4.8 |allinja=lemin|0 |- |25 ta' Mejju 2023 (21:22) |Acandí 2023 |[http://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=es&pagename=Mar_Caribe&params=15_N_-75_E_type:landmark 15°N 75°W / 15,-75] |[[Acandí|Acandí,]] [[Kolombja]] |6.6 |6.6 |allinja=lemin|0 |- |28 ta' Mejju 2023 (10:45) |Los Santos Mejju 2023 |{{koord|7.768172|-72.232242}} |[[Los Santos (Santander)|Los Santos]] u [[Bogotá|Bogotá,]] [[Kolombja]] |5.7 |5.5 |align=right|0 |- ||17 ta' Awwissu, 2023 (12:04) |[[Terremoti tal-Kolombja Ċentrali tal-2023|Kolombja Ċentrali 2023]] | {{coord|4.35|-73.7}} |[[Bogotá]], [[Boyacá]], [[Cundinamarca]] u [[Meta (Kolombja)|Meta,]] [[Kolombja]] |6.1 |5.7 |allinja=lemin|2 |- |19 ta’ Jannar 2024 (06:26) |[[Terremot tal-Assi tal-Kafè tal-2024|Assi tal-Kafè tal-2024]] |{{Coord|4.78|N|76.04|W}} |[[Quindío]], [[Risaralda]], [[Valle del Cauca]], [[Tolima]] u [[Caldas]] |5.6 |5.6 |allinja=lemin|1 |- |25 ta’ Diċembru 2024 (19:52) |2024 Tarazá |7.32°, -75.27° |[[Tarazá]], Antioquia |5.1 |5.0 |allinja=lemin|0 |- |8 ta' Ġunju 2025 (8:08) |[[Terremot tal-Kolombja Ċentrali tal-2025|Paratebueno tal-2025]] |4.37527°, -73.21305° |[[Paratebueno]], Cundinamarca |6.5 |6.3 |allinja=lemin|0 |- |14 ta’ Settembru 2025 (2:17) |2025 Uramita |6.94, -76.17 |[[Antioquia]], [[Chocó]], [[Caldas]] u [[Risaralda]] |5.1 |5.4 | align="right" |1<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://telemedellin.tv/hombre-murio-arreglo-techo-sismo-frontino/|title=Raġel miet wara li waqa' minn saqaf li kien qed jipprova jsewwi wara t-terremot|access-date=2025-09-21|date=2025-09-15|language=es}}}ref> |- |10 ta' Diċembru, 2025 (3:27) |[[Terremot ta' Los Santos tal-2025|Los Santos 2025]] | |[[Santander (Kolombja)|Santander]] u [[Bogotá]] |5.8 |5.8 | align="right" | |- |10 ta' Awwissu 2026 (7:34) |[[Terremot fil-Kolombja 2026|San José del Palmar 2026]] |{{coord|5.04|-76.34}} |[[Valle del Cauca]], [[Risaralda]], [[Chocó]], [[Caldas]], [[Quindío]], [[Antioquia]] u [[Cauca (Kolombja)|Cauca]] |<span style="color:#FF0000">7.4</span> |<span style="color:#FF0000">7.4</span> | align="right" data-sort-value=285| +319 |} == Gvern u politika == [[File:Casa de Nariño y Vigilantes.jpg|thumb|Il-Casa de Nariño hija r-residenza uffiċjali u l-post tax-xogħol ewlieni tal-President tal-Kolombja.]] [[Stampa:Lado sur Casa de Nariño.jpg|thumb|left|'''Palazz Narinjo''', residenza u uffiċċju tal-President tal-Kolombja|260px]] Il-gvern tal-Kolombja jiżviluppa fil-qafas ta' repubblika demokratika presidenzjali parteċipattiva kif stabbilit fil-Kostituzzjoni tal-1991. Skont il-prinċipju tas-separazzjoni tas-setgħat, il-gvern huwa maqsum fi tliet fergħat: il-fergħa eżekuttiva, il-fergħa leġiżlattiva u l-fergħa ġudizzjarja. Bħala kap tal-fergħa eżekuttiva, il-President tal-Kolombja jaġixxi bħala kap tal-Istat u kap tal-Gvern, segwit mill-Viċi President u l-Kunsill tal-Ministri. Il-president jiġi elett b'vot popolari biex iservi mandat wieħed ta' erba' snin (fl-2015, il-Kungress tal-Kolombja approva r-revoka ta' emenda kostituzzjonali tal-2004 li biddlet il-limitu ta' mandat wieħed għall-presidenti għal limitu ta' żewġ mandati). Fil-livell provinċjali, is-setgħa eżekuttiva hija ta' gvernaturi dipartimentali, sindki muniċipali, u amministraturi lokali ta' suddiviżjonijiet amministrattivi iżgħar, bħal corregimientos jew communes. L-elezzjonijiet reġjonali kollha jsiru sena u ħames xhur wara l-elezzjoni presidenzjali. [[File:Capitalio Nacional de Colombia, Bogotá.jpg|thumb|Kwartieri ġenerali Nazzjonali tal-Kungress]] Il-fergħa leġiżlattiva tal-gvern hija rappreżentata fil-livell nazzjonali mill-Kungress, istituzzjoni bikamerali li tinkludi Kamra tad-Deputati b'166 siġġu u Senat ta' 102 siġġu. Is-Senat jiġi elett fil-livell nazzjonali u l-Kamra tad-Deputati tiġi eletta fid-distretti elettorali. Membri taż-żewġ kmamar huma eletti biex iservu mandati ta' erba' snin xahrejn qabel il-president, ukoll b’vot popolari. [[File:Palacio de Justicia de Colombia, Bogotá.jpg|thumb|Palazz tal-Ġustizzja tal-Kolombja, kwartieri ġenerali u simbolu tal-Fergħa Ġudizzjarja tal-Kolombja]] Il-ġudikatura hija mmexxija minn erba’ qrati għolja, li jikkonsistu mill-Qorti Suprema li tittratta kwistjonijiet kriminali u ċivili, il-Kunsill tal-Istat, li għandu responsabbiltà speċjali għal-liġi amministrattiva u jipprovdi wkoll pariri legali lill-eżekuttiv, il-Qorti Kostituzzjonali, responsabbli biex tiżgura l-integrità tal-kostituzzjoni Kolombjana, u l-Kunsill Superjuri tal-Ġudikatura, responsabbli għall-verifika tal-ġudikatura. Il-Kolombja topera sistema ta' liġi ċivili, li sa mill-1991 ġiet applikata permezz ta' sistema kontradittorja. Minkejja sensiela ta' kontroversji, il-politika ta' sigurtà demokratika żgurat li l-eks President Álvaro Uribe jibqa' popolari fost il-Kolombjani, bil-klassifikazzjoni tal-approvazzjoni tiegħu laħqet il-quċċata ta' 76%, skont stħarriġ fl-2009. Madankollu, wara li serva żewġ mandati, kien kostituzzjonalment ipprojbit milli qed ifittex l-elezzjoni mill-ġdid fl-2010. Fl-elezzjoni tal-20 ta' Ġunju, 2010, l-eks Ministru tad-Difiża Juan Manuel Santos rebaħ b’69% tal-voti kontra t-tieni l-aktar kandidat popolari, Antanas Mockus. Kienet meħtieġa runoff peress li l-ebda kandidat ma rċieva aktar mil-limitu rebbieħ ta' 50% tal-voti. Santos reġa' rebaħ l-elezzjoni bi kważi 51% tal-voti fl-elezzjonijiet tat-tieni rawnd fil-15 ta' Ġunju 2014, u għeleb lir-rivali tiegħu tal-lemin Óscar Iván Zuluaga, li rebaħ 45%. Fl-2018, Iván Duque rebaħ it-tieni rawnd tal-elezzjonijiet b'54% tal-voti. === Affarijiet barranin === [[File:VII Cumbre de la Alianza del Pacífico, Santiago de Cali.jpg|thumb|VII Summit tal-Alleanza tal-Paċifiku: L-eks president tal-Kolombja, Juan Manuel Santos, huwa t-tieni mix-xellug.]] L-affarijiet barranin tal-Kolombja huma inkarigati mill-President, bħala kap tal-Istat, u mmexxija mill-Ministru tal-Affarijiet Barranin. Il-Kolombja għandha missjonijiet diplomatiċi fil-kontinenti kollha. Il-Kolombja kienet waħda mill-erba' membri fundaturi tal-Alleanza tal-Paċifiku, li hija mekkaniżmu ta' integrazzjoni politika, ekonomika u kooperattiva li tippromwovi l-moviment ħieles ta' oġġetti, servizzi, kapital u nies fost il-membri, kif ukoll borża komuni u ambaxxati konġunti f'diversi pajjiżi. Il-Kolombja hija wkoll membru tan-Nazzjonijiet Uniti, l-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ, l-Organizzazzjoni għall-Kooperazzjoni Ekonomika u l-Iżvilupp, l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani, l-Organizzazzjoni tal-Istati Ibero-Amerikani, u l-Komunità Andina tan-Nazzjonijiet. Il-Kolombja hija sieħba globali tan-NATO u alleat importanti mhux tan-NATO tal-Istati Uniti. === Militari === [[File:Arc fragata caldas.jpg|thumb|Il-Frejgata tal-Marina Kolombjana ARC Caldas]] Il-fergħa eżekuttiva tal-gvern hija responsabbli għall-ġestjoni tad-difiża tal-Kolombja, bil-president ikun il-kmandant in kap tal-forzi armati. Il-Ministeru tad-Difiża jeżerċita kontroll ta' kuljum tal-forzi armati u tal-Pulizija Nazzjonali tal-Kolombja. Il-Kolombja għandha 455,461 persunal militari attiv. Fl-2016, 3.4% tal-PGD tal-pajjiż mar għall-infiq militari, u poġġih fl-24 post fid-dinja. Il-forzi armati tal-Kolombja huma l-akbar fl-Amerika Latina. Fl-2018, il-Kolombja ffirmat it-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari. L-armata Kolombjana hija maqsuma fi tliet fergħat: l-Armata Nazzjonali Kolombjana; il-Forza Aerospazjali Kolombjana; u l-Navy Kolombjana. Il-Pulizija Nazzjonali tiffunzjona bħala ġendarmerija, li topera indipendentement mill-armata bħala aġenzija tal-infurzar tal-liġi fil-pajjiż kollu. Kull wieħed minnhom jopera bl-apparat tal-intelliġenza tiegħu separat mid-Direttorat Nazzjonali tal-Intelliġenza (DNI). L-Armata Nazzjonali hija magħmula minn diviżjonijiet, brigati, brigati speċjali u unitajiet speċjali, il-Navy Kolombjana mill-Infanteria tal-Baħar, il-Forza Navali tal-Karibew, il-Forza Navali tal-Paċifiku, il-Forza Navali tan-Nofsinhar, il-Forza Navali tal-Lvant, Gwardja tal-Kosta Kolumbjana, Navali L-Avjazzjoni u l-Kmand Speċifiku ta' San Andrés u Providencia u l-Forza Aerospazjali minn 15-il unità tal-ajru. === Diviżjonijiet amministrattivi === Il-Kolombja hija maqsuma fi 32 dipartiment u distrett kapitali, li huwa meqjus bħala dipartiment (Bogotá hija wkoll il-kapitali tad-dipartiment ta' Cundinamarca). Id-dipartimenti huma suddiviżi f'muniċipalitajiet, li kull waħda minnhom hija assenjata sede muniċipali, u l-muniċipalitajiet huma mbagħad suddiviżi f'corregimientos f'żoni rurali u komuni f'żoni urbani. Kull dipartiment għandu gvern lokali b'gvernatur u assemblea eletti direttament għal terminu ta 'erba' snin, u kull muniċipalità hija mmexxija minn sindku u kunsill. Hemm bord amministrattiv lokali elett b'mod popolari f'kull wieħed mill-belt żgħira jew komuni. Minbarra l-kapitali, erba' bliet oħra ġew innominati distretti (fil-fatt muniċipalitajiet speċjali), fuq il-bażi ta' karatteristiċi distintivi speċjali. Dawn huma Barranquilla, Cartagena, Santa Marta u Buenaventura. Xi dipartimenti għandhom suddiviżjonijiet amministrattivi lokali, fejn il-bliet għandhom konċentrazzjoni kbira ta 'popolazzjoni u l-muniċipalitajiet huma qrib xulxin (per eżempju, f'Antioquia u Cundinamarca). Fejn id-dipartimenti għandhom popolazzjoni baxxa (eż. Amazonas, Vaupés u Vichada), jiġu impjegati diviżjonijiet amministrattivi speċjali, bħal "corregimientos departamentales", li huma ibridi ta' muniċipalità u corregimiento. [[File:Mapa de Colombia (departamentos).svg|thumb|Organizzazzjoni territorjali]] Skont il-Kostituzzjoni tal-1991, il-Kolombja hija magħmula minn 32 dipartiment u distrett kapitali. Kull dipartiment huwa maqsum fi muniċipalitajiet. Il-gvernijiet dipartimentali huma maqsuma fi tliet fergħat: gvernatur (elett b'mod popolari kull 4 snin), assemblea dipartimentali (eletta b'mod popolari kull 4 snin) u qrati superjuri. Skont l-IGAC (1996. Dizzjunarju Ġeografiku tal-Kolombja), l-ogħla punt tagħha jitla’ għal madwar 5,775 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, fuq is-summits tewmin ta' Colón u Bolívar, dawn huma l-għoli massimi fit-territorju nazzjonali, filwaqt li l-iktar punt baxx tal- pajjiż huwa l-Oċean Paċifiku u Atlantiku (il-Karibew). ==== Dipartimenti, popolazzjoni u kapital ==== {| class="wikitable sortable" style="width:73%;" ! '''Numru''' ! '''Dipartiment''' ! '''Popolazzjoni (2020)'''<ref name="PopulationProjections">{{ċita web |url= https://www.dane.gov.co/files/censo2018/proyecciones-de-poblacion/anexos-proyecciones-pob-dptos-area-grupos-de-edad-2018-2023.xlsx |titlu= ¿Cuántos somos? |pubblikatur= Departamento Administrativo Nacional de Estadística (DANE) |data-aċċess= 2020-03-26 |lingwa= Spanjol |arkivju-url= https://web.archive.org/web/20200327040110/https://www.dane.gov.co/files/censo2018/proyecciones-de-poblacion/anexos-proyecciones-pob-dptos-area-grupos-de-edad-2018-2023.xlsx |arkivju-data= 2020-03-27 |url-status= dead }}</ref> ! '''Popolazzjoni (2018)'''<ref name="PopulationProjections" /> ! '''Popolazzjoni (2005)''' ! '''Kapital''' |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''1''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Bogotá.svg|20px]] [[Bogotá]] |align="center"| 7,743,955 |align="center"| 7,412,566 |align="center"| 6,778,691 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''2''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Antioquia Department.svg|20px]] [[Antioquia Department|Antioquia]] |align="center"| 6,677,930 |align="center"| 6,407,102 |align="center"| 5,601,507 |align="center"| Medellín |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''3''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Valle del Cauca.svg|20px]] [[Valle del Cauca]] |align="center"| 4,532,152 |align="center"| 4,475,886 |align="center"| 4,052,535 |align="center"| Cali |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''4''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Cundinamarca.svg|20px]] [[Cundinamarca department|Cundinamarca]] |align="center"| 3,242,999 |align="center"| 2,919,060 |align="center"| 2,228,682 |align="center"| Bogotá |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''5''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Atlántico.svg|20px]] [[Atlántico department|Atlántico]] |align="center"| 2,722,128 |align="center"| 2,535,517 |align="center"| 2,112,001 |align="center"| Barranquilla |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''6''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Bolívar (Colombia).svg|20px]] [[Bolívar department|Bolívar]] |align="center"| 2,180,976 |align="center"| 2,070,110 |align="center"| 1,836,640 |align="center"| Cartagena |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''7''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Santander Department.svg|20px]] [[Santander department|Santander]] |align="center"| 2,280,908 |align="center"| 2,184,837 |align="center"| 1,913,444 |align="center"| Bucaramanga |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''8''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Nariño.svg|20px]] [[Nariño department|Nariño]] |align="center"| 1,627,589 |align="center"| 1,630,592 |align="center"| 1,498,234 |align="center"| Pasto |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''9''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Córdoba.svg|20px]] [[Córdoba department|Córdoba]] |align="center"| 1,828,947 |align="center"| 1,784,783 |align="center"| 1,462,909 |align="center"| Montería |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''10''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Tolima.svg|20px]] [[Tolima department|Tolima]] |align="center"| 1,339,998 |align="center"| 1,330,187 |align="center"| 1,312,304 |align="center"| Ibagué |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''11''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Cauca.svg|20px]] [[Cauca department|Cauca]] |align="center"| 1,491,937 |align="center"| 1,464,488 |align="center"| 1,182,022 |align="center"| Popayán |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''12''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Norte de Santander.svg|20px]][[Norte de Santander department|Norte de Santander]] |align="center"| 1,620,318 |align="center"| 1,491,689 |align="center"| 1,208,336 |align="center"| Cúcuta |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''13''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Boyacá Department.svg|20px]] [[Boyacá Department|Boyacá]] |align="center"| 1,242,731 |align="center"| 1,217,376 |align="center"| 1,255,311 |align="center"| Tunja |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''14''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Magdalena.svg|20px]] [[Magdalena department|Magdalena]] |align="center"| 1,427,026 |align="center"| 1,341,746 |align="center"| 1,136,819 |align="center"| Santa Marta |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''15''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Huila.svg|20px]] [[Huila department|Huila]] |align="center"| 1,122,622 |align="center"| 1,100,386 |align="center"| 1,001,476 |align="center"| Neiva |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''16''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Cesar.svg|20px]] [[Cesar department|Cesar]] |align="center"| 1,295,387 |align="center"| 1,200,574 |align="center"| 878,437 |align="center"| Valledupar |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''17''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Caldas.svg|20px]] [[Caldas department|Caldas]] |align="center"| 1,018,453 |align="center"| 998,255 |align="center"| 898,490 |align="center"| Manizales |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''18''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Meta.svg|20px]] [[Meta department|Meta]] |align="center"| 1,063,454 |align="center"| 1,039,722 |align="center"| 713,772 |align="center"| Villavicencio |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''19''' |align="left"|[[Stampa:Flag of La Guajira.svg|20px]] [[La Guajira department|La Guajira]] |align="center"| 965,718 |align="center"| 880,560 |align="center"| 655,943 |align="center"| Riohacha |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''20''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Risaralda.svg|20px]] [[Risaralda department|Risaralda]] |align="center"| 961,055 |align="center"| 943,401 |align="center"| 859,666 |align="center"| Pereira |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''21''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Sucre (Colombia).svg|20px]] [[Sucre department|Sucre]] |align="center"| 949,252 |align="center"| 904,863 |align="center"| 762,263 |align="center"| Sincelejo |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''22''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Quindío.svg|20px]] [[Quindío department|Quindío]] |align="center"| 555,401 |align="center"| 539,904 |align="center"| 518,691 |align="center"| Armenia |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''23''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Chocó.svg|20px]] [[Chocó department|Chocó]] |align="center"| 544,764 |align="center"| 534,826 |align="center"| 388,476 |align="center"| Quibdó |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''24''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Caquetá.svg|20px]] [[Caquetá department|Caquetá]] |align="center"| 410,521 |align="center"| 401,849 |align="center"| 337,932 |align="center"| Florencia |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''25''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Casanare.svg|20px]] [[Casanare department|Casanare]] |align="center"| 435,195 |align="center"| 420,504 |align="center"| 281,294 |align="center"| Yopal |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''26''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Putumayo.svg|20px]] [[Putumayo department|Putumayo]] |align="center"| 359,127 |align="center"| 348,182 |align="center"| 237,197 |align="center"| Mocoa |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''27''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Arauca.svg|20px]] [[Arauca department|Arauca]] |align="center"| 294,206 |align="center"| 262,174 |align="center"| 153,028 |align="center"| Arauca |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''28''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Guaviare.svg|20px]] [[Guaviare department|Guaviare]] |align="center"| 86,657 |align="center"| 82,767 |align="center"| 56,758 |align="center"| San José del Guaviare |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''29''' |align="left"|[[Stampa:Flag of San Andrés y Providencia.svg|20px]] [[Archipelago of San Andrés, Providencia and Santa Catalina|San Andrés y Providencia]] |align="center"| 63,692 |align="center"| 61,280 |align="center"| 59,573 |align="center"| San Andrés |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''30''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Amazonas (Colombia).svg|20px]] [[Amazonas department|Amazonas]] |align="center"| 79,020 |align="center"| 76,589 |align="center"| 46,950 |align="center"| Leticia |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''31''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Vichada.svg|20px]] [[Vichada department|Vichada]] |align="center"| 112,958 |align="center"| 107,808 |align="center"| 44,592 |align="center"| Puerto Carreño |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''32''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Vaupés.svg|20px]] [[Vaupés department|Vaupés]] |align="center"| 44,712 |align="center"| 40,797 |align="center"| 19,943 |align="center"| Mitú |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''33''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Guainía.svg|20px]] [[Guainía department|Guainía]] |align="center"| 50,636 |align="center"| 48,114 |align="center"| 18,797 |align="center"| Inírida |} [[Stampa:Mapa de Colombia (regiones naturales).svg|thumb|Reġjuni naturali tal-Kolombja, differenzjati bil-kulur: Andin, Karibew, Paċifiku, Orinoquía, Amazonia, Insulari]] == Ekonomija == [[File:Vista Hacia La Torre Bacatá (242256171).jpeg|thumb|Orizzont tal-skyscrapers ta' Bogotá]] [[File:Colombia GDP by sector in 2017.png|thumb|Il-PDG tal-Kolombja skont is-setturi fl-2017]] [[File:Edificio Bancolombia - luces.jpg|thumb|Il-kwartieri ġenerali ta' Bancolombia f'Medellin]] Storikament ekonomija agrarja, il-Kolombja urbanizzat malajr fis-seklu 20, sa tmiemu 15.8% biss tal-forza tax-xogħol kienet impjegata fl-agrikoltura, li tiġġenera biss 6.6% tal-PGD; 20% tal-forza tax-xogħol kienet impjegata fl-industrija u 65% fis-servizzi, responsabbli għal 33% u 60% tal-PGD rispettivament. Il-produzzjoni ekonomika tal-pajjiż hija ddominata mid-domanda domestika qawwija tagħha. In-nefqa tal-konsum tad-dar hija l-akbar komponent tal-PGD. L-ekonomija tas-suq tal-Kolombja kibret b'mod kostanti fl-aħħar parti tas-seklu 20, bil-prodott gross domestiku (PGD) jiżdied b'rata medja ta' aktar minn 4% fis-sena bejn l-1970 u l-1998. Il-pajjiż sofra riċessjoni fl-1999 (l-ewwel sena sħiħa ta' tkabbir negattiv mid-Depressjoni l-Kbira), u l-irkupru kien twil u bl-uġigħ. Madankollu, it-tkabbir laħaq is-7% fl-2007, wieħed mill-ogħla fl-Amerika Latina. Skont l-istimi tal-Fond Monetarju Internazzjonali, fl-2023, il-PGD (PPP) tal-Kolombja kien ta' US$1 triljun, it-32 fid-dinja u t-tielet fl-Amerika t’Isfel, wara l-Arġentina. L-infiq pubbliku totali jirrappreżenta 28% tal-ekonomija nazzjonali. Id-dejn estern huwa ekwivalenti għal 40% tal-prodott gross domestiku. Klima fiskali b'saħħitha ġiet affermata mill-ġdid b'żieda fil-klassifikazzjonijiet tal-bonds. L-inflazzjoni annwali għalqet l-2017 b'4.09% sena fuq sena (vs. 5.75% sena fuq sena fl-2016). Ir-rata medja nazzjonali tal-qgħad fl-2017 kienet 9.4%, għalkemm l-informalità hija l-akbar problema li qed jiffaċċja s-suq tax-xogħol (id-dħul tal-ħaddiema formali żdied b'24.8% f'5 snin filwaqt li d-dħul tax-xogħol tal-ħaddiema formali informali żdied biss b'9%). Il-Kolombja għandha żoni ħielsa (FTZ), bħaż-Żona Ħielsa tal-Paċifiku, li tinsab f'Valle del Cauca, waħda mill-aktar żoni attraenti għall-investiment barrani. Is-settur finanzjarju kiber b'mod favorevoli minħabba l-likwidità tajba tal-ekonomija, it-tkabbir tal-kreditu u l-prestazzjoni pożittiva tal-ekonomija Kolombjana. Il-Borża Kolombjana permezz tas-Suq Integrat tal-Amerika Latina (MILA) toffri suq reġjonali għall-kummerċ tal-istokks. Il-Kolombja issa hija waħda minn tliet ekonomiji biss b'punteġġ perfett fuq l-Indiċi tal-Qawwa tad-Drittijiet Legali, skont il-Bank Dinji. Il-Kolombja hija rikka fir-riżorsi naturali u tiddependi ħafna fuq l-enerġija u l-esportazzjonijiet tal-minjieri. L-esportazzjonijiet ewlenin tal-Kolombja jinkludu fjuwils minerali, żjut, prodotti tad-distillazzjoni, frott u prodotti agrikoli oħra, zokkor u ħelu, prodotti tal-ikel, plastiks, ħaġar prezzjuż, metalli, prodotti tal-forestrija, kimiċi, farmaċewtiċi, vetturi, prodotti elettroniċi, tagħmir elettriku, fwejjaħ u kożmetiċi, makkinarju, oġġetti manifatturati, tessuti u drappijiet, ħwejjeġ u xedd tas-saqajn, ħġieġ u oġġetti tal-kristall, għamara, bini prefabbrikat, prodotti militari, materjali tad-dar u tal-uffiċċju, tagħmir tal-kostruzzjoni, software, fost oħrajn. L-imsieħba kummerċjali ewlenin huma l-Istati Uniti, iċ-Ċina, l-Unjoni Ewropea u xi pajjiżi tal-Amerika Latina. L-esportazzjonijiet mhux tradizzjonali xprunaw it-tkabbir tal-bejgħ barrani Kolumbjan kif ukoll id-diversifikazzjoni tad-destinazzjonijiet tal-esportazzjoni grazzi għal ftehimiet ġodda ta 'kummerċ ħieles. It-tkabbir ekonomiku reċenti wassal għal żieda konsiderevoli f'miljunarji ġodda, inklużi intraprendituri ġodda, Kolumbjani b'valur nett li jaqbeż il-biljun USD. Il-Gvern qed jiżviluppa wkoll proċess ta' inklużjoni finanzjarja fost l-aktar popolazzjoni vulnerabbli fil-pajjiż. Il-kontribuzzjoni tat-turiżmu għall-PDG kienet ta' US$5,880.3 biljun (2.0% tal-PDG totali) fl-2016. It-turiżmu ġġenera 556,135 impjieg (2.5% tal-impjiegi totali) fl-2016. Żjajjar turisti barranin kienu mbassra li Żdiedu minn 0.6 miljun fl-2007 għal 4 miljuni fl-2017. === Agrikoltura u riżorsi naturali === [[File:Cerrejón mine.JPG|thumb|Cerrejón hija minjiera tal-faħam miftuħa, l-akbar tat-tip tagħha, l-akbar fl-Amerika Latina, u l-għaxar l-akbar fid-dinja.]] Fl-agrikoltura, il-Kolombja hija waħda mill-akbar ħames produtturi fid-dinja ta' kafè, avokado u żejt tal-palm, u waħda mil l-akbar 10 produtturi fid-dinja ta' kannamieli, banana, ananas u kawkaw. Il-pajjiż għandu wkoll produzzjoni konsiderevoli ta'ross, patata u kassava. Għalkemm mhux l-akbar produttur tal-kafè fid-dinja (il-Brażil isostni dan it-titlu), il-pajjiż ilu, għal għexieren ta' snin, kapaċi jwettaq kampanja ta’ kummerċjalizzazzjoni globali biex iżid valur lill-prodott tal-pajjiż. Il-produzzjoni taż-żejt tal-palm Kolombjan hija waħda mill-aktar sostenibbli fuq il-pjaneta, meta mqabbla mal-akbar produtturi eżistenti. Il-Kolombja hija wkoll fost l-akbar 20 produttur fid-dinja taċ-ċanga u tat-tiġieġ. Il-Kolombja hija wkoll it-tieni l-akbar esportatur tal-fjuri fid-dinja, wara l-Olanda. L-agrikoltura Kolombjana temetti 55% tal-emissjonijiet tal-gassijiet serra tal-Kolombja, prinċipalment minħabba d-deforestazzjoni, it-trobbija tal-bhejjem estensiva żżejjed, il-ħtif tal-art u l-agrikoltura illegali. Il-Kolombja hija esportatur ewlieni tal-faħam u ż-żejt – fl-2020, aktar minn 40% tal-esportazzjonijiet tal-pajjiż kienu bbażati fuq dawn iż-żewġ prodotti. Fl-2018 kien il-5 l-akbar esportatur tal-faħam fid-dinja. Fl-2019, il-Kolombja kienet l-20 l-akbar produttur taż-żejt fid-dinja, b'791 elf barmil / jum, li jesporta parti tajba mill-produzzjoni tiegħu - il-pajjiż kien id-19-il l-akbar esportatur taż-żejt fid-dinja fl-2020. Fil-minjieri, il-Kolombja hija l-akbar produttur dinja emerald, u fil-produzzjoni tad-deheb, bejn l-2006 u l-2017, il-pajjiż ipproduċa 15-il tunnellata fis-sena sal-2007, meta' l-produzzjoni tiegħu żdiedet b'mod sinifikanti, u kiser ir-rekord ta' 66.1 tunnellata estratti fl-2012. Fl-2017, estratt 52.2 tunnellata. Bħalissa, il-pajjiż huwa fost l-akbar 25 produttur tad-deheb fid-dinja. === Enerġija u trasport === [[File:Hidrosogamoso, Represa.JPG|thumb|Dam ta' Sogamoso (Presa de Sogamoso)]] [[File:Cartagena2011-Skyline-Habour.jpg|thumb|Port ta' Cartagena (Puerto de Cartagena)]] Il-produzzjoni tal-elettriku fil-Kolombja ġejja prinċipalment minn sorsi tal-enerġija rinnovabbli. 69.93% huwa miksub mill-ġenerazzjoni idroelettrika. L-impenn tal-Kolombja għall-enerġija rinnovabbli ġie rikonoxxut fl-Indiċi tal-Ekonomija Ekoloġika Globali (GGEI) tal-2014, u poġġiha fost l-aqwa 10 nazzjonijiet fid-dinja f'termini ta 'setturi ta' effiċjenza ekoloġika. It-trasport fil-Kolombja huwa regolat fi ħdan il-funzjonijiet tal-Ministeru tat-Trasport u entitajiet bħall-Istitut Nazzjonali tat-Toroq (INVÍAS) inkarigat mill-Awtostradi fil-Kolombja, l-Aerocivil, responsabbli għall-avjazzjoni ċivili u l-ajruporti, l-Aġenzija Nazzjonali tal-Infrastruttura, Inkarigat mill-konċessjonijiet permezzta'ta’ sħubijiet pubbliċi-privati, għad-disinn, il-kostruzzjoni, il-manutenzjoni, l-operat u l-amministrazzjoni tal-infrastruttura tat-trasport, id-Direttorat Ġenerali Marittimu (Dimar) għandu r-responsabbiltà li jikkoordina l-kontroll tat-traffiku marittimu flimkien man-Navy Kolombjana, fost oħrajn, u taħt il- superviżjoni tas-Sovrintendenza tal-Portijiet u t-Trasport. Mill-2021, il-Kolombja kellha 204,389 km (127,001 mi) ta 'toroq, li minnhom 32,280 km (20,058 mi) kienu asfaltati. Fl-aħħar tal-2017, il-pajjiż kellu madwar 2,100 km (1,305 mi) ta 'toroq duplikati. It-trasport ferrovjarju fil-Kolombja huwa kważi għal kollox iddedikat għat-trasport tal-merkanzija u n-netwerk ferrovjarju għandu tul ta '1,700 km ta' binarji potenzjalment attivi. Il-Kolombja għandha 3,960 kilometru ta' pipelines tal-gass, 4,900 kilometru ta' pajpijiet taż-żejt u 2,990 kilometru ta 'pipelines taż-żejt. Il-gvern Kolumbjan ippropona li jinbnew 7,000 kilometru ta' toroq bejn l-2016 u l-2020, li jnaqqas il-ħinijiet tal-ivvjaġġar bi 30% u l-ispejjeż tat-trasport b'20%. Programm ta' konċessjoni ta' toroq b’pedaġġ se jinkludi 40 proġett u huwa parti minn objettiv strateġiku usa' ta' investiment ta' kważi $50 biljun f'infrastruttura tat-trasport, inklużi sistemi ferrovjarji, ir-restawr tan-navigabbiltà tax-Xmara Magdalena, it-titjib tal-faċilitajiet tal-istrutturi tal-port u l-espansjoni tal-El Dorado International. Ajruport. Il-Kolombja hija pajjiż bi dħul medju. === Xjenza u teknoloġija === [[File:CEMSA 271215 01.JPG|thumb|Colciencias hija aġenzija tal-Gvern Kolumbjan li tappoġġja r-riċerka fundamentali u applikata.]] Il-Kolombja għandha aktar minn 3,950 grupp ta 'riċerka fix-xjenza u t-teknoloġija. iNNpulsa, aġenzija tal-gvern li tippromwovi l-intraprenditorija u l-innovazzjoni fil-pajjiż, tipprovdi għotjiet lil startups, minbarra servizzi oħra li hija u l-istituzzjonijiet jipprovdu. Il-Kolombja kklassifikat fis-66 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2023. Spazji ta' coworking ħarġu biex iservu bħala komunitajiet għal startups kbar u żgħar. Fil-Kolombja, organizzazzjonijiet bħall-Korporazzjoni għar-Riċerka Bijoloġika (CIB) ġew żviluppati b'suċċess biex jappoġġjaw liż-żgħażagħ interessati fix-xogħol xjentifiku. Iċ-Ċentru Internazzjonali għall-Agrikoltura Tropikali bbażat fil-Kolombja jinvestiga l-isfida dejjem tikber tat-tisħin globali u s-sigurtà tal-ikel. Fil-Kolombja, saru invenzjonijiet importanti relatati mal-mediċina, bħall-ewwel pacemaker artifiċjali estern b'elettrodi interni, ivvintat mill-inġinier elettriku Jorge Reynolds Pombo, invenzjoni ta 'importanza kbira għal dawk li jbatu minn insuffiċjenza tal-qalb. Ivvintati wkoll fil-Kolombja kienu l-mikrokeratome u tekniki keratomileusis, li jiffurmaw il-bażi fundamentali ta' dak li issa huwa magħruf bħala LASIK (waħda mill-aktar tekniki importanti għall-korrezzjoni ta' żbalji refrattivi fil-vista) u l-valv Hakim għat-trattament ta' idroċefalu. Il-Kolombja bdiet tinnova fit-teknoloġija militari għall-armata tagħha u armati oħra fid-dinja; speċjalment fid-disinn u l-ħolqien ta' prodotti ta' protezzjoni ballistiċi personali, ħardwer militari, robots militari, bombi, simulaturi u radars. Xi xjenzati Kolombjani notevoli huma Joseph M. Tohme, riċerkatur rikonoxxut għax-xogħol tiegħu fuq id-diversità ġenetika tal-ikel, Manuel Elkin Patarroyo li huwa magħruf għax-xogħol pijunier tiegħu fuq vaċċini sintetiċi għall-malarja, Francisco Lopera li skopra l-"Mutazzjoni Paisa" jew tip ta 'Alzheimer bikri, Rodolfo Llinás magħruf għall-istudju tiegħu tal-proprjetajiet intrinsiċi tan-newroni u t-teorija ta' sindromu li kien biddel il-mod ta' fehim tal-funzjonament tal-moħħ, Jairo Quiroga Puello għaraf għall-istudji tiegħu dwar il-karatterizzazzjoni ta' sintetiċi. sustanzi li jistgħu jintużaw biex jiġġieldu fungi, tumuri, tuberkulożi u anke xi viruses u Ángela Restrepo li stabbiliet dijanjosi u trattamenti preċiżi biex jiġġieldu l-effetti ta 'marda kkawżata minn Paracoccidioides brasiliensis. == Demografija == [[File:Densidad pop col only Colombia.png|thumb|Id-densità tal-popolazzjoni tal-Kolombja fl-2013]] B'popolazzjoni stmata ta '50 miljun ruħ fl-2020, il-Kolombja hija t-tielet l-aktar pajjiż popolat fl-Amerika Latina, wara l-Brażil u l-Messiku. Fil-bidu tas-seklu 20, il-popolazzjoni tal-Kolombja kienet madwar 4 miljuni. Sa mill-bidu tas-snin sebgħin, il-Kolombja esperjenzat tnaqqis kostanti fir-rati ta 'fertilità, mortalità u tkabbir tal-popolazzjoni tagħha. Ir-rata tat-tkabbir tal-popolazzjoni għall-2016 hija stmata li tkun 0.9%. Madwar 26.8% tal-popolazzjoni kellha 15-il sena jew iżgħar, 65.7% kellhom bejn 15 u 64 sena, u 7.4% kellhom aktar minn 65 sena. Il-proporzjon ta' nies anzjani fil-popolazzjoni totali beda jiżdied b'mod sostanzjali. Il-Kolombja hija pproġettata li jkollha popolazzjoni ta’ 55.3 miljun sal-2050. L-istimi tal-popolazzjoni taż-żona li issa hija l-Kolombja jvarjaw bejn 2.5 u 12-il miljun ruħ fl-1500; stimi bejn l-estremi jinkludu ċifri ta’ 6 u 7 miljuni. Bil-konkwista Spanjola, il-popolazzjoni tar-reġjun kienet niżlet għal madwar 1.2 miljun ruħ sal-1600, li jirrappreżenta tnaqqis stmat ta' 52-90%. Sa tmiem il-perjodu kolonjali, kien naqas aktar għal madwar 800,000; Beda jiżdied fil-bidu tas-seklu 19 għal madwar 1.4 miljun, fejn jerġa' jaqa' fil-Gwerra tal-Indipendenza tal-Kolombja għal bejn 1 u 1.2 miljun. Il-popolazzjoni tal-pajjiż ma rkupratx għal-livelli ta' qabel il-konkwista sa' l-1940, kważi 450 sena wara l-quċċata tagħha fis-seklu 16. [[File:Colombia población.png|thumb|Storja tal-popolazzjoni tal-Kolombja]] Il-popolazzjoni hija kkonċentrata fl-artijiet għolja Andin u tul il-kosta tal-Karibew, ukoll id-densitajiet tal-popolazzjoni huma ġeneralment ogħla fir-reġjun Andin. Id-disa' dipartimenti tal-pjanura tal-Lvant, li jinkludu madwar 54% taż-żona tal-Kolombja, għandhom inqas minn 6% tal-popolazzjoni. Tradizzjonalment soċjetà rurali, il-moviment lejn żoni urbani kien qawwi ħafna f'nofs is-seklu 20, u l-Kolombja issa hija waħda mill-aktar pajjiżi urbanizzati fl-Amerika Latina. Il-popolazzjoni urbana żdiedet minn 31% tat-total fl-1938 għal kważi 60% fl-1973, u fl-2014 iċ-ċifra kienet ta' 76%. Il-popolazzjoni ta' Bogotá waħedha żdiedet minn ftit aktar minn 300,000 fl-1938 għal madwar 8 miljuni llum. B'kollox, tnejn u sebgħin belt issa għandhom popolazzjonijiet ta' 100,000 jew aktar (2015). Fl-2012, il-Kolombja kellha l-akbar popolazzjoni spostata internament fid-dinja, stmata għal 4.9 miljun ruħ. L-istennija tal-ħajja kienet 74.8 snin fl-2015 u l-mortalità tat-trabi kienet 13.1 għal kull elf fl-2016. Fl-2015, 94.58% tal-adulti u 98.66% taż-żgħażagħ huma litterati u l-Gvern jonfoq madwar 4.49% tal-PGD tiegħu fuq l-edukazzjoni. === Lingwi === Madwar 99.2% tal-Kolombjani jitkellmu bl-Ispanjol, imsejjaħ ukoll Kastiljan; Fil-pajjiż jintużaw ukoll 65 lingwa Amerindja, żewġ lingwi krejoli, il-lingwa Romani u l-Lingwa tas-Sinjali Kolombjana. L-Ingliż għandu status uffiċjali fl-arċipelagu ta' San Andrés, Providencia u Santa Catalina. Total ta' 101 lingwa fil-Kolombja huma elenkati fid-database Ethnologue, inkluż l-Ispanjol. In-numru speċifiku ta' lingwi mitkellma jvarja ftit, b'xi awturi jikkunsidraw lingwi differenti dak li oħrajn iqisu varjetajiet jew djaletti tal-istess lingwa. L-aħjar stimi jirreġistraw 71 lingwa mitkellma fil-pajjiż illum, li ħafna minnhom jappartjenu lill-familji tal-lingwi Chibcha, Tucano, Bora-Witoto, Guajibo, Arawak, Karibew, Barbaco u Saliban. Bħalissa hemm aktar minn 850,000 kelliem tal-lingwa nattiva. === Gruppi etniċi === Il-Kolombja hija etnikament diversa, in-nies tagħha dixxendenti mill-abitanti indiġeni oriġinali, konkwistaturi Spanjoli, Afrikani oriġinarjament miġjuba fil-pajjiż bħala skjavi, u immigranti tas-seklu 20 mill-Ewropa u l-Lvant Nofsani, kollha jikkontribwixxu għal wirt kulturali divers. Id-distribuzzjoni demografika tirrifletti mudell li huwa influwenzat mill-istorja kolonjali. L-abjad jgħixu madwar il-pajjiż kollu, l-aktar fiċ-ċentri urbani u fl-għoljiet u l-ibliet kostali li qed jikbru. Il-popolazzjonijiet tal-bliet il-kbar jinkludu wkoll il-mestizos. Il-bdiewa Mestizo (nies li jgħixu f'żoni rurali) jgħixu wkoll fl-artijiet għoljiet Andini, fejn xi konkwistaturi Spanjoli mħallta man-nisa tal-kapijiet Amerinjani. Il-mestizos jinkludu artiġjani u negozjanti żgħar li kellhom rwol importanti fl-espansjoni urbana ta' dawn l-aħħar deċennji. Fi studju fl-American Journal of Physical Anthropology, il-Kolombjani għandhom antenati medja ta' 47% DNA Amerindijan, 42% DNA Ewropew, u 11% DNA Afrikan. Iċ-ċensiment tal-2018 irrapporta li l-“popolazzjoni mhux etnika”, komposta minn bojod u mestizos (dawk ta' antenati mħallta Ewropej u Amerindijani), kienet tifforma 87.6% tal-popolazzjoni nazzjonali. 6.7% huma ta' dixxendenza Afrikana. L-Amerindjani Indiġeni jiffurmaw 4.3% tal-popolazzjoni. Ir-Raizals jikkostitwixxu 0.06% tal-popolazzjoni. Palenqueros jikkostitwixxu 0.02% tal-popolazzjoni. 0.01% tal-popolazzjoni huma żingari. Studju minn Latinobarómetro fl-2023 jistma li 50.3% tal-popolazzjoni hija mestizo, 26.4% hija abjad, 9.5% hija indiġena, 9.0% hija iswed, 4.4% hija mulatta u 0.4% hija Ażjatika, dawn l-istimi jkunu ekwivalenti għal madwar 26 miljun ruħ huma mestizo, 14-il miljun huma bojod, 5 miljun huma indiġeni, 5 miljun huma iswed, 2 miljun huma mulatti u 200k huma Asjatiċi. Id-Diviżjoni tal-Investigazzjoni Federali stmat li mis-86% tal-popolazzjoni li mhix meqjusa bħala parti minn xi gruppi etniċi identifikati miċ-ċensiment tal-2006, il-Kolombjani bojod huma primarjament ta' nisel Spanjol, iżda hemm ukoll popolazzjoni kbira ta' Antenati Nofsani ; F'xi żoni hemm kontribut konsiderevoli ta' antenati Ġermaniżi u Taljani. Ħafna mill-popli indiġeni esperjenzaw tnaqqis fil-popolazzjoni matul il-ħakma Spanjola u ħafna oħrajn ġew assorbiti fil-popolazzjoni mestizo, iżda l-bqija bħalissa jirrappreżentaw aktar minn tmenin kultura differenti. Ir-riżervi (resguardos) stabbiliti għall-popli indiġeni jokkupaw 30,571,640 ettaru (305,716.4 km 2) (27% tat-total tal-pajjiż) u huma abitati minn aktar minn 800,000 ruħ. Uħud mill-akbar gruppi indiġeni huma l-Wayuu, il-Paez, il-Pastos, l-Embera, u ż-Zenú. Id-dipartimenti ta' La Guajira, Cauca, Nariño, Córdoba u Sucre għandhom l-akbar popolazzjonijiet indiġeni. L-Organizzazzjoni Indiġena Nazzjonali tal-Kolombja (ONIC), imwaqqfa fl-ewwel Kungress Indiġenu Nazzjonali fl-1982, hija organizzazzjoni li tirrappreżenta l-popli indiġeni tal-Kolombja. Fl-1991, il-Kolombja ffirmat u rratifikat il-liġi internazzjonali attwali dwar il-popli indiġeni, il-Konvenzjoni dwar il-Popli Indiġeni u Tribali, 1989. L-Afrikani tas-Sub-Saħara nġiebu bħala skjavi, prinċipalment fl-artijiet baxxi kostali, fil-bidu tas-seklu 16 u fis-seklu 19. Illum, komunitajiet kbar Afro-Kolombjani jinsabu fuq il-kosta tal-Paċifiku. Ħafna Ġamajkani emigraw prinċipalment lejn il-gżejjer ta’ San Andres u Providencia. Diversi Ewropej oħra u Amerikani ta' Fuq immigraw lejn il-pajjiż fl-aħħar tad-19 u l-bidu tas-seklu 20, inklużi nies mill-ex USSR matul u wara t-Tieni Gwerra Dinjija. Ħafna komunitajiet immigranti stabbilixxew fuq il-kosta tal-Karibew, partikolarment immigranti reċenti mill-Lvant Nofsani u l-Ewropa. Barranquilla (l-akbar belt fil-Karibew Kolumbjan) u bliet oħra tal-Karibew għandhom l-akbar popolazzjonijiet ta' Libaniżi, Palestinjani u Levantini oħra. Hemm ukoll komunitajiet sinifikanti ta' Roma u Lhud. Hemm xejra migratorja importanti tal-Venezweli, minħabba s-sitwazzjoni politika u ekonomika fil-Venezwela. F'Awwissu 2019, il-Kolombja offriet iċ-ċittadinanza lil aktar minn 24,000 tifel u tifla ta' refuġjati Venezwelani li twieldu fil-Kolombja. ==== Gruppi etniċi fil-Kolombja - Ċensiment tal-2018 ==== [[File:Native India village.jpg|thumb|Popolazzjoni fil-ġungla tal-Amażonja fid-dipartiment tal-Amazonas]] * Mestiż - Abjad (87.58%) * Afro-Kolombjani (inklużi mestizos) (6.68%) * Amerindijan (4.31%) * Mhux indikat (1.35%) * Raizal (0.06%) * Palenquero (0.02%) * Romani (0.01%) ==== Gruppi etniċi fil-Kolombja skont il-Latinobarómetro 2023 ==== * Mestiż (50.3%) * Abjad (26.4%) * Amerindijan (9.5%) * Iswed (9.0%) * Mulatto (4.4%) * Ażjatiċi (0.4%) === Reliġjon === [[File:Iglesia de San Agustín 11.JPG|thumb|left|Il-Knisja ta' San Agustín hija tempju Kolumbjan ta' qima Kattolika ddedikata lil San Agustín de Hipona, tinsab fil-kantuniera ta' Carrera 7 u Calle 7, eżatt fuq wara tal-Dar ta' Nariño (palazz presidenzjali), fil-qalba ta' is-settur tal-belt storika ta' Bogotá u jappartjeni għall-ġurisdizzjoni ekkleżjastika tal-arċidjoċesi ta' Bogotá.]] [[File:Santuario de Las Lajas, Ipiales, Colombia, 2015-07-21, DD 21-23 HDR.jpg|thumb|Is-Santwarju ta' Las Lajas hija knisja bażilika li tinsab fin-nofsinhar tad-Dipartiment ta' Nariño, muniċipalità ta' Ipiales, il-Kolombja. Il-post huwa sit ta' pellegrinaġġ popolari minn meta dehret il-Verġni Marija fl-1754. L-ewwel santwarju nbena madwar l-1750 u ġie mibdul b'wieħed akbar fl-1802 li kien jinkludi pont fuq il-kanyon tax-Xmara Guáitara. It-tempju attwali, fi stil neo-Gotiku, inbena bejn l-1916 u l-1949.]] Id-Dipartiment Amministrattiv Nazzjonali tal-Istatistika (DANE) ma jiġborx statistika reliġjuża u huwa diffiċli li tikseb rapporti preċiżi. Madankollu, skont diversi studji u stħarriġ wieħed, madwar 90% tal-popolazzjoni taderixxi mal-Kristjaneżmu, li l-maġġoranza tagħhom (70.9%–79%) huma Kattoliċi Rumani, filwaqt li minoranza sinifikanti (16.7%) taderixxi mal-Protestantiżmu (prinċipalment evanġeliċi) . Madwar 4.7% tal-popolazzjoni hija atea jew agnostika, filwaqt li 3.5% jgħidu li jemmnu f'Alla iżda ma jsegwux reliġjon speċifika. 1.8% tal-Kolombjani jaderixxu max-Xhieda ta' Jehovah u l-Adventiżmu u inqas minn 1% jaderixxu ma' reliġjonijiet oħra, bħall-Fidi Bahá'í, l-Islam, il-Ġudaiżmu, il-Buddiżmu, il-Mormoniżmu, l-Induiżmu, ir-reliġjonijiet indiġeni, il-moviment Hare Krishna, il-moviment Rastafari, il-Knisja Ortodossa tal-Lvant u studji spiritwali. In-nies li fadal ma' wieġbux jew wieġbu li ma kinux jafu. Minbarra l-istatistika ta' hawn fuq, 35.9% tal-Kolombjani rrappurtaw li ma' pprattikawx il-fidi tagħhom b'mod attiv. 1,519,562 persuna fil-Kolombja, jew madwar 3% tal-popolazzjoni, irrappurtaw li jsegwu reliġjon indiġena. Għalkemm il-Kolombja tibqa' pajjiż predominantement Kattoliku Ruman f’termini tan-numru ta' magħmudijiet, il-kostituzzjoni Kolombjana tal-1991 tiggarantixxi l-libertà tar-reliġjon u d-denominazzjonijiet reliġjużi u l-knejjes kollha huma ugwalment ħielsa quddiem il-liġi. === Saħħa === [[File:Complejo Médico - Hospital Internacional de Colombia HIC.jpg|thumb|Il-Kolombja tmexxi l-klassifika annwali ta’ América Economía tal-aqwa kliniċi u sptarijiet fl-Amerika Latina.]] L-istennija tal-ħajja ġenerali mat-twelid fil-Kolombja hija 79.3 snin (76.7 snin għall-irġiel u 81.9 snin għan-nisa). Ir-riformi tal-kura tas-saħħa wasslu għal titjib massiv fis-sistemi tal-kura tas-saħħa tal-pajjiż, u l-istandards tas-saħħa fil-Kolombja tjiebu ħafna mis-snin tmenin. 1993) għal 96% fl-2012. Fl-2017, il-gvern iddikjara ċentru ta' riċerka u trattament tal-kanċer bħala Proġett ta' Interess Strateġiku Nazzjonali. Studju li sar fl-2016 mir-rivista América Economía ikklassifika 21 istituzzjoni tas-saħħa Kolombjana fost l-44 l-aħjar fl-Amerika Latina, li jirrappreżentaw 48 fil-mija tat-total. Fl-2022, 26 sptar Kolumbjan kienu fost l-aqwa 61 fl-Amerika Latina (42% tat-total). Fl-2023 ukoll, żewġ sptarijiet Kolombjani kienu fost l-aqwa 75 fid-dinja. === Edukazzjoni === L-esperjenza edukattiva ta' ħafna tfal Kolombjani tibda bl-attendenza fi skola qabel l-iskola sal-età ta' ħames snin (Edukazzjoni Preskolastika). L-edukazzjoni bażika hija obbligatorja bil-liġi Din għandha żewġ stadji: Edukazzjoni Bażika Primarja (Educación Basica Primaria) li tmur mill-ewwel sal-ħames grad – tfal minn sitt snin sa għaxar snin, u Edukazzjoni Bażika Sekondarja (Educación Basica Sekondarja), li tmur mis-sitt. għad-disa' grad. L-edukazzjoni bażika hija segwita mill-Edukazzjoni Vokazzjonali Sekondarja (Educación media vocational) li tinkludi l-għaxar u l-ħdax-il grad. Jista' jkollu modalitajiet jew speċjalitajiet differenti ta' taħriġ professjonali (akkademiku, tekniku, kummerċjali, eċċ.) skont il-kurrikulu adottat minn kull skola. [[File:Facultad de Minas - M5.jpg|thumb|Bini M5 – Università Nazzjonali tal-Kolombja, iddisinjat minn Pedro Nel Gómez]] Mat-tlestija b'suċċess tas-snin kollha tal-edukazzjoni bażika u sekondarja, tingħata d-diploma tal-iskola għolja, li tissejjaħ il-baċellerat, minħabba li l-edukazzjoni sekondarja bażika u l-edukazzjoni sekondarja tradizzjonalment jitqiesu flimkien bħala unità msejħa l-baċellerat (is-sitt sal-ħdax-il grad). Studenti fl-aħħar sena tal-edukazzjoni sekondarja tagħhom jagħmlu l-eżami tal-ICFES (issa jismu Sabre 11) biex jaċċessaw l-edukazzjoni ogħla. Din l-edukazzjoni ogħla tinkludi studji professjonali undergraduate, edukazzjoni sekondarja teknika, teknoloġika u professjonali, u studji postgraduate. L-istituzzjonijiet tal-Edukazzjoni Għolja Teknika-vokazzjonali huma miftuħa wkoll għal studenti li għandhom lawrja fl-Arti u n-Negozju. Dan il-lawrja ġeneralment jingħata mis-SENA wara pjan ta' studju ta' sentejn. Gradwati tal-iskola għolja jistgħu jidħlu fi programm ta' karriera professjonali ta' undergraduate offrut minn università; Dawn il-programmi jdumu sa ħames snin (jew inqas għal edukazzjoni teknika, teknoloġika u vokazzjonali intermedja, u studji gradwati), anke sa sitt jew seba' snin għal xi karrieri, bħall-mediċina. Fil-Kolombja, m'hemm l-ebda istituzzjoni bħall-università; L-istudenti jidħlu direttament fi programm ta’ karriera f’università jew istituzzjoni edukattiva oħra biex jiksbu grad professjonali, tekniku jew teknoloġiku. Malli jiggradwaw mill-kulleġġ, l-individwi jirċievu diploma (professjonali, teknika jew teknoloġika) u liċenzja (jekk meħtieġ) biex isegwu l-karriera magħżula tagħhom. Għal xi programmi tal-karriera, l-istudenti jridu jagħmlu t-test Saber-Pro fl-aħħar sena tagħhom ta 'edukazzjoni akkademika undergraduate. L-infiq pubbliku fuq l-edukazzjoni bħala proporzjon tal-prodott gross domestiku fl-2015 kien 4.49%. Dan kien jirrappreżenta 15.05% tan-nefqa totali tal-gvern. Ir-rati gross ta' reġistrazzjoni fl-edukazzjoni primarja u sekondarja kienu ta' 113.56% u 98.09% rispettivament. L-istennija tal-ħajja tal-iskola kienet ta' 14.42 snin. Total ta' 94.58% tal-popolazzjoni ta' 15-il sena' l fuq kienet irreġistrata bħala litterata, inklużi 98.66% ta' dawk ta' bejn il-15 u l-24 sena. ==== Universitajiet ==== Il-Kolombja għandha 301 istituzzjoni ta' edukazzjoni ogħla (HEIs), li minnhom 217 huma privati ​​u 84 huma uffiċjali. Is-Sistema tal-Università tal-Istat (SUE) torganizza s-servizz pubbliku tal-edukazzjoni ogħla fil-pajjiż u hija magħmula minn 34 università pubblika. Uħud mill-universitajiet pubbliċi fil-Kolombja huma: Università ta' Antioquia, Università ta' Atlántico, Università Militari Nueva Granada, Università ta' Caldas, Università ta' Cauca, Università Nazzjonali Miftuħa u Distanza, Università ta' Cartagena, Università ta' Magdalena, Università Nazzjonali tal-Kolombja, Università ta' Córdoba. == Kultura == Il-Kolombja tinsab f'salib it-toroq tal-Amerika Latina u l-kontinent Amerikan in ġenerali, u bħala tali ġiet affettwata minn firxa wiesgħa ta' influwenzi kulturali. Influwenzi Indiġeni Amerikani, Spanjoli, u oħrajn Ewropej, Afrikani, Amerikani, tal-Karibew u tal-Lvant Nofsani, kif ukoll influwenzi kulturali oħra tal-Amerika Latina, huma kollha preżenti fil-kultura Kolombjana moderna. Il-migrazzjoni urbana, l-industrijalizzazzjoni, il-globalizzazzjoni u bidliet politiċi, soċjali u ekonomiċi oħra wkoll ħallew il-marka tagħhom. Ħafna simboli nazzjonali, kemm oġġetti kif ukoll temi, ħarġu mit-tradizzjonijiet kulturali diversi tal-Kolombja u huma maħsuba biex jirrappreżentaw dak li l-Kolombja u l-poplu Kolumbjan għandhom komuni. L-espressjonijiet kulturali fil-Kolombja huma promossi mill-gvern permezz tal-Ministeru tal-Kultura. === Letteratura === Il-letteratura Kolombjana tmur lura għaż-żminijiet prekolombjani; Eżempju notevoli mill-perjodu huwa l-poeżija epika magħrufa bħala The Legend of Yurupary. Fl-era kolonjali Spanjola, kittieba notevoli jinkludu Juan de Castellanos ( Elegies of Illustrious Men of the Indies ), Hernando Domínguez Camargo u l-poeżija epika tiegħu lil San Injazju ta' Loyola, Pedro Simón u Juan Rodríguez Freyle. Fil-letteratura ta' wara l-indipendenza marbuta mar-Romantizmu, spikkaw Antonio Nariño, José Fernández Madrid, Camilo Torres Tenorio u Francisco Antonio Zea. Fit-tieni nofs tas-seklu 19 u l-bidu tal-20, il-ġeneru letterarju magħruf bħala costumbrismo sar popolari; Kittieba kbar ta' dan il-perjodu kienu Tomás Carrasquilla, Jorge Isaacs u Rafael Pombo (dan tal-aħħar kiteb xogħlijiet notevoli tal-letteratura għat-tfal). F'dak il-perjodu, awturi bħal José Asunción Silva, José Eustasio Rivera, León de Greiff, Porfirio Barba-Jacob u José María Vargas Vila żviluppaw il-moviment modernista. Fl-1872, il-Kolombja waqqfet l-Academia Colombiana de la Lengua, l-ewwel akkademja tal-lingwa Spanjola fl-Amerika. Candelario Obeso kiteb l-innovattivi Cantos Populares de mi Tierra (1877), l-ewwel ktieb ta' poeżija ta' awtur Afro-Kolombjan. Bejn l-1939 u l-1940, ġew ippubblikati seba' kotba ta' poeżija taħt l-isem Piedra y cielo fil-belt ta' Bogotá, li influwenzaw il-pajjiż b’mod sinifikanti; Ġew editjati mill-poeta Jorge Rojas. Fl-għaxar snin ta' wara, Gonzalo Arango waqqaf il-moviment “xejn” bħala reazzjoni għall-vjolenza ta' dak iż-żmien; Kien influwenzat min-nihiliżmu, l-eżistenzjaliżmu u l-ħsieb ta' kittieb kbir ieħor Kolumbjan: Fernando González Ochoa. Matul iż-żieda fil-letteratura Latino-Amerikana, ħarġu kittieba ta' suċċess, immexxija mir-rebbieħ tal-Premju Nobel Gabriel García Márquez u l-opus magnum tiegħu, Mitt Sena ta' Solitudni, Eduardo Caballero Calderón, Manuel Mejía Vallejo u Álvaro Mutis, kittieb li ngħata l-Premju Cervantes. u l-Premju Prince of Asturias għal-Letteratura. === Arti viżwali === [[File:Alonso de Narvaez - Our Lady of Chiquinquira,1562.jpg|thumb|Pittura kolonjali The Virgin of Chiquinquirá (1562) minn Alonso de Narváez. Hija l-Patruna Kattolika tal-Kolombja. It-tila oriġinali tinsab fil-Bażilika tal-Madonna tar-Rużarju ta’ Chiquinquirá.]] [[File:Santiago Martinez Delgado in the colombian congress.jpg|thumb|Mural ta' Santiago Martínez Delgado]] L-arti Kolombjana għandha aktar minn 3000 sena ta' storja. L-artisti Kolombjani qabdu l-kuntest politiku u kulturali li qed jinbidel tal-pajjiż bl-użu ta' varjetà ta' stili u midja. Hemm evidenza arkeoloġika li l-fuħħar kien prodott aktar kmieni fil-Kolombja milli kullimkien ieħor fl-Ameriki, li jmur lura għal 3000 QK. L-ewwel eżempji ta' sengħa tad-deheb ġew attribwiti lill-poplu Tumaco tal-kosta tal-Paċifiku u jmorru għal madwar 325 QK Madwar bejn is-sena 200 QK u 800 AD, il-kultura ta' San Wistin, kaptani tat-tinqix tal-ġebel, daħlet "il-perjodu klassiku" tagħha. Huma waqqfu ċentri ċerimonjali elevati, sarkofaġi, u monoliti kbar tal-ġebel li jirrappreżentaw forom antropomorfiċi u żoomorfi fil-ġebel. L-arti Kolombjana segwiet ix-xejriet ta dak iż-żmien, għalhekk matul is-sekli 16 sa 18, il-Kattoliċiżmu Spanjol kellu influwenza enormi fuq l-arti Kolombjana, u l-istil barokk popolari ġie sostitwit minn Rococo meta l-Bourbon telgħu sal-kuruna Spanjola. Matul dan iż-żmien, fil-kolonja Spanjola, l-aktar pitturi importanti New Granada (Kolombjani) kienu Gregorio Vásquez de Arce y Ceballos, Gaspar de Figueroa, Baltasar Vargas de Figueroa, Baltasar de Figueroa (il-Anzjan), Antonio Acero de la Cruz u Joaquín. Gutiérrez , li x-xogħlijiet tiegħu huma ppreservati. Importanti wkoll Alonso de Narváez li għalkemm twieled fil-Provinċja ta Sivilja, qattata' l-biċċa l-kbira ta' ħajtu fil-Kolombja kolonjali, it-Taljan Angelino Medoro wkoll, għex fil-Kolombja u l-Perù, u ħalla xogħlijiet ta' l-arti ppreservati f’diversi knejjes tal-belt ta' Tunja. F'nofs is-seklu 19, wieħed mill-pitturi l-aktar prominenti kien Ramón Torres Méndez, li pproduċa sensiela ta' pitturi ta' kwalità tajba li wrew in-nies u d-drawwiet tagħhom ta reġjuni Kolombjani differenti. Kienu notevoli wkoll fis-seklu 19 Andrés de Santa María, Pedro José Figueroa, Epifanio Garay, Mercedes Delgado Mallarino, José María Espinosa, Ricardo Acevedo Bernal, fost ħafna oħrajn. Aktar reċentement, l-artisti Kolombjani Pedro Nel Gómez u Santiago Martínez Delgado bdew il-Moviment Murali Kolumbjan fl-1940s, li jippreżentaw il-karatteristiċi neoklassiċi tal-Art Deco. Sa mis-snin ħamsin, l-arti Kolombjana bdiet ikollha perspettiva distintiva, billi vvinta mill-ġdid elementi tradizzjonali taħt kunċetti tas-seklu 20. Eżempji ta' dan huma r-ritratti ta' Greiff ta' Ignacio Gómez Jaramillo, li juru x'tista' tagħmel l-arti Kolombjana b’tekniki ġodda applikati għal suġġetti tipiċi Kolombjani. Carlos Correa, bil-mudell paradigmatiku tiegħu "Still Life in Silence", jgħaqqad l-astrazzjoni ġeometrika u l-kubiżmu. Alejandro Obregón ħafna drabi huwa meqjus bħala missier il-pittura Kolumbjana moderna, u wieħed mill-artisti l-aktar influwenti f'dan il-perjodu, minħabba l-oriġinalità tiegħu, ipinġi pajsaġġi Kolombjani b'użu simboliku u espressjonist tal-annimali, (speċjalment il-kondor Andin). Fernando Botero, Omar Rayo, Enrique Grau, Édgar Negret, David Manzur, Rodrigo Arenas Betancourt, Oscar Murillo, Doris Salcedo u Oscar Muñoz huma wħud mill-artisti Kolombjani prominenti internazzjonalment. L-iskultura Kolombjana mis-sekli 16 sa 18 kienet l-aktar iddedikata għar-rappreżentazzjoni reliġjuża tal-arti ekkleżjastika, influwenzata ħafna mill-iskejjel Spanjoli tal-iskultura sagra. Matul il-perjodu inizjali tar-Repubblika Kolombjana, l-artisti nazzjonali ffukaw fuq il-produzzjoni ta' ritratti skulturi ta' politiċi u figuri pubbliċi, f'xejra neoklassika ċara. Matul is-seklu 20, l-iskultura Kolombjana bdiet tiżviluppa xogħol kuraġġuż u innovattiv bil-għan li tikseb fehim aħjar tas-sensittività nazzjonali. Il-fotografija Kolombjana kienet immarkata bil-wasla tad-daguerreotype. Jean-Baptiste Louis Gros kien dak li ġab il-proċess tad-daguerreotype fil-Kolombja fl-1841. Il-librerija pubblika Piloto għandha l-akbar arkivju ta' negattivi fl-Amerika Latina, b’1.7 miljun ritratt antik li jkopru l-Kolombja mill-1848 sal-2005. L-istampa Kolombjana ppromwoviet ix-xogħol tal-kartunisti. Fl-aħħar deċennji, fanzines, l-Internet u pubblikaturi indipendenti kienu fundamentali għat-tkabbir tal-komiks fil-Kolombja. === Arkitettura === Matul iż-żmien kien hemm varjetà ta' stili arkitettoniċi, minn dawk ta' popli indiġeni għal dawk kontemporanji, inklużi stili kolonjali (militari u reliġjużi), repubblikani, transizzjonali u moderni. [[File:Street Scenes in Cartagena, Colombia (24045961890).jpg|thumb|Gallariji kolonjali fit-toroq ta' Cartagena]] [[File:Catedral-Basílica-de-Nuestra-Señora-de-la-Asunción-de-Popayán-Colombia-1.jpg|thumb|Pjazza ewlenija kolonjali ta' Popayán, Dipartiment ta' Cauca]] [[File:Pila de agua en la Plaza Central en Villa de Leyva, Boyacá, Colombia.jpg|thumb|Villa Kolonjali ta' Leyva, Dipartiment ta' Boyacá]] Żoni ta' abitazzjoni antiki, djar komunali, terrazzi tal-kultivazzjoni, toroq bħas-sistema tat-toroq Inca, ċimiterji, hypogeums u nekropoli huma parti mill-wirt arkitettoniku tal-popli indiġeni. Xi strutturi indiġeni prominenti huma s-sit arkeoloġiku pre-ċeramika u taċ-ċeramika ta' Tequendama, Tierradentro (park li fih l-akbar konċentrazzjoni ta' oqbra maqtul monumentali pre-Kolombjani bi kmamar tal-ġenb), l-akbar ġabra ta' monumenti reliġjużi u skulturi megalitiċi fl-Amerika t'Isfel, li tinsab f'San Agustín, Huila, Ciudad Perdida (sit arkeoloġiku b'serje ta' terrazzi minquxin fil-muntanji, netwerk ta 'mogħdijiet bil-madum u diversi pjazez ċirkolari), u bliet kbar mibnija prinċipalment mill-ġebel, injam, kannamieli u tajn . L-arkitettura matul il-perjodu tal-konkwista u l-kolonizzazzjoni kienet prinċipalment derivata mill-adattament tal-istili Ewropej għall-kundizzjonijiet lokali, u l-influwenza Spanjola, speċjalment Andalusija u Estremadura, tista' tidher faċilment. Meta l-Ewropej waqqfu bliet, saru żewġ affarijiet fl-istess ħin: id-dimensjonar tal-ispazju ġeometriku (kwadru, triq), u l-post ta' punt tanġibbli ta' orjentazzjoni. Il-kostruzzjoni ta 'swar kienet komuni madwar il-Karibew u f'xi bliet ta' ġewwa, minħabba l-perikli maħluqa għall-insedjamenti kolonjali Spanjoli minn pirati Ingliżi, Franċiżi u Olandiżi u gruppi indiġeni ostili. Knejjes, kappelli, skejjel u sptarijiet li jappartjenu għal ordnijiet reliġjużi għandhom influwenza urbana kbira. L-arkitettura Barokka tintuża f'bini militari u spazji pubbliċi. Marcelino Arroyo, Francisco José de Caldas u Domingo de Petrés kienu rappreżentanti kbar tal-arkitettura neoklassika. Il-Capitol Nazzjonali huwa rappreżentant kbir tar-romantiċiżmu. L-injam kien użat ħafna fil-bibien, twieqi, railings u soqfa matul il-kolonizzazzjoni ta 'Antioquia. L-arkitettura tal-Karibew takkwista influwenza Għarbija qawwija. It-Teatru Colón f'Bogotá huwa eżempju proditiku ta' arkitettura tas-seklu 19. Id-djar tal-kampanja b'innovazzjonijiet fil-konċepiment volumetriku huma wħud mill-aqwa eżempji ta' arkitettura repubblikana; L-azzjoni repubblikana fil-belt iffokat fuq id-disinn ta 'tliet tipi ta' spazji: parks bil-foresti, parks urbani żgħar u toroq u l-istil Gotiku kien l-aktar użat għad-disinn tal-knejjes. L-istil Deco, in-neoclassicism modern, l-eklettiżmu folkloriku u r-riżorsi ornamentali tal-Art Deco influwenzaw b'mod sinifikanti l-arkitettura tal-Kolombja, speċjalment matul il-perjodu ta 'tranżizzjoni. Il-moderniżmu ġab teknoloġiji ġodda ta 'kostruzzjoni u materjali ġodda (azzar, konkrit rinfurzat, ħġieġ u materjali sintetiċi) u arkitettura topoloġika u s-sistema ta' ċangaturi mħaffef ukoll għandhom influwenza kbira. L-aktar periti influwenti tal-moviment modern kienu Rogelio Salmona u Fernando Martínez Sanabria. L-arkitettura kontemporanja tal-Kolombja hija mfassla biex tagħti importanza akbar lill-materjali, din l-arkitettura tqis ġeografiji naturali u artifiċjali speċifiċi u hija wkoll arkitettura li tappella għas-sensi. Il-konservazzjoni tal-wirt arkitettoniku u urban tal-Kolombja ġiet promossa f'dawn l-aħħar snin. === Mużika === Il-Kolombja għandha collage vibranti ta' talent li jdoqq spettru sħiħ ta' ritmi. Hija magħrufa bħala l-art ta' elf ritmu, b'madwar 1,024 ritmu folkloristiku. Mużiċisti, kompożituri, produtturi tal-mużika u kantanti mill-Kolombja huma rikonoxxuti internazzjonalment bħal Shakira, Juanes, Carlos Vives u oħrajn. Il-mużika Kolombjana tgħaqqad l-istruttura tal-kitarra u l-kanzunetti influwenzati mill-Ewropa ma' flawtijiet kbar tal-bagalji u strumenti tal-perkussjoni mill-popolazzjoni indiġena, filwaqt li l-istruttura tal-perkussjoni u l-forom taż-żfin tagħha ġejjin mill-Afrika. Il-Kolombja għandha ambjent mużikali divers u dinamiku. [[File:Ejes musicales de Colombia1.png|thumb|left|Reġjuni tal-Kolombja skond il-mużika tradizzjonali tagħhom]] Guillermo Uribe Holguín, figura kulturali importanti fl-Orkestra Sinfonika Nazzjonali tal-Kolombja, Luis Antonio Calvo u Blas Emilio Atehortúa huma wħud mill-akbar esponenti tal-mużika arti. L-Orkestra Filarmonika ta’ Bogotá hija waħda mill-aktar orkestri attivi fil-Kolombja. Il-mużika tal-Karibew għandha ħafna ritmi vibranti, bħal cumbia (daqq bil-maracas, drums, bagpipes u guacharaca), porro (huwa ritmu monotonu iżda ferrieħa), Mapalé (bir-ritmu mgħaġġel tiegħu u ċ-ċapċip kostanti) u vallenato, li oriġinaw fil- parti tat-Tramuntana tal-kosta tal-Karibew (ir-ritmu jindaqq prinċipalment bil-kaxxa, il-guacharaca u l-accordion). Il-mużika tal-kosta tal-Paċifiku, bħall-currulao, hija kkaratterizzata mill-użu qawwi tagħha tat-tnabar (strumenti bħall-marimba indiġena, il-conunos, il-bombo, it-tanbur u l-cuatro guasas jew rattle tubulari). Ritmu importanti tar-reġjun tan-Nofsinhar tal-kosta tal-Paċifiku huwa l-contradanza (użata fl-ispettakli taż-żfin minħabba l-kuluri impressjonanti tal-kostumi). Il-mużika marimba, il-kanzunetti u ż-żfin tradizzjonali tar-reġjun tan-Nofsinhar tal-Paċifiku tal-Kolombja jinsabu fuq il-Lista Rappreżentattiva tal-UNESCO tal-Wirt Kulturali Intanġibbli tal-Umanità. Ritmi mużikali importanti tar-Reġjun Andin huma ż-żfin (żfin tal-folklor Andin li ħareġ mit-trasformazzjoni tal-contradanza Ewropea), il-bambuco (daqq bil-kitarra, tiple u mandolina, ir-ritmu jiżfen f'pari), il-hallway (ritmu ispirat f’ il-waltz Awstrijak u ż-“żfin” Kolumbjan, il-lirika ġew komposti minn poeti rinomati), il-guabina (it-tiple, il-bandola u r-requinto huma l-istrumenti bażiċi), is-sanjuanero (oriġina fid-dipartimenti ta' Tolima u Huila , il- ir-ritmu huwa ferħan u mgħaġġel). Apparti dawn ir-ritmi tradizzjonali, il-mużika tas-salsa nfirxet mal-pajjiż kollu, u l-belt ta' Cali hija meqjusa minn ħafna kantanti tas-Salsa bħala ‘The New Salsa Capital of the World’. L-istrumenti li jiddistingwu l-mużika tal-Llanos tal-Lvant huma l-arpa, il-cuatro (tip ta' kitarra b'erba' kordi) u l-maracas. Ritmi importanti ta' dan ir-reġjun huma l-joropo (ritmu mgħaġġel u hemm ukoll zapateo bħala riżultat ta' l-antenati flamenco tiegħu) u l-galerón (daqq ħafna waqt li l-cowboys ikunu qed jaħdmu). Il-mużika tar-reġjun tal-Amażonja hija influwenzata ħafna minn prattiċi reliġjużi indiġeni. Uħud mill-istrumenti mużikali użati huma l-manguaré (strument mużikali tat-tip ċerimonjali, li jikkonsisti f'par tnabar ċilindriċi kbar), il-quena (strument melodiku), ir-ronador, il-congas, il-qniepen u tipi differenti ta' flawtijiet. Il-mużika tal-Arċipelagu ta' San Andrés, Providencia u Santa Katalina ġeneralment tkun akkumpanjata minn mandolina, bass, quijada, kitarra u maracas. Xi ritmi popolari tal-arċipelagu huma Skoċċiżi, calypso, polka u mento. === Kultura popolari === [[File:Statue India Catalina FICCI.JPG|thumb|Il-Cartagena Film Festival huwa l-eqdem avveniment tal-films fl-Amerika Latina. Il-fokus ċentrali tiegħu huwa l-films Ibero-Amerikani.]] It-teatru ġie introdott fil-Kolombja matul il-kolonizzazzjoni Spanjola fl-1550 permezz ta' kumpaniji taż-żarzuela. It-teatru Kolumbjan huwa appoġġjat mill-Ministeru tal-Kultura u serje ta 'organizzazzjonijiet privati ​​u statali. Il-Festival tat-Teatru Ibero-Amerikan ta' Bogotá huwa l-aktar avveniment kulturali importanti fil-Kolombja u wieħed mill-akbar festivals tat-teatru fid-dinja. Avvenimenti teatrali importanti oħra huma: Il-Festival tal-Puppet La Fanfarria (Medellín), Il-Festival tat-Teatru Manizales, Il-Festival tat-Teatru tal-Karibew (Santa Marta) u l-Festival tal-Arti tal-Kultura Popolari “Invażjoni Kulturali” (Bogotá). Għalkemm iċ-ċinema Kolombjana hija żagħżugħa bħala industrija, aktar reċentement l-industrija tal-films kienet qed tikber bl-appoġġ tal-Liġi tal-Films li għaddiet fl-2003. Ħafna festivals tal-films isiru fil-Kolombja, iżda t-tnejn l-aktar importanti huma l-Cartagena Film Festival, li huwa l-eqdem. festival tal-films fl-Amerika Latina, u l-Bogota Film Festival. Xi gazzetti importanti taċ-ċirkolazzjoni nazzjonali huma El Tiempo u El Espectador. It-televiżjoni fil-Kolombja għandha żewġ netwerks tat-televiżjoni privati ​​u tliet netwerks tat-televiżjoni tal-istat b'kopertura nazzjonali, kif ukoll sitt netwerks tat-televiżjoni reġjonali u għexieren ta 'stazzjonijiet tat-televiżjoni lokali. L-istazzjonijiet privati, RCN u Caracol, huma dawk bl-akbar udjenza. L-istazzjonijiet reġjonali u l-gazzetti reġjonali jkopru dipartiment wieħed jew aktar u l-kontenut tagħhom isir f'dawn l-oqsma partikolari. Il-Kolombja għandha tliet netwerks nazzjonali ewlenin tar-radju: Radiodifusora Nacional de Colombia, stazzjon tar-radju nazzjonali tal-istat; Caracol Radio u RCN Radio, netwerks ta' proprjetà privata b'mijiet ta' affiljati. Hemm netwerks nazzjonali oħra, inklużi Cadena Super, Todelar u Colmundo. Mijiet ta' stazzjonijiet tar-radju huma rreġistrati mal-Ministeru tat-Teknoloġija tal-Informazzjoni u l-Komunikazzjoni. === Kċina === [[File:Comidas tipicas colombianas.jpg|thumb|Tranta paisa (fuq) u ajiaco (taħt) huma tnejn mill-aktar platti tradizzjonali fil-pajjiż.]] Il-gastronomija Kolombjana varjata hija influwenzata mill-fawna u l-flora differenti tagħha, kif ukoll it-tradizzjonijiet kulturali tal-gruppi etniċi. Il-platti u l-ingredjenti Kolombjani jvarjaw ħafna skont ir-reġjun. Uħud mill-aktar ingredjenti komuni huma: ċereali bħal ross u qamħ; tuberi bħal patata u kassava; legumi varji; laħmijiet, inklużi ċanga, tiġieġ, majjal u mogħoż; ħut; u frott tal-baħar. Il-kċina Kolombjana fiha wkoll varjetà ta' frott tropikali bħal cape gooseberry, feijoa, arazá, pitahaya, mangostan, granadilla, papaya, guava, tut (tut), lulo, soursop, u frott tal-passjoni. Il-Kolombja hija waħda mill-akbar konsumaturi ta' meraq tal-frott fid-dinja. Fost l-appetizers u sopop l-aktar rappreżentattivi hemm patacones (pjantaġġini ħodor moqlija), sancocho de gallina (soppa tat-tiġieġ bil-ħaxix bl-għeruq) u ajiaco (soppa tal-patata u qamħirrum). L-appetizers u l-ħobż rappreżentattivi huma pandebono, arepas (kejkijiet tal-qamħirrum), aborrajados (pjantaġġini ħelwin moqlija bil-ġobon), torta de choclo, empanadas u almojábanas. Dixxijiet ewlenin rappreżentattivi huma t-tumba paisa, il-lechona tolimense, il-mamona, it-tamales, u l-platti tal-ħut (bħal arroz de lisa), speċjalment fir-reġjuni kostali fejn jittieklu wkoll kibbeh, serum, queso costeño u carimañolas. L-akkumpanjamenti rappreżentattivi huma patatas chorreadas (patata bil-ġobon), pitravi mimlijin b'bajd iebes (pitravi mimlijin b'bajd iebes) u ross bil-ġewż. L-ikel organiku huwa xejra attwali fl-ibliet il-kbar, għalkemm b'mod ġenerali madwar il-pajjiż il-frott u l-ħaxix huma naturali ħafna u friski. Deżerti rappreżentattivi huma buñuelos, custard, kejk María Luisa, sandwich guava (ġelatina tal-gwava), cocadas (blalen tal-ġewż tal-Indi), casquitos de guava (qxur tal-gwava konfettura), pastel de natas, wejfers, mango flan, roscón, millefeuille, delikatezza. abjad, ħelu tal-feijoa, ħelu tal-papajuela, kejk tal-mojicón u sponge cake curuba. Zlazi tipiċi huma hogao (zalza tat-tadam u tal-basal) u chili stil Kolumbjan. Xi xarbiet rappreżentattivi huma kafè (aħmar), xampù, cholado, lulada, ħafur Kolombjan, meraq tal-kannamieli taz-zokkor, aguapanela, aguardiente, ċikkulata sħuna, u meraq tal-frott frisk (spiss magħmul bl-ilma jew bil-ħalib). === Sports === [[File:Rio 2016. Ciclismo BMX-BMX Cycling (29016608602).jpg|thumb|Mariana Pajón hija ċiklist Kolombjana, darbtejn midalja tad-deheb Olimpika u Champion tad-Dinja tal-BMX.]] [[File:FCF-Logo-2023.svg|thumb|Il-logo tat-tim nazzjonali tal-futbol tal-Kolombja]] Tejo huwa l-isport nazzjonali tal-Kolombja u huwa sport tat-tim li jinvolvi li jitfgħu l-projettili biex jolqtu mira. Iżda mill-isports kollha fil-Kolombja, il-futbol huwa l-aktar popolari. Il-Kolombja kienet iċ-champion tal-Copa América tal-2001, li fiha stabbiliet rekord ġdid li ma' ntlaqatx, ma' sofriet l-ebda gowl, u rebħet kull partita. Il-Kolombja ngħatat darbtejn il-premju tal-“plejer tas-sena”. Il-Kolombja hija ċentru għall-iskejters. It-tim nazzjonali huwa qawwa perenni fil-Kampjonati Dinjija tar-Roller Speed ​​​​Skating. Il-Kolombja tradizzjonalment kienet tajba ħafna fiċ-ċikliżmu u numru kbir ta' ċiklisti Kolombjani rebħu f’kompetizzjonijiet ewlenin taċ-ċikliżmu. Il-baseball huwa popolari fi bliet bħal Cartagena u Barranquilla. Ġew plejers tajbin minn dawk l-ibliet, bħal: Orlando Cabrera, Édgar Rentería, li kien champion tas-Serje Dinji fl-1997 u l-2010, u oħrajn li lagħbu fil-Major League Baseball. Il-Kolombja kienet champion dinji tad-dilettanti fl-1947 u fl-1965. Il-boxing huwa wieħed mill-isports li pproduċa l-aktar ċampjins tad-dinja għall-Kolombja. L-isport tal-muturi wkoll jokkupa post importanti fil-preferenzi sportivi tal-Kolombjani; Juan Pablo Montoya huwa sewwieq tat-tlielaq magħruf għar-rebħ ta' 7 avvenimenti tal-Formula Wieħed il-Kolombja eċċella wkoll fl-isports bħall-BMX, il-judo, l-isports tal-isparar, it-taekwondo, il-lotta, l-għadis għoli u l-atletika, u għandu tradizzjoni kbira fil-weight lifting u l-bowling. == Bliet importanti == <gallery> File:BOG17.png|Santafé de Bogotá File:Bogota SkyIine.jpg|Santafé de Bogotá File:Casa Cural de la Catedral 2.jpg|Santafé de Bogotá File:2018 Bogotá - Iglesia de Monserrate desde Germania.jpg|Santafé de Bogotá File:Fachada Capitolio.jpg|Santafé de Bogotá File:BOG Museo del Oro.JPG|Santafé de Bogotá File:2018 Aeropuerto El Dorado de Bogotá - Ventanales del muelle nacional.jpg|Santafé de Bogotá File:Metro de Medellín, Colombia.jpg|Medellín File:Barranquilla - Paseo de Bolívar.jpg|Barranquilla File:Bucaramanga v cu.JPG|Bucaramanga File:Teatro Municipal de Santiago de Cali 01.JPG|Cali File:Oeste de Cali de noche.jpg|Cali File:Iglesia de San Antonio Cali 01.JPG|Cali File:CristoReyCali.jpg|Cali File:Catedral San Jerónimo de Montería en la celebración de los 240 años de la ciudad. .jpg|Montería File:Catedral de Pasto.jpg|San Juan de Pasto File:Baluarte de Santiago CTG 11 2019 9804.jpg|Cartagena de Indias File:Panorámica de San José de Cúcuta, Colombia.jpg|San José de Cúcuta File:San Juan de Pasto de noche.jpg|San Juan de Pasto File:Catedral de Pasto.jpg|San Juan de Pasto File:Volcán Galeras - Pasto - Colombia.jpg|San Juan de Pasto File:Plazuela San Andrés-Pasto.jpg|San Juan de Pasto File:Plaza de Nariño, al final de la tarde - panoramio.jpg|San Juan de Pasto File:Catedralpopayan.jpg|Popayán File:Iglesia de Santo Domingo-Popayan.jpg|Popayán File:Popayan bridge.jpg|Popayán File:Centro Histórico 2.JPG|Popayán File:Atardecer en Popayán, Cauca.jpg|Popayán File:CatedralTunja1.jpg|Tunja File:Puente de Boyaca 1.jpg|Tunja File:Tunja02.jpg|Tunja File:Tunja Panoramica Norte.JPG|Tunja File:Valledupar.png|Valledupar File:Calle15valledupar.jpg|Valledupar File:Valledupar 2007 006.jpg|Valledupar File:PanteodelaPatria.JPG|Santa Marta File:Rodadero 2023.jpg|Santa Marta File:Arrecifes.jpg|Santa Marta File:El Morro visto desde Taganga al atardecer.jpg|Santa Marta File:090 Irotama Santa Marta Colombia Sunset.JPG|Santa Marta File:Cityofneiva.png|Neiva File:Ibagué.jpg|Ibagué File:Plaza Bolívar Ibague.jpg|Ibagué File:Biblioteca Universidad de Ibagué.JPG|Ibagué File:Catedral de Ibague con la gobernacion.JPG|Ibagué File:Museo de arte del tolima.JPG|Ibagué File:Monumento a Las Arpas.JPG|Villavicencio File:C8v iSQXoAAEqwr.jpg|Villavicencio File:CRISTO REY.JPG|Villavicencio File:Manizales Montage L.jpg|Manizales File:Plaza Almirante Padilla.JPG|Riohacha File:LA CATEDRAL DE RIOHACHA - panoramio.jpg|Riohacha File:CENTRO COMERCIAL SUCHIMMA (RIOHACHA) - panoramio.jpg|Riohacha File:Antigua Aduana y Actual Secretaría de Cultura de Riohacha.jpg|Riohacha File:Edificio de la Gobernacion de la Guajira.JPG|Riohacha File:Skyline Pereira.jpg|Pereira File:Bolivar desnudo.jpg|Pereira File:IglesiadePereira.JPG|Pereira File:Edificio de Rentas Departamentales.JPG|Pereira File:Estación del Ferrocarril Pereira..JPG|Pereira File:Sincelejoocity.png|Sincelejo File:Ciudad de Quibdo.jpg|Quibdó File:Alcaldía de Yopal, Casanare.jpg|Yopal File:Estadio Santiago de las Atalayas.jpg|Yopal File:Yopal, Casanare - panoramio.jpg|Yopal File:Monumento al joropo, Yopal.JPG|Yopal </gallery> == Referenzi == {{Referenzi}} {{Amerika t'Isfel}} [[Kategorija:Kolombja]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika t'Isfel]] jy3hya8kl6pw5fpnjg2unpp6fuguawr 331766 331765 2026-08-26T02:38:35Z ĠanniĠuzeppi 27231 /* Terremoti fil-Kolombja */ 331766 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika tal-Kolombja |isem_nattiv = ''República de Colombia'' |isem_komuni = Kolombja |stampa_bandiera = Flag of Colombia.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Colombia.svg |stampa_mappa = COL orthographic (San Andrés and Providencia special).svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Kolombja |ħolqa_emblema = Emblema tal-Kolombja |ħolqa_demografija = Demografija tal-Kolombja |mottu_nazzjonali = "Libertad y Orden" {{es}}<br /><small>''Libertà u Ordni''</small> |innu_nazzjonali = ''[[¡Oh, Gloria Inmarcesible!]]'' [[File:United States Navy Band - ¡Oh, gloria inmarcesible!.ogg]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]]¹ |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Bogotá|Bogotá, DC]] |l-ikbar_belt = [[Bogotá|Bogotá, DC]] |latd=4 |latm=35 |lats=53 |latNS=N |lonġd=74 |lonġm=4 |lonġs=33 |lonġEW=W |tip_gvern = [[Repubblika kostituzzjonali]] [[Sistema presidenzjali|presidenzjali]] [[Stat unitarju|unitarja]] [[deċentralizzat]] |titlu_kap1 = [[President tal-Kolombja|President]] |titlu_kap2 = [[Viċi-President tal-Kolombja|Viċi-President]] |isem_kap1 = [[:es:Abelardo de la Espriella|Abelardo de la Espriella]] |isem_kap2 = [[:es:José Manuel Restrepo|José Manuel Restrepo]] |żona_kklassifika = 26 |poż_erja = 25 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 1,141,748 |erja_mi_kw = 440,831 |perċentwal_ilma = 2.1 (2025) |sena_stima_popolazzjoni = 2024 |stima_popolazzjoni = 52,695,952 |poż_stima_popolazzjoni = 27 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |densità_popolazzjoni_km2 = 46.15 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 119.5 |poż_densità_popolazzjoni = 174 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2012 |PGD_PSX = $502.874 biljun |poż_PGD_PSX = 28 |PGD_PSX_per_capita = $10,791 |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.719<ref>{{ċita web|url=http://hdr.undp.org/es/datos/mapa/|titlu=Indicadores Internacionales sobre Desarrollo Humano – PNUD|pubblikatur=Hdr.undp.org|data-aċċess=2012-05-14|lingwa=Spanjol}}</ref> |poż_IŻU = 91 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = [[Indipendenza]] {{nobold|minn [[Spanja]]}} |avveniment_stabbilit1 = [[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza Kolumbjan|Iddikjarata]] |data_stabbilit1 = 20 ta' Lulju, 1810 |avveniment_stabbilit2 = Rikonoxxuta |data_stabbilit2 = 7 ta' Awwissu, 1819 |avveniment_stabbilit3 = Kostituzzjoni attwali |data_stabbilit3 = 4 ta' Lulju, 1991 |valuta = [[Peso tal-Kolombja]] |kodiċi_valuta = COP |żona_ħin = COT (Ħin fil-Kolombja) |differenza_ħku = -5 |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = |cctld = [[.co]] |kodiċi_telefoniku = +57 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $366.020 biljun |poż_PGD_nominali = 31 |PGD_nominali_per_capita = $7,854 |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = Għalkemm il-Kostituzzjoni Kolumbjana tispeċifika l-Ispanjol bħala l-lingwa uffiċjali fit-territorju kollu tagħha, lingwi oħra huma mitkellma fil-pajjiż (madwar 68 lingwi) huma wkoll uffiċjali. L-Ingliż huwa wkoll uffiċjali ġewwa San Andrés u fil-Gżira Providencia ([http://www.alcaldiabogota.gov.co/sisjur/normas/Norma1.jsp?i=2780 Consulta de la Norma]. Alcaldiabogota.gov.co. 8 ta' Ottubru 2012.) }} Il-'''Kolombja''' ({{awdjo|en-us-Colombia.ogg|kəˈlʌmbiə}}), uffiċjalment ir-'''Repubblika tal-Kolombja''' ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]:''República de Colombia''), hija repubblika kostituzzjonali unitarja li tinkludi tnejn u tletin dipartiment. Hi tinsab fil-Majjistral tal-[[Amerika t'Isfel]], u tmiss mal-[[Panama]] fil-Majjistral; fit-Tramuntana tmiss mal-[[Baħar Karibew]]; lejn il-Lvant mal-[[Veneżwela]] u l-[[Brażil]]; fin-Nofsinhar mal-[[Ekwador]] u l-[[Peru]]; u mal-Oċean Paċifiku fil-Punent.{{Ċita web|titlu=Which Countries Border Colombia?|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-countries-border-colombia.html|data-aċċess=2022-12-03}} Il-Kolombja hija s-26 l-akbar pajjiż mill-erja u r-raba' l-akbar fl-Amerika t'Isfel. B'aktar minn 46 miljun ruħ, hi mqiegħda fis-[[Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni|27 post]] fid-dinja skont il-popolazzjoni u għandha t-tieni l-akbar popolazzjoni li jitkellmu bl-Ispanjol fid-dinja wara l-[[Messiku]]. == Etimoloġija == L-isem "Kolombja" huwa derivat mill-kunjom tan-navigatur Taljan Christopher Columbus (Latin: Christophorus Columbus, Taljan: Cristoforo Colombo, Spanjol: Cristóbal Colón). Kien maħsub bħala referenza għad-Dinja l-Ġdida kollha. L-isem aktar tard ġie adottat mir-Repubblika tal-Kolombja tal-1819, iffurmata mit-territorji ta' l-ex Viċireyalty ta' New Granada (il-Kolombja tal-lum, il-Panama, il-Venezwela, l-Ekwador u l-Majjistral tal-Brażil). Meta l-Venezwela, l-Ekwador u Cundinamarca ġew stabbiliti bħala stati indipendenti, l-ex Dipartiment ta' Cundinamarca adotta l-isem "Repubblika ta' New Granada." New Granada uffiċjalment bidlet isimha fl-1858 għall-Konfederazzjoni Grenadine. Fl-1863 l-isem reġa' nbidel, din id-darba għall-Istati Uniti tal-Kolombja, qabel fl-aħħar adotta l-isem attwali tiegħu – ir-Repubblika tal-Kolombja – fl-1886. Biex jirreferi għal dan il-pajjiż, il-gvern Kolumbjan juża t-termini Kolumbja u Repubblika tal-Kolombja. == Storja == === Era prekolombjana === [[File:Culturas precolombinas de Colombia.png|thumb|left|Mappa tal-post tal-kulturi prekolombjani tal-Kolombja.]] [[Stampa:Parque Arqueológico de San Agustín - Deity 2.jpg|thumb|left|Park Arkeoloġiku ta' San Agustín (Parque Arqueológico de San Agustín)]] [[Stampa:Muestra Indígena In Situ, monumento arqueológico de San Agustín.JPG|thumb|left|Sit "La Cháquira" li ppermetta lill-Kultura Agostinjana tistabbilixxi kalendarju agrikolu u ritwali]] [[File:ConfederaciónMuisca.png|thumb|left|Konfederazzjoni Muisca (c. 800–1540)]] Minħabba l-post fejn jinsab, it-territorju tal-lum tal-Kolombja kien kuritur ta' ċiviltà umana bikrija mill-Mesoamerika u l-Karibew sal-Andes u l-baċir tal-Amażonja. L-eqdem sejbiet arkeoloġiċi ġejjin mis-siti ta' Pubenza u El Totumo fil-Wied ta' Magdalena 100 kilometru (62 mi) fil-Lbiċ ta' Bogotá. Dawn is-siti jmorru għall-perjodu Paleoindian (18,000–8000 QK). Fi Puerto Hormiga u siti oħra, instabu traċċi tal-Perjodu Arkajku (~8000–2000 QK). Il-fdalijiet jindikaw li kien hemm ukoll okkupazzjoni bikrija fir-reġjuni ta' El Abra u Tequendama f'Cundinamarca. L-eqdem fuħħar skopert fl-Ameriki, misjub f’San Jacinto, imur għall-5000–4000 QK. Popli indiġeni abitaw it-territorju li llum huwa l-Kolombja madwar is-sena 12,500 QK It-tribujiet nomadi tal-kaċċaturi u l-ġbir tas-siti ta' El Abra, Tibitó u Tequendama, qrib il-Bogotá tal-lum, kienu jinnegozjaw bejniethom u ma' kulturi oħra fil-wied tax-Xmara Magdalena. F’Novembru 2020, ġie żvelat sit li jinkludi tmien mili (13-il km) ta' pittografi li qed jiġu studjati fis- Serranía de la Lindosa. Antropologi li jaħdmu fis-sit jissuġġerixxu li għandu 12,500 sena (c. 10,480 QK), minħabba l-fawna estinta rappreżentata. Kien matul l-ewwel okkupazzjoni umana magħrufa taż-żona. Bejn 5000 u 1000 QK, tribujiet tal-kaċċaturi li jiġbru t-tranżizzjoni għal soċjetajiet agrarji; Ġew stabbiliti settlements fissi u dehret iċ-ċeramika. Mill-ewwel millennju QK, gruppi ta 'Amerindjani, inklużi l-Muiscas, Zenúes, Quimbayas u Taironas, żviluppaw is-sistema politika ta' kapijiet bi struttura ta 'poter piramidali mmexxija minn kapijiet. Il-Muiscas abitaw prinċipalment fiż-żona ta' dak li issa huwa l-Altiplano Cundiboyacense tad-Dipartimenti ta' Boyacá u Cundinamarca, fejn iffurmaw il-Konfederazzjoni Muisca. Huma kibru qamħ, patata, quinoa, u qoton, u nnegozjaw deheb, żmeraldi, kutri, artiġjanat taċ-ċeramika, koka, u speċjalment melħ tal-blat ma' nazzjonijiet ġirien. It-Taironas għexu fit-Tramuntana tal-Kolombja fil-firxa tal-muntanji iżolati tas-Sierra Nevada de Santa Marta. Il-Quimbayas abitaw reġjuni tal-wied tax-Xmara Cauca bejn il-meded tal-muntanji tal-punent u ċentrali tal-Andes Kolombjani. Ħafna mill-Amerindjani pprattikaw l-agrikoltura u l-istruttura soċjali ta' kull komunità indiġena kienet differenti. Xi gruppi indiġeni bħall- Karibijiet għexu fi stat ta' gwerra permanenti, iżda oħrajn kellhom attitudnijiet inqas bellikużi. === Perjodu kolonjali === [[File:Retrato de Vasco Nuñez de Balboa (1475-1517) - Anónimo.jpg|thumb|Vasco Núñez de Balboa (1475-1517), fundatur ta' Santa María la Antigua del Darién, l-ewwel insedjament Ewropew stabbli fil-kontinent]] Alonso de Ojeda (li kien salpa ma’ Columbus) wasal fil-Peniżola Guajira fl-1499. Esploraturi Spanjoli, immexxija minn Rodrigo de Bastidas, għamlu l-ewwel esplorazzjoni tal-kosta tal-Karibew fl-1500. Christopher Columbus salpa qrib il-Karibew fl-1502. Fl-1508, Vasco Núñez de Balboa akkumpanja spedizzjoni lejn it-territorju permezz tar-reġjun tal-Golf ta 'Urabá u waqqaf il-belt ta' Santa María la Antigua del Darién fl-1510, l-ewwel insedjament stabbli fil-kontinent. Santa Marta twaqqfet fl-1525, u Cartagena fl-1533. Il-konkwistatur Spanjol Gonzalo Jiménez de Quesada mexxa spedizzjoni lejn l-intern f'April 1536, u għammed id-distretti li minnhom għadda "Renju Ġdid ta' Granada". F'Awwissu 1538 huwa waqqaf proviżorjament il-kapitali tiegħu ħdejn il-kap Muisca ta' Muyquytá, u sejħilha "Santa Fe." L-isem malajr akkwista suffiss u kien jismu Santa Fe de Bogotá. Fl-istess perjodu seħħew żewġ vjaġġi notevoli oħra tal-konkwistaturi bikrija lejn l-intern. Sebastián de Belalcázar, rebbieħ ta' Quito, vvjaġġa lejn it-tramuntana u waqqaf Cali, fl-1536, u Popayán, fl-1537; Mill-1536 sal-1539, il-konkwistatur Ġermaniż Nikolaus Federmann qasam il-Pjanuri tal-Lvant u daret il-Kordillera tal-Lvant fit-tfittxija ta' El Dorado, il-"belt tad-deheb." Il-leġġenda u d-deheb se jkollhom rwol ewlieni biex jattiraw Spanjoli u Ewropej oħra lejn New Granada matul is-sekli 16 u 17. Ir-rebħiet għamlu alleanzi frekwenti mal-għedewwa tal-komunitajiet indiġeni differenti. L-alleati indiġeni kienu kruċjali għall-konkwista, kif ukoll għall-ħolqien u ż-żamma tal-imperu. In-nies indiġeni fil-Kolombja esperjenzaw tnaqqis fil-popolazzjoni minħabba l-konkwista, kif ukoll mard Ewrasjatiku, bħall-ġidri, li ma kellhom ebda immunità għalih. Meta tqis l-art bħala abbandunat, il-Kuruna Spanjola biegħet proprjetajiet lin-nies kollha interessati fit-territorji kolonizzati, u ħolqot proprjetà kbar u pussess ta' minjieri. Fis-seklu 16, ix-xjenza nawtika fi Spanja laħqet żvilupp kbir grazzi għal figuri xjentifiċi numerużi mill-Casa de Contratación u x-xjenza nawtika kienet pilastru essenzjali tal-espansjoni Iberika. Fl-1542, ir-reġjun ta' New Granada, flimkien mal-possedimenti Spanjoli l-oħra kollha fl-Amerika t'Isfel, saru parti mill-Viċireyalty tal-Perù, bil-kapitali tiegħu f'Lima. Fl-1547, New Granada saret kaptanja ġenerali separata fi ħdan il-viċireyalty, bil-kapitali tagħha f'Santa Fe de Bogotá. Fl-1549, il-Qorti Rjali nħolqot b'digriet irjali, u New Granada kienet irregolata mill-Qorti Rjali ta 'Santa Fe de Bogotá, li dak iż-żmien kienet tinkludi l-provinċji ta' Santa Marta, Río de San Juan, Popayán, Guayana u Cartagena. Iżda d-deċiżjonijiet importanti ttieħdu mill-kolonja għal Spanja mill-Kunsill tal-Indji. [[File:Defensa de Cartagena de Indias por la escuadra de D. Blas de Lezo, año 1741.jpg|thumb|left|Illustrazzjoni tal-Battalja ta' Cartagena de Indias, rebħa kbira Spanjola fil-Gwerra ta' Widna ta' Jenkins]] Sas-seklu 16, in-negozjanti Ewropej tal-iskjavi kienu bdew iġibu skjavi Afrikani fl-Amerika. Spanja kienet l-unika qawwa Ewropea li ma waqqfitx fabbriki fl-Afrika biex tixtri skjavi; L-Imperu Spanjol, b'kuntrast, kien jiddependi fuq is-sistema tas-Seat, li jagħti lil negozjanti minn nazzjonijiet Ewropej oħra l-liċenzja biex jinnegozjaw ma' popli skjavi fit-territorji tagħhom barra mill-baħar. Din is-sistema ġabet Afrikani fil-Kolombja, għalkemm ħafna tkellmu kontra l-istituzzjoni. Popli indiġeni ma' setgħux jiġu skjavi minħabba li kienu legalment suġġetti tal-Kuruna Spanjola. Biex jipproteġu l-popli indiġeni, l-awtoritajiet kolonjali Spanjoli stabbilixxew diversi forom ta' sjieda u regolamentazzjoni tal-art: resguardos, encomiendas, u haciendas. Madankollu, skuntentizza sigrieta kontra l-Ispanjol kien diġà qed jitfaċċa għall-Kolombjani peress li Spanja pprojbixxa l-kummerċ dirett bejn il-Viċiroyalty tal-Perù, li kienet tinkludi l-Kolombja, u l-Viċiroyalty ta' Spanja l-Ġdida, li kienet tinkludi l-Filippini, is-sors ta' prodotti Asjatiċi bħall-ħarir u l-porċellana li kienu mitluba fl-Ameriki. Il-kummerċ illegali bejn il-Peruvjani, il-Filippini, u l-Messikani kompla bil-moħbi, hekk kif prodotti Asjatiċi ta' kuntrabandu spiċċaw f’Córdoba, il-Kolombja, iċ-ċentru ta' distribuzzjoni għall-importazzjonijiet illegali Asjatiċi, minħabba kollużjoni bejn dawn il-popli kontra l-awtoritajiet ta' Spanja. Huma ssetiljaw u nnegozjaw bejniethom filwaqt li ma obdewx il-monopolju Spanjol infurzat. [[File:Virreinato de la Nueva Granada (proyección ortográfica).svg|thumb|Mappa tal-Vicireyalty ta New Granada (Virreinato de la Nueva Granada) fl-1780.]] Il-Viċi-Reali ta' Granada Ġdida ġie stabbilit fl-1717, imbagħad imneħħi temporanjament u mbagħad reġa' ġie stabbilit fl-1739. Il-kapitali tagħha kienet Santa Fe de Bogotá. Din il-Viċireyalty inkludiet xi provinċji oħra fil-majjistral tal-Amerika t'Isfel li qabel kienu taħt il-ġurisdizzjoni tal-Viċiroyalties ta 'Spanja Ġdida jew tal-Perù u jikkorrispondu prinċipalment mal-Venezwela, l-Ekwador u l-Panama tal-lum. Bogotá saret waħda miċ-ċentri amministrattivi ewlenin tal-possedimenti Spanjoli fid-Dinja l-Ġdida, flimkien ma' Lima u l-Belt tal-Messiku, għalkemm baqgħet inqas żviluppata meta mqabbla ma' dawk iż-żewġt ibliet f'diversi aspetti ekonomiċi u loġistiċi. Il-Gran Brittanja ddikjarat gwerra fuq Spanja fl-1739, u l-belt ta' Cartagena malajr saret mira ta' prijorità għall-Ingliżi. Forza spedizzjonarja Ingliża enormi ntbagħtet biex taqbad il-belt, iżda wara li għamlu rejds inizjali, tifqigħat ta' mard devastanti tfixklu n-numru tagħhom u l-Ingliżi ġew sfurzati jirtiraw. Il-battalja saret waħda mill-aktar rebħiet deċiżivi ta' Spanja fil-kunflitt u żgurat dominanza Spanjola fil-Karibew sal-Gwerra tas-Seba’ Snin. Il-qassis, botaniku u matematiku tas-seklu 18 José Celestino Mutis kien delegat mill-Viciroy Antonio Caballero y Góngora biex iwettaq inventarju tan-natura ta' New Granada. Mibdija fl-1783, din saret magħrufa bħala l-Royal Botanical Expedition lejn New Granada. Huwa kklassifikat pjanti u annimali selvaġġi, u waqqaf l-ewwel osservatorju astronomiku fil-belt ta' Santa Fe de Bogotá. F'Lulju 1801, ix-xjenzat Prussjan Alexander von Humboldt wasal Santa Fe de Bogotá fejn iltaqa' ma' Mutis. Barra minn hekk, mill-espedizzjoni ħarġu figuri storiċi tal-proċess ta' indipendenza fi New Granada, bħall-astronomu Francisco José de Caldas, ix-xjenzat Francisco Antonio Zea, iż-żoologu Jorge Tadeo Lozano u l-pittur Salvador Rizo. === Indipendenza === [[File:AGHRC (1890) - Carta XI - División política de Colombia, 1824.jpg|thumb|Id-dipartimenti tal-Gran Colombia fl-1824]] Mill-konkwista u l-kolonizzazzjoni kien hemm ribelljonijiet kontra l-ħakma Spanjola fl-imperu, iżda l-biċċa l-kbira kienu mgħaffġa jew baqgħu dgħajfa wisq biex ibiddlu s-sitwazzjoni ġenerali. L-aħħar ribelljoni li tfittex l-indipendenza sħiħa minn Spanja ħarġet madwar l-1810 u laħqet il-qofol tagħha fid-Dikjarazzjoni tal-Indipendenza Kolombjana, maħruġa fl-20 ta' Lulju, 1810, il-jum issa ċċelebrat bħala Jum l-Indipendenza tan-nazzjon. Dan il-moviment segwa l-indipendenza ta' Saint-Domingue (il-Ħaiti tal-lum) fl-1804, li pprovda xi appoġġ lil mexxej eventwali ta' din ir-ribelljoni: Simón Bolívar. Francisco de Paula Santander kien ikollu wkoll rwol deċiżiv. Inbeda moviment minn Antonio Nariño, li oppona ċ-ċentraliżmu Spanjol u mexxa l-oppożizzjoni kontra l-Viċirejaltà. Cartagena saret indipendenti ftNovembru 1811. Fl-1811 ġew ipproklamati l-Provinċji Magħquda ta’ New Granada, immexxija minn Camilo Torres Tenorio. It-tfaċċar ta' żewġ kurrenti ideoloġiċi differenti fost il-patrijotti (federaliżmu u ċentraliżmu) taw lok għal perjodu ta' instabbiltà msejjaħ Homeland Boba. Ftit wara li temmew il-Gwerer Napoleoniċi, Ferdinand VII, reċentement irrestawrat fuq it-tron fi Spanja, iddeċieda bla mistenni li jibgħat forzi militari biex jerġgħu jieħdu l-biċċa l-kbira tat-Tramuntana tal-Amerika t'Isfel. Il-viċi-realtà ġiet restawrata taħt Juan de Sámano, li r-reġim tiegħu kkastiga lil dawk li pparteċipaw fil-movimenti patrijottiċi, injora l-sfumaturi politiċi tal-laqgħat. Ir-retribuzzjoni qanqlet ribelljoni mġedda, li, flimkien ma' Spanja mdgħajfa, għamlitha possibbli ribelljoni ta' suċċess immexxija mill-Venezwelan Simón Bolívar, li eventwalment ipproklama l-indipendenza fl-1819. Ir-reżistenza favur l-Ispanjol ġiet megħluba fl-1822 fit-territorju tal-lum ta' il-Kolombja u fl-1823 fil-Venezwela. Matul il-Gwerra tal-Indipendenza, mietu bejn 250 u 400 elf ruħ (12-20% tal-popolazzjoni ta' qabel il-gwerra). [[File:Cambios territoriales de Colombia.gif|thumb|Bidliet territorjali fil-Kolombja mill-1811 sal-1993]] It-territorju tal-Vicireyalty ta' New Granada sar ir-Repubblika tal-Kolombja, organizzata bħala unjoni tat-territorji tal-lum tal-Kolombja, Panama, Ekwador, Venezwela, partijiet tal-Gujana u l-Brażil u fit-tramuntana tax-Xmara Marañón. Il-Kungress ta' Cúcuta fl-1821 adotta kostituzzjoni għar-Repubblika l-ġdida. Simón Bolívar sar l-ewwel president tal-Kolombja, u Francisco de Paula Santander inħatar viċi president. Madankollu, ir-repubblika l-ġdida kienet instabbli u l-Gran Colombia eventwalment waqgħet. Il-Kolombja moderna ġejja minn wieħed mill-pajjiżi li ħarġu wara x-xoljiment tal-Gran Colombia, it-tnejn l-oħra jkunu l-Ekwador u l-Venezwela. Il-Kolombja kienet l-ewwel gvern kostituzzjonali fl-Amerika t'Isfel, u l-partiti Liberali u Konservattivi, imwaqqfa fl-1848 u fl-1849, rispettivament, huma tnejn mill-eqdem partiti politiċi li baqgħu ħajjin fl-Ameriki. L-iskjavitù tneħħa fil-pajjiż fl-1851. Id-diviżjonijiet politiċi u territorjali interni wasslu għax-xoljiment tal-Gran Colombia fl-1830. L-hekk imsejjaħ "Dipartiment ta' Cundinamarca" adotta l-isem "New Granada", li żamm sal-1858 meta saret il-"Konfederazzjoni Granadina". Fit-18 ta' Mejju tal-1875, fil-11:15:11 ta' filgħodu, seħħ it-terremot ta' Cúcuta tal-1875 — magħruf ukoll bħala t-Terremot tal-Andes. L-epiċentru tiegħu kien fil-belt Kolombjana ta' Cúcuta, u affettwa wkoll muniċipalitajiet fiż-żona metropolitana ta' Cúcuta kif ukoll l-istat ġar ta' Táchira fil-Venezwela. It-terremot wassal għall-qerda totali ta' Cúcuta (b'ħsara lil binjiet emblematiċi bħall-Katidral ta' Cúcuta) u tal-muniċipalitajiet metropolitani, inklużi Villa del Rosario, Los Patios, San Cayetano u El Zulia. It-terremot ikkawża 5,000 mewta immedjata u 9,000 mewta oħra li segwew wara. Wara gwerra ċivili ta' sentejn fl-1863, inħolqot l-Istati Uniti tal-Kolombja, li ssir magħrufa bħala r-Repubblika tal-Kolombja fl-1886. Il-qasmiet interni baqgħu bejn il-forzi politiċi bipartisan, xi drabi jaqbdu gwerer ċivili mdemmija ħafna, l-Aktar sinifikanti kienet il-Gwerra ta' Elf Jum (1899-1902), li fiha tilfu ħajjithom bejn 100 u 180 elf Kolumbjan meta l-Partit Liberali, appoġġjat mill-Venezwela, l-Ekwador, in-Nikaragwa u l-Gwatemala, irribella kontra l-gvern nazzjonalista u ħa l-kontroll ta' Santander, billi kien finalment megħlub fl-1902 minn forzi nazzjonalisti. === seklu 20 === L-intenzjonijiet tal-Istati Uniti tal-Amerika li jinfluwenzaw iż-żona (speċjalment il-kostruzzjoni u l-kontroll tal-Kanal tal-Panama) wasslu għas-separazzjoni tad-Dipartiment tal-Panama fl-1903 u t-twaqqif tiegħu bħala nazzjon. L-Istati Uniti ħallsu lill-Kolombja $25,000,000 fl-1921, seba' snin wara t-tlestija tal-kanal, biex tagħmel emendi għar-rwol tal-President Roosevelt fil-ħolqien tal-Panama, u l-Kolombja rrikonoxxiet lill-Panama taħt it-termini tat-Trattat Thomson-Urrutia. Il-Kolombja u l-Perù marru għall-gwerra minħabba tilwim territorjali fil-baċir tal-Amażonja. Il-gwerra ntemmet bi ftehim ta’ paċi nnegozjat mil-Lega tan-Nazzjonijiet. Is-Soċjetà finalment tat iż-żona kkontestata lill-Kolombja f'Ġunju 1934. [[File:Bogotazo.jpg|thumb|Il-Bogotazo fl-1948]] Ftit wara, il-Kolombja kisbet grad ta' stabbiltà politika, li ġiet interrotta minn kunflitt imdemmi li seħħ bejn l-aħħar tas-snin 40 u l-bidu tas-snin 50, perjodu magħruf bħala La Violencia. Il-kawża tagħha kienet primarjament it-tensjoni dejjem tikber bejn iż-żewġ partiti politiċi ewlenin, li sussegwentement qabdet wara l-qtil tal-kandidat presidenzjali liberali Jorge Eliécer Gaitán fid-9 ta’ April 1948. L-irvellijiet li rriżultaw f’Bogotá, magħrufa bħala El Bogotazo, infirxu mal-pajjiż kollu u sostnew. il-[ajja ta’ mill-inqas 180,000 Kolumbjan. Il-Kolombja daħlet fil-Gwerra Koreana meta Laureano Gómez ġie elett president. Kien l-uniku pajjiż tal-Amerika Latina li ngħaqad mal-gwerra bi rwol militari dirett bħala alleat tal-Istati Uniti. Partikolarment importanti kienet ir-reżistenza tat-truppi Kolombjani f'Old Baldy. Il-vjolenza bejn iż-żewġ partiti politiċi naqset l-ewwel meta' Gustavo Rojas keċċa lill-president tal-Kolombja f'kolp ta' stat u nnegozja mal-gwerrilli, u mbagħad taħt il-ġunta militari tal-Ġeneral Gabriel Paris. Wara d-depożizzjoni ta' Rojas, il-Partit Konservattiv Kolumbjan u l-Partit Liberali Kolumbjan qablu li joħolqu l-Front Nazzjonali, koalizzjoni li tmexxi l-pajjiż flimkien. Skont il-ftehim, il-presidenza kienet se talterna bejn konservattivi u liberali kull 4 snin għal 16-il sena; iż-żewġ partiti jkollhom parità fil-pożizzjonijiet elettivi l-oħra kollha. Il-Front Nazzjonali temm "La Violencia", u l-amministrazzjonijiet tal-Front Nazzjonali ppruvaw jistabbilixxu riformi soċjali u ekonomiċi estensivi b'kooperazzjoni mal-Alleanza għall-Progress. Minkejja l-progress f’ċerti setturi, komplew ħafna problemi soċjali u politiċi, u gruppi terroristiċi gwerillieri bħall-FARC, ELN, u M-19 inħolqu formalment biex jiġġieldu l-gvern u l-apparat politiku u d-demokrazija tal-Kolombja. Nhar l-Erbgħa, 13 ta' Novembru, 1985, il-vulkan Nevado del Ruiz żbroffa. Wara disgħa u sittin sena ta' inattività, l-iżbroff ħasad lill-insedjamenti tal-madwar għalkollox mhux ippreparati, minkejja t-twissijiet maħruġa minn diversi aġenziji tal-vulkanoloġija li kienu rrappurtaw sinjali ta' attività vulkanika sa minn Diċembru tal-1984. Il-flussi piroklastiċi li ħarġu mill-krater tal-vulkan dewbu madwar 10% tal-glaċier tal-muntanja, u b’hekk ikkawżaw erba' *lahars* — flussi ta' tajn, ħamrija u debris li jirriżultaw minn attività vulkanika — li ​​niżlu jiġru mal-għoljiet tan-Nevado b’veloċità ta' 60 km/siegħa. Dawn il-flussi żiedu l-veloċità tagħhom hekk kif għaddew minn widien dojoq fil-qrib u ntefgħu fil-korsijiet tas-sitt xmajjar li jibdew mill-vulkan. Il-belt ta' Armero, li tinsab ftit inqas minn 50 km ’il bogħod mill-vulkan, inqerdet għalkollox minn dawn il-flussi, u dan wassal għall-mewt ta' aktar minn 20,000 mill-29,000 abitant tagħha. Il-vittmi fi bliet oħra — partikolarment fil-muniċipalitajiet ta' Chinchiná u Villamaría — għollew l-għadd totali tal-imwiet għal aktar minn 23,000-25.000. <gallery> File:Armero aftermath USGS.jpg|Armero wara t-traġedja. Diversi flussi ta' tajn vulkaniku (lahars) għattew il-muniċipalità. File:Armerodisaster.png|Id-dehra ta' Armero wara t-traġedja. File:Armero aftermath Marso.jpg|Armero kien jinsab fiċ-ċentru ta' din ir-ritratt, li ttieħed lejn l-aħħar ta' Novembru tal-1985. File:Armero Mudflow and ruins.jpg|Ftit strutturi biss baqgħu bilwieqfa f’Armero wara l-flussi tat-tajn li knisu l-belt. File:VolcanoRuiz.jpg|Nevado del Ruiz ġimagħtejn wara l-eruzzjoni. File:Nevado del Ruiz 1985.jpg|Nevado del Ruiz jarmi l-fwar. Din ir-ritratt ittieħed f'Settembru tal-1985, xahrejn qabel it-traġedja. File:Nevado del Ruiz summit 1985 - Marso.jpg|Il-quċċata tan-Nevado del Ruiz lejn l-aħħar ta' Novembru tal-1985, wara l-eruzzjoni. File:Nevado del Ruiz hazard map, from Wright and Pierson ESP.png|Iż-żoni l-aktar milquta mill-eruzzjoni ta’ Nevado del Ruiz. Il-mappa turi r-rotta li ħa l-lahar mill-vulkan sa Armero. </gallery> Sa mis-sittinijiet, il-pajjiż sofra minn kunflitt armat asimmetriku ta' intensità baxxa bejn il-forzi tal-gvern, il-gruppi terroristiċi tal-gwerillieri komunisti, u l-paramilitari tal-lemin. Il-kunflitt intensifikat fis-snin disgħin, prinċipalment f'żoni rurali remoti. Diversi organizzazzjonijiet gwerillieri ddeċidew li jiddemobilizzaw wara n-negozjati għall-paċi fl-1989-1994. L-Istati Uniti ilha involuta ħafna fil-kunflitt sa mill-bidu tiegħu, meta fil-bidu tas-sittinijiet il-gvern tal-Istati Uniti għen lill-armata Kolombjana tattakka gwerillieri terroristiċi komunisti fil-Kolombja rurali. Dan bħala parti mill-ġlieda Amerikana kontra l-komuniżmu. Merċenarji u korporazzjonijiet multinazzjonali bħal Chiquita Brands International huma wħud mill-atturi internazzjonali li kkontribwew għall-vjolenza tal-kunflitt. Minn nofs is-snin sebgħin, il-kartelli tad-droga Kolombjani saru produtturi, proċessuri u esportaturi ewlenin ta 'drogi illegali, primarjament marijuana u kokaina. Kostituzzjoni ġdida ġiet promulgata fl-4 ta' Lulju, 1991. Il-bidliet iġġenerati mill-kostituzzjoni l-ġdida huma meqjusa bħala pożittivi mis-soċjetà Kolombjana. [[File:USGS ShakeMap Armenia Quindío Colombia Earthquake 1999.jpg|thumb|left|Mappa tal-intensità tat-terremot ibbażata fuq l-iskala Modified Mercalli; iġġenerata mill-United States Geological Survey.]] Dan seħħ nhar it-Tnejn, 25 ta' Jannar, 1999, fis-1:19 p.m. ħin lokali (UTC-5), b’kobor ta’ Mw = 6.2. L-epiċentru tiegħu kien jinsab f'żona muntanjuża tal-muniċipalità ta' Córdoba, f'Quindío. Din ir-reġjun tiffaċċja riskju sismiku għoli minħabba l-junction tripla fil-kantuniera tal-Pjanċa tal-Amerika t’Isfel, fejn jikkonverġu l-pjanċi ta’ Nazca u tal-Karibew. It-terremot, li oriġina f'fond ta' 18-il kilometru u dam għaddej 28 sekonda, ħalla 1,185 persuna mejta u kellu impatt kbir fuq il-belt ta' Armenia u l-muniċipalitajiet ġirien, kif ukoll fuq insedjamenti rurali fir-reġjuni ta’ Valle u Quindío — bħal Corozal, Quebradanueva, Vallejuelo u La Paila, fost oħrajn. Minkejja xi miżuri preventivi, iż-żona spiċċat fi stat ta' kaos strutturali, soċjali u tas-saħħa pubblika għal diversi ġimgħat. Barra minn hekk, id-dipartimenti ta’ Risaralda u Caldas ukoll ġarrbu ħsarat, għalkemm fi grad inqas gravi. === seklu 21 === [[File:El ruiz volcano.jpg|thumb|left|Belt ta' Manizales, Caldas fl-2006]] [[File:Desde mi cuarto.jpg|thumb|Belt ta' Armenia, Qindio fl-2007]] L-amministrazzjoni tal-President Álvaro Uribe (2002-2010) adottat il-politika ta' sigurtà demokratika li kienet tinkludi kampanja integrata għall-ġlieda kontra t-terroriżmu u r-ribelljoni. Il-pjan ekonomiku tal-gvern ippromwova wkoll il-fiduċja tal-investituri. Bħala parti minn proċess ta' paċi, l-AUC (paramilitari tal-lemin) kienet waqfet tiffunzjona formalment bħala organizzazzjoni. Fi Frar 2008, miljuni ta' Kolumbjani ddimostraw kontra l-FARC u gruppi illegali oħra. Wara negozjati ta' paċi, il-gvern Kolumbjan tal-President Juan Manuel Santos u l-gwerilla tal-FARC-EP ħabbru ftehim finali biex jintemm il-kunflitt. Madankollu, referendum biex jiġi ratifikat il-ftehim ma rnexxiex. Il-gvern Kolumbjan u l-FARC sussegwentement iffirmaw ftehim ta' paċi rivedut f'Novembru 2016, li l-kungress Kolumbjan approva. Fl-2016, il-President Santos ingħata l-Premju Nobel għall-Paċi. Ġurisdizzjoni Speċjali għall-Paċi nħolqot biex tinvestiga, tiċċara, tiġġudika u tikkastiga l-ksur serju tad-drittijiet tal-bniedem u l-ksur serji tal-liġi umanitarja internazzjonali li seħħew matul il-kunflitt armat u tissodisfa d-dritt tal-vittmi għall-ġustizzja. Matul iż-żjara tiegħu fil-Kolombja, il-Papa Franġisku ta ġieħ lill-vittmi tal-kunflitt. F'Ġunju 2018, Iván Duque, il-kandidat tal-partit tal-lemin Ċentru Demokratiku, rebaħ l-elezzjoni presidenzjali. Fis-7 ta' Awwissu, 2018, huwa ħa l-ġurament bħala l-president il-ġdid tal-Kolombja biex jieħu post Juan Manuel Santos. Ir-relazzjonijiet tal-Kolombja mal-Veneżwela varjaw minħabba differenzi ideoloġiċi bejn iż-żewġ gvernijiet. Il-Kolombja offriet appoġġ umanitarju bl-ikel u l-mediċina biex itaffi n-nuqqas ta' provvista fil-Veneżwela. Il-Ministeru tal-Affarijiet Barranin tal-Kolombja qal li l-isforzi kollha biex tissolva l-kriżi tal-Veneżwela jridu jkunu paċifiċi. Il-Kolombja pproponiet l-idea tal-Għanijiet ta' Żvilupp Sostenibbli u n-Nazzjonijiet Uniti adottat dokument finali. Fi Frar 2019, il-President tal-Veneżwela Nicolás Maduro qata' r-relazzjonijiet diplomatiċi mal-Kolombja wara li l-President Kolumbjan Iván Duque għen lill-politiċi tal-oppożizzjoni Venezwelana biex iwasslu għajnuna umanitarja lil pajjiżu. Il-Kolombja rrikonoxxiet lill-mexxej tal-oppożizzjoni Venezwelana Juan Guaidó bħala l-president leġittimu tal-pajjiż. Minħabba l-Gvern ta' Petro, il-Kolombja tbati minn kriżi fis-sistema tas-saħħa u s-sigurtà. Abelardo de la Espriella rebaħ l-elezzjonijiet tal-2026. [[File:M 7.4 - 5 km S of San José del Palmar, Colombia.png|thumb|left|Mappa tal-intensità tat-terremot ibbażata fuq l-iskala Modified Mercalli; iġġenerata mill-United States Geological Survey.]] Fl-10 ta' Awwissu, 2026, fis-7:34 ta' filgħodu, seħħ terremot b'kobor ta' 7.4 li l-epiċentru tiegħu kien qrib San José del Palmar, fid-dipartiment ta' Chocó. Dan ikkawża ħsara estensiva fil-punent tal-Kolombja — l-aktar fid-dipartimenti ta' Antioquia, Caldas, Chocó, Risaralda, Quindío u Valle del Cauca — u kien segwit minn aktar minn 47 theżżiża sekondarja; b’riżultat ta' dan, mietu 294 persuna, indarbu 3,970, kien hemm aktar minn 379 persuna nieqsa, u ġarrbet ħsarat li jiswew $9,571 miljun. <gallery> File:Pereira after the earthquake - WCK.jpg|Pereira File:Colombia after the earthquake - WCK.jpg| File:Cali after the earthquake 2 - WCK.jpg|Cali File:Cali after the earthquake 3 - WCK.jpg|Cali File:Cali after the earthquake 4 - WCK.jpg|Cali File:Cali after the earthquake - WCK.jpg|Cali File:Debris from a building after the 2026 Colombia earthquake - WCK.jpg| </gallery> It-terremot inħass fl-[[Ekwador]], fil-[[Panama]] u fil-[[Veneżwela]]. == Ġeografija == [[File:Pico Cristobal Colon.jpg|thumb|left|Pico Cristóbal Colón huwa possibbilment l-ogħla muntanja fil-Kolombja, b'għoli rrappurtat ta '5,775 metru (18,947 pied) u Prominenza ta' 5,509 m (18,074 pied).]] [[File:Mapa de Colombia (topografía).svg|thumb|Mappa topografika tal-Kolombja]] Il-ġeografija tal-Kolombja hija kkaratterizzata mis-sitt reġjuni naturali ewlenin tagħha li jippreżentaw il-karatteristiċi uniċi tagħhom, mir-reġjun muntanjuż tal-Andes; ir-reġjun kostali tal-Paċifiku; ir-reġjun kostali tal-Karibew; il-Pjanuri; ir-reġjun tal-foresti tropikali tal-Amażonja; għaż-żona insulari, li tinkludi gżejjer kemm fl-oċeani Atlantiku kif ukoll fil-Paċifiku. Taqsam il-konfini marittimi tagħha mal-Kosta Rika, Nikaragwa, Ħonduras, Ġamajka, Ħaiti u r-Repubblika Dominicana. Il-Kolombja tmiss fil-majjistral mal-Panama, fil-lvant mal-Venezwela u l-Brażil, u fin-nofsinhar mal-Ekwador u l-Perù; stabbilixxa l-limiti marittimi tiegħu ma' pajjiżi ġirien permezz ta' seba' ftehimiet fil-Baħar Karibew u tlieta fl-Oċean Paċifiku. Hija tinsab bejn latitudnijiet 12°N u 4°S u bejn lonġitudnijiet 67° u 79°W. Fil-lvant tal-Andes hemm is-savana ta' Llanos, parti mill-baċin tax-Xmara Orinoco, u fix-Xlokk estrem, il-ġungla tal-foresti tropikali tal-Amażonja. Flimkien, dawn l-artijiet baxxi jiffurmaw aktar minn nofs it-territorju tal-Kolombja, iżda fihom inqas minn 6% tal-popolazzjoni. Fit-tramuntana, il-kosta tal-Karibew, li fiha 21.9% tal-popolazzjoni u l-lokazzjoni tal-bliet tal-port ewlenin ta' Barranquilla u Cartagena, ġeneralment tikkonsisti fi pjanuri baxxi, iżda fiha wkoll is-Sierra Nevada de Santa Marta, li tinkludi l-ogħla. qċaċet tal-pajjiż (Pico Cristóbal Colón u Pico Simón Bolívar), u d-deżert La Guajira. B'kuntrast, l-artijiet baxxi tal-kosta tal-Paċifiku dejqa u mhux kontinwi, appoġġjati mill-muntanji Serranía de Baudó, huma ftit popolati u mgħottija b'veġetazzjoni densa. Il-port ewlieni tal-Paċifiku huwa Buenaventura. [[File:ISS-42 Colombia’s Santa Marta massif.jpg|thumb|left|Sierra Nevada de Santa Marta tidher mill-ISS]] [[File:Sierra Nevada de Santa Marta desde el espacio.jpg|thumb|Sierra Nevada de Santa Marta tidher mill-ISS]] [[File:Sierra Nevada.JPG|thumb|left|Sierra Nevada de Santa Marta minn Valledupar, il-Kolombja.]] Parti miċ-Ċirku tan-Nar, reġjun tad-dinja suġġett għal terremoti u eruzzjonijiet vulkaniċi, fl-intern tal-Kolombja l-Andes huma l-karatteristika ġeografika predominanti. Il-biċċa l-kbira taċ-ċentri tal-popolazzjoni tal-Kolombja jinsabu f'dawn l-artijiet għolja interni. Lil hinn mill-Massif Kolumbjan (fid-dipartimenti tal-Lbiċ ta' Cauca u Nariño), dawn jaqsmu fi tliet fergħat magħrufa bħala cordilleras (muntanji): il-Kordillera tal-Punent, li tgħaddi biswit il-kosta tal-Paċifiku u tinkludi l-belt ta' Cali; il-Medda tal-Muntanji Ċentrali, li tgħaddi bejn il-widien tax-xmajjar Cauca u Magdalena (fil-punent u l-lvant, rispettivament) u tinkludi l-ibliet ta' Medellín, Manizales, Pereira u l-Armenja; u l-Kordillera tal-Lvant, li testendi grigal sal-peniżola La Guajira u tinkludi Bogotá, Bucaramanga u Cúcuta. Il-qċaċet tal-Kordillera tal-Punent jaqbżu l-4,700 m (15,420 pied), u fil-Kordillera Ċentrali u l-Kordillera tal-Lvant jilħqu l-5,000 m (16,404 pied). F'2,600 m (8,530 pied), Bogotá hija l-ogħla belt tad-daqs tagħha fid-dinja. Ix-xmajjar ewlenin tal-Kolombja huma l-Magdalena, il-Cauca, il-Guaviare, l-Atrato, il-Meta, il-Putumayo u l-Caquetá. Il-Kolombja għandha erba' sistemi ewleninta'ta’ drenaġġ: id-drenaġġ tal-Paċifiku, id-drenaġġ tal-Karibew, il-baċir tal-Orinoko u l-baċir tal-Amażonja. Ix-xmajjar Orinoco u Amazon jimmarkaw limiti mal-Kolombja sal-Venezwela u l-Perù rispettivament. === Fruntiera === Il-fruntiera tal-art mal-Kolombja hija 586 km, Venezwela fruntiera ta' aktar minn 2219 km, Brażil huwa 1645 km, Panama hija 266 km, Il-fruntiera internazzjonali flimkien hija 4716 km. === Klima === [[File:Colombia Köppen.svg|thumb|Mappa tal-Kolombja mill-klassifikazzjoni tal-klima Köppen]] Il-klima tal-Kolombja hija kkaratterizzata minn tropikali, li tippreżenta varjazzjonijiet f'sitt reġjuni naturali u skont l-altitudni, it-temperatura, l-umdità, ir-riħ u l-preċipitazzjoni. Il-Kolombja għandha firxa diversa ta 'żoni klimatiċi, inklużi foresti tropikali tropikali, savannahs, steppi, deżerti u klimi tal-muntanji. Il-klima tal-muntanji hija waħda mill-karatteristiċi uniċi tal-Andes u eżenzjonijiet oħra ta' altitudni għolja fejn il-klima hija determinata mill-altitudni. Taħt 1,000 metru (3,281 pied) altitudni hija ż-żona altitudinal sħuna, fejn it-temperaturi huma ogħla minn 24 °C (75.2 °F). Madwar 82.5% taż-żona totali tal-pajjiż tinsab fiż-żona altitudinal sħuna. Iż-żona altitudinal tal-klima moderata li tinsab bejn 1,001 u 2,000 metru (3,284 u 6,562 pied) hija kkaratterizzata minn temperatura medja li tvarja bejn 17 u 24 °C (62.6 u 75.2 °F). It-temp kiesaħ huwa preżenti bejn 2,001 u 3,000 metru (6,565 u 9,843 pied) u t-temperaturi jvarjaw bejn 12 u 17 °C (53.6 u 62.6 °F). Lil hinn hemm il-kundizzjonijiet alpini taż-żona tal-boskijiet u mbagħad il-mergħat bla siġar tal-qawwi. Fuq 4,000 metru (13,123 pied), fejn it-temperaturi huma taħt l-iffriżar, il-klima hija glaċjali, żona ta 'borra permanenti u silġ. === Bijodiversità u konservazzjoni === Il-Kolombja hija waħda mill-pajjiżi megadiversi fil-bijodiversità, u tokkupa l-ewwel post fl-ispeċi ta 'għasafar. Il-Kolombja hija l-pajjiż bl-akbar bijodiversità fuq il-pjaneta, li għandha l-ogħla rata ta' speċi għal kull żona, kif ukoll l-ogħla numru ta' endemiżmi (speċi li ma jinstabu b'mod naturali imkien ieħor) ta' kwalunkwe pajjiż. Madwar 10% tal-ispeċi tad-Dinja jgħixu fil-Kolombja, inklużi aktar minn 1,900 speċi ta' għasafar, aktar milli fl-Ewropa u l-Amerika ta' Fuq flimkien. Il-Kolombja għandha 10% tal-ispeċijiet ta' mammiferi tad-dinja, 14% tal-ispeċi ta' anfibji tad-dinja u 18% tal-ispeċi ta' għasafar tad-dinja. [[File:Cattleya trianae tipo Baronessa.jpg|thumb|Il-fjura nazzjonali tal-Kolombja, l-orkidea endemika Cattleya trianae, hija msemmija għall-botaniku u tabib Kolumbjan José Jerónimo Triana.]] Fir-rigward tal-pjanti, il-pajjiż għandu bejn 40,000 u 45,000 speċi ta 'pjanti, ekwivalenti għal 10 jew 20% tal-ispeċi totali tad-dinja, li huwa saħansitra aktar notevoli jekk tqis li l-Kolombja hija meqjusa bħala pajjiż ta' daqs intermedju. Il-Kolombja hija t-tieni l-aktar pajjiż bijodiversità fid-dinja, biss wara l-Brażil, li huwa madwar 7 darbiet akbar. Il-Kolombja għandha kważi 2,000 speċi ta 'ħut tal-baħar u hija t-tieni l-aktar pajjiż divers fil-ħut tal-ilma ħelu. Huwa wkoll il-pajjiż bl-aktar speċi endemiċi ta' friefet, huwa l-ewwel fl-ispeċi tal-orkidej, u għandu madwar 7,000 speċi ta' ħanfus. Il-Kolombja hija t-tieni fin-numru ta' speċi ta' anfibji u hija t-tielet l-aktar pajjiż divers fir-rettili u l-pali. Hemm madwar 1,900 speċi ta' molluski u skont l-istimi hemm madwar 300,000 speċi ta' invertebrati fil-pajjiż. Fil-Kolombja hemm 32 bijoma terrestri u 314-il tip ta' ekosistemi. Iż-żoni protetti u s-"Sistema tal-Park Nazzjonali" ikopru żona ta' madwar 14,268,224 ettaru (142,682.24 km 2) u jirrappreżentaw 12.77% tat-territorju Kolumbjan. Meta mqabbla mal-pajjiżi ġirien, ir-rati tad-deforestazzjoni fil-Kolombja għadhom relattivament baxxi. Il-Kolombja kellha punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti tal-2018 ta' 8.26/10, u kklassifikaha fil-25 post globalment fost 172 pajjiż. Il-Kolombja hija s-sitt pajjiż fid-dinja bil-kobor tal-provvista totali ta' ilma ħelu rinnovabbli, u għad għandha riżervi kbar ta' ilma ħelu. == Gvern u politika == [[File:Casa de Nariño y Vigilantes.jpg|thumb|Il-Casa de Nariño hija r-residenza uffiċjali u l-post tax-xogħol ewlieni tal-President tal-Kolombja.]] [[Stampa:Lado sur Casa de Nariño.jpg|thumb|left|'''Palazz Narinjo''', residenza u uffiċċju tal-President tal-Kolombja|260px]] Il-gvern tal-Kolombja jiżviluppa fil-qafas ta' repubblika demokratika presidenzjali parteċipattiva kif stabbilit fil-Kostituzzjoni tal-1991. Skont il-prinċipju tas-separazzjoni tas-setgħat, il-gvern huwa maqsum fi tliet fergħat: il-fergħa eżekuttiva, il-fergħa leġiżlattiva u l-fergħa ġudizzjarja. Bħala kap tal-fergħa eżekuttiva, il-President tal-Kolombja jaġixxi bħala kap tal-Istat u kap tal-Gvern, segwit mill-Viċi President u l-Kunsill tal-Ministri. Il-president jiġi elett b'vot popolari biex iservi mandat wieħed ta' erba' snin (fl-2015, il-Kungress tal-Kolombja approva r-revoka ta' emenda kostituzzjonali tal-2004 li biddlet il-limitu ta' mandat wieħed għall-presidenti għal limitu ta' żewġ mandati). Fil-livell provinċjali, is-setgħa eżekuttiva hija ta' gvernaturi dipartimentali, sindki muniċipali, u amministraturi lokali ta' suddiviżjonijiet amministrattivi iżgħar, bħal corregimientos jew communes. L-elezzjonijiet reġjonali kollha jsiru sena u ħames xhur wara l-elezzjoni presidenzjali. [[File:Capitalio Nacional de Colombia, Bogotá.jpg|thumb|Kwartieri ġenerali Nazzjonali tal-Kungress]] Il-fergħa leġiżlattiva tal-gvern hija rappreżentata fil-livell nazzjonali mill-Kungress, istituzzjoni bikamerali li tinkludi Kamra tad-Deputati b'166 siġġu u Senat ta' 102 siġġu. Is-Senat jiġi elett fil-livell nazzjonali u l-Kamra tad-Deputati tiġi eletta fid-distretti elettorali. Membri taż-żewġ kmamar huma eletti biex iservu mandati ta' erba' snin xahrejn qabel il-president, ukoll b’vot popolari. [[File:Palacio de Justicia de Colombia, Bogotá.jpg|thumb|Palazz tal-Ġustizzja tal-Kolombja, kwartieri ġenerali u simbolu tal-Fergħa Ġudizzjarja tal-Kolombja]] Il-ġudikatura hija mmexxija minn erba’ qrati għolja, li jikkonsistu mill-Qorti Suprema li tittratta kwistjonijiet kriminali u ċivili, il-Kunsill tal-Istat, li għandu responsabbiltà speċjali għal-liġi amministrattiva u jipprovdi wkoll pariri legali lill-eżekuttiv, il-Qorti Kostituzzjonali, responsabbli biex tiżgura l-integrità tal-kostituzzjoni Kolombjana, u l-Kunsill Superjuri tal-Ġudikatura, responsabbli għall-verifika tal-ġudikatura. Il-Kolombja topera sistema ta' liġi ċivili, li sa mill-1991 ġiet applikata permezz ta' sistema kontradittorja. Minkejja sensiela ta' kontroversji, il-politika ta' sigurtà demokratika żgurat li l-eks President Álvaro Uribe jibqa' popolari fost il-Kolombjani, bil-klassifikazzjoni tal-approvazzjoni tiegħu laħqet il-quċċata ta' 76%, skont stħarriġ fl-2009. Madankollu, wara li serva żewġ mandati, kien kostituzzjonalment ipprojbit milli qed ifittex l-elezzjoni mill-ġdid fl-2010. Fl-elezzjoni tal-20 ta' Ġunju, 2010, l-eks Ministru tad-Difiża Juan Manuel Santos rebaħ b’69% tal-voti kontra t-tieni l-aktar kandidat popolari, Antanas Mockus. Kienet meħtieġa runoff peress li l-ebda kandidat ma rċieva aktar mil-limitu rebbieħ ta' 50% tal-voti. Santos reġa' rebaħ l-elezzjoni bi kważi 51% tal-voti fl-elezzjonijiet tat-tieni rawnd fil-15 ta' Ġunju 2014, u għeleb lir-rivali tiegħu tal-lemin Óscar Iván Zuluaga, li rebaħ 45%. Fl-2018, Iván Duque rebaħ it-tieni rawnd tal-elezzjonijiet b'54% tal-voti. === Affarijiet barranin === [[File:VII Cumbre de la Alianza del Pacífico, Santiago de Cali.jpg|thumb|VII Summit tal-Alleanza tal-Paċifiku: L-eks president tal-Kolombja, Juan Manuel Santos, huwa t-tieni mix-xellug.]] L-affarijiet barranin tal-Kolombja huma inkarigati mill-President, bħala kap tal-Istat, u mmexxija mill-Ministru tal-Affarijiet Barranin. Il-Kolombja għandha missjonijiet diplomatiċi fil-kontinenti kollha. Il-Kolombja kienet waħda mill-erba' membri fundaturi tal-Alleanza tal-Paċifiku, li hija mekkaniżmu ta' integrazzjoni politika, ekonomika u kooperattiva li tippromwovi l-moviment ħieles ta' oġġetti, servizzi, kapital u nies fost il-membri, kif ukoll borża komuni u ambaxxati konġunti f'diversi pajjiżi. Il-Kolombja hija wkoll membru tan-Nazzjonijiet Uniti, l-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ, l-Organizzazzjoni għall-Kooperazzjoni Ekonomika u l-Iżvilupp, l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani, l-Organizzazzjoni tal-Istati Ibero-Amerikani, u l-Komunità Andina tan-Nazzjonijiet. Il-Kolombja hija sieħba globali tan-NATO u alleat importanti mhux tan-NATO tal-Istati Uniti. === Militari === [[File:Arc fragata caldas.jpg|thumb|Il-Frejgata tal-Marina Kolombjana ARC Caldas]] Il-fergħa eżekuttiva tal-gvern hija responsabbli għall-ġestjoni tad-difiża tal-Kolombja, bil-president ikun il-kmandant in kap tal-forzi armati. Il-Ministeru tad-Difiża jeżerċita kontroll ta' kuljum tal-forzi armati u tal-Pulizija Nazzjonali tal-Kolombja. Il-Kolombja għandha 455,461 persunal militari attiv. Fl-2016, 3.4% tal-PGD tal-pajjiż mar għall-infiq militari, u poġġih fl-24 post fid-dinja. Il-forzi armati tal-Kolombja huma l-akbar fl-Amerika Latina. Fl-2018, il-Kolombja ffirmat it-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari. L-armata Kolombjana hija maqsuma fi tliet fergħat: l-Armata Nazzjonali Kolombjana; il-Forza Aerospazjali Kolombjana; u l-Navy Kolombjana. Il-Pulizija Nazzjonali tiffunzjona bħala ġendarmerija, li topera indipendentement mill-armata bħala aġenzija tal-infurzar tal-liġi fil-pajjiż kollu. Kull wieħed minnhom jopera bl-apparat tal-intelliġenza tiegħu separat mid-Direttorat Nazzjonali tal-Intelliġenza (DNI). L-Armata Nazzjonali hija magħmula minn diviżjonijiet, brigati, brigati speċjali u unitajiet speċjali, il-Navy Kolombjana mill-Infanteria tal-Baħar, il-Forza Navali tal-Karibew, il-Forza Navali tal-Paċifiku, il-Forza Navali tan-Nofsinhar, il-Forza Navali tal-Lvant, Gwardja tal-Kosta Kolumbjana, Navali L-Avjazzjoni u l-Kmand Speċifiku ta' San Andrés u Providencia u l-Forza Aerospazjali minn 15-il unità tal-ajru. === Diviżjonijiet amministrattivi === Il-Kolombja hija maqsuma fi 32 dipartiment u distrett kapitali, li huwa meqjus bħala dipartiment (Bogotá hija wkoll il-kapitali tad-dipartiment ta' Cundinamarca). Id-dipartimenti huma suddiviżi f'muniċipalitajiet, li kull waħda minnhom hija assenjata sede muniċipali, u l-muniċipalitajiet huma mbagħad suddiviżi f'corregimientos f'żoni rurali u komuni f'żoni urbani. Kull dipartiment għandu gvern lokali b'gvernatur u assemblea eletti direttament għal terminu ta 'erba' snin, u kull muniċipalità hija mmexxija minn sindku u kunsill. Hemm bord amministrattiv lokali elett b'mod popolari f'kull wieħed mill-belt żgħira jew komuni. Minbarra l-kapitali, erba' bliet oħra ġew innominati distretti (fil-fatt muniċipalitajiet speċjali), fuq il-bażi ta' karatteristiċi distintivi speċjali. Dawn huma Barranquilla, Cartagena, Santa Marta u Buenaventura. Xi dipartimenti għandhom suddiviżjonijiet amministrattivi lokali, fejn il-bliet għandhom konċentrazzjoni kbira ta 'popolazzjoni u l-muniċipalitajiet huma qrib xulxin (per eżempju, f'Antioquia u Cundinamarca). Fejn id-dipartimenti għandhom popolazzjoni baxxa (eż. Amazonas, Vaupés u Vichada), jiġu impjegati diviżjonijiet amministrattivi speċjali, bħal "corregimientos departamentales", li huma ibridi ta' muniċipalità u corregimiento. [[File:Mapa de Colombia (departamentos).svg|thumb|Organizzazzjoni territorjali]] Skont il-Kostituzzjoni tal-1991, il-Kolombja hija magħmula minn 32 dipartiment u distrett kapitali. Kull dipartiment huwa maqsum fi muniċipalitajiet. Il-gvernijiet dipartimentali huma maqsuma fi tliet fergħat: gvernatur (elett b'mod popolari kull 4 snin), assemblea dipartimentali (eletta b'mod popolari kull 4 snin) u qrati superjuri. Skont l-IGAC (1996. Dizzjunarju Ġeografiku tal-Kolombja), l-ogħla punt tagħha jitla’ għal madwar 5,775 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, fuq is-summits tewmin ta' Colón u Bolívar, dawn huma l-għoli massimi fit-territorju nazzjonali, filwaqt li l-iktar punt baxx tal- pajjiż huwa l-Oċean Paċifiku u Atlantiku (il-Karibew). ==== Dipartimenti, popolazzjoni u kapital ==== {| class="wikitable sortable" style="width:73%;" ! '''Numru''' ! '''Dipartiment''' ! '''Popolazzjoni (2020)'''<ref name="PopulationProjections">{{ċita web |url= https://www.dane.gov.co/files/censo2018/proyecciones-de-poblacion/anexos-proyecciones-pob-dptos-area-grupos-de-edad-2018-2023.xlsx |titlu= ¿Cuántos somos? |pubblikatur= Departamento Administrativo Nacional de Estadística (DANE) |data-aċċess= 2020-03-26 |lingwa= Spanjol |arkivju-url= https://web.archive.org/web/20200327040110/https://www.dane.gov.co/files/censo2018/proyecciones-de-poblacion/anexos-proyecciones-pob-dptos-area-grupos-de-edad-2018-2023.xlsx |arkivju-data= 2020-03-27 |url-status= dead }}</ref> ! '''Popolazzjoni (2018)'''<ref name="PopulationProjections" /> ! '''Popolazzjoni (2005)''' ! '''Kapital''' |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''1''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Bogotá.svg|20px]] [[Bogotá]] |align="center"| 7,743,955 |align="center"| 7,412,566 |align="center"| 6,778,691 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''2''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Antioquia Department.svg|20px]] [[Antioquia Department|Antioquia]] |align="center"| 6,677,930 |align="center"| 6,407,102 |align="center"| 5,601,507 |align="center"| Medellín |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''3''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Valle del Cauca.svg|20px]] [[Valle del Cauca]] |align="center"| 4,532,152 |align="center"| 4,475,886 |align="center"| 4,052,535 |align="center"| Cali |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''4''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Cundinamarca.svg|20px]] [[Cundinamarca department|Cundinamarca]] |align="center"| 3,242,999 |align="center"| 2,919,060 |align="center"| 2,228,682 |align="center"| Bogotá |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''5''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Atlántico.svg|20px]] [[Atlántico department|Atlántico]] |align="center"| 2,722,128 |align="center"| 2,535,517 |align="center"| 2,112,001 |align="center"| Barranquilla |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''6''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Bolívar (Colombia).svg|20px]] [[Bolívar department|Bolívar]] |align="center"| 2,180,976 |align="center"| 2,070,110 |align="center"| 1,836,640 |align="center"| Cartagena |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''7''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Santander Department.svg|20px]] [[Santander department|Santander]] |align="center"| 2,280,908 |align="center"| 2,184,837 |align="center"| 1,913,444 |align="center"| Bucaramanga |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''8''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Nariño.svg|20px]] [[Nariño department|Nariño]] |align="center"| 1,627,589 |align="center"| 1,630,592 |align="center"| 1,498,234 |align="center"| Pasto |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''9''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Córdoba.svg|20px]] [[Córdoba department|Córdoba]] |align="center"| 1,828,947 |align="center"| 1,784,783 |align="center"| 1,462,909 |align="center"| Montería |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''10''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Tolima.svg|20px]] [[Tolima department|Tolima]] |align="center"| 1,339,998 |align="center"| 1,330,187 |align="center"| 1,312,304 |align="center"| Ibagué |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''11''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Cauca.svg|20px]] [[Cauca department|Cauca]] |align="center"| 1,491,937 |align="center"| 1,464,488 |align="center"| 1,182,022 |align="center"| Popayán |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''12''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Norte de Santander.svg|20px]][[Norte de Santander department|Norte de Santander]] |align="center"| 1,620,318 |align="center"| 1,491,689 |align="center"| 1,208,336 |align="center"| Cúcuta |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''13''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Boyacá Department.svg|20px]] [[Boyacá Department|Boyacá]] |align="center"| 1,242,731 |align="center"| 1,217,376 |align="center"| 1,255,311 |align="center"| Tunja |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''14''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Magdalena.svg|20px]] [[Magdalena department|Magdalena]] |align="center"| 1,427,026 |align="center"| 1,341,746 |align="center"| 1,136,819 |align="center"| Santa Marta |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''15''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Huila.svg|20px]] [[Huila department|Huila]] |align="center"| 1,122,622 |align="center"| 1,100,386 |align="center"| 1,001,476 |align="center"| Neiva |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''16''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Cesar.svg|20px]] [[Cesar department|Cesar]] |align="center"| 1,295,387 |align="center"| 1,200,574 |align="center"| 878,437 |align="center"| Valledupar |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''17''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Caldas.svg|20px]] [[Caldas department|Caldas]] |align="center"| 1,018,453 |align="center"| 998,255 |align="center"| 898,490 |align="center"| Manizales |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''18''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Meta.svg|20px]] [[Meta department|Meta]] |align="center"| 1,063,454 |align="center"| 1,039,722 |align="center"| 713,772 |align="center"| Villavicencio |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''19''' |align="left"|[[Stampa:Flag of La Guajira.svg|20px]] [[La Guajira department|La Guajira]] |align="center"| 965,718 |align="center"| 880,560 |align="center"| 655,943 |align="center"| Riohacha |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''20''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Risaralda.svg|20px]] [[Risaralda department|Risaralda]] |align="center"| 961,055 |align="center"| 943,401 |align="center"| 859,666 |align="center"| Pereira |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''21''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Sucre (Colombia).svg|20px]] [[Sucre department|Sucre]] |align="center"| 949,252 |align="center"| 904,863 |align="center"| 762,263 |align="center"| Sincelejo |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''22''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Quindío.svg|20px]] [[Quindío department|Quindío]] |align="center"| 555,401 |align="center"| 539,904 |align="center"| 518,691 |align="center"| Armenia |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''23''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Chocó.svg|20px]] [[Chocó department|Chocó]] |align="center"| 544,764 |align="center"| 534,826 |align="center"| 388,476 |align="center"| Quibdó |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''24''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Caquetá.svg|20px]] [[Caquetá department|Caquetá]] |align="center"| 410,521 |align="center"| 401,849 |align="center"| 337,932 |align="center"| Florencia |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''25''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Casanare.svg|20px]] [[Casanare department|Casanare]] |align="center"| 435,195 |align="center"| 420,504 |align="center"| 281,294 |align="center"| Yopal |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''26''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Putumayo.svg|20px]] [[Putumayo department|Putumayo]] |align="center"| 359,127 |align="center"| 348,182 |align="center"| 237,197 |align="center"| Mocoa |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''27''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Arauca.svg|20px]] [[Arauca department|Arauca]] |align="center"| 294,206 |align="center"| 262,174 |align="center"| 153,028 |align="center"| Arauca |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''28''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Guaviare.svg|20px]] [[Guaviare department|Guaviare]] |align="center"| 86,657 |align="center"| 82,767 |align="center"| 56,758 |align="center"| San José del Guaviare |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''29''' |align="left"|[[Stampa:Flag of San Andrés y Providencia.svg|20px]] [[Archipelago of San Andrés, Providencia and Santa Catalina|San Andrés y Providencia]] |align="center"| 63,692 |align="center"| 61,280 |align="center"| 59,573 |align="center"| San Andrés |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''30''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Amazonas (Colombia).svg|20px]] [[Amazonas department|Amazonas]] |align="center"| 79,020 |align="center"| 76,589 |align="center"| 46,950 |align="center"| Leticia |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''31''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Vichada.svg|20px]] [[Vichada department|Vichada]] |align="center"| 112,958 |align="center"| 107,808 |align="center"| 44,592 |align="center"| Puerto Carreño |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''32''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Vaupés.svg|20px]] [[Vaupés department|Vaupés]] |align="center"| 44,712 |align="center"| 40,797 |align="center"| 19,943 |align="center"| Mitú |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''33''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Guainía.svg|20px]] [[Guainía department|Guainía]] |align="center"| 50,636 |align="center"| 48,114 |align="center"| 18,797 |align="center"| Inírida |} [[Stampa:Mapa de Colombia (regiones naturales).svg|thumb|Reġjuni naturali tal-Kolombja, differenzjati bil-kulur: Andin, Karibew, Paċifiku, Orinoquía, Amazonia, Insulari]] == Ekonomija == [[File:Vista Hacia La Torre Bacatá (242256171).jpeg|thumb|Orizzont tal-skyscrapers ta' Bogotá]] [[File:Colombia GDP by sector in 2017.png|thumb|Il-PDG tal-Kolombja skont is-setturi fl-2017]] [[File:Edificio Bancolombia - luces.jpg|thumb|Il-kwartieri ġenerali ta' Bancolombia f'Medellin]] Storikament ekonomija agrarja, il-Kolombja urbanizzat malajr fis-seklu 20, sa tmiemu 15.8% biss tal-forza tax-xogħol kienet impjegata fl-agrikoltura, li tiġġenera biss 6.6% tal-PGD; 20% tal-forza tax-xogħol kienet impjegata fl-industrija u 65% fis-servizzi, responsabbli għal 33% u 60% tal-PGD rispettivament. Il-produzzjoni ekonomika tal-pajjiż hija ddominata mid-domanda domestika qawwija tagħha. In-nefqa tal-konsum tad-dar hija l-akbar komponent tal-PGD. L-ekonomija tas-suq tal-Kolombja kibret b'mod kostanti fl-aħħar parti tas-seklu 20, bil-prodott gross domestiku (PGD) jiżdied b'rata medja ta' aktar minn 4% fis-sena bejn l-1970 u l-1998. Il-pajjiż sofra riċessjoni fl-1999 (l-ewwel sena sħiħa ta' tkabbir negattiv mid-Depressjoni l-Kbira), u l-irkupru kien twil u bl-uġigħ. Madankollu, it-tkabbir laħaq is-7% fl-2007, wieħed mill-ogħla fl-Amerika Latina. Skont l-istimi tal-Fond Monetarju Internazzjonali, fl-2023, il-PGD (PPP) tal-Kolombja kien ta' US$1 triljun, it-32 fid-dinja u t-tielet fl-Amerika t’Isfel, wara l-Arġentina. L-infiq pubbliku totali jirrappreżenta 28% tal-ekonomija nazzjonali. Id-dejn estern huwa ekwivalenti għal 40% tal-prodott gross domestiku. Klima fiskali b'saħħitha ġiet affermata mill-ġdid b'żieda fil-klassifikazzjonijiet tal-bonds. L-inflazzjoni annwali għalqet l-2017 b'4.09% sena fuq sena (vs. 5.75% sena fuq sena fl-2016). Ir-rata medja nazzjonali tal-qgħad fl-2017 kienet 9.4%, għalkemm l-informalità hija l-akbar problema li qed jiffaċċja s-suq tax-xogħol (id-dħul tal-ħaddiema formali żdied b'24.8% f'5 snin filwaqt li d-dħul tax-xogħol tal-ħaddiema formali informali żdied biss b'9%). Il-Kolombja għandha żoni ħielsa (FTZ), bħaż-Żona Ħielsa tal-Paċifiku, li tinsab f'Valle del Cauca, waħda mill-aktar żoni attraenti għall-investiment barrani. Is-settur finanzjarju kiber b'mod favorevoli minħabba l-likwidità tajba tal-ekonomija, it-tkabbir tal-kreditu u l-prestazzjoni pożittiva tal-ekonomija Kolombjana. Il-Borża Kolombjana permezz tas-Suq Integrat tal-Amerika Latina (MILA) toffri suq reġjonali għall-kummerċ tal-istokks. Il-Kolombja issa hija waħda minn tliet ekonomiji biss b'punteġġ perfett fuq l-Indiċi tal-Qawwa tad-Drittijiet Legali, skont il-Bank Dinji. Il-Kolombja hija rikka fir-riżorsi naturali u tiddependi ħafna fuq l-enerġija u l-esportazzjonijiet tal-minjieri. L-esportazzjonijiet ewlenin tal-Kolombja jinkludu fjuwils minerali, żjut, prodotti tad-distillazzjoni, frott u prodotti agrikoli oħra, zokkor u ħelu, prodotti tal-ikel, plastiks, ħaġar prezzjuż, metalli, prodotti tal-forestrija, kimiċi, farmaċewtiċi, vetturi, prodotti elettroniċi, tagħmir elettriku, fwejjaħ u kożmetiċi, makkinarju, oġġetti manifatturati, tessuti u drappijiet, ħwejjeġ u xedd tas-saqajn, ħġieġ u oġġetti tal-kristall, għamara, bini prefabbrikat, prodotti militari, materjali tad-dar u tal-uffiċċju, tagħmir tal-kostruzzjoni, software, fost oħrajn. L-imsieħba kummerċjali ewlenin huma l-Istati Uniti, iċ-Ċina, l-Unjoni Ewropea u xi pajjiżi tal-Amerika Latina. L-esportazzjonijiet mhux tradizzjonali xprunaw it-tkabbir tal-bejgħ barrani Kolumbjan kif ukoll id-diversifikazzjoni tad-destinazzjonijiet tal-esportazzjoni grazzi għal ftehimiet ġodda ta 'kummerċ ħieles. It-tkabbir ekonomiku reċenti wassal għal żieda konsiderevoli f'miljunarji ġodda, inklużi intraprendituri ġodda, Kolumbjani b'valur nett li jaqbeż il-biljun USD. Il-Gvern qed jiżviluppa wkoll proċess ta' inklużjoni finanzjarja fost l-aktar popolazzjoni vulnerabbli fil-pajjiż. Il-kontribuzzjoni tat-turiżmu għall-PDG kienet ta' US$5,880.3 biljun (2.0% tal-PDG totali) fl-2016. It-turiżmu ġġenera 556,135 impjieg (2.5% tal-impjiegi totali) fl-2016. Żjajjar turisti barranin kienu mbassra li Żdiedu minn 0.6 miljun fl-2007 għal 4 miljuni fl-2017. === Agrikoltura u riżorsi naturali === [[File:Cerrejón mine.JPG|thumb|Cerrejón hija minjiera tal-faħam miftuħa, l-akbar tat-tip tagħha, l-akbar fl-Amerika Latina, u l-għaxar l-akbar fid-dinja.]] Fl-agrikoltura, il-Kolombja hija waħda mill-akbar ħames produtturi fid-dinja ta' kafè, avokado u żejt tal-palm, u waħda mil l-akbar 10 produtturi fid-dinja ta' kannamieli, banana, ananas u kawkaw. Il-pajjiż għandu wkoll produzzjoni konsiderevoli ta'ross, patata u kassava. Għalkemm mhux l-akbar produttur tal-kafè fid-dinja (il-Brażil isostni dan it-titlu), il-pajjiż ilu, għal għexieren ta' snin, kapaċi jwettaq kampanja ta’ kummerċjalizzazzjoni globali biex iżid valur lill-prodott tal-pajjiż. Il-produzzjoni taż-żejt tal-palm Kolombjan hija waħda mill-aktar sostenibbli fuq il-pjaneta, meta mqabbla mal-akbar produtturi eżistenti. Il-Kolombja hija wkoll fost l-akbar 20 produttur fid-dinja taċ-ċanga u tat-tiġieġ. Il-Kolombja hija wkoll it-tieni l-akbar esportatur tal-fjuri fid-dinja, wara l-Olanda. L-agrikoltura Kolombjana temetti 55% tal-emissjonijiet tal-gassijiet serra tal-Kolombja, prinċipalment minħabba d-deforestazzjoni, it-trobbija tal-bhejjem estensiva żżejjed, il-ħtif tal-art u l-agrikoltura illegali. Il-Kolombja hija esportatur ewlieni tal-faħam u ż-żejt – fl-2020, aktar minn 40% tal-esportazzjonijiet tal-pajjiż kienu bbażati fuq dawn iż-żewġ prodotti. Fl-2018 kien il-5 l-akbar esportatur tal-faħam fid-dinja. Fl-2019, il-Kolombja kienet l-20 l-akbar produttur taż-żejt fid-dinja, b'791 elf barmil / jum, li jesporta parti tajba mill-produzzjoni tiegħu - il-pajjiż kien id-19-il l-akbar esportatur taż-żejt fid-dinja fl-2020. Fil-minjieri, il-Kolombja hija l-akbar produttur dinja emerald, u fil-produzzjoni tad-deheb, bejn l-2006 u l-2017, il-pajjiż ipproduċa 15-il tunnellata fis-sena sal-2007, meta' l-produzzjoni tiegħu żdiedet b'mod sinifikanti, u kiser ir-rekord ta' 66.1 tunnellata estratti fl-2012. Fl-2017, estratt 52.2 tunnellata. Bħalissa, il-pajjiż huwa fost l-akbar 25 produttur tad-deheb fid-dinja. === Enerġija u trasport === [[File:Hidrosogamoso, Represa.JPG|thumb|Dam ta' Sogamoso (Presa de Sogamoso)]] [[File:Cartagena2011-Skyline-Habour.jpg|thumb|Port ta' Cartagena (Puerto de Cartagena)]] Il-produzzjoni tal-elettriku fil-Kolombja ġejja prinċipalment minn sorsi tal-enerġija rinnovabbli. 69.93% huwa miksub mill-ġenerazzjoni idroelettrika. L-impenn tal-Kolombja għall-enerġija rinnovabbli ġie rikonoxxut fl-Indiċi tal-Ekonomija Ekoloġika Globali (GGEI) tal-2014, u poġġiha fost l-aqwa 10 nazzjonijiet fid-dinja f'termini ta 'setturi ta' effiċjenza ekoloġika. It-trasport fil-Kolombja huwa regolat fi ħdan il-funzjonijiet tal-Ministeru tat-Trasport u entitajiet bħall-Istitut Nazzjonali tat-Toroq (INVÍAS) inkarigat mill-Awtostradi fil-Kolombja, l-Aerocivil, responsabbli għall-avjazzjoni ċivili u l-ajruporti, l-Aġenzija Nazzjonali tal-Infrastruttura, Inkarigat mill-konċessjonijiet permezzta'ta’ sħubijiet pubbliċi-privati, għad-disinn, il-kostruzzjoni, il-manutenzjoni, l-operat u l-amministrazzjoni tal-infrastruttura tat-trasport, id-Direttorat Ġenerali Marittimu (Dimar) għandu r-responsabbiltà li jikkoordina l-kontroll tat-traffiku marittimu flimkien man-Navy Kolombjana, fost oħrajn, u taħt il- superviżjoni tas-Sovrintendenza tal-Portijiet u t-Trasport. Mill-2021, il-Kolombja kellha 204,389 km (127,001 mi) ta 'toroq, li minnhom 32,280 km (20,058 mi) kienu asfaltati. Fl-aħħar tal-2017, il-pajjiż kellu madwar 2,100 km (1,305 mi) ta 'toroq duplikati. It-trasport ferrovjarju fil-Kolombja huwa kważi għal kollox iddedikat għat-trasport tal-merkanzija u n-netwerk ferrovjarju għandu tul ta '1,700 km ta' binarji potenzjalment attivi. Il-Kolombja għandha 3,960 kilometru ta' pipelines tal-gass, 4,900 kilometru ta' pajpijiet taż-żejt u 2,990 kilometru ta 'pipelines taż-żejt. Il-gvern Kolumbjan ippropona li jinbnew 7,000 kilometru ta' toroq bejn l-2016 u l-2020, li jnaqqas il-ħinijiet tal-ivvjaġġar bi 30% u l-ispejjeż tat-trasport b'20%. Programm ta' konċessjoni ta' toroq b’pedaġġ se jinkludi 40 proġett u huwa parti minn objettiv strateġiku usa' ta' investiment ta' kważi $50 biljun f'infrastruttura tat-trasport, inklużi sistemi ferrovjarji, ir-restawr tan-navigabbiltà tax-Xmara Magdalena, it-titjib tal-faċilitajiet tal-istrutturi tal-port u l-espansjoni tal-El Dorado International. Ajruport. Il-Kolombja hija pajjiż bi dħul medju. === Xjenza u teknoloġija === [[File:CEMSA 271215 01.JPG|thumb|Colciencias hija aġenzija tal-Gvern Kolumbjan li tappoġġja r-riċerka fundamentali u applikata.]] Il-Kolombja għandha aktar minn 3,950 grupp ta 'riċerka fix-xjenza u t-teknoloġija. iNNpulsa, aġenzija tal-gvern li tippromwovi l-intraprenditorija u l-innovazzjoni fil-pajjiż, tipprovdi għotjiet lil startups, minbarra servizzi oħra li hija u l-istituzzjonijiet jipprovdu. Il-Kolombja kklassifikat fis-66 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2023. Spazji ta' coworking ħarġu biex iservu bħala komunitajiet għal startups kbar u żgħar. Fil-Kolombja, organizzazzjonijiet bħall-Korporazzjoni għar-Riċerka Bijoloġika (CIB) ġew żviluppati b'suċċess biex jappoġġjaw liż-żgħażagħ interessati fix-xogħol xjentifiku. Iċ-Ċentru Internazzjonali għall-Agrikoltura Tropikali bbażat fil-Kolombja jinvestiga l-isfida dejjem tikber tat-tisħin globali u s-sigurtà tal-ikel. Fil-Kolombja, saru invenzjonijiet importanti relatati mal-mediċina, bħall-ewwel pacemaker artifiċjali estern b'elettrodi interni, ivvintat mill-inġinier elettriku Jorge Reynolds Pombo, invenzjoni ta 'importanza kbira għal dawk li jbatu minn insuffiċjenza tal-qalb. Ivvintati wkoll fil-Kolombja kienu l-mikrokeratome u tekniki keratomileusis, li jiffurmaw il-bażi fundamentali ta' dak li issa huwa magħruf bħala LASIK (waħda mill-aktar tekniki importanti għall-korrezzjoni ta' żbalji refrattivi fil-vista) u l-valv Hakim għat-trattament ta' idroċefalu. Il-Kolombja bdiet tinnova fit-teknoloġija militari għall-armata tagħha u armati oħra fid-dinja; speċjalment fid-disinn u l-ħolqien ta' prodotti ta' protezzjoni ballistiċi personali, ħardwer militari, robots militari, bombi, simulaturi u radars. Xi xjenzati Kolombjani notevoli huma Joseph M. Tohme, riċerkatur rikonoxxut għax-xogħol tiegħu fuq id-diversità ġenetika tal-ikel, Manuel Elkin Patarroyo li huwa magħruf għax-xogħol pijunier tiegħu fuq vaċċini sintetiċi għall-malarja, Francisco Lopera li skopra l-"Mutazzjoni Paisa" jew tip ta 'Alzheimer bikri, Rodolfo Llinás magħruf għall-istudju tiegħu tal-proprjetajiet intrinsiċi tan-newroni u t-teorija ta' sindromu li kien biddel il-mod ta' fehim tal-funzjonament tal-moħħ, Jairo Quiroga Puello għaraf għall-istudji tiegħu dwar il-karatterizzazzjoni ta' sintetiċi. sustanzi li jistgħu jintużaw biex jiġġieldu fungi, tumuri, tuberkulożi u anke xi viruses u Ángela Restrepo li stabbiliet dijanjosi u trattamenti preċiżi biex jiġġieldu l-effetti ta 'marda kkawżata minn Paracoccidioides brasiliensis. == Demografija == [[File:Densidad pop col only Colombia.png|thumb|Id-densità tal-popolazzjoni tal-Kolombja fl-2013]] B'popolazzjoni stmata ta '50 miljun ruħ fl-2020, il-Kolombja hija t-tielet l-aktar pajjiż popolat fl-Amerika Latina, wara l-Brażil u l-Messiku. Fil-bidu tas-seklu 20, il-popolazzjoni tal-Kolombja kienet madwar 4 miljuni. Sa mill-bidu tas-snin sebgħin, il-Kolombja esperjenzat tnaqqis kostanti fir-rati ta 'fertilità, mortalità u tkabbir tal-popolazzjoni tagħha. Ir-rata tat-tkabbir tal-popolazzjoni għall-2016 hija stmata li tkun 0.9%. Madwar 26.8% tal-popolazzjoni kellha 15-il sena jew iżgħar, 65.7% kellhom bejn 15 u 64 sena, u 7.4% kellhom aktar minn 65 sena. Il-proporzjon ta' nies anzjani fil-popolazzjoni totali beda jiżdied b'mod sostanzjali. Il-Kolombja hija pproġettata li jkollha popolazzjoni ta’ 55.3 miljun sal-2050. L-istimi tal-popolazzjoni taż-żona li issa hija l-Kolombja jvarjaw bejn 2.5 u 12-il miljun ruħ fl-1500; stimi bejn l-estremi jinkludu ċifri ta’ 6 u 7 miljuni. Bil-konkwista Spanjola, il-popolazzjoni tar-reġjun kienet niżlet għal madwar 1.2 miljun ruħ sal-1600, li jirrappreżenta tnaqqis stmat ta' 52-90%. Sa tmiem il-perjodu kolonjali, kien naqas aktar għal madwar 800,000; Beda jiżdied fil-bidu tas-seklu 19 għal madwar 1.4 miljun, fejn jerġa' jaqa' fil-Gwerra tal-Indipendenza tal-Kolombja għal bejn 1 u 1.2 miljun. Il-popolazzjoni tal-pajjiż ma rkupratx għal-livelli ta' qabel il-konkwista sa' l-1940, kważi 450 sena wara l-quċċata tagħha fis-seklu 16. [[File:Colombia población.png|thumb|Storja tal-popolazzjoni tal-Kolombja]] Il-popolazzjoni hija kkonċentrata fl-artijiet għolja Andin u tul il-kosta tal-Karibew, ukoll id-densitajiet tal-popolazzjoni huma ġeneralment ogħla fir-reġjun Andin. Id-disa' dipartimenti tal-pjanura tal-Lvant, li jinkludu madwar 54% taż-żona tal-Kolombja, għandhom inqas minn 6% tal-popolazzjoni. Tradizzjonalment soċjetà rurali, il-moviment lejn żoni urbani kien qawwi ħafna f'nofs is-seklu 20, u l-Kolombja issa hija waħda mill-aktar pajjiżi urbanizzati fl-Amerika Latina. Il-popolazzjoni urbana żdiedet minn 31% tat-total fl-1938 għal kważi 60% fl-1973, u fl-2014 iċ-ċifra kienet ta' 76%. Il-popolazzjoni ta' Bogotá waħedha żdiedet minn ftit aktar minn 300,000 fl-1938 għal madwar 8 miljuni llum. B'kollox, tnejn u sebgħin belt issa għandhom popolazzjonijiet ta' 100,000 jew aktar (2015). Fl-2012, il-Kolombja kellha l-akbar popolazzjoni spostata internament fid-dinja, stmata għal 4.9 miljun ruħ. L-istennija tal-ħajja kienet 74.8 snin fl-2015 u l-mortalità tat-trabi kienet 13.1 għal kull elf fl-2016. Fl-2015, 94.58% tal-adulti u 98.66% taż-żgħażagħ huma litterati u l-Gvern jonfoq madwar 4.49% tal-PGD tiegħu fuq l-edukazzjoni. === Lingwi === Madwar 99.2% tal-Kolombjani jitkellmu bl-Ispanjol, imsejjaħ ukoll Kastiljan; Fil-pajjiż jintużaw ukoll 65 lingwa Amerindja, żewġ lingwi krejoli, il-lingwa Romani u l-Lingwa tas-Sinjali Kolombjana. L-Ingliż għandu status uffiċjali fl-arċipelagu ta' San Andrés, Providencia u Santa Catalina. Total ta' 101 lingwa fil-Kolombja huma elenkati fid-database Ethnologue, inkluż l-Ispanjol. In-numru speċifiku ta' lingwi mitkellma jvarja ftit, b'xi awturi jikkunsidraw lingwi differenti dak li oħrajn iqisu varjetajiet jew djaletti tal-istess lingwa. L-aħjar stimi jirreġistraw 71 lingwa mitkellma fil-pajjiż illum, li ħafna minnhom jappartjenu lill-familji tal-lingwi Chibcha, Tucano, Bora-Witoto, Guajibo, Arawak, Karibew, Barbaco u Saliban. Bħalissa hemm aktar minn 850,000 kelliem tal-lingwa nattiva. === Gruppi etniċi === Il-Kolombja hija etnikament diversa, in-nies tagħha dixxendenti mill-abitanti indiġeni oriġinali, konkwistaturi Spanjoli, Afrikani oriġinarjament miġjuba fil-pajjiż bħala skjavi, u immigranti tas-seklu 20 mill-Ewropa u l-Lvant Nofsani, kollha jikkontribwixxu għal wirt kulturali divers. Id-distribuzzjoni demografika tirrifletti mudell li huwa influwenzat mill-istorja kolonjali. L-abjad jgħixu madwar il-pajjiż kollu, l-aktar fiċ-ċentri urbani u fl-għoljiet u l-ibliet kostali li qed jikbru. Il-popolazzjonijiet tal-bliet il-kbar jinkludu wkoll il-mestizos. Il-bdiewa Mestizo (nies li jgħixu f'żoni rurali) jgħixu wkoll fl-artijiet għoljiet Andini, fejn xi konkwistaturi Spanjoli mħallta man-nisa tal-kapijiet Amerinjani. Il-mestizos jinkludu artiġjani u negozjanti żgħar li kellhom rwol importanti fl-espansjoni urbana ta' dawn l-aħħar deċennji. Fi studju fl-American Journal of Physical Anthropology, il-Kolombjani għandhom antenati medja ta' 47% DNA Amerindijan, 42% DNA Ewropew, u 11% DNA Afrikan. Iċ-ċensiment tal-2018 irrapporta li l-“popolazzjoni mhux etnika”, komposta minn bojod u mestizos (dawk ta' antenati mħallta Ewropej u Amerindijani), kienet tifforma 87.6% tal-popolazzjoni nazzjonali. 6.7% huma ta' dixxendenza Afrikana. L-Amerindjani Indiġeni jiffurmaw 4.3% tal-popolazzjoni. Ir-Raizals jikkostitwixxu 0.06% tal-popolazzjoni. Palenqueros jikkostitwixxu 0.02% tal-popolazzjoni. 0.01% tal-popolazzjoni huma żingari. Studju minn Latinobarómetro fl-2023 jistma li 50.3% tal-popolazzjoni hija mestizo, 26.4% hija abjad, 9.5% hija indiġena, 9.0% hija iswed, 4.4% hija mulatta u 0.4% hija Ażjatika, dawn l-istimi jkunu ekwivalenti għal madwar 26 miljun ruħ huma mestizo, 14-il miljun huma bojod, 5 miljun huma indiġeni, 5 miljun huma iswed, 2 miljun huma mulatti u 200k huma Asjatiċi. Id-Diviżjoni tal-Investigazzjoni Federali stmat li mis-86% tal-popolazzjoni li mhix meqjusa bħala parti minn xi gruppi etniċi identifikati miċ-ċensiment tal-2006, il-Kolombjani bojod huma primarjament ta' nisel Spanjol, iżda hemm ukoll popolazzjoni kbira ta' Antenati Nofsani ; F'xi żoni hemm kontribut konsiderevoli ta' antenati Ġermaniżi u Taljani. Ħafna mill-popli indiġeni esperjenzaw tnaqqis fil-popolazzjoni matul il-ħakma Spanjola u ħafna oħrajn ġew assorbiti fil-popolazzjoni mestizo, iżda l-bqija bħalissa jirrappreżentaw aktar minn tmenin kultura differenti. Ir-riżervi (resguardos) stabbiliti għall-popli indiġeni jokkupaw 30,571,640 ettaru (305,716.4 km 2) (27% tat-total tal-pajjiż) u huma abitati minn aktar minn 800,000 ruħ. Uħud mill-akbar gruppi indiġeni huma l-Wayuu, il-Paez, il-Pastos, l-Embera, u ż-Zenú. Id-dipartimenti ta' La Guajira, Cauca, Nariño, Córdoba u Sucre għandhom l-akbar popolazzjonijiet indiġeni. L-Organizzazzjoni Indiġena Nazzjonali tal-Kolombja (ONIC), imwaqqfa fl-ewwel Kungress Indiġenu Nazzjonali fl-1982, hija organizzazzjoni li tirrappreżenta l-popli indiġeni tal-Kolombja. Fl-1991, il-Kolombja ffirmat u rratifikat il-liġi internazzjonali attwali dwar il-popli indiġeni, il-Konvenzjoni dwar il-Popli Indiġeni u Tribali, 1989. L-Afrikani tas-Sub-Saħara nġiebu bħala skjavi, prinċipalment fl-artijiet baxxi kostali, fil-bidu tas-seklu 16 u fis-seklu 19. Illum, komunitajiet kbar Afro-Kolombjani jinsabu fuq il-kosta tal-Paċifiku. Ħafna Ġamajkani emigraw prinċipalment lejn il-gżejjer ta’ San Andres u Providencia. Diversi Ewropej oħra u Amerikani ta' Fuq immigraw lejn il-pajjiż fl-aħħar tad-19 u l-bidu tas-seklu 20, inklużi nies mill-ex USSR matul u wara t-Tieni Gwerra Dinjija. Ħafna komunitajiet immigranti stabbilixxew fuq il-kosta tal-Karibew, partikolarment immigranti reċenti mill-Lvant Nofsani u l-Ewropa. Barranquilla (l-akbar belt fil-Karibew Kolumbjan) u bliet oħra tal-Karibew għandhom l-akbar popolazzjonijiet ta' Libaniżi, Palestinjani u Levantini oħra. Hemm ukoll komunitajiet sinifikanti ta' Roma u Lhud. Hemm xejra migratorja importanti tal-Venezweli, minħabba s-sitwazzjoni politika u ekonomika fil-Venezwela. F'Awwissu 2019, il-Kolombja offriet iċ-ċittadinanza lil aktar minn 24,000 tifel u tifla ta' refuġjati Venezwelani li twieldu fil-Kolombja. ==== Gruppi etniċi fil-Kolombja - Ċensiment tal-2018 ==== [[File:Native India village.jpg|thumb|Popolazzjoni fil-ġungla tal-Amażonja fid-dipartiment tal-Amazonas]] * Mestiż - Abjad (87.58%) * Afro-Kolombjani (inklużi mestizos) (6.68%) * Amerindijan (4.31%) * Mhux indikat (1.35%) * Raizal (0.06%) * Palenquero (0.02%) * Romani (0.01%) ==== Gruppi etniċi fil-Kolombja skont il-Latinobarómetro 2023 ==== * Mestiż (50.3%) * Abjad (26.4%) * Amerindijan (9.5%) * Iswed (9.0%) * Mulatto (4.4%) * Ażjatiċi (0.4%) === Reliġjon === [[File:Iglesia de San Agustín 11.JPG|thumb|left|Il-Knisja ta' San Agustín hija tempju Kolumbjan ta' qima Kattolika ddedikata lil San Agustín de Hipona, tinsab fil-kantuniera ta' Carrera 7 u Calle 7, eżatt fuq wara tal-Dar ta' Nariño (palazz presidenzjali), fil-qalba ta' is-settur tal-belt storika ta' Bogotá u jappartjeni għall-ġurisdizzjoni ekkleżjastika tal-arċidjoċesi ta' Bogotá.]] [[File:Santuario de Las Lajas, Ipiales, Colombia, 2015-07-21, DD 21-23 HDR.jpg|thumb|Is-Santwarju ta' Las Lajas hija knisja bażilika li tinsab fin-nofsinhar tad-Dipartiment ta' Nariño, muniċipalità ta' Ipiales, il-Kolombja. Il-post huwa sit ta' pellegrinaġġ popolari minn meta dehret il-Verġni Marija fl-1754. L-ewwel santwarju nbena madwar l-1750 u ġie mibdul b'wieħed akbar fl-1802 li kien jinkludi pont fuq il-kanyon tax-Xmara Guáitara. It-tempju attwali, fi stil neo-Gotiku, inbena bejn l-1916 u l-1949.]] Id-Dipartiment Amministrattiv Nazzjonali tal-Istatistika (DANE) ma jiġborx statistika reliġjuża u huwa diffiċli li tikseb rapporti preċiżi. Madankollu, skont diversi studji u stħarriġ wieħed, madwar 90% tal-popolazzjoni taderixxi mal-Kristjaneżmu, li l-maġġoranza tagħhom (70.9%–79%) huma Kattoliċi Rumani, filwaqt li minoranza sinifikanti (16.7%) taderixxi mal-Protestantiżmu (prinċipalment evanġeliċi) . Madwar 4.7% tal-popolazzjoni hija atea jew agnostika, filwaqt li 3.5% jgħidu li jemmnu f'Alla iżda ma jsegwux reliġjon speċifika. 1.8% tal-Kolombjani jaderixxu max-Xhieda ta' Jehovah u l-Adventiżmu u inqas minn 1% jaderixxu ma' reliġjonijiet oħra, bħall-Fidi Bahá'í, l-Islam, il-Ġudaiżmu, il-Buddiżmu, il-Mormoniżmu, l-Induiżmu, ir-reliġjonijiet indiġeni, il-moviment Hare Krishna, il-moviment Rastafari, il-Knisja Ortodossa tal-Lvant u studji spiritwali. In-nies li fadal ma' wieġbux jew wieġbu li ma kinux jafu. Minbarra l-istatistika ta' hawn fuq, 35.9% tal-Kolombjani rrappurtaw li ma' pprattikawx il-fidi tagħhom b'mod attiv. 1,519,562 persuna fil-Kolombja, jew madwar 3% tal-popolazzjoni, irrappurtaw li jsegwu reliġjon indiġena. Għalkemm il-Kolombja tibqa' pajjiż predominantement Kattoliku Ruman f’termini tan-numru ta' magħmudijiet, il-kostituzzjoni Kolombjana tal-1991 tiggarantixxi l-libertà tar-reliġjon u d-denominazzjonijiet reliġjużi u l-knejjes kollha huma ugwalment ħielsa quddiem il-liġi. === Saħħa === [[File:Complejo Médico - Hospital Internacional de Colombia HIC.jpg|thumb|Il-Kolombja tmexxi l-klassifika annwali ta’ América Economía tal-aqwa kliniċi u sptarijiet fl-Amerika Latina.]] L-istennija tal-ħajja ġenerali mat-twelid fil-Kolombja hija 79.3 snin (76.7 snin għall-irġiel u 81.9 snin għan-nisa). Ir-riformi tal-kura tas-saħħa wasslu għal titjib massiv fis-sistemi tal-kura tas-saħħa tal-pajjiż, u l-istandards tas-saħħa fil-Kolombja tjiebu ħafna mis-snin tmenin. 1993) għal 96% fl-2012. Fl-2017, il-gvern iddikjara ċentru ta' riċerka u trattament tal-kanċer bħala Proġett ta' Interess Strateġiku Nazzjonali. Studju li sar fl-2016 mir-rivista América Economía ikklassifika 21 istituzzjoni tas-saħħa Kolombjana fost l-44 l-aħjar fl-Amerika Latina, li jirrappreżentaw 48 fil-mija tat-total. Fl-2022, 26 sptar Kolumbjan kienu fost l-aqwa 61 fl-Amerika Latina (42% tat-total). Fl-2023 ukoll, żewġ sptarijiet Kolombjani kienu fost l-aqwa 75 fid-dinja. === Edukazzjoni === L-esperjenza edukattiva ta' ħafna tfal Kolombjani tibda bl-attendenza fi skola qabel l-iskola sal-età ta' ħames snin (Edukazzjoni Preskolastika). L-edukazzjoni bażika hija obbligatorja bil-liġi Din għandha żewġ stadji: Edukazzjoni Bażika Primarja (Educación Basica Primaria) li tmur mill-ewwel sal-ħames grad – tfal minn sitt snin sa għaxar snin, u Edukazzjoni Bażika Sekondarja (Educación Basica Sekondarja), li tmur mis-sitt. għad-disa' grad. L-edukazzjoni bażika hija segwita mill-Edukazzjoni Vokazzjonali Sekondarja (Educación media vocational) li tinkludi l-għaxar u l-ħdax-il grad. Jista' jkollu modalitajiet jew speċjalitajiet differenti ta' taħriġ professjonali (akkademiku, tekniku, kummerċjali, eċċ.) skont il-kurrikulu adottat minn kull skola. [[File:Facultad de Minas - M5.jpg|thumb|Bini M5 – Università Nazzjonali tal-Kolombja, iddisinjat minn Pedro Nel Gómez]] Mat-tlestija b'suċċess tas-snin kollha tal-edukazzjoni bażika u sekondarja, tingħata d-diploma tal-iskola għolja, li tissejjaħ il-baċellerat, minħabba li l-edukazzjoni sekondarja bażika u l-edukazzjoni sekondarja tradizzjonalment jitqiesu flimkien bħala unità msejħa l-baċellerat (is-sitt sal-ħdax-il grad). Studenti fl-aħħar sena tal-edukazzjoni sekondarja tagħhom jagħmlu l-eżami tal-ICFES (issa jismu Sabre 11) biex jaċċessaw l-edukazzjoni ogħla. Din l-edukazzjoni ogħla tinkludi studji professjonali undergraduate, edukazzjoni sekondarja teknika, teknoloġika u professjonali, u studji postgraduate. L-istituzzjonijiet tal-Edukazzjoni Għolja Teknika-vokazzjonali huma miftuħa wkoll għal studenti li għandhom lawrja fl-Arti u n-Negozju. Dan il-lawrja ġeneralment jingħata mis-SENA wara pjan ta' studju ta' sentejn. Gradwati tal-iskola għolja jistgħu jidħlu fi programm ta' karriera professjonali ta' undergraduate offrut minn università; Dawn il-programmi jdumu sa ħames snin (jew inqas għal edukazzjoni teknika, teknoloġika u vokazzjonali intermedja, u studji gradwati), anke sa sitt jew seba' snin għal xi karrieri, bħall-mediċina. Fil-Kolombja, m'hemm l-ebda istituzzjoni bħall-università; L-istudenti jidħlu direttament fi programm ta’ karriera f’università jew istituzzjoni edukattiva oħra biex jiksbu grad professjonali, tekniku jew teknoloġiku. Malli jiggradwaw mill-kulleġġ, l-individwi jirċievu diploma (professjonali, teknika jew teknoloġika) u liċenzja (jekk meħtieġ) biex isegwu l-karriera magħżula tagħhom. Għal xi programmi tal-karriera, l-istudenti jridu jagħmlu t-test Saber-Pro fl-aħħar sena tagħhom ta 'edukazzjoni akkademika undergraduate. L-infiq pubbliku fuq l-edukazzjoni bħala proporzjon tal-prodott gross domestiku fl-2015 kien 4.49%. Dan kien jirrappreżenta 15.05% tan-nefqa totali tal-gvern. Ir-rati gross ta' reġistrazzjoni fl-edukazzjoni primarja u sekondarja kienu ta' 113.56% u 98.09% rispettivament. L-istennija tal-ħajja tal-iskola kienet ta' 14.42 snin. Total ta' 94.58% tal-popolazzjoni ta' 15-il sena' l fuq kienet irreġistrata bħala litterata, inklużi 98.66% ta' dawk ta' bejn il-15 u l-24 sena. ==== Universitajiet ==== Il-Kolombja għandha 301 istituzzjoni ta' edukazzjoni ogħla (HEIs), li minnhom 217 huma privati ​​u 84 huma uffiċjali. Is-Sistema tal-Università tal-Istat (SUE) torganizza s-servizz pubbliku tal-edukazzjoni ogħla fil-pajjiż u hija magħmula minn 34 università pubblika. Uħud mill-universitajiet pubbliċi fil-Kolombja huma: Università ta' Antioquia, Università ta' Atlántico, Università Militari Nueva Granada, Università ta' Caldas, Università ta' Cauca, Università Nazzjonali Miftuħa u Distanza, Università ta' Cartagena, Università ta' Magdalena, Università Nazzjonali tal-Kolombja, Università ta' Córdoba. == Kultura == Il-Kolombja tinsab f'salib it-toroq tal-Amerika Latina u l-kontinent Amerikan in ġenerali, u bħala tali ġiet affettwata minn firxa wiesgħa ta' influwenzi kulturali. Influwenzi Indiġeni Amerikani, Spanjoli, u oħrajn Ewropej, Afrikani, Amerikani, tal-Karibew u tal-Lvant Nofsani, kif ukoll influwenzi kulturali oħra tal-Amerika Latina, huma kollha preżenti fil-kultura Kolombjana moderna. Il-migrazzjoni urbana, l-industrijalizzazzjoni, il-globalizzazzjoni u bidliet politiċi, soċjali u ekonomiċi oħra wkoll ħallew il-marka tagħhom. Ħafna simboli nazzjonali, kemm oġġetti kif ukoll temi, ħarġu mit-tradizzjonijiet kulturali diversi tal-Kolombja u huma maħsuba biex jirrappreżentaw dak li l-Kolombja u l-poplu Kolumbjan għandhom komuni. L-espressjonijiet kulturali fil-Kolombja huma promossi mill-gvern permezz tal-Ministeru tal-Kultura. === Letteratura === Il-letteratura Kolombjana tmur lura għaż-żminijiet prekolombjani; Eżempju notevoli mill-perjodu huwa l-poeżija epika magħrufa bħala The Legend of Yurupary. Fl-era kolonjali Spanjola, kittieba notevoli jinkludu Juan de Castellanos ( Elegies of Illustrious Men of the Indies ), Hernando Domínguez Camargo u l-poeżija epika tiegħu lil San Injazju ta' Loyola, Pedro Simón u Juan Rodríguez Freyle. Fil-letteratura ta' wara l-indipendenza marbuta mar-Romantizmu, spikkaw Antonio Nariño, José Fernández Madrid, Camilo Torres Tenorio u Francisco Antonio Zea. Fit-tieni nofs tas-seklu 19 u l-bidu tal-20, il-ġeneru letterarju magħruf bħala costumbrismo sar popolari; Kittieba kbar ta' dan il-perjodu kienu Tomás Carrasquilla, Jorge Isaacs u Rafael Pombo (dan tal-aħħar kiteb xogħlijiet notevoli tal-letteratura għat-tfal). F'dak il-perjodu, awturi bħal José Asunción Silva, José Eustasio Rivera, León de Greiff, Porfirio Barba-Jacob u José María Vargas Vila żviluppaw il-moviment modernista. Fl-1872, il-Kolombja waqqfet l-Academia Colombiana de la Lengua, l-ewwel akkademja tal-lingwa Spanjola fl-Amerika. Candelario Obeso kiteb l-innovattivi Cantos Populares de mi Tierra (1877), l-ewwel ktieb ta' poeżija ta' awtur Afro-Kolombjan. Bejn l-1939 u l-1940, ġew ippubblikati seba' kotba ta' poeżija taħt l-isem Piedra y cielo fil-belt ta' Bogotá, li influwenzaw il-pajjiż b’mod sinifikanti; Ġew editjati mill-poeta Jorge Rojas. Fl-għaxar snin ta' wara, Gonzalo Arango waqqaf il-moviment “xejn” bħala reazzjoni għall-vjolenza ta' dak iż-żmien; Kien influwenzat min-nihiliżmu, l-eżistenzjaliżmu u l-ħsieb ta' kittieb kbir ieħor Kolumbjan: Fernando González Ochoa. Matul iż-żieda fil-letteratura Latino-Amerikana, ħarġu kittieba ta' suċċess, immexxija mir-rebbieħ tal-Premju Nobel Gabriel García Márquez u l-opus magnum tiegħu, Mitt Sena ta' Solitudni, Eduardo Caballero Calderón, Manuel Mejía Vallejo u Álvaro Mutis, kittieb li ngħata l-Premju Cervantes. u l-Premju Prince of Asturias għal-Letteratura. === Arti viżwali === [[File:Alonso de Narvaez - Our Lady of Chiquinquira,1562.jpg|thumb|Pittura kolonjali The Virgin of Chiquinquirá (1562) minn Alonso de Narváez. Hija l-Patruna Kattolika tal-Kolombja. It-tila oriġinali tinsab fil-Bażilika tal-Madonna tar-Rużarju ta’ Chiquinquirá.]] [[File:Santiago Martinez Delgado in the colombian congress.jpg|thumb|Mural ta' Santiago Martínez Delgado]] L-arti Kolombjana għandha aktar minn 3000 sena ta' storja. L-artisti Kolombjani qabdu l-kuntest politiku u kulturali li qed jinbidel tal-pajjiż bl-użu ta' varjetà ta' stili u midja. Hemm evidenza arkeoloġika li l-fuħħar kien prodott aktar kmieni fil-Kolombja milli kullimkien ieħor fl-Ameriki, li jmur lura għal 3000 QK. L-ewwel eżempji ta' sengħa tad-deheb ġew attribwiti lill-poplu Tumaco tal-kosta tal-Paċifiku u jmorru għal madwar 325 QK Madwar bejn is-sena 200 QK u 800 AD, il-kultura ta' San Wistin, kaptani tat-tinqix tal-ġebel, daħlet "il-perjodu klassiku" tagħha. Huma waqqfu ċentri ċerimonjali elevati, sarkofaġi, u monoliti kbar tal-ġebel li jirrappreżentaw forom antropomorfiċi u żoomorfi fil-ġebel. L-arti Kolombjana segwiet ix-xejriet ta dak iż-żmien, għalhekk matul is-sekli 16 sa 18, il-Kattoliċiżmu Spanjol kellu influwenza enormi fuq l-arti Kolombjana, u l-istil barokk popolari ġie sostitwit minn Rococo meta l-Bourbon telgħu sal-kuruna Spanjola. Matul dan iż-żmien, fil-kolonja Spanjola, l-aktar pitturi importanti New Granada (Kolombjani) kienu Gregorio Vásquez de Arce y Ceballos, Gaspar de Figueroa, Baltasar Vargas de Figueroa, Baltasar de Figueroa (il-Anzjan), Antonio Acero de la Cruz u Joaquín. Gutiérrez , li x-xogħlijiet tiegħu huma ppreservati. Importanti wkoll Alonso de Narváez li għalkemm twieled fil-Provinċja ta Sivilja, qattata' l-biċċa l-kbira ta' ħajtu fil-Kolombja kolonjali, it-Taljan Angelino Medoro wkoll, għex fil-Kolombja u l-Perù, u ħalla xogħlijiet ta' l-arti ppreservati f’diversi knejjes tal-belt ta' Tunja. F'nofs is-seklu 19, wieħed mill-pitturi l-aktar prominenti kien Ramón Torres Méndez, li pproduċa sensiela ta' pitturi ta' kwalità tajba li wrew in-nies u d-drawwiet tagħhom ta reġjuni Kolombjani differenti. Kienu notevoli wkoll fis-seklu 19 Andrés de Santa María, Pedro José Figueroa, Epifanio Garay, Mercedes Delgado Mallarino, José María Espinosa, Ricardo Acevedo Bernal, fost ħafna oħrajn. Aktar reċentement, l-artisti Kolombjani Pedro Nel Gómez u Santiago Martínez Delgado bdew il-Moviment Murali Kolumbjan fl-1940s, li jippreżentaw il-karatteristiċi neoklassiċi tal-Art Deco. Sa mis-snin ħamsin, l-arti Kolombjana bdiet ikollha perspettiva distintiva, billi vvinta mill-ġdid elementi tradizzjonali taħt kunċetti tas-seklu 20. Eżempji ta' dan huma r-ritratti ta' Greiff ta' Ignacio Gómez Jaramillo, li juru x'tista' tagħmel l-arti Kolombjana b’tekniki ġodda applikati għal suġġetti tipiċi Kolombjani. Carlos Correa, bil-mudell paradigmatiku tiegħu "Still Life in Silence", jgħaqqad l-astrazzjoni ġeometrika u l-kubiżmu. Alejandro Obregón ħafna drabi huwa meqjus bħala missier il-pittura Kolumbjana moderna, u wieħed mill-artisti l-aktar influwenti f'dan il-perjodu, minħabba l-oriġinalità tiegħu, ipinġi pajsaġġi Kolombjani b'użu simboliku u espressjonist tal-annimali, (speċjalment il-kondor Andin). Fernando Botero, Omar Rayo, Enrique Grau, Édgar Negret, David Manzur, Rodrigo Arenas Betancourt, Oscar Murillo, Doris Salcedo u Oscar Muñoz huma wħud mill-artisti Kolombjani prominenti internazzjonalment. L-iskultura Kolombjana mis-sekli 16 sa 18 kienet l-aktar iddedikata għar-rappreżentazzjoni reliġjuża tal-arti ekkleżjastika, influwenzata ħafna mill-iskejjel Spanjoli tal-iskultura sagra. Matul il-perjodu inizjali tar-Repubblika Kolombjana, l-artisti nazzjonali ffukaw fuq il-produzzjoni ta' ritratti skulturi ta' politiċi u figuri pubbliċi, f'xejra neoklassika ċara. Matul is-seklu 20, l-iskultura Kolombjana bdiet tiżviluppa xogħol kuraġġuż u innovattiv bil-għan li tikseb fehim aħjar tas-sensittività nazzjonali. Il-fotografija Kolombjana kienet immarkata bil-wasla tad-daguerreotype. Jean-Baptiste Louis Gros kien dak li ġab il-proċess tad-daguerreotype fil-Kolombja fl-1841. Il-librerija pubblika Piloto għandha l-akbar arkivju ta' negattivi fl-Amerika Latina, b’1.7 miljun ritratt antik li jkopru l-Kolombja mill-1848 sal-2005. L-istampa Kolombjana ppromwoviet ix-xogħol tal-kartunisti. Fl-aħħar deċennji, fanzines, l-Internet u pubblikaturi indipendenti kienu fundamentali għat-tkabbir tal-komiks fil-Kolombja. === Arkitettura === Matul iż-żmien kien hemm varjetà ta' stili arkitettoniċi, minn dawk ta' popli indiġeni għal dawk kontemporanji, inklużi stili kolonjali (militari u reliġjużi), repubblikani, transizzjonali u moderni. [[File:Street Scenes in Cartagena, Colombia (24045961890).jpg|thumb|Gallariji kolonjali fit-toroq ta' Cartagena]] [[File:Catedral-Basílica-de-Nuestra-Señora-de-la-Asunción-de-Popayán-Colombia-1.jpg|thumb|Pjazza ewlenija kolonjali ta' Popayán, Dipartiment ta' Cauca]] [[File:Pila de agua en la Plaza Central en Villa de Leyva, Boyacá, Colombia.jpg|thumb|Villa Kolonjali ta' Leyva, Dipartiment ta' Boyacá]] Żoni ta' abitazzjoni antiki, djar komunali, terrazzi tal-kultivazzjoni, toroq bħas-sistema tat-toroq Inca, ċimiterji, hypogeums u nekropoli huma parti mill-wirt arkitettoniku tal-popli indiġeni. Xi strutturi indiġeni prominenti huma s-sit arkeoloġiku pre-ċeramika u taċ-ċeramika ta' Tequendama, Tierradentro (park li fih l-akbar konċentrazzjoni ta' oqbra maqtul monumentali pre-Kolombjani bi kmamar tal-ġenb), l-akbar ġabra ta' monumenti reliġjużi u skulturi megalitiċi fl-Amerika t'Isfel, li tinsab f'San Agustín, Huila, Ciudad Perdida (sit arkeoloġiku b'serje ta' terrazzi minquxin fil-muntanji, netwerk ta 'mogħdijiet bil-madum u diversi pjazez ċirkolari), u bliet kbar mibnija prinċipalment mill-ġebel, injam, kannamieli u tajn . L-arkitettura matul il-perjodu tal-konkwista u l-kolonizzazzjoni kienet prinċipalment derivata mill-adattament tal-istili Ewropej għall-kundizzjonijiet lokali, u l-influwenza Spanjola, speċjalment Andalusija u Estremadura, tista' tidher faċilment. Meta l-Ewropej waqqfu bliet, saru żewġ affarijiet fl-istess ħin: id-dimensjonar tal-ispazju ġeometriku (kwadru, triq), u l-post ta' punt tanġibbli ta' orjentazzjoni. Il-kostruzzjoni ta 'swar kienet komuni madwar il-Karibew u f'xi bliet ta' ġewwa, minħabba l-perikli maħluqa għall-insedjamenti kolonjali Spanjoli minn pirati Ingliżi, Franċiżi u Olandiżi u gruppi indiġeni ostili. Knejjes, kappelli, skejjel u sptarijiet li jappartjenu għal ordnijiet reliġjużi għandhom influwenza urbana kbira. L-arkitettura Barokka tintuża f'bini militari u spazji pubbliċi. Marcelino Arroyo, Francisco José de Caldas u Domingo de Petrés kienu rappreżentanti kbar tal-arkitettura neoklassika. Il-Capitol Nazzjonali huwa rappreżentant kbir tar-romantiċiżmu. L-injam kien użat ħafna fil-bibien, twieqi, railings u soqfa matul il-kolonizzazzjoni ta 'Antioquia. L-arkitettura tal-Karibew takkwista influwenza Għarbija qawwija. It-Teatru Colón f'Bogotá huwa eżempju proditiku ta' arkitettura tas-seklu 19. Id-djar tal-kampanja b'innovazzjonijiet fil-konċepiment volumetriku huma wħud mill-aqwa eżempji ta' arkitettura repubblikana; L-azzjoni repubblikana fil-belt iffokat fuq id-disinn ta 'tliet tipi ta' spazji: parks bil-foresti, parks urbani żgħar u toroq u l-istil Gotiku kien l-aktar użat għad-disinn tal-knejjes. L-istil Deco, in-neoclassicism modern, l-eklettiżmu folkloriku u r-riżorsi ornamentali tal-Art Deco influwenzaw b'mod sinifikanti l-arkitettura tal-Kolombja, speċjalment matul il-perjodu ta 'tranżizzjoni. Il-moderniżmu ġab teknoloġiji ġodda ta 'kostruzzjoni u materjali ġodda (azzar, konkrit rinfurzat, ħġieġ u materjali sintetiċi) u arkitettura topoloġika u s-sistema ta' ċangaturi mħaffef ukoll għandhom influwenza kbira. L-aktar periti influwenti tal-moviment modern kienu Rogelio Salmona u Fernando Martínez Sanabria. L-arkitettura kontemporanja tal-Kolombja hija mfassla biex tagħti importanza akbar lill-materjali, din l-arkitettura tqis ġeografiji naturali u artifiċjali speċifiċi u hija wkoll arkitettura li tappella għas-sensi. Il-konservazzjoni tal-wirt arkitettoniku u urban tal-Kolombja ġiet promossa f'dawn l-aħħar snin. === Mużika === Il-Kolombja għandha collage vibranti ta' talent li jdoqq spettru sħiħ ta' ritmi. Hija magħrufa bħala l-art ta' elf ritmu, b'madwar 1,024 ritmu folkloristiku. Mużiċisti, kompożituri, produtturi tal-mużika u kantanti mill-Kolombja huma rikonoxxuti internazzjonalment bħal Shakira, Juanes, Carlos Vives u oħrajn. Il-mużika Kolombjana tgħaqqad l-istruttura tal-kitarra u l-kanzunetti influwenzati mill-Ewropa ma' flawtijiet kbar tal-bagalji u strumenti tal-perkussjoni mill-popolazzjoni indiġena, filwaqt li l-istruttura tal-perkussjoni u l-forom taż-żfin tagħha ġejjin mill-Afrika. Il-Kolombja għandha ambjent mużikali divers u dinamiku. [[File:Ejes musicales de Colombia1.png|thumb|left|Reġjuni tal-Kolombja skond il-mużika tradizzjonali tagħhom]] Guillermo Uribe Holguín, figura kulturali importanti fl-Orkestra Sinfonika Nazzjonali tal-Kolombja, Luis Antonio Calvo u Blas Emilio Atehortúa huma wħud mill-akbar esponenti tal-mużika arti. L-Orkestra Filarmonika ta’ Bogotá hija waħda mill-aktar orkestri attivi fil-Kolombja. Il-mużika tal-Karibew għandha ħafna ritmi vibranti, bħal cumbia (daqq bil-maracas, drums, bagpipes u guacharaca), porro (huwa ritmu monotonu iżda ferrieħa), Mapalé (bir-ritmu mgħaġġel tiegħu u ċ-ċapċip kostanti) u vallenato, li oriġinaw fil- parti tat-Tramuntana tal-kosta tal-Karibew (ir-ritmu jindaqq prinċipalment bil-kaxxa, il-guacharaca u l-accordion). Il-mużika tal-kosta tal-Paċifiku, bħall-currulao, hija kkaratterizzata mill-użu qawwi tagħha tat-tnabar (strumenti bħall-marimba indiġena, il-conunos, il-bombo, it-tanbur u l-cuatro guasas jew rattle tubulari). Ritmu importanti tar-reġjun tan-Nofsinhar tal-kosta tal-Paċifiku huwa l-contradanza (użata fl-ispettakli taż-żfin minħabba l-kuluri impressjonanti tal-kostumi). Il-mużika marimba, il-kanzunetti u ż-żfin tradizzjonali tar-reġjun tan-Nofsinhar tal-Paċifiku tal-Kolombja jinsabu fuq il-Lista Rappreżentattiva tal-UNESCO tal-Wirt Kulturali Intanġibbli tal-Umanità. Ritmi mużikali importanti tar-Reġjun Andin huma ż-żfin (żfin tal-folklor Andin li ħareġ mit-trasformazzjoni tal-contradanza Ewropea), il-bambuco (daqq bil-kitarra, tiple u mandolina, ir-ritmu jiżfen f'pari), il-hallway (ritmu ispirat f’ il-waltz Awstrijak u ż-“żfin” Kolumbjan, il-lirika ġew komposti minn poeti rinomati), il-guabina (it-tiple, il-bandola u r-requinto huma l-istrumenti bażiċi), is-sanjuanero (oriġina fid-dipartimenti ta' Tolima u Huila , il- ir-ritmu huwa ferħan u mgħaġġel). Apparti dawn ir-ritmi tradizzjonali, il-mużika tas-salsa nfirxet mal-pajjiż kollu, u l-belt ta' Cali hija meqjusa minn ħafna kantanti tas-Salsa bħala ‘The New Salsa Capital of the World’. L-istrumenti li jiddistingwu l-mużika tal-Llanos tal-Lvant huma l-arpa, il-cuatro (tip ta' kitarra b'erba' kordi) u l-maracas. Ritmi importanti ta' dan ir-reġjun huma l-joropo (ritmu mgħaġġel u hemm ukoll zapateo bħala riżultat ta' l-antenati flamenco tiegħu) u l-galerón (daqq ħafna waqt li l-cowboys ikunu qed jaħdmu). Il-mużika tar-reġjun tal-Amażonja hija influwenzata ħafna minn prattiċi reliġjużi indiġeni. Uħud mill-istrumenti mużikali użati huma l-manguaré (strument mużikali tat-tip ċerimonjali, li jikkonsisti f'par tnabar ċilindriċi kbar), il-quena (strument melodiku), ir-ronador, il-congas, il-qniepen u tipi differenti ta' flawtijiet. Il-mużika tal-Arċipelagu ta' San Andrés, Providencia u Santa Katalina ġeneralment tkun akkumpanjata minn mandolina, bass, quijada, kitarra u maracas. Xi ritmi popolari tal-arċipelagu huma Skoċċiżi, calypso, polka u mento. === Kultura popolari === [[File:Statue India Catalina FICCI.JPG|thumb|Il-Cartagena Film Festival huwa l-eqdem avveniment tal-films fl-Amerika Latina. Il-fokus ċentrali tiegħu huwa l-films Ibero-Amerikani.]] It-teatru ġie introdott fil-Kolombja matul il-kolonizzazzjoni Spanjola fl-1550 permezz ta' kumpaniji taż-żarzuela. It-teatru Kolumbjan huwa appoġġjat mill-Ministeru tal-Kultura u serje ta 'organizzazzjonijiet privati ​​u statali. Il-Festival tat-Teatru Ibero-Amerikan ta' Bogotá huwa l-aktar avveniment kulturali importanti fil-Kolombja u wieħed mill-akbar festivals tat-teatru fid-dinja. Avvenimenti teatrali importanti oħra huma: Il-Festival tal-Puppet La Fanfarria (Medellín), Il-Festival tat-Teatru Manizales, Il-Festival tat-Teatru tal-Karibew (Santa Marta) u l-Festival tal-Arti tal-Kultura Popolari “Invażjoni Kulturali” (Bogotá). Għalkemm iċ-ċinema Kolombjana hija żagħżugħa bħala industrija, aktar reċentement l-industrija tal-films kienet qed tikber bl-appoġġ tal-Liġi tal-Films li għaddiet fl-2003. Ħafna festivals tal-films isiru fil-Kolombja, iżda t-tnejn l-aktar importanti huma l-Cartagena Film Festival, li huwa l-eqdem. festival tal-films fl-Amerika Latina, u l-Bogota Film Festival. Xi gazzetti importanti taċ-ċirkolazzjoni nazzjonali huma El Tiempo u El Espectador. It-televiżjoni fil-Kolombja għandha żewġ netwerks tat-televiżjoni privati ​​u tliet netwerks tat-televiżjoni tal-istat b'kopertura nazzjonali, kif ukoll sitt netwerks tat-televiżjoni reġjonali u għexieren ta 'stazzjonijiet tat-televiżjoni lokali. L-istazzjonijiet privati, RCN u Caracol, huma dawk bl-akbar udjenza. L-istazzjonijiet reġjonali u l-gazzetti reġjonali jkopru dipartiment wieħed jew aktar u l-kontenut tagħhom isir f'dawn l-oqsma partikolari. Il-Kolombja għandha tliet netwerks nazzjonali ewlenin tar-radju: Radiodifusora Nacional de Colombia, stazzjon tar-radju nazzjonali tal-istat; Caracol Radio u RCN Radio, netwerks ta' proprjetà privata b'mijiet ta' affiljati. Hemm netwerks nazzjonali oħra, inklużi Cadena Super, Todelar u Colmundo. Mijiet ta' stazzjonijiet tar-radju huma rreġistrati mal-Ministeru tat-Teknoloġija tal-Informazzjoni u l-Komunikazzjoni. === Kċina === [[File:Comidas tipicas colombianas.jpg|thumb|Tranta paisa (fuq) u ajiaco (taħt) huma tnejn mill-aktar platti tradizzjonali fil-pajjiż.]] Il-gastronomija Kolombjana varjata hija influwenzata mill-fawna u l-flora differenti tagħha, kif ukoll it-tradizzjonijiet kulturali tal-gruppi etniċi. Il-platti u l-ingredjenti Kolombjani jvarjaw ħafna skont ir-reġjun. Uħud mill-aktar ingredjenti komuni huma: ċereali bħal ross u qamħ; tuberi bħal patata u kassava; legumi varji; laħmijiet, inklużi ċanga, tiġieġ, majjal u mogħoż; ħut; u frott tal-baħar. Il-kċina Kolombjana fiha wkoll varjetà ta' frott tropikali bħal cape gooseberry, feijoa, arazá, pitahaya, mangostan, granadilla, papaya, guava, tut (tut), lulo, soursop, u frott tal-passjoni. Il-Kolombja hija waħda mill-akbar konsumaturi ta' meraq tal-frott fid-dinja. Fost l-appetizers u sopop l-aktar rappreżentattivi hemm patacones (pjantaġġini ħodor moqlija), sancocho de gallina (soppa tat-tiġieġ bil-ħaxix bl-għeruq) u ajiaco (soppa tal-patata u qamħirrum). L-appetizers u l-ħobż rappreżentattivi huma pandebono, arepas (kejkijiet tal-qamħirrum), aborrajados (pjantaġġini ħelwin moqlija bil-ġobon), torta de choclo, empanadas u almojábanas. Dixxijiet ewlenin rappreżentattivi huma t-tumba paisa, il-lechona tolimense, il-mamona, it-tamales, u l-platti tal-ħut (bħal arroz de lisa), speċjalment fir-reġjuni kostali fejn jittieklu wkoll kibbeh, serum, queso costeño u carimañolas. L-akkumpanjamenti rappreżentattivi huma patatas chorreadas (patata bil-ġobon), pitravi mimlijin b'bajd iebes (pitravi mimlijin b'bajd iebes) u ross bil-ġewż. L-ikel organiku huwa xejra attwali fl-ibliet il-kbar, għalkemm b'mod ġenerali madwar il-pajjiż il-frott u l-ħaxix huma naturali ħafna u friski. Deżerti rappreżentattivi huma buñuelos, custard, kejk María Luisa, sandwich guava (ġelatina tal-gwava), cocadas (blalen tal-ġewż tal-Indi), casquitos de guava (qxur tal-gwava konfettura), pastel de natas, wejfers, mango flan, roscón, millefeuille, delikatezza. abjad, ħelu tal-feijoa, ħelu tal-papajuela, kejk tal-mojicón u sponge cake curuba. Zlazi tipiċi huma hogao (zalza tat-tadam u tal-basal) u chili stil Kolumbjan. Xi xarbiet rappreżentattivi huma kafè (aħmar), xampù, cholado, lulada, ħafur Kolombjan, meraq tal-kannamieli taz-zokkor, aguapanela, aguardiente, ċikkulata sħuna, u meraq tal-frott frisk (spiss magħmul bl-ilma jew bil-ħalib). === Sports === [[File:Rio 2016. Ciclismo BMX-BMX Cycling (29016608602).jpg|thumb|Mariana Pajón hija ċiklist Kolombjana, darbtejn midalja tad-deheb Olimpika u Champion tad-Dinja tal-BMX.]] [[File:FCF-Logo-2023.svg|thumb|Il-logo tat-tim nazzjonali tal-futbol tal-Kolombja]] Tejo huwa l-isport nazzjonali tal-Kolombja u huwa sport tat-tim li jinvolvi li jitfgħu l-projettili biex jolqtu mira. Iżda mill-isports kollha fil-Kolombja, il-futbol huwa l-aktar popolari. Il-Kolombja kienet iċ-champion tal-Copa América tal-2001, li fiha stabbiliet rekord ġdid li ma' ntlaqatx, ma' sofriet l-ebda gowl, u rebħet kull partita. Il-Kolombja ngħatat darbtejn il-premju tal-“plejer tas-sena”. Il-Kolombja hija ċentru għall-iskejters. It-tim nazzjonali huwa qawwa perenni fil-Kampjonati Dinjija tar-Roller Speed ​​​​Skating. Il-Kolombja tradizzjonalment kienet tajba ħafna fiċ-ċikliżmu u numru kbir ta' ċiklisti Kolombjani rebħu f’kompetizzjonijiet ewlenin taċ-ċikliżmu. Il-baseball huwa popolari fi bliet bħal Cartagena u Barranquilla. Ġew plejers tajbin minn dawk l-ibliet, bħal: Orlando Cabrera, Édgar Rentería, li kien champion tas-Serje Dinji fl-1997 u l-2010, u oħrajn li lagħbu fil-Major League Baseball. Il-Kolombja kienet champion dinji tad-dilettanti fl-1947 u fl-1965. Il-boxing huwa wieħed mill-isports li pproduċa l-aktar ċampjins tad-dinja għall-Kolombja. L-isport tal-muturi wkoll jokkupa post importanti fil-preferenzi sportivi tal-Kolombjani; Juan Pablo Montoya huwa sewwieq tat-tlielaq magħruf għar-rebħ ta' 7 avvenimenti tal-Formula Wieħed il-Kolombja eċċella wkoll fl-isports bħall-BMX, il-judo, l-isports tal-isparar, it-taekwondo, il-lotta, l-għadis għoli u l-atletika, u għandu tradizzjoni kbira fil-weight lifting u l-bowling. == Bliet importanti == <gallery> File:BOG17.png|Santafé de Bogotá File:Bogota SkyIine.jpg|Santafé de Bogotá File:Casa Cural de la Catedral 2.jpg|Santafé de Bogotá File:2018 Bogotá - Iglesia de Monserrate desde Germania.jpg|Santafé de Bogotá File:Fachada Capitolio.jpg|Santafé de Bogotá File:BOG Museo del Oro.JPG|Santafé de Bogotá File:2018 Aeropuerto El Dorado de Bogotá - Ventanales del muelle nacional.jpg|Santafé de Bogotá File:Metro de Medellín, Colombia.jpg|Medellín File:Barranquilla - Paseo de Bolívar.jpg|Barranquilla File:Bucaramanga v cu.JPG|Bucaramanga File:Teatro Municipal de Santiago de Cali 01.JPG|Cali File:Oeste de Cali de noche.jpg|Cali File:Iglesia de San Antonio Cali 01.JPG|Cali File:CristoReyCali.jpg|Cali File:Catedral San Jerónimo de Montería en la celebración de los 240 años de la ciudad. .jpg|Montería File:Catedral de Pasto.jpg|San Juan de Pasto File:Baluarte de Santiago CTG 11 2019 9804.jpg|Cartagena de Indias File:Panorámica de San José de Cúcuta, Colombia.jpg|San José de Cúcuta File:San Juan de Pasto de noche.jpg|San Juan de Pasto File:Catedral de Pasto.jpg|San Juan de Pasto File:Volcán Galeras - Pasto - Colombia.jpg|San Juan de Pasto File:Plazuela San Andrés-Pasto.jpg|San Juan de Pasto File:Plaza de Nariño, al final de la tarde - panoramio.jpg|San Juan de Pasto File:Catedralpopayan.jpg|Popayán File:Iglesia de Santo Domingo-Popayan.jpg|Popayán File:Popayan bridge.jpg|Popayán File:Centro Histórico 2.JPG|Popayán File:Atardecer en Popayán, Cauca.jpg|Popayán File:CatedralTunja1.jpg|Tunja File:Puente de Boyaca 1.jpg|Tunja File:Tunja02.jpg|Tunja File:Tunja Panoramica Norte.JPG|Tunja File:Valledupar.png|Valledupar File:Calle15valledupar.jpg|Valledupar File:Valledupar 2007 006.jpg|Valledupar File:PanteodelaPatria.JPG|Santa Marta File:Rodadero 2023.jpg|Santa Marta File:Arrecifes.jpg|Santa Marta File:El Morro visto desde Taganga al atardecer.jpg|Santa Marta File:090 Irotama Santa Marta Colombia Sunset.JPG|Santa Marta File:Cityofneiva.png|Neiva File:Ibagué.jpg|Ibagué File:Plaza Bolívar Ibague.jpg|Ibagué File:Biblioteca Universidad de Ibagué.JPG|Ibagué File:Catedral de Ibague con la gobernacion.JPG|Ibagué File:Museo de arte del tolima.JPG|Ibagué File:Monumento a Las Arpas.JPG|Villavicencio File:C8v iSQXoAAEqwr.jpg|Villavicencio File:CRISTO REY.JPG|Villavicencio File:Manizales Montage L.jpg|Manizales File:Plaza Almirante Padilla.JPG|Riohacha File:LA CATEDRAL DE RIOHACHA - panoramio.jpg|Riohacha File:CENTRO COMERCIAL SUCHIMMA (RIOHACHA) - panoramio.jpg|Riohacha File:Antigua Aduana y Actual Secretaría de Cultura de Riohacha.jpg|Riohacha File:Edificio de la Gobernacion de la Guajira.JPG|Riohacha File:Skyline Pereira.jpg|Pereira File:Bolivar desnudo.jpg|Pereira File:IglesiadePereira.JPG|Pereira File:Edificio de Rentas Departamentales.JPG|Pereira File:Estación del Ferrocarril Pereira..JPG|Pereira File:Sincelejoocity.png|Sincelejo File:Ciudad de Quibdo.jpg|Quibdó File:Alcaldía de Yopal, Casanare.jpg|Yopal File:Estadio Santiago de las Atalayas.jpg|Yopal File:Yopal, Casanare - panoramio.jpg|Yopal File:Monumento al joropo, Yopal.JPG|Yopal </gallery> == Referenzi == {{Referenzi}} {{Amerika t'Isfel}} [[Kategorija:Kolombja]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika t'Isfel]] 4jbyz1oe8vcj9tanlb2iwrs33jzpq6h 331767 331766 2026-08-26T02:38:59Z ĠanniĠuzeppi 27231 /* Bliet importanti */ 331767 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika tal-Kolombja |isem_nattiv = ''República de Colombia'' |isem_komuni = Kolombja |stampa_bandiera = Flag of Colombia.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Colombia.svg |stampa_mappa = COL orthographic (San Andrés and Providencia special).svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Kolombja |ħolqa_emblema = Emblema tal-Kolombja |ħolqa_demografija = Demografija tal-Kolombja |mottu_nazzjonali = "Libertad y Orden" {{es}}<br /><small>''Libertà u Ordni''</small> |innu_nazzjonali = ''[[¡Oh, Gloria Inmarcesible!]]'' [[File:United States Navy Band - ¡Oh, gloria inmarcesible!.ogg]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]]¹ |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Bogotá|Bogotá, DC]] |l-ikbar_belt = [[Bogotá|Bogotá, DC]] |latd=4 |latm=35 |lats=53 |latNS=N |lonġd=74 |lonġm=4 |lonġs=33 |lonġEW=W |tip_gvern = [[Repubblika kostituzzjonali]] [[Sistema presidenzjali|presidenzjali]] [[Stat unitarju|unitarja]] [[deċentralizzat]] |titlu_kap1 = [[President tal-Kolombja|President]] |titlu_kap2 = [[Viċi-President tal-Kolombja|Viċi-President]] |isem_kap1 = [[:es:Abelardo de la Espriella|Abelardo de la Espriella]] |isem_kap2 = [[:es:José Manuel Restrepo|José Manuel Restrepo]] |żona_kklassifika = 26 |poż_erja = 25 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 1,141,748 |erja_mi_kw = 440,831 |perċentwal_ilma = 2.1 (2025) |sena_stima_popolazzjoni = 2024 |stima_popolazzjoni = 52,695,952 |poż_stima_popolazzjoni = 27 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |densità_popolazzjoni_km2 = 46.15 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 119.5 |poż_densità_popolazzjoni = 174 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2012 |PGD_PSX = $502.874 biljun |poż_PGD_PSX = 28 |PGD_PSX_per_capita = $10,791 |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.719<ref>{{ċita web|url=http://hdr.undp.org/es/datos/mapa/|titlu=Indicadores Internacionales sobre Desarrollo Humano – PNUD|pubblikatur=Hdr.undp.org|data-aċċess=2012-05-14|lingwa=Spanjol}}</ref> |poż_IŻU = 91 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = [[Indipendenza]] {{nobold|minn [[Spanja]]}} |avveniment_stabbilit1 = [[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza Kolumbjan|Iddikjarata]] |data_stabbilit1 = 20 ta' Lulju, 1810 |avveniment_stabbilit2 = Rikonoxxuta |data_stabbilit2 = 7 ta' Awwissu, 1819 |avveniment_stabbilit3 = Kostituzzjoni attwali |data_stabbilit3 = 4 ta' Lulju, 1991 |valuta = [[Peso tal-Kolombja]] |kodiċi_valuta = COP |żona_ħin = COT (Ħin fil-Kolombja) |differenza_ħku = -5 |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = |cctld = [[.co]] |kodiċi_telefoniku = +57 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $366.020 biljun |poż_PGD_nominali = 31 |PGD_nominali_per_capita = $7,854 |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = Għalkemm il-Kostituzzjoni Kolumbjana tispeċifika l-Ispanjol bħala l-lingwa uffiċjali fit-territorju kollu tagħha, lingwi oħra huma mitkellma fil-pajjiż (madwar 68 lingwi) huma wkoll uffiċjali. L-Ingliż huwa wkoll uffiċjali ġewwa San Andrés u fil-Gżira Providencia ([http://www.alcaldiabogota.gov.co/sisjur/normas/Norma1.jsp?i=2780 Consulta de la Norma]. Alcaldiabogota.gov.co. 8 ta' Ottubru 2012.) }} Il-'''Kolombja''' ({{awdjo|en-us-Colombia.ogg|kəˈlʌmbiə}}), uffiċjalment ir-'''Repubblika tal-Kolombja''' ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]:''República de Colombia''), hija repubblika kostituzzjonali unitarja li tinkludi tnejn u tletin dipartiment. Hi tinsab fil-Majjistral tal-[[Amerika t'Isfel]], u tmiss mal-[[Panama]] fil-Majjistral; fit-Tramuntana tmiss mal-[[Baħar Karibew]]; lejn il-Lvant mal-[[Veneżwela]] u l-[[Brażil]]; fin-Nofsinhar mal-[[Ekwador]] u l-[[Peru]]; u mal-Oċean Paċifiku fil-Punent.{{Ċita web|titlu=Which Countries Border Colombia?|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-countries-border-colombia.html|data-aċċess=2022-12-03}} Il-Kolombja hija s-26 l-akbar pajjiż mill-erja u r-raba' l-akbar fl-Amerika t'Isfel. B'aktar minn 46 miljun ruħ, hi mqiegħda fis-[[Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni|27 post]] fid-dinja skont il-popolazzjoni u għandha t-tieni l-akbar popolazzjoni li jitkellmu bl-Ispanjol fid-dinja wara l-[[Messiku]]. == Etimoloġija == L-isem "Kolombja" huwa derivat mill-kunjom tan-navigatur Taljan Christopher Columbus (Latin: Christophorus Columbus, Taljan: Cristoforo Colombo, Spanjol: Cristóbal Colón). Kien maħsub bħala referenza għad-Dinja l-Ġdida kollha. L-isem aktar tard ġie adottat mir-Repubblika tal-Kolombja tal-1819, iffurmata mit-territorji ta' l-ex Viċireyalty ta' New Granada (il-Kolombja tal-lum, il-Panama, il-Venezwela, l-Ekwador u l-Majjistral tal-Brażil). Meta l-Venezwela, l-Ekwador u Cundinamarca ġew stabbiliti bħala stati indipendenti, l-ex Dipartiment ta' Cundinamarca adotta l-isem "Repubblika ta' New Granada." New Granada uffiċjalment bidlet isimha fl-1858 għall-Konfederazzjoni Grenadine. Fl-1863 l-isem reġa' nbidel, din id-darba għall-Istati Uniti tal-Kolombja, qabel fl-aħħar adotta l-isem attwali tiegħu – ir-Repubblika tal-Kolombja – fl-1886. Biex jirreferi għal dan il-pajjiż, il-gvern Kolumbjan juża t-termini Kolumbja u Repubblika tal-Kolombja. == Storja == === Era prekolombjana === [[File:Culturas precolombinas de Colombia.png|thumb|left|Mappa tal-post tal-kulturi prekolombjani tal-Kolombja.]] [[Stampa:Parque Arqueológico de San Agustín - Deity 2.jpg|thumb|left|Park Arkeoloġiku ta' San Agustín (Parque Arqueológico de San Agustín)]] [[Stampa:Muestra Indígena In Situ, monumento arqueológico de San Agustín.JPG|thumb|left|Sit "La Cháquira" li ppermetta lill-Kultura Agostinjana tistabbilixxi kalendarju agrikolu u ritwali]] [[File:ConfederaciónMuisca.png|thumb|left|Konfederazzjoni Muisca (c. 800–1540)]] Minħabba l-post fejn jinsab, it-territorju tal-lum tal-Kolombja kien kuritur ta' ċiviltà umana bikrija mill-Mesoamerika u l-Karibew sal-Andes u l-baċir tal-Amażonja. L-eqdem sejbiet arkeoloġiċi ġejjin mis-siti ta' Pubenza u El Totumo fil-Wied ta' Magdalena 100 kilometru (62 mi) fil-Lbiċ ta' Bogotá. Dawn is-siti jmorru għall-perjodu Paleoindian (18,000–8000 QK). Fi Puerto Hormiga u siti oħra, instabu traċċi tal-Perjodu Arkajku (~8000–2000 QK). Il-fdalijiet jindikaw li kien hemm ukoll okkupazzjoni bikrija fir-reġjuni ta' El Abra u Tequendama f'Cundinamarca. L-eqdem fuħħar skopert fl-Ameriki, misjub f’San Jacinto, imur għall-5000–4000 QK. Popli indiġeni abitaw it-territorju li llum huwa l-Kolombja madwar is-sena 12,500 QK It-tribujiet nomadi tal-kaċċaturi u l-ġbir tas-siti ta' El Abra, Tibitó u Tequendama, qrib il-Bogotá tal-lum, kienu jinnegozjaw bejniethom u ma' kulturi oħra fil-wied tax-Xmara Magdalena. F’Novembru 2020, ġie żvelat sit li jinkludi tmien mili (13-il km) ta' pittografi li qed jiġu studjati fis- Serranía de la Lindosa. Antropologi li jaħdmu fis-sit jissuġġerixxu li għandu 12,500 sena (c. 10,480 QK), minħabba l-fawna estinta rappreżentata. Kien matul l-ewwel okkupazzjoni umana magħrufa taż-żona. Bejn 5000 u 1000 QK, tribujiet tal-kaċċaturi li jiġbru t-tranżizzjoni għal soċjetajiet agrarji; Ġew stabbiliti settlements fissi u dehret iċ-ċeramika. Mill-ewwel millennju QK, gruppi ta 'Amerindjani, inklużi l-Muiscas, Zenúes, Quimbayas u Taironas, żviluppaw is-sistema politika ta' kapijiet bi struttura ta 'poter piramidali mmexxija minn kapijiet. Il-Muiscas abitaw prinċipalment fiż-żona ta' dak li issa huwa l-Altiplano Cundiboyacense tad-Dipartimenti ta' Boyacá u Cundinamarca, fejn iffurmaw il-Konfederazzjoni Muisca. Huma kibru qamħ, patata, quinoa, u qoton, u nnegozjaw deheb, żmeraldi, kutri, artiġjanat taċ-ċeramika, koka, u speċjalment melħ tal-blat ma' nazzjonijiet ġirien. It-Taironas għexu fit-Tramuntana tal-Kolombja fil-firxa tal-muntanji iżolati tas-Sierra Nevada de Santa Marta. Il-Quimbayas abitaw reġjuni tal-wied tax-Xmara Cauca bejn il-meded tal-muntanji tal-punent u ċentrali tal-Andes Kolombjani. Ħafna mill-Amerindjani pprattikaw l-agrikoltura u l-istruttura soċjali ta' kull komunità indiġena kienet differenti. Xi gruppi indiġeni bħall- Karibijiet għexu fi stat ta' gwerra permanenti, iżda oħrajn kellhom attitudnijiet inqas bellikużi. === Perjodu kolonjali === [[File:Retrato de Vasco Nuñez de Balboa (1475-1517) - Anónimo.jpg|thumb|Vasco Núñez de Balboa (1475-1517), fundatur ta' Santa María la Antigua del Darién, l-ewwel insedjament Ewropew stabbli fil-kontinent]] Alonso de Ojeda (li kien salpa ma’ Columbus) wasal fil-Peniżola Guajira fl-1499. Esploraturi Spanjoli, immexxija minn Rodrigo de Bastidas, għamlu l-ewwel esplorazzjoni tal-kosta tal-Karibew fl-1500. Christopher Columbus salpa qrib il-Karibew fl-1502. Fl-1508, Vasco Núñez de Balboa akkumpanja spedizzjoni lejn it-territorju permezz tar-reġjun tal-Golf ta 'Urabá u waqqaf il-belt ta' Santa María la Antigua del Darién fl-1510, l-ewwel insedjament stabbli fil-kontinent. Santa Marta twaqqfet fl-1525, u Cartagena fl-1533. Il-konkwistatur Spanjol Gonzalo Jiménez de Quesada mexxa spedizzjoni lejn l-intern f'April 1536, u għammed id-distretti li minnhom għadda "Renju Ġdid ta' Granada". F'Awwissu 1538 huwa waqqaf proviżorjament il-kapitali tiegħu ħdejn il-kap Muisca ta' Muyquytá, u sejħilha "Santa Fe." L-isem malajr akkwista suffiss u kien jismu Santa Fe de Bogotá. Fl-istess perjodu seħħew żewġ vjaġġi notevoli oħra tal-konkwistaturi bikrija lejn l-intern. Sebastián de Belalcázar, rebbieħ ta' Quito, vvjaġġa lejn it-tramuntana u waqqaf Cali, fl-1536, u Popayán, fl-1537; Mill-1536 sal-1539, il-konkwistatur Ġermaniż Nikolaus Federmann qasam il-Pjanuri tal-Lvant u daret il-Kordillera tal-Lvant fit-tfittxija ta' El Dorado, il-"belt tad-deheb." Il-leġġenda u d-deheb se jkollhom rwol ewlieni biex jattiraw Spanjoli u Ewropej oħra lejn New Granada matul is-sekli 16 u 17. Ir-rebħiet għamlu alleanzi frekwenti mal-għedewwa tal-komunitajiet indiġeni differenti. L-alleati indiġeni kienu kruċjali għall-konkwista, kif ukoll għall-ħolqien u ż-żamma tal-imperu. In-nies indiġeni fil-Kolombja esperjenzaw tnaqqis fil-popolazzjoni minħabba l-konkwista, kif ukoll mard Ewrasjatiku, bħall-ġidri, li ma kellhom ebda immunità għalih. Meta tqis l-art bħala abbandunat, il-Kuruna Spanjola biegħet proprjetajiet lin-nies kollha interessati fit-territorji kolonizzati, u ħolqot proprjetà kbar u pussess ta' minjieri. Fis-seklu 16, ix-xjenza nawtika fi Spanja laħqet żvilupp kbir grazzi għal figuri xjentifiċi numerużi mill-Casa de Contratación u x-xjenza nawtika kienet pilastru essenzjali tal-espansjoni Iberika. Fl-1542, ir-reġjun ta' New Granada, flimkien mal-possedimenti Spanjoli l-oħra kollha fl-Amerika t'Isfel, saru parti mill-Viċireyalty tal-Perù, bil-kapitali tiegħu f'Lima. Fl-1547, New Granada saret kaptanja ġenerali separata fi ħdan il-viċireyalty, bil-kapitali tagħha f'Santa Fe de Bogotá. Fl-1549, il-Qorti Rjali nħolqot b'digriet irjali, u New Granada kienet irregolata mill-Qorti Rjali ta 'Santa Fe de Bogotá, li dak iż-żmien kienet tinkludi l-provinċji ta' Santa Marta, Río de San Juan, Popayán, Guayana u Cartagena. Iżda d-deċiżjonijiet importanti ttieħdu mill-kolonja għal Spanja mill-Kunsill tal-Indji. [[File:Defensa de Cartagena de Indias por la escuadra de D. Blas de Lezo, año 1741.jpg|thumb|left|Illustrazzjoni tal-Battalja ta' Cartagena de Indias, rebħa kbira Spanjola fil-Gwerra ta' Widna ta' Jenkins]] Sas-seklu 16, in-negozjanti Ewropej tal-iskjavi kienu bdew iġibu skjavi Afrikani fl-Amerika. Spanja kienet l-unika qawwa Ewropea li ma waqqfitx fabbriki fl-Afrika biex tixtri skjavi; L-Imperu Spanjol, b'kuntrast, kien jiddependi fuq is-sistema tas-Seat, li jagħti lil negozjanti minn nazzjonijiet Ewropej oħra l-liċenzja biex jinnegozjaw ma' popli skjavi fit-territorji tagħhom barra mill-baħar. Din is-sistema ġabet Afrikani fil-Kolombja, għalkemm ħafna tkellmu kontra l-istituzzjoni. Popli indiġeni ma' setgħux jiġu skjavi minħabba li kienu legalment suġġetti tal-Kuruna Spanjola. Biex jipproteġu l-popli indiġeni, l-awtoritajiet kolonjali Spanjoli stabbilixxew diversi forom ta' sjieda u regolamentazzjoni tal-art: resguardos, encomiendas, u haciendas. Madankollu, skuntentizza sigrieta kontra l-Ispanjol kien diġà qed jitfaċċa għall-Kolombjani peress li Spanja pprojbixxa l-kummerċ dirett bejn il-Viċiroyalty tal-Perù, li kienet tinkludi l-Kolombja, u l-Viċiroyalty ta' Spanja l-Ġdida, li kienet tinkludi l-Filippini, is-sors ta' prodotti Asjatiċi bħall-ħarir u l-porċellana li kienu mitluba fl-Ameriki. Il-kummerċ illegali bejn il-Peruvjani, il-Filippini, u l-Messikani kompla bil-moħbi, hekk kif prodotti Asjatiċi ta' kuntrabandu spiċċaw f’Córdoba, il-Kolombja, iċ-ċentru ta' distribuzzjoni għall-importazzjonijiet illegali Asjatiċi, minħabba kollużjoni bejn dawn il-popli kontra l-awtoritajiet ta' Spanja. Huma ssetiljaw u nnegozjaw bejniethom filwaqt li ma obdewx il-monopolju Spanjol infurzat. [[File:Virreinato de la Nueva Granada (proyección ortográfica).svg|thumb|Mappa tal-Vicireyalty ta New Granada (Virreinato de la Nueva Granada) fl-1780.]] Il-Viċi-Reali ta' Granada Ġdida ġie stabbilit fl-1717, imbagħad imneħħi temporanjament u mbagħad reġa' ġie stabbilit fl-1739. Il-kapitali tagħha kienet Santa Fe de Bogotá. Din il-Viċireyalty inkludiet xi provinċji oħra fil-majjistral tal-Amerika t'Isfel li qabel kienu taħt il-ġurisdizzjoni tal-Viċiroyalties ta 'Spanja Ġdida jew tal-Perù u jikkorrispondu prinċipalment mal-Venezwela, l-Ekwador u l-Panama tal-lum. Bogotá saret waħda miċ-ċentri amministrattivi ewlenin tal-possedimenti Spanjoli fid-Dinja l-Ġdida, flimkien ma' Lima u l-Belt tal-Messiku, għalkemm baqgħet inqas żviluppata meta mqabbla ma' dawk iż-żewġt ibliet f'diversi aspetti ekonomiċi u loġistiċi. Il-Gran Brittanja ddikjarat gwerra fuq Spanja fl-1739, u l-belt ta' Cartagena malajr saret mira ta' prijorità għall-Ingliżi. Forza spedizzjonarja Ingliża enormi ntbagħtet biex taqbad il-belt, iżda wara li għamlu rejds inizjali, tifqigħat ta' mard devastanti tfixklu n-numru tagħhom u l-Ingliżi ġew sfurzati jirtiraw. Il-battalja saret waħda mill-aktar rebħiet deċiżivi ta' Spanja fil-kunflitt u żgurat dominanza Spanjola fil-Karibew sal-Gwerra tas-Seba’ Snin. Il-qassis, botaniku u matematiku tas-seklu 18 José Celestino Mutis kien delegat mill-Viciroy Antonio Caballero y Góngora biex iwettaq inventarju tan-natura ta' New Granada. Mibdija fl-1783, din saret magħrufa bħala l-Royal Botanical Expedition lejn New Granada. Huwa kklassifikat pjanti u annimali selvaġġi, u waqqaf l-ewwel osservatorju astronomiku fil-belt ta' Santa Fe de Bogotá. F'Lulju 1801, ix-xjenzat Prussjan Alexander von Humboldt wasal Santa Fe de Bogotá fejn iltaqa' ma' Mutis. Barra minn hekk, mill-espedizzjoni ħarġu figuri storiċi tal-proċess ta' indipendenza fi New Granada, bħall-astronomu Francisco José de Caldas, ix-xjenzat Francisco Antonio Zea, iż-żoologu Jorge Tadeo Lozano u l-pittur Salvador Rizo. === Indipendenza === [[File:AGHRC (1890) - Carta XI - División política de Colombia, 1824.jpg|thumb|Id-dipartimenti tal-Gran Colombia fl-1824]] Mill-konkwista u l-kolonizzazzjoni kien hemm ribelljonijiet kontra l-ħakma Spanjola fl-imperu, iżda l-biċċa l-kbira kienu mgħaffġa jew baqgħu dgħajfa wisq biex ibiddlu s-sitwazzjoni ġenerali. L-aħħar ribelljoni li tfittex l-indipendenza sħiħa minn Spanja ħarġet madwar l-1810 u laħqet il-qofol tagħha fid-Dikjarazzjoni tal-Indipendenza Kolombjana, maħruġa fl-20 ta' Lulju, 1810, il-jum issa ċċelebrat bħala Jum l-Indipendenza tan-nazzjon. Dan il-moviment segwa l-indipendenza ta' Saint-Domingue (il-Ħaiti tal-lum) fl-1804, li pprovda xi appoġġ lil mexxej eventwali ta' din ir-ribelljoni: Simón Bolívar. Francisco de Paula Santander kien ikollu wkoll rwol deċiżiv. Inbeda moviment minn Antonio Nariño, li oppona ċ-ċentraliżmu Spanjol u mexxa l-oppożizzjoni kontra l-Viċirejaltà. Cartagena saret indipendenti ftNovembru 1811. Fl-1811 ġew ipproklamati l-Provinċji Magħquda ta’ New Granada, immexxija minn Camilo Torres Tenorio. It-tfaċċar ta' żewġ kurrenti ideoloġiċi differenti fost il-patrijotti (federaliżmu u ċentraliżmu) taw lok għal perjodu ta' instabbiltà msejjaħ Homeland Boba. Ftit wara li temmew il-Gwerer Napoleoniċi, Ferdinand VII, reċentement irrestawrat fuq it-tron fi Spanja, iddeċieda bla mistenni li jibgħat forzi militari biex jerġgħu jieħdu l-biċċa l-kbira tat-Tramuntana tal-Amerika t'Isfel. Il-viċi-realtà ġiet restawrata taħt Juan de Sámano, li r-reġim tiegħu kkastiga lil dawk li pparteċipaw fil-movimenti patrijottiċi, injora l-sfumaturi politiċi tal-laqgħat. Ir-retribuzzjoni qanqlet ribelljoni mġedda, li, flimkien ma' Spanja mdgħajfa, għamlitha possibbli ribelljoni ta' suċċess immexxija mill-Venezwelan Simón Bolívar, li eventwalment ipproklama l-indipendenza fl-1819. Ir-reżistenza favur l-Ispanjol ġiet megħluba fl-1822 fit-territorju tal-lum ta' il-Kolombja u fl-1823 fil-Venezwela. Matul il-Gwerra tal-Indipendenza, mietu bejn 250 u 400 elf ruħ (12-20% tal-popolazzjoni ta' qabel il-gwerra). [[File:Cambios territoriales de Colombia.gif|thumb|Bidliet territorjali fil-Kolombja mill-1811 sal-1993]] It-territorju tal-Vicireyalty ta' New Granada sar ir-Repubblika tal-Kolombja, organizzata bħala unjoni tat-territorji tal-lum tal-Kolombja, Panama, Ekwador, Venezwela, partijiet tal-Gujana u l-Brażil u fit-tramuntana tax-Xmara Marañón. Il-Kungress ta' Cúcuta fl-1821 adotta kostituzzjoni għar-Repubblika l-ġdida. Simón Bolívar sar l-ewwel president tal-Kolombja, u Francisco de Paula Santander inħatar viċi president. Madankollu, ir-repubblika l-ġdida kienet instabbli u l-Gran Colombia eventwalment waqgħet. Il-Kolombja moderna ġejja minn wieħed mill-pajjiżi li ħarġu wara x-xoljiment tal-Gran Colombia, it-tnejn l-oħra jkunu l-Ekwador u l-Venezwela. Il-Kolombja kienet l-ewwel gvern kostituzzjonali fl-Amerika t'Isfel, u l-partiti Liberali u Konservattivi, imwaqqfa fl-1848 u fl-1849, rispettivament, huma tnejn mill-eqdem partiti politiċi li baqgħu ħajjin fl-Ameriki. L-iskjavitù tneħħa fil-pajjiż fl-1851. Id-diviżjonijiet politiċi u territorjali interni wasslu għax-xoljiment tal-Gran Colombia fl-1830. L-hekk imsejjaħ "Dipartiment ta' Cundinamarca" adotta l-isem "New Granada", li żamm sal-1858 meta saret il-"Konfederazzjoni Granadina". Fit-18 ta' Mejju tal-1875, fil-11:15:11 ta' filgħodu, seħħ it-terremot ta' Cúcuta tal-1875 — magħruf ukoll bħala t-Terremot tal-Andes. L-epiċentru tiegħu kien fil-belt Kolombjana ta' Cúcuta, u affettwa wkoll muniċipalitajiet fiż-żona metropolitana ta' Cúcuta kif ukoll l-istat ġar ta' Táchira fil-Venezwela. It-terremot wassal għall-qerda totali ta' Cúcuta (b'ħsara lil binjiet emblematiċi bħall-Katidral ta' Cúcuta) u tal-muniċipalitajiet metropolitani, inklużi Villa del Rosario, Los Patios, San Cayetano u El Zulia. It-terremot ikkawża 5,000 mewta immedjata u 9,000 mewta oħra li segwew wara. Wara gwerra ċivili ta' sentejn fl-1863, inħolqot l-Istati Uniti tal-Kolombja, li ssir magħrufa bħala r-Repubblika tal-Kolombja fl-1886. Il-qasmiet interni baqgħu bejn il-forzi politiċi bipartisan, xi drabi jaqbdu gwerer ċivili mdemmija ħafna, l-Aktar sinifikanti kienet il-Gwerra ta' Elf Jum (1899-1902), li fiha tilfu ħajjithom bejn 100 u 180 elf Kolumbjan meta l-Partit Liberali, appoġġjat mill-Venezwela, l-Ekwador, in-Nikaragwa u l-Gwatemala, irribella kontra l-gvern nazzjonalista u ħa l-kontroll ta' Santander, billi kien finalment megħlub fl-1902 minn forzi nazzjonalisti. === seklu 20 === L-intenzjonijiet tal-Istati Uniti tal-Amerika li jinfluwenzaw iż-żona (speċjalment il-kostruzzjoni u l-kontroll tal-Kanal tal-Panama) wasslu għas-separazzjoni tad-Dipartiment tal-Panama fl-1903 u t-twaqqif tiegħu bħala nazzjon. L-Istati Uniti ħallsu lill-Kolombja $25,000,000 fl-1921, seba' snin wara t-tlestija tal-kanal, biex tagħmel emendi għar-rwol tal-President Roosevelt fil-ħolqien tal-Panama, u l-Kolombja rrikonoxxiet lill-Panama taħt it-termini tat-Trattat Thomson-Urrutia. Il-Kolombja u l-Perù marru għall-gwerra minħabba tilwim territorjali fil-baċir tal-Amażonja. Il-gwerra ntemmet bi ftehim ta’ paċi nnegozjat mil-Lega tan-Nazzjonijiet. Is-Soċjetà finalment tat iż-żona kkontestata lill-Kolombja f'Ġunju 1934. [[File:Bogotazo.jpg|thumb|Il-Bogotazo fl-1948]] Ftit wara, il-Kolombja kisbet grad ta' stabbiltà politika, li ġiet interrotta minn kunflitt imdemmi li seħħ bejn l-aħħar tas-snin 40 u l-bidu tas-snin 50, perjodu magħruf bħala La Violencia. Il-kawża tagħha kienet primarjament it-tensjoni dejjem tikber bejn iż-żewġ partiti politiċi ewlenin, li sussegwentement qabdet wara l-qtil tal-kandidat presidenzjali liberali Jorge Eliécer Gaitán fid-9 ta’ April 1948. L-irvellijiet li rriżultaw f’Bogotá, magħrufa bħala El Bogotazo, infirxu mal-pajjiż kollu u sostnew. il-[ajja ta’ mill-inqas 180,000 Kolumbjan. Il-Kolombja daħlet fil-Gwerra Koreana meta Laureano Gómez ġie elett president. Kien l-uniku pajjiż tal-Amerika Latina li ngħaqad mal-gwerra bi rwol militari dirett bħala alleat tal-Istati Uniti. Partikolarment importanti kienet ir-reżistenza tat-truppi Kolombjani f'Old Baldy. Il-vjolenza bejn iż-żewġ partiti politiċi naqset l-ewwel meta' Gustavo Rojas keċċa lill-president tal-Kolombja f'kolp ta' stat u nnegozja mal-gwerrilli, u mbagħad taħt il-ġunta militari tal-Ġeneral Gabriel Paris. Wara d-depożizzjoni ta' Rojas, il-Partit Konservattiv Kolumbjan u l-Partit Liberali Kolumbjan qablu li joħolqu l-Front Nazzjonali, koalizzjoni li tmexxi l-pajjiż flimkien. Skont il-ftehim, il-presidenza kienet se talterna bejn konservattivi u liberali kull 4 snin għal 16-il sena; iż-żewġ partiti jkollhom parità fil-pożizzjonijiet elettivi l-oħra kollha. Il-Front Nazzjonali temm "La Violencia", u l-amministrazzjonijiet tal-Front Nazzjonali ppruvaw jistabbilixxu riformi soċjali u ekonomiċi estensivi b'kooperazzjoni mal-Alleanza għall-Progress. Minkejja l-progress f’ċerti setturi, komplew ħafna problemi soċjali u politiċi, u gruppi terroristiċi gwerillieri bħall-FARC, ELN, u M-19 inħolqu formalment biex jiġġieldu l-gvern u l-apparat politiku u d-demokrazija tal-Kolombja. Nhar l-Erbgħa, 13 ta' Novembru, 1985, il-vulkan Nevado del Ruiz żbroffa. Wara disgħa u sittin sena ta' inattività, l-iżbroff ħasad lill-insedjamenti tal-madwar għalkollox mhux ippreparati, minkejja t-twissijiet maħruġa minn diversi aġenziji tal-vulkanoloġija li kienu rrappurtaw sinjali ta' attività vulkanika sa minn Diċembru tal-1984. Il-flussi piroklastiċi li ħarġu mill-krater tal-vulkan dewbu madwar 10% tal-glaċier tal-muntanja, u b’hekk ikkawżaw erba' *lahars* — flussi ta' tajn, ħamrija u debris li jirriżultaw minn attività vulkanika — li ​​niżlu jiġru mal-għoljiet tan-Nevado b’veloċità ta' 60 km/siegħa. Dawn il-flussi żiedu l-veloċità tagħhom hekk kif għaddew minn widien dojoq fil-qrib u ntefgħu fil-korsijiet tas-sitt xmajjar li jibdew mill-vulkan. Il-belt ta' Armero, li tinsab ftit inqas minn 50 km ’il bogħod mill-vulkan, inqerdet għalkollox minn dawn il-flussi, u dan wassal għall-mewt ta' aktar minn 20,000 mill-29,000 abitant tagħha. Il-vittmi fi bliet oħra — partikolarment fil-muniċipalitajiet ta' Chinchiná u Villamaría — għollew l-għadd totali tal-imwiet għal aktar minn 23,000-25.000. <gallery> File:Armero aftermath USGS.jpg|Armero wara t-traġedja. Diversi flussi ta' tajn vulkaniku (lahars) għattew il-muniċipalità. File:Armerodisaster.png|Id-dehra ta' Armero wara t-traġedja. File:Armero aftermath Marso.jpg|Armero kien jinsab fiċ-ċentru ta' din ir-ritratt, li ttieħed lejn l-aħħar ta' Novembru tal-1985. File:Armero Mudflow and ruins.jpg|Ftit strutturi biss baqgħu bilwieqfa f’Armero wara l-flussi tat-tajn li knisu l-belt. File:VolcanoRuiz.jpg|Nevado del Ruiz ġimagħtejn wara l-eruzzjoni. File:Nevado del Ruiz 1985.jpg|Nevado del Ruiz jarmi l-fwar. Din ir-ritratt ittieħed f'Settembru tal-1985, xahrejn qabel it-traġedja. File:Nevado del Ruiz summit 1985 - Marso.jpg|Il-quċċata tan-Nevado del Ruiz lejn l-aħħar ta' Novembru tal-1985, wara l-eruzzjoni. File:Nevado del Ruiz hazard map, from Wright and Pierson ESP.png|Iż-żoni l-aktar milquta mill-eruzzjoni ta’ Nevado del Ruiz. Il-mappa turi r-rotta li ħa l-lahar mill-vulkan sa Armero. </gallery> Sa mis-sittinijiet, il-pajjiż sofra minn kunflitt armat asimmetriku ta' intensità baxxa bejn il-forzi tal-gvern, il-gruppi terroristiċi tal-gwerillieri komunisti, u l-paramilitari tal-lemin. Il-kunflitt intensifikat fis-snin disgħin, prinċipalment f'żoni rurali remoti. Diversi organizzazzjonijiet gwerillieri ddeċidew li jiddemobilizzaw wara n-negozjati għall-paċi fl-1989-1994. L-Istati Uniti ilha involuta ħafna fil-kunflitt sa mill-bidu tiegħu, meta fil-bidu tas-sittinijiet il-gvern tal-Istati Uniti għen lill-armata Kolombjana tattakka gwerillieri terroristiċi komunisti fil-Kolombja rurali. Dan bħala parti mill-ġlieda Amerikana kontra l-komuniżmu. Merċenarji u korporazzjonijiet multinazzjonali bħal Chiquita Brands International huma wħud mill-atturi internazzjonali li kkontribwew għall-vjolenza tal-kunflitt. Minn nofs is-snin sebgħin, il-kartelli tad-droga Kolombjani saru produtturi, proċessuri u esportaturi ewlenin ta 'drogi illegali, primarjament marijuana u kokaina. Kostituzzjoni ġdida ġiet promulgata fl-4 ta' Lulju, 1991. Il-bidliet iġġenerati mill-kostituzzjoni l-ġdida huma meqjusa bħala pożittivi mis-soċjetà Kolombjana. [[File:USGS ShakeMap Armenia Quindío Colombia Earthquake 1999.jpg|thumb|left|Mappa tal-intensità tat-terremot ibbażata fuq l-iskala Modified Mercalli; iġġenerata mill-United States Geological Survey.]] Dan seħħ nhar it-Tnejn, 25 ta' Jannar, 1999, fis-1:19 p.m. ħin lokali (UTC-5), b’kobor ta’ Mw = 6.2. L-epiċentru tiegħu kien jinsab f'żona muntanjuża tal-muniċipalità ta' Córdoba, f'Quindío. Din ir-reġjun tiffaċċja riskju sismiku għoli minħabba l-junction tripla fil-kantuniera tal-Pjanċa tal-Amerika t’Isfel, fejn jikkonverġu l-pjanċi ta’ Nazca u tal-Karibew. It-terremot, li oriġina f'fond ta' 18-il kilometru u dam għaddej 28 sekonda, ħalla 1,185 persuna mejta u kellu impatt kbir fuq il-belt ta' Armenia u l-muniċipalitajiet ġirien, kif ukoll fuq insedjamenti rurali fir-reġjuni ta’ Valle u Quindío — bħal Corozal, Quebradanueva, Vallejuelo u La Paila, fost oħrajn. Minkejja xi miżuri preventivi, iż-żona spiċċat fi stat ta' kaos strutturali, soċjali u tas-saħħa pubblika għal diversi ġimgħat. Barra minn hekk, id-dipartimenti ta’ Risaralda u Caldas ukoll ġarrbu ħsarat, għalkemm fi grad inqas gravi. === seklu 21 === [[File:El ruiz volcano.jpg|thumb|left|Belt ta' Manizales, Caldas fl-2006]] [[File:Desde mi cuarto.jpg|thumb|Belt ta' Armenia, Qindio fl-2007]] L-amministrazzjoni tal-President Álvaro Uribe (2002-2010) adottat il-politika ta' sigurtà demokratika li kienet tinkludi kampanja integrata għall-ġlieda kontra t-terroriżmu u r-ribelljoni. Il-pjan ekonomiku tal-gvern ippromwova wkoll il-fiduċja tal-investituri. Bħala parti minn proċess ta' paċi, l-AUC (paramilitari tal-lemin) kienet waqfet tiffunzjona formalment bħala organizzazzjoni. Fi Frar 2008, miljuni ta' Kolumbjani ddimostraw kontra l-FARC u gruppi illegali oħra. Wara negozjati ta' paċi, il-gvern Kolumbjan tal-President Juan Manuel Santos u l-gwerilla tal-FARC-EP ħabbru ftehim finali biex jintemm il-kunflitt. Madankollu, referendum biex jiġi ratifikat il-ftehim ma rnexxiex. Il-gvern Kolumbjan u l-FARC sussegwentement iffirmaw ftehim ta' paċi rivedut f'Novembru 2016, li l-kungress Kolumbjan approva. Fl-2016, il-President Santos ingħata l-Premju Nobel għall-Paċi. Ġurisdizzjoni Speċjali għall-Paċi nħolqot biex tinvestiga, tiċċara, tiġġudika u tikkastiga l-ksur serju tad-drittijiet tal-bniedem u l-ksur serji tal-liġi umanitarja internazzjonali li seħħew matul il-kunflitt armat u tissodisfa d-dritt tal-vittmi għall-ġustizzja. Matul iż-żjara tiegħu fil-Kolombja, il-Papa Franġisku ta ġieħ lill-vittmi tal-kunflitt. F'Ġunju 2018, Iván Duque, il-kandidat tal-partit tal-lemin Ċentru Demokratiku, rebaħ l-elezzjoni presidenzjali. Fis-7 ta' Awwissu, 2018, huwa ħa l-ġurament bħala l-president il-ġdid tal-Kolombja biex jieħu post Juan Manuel Santos. Ir-relazzjonijiet tal-Kolombja mal-Veneżwela varjaw minħabba differenzi ideoloġiċi bejn iż-żewġ gvernijiet. Il-Kolombja offriet appoġġ umanitarju bl-ikel u l-mediċina biex itaffi n-nuqqas ta' provvista fil-Veneżwela. Il-Ministeru tal-Affarijiet Barranin tal-Kolombja qal li l-isforzi kollha biex tissolva l-kriżi tal-Veneżwela jridu jkunu paċifiċi. Il-Kolombja pproponiet l-idea tal-Għanijiet ta' Żvilupp Sostenibbli u n-Nazzjonijiet Uniti adottat dokument finali. Fi Frar 2019, il-President tal-Veneżwela Nicolás Maduro qata' r-relazzjonijiet diplomatiċi mal-Kolombja wara li l-President Kolumbjan Iván Duque għen lill-politiċi tal-oppożizzjoni Venezwelana biex iwasslu għajnuna umanitarja lil pajjiżu. Il-Kolombja rrikonoxxiet lill-mexxej tal-oppożizzjoni Venezwelana Juan Guaidó bħala l-president leġittimu tal-pajjiż. Minħabba l-Gvern ta' Petro, il-Kolombja tbati minn kriżi fis-sistema tas-saħħa u s-sigurtà. Abelardo de la Espriella rebaħ l-elezzjonijiet tal-2026. [[File:M 7.4 - 5 km S of San José del Palmar, Colombia.png|thumb|left|Mappa tal-intensità tat-terremot ibbażata fuq l-iskala Modified Mercalli; iġġenerata mill-United States Geological Survey.]] Fl-10 ta' Awwissu, 2026, fis-7:34 ta' filgħodu, seħħ terremot b'kobor ta' 7.4 li l-epiċentru tiegħu kien qrib San José del Palmar, fid-dipartiment ta' Chocó. Dan ikkawża ħsara estensiva fil-punent tal-Kolombja — l-aktar fid-dipartimenti ta' Antioquia, Caldas, Chocó, Risaralda, Quindío u Valle del Cauca — u kien segwit minn aktar minn 47 theżżiża sekondarja; b’riżultat ta' dan, mietu 294 persuna, indarbu 3,970, kien hemm aktar minn 379 persuna nieqsa, u ġarrbet ħsarat li jiswew $9,571 miljun. <gallery> File:Pereira after the earthquake - WCK.jpg|Pereira File:Colombia after the earthquake - WCK.jpg| File:Cali after the earthquake 2 - WCK.jpg|Cali File:Cali after the earthquake 3 - WCK.jpg|Cali File:Cali after the earthquake 4 - WCK.jpg|Cali File:Cali after the earthquake - WCK.jpg|Cali File:Debris from a building after the 2026 Colombia earthquake - WCK.jpg| </gallery> It-terremot inħass fl-[[Ekwador]], fil-[[Panama]] u fil-[[Veneżwela]]. == Ġeografija == [[File:Pico Cristobal Colon.jpg|thumb|left|Pico Cristóbal Colón huwa possibbilment l-ogħla muntanja fil-Kolombja, b'għoli rrappurtat ta '5,775 metru (18,947 pied) u Prominenza ta' 5,509 m (18,074 pied).]] [[File:Mapa de Colombia (topografía).svg|thumb|Mappa topografika tal-Kolombja]] Il-ġeografija tal-Kolombja hija kkaratterizzata mis-sitt reġjuni naturali ewlenin tagħha li jippreżentaw il-karatteristiċi uniċi tagħhom, mir-reġjun muntanjuż tal-Andes; ir-reġjun kostali tal-Paċifiku; ir-reġjun kostali tal-Karibew; il-Pjanuri; ir-reġjun tal-foresti tropikali tal-Amażonja; għaż-żona insulari, li tinkludi gżejjer kemm fl-oċeani Atlantiku kif ukoll fil-Paċifiku. Taqsam il-konfini marittimi tagħha mal-Kosta Rika, Nikaragwa, Ħonduras, Ġamajka, Ħaiti u r-Repubblika Dominicana. Il-Kolombja tmiss fil-majjistral mal-Panama, fil-lvant mal-Venezwela u l-Brażil, u fin-nofsinhar mal-Ekwador u l-Perù; stabbilixxa l-limiti marittimi tiegħu ma' pajjiżi ġirien permezz ta' seba' ftehimiet fil-Baħar Karibew u tlieta fl-Oċean Paċifiku. Hija tinsab bejn latitudnijiet 12°N u 4°S u bejn lonġitudnijiet 67° u 79°W. Fil-lvant tal-Andes hemm is-savana ta' Llanos, parti mill-baċin tax-Xmara Orinoco, u fix-Xlokk estrem, il-ġungla tal-foresti tropikali tal-Amażonja. Flimkien, dawn l-artijiet baxxi jiffurmaw aktar minn nofs it-territorju tal-Kolombja, iżda fihom inqas minn 6% tal-popolazzjoni. Fit-tramuntana, il-kosta tal-Karibew, li fiha 21.9% tal-popolazzjoni u l-lokazzjoni tal-bliet tal-port ewlenin ta' Barranquilla u Cartagena, ġeneralment tikkonsisti fi pjanuri baxxi, iżda fiha wkoll is-Sierra Nevada de Santa Marta, li tinkludi l-ogħla. qċaċet tal-pajjiż (Pico Cristóbal Colón u Pico Simón Bolívar), u d-deżert La Guajira. B'kuntrast, l-artijiet baxxi tal-kosta tal-Paċifiku dejqa u mhux kontinwi, appoġġjati mill-muntanji Serranía de Baudó, huma ftit popolati u mgħottija b'veġetazzjoni densa. Il-port ewlieni tal-Paċifiku huwa Buenaventura. [[File:ISS-42 Colombia’s Santa Marta massif.jpg|thumb|left|Sierra Nevada de Santa Marta tidher mill-ISS]] [[File:Sierra Nevada de Santa Marta desde el espacio.jpg|thumb|Sierra Nevada de Santa Marta tidher mill-ISS]] [[File:Sierra Nevada.JPG|thumb|left|Sierra Nevada de Santa Marta minn Valledupar, il-Kolombja.]] Parti miċ-Ċirku tan-Nar, reġjun tad-dinja suġġett għal terremoti u eruzzjonijiet vulkaniċi, fl-intern tal-Kolombja l-Andes huma l-karatteristika ġeografika predominanti. Il-biċċa l-kbira taċ-ċentri tal-popolazzjoni tal-Kolombja jinsabu f'dawn l-artijiet għolja interni. Lil hinn mill-Massif Kolumbjan (fid-dipartimenti tal-Lbiċ ta' Cauca u Nariño), dawn jaqsmu fi tliet fergħat magħrufa bħala cordilleras (muntanji): il-Kordillera tal-Punent, li tgħaddi biswit il-kosta tal-Paċifiku u tinkludi l-belt ta' Cali; il-Medda tal-Muntanji Ċentrali, li tgħaddi bejn il-widien tax-xmajjar Cauca u Magdalena (fil-punent u l-lvant, rispettivament) u tinkludi l-ibliet ta' Medellín, Manizales, Pereira u l-Armenja; u l-Kordillera tal-Lvant, li testendi grigal sal-peniżola La Guajira u tinkludi Bogotá, Bucaramanga u Cúcuta. Il-qċaċet tal-Kordillera tal-Punent jaqbżu l-4,700 m (15,420 pied), u fil-Kordillera Ċentrali u l-Kordillera tal-Lvant jilħqu l-5,000 m (16,404 pied). F'2,600 m (8,530 pied), Bogotá hija l-ogħla belt tad-daqs tagħha fid-dinja. Ix-xmajjar ewlenin tal-Kolombja huma l-Magdalena, il-Cauca, il-Guaviare, l-Atrato, il-Meta, il-Putumayo u l-Caquetá. Il-Kolombja għandha erba' sistemi ewleninta'ta’ drenaġġ: id-drenaġġ tal-Paċifiku, id-drenaġġ tal-Karibew, il-baċir tal-Orinoko u l-baċir tal-Amażonja. Ix-xmajjar Orinoco u Amazon jimmarkaw limiti mal-Kolombja sal-Venezwela u l-Perù rispettivament. === Fruntiera === Il-fruntiera tal-art mal-Kolombja hija 586 km, Venezwela fruntiera ta' aktar minn 2219 km, Brażil huwa 1645 km, Panama hija 266 km, Il-fruntiera internazzjonali flimkien hija 4716 km. === Klima === [[File:Colombia Köppen.svg|thumb|Mappa tal-Kolombja mill-klassifikazzjoni tal-klima Köppen]] Il-klima tal-Kolombja hija kkaratterizzata minn tropikali, li tippreżenta varjazzjonijiet f'sitt reġjuni naturali u skont l-altitudni, it-temperatura, l-umdità, ir-riħ u l-preċipitazzjoni. Il-Kolombja għandha firxa diversa ta 'żoni klimatiċi, inklużi foresti tropikali tropikali, savannahs, steppi, deżerti u klimi tal-muntanji. Il-klima tal-muntanji hija waħda mill-karatteristiċi uniċi tal-Andes u eżenzjonijiet oħra ta' altitudni għolja fejn il-klima hija determinata mill-altitudni. Taħt 1,000 metru (3,281 pied) altitudni hija ż-żona altitudinal sħuna, fejn it-temperaturi huma ogħla minn 24 °C (75.2 °F). Madwar 82.5% taż-żona totali tal-pajjiż tinsab fiż-żona altitudinal sħuna. Iż-żona altitudinal tal-klima moderata li tinsab bejn 1,001 u 2,000 metru (3,284 u 6,562 pied) hija kkaratterizzata minn temperatura medja li tvarja bejn 17 u 24 °C (62.6 u 75.2 °F). It-temp kiesaħ huwa preżenti bejn 2,001 u 3,000 metru (6,565 u 9,843 pied) u t-temperaturi jvarjaw bejn 12 u 17 °C (53.6 u 62.6 °F). Lil hinn hemm il-kundizzjonijiet alpini taż-żona tal-boskijiet u mbagħad il-mergħat bla siġar tal-qawwi. Fuq 4,000 metru (13,123 pied), fejn it-temperaturi huma taħt l-iffriżar, il-klima hija glaċjali, żona ta 'borra permanenti u silġ. === Bijodiversità u konservazzjoni === Il-Kolombja hija waħda mill-pajjiżi megadiversi fil-bijodiversità, u tokkupa l-ewwel post fl-ispeċi ta 'għasafar. Il-Kolombja hija l-pajjiż bl-akbar bijodiversità fuq il-pjaneta, li għandha l-ogħla rata ta' speċi għal kull żona, kif ukoll l-ogħla numru ta' endemiżmi (speċi li ma jinstabu b'mod naturali imkien ieħor) ta' kwalunkwe pajjiż. Madwar 10% tal-ispeċi tad-Dinja jgħixu fil-Kolombja, inklużi aktar minn 1,900 speċi ta' għasafar, aktar milli fl-Ewropa u l-Amerika ta' Fuq flimkien. Il-Kolombja għandha 10% tal-ispeċijiet ta' mammiferi tad-dinja, 14% tal-ispeċi ta' anfibji tad-dinja u 18% tal-ispeċi ta' għasafar tad-dinja. [[File:Cattleya trianae tipo Baronessa.jpg|thumb|Il-fjura nazzjonali tal-Kolombja, l-orkidea endemika Cattleya trianae, hija msemmija għall-botaniku u tabib Kolumbjan José Jerónimo Triana.]] Fir-rigward tal-pjanti, il-pajjiż għandu bejn 40,000 u 45,000 speċi ta 'pjanti, ekwivalenti għal 10 jew 20% tal-ispeċi totali tad-dinja, li huwa saħansitra aktar notevoli jekk tqis li l-Kolombja hija meqjusa bħala pajjiż ta' daqs intermedju. Il-Kolombja hija t-tieni l-aktar pajjiż bijodiversità fid-dinja, biss wara l-Brażil, li huwa madwar 7 darbiet akbar. Il-Kolombja għandha kważi 2,000 speċi ta 'ħut tal-baħar u hija t-tieni l-aktar pajjiż divers fil-ħut tal-ilma ħelu. Huwa wkoll il-pajjiż bl-aktar speċi endemiċi ta' friefet, huwa l-ewwel fl-ispeċi tal-orkidej, u għandu madwar 7,000 speċi ta' ħanfus. Il-Kolombja hija t-tieni fin-numru ta' speċi ta' anfibji u hija t-tielet l-aktar pajjiż divers fir-rettili u l-pali. Hemm madwar 1,900 speċi ta' molluski u skont l-istimi hemm madwar 300,000 speċi ta' invertebrati fil-pajjiż. Fil-Kolombja hemm 32 bijoma terrestri u 314-il tip ta' ekosistemi. Iż-żoni protetti u s-"Sistema tal-Park Nazzjonali" ikopru żona ta' madwar 14,268,224 ettaru (142,682.24 km 2) u jirrappreżentaw 12.77% tat-territorju Kolumbjan. Meta mqabbla mal-pajjiżi ġirien, ir-rati tad-deforestazzjoni fil-Kolombja għadhom relattivament baxxi. Il-Kolombja kellha punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti tal-2018 ta' 8.26/10, u kklassifikaha fil-25 post globalment fost 172 pajjiż. Il-Kolombja hija s-sitt pajjiż fid-dinja bil-kobor tal-provvista totali ta' ilma ħelu rinnovabbli, u għad għandha riżervi kbar ta' ilma ħelu. == Gvern u politika == [[File:Casa de Nariño y Vigilantes.jpg|thumb|Il-Casa de Nariño hija r-residenza uffiċjali u l-post tax-xogħol ewlieni tal-President tal-Kolombja.]] [[Stampa:Lado sur Casa de Nariño.jpg|thumb|left|'''Palazz Narinjo''', residenza u uffiċċju tal-President tal-Kolombja|260px]] Il-gvern tal-Kolombja jiżviluppa fil-qafas ta' repubblika demokratika presidenzjali parteċipattiva kif stabbilit fil-Kostituzzjoni tal-1991. Skont il-prinċipju tas-separazzjoni tas-setgħat, il-gvern huwa maqsum fi tliet fergħat: il-fergħa eżekuttiva, il-fergħa leġiżlattiva u l-fergħa ġudizzjarja. Bħala kap tal-fergħa eżekuttiva, il-President tal-Kolombja jaġixxi bħala kap tal-Istat u kap tal-Gvern, segwit mill-Viċi President u l-Kunsill tal-Ministri. Il-president jiġi elett b'vot popolari biex iservi mandat wieħed ta' erba' snin (fl-2015, il-Kungress tal-Kolombja approva r-revoka ta' emenda kostituzzjonali tal-2004 li biddlet il-limitu ta' mandat wieħed għall-presidenti għal limitu ta' żewġ mandati). Fil-livell provinċjali, is-setgħa eżekuttiva hija ta' gvernaturi dipartimentali, sindki muniċipali, u amministraturi lokali ta' suddiviżjonijiet amministrattivi iżgħar, bħal corregimientos jew communes. L-elezzjonijiet reġjonali kollha jsiru sena u ħames xhur wara l-elezzjoni presidenzjali. [[File:Capitalio Nacional de Colombia, Bogotá.jpg|thumb|Kwartieri ġenerali Nazzjonali tal-Kungress]] Il-fergħa leġiżlattiva tal-gvern hija rappreżentata fil-livell nazzjonali mill-Kungress, istituzzjoni bikamerali li tinkludi Kamra tad-Deputati b'166 siġġu u Senat ta' 102 siġġu. Is-Senat jiġi elett fil-livell nazzjonali u l-Kamra tad-Deputati tiġi eletta fid-distretti elettorali. Membri taż-żewġ kmamar huma eletti biex iservu mandati ta' erba' snin xahrejn qabel il-president, ukoll b’vot popolari. [[File:Palacio de Justicia de Colombia, Bogotá.jpg|thumb|Palazz tal-Ġustizzja tal-Kolombja, kwartieri ġenerali u simbolu tal-Fergħa Ġudizzjarja tal-Kolombja]] Il-ġudikatura hija mmexxija minn erba’ qrati għolja, li jikkonsistu mill-Qorti Suprema li tittratta kwistjonijiet kriminali u ċivili, il-Kunsill tal-Istat, li għandu responsabbiltà speċjali għal-liġi amministrattiva u jipprovdi wkoll pariri legali lill-eżekuttiv, il-Qorti Kostituzzjonali, responsabbli biex tiżgura l-integrità tal-kostituzzjoni Kolombjana, u l-Kunsill Superjuri tal-Ġudikatura, responsabbli għall-verifika tal-ġudikatura. Il-Kolombja topera sistema ta' liġi ċivili, li sa mill-1991 ġiet applikata permezz ta' sistema kontradittorja. Minkejja sensiela ta' kontroversji, il-politika ta' sigurtà demokratika żgurat li l-eks President Álvaro Uribe jibqa' popolari fost il-Kolombjani, bil-klassifikazzjoni tal-approvazzjoni tiegħu laħqet il-quċċata ta' 76%, skont stħarriġ fl-2009. Madankollu, wara li serva żewġ mandati, kien kostituzzjonalment ipprojbit milli qed ifittex l-elezzjoni mill-ġdid fl-2010. Fl-elezzjoni tal-20 ta' Ġunju, 2010, l-eks Ministru tad-Difiża Juan Manuel Santos rebaħ b’69% tal-voti kontra t-tieni l-aktar kandidat popolari, Antanas Mockus. Kienet meħtieġa runoff peress li l-ebda kandidat ma rċieva aktar mil-limitu rebbieħ ta' 50% tal-voti. Santos reġa' rebaħ l-elezzjoni bi kważi 51% tal-voti fl-elezzjonijiet tat-tieni rawnd fil-15 ta' Ġunju 2014, u għeleb lir-rivali tiegħu tal-lemin Óscar Iván Zuluaga, li rebaħ 45%. Fl-2018, Iván Duque rebaħ it-tieni rawnd tal-elezzjonijiet b'54% tal-voti. === Affarijiet barranin === [[File:VII Cumbre de la Alianza del Pacífico, Santiago de Cali.jpg|thumb|VII Summit tal-Alleanza tal-Paċifiku: L-eks president tal-Kolombja, Juan Manuel Santos, huwa t-tieni mix-xellug.]] L-affarijiet barranin tal-Kolombja huma inkarigati mill-President, bħala kap tal-Istat, u mmexxija mill-Ministru tal-Affarijiet Barranin. Il-Kolombja għandha missjonijiet diplomatiċi fil-kontinenti kollha. Il-Kolombja kienet waħda mill-erba' membri fundaturi tal-Alleanza tal-Paċifiku, li hija mekkaniżmu ta' integrazzjoni politika, ekonomika u kooperattiva li tippromwovi l-moviment ħieles ta' oġġetti, servizzi, kapital u nies fost il-membri, kif ukoll borża komuni u ambaxxati konġunti f'diversi pajjiżi. Il-Kolombja hija wkoll membru tan-Nazzjonijiet Uniti, l-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ, l-Organizzazzjoni għall-Kooperazzjoni Ekonomika u l-Iżvilupp, l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani, l-Organizzazzjoni tal-Istati Ibero-Amerikani, u l-Komunità Andina tan-Nazzjonijiet. Il-Kolombja hija sieħba globali tan-NATO u alleat importanti mhux tan-NATO tal-Istati Uniti. === Militari === [[File:Arc fragata caldas.jpg|thumb|Il-Frejgata tal-Marina Kolombjana ARC Caldas]] Il-fergħa eżekuttiva tal-gvern hija responsabbli għall-ġestjoni tad-difiża tal-Kolombja, bil-president ikun il-kmandant in kap tal-forzi armati. Il-Ministeru tad-Difiża jeżerċita kontroll ta' kuljum tal-forzi armati u tal-Pulizija Nazzjonali tal-Kolombja. Il-Kolombja għandha 455,461 persunal militari attiv. Fl-2016, 3.4% tal-PGD tal-pajjiż mar għall-infiq militari, u poġġih fl-24 post fid-dinja. Il-forzi armati tal-Kolombja huma l-akbar fl-Amerika Latina. Fl-2018, il-Kolombja ffirmat it-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari. L-armata Kolombjana hija maqsuma fi tliet fergħat: l-Armata Nazzjonali Kolombjana; il-Forza Aerospazjali Kolombjana; u l-Navy Kolombjana. Il-Pulizija Nazzjonali tiffunzjona bħala ġendarmerija, li topera indipendentement mill-armata bħala aġenzija tal-infurzar tal-liġi fil-pajjiż kollu. Kull wieħed minnhom jopera bl-apparat tal-intelliġenza tiegħu separat mid-Direttorat Nazzjonali tal-Intelliġenza (DNI). L-Armata Nazzjonali hija magħmula minn diviżjonijiet, brigati, brigati speċjali u unitajiet speċjali, il-Navy Kolombjana mill-Infanteria tal-Baħar, il-Forza Navali tal-Karibew, il-Forza Navali tal-Paċifiku, il-Forza Navali tan-Nofsinhar, il-Forza Navali tal-Lvant, Gwardja tal-Kosta Kolumbjana, Navali L-Avjazzjoni u l-Kmand Speċifiku ta' San Andrés u Providencia u l-Forza Aerospazjali minn 15-il unità tal-ajru. === Diviżjonijiet amministrattivi === Il-Kolombja hija maqsuma fi 32 dipartiment u distrett kapitali, li huwa meqjus bħala dipartiment (Bogotá hija wkoll il-kapitali tad-dipartiment ta' Cundinamarca). Id-dipartimenti huma suddiviżi f'muniċipalitajiet, li kull waħda minnhom hija assenjata sede muniċipali, u l-muniċipalitajiet huma mbagħad suddiviżi f'corregimientos f'żoni rurali u komuni f'żoni urbani. Kull dipartiment għandu gvern lokali b'gvernatur u assemblea eletti direttament għal terminu ta 'erba' snin, u kull muniċipalità hija mmexxija minn sindku u kunsill. Hemm bord amministrattiv lokali elett b'mod popolari f'kull wieħed mill-belt żgħira jew komuni. Minbarra l-kapitali, erba' bliet oħra ġew innominati distretti (fil-fatt muniċipalitajiet speċjali), fuq il-bażi ta' karatteristiċi distintivi speċjali. Dawn huma Barranquilla, Cartagena, Santa Marta u Buenaventura. Xi dipartimenti għandhom suddiviżjonijiet amministrattivi lokali, fejn il-bliet għandhom konċentrazzjoni kbira ta 'popolazzjoni u l-muniċipalitajiet huma qrib xulxin (per eżempju, f'Antioquia u Cundinamarca). Fejn id-dipartimenti għandhom popolazzjoni baxxa (eż. Amazonas, Vaupés u Vichada), jiġu impjegati diviżjonijiet amministrattivi speċjali, bħal "corregimientos departamentales", li huma ibridi ta' muniċipalità u corregimiento. [[File:Mapa de Colombia (departamentos).svg|thumb|Organizzazzjoni territorjali]] Skont il-Kostituzzjoni tal-1991, il-Kolombja hija magħmula minn 32 dipartiment u distrett kapitali. Kull dipartiment huwa maqsum fi muniċipalitajiet. Il-gvernijiet dipartimentali huma maqsuma fi tliet fergħat: gvernatur (elett b'mod popolari kull 4 snin), assemblea dipartimentali (eletta b'mod popolari kull 4 snin) u qrati superjuri. Skont l-IGAC (1996. Dizzjunarju Ġeografiku tal-Kolombja), l-ogħla punt tagħha jitla’ għal madwar 5,775 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, fuq is-summits tewmin ta' Colón u Bolívar, dawn huma l-għoli massimi fit-territorju nazzjonali, filwaqt li l-iktar punt baxx tal- pajjiż huwa l-Oċean Paċifiku u Atlantiku (il-Karibew). ==== Dipartimenti, popolazzjoni u kapital ==== {| class="wikitable sortable" style="width:73%;" ! '''Numru''' ! '''Dipartiment''' ! '''Popolazzjoni (2020)'''<ref name="PopulationProjections">{{ċita web |url= https://www.dane.gov.co/files/censo2018/proyecciones-de-poblacion/anexos-proyecciones-pob-dptos-area-grupos-de-edad-2018-2023.xlsx |titlu= ¿Cuántos somos? |pubblikatur= Departamento Administrativo Nacional de Estadística (DANE) |data-aċċess= 2020-03-26 |lingwa= Spanjol |arkivju-url= https://web.archive.org/web/20200327040110/https://www.dane.gov.co/files/censo2018/proyecciones-de-poblacion/anexos-proyecciones-pob-dptos-area-grupos-de-edad-2018-2023.xlsx |arkivju-data= 2020-03-27 |url-status= dead }}</ref> ! '''Popolazzjoni (2018)'''<ref name="PopulationProjections" /> ! '''Popolazzjoni (2005)''' ! '''Kapital''' |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''1''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Bogotá.svg|20px]] [[Bogotá]] |align="center"| 7,743,955 |align="center"| 7,412,566 |align="center"| 6,778,691 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''2''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Antioquia Department.svg|20px]] [[Antioquia Department|Antioquia]] |align="center"| 6,677,930 |align="center"| 6,407,102 |align="center"| 5,601,507 |align="center"| Medellín |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''3''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Valle del Cauca.svg|20px]] [[Valle del Cauca]] |align="center"| 4,532,152 |align="center"| 4,475,886 |align="center"| 4,052,535 |align="center"| Cali |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''4''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Cundinamarca.svg|20px]] [[Cundinamarca department|Cundinamarca]] |align="center"| 3,242,999 |align="center"| 2,919,060 |align="center"| 2,228,682 |align="center"| Bogotá |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''5''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Atlántico.svg|20px]] [[Atlántico department|Atlántico]] |align="center"| 2,722,128 |align="center"| 2,535,517 |align="center"| 2,112,001 |align="center"| Barranquilla |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''6''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Bolívar (Colombia).svg|20px]] [[Bolívar department|Bolívar]] |align="center"| 2,180,976 |align="center"| 2,070,110 |align="center"| 1,836,640 |align="center"| Cartagena |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''7''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Santander Department.svg|20px]] [[Santander department|Santander]] |align="center"| 2,280,908 |align="center"| 2,184,837 |align="center"| 1,913,444 |align="center"| Bucaramanga |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''8''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Nariño.svg|20px]] [[Nariño department|Nariño]] |align="center"| 1,627,589 |align="center"| 1,630,592 |align="center"| 1,498,234 |align="center"| Pasto |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''9''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Córdoba.svg|20px]] [[Córdoba department|Córdoba]] |align="center"| 1,828,947 |align="center"| 1,784,783 |align="center"| 1,462,909 |align="center"| Montería |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''10''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Tolima.svg|20px]] [[Tolima department|Tolima]] |align="center"| 1,339,998 |align="center"| 1,330,187 |align="center"| 1,312,304 |align="center"| Ibagué |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''11''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Cauca.svg|20px]] [[Cauca department|Cauca]] |align="center"| 1,491,937 |align="center"| 1,464,488 |align="center"| 1,182,022 |align="center"| Popayán |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''12''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Norte de Santander.svg|20px]][[Norte de Santander department|Norte de Santander]] |align="center"| 1,620,318 |align="center"| 1,491,689 |align="center"| 1,208,336 |align="center"| Cúcuta |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''13''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Boyacá Department.svg|20px]] [[Boyacá Department|Boyacá]] |align="center"| 1,242,731 |align="center"| 1,217,376 |align="center"| 1,255,311 |align="center"| Tunja |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''14''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Magdalena.svg|20px]] [[Magdalena department|Magdalena]] |align="center"| 1,427,026 |align="center"| 1,341,746 |align="center"| 1,136,819 |align="center"| Santa Marta |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''15''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Huila.svg|20px]] [[Huila department|Huila]] |align="center"| 1,122,622 |align="center"| 1,100,386 |align="center"| 1,001,476 |align="center"| Neiva |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''16''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Cesar.svg|20px]] [[Cesar department|Cesar]] |align="center"| 1,295,387 |align="center"| 1,200,574 |align="center"| 878,437 |align="center"| Valledupar |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''17''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Caldas.svg|20px]] [[Caldas department|Caldas]] |align="center"| 1,018,453 |align="center"| 998,255 |align="center"| 898,490 |align="center"| Manizales |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''18''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Meta.svg|20px]] [[Meta department|Meta]] |align="center"| 1,063,454 |align="center"| 1,039,722 |align="center"| 713,772 |align="center"| Villavicencio |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''19''' |align="left"|[[Stampa:Flag of La Guajira.svg|20px]] [[La Guajira department|La Guajira]] |align="center"| 965,718 |align="center"| 880,560 |align="center"| 655,943 |align="center"| Riohacha |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''20''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Risaralda.svg|20px]] [[Risaralda department|Risaralda]] |align="center"| 961,055 |align="center"| 943,401 |align="center"| 859,666 |align="center"| Pereira |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''21''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Sucre (Colombia).svg|20px]] [[Sucre department|Sucre]] |align="center"| 949,252 |align="center"| 904,863 |align="center"| 762,263 |align="center"| Sincelejo |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''22''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Quindío.svg|20px]] [[Quindío department|Quindío]] |align="center"| 555,401 |align="center"| 539,904 |align="center"| 518,691 |align="center"| Armenia |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''23''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Chocó.svg|20px]] [[Chocó department|Chocó]] |align="center"| 544,764 |align="center"| 534,826 |align="center"| 388,476 |align="center"| Quibdó |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''24''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Caquetá.svg|20px]] [[Caquetá department|Caquetá]] |align="center"| 410,521 |align="center"| 401,849 |align="center"| 337,932 |align="center"| Florencia |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''25''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Casanare.svg|20px]] [[Casanare department|Casanare]] |align="center"| 435,195 |align="center"| 420,504 |align="center"| 281,294 |align="center"| Yopal |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''26''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Putumayo.svg|20px]] [[Putumayo department|Putumayo]] |align="center"| 359,127 |align="center"| 348,182 |align="center"| 237,197 |align="center"| Mocoa |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''27''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Arauca.svg|20px]] [[Arauca department|Arauca]] |align="center"| 294,206 |align="center"| 262,174 |align="center"| 153,028 |align="center"| Arauca |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''28''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Guaviare.svg|20px]] [[Guaviare department|Guaviare]] |align="center"| 86,657 |align="center"| 82,767 |align="center"| 56,758 |align="center"| San José del Guaviare |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''29''' |align="left"|[[Stampa:Flag of San Andrés y Providencia.svg|20px]] [[Archipelago of San Andrés, Providencia and Santa Catalina|San Andrés y Providencia]] |align="center"| 63,692 |align="center"| 61,280 |align="center"| 59,573 |align="center"| San Andrés |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''30''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Amazonas (Colombia).svg|20px]] [[Amazonas department|Amazonas]] |align="center"| 79,020 |align="center"| 76,589 |align="center"| 46,950 |align="center"| Leticia |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''31''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Vichada.svg|20px]] [[Vichada department|Vichada]] |align="center"| 112,958 |align="center"| 107,808 |align="center"| 44,592 |align="center"| Puerto Carreño |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''32''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Vaupés.svg|20px]] [[Vaupés department|Vaupés]] |align="center"| 44,712 |align="center"| 40,797 |align="center"| 19,943 |align="center"| Mitú |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''33''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Guainía.svg|20px]] [[Guainía department|Guainía]] |align="center"| 50,636 |align="center"| 48,114 |align="center"| 18,797 |align="center"| Inírida |} [[Stampa:Mapa de Colombia (regiones naturales).svg|thumb|Reġjuni naturali tal-Kolombja, differenzjati bil-kulur: Andin, Karibew, Paċifiku, Orinoquía, Amazonia, Insulari]] == Ekonomija == [[File:Vista Hacia La Torre Bacatá (242256171).jpeg|thumb|Orizzont tal-skyscrapers ta' Bogotá]] [[File:Colombia GDP by sector in 2017.png|thumb|Il-PDG tal-Kolombja skont is-setturi fl-2017]] [[File:Edificio Bancolombia - luces.jpg|thumb|Il-kwartieri ġenerali ta' Bancolombia f'Medellin]] Storikament ekonomija agrarja, il-Kolombja urbanizzat malajr fis-seklu 20, sa tmiemu 15.8% biss tal-forza tax-xogħol kienet impjegata fl-agrikoltura, li tiġġenera biss 6.6% tal-PGD; 20% tal-forza tax-xogħol kienet impjegata fl-industrija u 65% fis-servizzi, responsabbli għal 33% u 60% tal-PGD rispettivament. Il-produzzjoni ekonomika tal-pajjiż hija ddominata mid-domanda domestika qawwija tagħha. In-nefqa tal-konsum tad-dar hija l-akbar komponent tal-PGD. L-ekonomija tas-suq tal-Kolombja kibret b'mod kostanti fl-aħħar parti tas-seklu 20, bil-prodott gross domestiku (PGD) jiżdied b'rata medja ta' aktar minn 4% fis-sena bejn l-1970 u l-1998. Il-pajjiż sofra riċessjoni fl-1999 (l-ewwel sena sħiħa ta' tkabbir negattiv mid-Depressjoni l-Kbira), u l-irkupru kien twil u bl-uġigħ. Madankollu, it-tkabbir laħaq is-7% fl-2007, wieħed mill-ogħla fl-Amerika Latina. Skont l-istimi tal-Fond Monetarju Internazzjonali, fl-2023, il-PGD (PPP) tal-Kolombja kien ta' US$1 triljun, it-32 fid-dinja u t-tielet fl-Amerika t’Isfel, wara l-Arġentina. L-infiq pubbliku totali jirrappreżenta 28% tal-ekonomija nazzjonali. Id-dejn estern huwa ekwivalenti għal 40% tal-prodott gross domestiku. Klima fiskali b'saħħitha ġiet affermata mill-ġdid b'żieda fil-klassifikazzjonijiet tal-bonds. L-inflazzjoni annwali għalqet l-2017 b'4.09% sena fuq sena (vs. 5.75% sena fuq sena fl-2016). Ir-rata medja nazzjonali tal-qgħad fl-2017 kienet 9.4%, għalkemm l-informalità hija l-akbar problema li qed jiffaċċja s-suq tax-xogħol (id-dħul tal-ħaddiema formali żdied b'24.8% f'5 snin filwaqt li d-dħul tax-xogħol tal-ħaddiema formali informali żdied biss b'9%). Il-Kolombja għandha żoni ħielsa (FTZ), bħaż-Żona Ħielsa tal-Paċifiku, li tinsab f'Valle del Cauca, waħda mill-aktar żoni attraenti għall-investiment barrani. Is-settur finanzjarju kiber b'mod favorevoli minħabba l-likwidità tajba tal-ekonomija, it-tkabbir tal-kreditu u l-prestazzjoni pożittiva tal-ekonomija Kolombjana. Il-Borża Kolombjana permezz tas-Suq Integrat tal-Amerika Latina (MILA) toffri suq reġjonali għall-kummerċ tal-istokks. Il-Kolombja issa hija waħda minn tliet ekonomiji biss b'punteġġ perfett fuq l-Indiċi tal-Qawwa tad-Drittijiet Legali, skont il-Bank Dinji. Il-Kolombja hija rikka fir-riżorsi naturali u tiddependi ħafna fuq l-enerġija u l-esportazzjonijiet tal-minjieri. L-esportazzjonijiet ewlenin tal-Kolombja jinkludu fjuwils minerali, żjut, prodotti tad-distillazzjoni, frott u prodotti agrikoli oħra, zokkor u ħelu, prodotti tal-ikel, plastiks, ħaġar prezzjuż, metalli, prodotti tal-forestrija, kimiċi, farmaċewtiċi, vetturi, prodotti elettroniċi, tagħmir elettriku, fwejjaħ u kożmetiċi, makkinarju, oġġetti manifatturati, tessuti u drappijiet, ħwejjeġ u xedd tas-saqajn, ħġieġ u oġġetti tal-kristall, għamara, bini prefabbrikat, prodotti militari, materjali tad-dar u tal-uffiċċju, tagħmir tal-kostruzzjoni, software, fost oħrajn. L-imsieħba kummerċjali ewlenin huma l-Istati Uniti, iċ-Ċina, l-Unjoni Ewropea u xi pajjiżi tal-Amerika Latina. L-esportazzjonijiet mhux tradizzjonali xprunaw it-tkabbir tal-bejgħ barrani Kolumbjan kif ukoll id-diversifikazzjoni tad-destinazzjonijiet tal-esportazzjoni grazzi għal ftehimiet ġodda ta 'kummerċ ħieles. It-tkabbir ekonomiku reċenti wassal għal żieda konsiderevoli f'miljunarji ġodda, inklużi intraprendituri ġodda, Kolumbjani b'valur nett li jaqbeż il-biljun USD. Il-Gvern qed jiżviluppa wkoll proċess ta' inklużjoni finanzjarja fost l-aktar popolazzjoni vulnerabbli fil-pajjiż. Il-kontribuzzjoni tat-turiżmu għall-PDG kienet ta' US$5,880.3 biljun (2.0% tal-PDG totali) fl-2016. It-turiżmu ġġenera 556,135 impjieg (2.5% tal-impjiegi totali) fl-2016. Żjajjar turisti barranin kienu mbassra li Żdiedu minn 0.6 miljun fl-2007 għal 4 miljuni fl-2017. === Agrikoltura u riżorsi naturali === [[File:Cerrejón mine.JPG|thumb|Cerrejón hija minjiera tal-faħam miftuħa, l-akbar tat-tip tagħha, l-akbar fl-Amerika Latina, u l-għaxar l-akbar fid-dinja.]] Fl-agrikoltura, il-Kolombja hija waħda mill-akbar ħames produtturi fid-dinja ta' kafè, avokado u żejt tal-palm, u waħda mil l-akbar 10 produtturi fid-dinja ta' kannamieli, banana, ananas u kawkaw. Il-pajjiż għandu wkoll produzzjoni konsiderevoli ta'ross, patata u kassava. Għalkemm mhux l-akbar produttur tal-kafè fid-dinja (il-Brażil isostni dan it-titlu), il-pajjiż ilu, għal għexieren ta' snin, kapaċi jwettaq kampanja ta’ kummerċjalizzazzjoni globali biex iżid valur lill-prodott tal-pajjiż. Il-produzzjoni taż-żejt tal-palm Kolombjan hija waħda mill-aktar sostenibbli fuq il-pjaneta, meta mqabbla mal-akbar produtturi eżistenti. Il-Kolombja hija wkoll fost l-akbar 20 produttur fid-dinja taċ-ċanga u tat-tiġieġ. Il-Kolombja hija wkoll it-tieni l-akbar esportatur tal-fjuri fid-dinja, wara l-Olanda. L-agrikoltura Kolombjana temetti 55% tal-emissjonijiet tal-gassijiet serra tal-Kolombja, prinċipalment minħabba d-deforestazzjoni, it-trobbija tal-bhejjem estensiva żżejjed, il-ħtif tal-art u l-agrikoltura illegali. Il-Kolombja hija esportatur ewlieni tal-faħam u ż-żejt – fl-2020, aktar minn 40% tal-esportazzjonijiet tal-pajjiż kienu bbażati fuq dawn iż-żewġ prodotti. Fl-2018 kien il-5 l-akbar esportatur tal-faħam fid-dinja. Fl-2019, il-Kolombja kienet l-20 l-akbar produttur taż-żejt fid-dinja, b'791 elf barmil / jum, li jesporta parti tajba mill-produzzjoni tiegħu - il-pajjiż kien id-19-il l-akbar esportatur taż-żejt fid-dinja fl-2020. Fil-minjieri, il-Kolombja hija l-akbar produttur dinja emerald, u fil-produzzjoni tad-deheb, bejn l-2006 u l-2017, il-pajjiż ipproduċa 15-il tunnellata fis-sena sal-2007, meta' l-produzzjoni tiegħu żdiedet b'mod sinifikanti, u kiser ir-rekord ta' 66.1 tunnellata estratti fl-2012. Fl-2017, estratt 52.2 tunnellata. Bħalissa, il-pajjiż huwa fost l-akbar 25 produttur tad-deheb fid-dinja. === Enerġija u trasport === [[File:Hidrosogamoso, Represa.JPG|thumb|Dam ta' Sogamoso (Presa de Sogamoso)]] [[File:Cartagena2011-Skyline-Habour.jpg|thumb|Port ta' Cartagena (Puerto de Cartagena)]] Il-produzzjoni tal-elettriku fil-Kolombja ġejja prinċipalment minn sorsi tal-enerġija rinnovabbli. 69.93% huwa miksub mill-ġenerazzjoni idroelettrika. L-impenn tal-Kolombja għall-enerġija rinnovabbli ġie rikonoxxut fl-Indiċi tal-Ekonomija Ekoloġika Globali (GGEI) tal-2014, u poġġiha fost l-aqwa 10 nazzjonijiet fid-dinja f'termini ta 'setturi ta' effiċjenza ekoloġika. It-trasport fil-Kolombja huwa regolat fi ħdan il-funzjonijiet tal-Ministeru tat-Trasport u entitajiet bħall-Istitut Nazzjonali tat-Toroq (INVÍAS) inkarigat mill-Awtostradi fil-Kolombja, l-Aerocivil, responsabbli għall-avjazzjoni ċivili u l-ajruporti, l-Aġenzija Nazzjonali tal-Infrastruttura, Inkarigat mill-konċessjonijiet permezzta'ta’ sħubijiet pubbliċi-privati, għad-disinn, il-kostruzzjoni, il-manutenzjoni, l-operat u l-amministrazzjoni tal-infrastruttura tat-trasport, id-Direttorat Ġenerali Marittimu (Dimar) għandu r-responsabbiltà li jikkoordina l-kontroll tat-traffiku marittimu flimkien man-Navy Kolombjana, fost oħrajn, u taħt il- superviżjoni tas-Sovrintendenza tal-Portijiet u t-Trasport. Mill-2021, il-Kolombja kellha 204,389 km (127,001 mi) ta 'toroq, li minnhom 32,280 km (20,058 mi) kienu asfaltati. Fl-aħħar tal-2017, il-pajjiż kellu madwar 2,100 km (1,305 mi) ta 'toroq duplikati. It-trasport ferrovjarju fil-Kolombja huwa kważi għal kollox iddedikat għat-trasport tal-merkanzija u n-netwerk ferrovjarju għandu tul ta '1,700 km ta' binarji potenzjalment attivi. Il-Kolombja għandha 3,960 kilometru ta' pipelines tal-gass, 4,900 kilometru ta' pajpijiet taż-żejt u 2,990 kilometru ta 'pipelines taż-żejt. Il-gvern Kolumbjan ippropona li jinbnew 7,000 kilometru ta' toroq bejn l-2016 u l-2020, li jnaqqas il-ħinijiet tal-ivvjaġġar bi 30% u l-ispejjeż tat-trasport b'20%. Programm ta' konċessjoni ta' toroq b’pedaġġ se jinkludi 40 proġett u huwa parti minn objettiv strateġiku usa' ta' investiment ta' kważi $50 biljun f'infrastruttura tat-trasport, inklużi sistemi ferrovjarji, ir-restawr tan-navigabbiltà tax-Xmara Magdalena, it-titjib tal-faċilitajiet tal-istrutturi tal-port u l-espansjoni tal-El Dorado International. Ajruport. Il-Kolombja hija pajjiż bi dħul medju. === Xjenza u teknoloġija === [[File:CEMSA 271215 01.JPG|thumb|Colciencias hija aġenzija tal-Gvern Kolumbjan li tappoġġja r-riċerka fundamentali u applikata.]] Il-Kolombja għandha aktar minn 3,950 grupp ta 'riċerka fix-xjenza u t-teknoloġija. iNNpulsa, aġenzija tal-gvern li tippromwovi l-intraprenditorija u l-innovazzjoni fil-pajjiż, tipprovdi għotjiet lil startups, minbarra servizzi oħra li hija u l-istituzzjonijiet jipprovdu. Il-Kolombja kklassifikat fis-66 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2023. Spazji ta' coworking ħarġu biex iservu bħala komunitajiet għal startups kbar u żgħar. Fil-Kolombja, organizzazzjonijiet bħall-Korporazzjoni għar-Riċerka Bijoloġika (CIB) ġew żviluppati b'suċċess biex jappoġġjaw liż-żgħażagħ interessati fix-xogħol xjentifiku. Iċ-Ċentru Internazzjonali għall-Agrikoltura Tropikali bbażat fil-Kolombja jinvestiga l-isfida dejjem tikber tat-tisħin globali u s-sigurtà tal-ikel. Fil-Kolombja, saru invenzjonijiet importanti relatati mal-mediċina, bħall-ewwel pacemaker artifiċjali estern b'elettrodi interni, ivvintat mill-inġinier elettriku Jorge Reynolds Pombo, invenzjoni ta 'importanza kbira għal dawk li jbatu minn insuffiċjenza tal-qalb. Ivvintati wkoll fil-Kolombja kienu l-mikrokeratome u tekniki keratomileusis, li jiffurmaw il-bażi fundamentali ta' dak li issa huwa magħruf bħala LASIK (waħda mill-aktar tekniki importanti għall-korrezzjoni ta' żbalji refrattivi fil-vista) u l-valv Hakim għat-trattament ta' idroċefalu. Il-Kolombja bdiet tinnova fit-teknoloġija militari għall-armata tagħha u armati oħra fid-dinja; speċjalment fid-disinn u l-ħolqien ta' prodotti ta' protezzjoni ballistiċi personali, ħardwer militari, robots militari, bombi, simulaturi u radars. Xi xjenzati Kolombjani notevoli huma Joseph M. Tohme, riċerkatur rikonoxxut għax-xogħol tiegħu fuq id-diversità ġenetika tal-ikel, Manuel Elkin Patarroyo li huwa magħruf għax-xogħol pijunier tiegħu fuq vaċċini sintetiċi għall-malarja, Francisco Lopera li skopra l-"Mutazzjoni Paisa" jew tip ta 'Alzheimer bikri, Rodolfo Llinás magħruf għall-istudju tiegħu tal-proprjetajiet intrinsiċi tan-newroni u t-teorija ta' sindromu li kien biddel il-mod ta' fehim tal-funzjonament tal-moħħ, Jairo Quiroga Puello għaraf għall-istudji tiegħu dwar il-karatterizzazzjoni ta' sintetiċi. sustanzi li jistgħu jintużaw biex jiġġieldu fungi, tumuri, tuberkulożi u anke xi viruses u Ángela Restrepo li stabbiliet dijanjosi u trattamenti preċiżi biex jiġġieldu l-effetti ta 'marda kkawżata minn Paracoccidioides brasiliensis. == Demografija == [[File:Densidad pop col only Colombia.png|thumb|Id-densità tal-popolazzjoni tal-Kolombja fl-2013]] B'popolazzjoni stmata ta '50 miljun ruħ fl-2020, il-Kolombja hija t-tielet l-aktar pajjiż popolat fl-Amerika Latina, wara l-Brażil u l-Messiku. Fil-bidu tas-seklu 20, il-popolazzjoni tal-Kolombja kienet madwar 4 miljuni. Sa mill-bidu tas-snin sebgħin, il-Kolombja esperjenzat tnaqqis kostanti fir-rati ta 'fertilità, mortalità u tkabbir tal-popolazzjoni tagħha. Ir-rata tat-tkabbir tal-popolazzjoni għall-2016 hija stmata li tkun 0.9%. Madwar 26.8% tal-popolazzjoni kellha 15-il sena jew iżgħar, 65.7% kellhom bejn 15 u 64 sena, u 7.4% kellhom aktar minn 65 sena. Il-proporzjon ta' nies anzjani fil-popolazzjoni totali beda jiżdied b'mod sostanzjali. Il-Kolombja hija pproġettata li jkollha popolazzjoni ta’ 55.3 miljun sal-2050. L-istimi tal-popolazzjoni taż-żona li issa hija l-Kolombja jvarjaw bejn 2.5 u 12-il miljun ruħ fl-1500; stimi bejn l-estremi jinkludu ċifri ta’ 6 u 7 miljuni. Bil-konkwista Spanjola, il-popolazzjoni tar-reġjun kienet niżlet għal madwar 1.2 miljun ruħ sal-1600, li jirrappreżenta tnaqqis stmat ta' 52-90%. Sa tmiem il-perjodu kolonjali, kien naqas aktar għal madwar 800,000; Beda jiżdied fil-bidu tas-seklu 19 għal madwar 1.4 miljun, fejn jerġa' jaqa' fil-Gwerra tal-Indipendenza tal-Kolombja għal bejn 1 u 1.2 miljun. Il-popolazzjoni tal-pajjiż ma rkupratx għal-livelli ta' qabel il-konkwista sa' l-1940, kważi 450 sena wara l-quċċata tagħha fis-seklu 16. [[File:Colombia población.png|thumb|Storja tal-popolazzjoni tal-Kolombja]] Il-popolazzjoni hija kkonċentrata fl-artijiet għolja Andin u tul il-kosta tal-Karibew, ukoll id-densitajiet tal-popolazzjoni huma ġeneralment ogħla fir-reġjun Andin. Id-disa' dipartimenti tal-pjanura tal-Lvant, li jinkludu madwar 54% taż-żona tal-Kolombja, għandhom inqas minn 6% tal-popolazzjoni. Tradizzjonalment soċjetà rurali, il-moviment lejn żoni urbani kien qawwi ħafna f'nofs is-seklu 20, u l-Kolombja issa hija waħda mill-aktar pajjiżi urbanizzati fl-Amerika Latina. Il-popolazzjoni urbana żdiedet minn 31% tat-total fl-1938 għal kważi 60% fl-1973, u fl-2014 iċ-ċifra kienet ta' 76%. Il-popolazzjoni ta' Bogotá waħedha żdiedet minn ftit aktar minn 300,000 fl-1938 għal madwar 8 miljuni llum. B'kollox, tnejn u sebgħin belt issa għandhom popolazzjonijiet ta' 100,000 jew aktar (2015). Fl-2012, il-Kolombja kellha l-akbar popolazzjoni spostata internament fid-dinja, stmata għal 4.9 miljun ruħ. L-istennija tal-ħajja kienet 74.8 snin fl-2015 u l-mortalità tat-trabi kienet 13.1 għal kull elf fl-2016. Fl-2015, 94.58% tal-adulti u 98.66% taż-żgħażagħ huma litterati u l-Gvern jonfoq madwar 4.49% tal-PGD tiegħu fuq l-edukazzjoni. === Lingwi === Madwar 99.2% tal-Kolombjani jitkellmu bl-Ispanjol, imsejjaħ ukoll Kastiljan; Fil-pajjiż jintużaw ukoll 65 lingwa Amerindja, żewġ lingwi krejoli, il-lingwa Romani u l-Lingwa tas-Sinjali Kolombjana. L-Ingliż għandu status uffiċjali fl-arċipelagu ta' San Andrés, Providencia u Santa Catalina. Total ta' 101 lingwa fil-Kolombja huma elenkati fid-database Ethnologue, inkluż l-Ispanjol. In-numru speċifiku ta' lingwi mitkellma jvarja ftit, b'xi awturi jikkunsidraw lingwi differenti dak li oħrajn iqisu varjetajiet jew djaletti tal-istess lingwa. L-aħjar stimi jirreġistraw 71 lingwa mitkellma fil-pajjiż illum, li ħafna minnhom jappartjenu lill-familji tal-lingwi Chibcha, Tucano, Bora-Witoto, Guajibo, Arawak, Karibew, Barbaco u Saliban. Bħalissa hemm aktar minn 850,000 kelliem tal-lingwa nattiva. === Gruppi etniċi === Il-Kolombja hija etnikament diversa, in-nies tagħha dixxendenti mill-abitanti indiġeni oriġinali, konkwistaturi Spanjoli, Afrikani oriġinarjament miġjuba fil-pajjiż bħala skjavi, u immigranti tas-seklu 20 mill-Ewropa u l-Lvant Nofsani, kollha jikkontribwixxu għal wirt kulturali divers. Id-distribuzzjoni demografika tirrifletti mudell li huwa influwenzat mill-istorja kolonjali. L-abjad jgħixu madwar il-pajjiż kollu, l-aktar fiċ-ċentri urbani u fl-għoljiet u l-ibliet kostali li qed jikbru. Il-popolazzjonijiet tal-bliet il-kbar jinkludu wkoll il-mestizos. Il-bdiewa Mestizo (nies li jgħixu f'żoni rurali) jgħixu wkoll fl-artijiet għoljiet Andini, fejn xi konkwistaturi Spanjoli mħallta man-nisa tal-kapijiet Amerinjani. Il-mestizos jinkludu artiġjani u negozjanti żgħar li kellhom rwol importanti fl-espansjoni urbana ta' dawn l-aħħar deċennji. Fi studju fl-American Journal of Physical Anthropology, il-Kolombjani għandhom antenati medja ta' 47% DNA Amerindijan, 42% DNA Ewropew, u 11% DNA Afrikan. Iċ-ċensiment tal-2018 irrapporta li l-“popolazzjoni mhux etnika”, komposta minn bojod u mestizos (dawk ta' antenati mħallta Ewropej u Amerindijani), kienet tifforma 87.6% tal-popolazzjoni nazzjonali. 6.7% huma ta' dixxendenza Afrikana. L-Amerindjani Indiġeni jiffurmaw 4.3% tal-popolazzjoni. Ir-Raizals jikkostitwixxu 0.06% tal-popolazzjoni. Palenqueros jikkostitwixxu 0.02% tal-popolazzjoni. 0.01% tal-popolazzjoni huma żingari. Studju minn Latinobarómetro fl-2023 jistma li 50.3% tal-popolazzjoni hija mestizo, 26.4% hija abjad, 9.5% hija indiġena, 9.0% hija iswed, 4.4% hija mulatta u 0.4% hija Ażjatika, dawn l-istimi jkunu ekwivalenti għal madwar 26 miljun ruħ huma mestizo, 14-il miljun huma bojod, 5 miljun huma indiġeni, 5 miljun huma iswed, 2 miljun huma mulatti u 200k huma Asjatiċi. Id-Diviżjoni tal-Investigazzjoni Federali stmat li mis-86% tal-popolazzjoni li mhix meqjusa bħala parti minn xi gruppi etniċi identifikati miċ-ċensiment tal-2006, il-Kolombjani bojod huma primarjament ta' nisel Spanjol, iżda hemm ukoll popolazzjoni kbira ta' Antenati Nofsani ; F'xi żoni hemm kontribut konsiderevoli ta' antenati Ġermaniżi u Taljani. Ħafna mill-popli indiġeni esperjenzaw tnaqqis fil-popolazzjoni matul il-ħakma Spanjola u ħafna oħrajn ġew assorbiti fil-popolazzjoni mestizo, iżda l-bqija bħalissa jirrappreżentaw aktar minn tmenin kultura differenti. Ir-riżervi (resguardos) stabbiliti għall-popli indiġeni jokkupaw 30,571,640 ettaru (305,716.4 km 2) (27% tat-total tal-pajjiż) u huma abitati minn aktar minn 800,000 ruħ. Uħud mill-akbar gruppi indiġeni huma l-Wayuu, il-Paez, il-Pastos, l-Embera, u ż-Zenú. Id-dipartimenti ta' La Guajira, Cauca, Nariño, Córdoba u Sucre għandhom l-akbar popolazzjonijiet indiġeni. L-Organizzazzjoni Indiġena Nazzjonali tal-Kolombja (ONIC), imwaqqfa fl-ewwel Kungress Indiġenu Nazzjonali fl-1982, hija organizzazzjoni li tirrappreżenta l-popli indiġeni tal-Kolombja. Fl-1991, il-Kolombja ffirmat u rratifikat il-liġi internazzjonali attwali dwar il-popli indiġeni, il-Konvenzjoni dwar il-Popli Indiġeni u Tribali, 1989. L-Afrikani tas-Sub-Saħara nġiebu bħala skjavi, prinċipalment fl-artijiet baxxi kostali, fil-bidu tas-seklu 16 u fis-seklu 19. Illum, komunitajiet kbar Afro-Kolombjani jinsabu fuq il-kosta tal-Paċifiku. Ħafna Ġamajkani emigraw prinċipalment lejn il-gżejjer ta’ San Andres u Providencia. Diversi Ewropej oħra u Amerikani ta' Fuq immigraw lejn il-pajjiż fl-aħħar tad-19 u l-bidu tas-seklu 20, inklużi nies mill-ex USSR matul u wara t-Tieni Gwerra Dinjija. Ħafna komunitajiet immigranti stabbilixxew fuq il-kosta tal-Karibew, partikolarment immigranti reċenti mill-Lvant Nofsani u l-Ewropa. Barranquilla (l-akbar belt fil-Karibew Kolumbjan) u bliet oħra tal-Karibew għandhom l-akbar popolazzjonijiet ta' Libaniżi, Palestinjani u Levantini oħra. Hemm ukoll komunitajiet sinifikanti ta' Roma u Lhud. Hemm xejra migratorja importanti tal-Venezweli, minħabba s-sitwazzjoni politika u ekonomika fil-Venezwela. F'Awwissu 2019, il-Kolombja offriet iċ-ċittadinanza lil aktar minn 24,000 tifel u tifla ta' refuġjati Venezwelani li twieldu fil-Kolombja. ==== Gruppi etniċi fil-Kolombja - Ċensiment tal-2018 ==== [[File:Native India village.jpg|thumb|Popolazzjoni fil-ġungla tal-Amażonja fid-dipartiment tal-Amazonas]] * Mestiż - Abjad (87.58%) * Afro-Kolombjani (inklużi mestizos) (6.68%) * Amerindijan (4.31%) * Mhux indikat (1.35%) * Raizal (0.06%) * Palenquero (0.02%) * Romani (0.01%) ==== Gruppi etniċi fil-Kolombja skont il-Latinobarómetro 2023 ==== * Mestiż (50.3%) * Abjad (26.4%) * Amerindijan (9.5%) * Iswed (9.0%) * Mulatto (4.4%) * Ażjatiċi (0.4%) === Reliġjon === [[File:Iglesia de San Agustín 11.JPG|thumb|left|Il-Knisja ta' San Agustín hija tempju Kolumbjan ta' qima Kattolika ddedikata lil San Agustín de Hipona, tinsab fil-kantuniera ta' Carrera 7 u Calle 7, eżatt fuq wara tal-Dar ta' Nariño (palazz presidenzjali), fil-qalba ta' is-settur tal-belt storika ta' Bogotá u jappartjeni għall-ġurisdizzjoni ekkleżjastika tal-arċidjoċesi ta' Bogotá.]] [[File:Santuario de Las Lajas, Ipiales, Colombia, 2015-07-21, DD 21-23 HDR.jpg|thumb|Is-Santwarju ta' Las Lajas hija knisja bażilika li tinsab fin-nofsinhar tad-Dipartiment ta' Nariño, muniċipalità ta' Ipiales, il-Kolombja. Il-post huwa sit ta' pellegrinaġġ popolari minn meta dehret il-Verġni Marija fl-1754. L-ewwel santwarju nbena madwar l-1750 u ġie mibdul b'wieħed akbar fl-1802 li kien jinkludi pont fuq il-kanyon tax-Xmara Guáitara. It-tempju attwali, fi stil neo-Gotiku, inbena bejn l-1916 u l-1949.]] Id-Dipartiment Amministrattiv Nazzjonali tal-Istatistika (DANE) ma jiġborx statistika reliġjuża u huwa diffiċli li tikseb rapporti preċiżi. Madankollu, skont diversi studji u stħarriġ wieħed, madwar 90% tal-popolazzjoni taderixxi mal-Kristjaneżmu, li l-maġġoranza tagħhom (70.9%–79%) huma Kattoliċi Rumani, filwaqt li minoranza sinifikanti (16.7%) taderixxi mal-Protestantiżmu (prinċipalment evanġeliċi) . Madwar 4.7% tal-popolazzjoni hija atea jew agnostika, filwaqt li 3.5% jgħidu li jemmnu f'Alla iżda ma jsegwux reliġjon speċifika. 1.8% tal-Kolombjani jaderixxu max-Xhieda ta' Jehovah u l-Adventiżmu u inqas minn 1% jaderixxu ma' reliġjonijiet oħra, bħall-Fidi Bahá'í, l-Islam, il-Ġudaiżmu, il-Buddiżmu, il-Mormoniżmu, l-Induiżmu, ir-reliġjonijiet indiġeni, il-moviment Hare Krishna, il-moviment Rastafari, il-Knisja Ortodossa tal-Lvant u studji spiritwali. In-nies li fadal ma' wieġbux jew wieġbu li ma kinux jafu. Minbarra l-istatistika ta' hawn fuq, 35.9% tal-Kolombjani rrappurtaw li ma' pprattikawx il-fidi tagħhom b'mod attiv. 1,519,562 persuna fil-Kolombja, jew madwar 3% tal-popolazzjoni, irrappurtaw li jsegwu reliġjon indiġena. Għalkemm il-Kolombja tibqa' pajjiż predominantement Kattoliku Ruman f’termini tan-numru ta' magħmudijiet, il-kostituzzjoni Kolombjana tal-1991 tiggarantixxi l-libertà tar-reliġjon u d-denominazzjonijiet reliġjużi u l-knejjes kollha huma ugwalment ħielsa quddiem il-liġi. === Saħħa === [[File:Complejo Médico - Hospital Internacional de Colombia HIC.jpg|thumb|Il-Kolombja tmexxi l-klassifika annwali ta’ América Economía tal-aqwa kliniċi u sptarijiet fl-Amerika Latina.]] L-istennija tal-ħajja ġenerali mat-twelid fil-Kolombja hija 79.3 snin (76.7 snin għall-irġiel u 81.9 snin għan-nisa). Ir-riformi tal-kura tas-saħħa wasslu għal titjib massiv fis-sistemi tal-kura tas-saħħa tal-pajjiż, u l-istandards tas-saħħa fil-Kolombja tjiebu ħafna mis-snin tmenin. 1993) għal 96% fl-2012. Fl-2017, il-gvern iddikjara ċentru ta' riċerka u trattament tal-kanċer bħala Proġett ta' Interess Strateġiku Nazzjonali. Studju li sar fl-2016 mir-rivista América Economía ikklassifika 21 istituzzjoni tas-saħħa Kolombjana fost l-44 l-aħjar fl-Amerika Latina, li jirrappreżentaw 48 fil-mija tat-total. Fl-2022, 26 sptar Kolumbjan kienu fost l-aqwa 61 fl-Amerika Latina (42% tat-total). Fl-2023 ukoll, żewġ sptarijiet Kolombjani kienu fost l-aqwa 75 fid-dinja. === Edukazzjoni === L-esperjenza edukattiva ta' ħafna tfal Kolombjani tibda bl-attendenza fi skola qabel l-iskola sal-età ta' ħames snin (Edukazzjoni Preskolastika). L-edukazzjoni bażika hija obbligatorja bil-liġi Din għandha żewġ stadji: Edukazzjoni Bażika Primarja (Educación Basica Primaria) li tmur mill-ewwel sal-ħames grad – tfal minn sitt snin sa għaxar snin, u Edukazzjoni Bażika Sekondarja (Educación Basica Sekondarja), li tmur mis-sitt. għad-disa' grad. L-edukazzjoni bażika hija segwita mill-Edukazzjoni Vokazzjonali Sekondarja (Educación media vocational) li tinkludi l-għaxar u l-ħdax-il grad. Jista' jkollu modalitajiet jew speċjalitajiet differenti ta' taħriġ professjonali (akkademiku, tekniku, kummerċjali, eċċ.) skont il-kurrikulu adottat minn kull skola. [[File:Facultad de Minas - M5.jpg|thumb|Bini M5 – Università Nazzjonali tal-Kolombja, iddisinjat minn Pedro Nel Gómez]] Mat-tlestija b'suċċess tas-snin kollha tal-edukazzjoni bażika u sekondarja, tingħata d-diploma tal-iskola għolja, li tissejjaħ il-baċellerat, minħabba li l-edukazzjoni sekondarja bażika u l-edukazzjoni sekondarja tradizzjonalment jitqiesu flimkien bħala unità msejħa l-baċellerat (is-sitt sal-ħdax-il grad). Studenti fl-aħħar sena tal-edukazzjoni sekondarja tagħhom jagħmlu l-eżami tal-ICFES (issa jismu Sabre 11) biex jaċċessaw l-edukazzjoni ogħla. Din l-edukazzjoni ogħla tinkludi studji professjonali undergraduate, edukazzjoni sekondarja teknika, teknoloġika u professjonali, u studji postgraduate. L-istituzzjonijiet tal-Edukazzjoni Għolja Teknika-vokazzjonali huma miftuħa wkoll għal studenti li għandhom lawrja fl-Arti u n-Negozju. Dan il-lawrja ġeneralment jingħata mis-SENA wara pjan ta' studju ta' sentejn. Gradwati tal-iskola għolja jistgħu jidħlu fi programm ta' karriera professjonali ta' undergraduate offrut minn università; Dawn il-programmi jdumu sa ħames snin (jew inqas għal edukazzjoni teknika, teknoloġika u vokazzjonali intermedja, u studji gradwati), anke sa sitt jew seba' snin għal xi karrieri, bħall-mediċina. Fil-Kolombja, m'hemm l-ebda istituzzjoni bħall-università; L-istudenti jidħlu direttament fi programm ta’ karriera f’università jew istituzzjoni edukattiva oħra biex jiksbu grad professjonali, tekniku jew teknoloġiku. Malli jiggradwaw mill-kulleġġ, l-individwi jirċievu diploma (professjonali, teknika jew teknoloġika) u liċenzja (jekk meħtieġ) biex isegwu l-karriera magħżula tagħhom. Għal xi programmi tal-karriera, l-istudenti jridu jagħmlu t-test Saber-Pro fl-aħħar sena tagħhom ta 'edukazzjoni akkademika undergraduate. L-infiq pubbliku fuq l-edukazzjoni bħala proporzjon tal-prodott gross domestiku fl-2015 kien 4.49%. Dan kien jirrappreżenta 15.05% tan-nefqa totali tal-gvern. Ir-rati gross ta' reġistrazzjoni fl-edukazzjoni primarja u sekondarja kienu ta' 113.56% u 98.09% rispettivament. L-istennija tal-ħajja tal-iskola kienet ta' 14.42 snin. Total ta' 94.58% tal-popolazzjoni ta' 15-il sena' l fuq kienet irreġistrata bħala litterata, inklużi 98.66% ta' dawk ta' bejn il-15 u l-24 sena. ==== Universitajiet ==== Il-Kolombja għandha 301 istituzzjoni ta' edukazzjoni ogħla (HEIs), li minnhom 217 huma privati ​​u 84 huma uffiċjali. Is-Sistema tal-Università tal-Istat (SUE) torganizza s-servizz pubbliku tal-edukazzjoni ogħla fil-pajjiż u hija magħmula minn 34 università pubblika. Uħud mill-universitajiet pubbliċi fil-Kolombja huma: Università ta' Antioquia, Università ta' Atlántico, Università Militari Nueva Granada, Università ta' Caldas, Università ta' Cauca, Università Nazzjonali Miftuħa u Distanza, Università ta' Cartagena, Università ta' Magdalena, Università Nazzjonali tal-Kolombja, Università ta' Córdoba. == Kultura == Il-Kolombja tinsab f'salib it-toroq tal-Amerika Latina u l-kontinent Amerikan in ġenerali, u bħala tali ġiet affettwata minn firxa wiesgħa ta' influwenzi kulturali. Influwenzi Indiġeni Amerikani, Spanjoli, u oħrajn Ewropej, Afrikani, Amerikani, tal-Karibew u tal-Lvant Nofsani, kif ukoll influwenzi kulturali oħra tal-Amerika Latina, huma kollha preżenti fil-kultura Kolombjana moderna. Il-migrazzjoni urbana, l-industrijalizzazzjoni, il-globalizzazzjoni u bidliet politiċi, soċjali u ekonomiċi oħra wkoll ħallew il-marka tagħhom. Ħafna simboli nazzjonali, kemm oġġetti kif ukoll temi, ħarġu mit-tradizzjonijiet kulturali diversi tal-Kolombja u huma maħsuba biex jirrappreżentaw dak li l-Kolombja u l-poplu Kolumbjan għandhom komuni. L-espressjonijiet kulturali fil-Kolombja huma promossi mill-gvern permezz tal-Ministeru tal-Kultura. === Letteratura === Il-letteratura Kolombjana tmur lura għaż-żminijiet prekolombjani; Eżempju notevoli mill-perjodu huwa l-poeżija epika magħrufa bħala The Legend of Yurupary. Fl-era kolonjali Spanjola, kittieba notevoli jinkludu Juan de Castellanos ( Elegies of Illustrious Men of the Indies ), Hernando Domínguez Camargo u l-poeżija epika tiegħu lil San Injazju ta' Loyola, Pedro Simón u Juan Rodríguez Freyle. Fil-letteratura ta' wara l-indipendenza marbuta mar-Romantizmu, spikkaw Antonio Nariño, José Fernández Madrid, Camilo Torres Tenorio u Francisco Antonio Zea. Fit-tieni nofs tas-seklu 19 u l-bidu tal-20, il-ġeneru letterarju magħruf bħala costumbrismo sar popolari; Kittieba kbar ta' dan il-perjodu kienu Tomás Carrasquilla, Jorge Isaacs u Rafael Pombo (dan tal-aħħar kiteb xogħlijiet notevoli tal-letteratura għat-tfal). F'dak il-perjodu, awturi bħal José Asunción Silva, José Eustasio Rivera, León de Greiff, Porfirio Barba-Jacob u José María Vargas Vila żviluppaw il-moviment modernista. Fl-1872, il-Kolombja waqqfet l-Academia Colombiana de la Lengua, l-ewwel akkademja tal-lingwa Spanjola fl-Amerika. Candelario Obeso kiteb l-innovattivi Cantos Populares de mi Tierra (1877), l-ewwel ktieb ta' poeżija ta' awtur Afro-Kolombjan. Bejn l-1939 u l-1940, ġew ippubblikati seba' kotba ta' poeżija taħt l-isem Piedra y cielo fil-belt ta' Bogotá, li influwenzaw il-pajjiż b’mod sinifikanti; Ġew editjati mill-poeta Jorge Rojas. Fl-għaxar snin ta' wara, Gonzalo Arango waqqaf il-moviment “xejn” bħala reazzjoni għall-vjolenza ta' dak iż-żmien; Kien influwenzat min-nihiliżmu, l-eżistenzjaliżmu u l-ħsieb ta' kittieb kbir ieħor Kolumbjan: Fernando González Ochoa. Matul iż-żieda fil-letteratura Latino-Amerikana, ħarġu kittieba ta' suċċess, immexxija mir-rebbieħ tal-Premju Nobel Gabriel García Márquez u l-opus magnum tiegħu, Mitt Sena ta' Solitudni, Eduardo Caballero Calderón, Manuel Mejía Vallejo u Álvaro Mutis, kittieb li ngħata l-Premju Cervantes. u l-Premju Prince of Asturias għal-Letteratura. === Arti viżwali === [[File:Alonso de Narvaez - Our Lady of Chiquinquira,1562.jpg|thumb|Pittura kolonjali The Virgin of Chiquinquirá (1562) minn Alonso de Narváez. Hija l-Patruna Kattolika tal-Kolombja. It-tila oriġinali tinsab fil-Bażilika tal-Madonna tar-Rużarju ta’ Chiquinquirá.]] [[File:Santiago Martinez Delgado in the colombian congress.jpg|thumb|Mural ta' Santiago Martínez Delgado]] L-arti Kolombjana għandha aktar minn 3000 sena ta' storja. L-artisti Kolombjani qabdu l-kuntest politiku u kulturali li qed jinbidel tal-pajjiż bl-użu ta' varjetà ta' stili u midja. Hemm evidenza arkeoloġika li l-fuħħar kien prodott aktar kmieni fil-Kolombja milli kullimkien ieħor fl-Ameriki, li jmur lura għal 3000 QK. L-ewwel eżempji ta' sengħa tad-deheb ġew attribwiti lill-poplu Tumaco tal-kosta tal-Paċifiku u jmorru għal madwar 325 QK Madwar bejn is-sena 200 QK u 800 AD, il-kultura ta' San Wistin, kaptani tat-tinqix tal-ġebel, daħlet "il-perjodu klassiku" tagħha. Huma waqqfu ċentri ċerimonjali elevati, sarkofaġi, u monoliti kbar tal-ġebel li jirrappreżentaw forom antropomorfiċi u żoomorfi fil-ġebel. L-arti Kolombjana segwiet ix-xejriet ta dak iż-żmien, għalhekk matul is-sekli 16 sa 18, il-Kattoliċiżmu Spanjol kellu influwenza enormi fuq l-arti Kolombjana, u l-istil barokk popolari ġie sostitwit minn Rococo meta l-Bourbon telgħu sal-kuruna Spanjola. Matul dan iż-żmien, fil-kolonja Spanjola, l-aktar pitturi importanti New Granada (Kolombjani) kienu Gregorio Vásquez de Arce y Ceballos, Gaspar de Figueroa, Baltasar Vargas de Figueroa, Baltasar de Figueroa (il-Anzjan), Antonio Acero de la Cruz u Joaquín. Gutiérrez , li x-xogħlijiet tiegħu huma ppreservati. Importanti wkoll Alonso de Narváez li għalkemm twieled fil-Provinċja ta Sivilja, qattata' l-biċċa l-kbira ta' ħajtu fil-Kolombja kolonjali, it-Taljan Angelino Medoro wkoll, għex fil-Kolombja u l-Perù, u ħalla xogħlijiet ta' l-arti ppreservati f’diversi knejjes tal-belt ta' Tunja. F'nofs is-seklu 19, wieħed mill-pitturi l-aktar prominenti kien Ramón Torres Méndez, li pproduċa sensiela ta' pitturi ta' kwalità tajba li wrew in-nies u d-drawwiet tagħhom ta reġjuni Kolombjani differenti. Kienu notevoli wkoll fis-seklu 19 Andrés de Santa María, Pedro José Figueroa, Epifanio Garay, Mercedes Delgado Mallarino, José María Espinosa, Ricardo Acevedo Bernal, fost ħafna oħrajn. Aktar reċentement, l-artisti Kolombjani Pedro Nel Gómez u Santiago Martínez Delgado bdew il-Moviment Murali Kolumbjan fl-1940s, li jippreżentaw il-karatteristiċi neoklassiċi tal-Art Deco. Sa mis-snin ħamsin, l-arti Kolombjana bdiet ikollha perspettiva distintiva, billi vvinta mill-ġdid elementi tradizzjonali taħt kunċetti tas-seklu 20. Eżempji ta' dan huma r-ritratti ta' Greiff ta' Ignacio Gómez Jaramillo, li juru x'tista' tagħmel l-arti Kolombjana b’tekniki ġodda applikati għal suġġetti tipiċi Kolombjani. Carlos Correa, bil-mudell paradigmatiku tiegħu "Still Life in Silence", jgħaqqad l-astrazzjoni ġeometrika u l-kubiżmu. Alejandro Obregón ħafna drabi huwa meqjus bħala missier il-pittura Kolumbjana moderna, u wieħed mill-artisti l-aktar influwenti f'dan il-perjodu, minħabba l-oriġinalità tiegħu, ipinġi pajsaġġi Kolombjani b'użu simboliku u espressjonist tal-annimali, (speċjalment il-kondor Andin). Fernando Botero, Omar Rayo, Enrique Grau, Édgar Negret, David Manzur, Rodrigo Arenas Betancourt, Oscar Murillo, Doris Salcedo u Oscar Muñoz huma wħud mill-artisti Kolombjani prominenti internazzjonalment. L-iskultura Kolombjana mis-sekli 16 sa 18 kienet l-aktar iddedikata għar-rappreżentazzjoni reliġjuża tal-arti ekkleżjastika, influwenzata ħafna mill-iskejjel Spanjoli tal-iskultura sagra. Matul il-perjodu inizjali tar-Repubblika Kolombjana, l-artisti nazzjonali ffukaw fuq il-produzzjoni ta' ritratti skulturi ta' politiċi u figuri pubbliċi, f'xejra neoklassika ċara. Matul is-seklu 20, l-iskultura Kolombjana bdiet tiżviluppa xogħol kuraġġuż u innovattiv bil-għan li tikseb fehim aħjar tas-sensittività nazzjonali. Il-fotografija Kolombjana kienet immarkata bil-wasla tad-daguerreotype. Jean-Baptiste Louis Gros kien dak li ġab il-proċess tad-daguerreotype fil-Kolombja fl-1841. Il-librerija pubblika Piloto għandha l-akbar arkivju ta' negattivi fl-Amerika Latina, b’1.7 miljun ritratt antik li jkopru l-Kolombja mill-1848 sal-2005. L-istampa Kolombjana ppromwoviet ix-xogħol tal-kartunisti. Fl-aħħar deċennji, fanzines, l-Internet u pubblikaturi indipendenti kienu fundamentali għat-tkabbir tal-komiks fil-Kolombja. === Arkitettura === Matul iż-żmien kien hemm varjetà ta' stili arkitettoniċi, minn dawk ta' popli indiġeni għal dawk kontemporanji, inklużi stili kolonjali (militari u reliġjużi), repubblikani, transizzjonali u moderni. [[File:Street Scenes in Cartagena, Colombia (24045961890).jpg|thumb|Gallariji kolonjali fit-toroq ta' Cartagena]] [[File:Catedral-Basílica-de-Nuestra-Señora-de-la-Asunción-de-Popayán-Colombia-1.jpg|thumb|Pjazza ewlenija kolonjali ta' Popayán, Dipartiment ta' Cauca]] [[File:Pila de agua en la Plaza Central en Villa de Leyva, Boyacá, Colombia.jpg|thumb|Villa Kolonjali ta' Leyva, Dipartiment ta' Boyacá]] Żoni ta' abitazzjoni antiki, djar komunali, terrazzi tal-kultivazzjoni, toroq bħas-sistema tat-toroq Inca, ċimiterji, hypogeums u nekropoli huma parti mill-wirt arkitettoniku tal-popli indiġeni. Xi strutturi indiġeni prominenti huma s-sit arkeoloġiku pre-ċeramika u taċ-ċeramika ta' Tequendama, Tierradentro (park li fih l-akbar konċentrazzjoni ta' oqbra maqtul monumentali pre-Kolombjani bi kmamar tal-ġenb), l-akbar ġabra ta' monumenti reliġjużi u skulturi megalitiċi fl-Amerika t'Isfel, li tinsab f'San Agustín, Huila, Ciudad Perdida (sit arkeoloġiku b'serje ta' terrazzi minquxin fil-muntanji, netwerk ta 'mogħdijiet bil-madum u diversi pjazez ċirkolari), u bliet kbar mibnija prinċipalment mill-ġebel, injam, kannamieli u tajn . L-arkitettura matul il-perjodu tal-konkwista u l-kolonizzazzjoni kienet prinċipalment derivata mill-adattament tal-istili Ewropej għall-kundizzjonijiet lokali, u l-influwenza Spanjola, speċjalment Andalusija u Estremadura, tista' tidher faċilment. Meta l-Ewropej waqqfu bliet, saru żewġ affarijiet fl-istess ħin: id-dimensjonar tal-ispazju ġeometriku (kwadru, triq), u l-post ta' punt tanġibbli ta' orjentazzjoni. Il-kostruzzjoni ta 'swar kienet komuni madwar il-Karibew u f'xi bliet ta' ġewwa, minħabba l-perikli maħluqa għall-insedjamenti kolonjali Spanjoli minn pirati Ingliżi, Franċiżi u Olandiżi u gruppi indiġeni ostili. Knejjes, kappelli, skejjel u sptarijiet li jappartjenu għal ordnijiet reliġjużi għandhom influwenza urbana kbira. L-arkitettura Barokka tintuża f'bini militari u spazji pubbliċi. Marcelino Arroyo, Francisco José de Caldas u Domingo de Petrés kienu rappreżentanti kbar tal-arkitettura neoklassika. Il-Capitol Nazzjonali huwa rappreżentant kbir tar-romantiċiżmu. L-injam kien użat ħafna fil-bibien, twieqi, railings u soqfa matul il-kolonizzazzjoni ta 'Antioquia. L-arkitettura tal-Karibew takkwista influwenza Għarbija qawwija. It-Teatru Colón f'Bogotá huwa eżempju proditiku ta' arkitettura tas-seklu 19. Id-djar tal-kampanja b'innovazzjonijiet fil-konċepiment volumetriku huma wħud mill-aqwa eżempji ta' arkitettura repubblikana; L-azzjoni repubblikana fil-belt iffokat fuq id-disinn ta 'tliet tipi ta' spazji: parks bil-foresti, parks urbani żgħar u toroq u l-istil Gotiku kien l-aktar użat għad-disinn tal-knejjes. L-istil Deco, in-neoclassicism modern, l-eklettiżmu folkloriku u r-riżorsi ornamentali tal-Art Deco influwenzaw b'mod sinifikanti l-arkitettura tal-Kolombja, speċjalment matul il-perjodu ta 'tranżizzjoni. Il-moderniżmu ġab teknoloġiji ġodda ta 'kostruzzjoni u materjali ġodda (azzar, konkrit rinfurzat, ħġieġ u materjali sintetiċi) u arkitettura topoloġika u s-sistema ta' ċangaturi mħaffef ukoll għandhom influwenza kbira. L-aktar periti influwenti tal-moviment modern kienu Rogelio Salmona u Fernando Martínez Sanabria. L-arkitettura kontemporanja tal-Kolombja hija mfassla biex tagħti importanza akbar lill-materjali, din l-arkitettura tqis ġeografiji naturali u artifiċjali speċifiċi u hija wkoll arkitettura li tappella għas-sensi. Il-konservazzjoni tal-wirt arkitettoniku u urban tal-Kolombja ġiet promossa f'dawn l-aħħar snin. === Mużika === Il-Kolombja għandha collage vibranti ta' talent li jdoqq spettru sħiħ ta' ritmi. Hija magħrufa bħala l-art ta' elf ritmu, b'madwar 1,024 ritmu folkloristiku. Mużiċisti, kompożituri, produtturi tal-mużika u kantanti mill-Kolombja huma rikonoxxuti internazzjonalment bħal Shakira, Juanes, Carlos Vives u oħrajn. Il-mużika Kolombjana tgħaqqad l-istruttura tal-kitarra u l-kanzunetti influwenzati mill-Ewropa ma' flawtijiet kbar tal-bagalji u strumenti tal-perkussjoni mill-popolazzjoni indiġena, filwaqt li l-istruttura tal-perkussjoni u l-forom taż-żfin tagħha ġejjin mill-Afrika. Il-Kolombja għandha ambjent mużikali divers u dinamiku. [[File:Ejes musicales de Colombia1.png|thumb|left|Reġjuni tal-Kolombja skond il-mużika tradizzjonali tagħhom]] Guillermo Uribe Holguín, figura kulturali importanti fl-Orkestra Sinfonika Nazzjonali tal-Kolombja, Luis Antonio Calvo u Blas Emilio Atehortúa huma wħud mill-akbar esponenti tal-mużika arti. L-Orkestra Filarmonika ta’ Bogotá hija waħda mill-aktar orkestri attivi fil-Kolombja. Il-mużika tal-Karibew għandha ħafna ritmi vibranti, bħal cumbia (daqq bil-maracas, drums, bagpipes u guacharaca), porro (huwa ritmu monotonu iżda ferrieħa), Mapalé (bir-ritmu mgħaġġel tiegħu u ċ-ċapċip kostanti) u vallenato, li oriġinaw fil- parti tat-Tramuntana tal-kosta tal-Karibew (ir-ritmu jindaqq prinċipalment bil-kaxxa, il-guacharaca u l-accordion). Il-mużika tal-kosta tal-Paċifiku, bħall-currulao, hija kkaratterizzata mill-użu qawwi tagħha tat-tnabar (strumenti bħall-marimba indiġena, il-conunos, il-bombo, it-tanbur u l-cuatro guasas jew rattle tubulari). Ritmu importanti tar-reġjun tan-Nofsinhar tal-kosta tal-Paċifiku huwa l-contradanza (użata fl-ispettakli taż-żfin minħabba l-kuluri impressjonanti tal-kostumi). Il-mużika marimba, il-kanzunetti u ż-żfin tradizzjonali tar-reġjun tan-Nofsinhar tal-Paċifiku tal-Kolombja jinsabu fuq il-Lista Rappreżentattiva tal-UNESCO tal-Wirt Kulturali Intanġibbli tal-Umanità. Ritmi mużikali importanti tar-Reġjun Andin huma ż-żfin (żfin tal-folklor Andin li ħareġ mit-trasformazzjoni tal-contradanza Ewropea), il-bambuco (daqq bil-kitarra, tiple u mandolina, ir-ritmu jiżfen f'pari), il-hallway (ritmu ispirat f’ il-waltz Awstrijak u ż-“żfin” Kolumbjan, il-lirika ġew komposti minn poeti rinomati), il-guabina (it-tiple, il-bandola u r-requinto huma l-istrumenti bażiċi), is-sanjuanero (oriġina fid-dipartimenti ta' Tolima u Huila , il- ir-ritmu huwa ferħan u mgħaġġel). Apparti dawn ir-ritmi tradizzjonali, il-mużika tas-salsa nfirxet mal-pajjiż kollu, u l-belt ta' Cali hija meqjusa minn ħafna kantanti tas-Salsa bħala ‘The New Salsa Capital of the World’. L-istrumenti li jiddistingwu l-mużika tal-Llanos tal-Lvant huma l-arpa, il-cuatro (tip ta' kitarra b'erba' kordi) u l-maracas. Ritmi importanti ta' dan ir-reġjun huma l-joropo (ritmu mgħaġġel u hemm ukoll zapateo bħala riżultat ta' l-antenati flamenco tiegħu) u l-galerón (daqq ħafna waqt li l-cowboys ikunu qed jaħdmu). Il-mużika tar-reġjun tal-Amażonja hija influwenzata ħafna minn prattiċi reliġjużi indiġeni. Uħud mill-istrumenti mużikali użati huma l-manguaré (strument mużikali tat-tip ċerimonjali, li jikkonsisti f'par tnabar ċilindriċi kbar), il-quena (strument melodiku), ir-ronador, il-congas, il-qniepen u tipi differenti ta' flawtijiet. Il-mużika tal-Arċipelagu ta' San Andrés, Providencia u Santa Katalina ġeneralment tkun akkumpanjata minn mandolina, bass, quijada, kitarra u maracas. Xi ritmi popolari tal-arċipelagu huma Skoċċiżi, calypso, polka u mento. === Kultura popolari === [[File:Statue India Catalina FICCI.JPG|thumb|Il-Cartagena Film Festival huwa l-eqdem avveniment tal-films fl-Amerika Latina. Il-fokus ċentrali tiegħu huwa l-films Ibero-Amerikani.]] It-teatru ġie introdott fil-Kolombja matul il-kolonizzazzjoni Spanjola fl-1550 permezz ta' kumpaniji taż-żarzuela. It-teatru Kolumbjan huwa appoġġjat mill-Ministeru tal-Kultura u serje ta 'organizzazzjonijiet privati ​​u statali. Il-Festival tat-Teatru Ibero-Amerikan ta' Bogotá huwa l-aktar avveniment kulturali importanti fil-Kolombja u wieħed mill-akbar festivals tat-teatru fid-dinja. Avvenimenti teatrali importanti oħra huma: Il-Festival tal-Puppet La Fanfarria (Medellín), Il-Festival tat-Teatru Manizales, Il-Festival tat-Teatru tal-Karibew (Santa Marta) u l-Festival tal-Arti tal-Kultura Popolari “Invażjoni Kulturali” (Bogotá). Għalkemm iċ-ċinema Kolombjana hija żagħżugħa bħala industrija, aktar reċentement l-industrija tal-films kienet qed tikber bl-appoġġ tal-Liġi tal-Films li għaddiet fl-2003. Ħafna festivals tal-films isiru fil-Kolombja, iżda t-tnejn l-aktar importanti huma l-Cartagena Film Festival, li huwa l-eqdem. festival tal-films fl-Amerika Latina, u l-Bogota Film Festival. Xi gazzetti importanti taċ-ċirkolazzjoni nazzjonali huma El Tiempo u El Espectador. It-televiżjoni fil-Kolombja għandha żewġ netwerks tat-televiżjoni privati ​​u tliet netwerks tat-televiżjoni tal-istat b'kopertura nazzjonali, kif ukoll sitt netwerks tat-televiżjoni reġjonali u għexieren ta 'stazzjonijiet tat-televiżjoni lokali. L-istazzjonijiet privati, RCN u Caracol, huma dawk bl-akbar udjenza. L-istazzjonijiet reġjonali u l-gazzetti reġjonali jkopru dipartiment wieħed jew aktar u l-kontenut tagħhom isir f'dawn l-oqsma partikolari. Il-Kolombja għandha tliet netwerks nazzjonali ewlenin tar-radju: Radiodifusora Nacional de Colombia, stazzjon tar-radju nazzjonali tal-istat; Caracol Radio u RCN Radio, netwerks ta' proprjetà privata b'mijiet ta' affiljati. Hemm netwerks nazzjonali oħra, inklużi Cadena Super, Todelar u Colmundo. Mijiet ta' stazzjonijiet tar-radju huma rreġistrati mal-Ministeru tat-Teknoloġija tal-Informazzjoni u l-Komunikazzjoni. === Kċina === [[File:Comidas tipicas colombianas.jpg|thumb|Tranta paisa (fuq) u ajiaco (taħt) huma tnejn mill-aktar platti tradizzjonali fil-pajjiż.]] Il-gastronomija Kolombjana varjata hija influwenzata mill-fawna u l-flora differenti tagħha, kif ukoll it-tradizzjonijiet kulturali tal-gruppi etniċi. Il-platti u l-ingredjenti Kolombjani jvarjaw ħafna skont ir-reġjun. Uħud mill-aktar ingredjenti komuni huma: ċereali bħal ross u qamħ; tuberi bħal patata u kassava; legumi varji; laħmijiet, inklużi ċanga, tiġieġ, majjal u mogħoż; ħut; u frott tal-baħar. Il-kċina Kolombjana fiha wkoll varjetà ta' frott tropikali bħal cape gooseberry, feijoa, arazá, pitahaya, mangostan, granadilla, papaya, guava, tut (tut), lulo, soursop, u frott tal-passjoni. Il-Kolombja hija waħda mill-akbar konsumaturi ta' meraq tal-frott fid-dinja. Fost l-appetizers u sopop l-aktar rappreżentattivi hemm patacones (pjantaġġini ħodor moqlija), sancocho de gallina (soppa tat-tiġieġ bil-ħaxix bl-għeruq) u ajiaco (soppa tal-patata u qamħirrum). L-appetizers u l-ħobż rappreżentattivi huma pandebono, arepas (kejkijiet tal-qamħirrum), aborrajados (pjantaġġini ħelwin moqlija bil-ġobon), torta de choclo, empanadas u almojábanas. Dixxijiet ewlenin rappreżentattivi huma t-tumba paisa, il-lechona tolimense, il-mamona, it-tamales, u l-platti tal-ħut (bħal arroz de lisa), speċjalment fir-reġjuni kostali fejn jittieklu wkoll kibbeh, serum, queso costeño u carimañolas. L-akkumpanjamenti rappreżentattivi huma patatas chorreadas (patata bil-ġobon), pitravi mimlijin b'bajd iebes (pitravi mimlijin b'bajd iebes) u ross bil-ġewż. L-ikel organiku huwa xejra attwali fl-ibliet il-kbar, għalkemm b'mod ġenerali madwar il-pajjiż il-frott u l-ħaxix huma naturali ħafna u friski. Deżerti rappreżentattivi huma buñuelos, custard, kejk María Luisa, sandwich guava (ġelatina tal-gwava), cocadas (blalen tal-ġewż tal-Indi), casquitos de guava (qxur tal-gwava konfettura), pastel de natas, wejfers, mango flan, roscón, millefeuille, delikatezza. abjad, ħelu tal-feijoa, ħelu tal-papajuela, kejk tal-mojicón u sponge cake curuba. Zlazi tipiċi huma hogao (zalza tat-tadam u tal-basal) u chili stil Kolumbjan. Xi xarbiet rappreżentattivi huma kafè (aħmar), xampù, cholado, lulada, ħafur Kolombjan, meraq tal-kannamieli taz-zokkor, aguapanela, aguardiente, ċikkulata sħuna, u meraq tal-frott frisk (spiss magħmul bl-ilma jew bil-ħalib). === Sports === [[File:Rio 2016. Ciclismo BMX-BMX Cycling (29016608602).jpg|thumb|Mariana Pajón hija ċiklist Kolombjana, darbtejn midalja tad-deheb Olimpika u Champion tad-Dinja tal-BMX.]] [[File:FCF-Logo-2023.svg|thumb|Il-logo tat-tim nazzjonali tal-futbol tal-Kolombja]] Tejo huwa l-isport nazzjonali tal-Kolombja u huwa sport tat-tim li jinvolvi li jitfgħu l-projettili biex jolqtu mira. Iżda mill-isports kollha fil-Kolombja, il-futbol huwa l-aktar popolari. Il-Kolombja kienet iċ-champion tal-Copa América tal-2001, li fiha stabbiliet rekord ġdid li ma' ntlaqatx, ma' sofriet l-ebda gowl, u rebħet kull partita. Il-Kolombja ngħatat darbtejn il-premju tal-“plejer tas-sena”. Il-Kolombja hija ċentru għall-iskejters. It-tim nazzjonali huwa qawwa perenni fil-Kampjonati Dinjija tar-Roller Speed ​​​​Skating. Il-Kolombja tradizzjonalment kienet tajba ħafna fiċ-ċikliżmu u numru kbir ta' ċiklisti Kolombjani rebħu f’kompetizzjonijiet ewlenin taċ-ċikliżmu. Il-baseball huwa popolari fi bliet bħal Cartagena u Barranquilla. Ġew plejers tajbin minn dawk l-ibliet, bħal: Orlando Cabrera, Édgar Rentería, li kien champion tas-Serje Dinji fl-1997 u l-2010, u oħrajn li lagħbu fil-Major League Baseball. Il-Kolombja kienet champion dinji tad-dilettanti fl-1947 u fl-1965. Il-boxing huwa wieħed mill-isports li pproduċa l-aktar ċampjins tad-dinja għall-Kolombja. L-isport tal-muturi wkoll jokkupa post importanti fil-preferenzi sportivi tal-Kolombjani; Juan Pablo Montoya huwa sewwieq tat-tlielaq magħruf għar-rebħ ta' 7 avvenimenti tal-Formula Wieħed il-Kolombja eċċella wkoll fl-isports bħall-BMX, il-judo, l-isports tal-isparar, it-taekwondo, il-lotta, l-għadis għoli u l-atletika, u għandu tradizzjoni kbira fil-weight lifting u l-bowling. == Bliet importanti == <gallery> File:BOG17.png|Santafé de Bogotá File:Bogota SkyIine.jpg|Santafé de Bogotá File:Casa Cural de la Catedral 2.jpg|Santafé de Bogotá File:2018 Bogotá - Iglesia de Monserrate desde Germania.jpg|Santafé de Bogotá File:Fachada Capitolio.jpg|Santafé de Bogotá File:BOG Museo del Oro.JPG|Santafé de Bogotá File:2018 Aeropuerto El Dorado de Bogotá - Ventanales del muelle nacional.jpg|Santafé de Bogotá File:Metro de Medellín, Colombia.jpg|Medellín File:Barranquilla - Paseo de Bolívar.jpg|Barranquilla File:Bucaramanga v cu.JPG|Bucaramanga File:Teatro Municipal de Santiago de Cali 01.JPG|Cali File:Oeste de Cali de noche.jpg|Cali File:Iglesia de San Antonio Cali 01.JPG|Cali File:CristoReyCali.jpg|Cali File:Catedral San Jerónimo de Montería en la celebración de los 240 años de la ciudad. .jpg|Montería File:Catedral de Pasto.jpg|San Juan de Pasto File:Baluarte de Santiago CTG 11 2019 9804.jpg|Cartagena de Indias File:Panorámica de San José de Cúcuta, Colombia.jpg|San José de Cúcuta File:San Juan de Pasto de noche.jpg|San Juan de Pasto File:Catedral de Pasto.jpg|San Juan de Pasto File:Volcán Galeras - Pasto - Colombia.jpg|San Juan de Pasto File:Plazuela San Andrés-Pasto.jpg|San Juan de Pasto File:Plaza de Nariño, al final de la tarde - panoramio.jpg|San Juan de Pasto File:Catedralpopayan.jpg|Popayán File:Iglesia de Santo Domingo-Popayan.jpg|Popayán File:Popayan bridge.jpg|Popayán File:Centro Histórico 2.JPG|Popayán File:Atardecer en Popayán, Cauca.jpg|Popayán File:CatedralTunja1.jpg|Tunja File:Puente de Boyaca 1.jpg|Tunja File:Tunja02.jpg|Tunja File:Tunja Panoramica Norte.JPG|Tunja File:Valledupar.png|Valledupar File:Calle15valledupar.jpg|Valledupar File:Valledupar 2007 006.jpg|Valledupar File:PanteodelaPatria.JPG|Santa Marta File:Rodadero 2023.jpg|Santa Marta File:Arrecifes.jpg|Santa Marta File:El Morro visto desde Taganga al atardecer.jpg|Santa Marta File:090 Irotama Santa Marta Colombia Sunset.JPG|Santa Marta File:Cityofneiva.png|Neiva File:Ibagué.jpg|Ibagué File:Plaza Bolívar Ibague.jpg|Ibagué File:Biblioteca Universidad de Ibagué.JPG|Ibagué File:Catedral de Ibague con la gobernacion.JPG|Ibagué File:Museo de arte del tolima.JPG|Ibagué File:Monumento a Las Arpas.JPG|Villavicencio File:C8v iSQXoAAEqwr.jpg|Villavicencio File:CRISTO REY.JPG|Villavicencio File:Manizales Montage L.jpg|Manizales File:Plaza Almirante Padilla.JPG|Riohacha File:LA CATEDRAL DE RIOHACHA - panoramio.jpg|Riohacha File:CENTRO COMERCIAL SUCHIMMA (RIOHACHA) - panoramio.jpg|Riohacha File:Antigua Aduana y Actual Secretaría de Cultura de Riohacha.jpg|Riohacha File:Edificio de la Gobernacion de la Guajira.JPG|Riohacha File:Skyline Pereira.jpg|Pereira File:Bolivar desnudo.jpg|Pereira File:IglesiadePereira.JPG|Pereira File:Edificio de Rentas Departamentales.JPG|Pereira File:Estación del Ferrocarril Pereira..JPG|Pereira File:Sincelejoocity.png|Sincelejo File:Ciudad de Quibdo.jpg|Quibdó File:Alcaldía de Yopal, Casanare.jpg|Yopal File:Estadio Santiago de las Atalayas.jpg|Yopal File:Yopal, Casanare - panoramio.jpg|Yopal File:Monumento al joropo, Yopal.JPG|Yopal </gallery> === Terremoti fil-Kolombja === {| class="wikitable sortable" width="100%" |+ |- !Data u ħin<ref>Ħin lokali. Bħalissa, il-ħin lokali fil-Kolombja huwa [[UTC-5]].</ref> !Isem !Epiċentru !Żoni affettwati ![[Skala tal-kobor Richter|''M_S'']] ![[Skala tal-kobor tal-mument|''M_w'']] !Imwiet<ref>Ċifri approssimattivi. Dawn jistgħu jvarjaw minħabba rapporti differenti minn dak iż-żmien, iżda huma ppreżentati għal referenza.</ref> |- |16 ta' Jannar, 1644 (05:00) |1644 Santander ||- |[[Santander (Kolombja)|Santander]] | 6.9 | |allinja=lemin|20 |- |16 ta’ Marzu, 1644 (00:00) |1644 Bogotá ||- ||[[Bogotá]] |5.5 | |allinja=lemin|5 |- |3 ta’ April, 1646 (02:30) |1646 Muzo ||- [[Boyacá]] |6 | |allinja=lemin|? |- |2 ta’ Frar, 1736 (09:00) |1736 Popayán ||{{Coord|2.44|N|76.66|W}} ||[[Popayán]] |6 | |allinja=lemin|0 |- |18 ta’ Ottubru 1743 (10:45) |1743 Fómeque ||{{Coord|4.44|N|73.83|W}} ||[[Cundinamarca]] | 6.2 | - |allinja=lemin|- |- |9 ta' Lulju, 1766 (16:00) |1766 Buga ||- |[[Cauca (Kolombja)|Cauca]], [[Valle del Cauca]] |6.5 | - |allinja=lemin|- |- |12 ta’ Lulju 1785 (07:45) |[[Terremot tal-Viċireyalty ta' New Granada tal-1785|1785 New Granada]] ||{{Coord|4.35|N|74.400|W}} ||[[Bogotá]] |<span style="color:#FF0000">7.1</span><ref>{{Cite journal|url=http://www.scielo.org.co/scielo.php?script=sci_abstract&pid=S0121-215X2010000100012&lng=mt&nrm=iso/titlu analiżi storika li seħħew it-terremoti li seħħew 1785 u 1917 fiċ-ċentru tal-Kolombja|l-aħħar=Sarabia Gómez|l-ewwel=Ana Milena|l-aħħar2=Cifuentes Avendaño|l-ewwel2=Hernán Guillermo|date=2010-01|journal=Cuadernos de Geografía: Revista Colombiana de Geografía|issue=19|pages=153–162|access-date=2021-08-16|language=es|issn=0121-215X|last3=Robertson}}</re3=Kim} | - |allinja=lemin|- |- |15 ta’ Frar, 1796 (?) |1796 Pamplona ||- ||[[Pamplona]] |5.5 | - |allinja=lemin|- |- |16 ta’ Ġunju 1805 (03.15) |[[Terremot tat-Tolima tal-1805|Tolima tal-1805]] ||{{Coord|5.20|N|74.75|W}} |[[Tolima]], [[Cundinamarca]] | 6.1 | - |allinja=lemin|100 |- |17 ta’ Ġunju 1826 (10:30 p.m.) |Boyacá tal-1826 ||- |[[Cauca (Kolombja)|Cauca]], [[Boyacá]], [[Bogotá]] |6.5 | - |align=right|0 |- |16 ta' Novembru, 1827 (5:45 p.m.) |Il-Kolombja tal-1827<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=1706&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1827|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}} ||{{Koord|1.8|N|76.4|W}} |[[Bogotá]], [[Popayán]] | <span style="color: #FF0000">7.7</span> | - |align=right|250 |- |20 ta' Jannar, 1834 (07:00) |1834 Putumayo<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=1766&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1834|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}} ||{{Koord|1.20|N|77.0|W}} |[[Putumayo (Kolombja)|Putumayo]], [[Nariño]] |<span style="color: #FF0000">7.0</span> | - |align=right|80 |- |22 ta' Mejju, 1834 (03:00) |1834 Santa Marta | - |[[Reġjun tal-Karibew (Kolombja)|Reġjun tal-Karibew]] |6.4 | - |align=right|0 |- |15 u 16 ta' Awwissu, 1868 |[[Terremoti tal-Ekwador tal-1868|Ekwador tal-1868]]<ref>Dan it-terremot ma kellux l-epiċentru tiegħu fil-Kolombja, iżda l-pajjiż kien fost iż-żoni milquta mit-terremot.</ref> ||{{Coord|0.31|N|78.18|W}} |[[Ekwador]], [[Kolombja]] |6.3/6.7 | - |align=right| {{nowrap|5,000–20,000}} |- | 18 ta' Mejju, 1875 (17:16) |[[Terremot ta' Cúcuta tal-1875|Cúcuta 1875]]<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=2233&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=displayv|title=Kummenti għat-Terremot tal-1875|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref> ||{{Koord|7.863|N|72.466|W}} |[[Norte de Santander]] |<span style="color: #FF0000">7.3</span> | - |align=right|600 |- ||7 ta' Settembru, 1882 (03:20) |[[Terremot tal-Panama tal-1882|Panama 1882]] ||- |[[Stat Sovran tal-Panama|Panama]] |<span style="color:#FF0000"> 7.7/7.9</span> | - |align=right| 75–250 |- |31 ta' Jannar, 1906 (10:36) |[[Terremot tal-Ekwador–Kolombja tal-1906|Ekwador–Kolombja 1906]]<ref>Dan kien l-aktar terremot qawwi rreġistrat fil-Kolombja fis-seklu 20; ikkawża wkoll tsunami li laqat il-kosti ta' pajjiżi oħra. Is-seba' l-aktar terremot qawwi rreġistrat fl-istorja tal-bniedem.</ref><ref name=frontera>L-epiċentri ta' dawn it-terremoti kienu jinsabu fuq il-fruntiera bejn il-Kolombja u dak il-pajjiż</ref><ref>{{Iċċita l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/official19060131153610_30#executive|title=M 8.8 - ħdejn il-kosta tal-Ekwador|website=earthquake.usgs.gov}}</ref> ||{{Coord|1.0|N|81.5|W}} |[[Ekwador]], [[Kolombja]] | <span style="color: #FF0000">8.6</span> | <span style="color: #FF0000">8.8</span> |align=right|1500 |- |10 ta' April, 1911 (13:42) |1911 Kolombja ||{{Koord|9.0|N|74.0|W}} |[[Medellín]] | <span style="color: #FF0000">7.2</span> | - |align=right|0 |- |31 ta' Awwissu, 1917 (06:36) |1917 Sumapaz<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=3095&t=101650&s=13&d=22 5.000 ,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1917|aħħar=Dunbar|ewwel=Paula|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}</ref> ||{{Koord|4.0|N|74.0|W}} |[[Cundinamarca]] | <span style="color: #FF0000">7.0</span> | <span style="color: #FF0000">7.3</span> |align=right|6 |- |14 ta' Diċembru, 1923 (05:31) |1923 Cumbal ||{{Koord|0.77|N|77.78|W}} |[[Nariño]] | 6.2 | - |allinja=lemin|0 |- |7 ta’ Ġunju 1925 (18:41) |1925 Valle del Cauca ||{{Coord|4.02|N|76.07|W}} |[[Cauca (Kolombja)|Cauca]], [[Valle del Cauca]] | 6.8 | - |allinja=lemin|0 |- |7 ta’ Awwissu 1935 (04:00) |1935 Tangua ||{{Coord|5.5|N|76.00|W}} |[[Nariño (Kolombja)|Nariño]] | 5.8 | - |align=right|0 |- |17 ta' Settembru, 1935 (23:58) |1935 Pueblo Rico ||{{Koord|5.5|N|76.00|W}} |[[Pueblo Rico]] | 6.2 | - |align=right|1 |- |9 ta' Jannar, 1936 (09:23) |1936 Nariño<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=3568&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1936|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref> ||{{Koord|0.09|N|77.37|W}} |[[Nariño (Kolombja)|Nariño]] | <span style="color: #FF0000">7.0</span> | - |align=right|197 |- |4 ta' Frar, 1938 (21:27) |1938 Kolombja ||- |[[Assi tal-Kafè]], [[Antioquia]] | <span style="color: #FF0000">7.0</span> | - |align=right|10 |- |8 ta' Lulju, 1942 (07:30) |1942 Lorica ||{{Koord|9.19|N|75.81|W}} |[[Reġjun tal-Karibew]] | 6.5 | - |align=right|5 |- |8 ta' Lulju, 1947 (02:01) |1947 Pasto |{{Koord|1.30|N|67.23|W}} |[[Nariño (Kolombja)|Nariño]] | 6.0 | - |allinja=lemin|2 |- |8 ta' Lulju, 1950 (?) |1950 Santander ||{{Coord|6.96|N|72.91|W}} |[[Santander (Kolombja)|Santander]], [[Norte]] | 6.7 | - |allinja=lemin|102 |- |14 ta’ Frar, 1952 (16:03) |1952 Antioquia ||{{Coord|7.70|N|78.600|W}} |[[Antioquia]], [[Caldas]] | 6.7 | - |allinja=lemin|0 |- |21 ta’ April 1957 (16:12) |1957 Santander ||{{Coord|6.94|N|72.89|W}} |[[Santander (Kolombja)|Santander]] | 6.9 | - |allinja=lemin|0 |- |23 ta’ Mejju 1957 (21:37) |1957 Cauca ||{{Coord|3.74|N|76.77|W}} |[[Cauca (Kolombja)|Cauca]], [[Valle del Cauca]] | 6.8 | - |align=right|2 |- |19 ta' Jannar, 1958 (09.07) |[[Terremot tal-Ekwador-Kolombja tal-1958|Ekwador-Kolombja tal-1958]]<ref name=border/><ref>{{Ċitazzjoni web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=4160&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1958|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref> ||{{Koord|1.605|N|79.206|W}} |[[Nariño (Kolombja)|Nariño]], [[Cauca (Kolombja)|Cauca]] | <span style="color: #FF0000">7.6</span> | <span style="color: #FF0000">7.8</span> |align=right|111 |- |16 ta' Ġunju, 1961 (05.33) |Kolombja 1961 ||{{Koord|8.82|N|73.41|W}} |[[Santander (Kolombja)|Santander]], [[Magdalena (Kolombja)|Magdalena]] | 6.5 | - |align=right|0 |- |18 ta' Frar, 1962 (12:25) |Antioquia 1962 ||{{Koord|6.9|N|75|W}} |[[Antioquia]] | 5.6 | - |align=right|0 |- |30 ta' Lulju, 1962 (3:18 p.m.) |[[Terremot tal-Assi tal-Kafè tal-1962|Assi tal-Kafè tal-1962]] ||{{Coord|5.4|N|75.9|W}} |[[Assi tal-Kafè]] | 6.8 | - |align=right|50 |- |4 ta' Settembru, 1966 (05.17) |Il-Kalvarju tal-1966 ||{{Coord|4.60|N|73.90|W}} |[[El Calvario (Kolombja)|El Calvario]], [[Usme]] | 5.0 | 5.2 |align=right|8 |- |9 ta' Frar, 1967 (10.24) |[[Terremot ta' Neiva tal-1967|Neiva tal-1967]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=4391&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1967|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem838623#executive|title=M 7.0 - Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}</ref> ||{{Koord|2.9|N|74.8|W}} |[[Neiva]] ([[Huila]]) | <span style="color:#FF0000">7.2 | <span style="color: #FF0000">7.2</span> |align=right|98 |- |29 ta' Lulju, 1967 (05.24) |Santander 1967<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem833862#executive|title=M 6.8 - it-tramuntana tal-Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|6.84|N|73.09|W}} |[[Santander (Kolombja)|Santander]] | 5.9 | 6.8 |align=right|10 |- |31 ta' Lulju, 1970 (12.08) |[[Terremot tal-Kolombja tal-1970|1970 Kolombja]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem794176#executive|title=M 8.0 - Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|1.46|N|72.56|W}} |[[Kolombja]], [[Peru]] | <span style="color: #FF0000">7.7</span> | <span style="color: #FF0000">8.0</span> |align=right|1 |- |26 ta' Settembru, 1970 |Bahía Solano mill-1970<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem792345#executive|title=M 6.5 - ħdejn il-kosta tal-punent tal-Kolombja|website=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|2.85|N|72.05|W}} |[[Bahía Solano (Kolombja)|Bahía Solano]] | 6.0/5.4/5.8 | - |align=right|0 |- |3 ta' April, 1973 (08.53) |L-Assi tal-Kafè tal-1973 ||{{Koord|4.60|N|75.67|W}} |[[L-Assi tal-Kafè]] | 6.3 | - |align=right|0 |- |30 ta' Awwissu, 1973 5.000 (13.25) |Konvenzjoni 1973 ||{{Coord|7.24|N|72.85|W}} |[[Norte de Santander]] | 4.5 | 5.7 |allinja=lemin|15 |- |17 ta’ April 1974 (20:19) |Santander 1974 ||{{Coord|6.99|N|72.88|W}} |[[Santander (Kolombja)|Santander]] | 4.8 | - |allinja=lemin|5 |- |12 ta’ Lulju 1974 (08:19) |Kolombja-Panama 1974<ref name=frontera/> ||{{Coord|7.73|N|77.63|W}} |[[Kolombja]], [[Panama]] | <span style="color: #FF0000">7.1</span> | <span style="color: #FF0000">7.3</span> |align=right|12 |- |5 ta' April, 1975 (15:38) |Barú 1975 ||{{Koord|10.13|N|75.65|W}} |[[Cartagena de Indias|Cartagena]], [[Barranquilla]] | 5.5 | - |align=right|0 |- |11 ta' Lulju, 1976 |Kolombja-Panama 1976<ref name=frontera/> ||{{Koord|7.37|N|78.07|W}} |[[Panama]], [[Kolombja]] | <span style="color: #FF0000">7.1</span> | - |align=right|7 |- |30 ta' Awwissu, 1977 (7:42 p.m.) |Antioquia 1977 ||{{Koord|7.35|N|76.16|W}} |[[Antioquia]] | 6.5 | 6.6 |align=right|1 |- |23 ta' Novembru, 1979 (6:40 p.m.) |Il-Kajr 1979<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000145h#executive|title=M 6.4 - Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}}} ||{{Koord|1.530|N|79.199|W}} |[[Wied ta' Cauca|Wied tat-Tramuntana]] | 6.7 | <span style="color: #FF0000">7.2</span> |align=right|44 |- | 12 ta' Diċembru, 1979 (02.59) |[[Terremot tal-Kolombja tal-1979|Tumaco tal-1979]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=4863&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|titlu=Kummenti għat-Terremot tal-1979|kunjom=Dunbar|isem=Paula|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref> |{{Koord|1.602|N|79.363|W}} |[[Nariño (Kolombja)|Nariño]], [[Cauca (Kolombja)|Cauca]] | <span style="color: #FF0000">7.9</span> | <span style="color: #FF0000">8.1 |align=right|454 |- |26 ta' Novembru, 1980 (-) |1980 Cúcuta<ref name=frontera/> ||{{Koord|8.10|N|72.50|W}} |[[Cúcuta]] | 5.2 | 5.3 |align=right|- |- |17 ta' Ottubru, 1981 (23:31) |1981 Kolombja-Venezwela<ref name=frontera/> ||{{Koord|8.11|N|72.52|W}} |[[Kolombja]], [[Venezwela]] | 5.8 | 5.9 |allinja=lemin|20 |- |31 ta’ Marzu 1983 (08:12) |[[Terremot ta' Popayán tal-1983|Popayán tal-1983]] |{{Coord|2.44|N|76.66|W}} ||[[Popayán]] | 5.5 | 5.7 |align=right|300 |- |5 u 6 ta' Marzu, 1987 (20:54, 23:10 -03:14) |[[Terremoti fl-Ekwador tal-1987|Ekwador-Kolombja tal-1987]]<ref name=border/><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000330t#executive|title=M 6.4 - Reġjun tal-fruntiera bejn il-Kolombja u l-Ekwador|websajt=earthquake.usgs.gov}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000330w#executive|title=M 7.2 - Fruntiera bejn il-Kolombja u l-Ekwador reġjun|data tal-aċċess=2021-08-16|websajt=earthquake.usgs.gov}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0003315#executive|titlu=M 6.0 - Reġjun tal-fruntiera bejn il-Kolombja u l-Ekwador|websajt=earthquake.usgs.gov}}}</ref> ||{{Koord|1.1|N|79.4|W}} |[[Kolombja]], [[Ekwador]] | <span style="color: #FF0000">7.0</span> | |align=right|1000 |- |19 ta' Marzu, 1988 (10.23) |Il-Kalvarju tal-1988 ||{{Coord|4.43|N|73.79|W}} |[[Cundinamarca]], [[Meta (Kolombja)|Meta]] | 4.8 | - |align=right|0 |- |19 ta' Novembru, 1991 (17.28) |Ħabta tal-1991<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0004zbt#executive|title=M 7.2 - ħdejn il-kosta tal-punent tal-Kolombja|website=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|4.36|N|77.32|W}} |[[Chocó|Choco]], [[Wied ta' Cauca]] |<span style="color: #FF0000">7.1</span> |<span style="color: #FF0000">7.2</span> |align=right|- |- | 17/18 ta' Ottubru, 1992 |[[Terremot ta' Murindó tal-1992|Atrato Medio tal-1992]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0005fha#executive|title=M 7.2 - it-tramuntana tal-Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} |[[Chocó|Choco]], [[Antioquia]] |6.6/<span style="color: #FF0000">7.1</span> | - |align=right|3 |- | 6 ta' Ġunju, 1994 (3:47 p.m.) |[[Terremot ta' Páez tal-1994|1994 Páez]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=5387&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1994|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref> ||{{Koord|2.85|N|76.07|W}} |[[Huila]], [[Cauca (Kolombja)|Cauca]] | 6.4 | 6.8 |align=right|800 |- |19 ta' Jannar, 1995 (10.05) |Tauramena tal-1995<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0006rkq#executive|title=M 6.5 - Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|5.04|N|72.93|W}} |[[Casanare]] | 6.0 | 6.5 |allinja=lemin|6 |- |8 ta’ Frar 1995 (13:40) |[[Terremot ta' Pereira tal-1995|Pereira 1995]]<ref>{{Iċċita web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0006skc#executive|title=M 6.4 - Kolombja|website=earthquake.usgs.usgs>v. ||{{Coord|4.10|N|76.62|W}} |[[Valle del Cauca|Valle]], [[Chocó|Chocó]] | 6.4 | 6.5 |allinja=lemin|35 |- |4 ta’ Marzu 1995 (18:23) |Pasto 1995 ||{{Coord|1.25|N|77.25|W}} |[[Nariño (Kolombja)|Nariño]] | 5.0 | |a 5.000 align=right|7 |- |- | 25 ta' Jannar, 1999 (13.19) |[[Terremot tal-Armenja tal-1999|Assi tal-Fażola tal-Kafè tal-1999]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp00091q3#executive|title=M 6.1 - Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|4.46|N|75.72|W}} |[[Quindio]], [[Risaralda] |6.3 | 6,4 |align=right|1185 |- |- | 15 ta' Novembru, 2004 (03.34) |[[Terremot ta' Pizarro tal-2004|Terremot ta' Pizarro tal-2004]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000d8gx#executive|title=M 7.2 - ħdejn il-kosta tal-punent tal-Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|4.81|N|77.79|W}} |[[Cali]], [[Slate] |6,7 |<span style="color: #FF0000">7.2</span> |align=right|0 |- |- | 9 ta' Settembru, 2007 (8.49pm) |[[Terremot ta' Gorgon tal-2007|2007 Gorgon]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000fmtk#executive|title=M 6.8 - ħdejn il-kosta tal-punent tal-Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}}</ref> ||{{Koord|2.927|N|78.212|W}} |[[Reġjun tal-Paċifiku (Kolombja)|Majjistral] | 6.8 | 6.8 |align=right|0 |- |- |24 ta' Mejju, 2008 (2.20pm) |[[Terremot ta' El Calvary tal-2008|El Calvary tal-2008]]<ref>{{Kwotazzjoni tal-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/structures/results?eq_0=7879&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-2008|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref> ||{{Koord|4,454|N|73,635|W}} |[[El Calvary (Kolombja)|El Calvary]], [[Quetame] | 5.7 | 5.9 |align=right|33 |- |- |29 ta' Lulju, 2010 (2.34pm) |Ortega tal-2010 ||{{Koord|3.96|N|75.16|W}} |[[Kolombja]], [[Venezwela] | 5,1 | - |align=right|0 |- |- |30 ta' Settembru, 2012 (11.31) |[[Terremot ta' La Vega tal-2012|Terremot ta' La Vega tal-2012]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us2012gdap#summary|title=M 7.3 - Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|1.98|N|76.57|W}} |[[Kolombja] | <span style="color:#FF0000">7.3</span> | <span style="color: #FF0000">7.4</span> |align=right|0 |- |- |9 ta' Frar, 2013 (09.16) |[[Terremot ta' Nariño tal-2013|2013 Nariño]]<ref>{{Sit elettroniku|url=https://www.emsc-csem.org/Earthquake/earthquake.php?id=304122|titlu=Terremot, Kobor 7.0 - KOLOMBJA - 2013 9 ta' Frar, 2013 | 14:16:07 UTC|data tal-aċċess=2021-08-16|websajt=EMSC-CSEM|lingwa=en}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usc000f4ij#executive|titlu=M 6.9 - 2km Tramuntana ta' Yacuanquer, Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}</ref> ||{{Koord|1.07|Tramuntana|77.24|Punent}} |[[Kolombja]], [[Ekwador] | <span style="color:#FF0000">7.0 | <span style="color: #FF0000">7.3</span> |align=right|0 |- |- |13 ta' Awwissu, 2013 (10.43) |Paċifiku 2013<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usb000j275#executive|title=M 6.7 - 101km Punent-Punent ta' Mutis, Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|2.65|N|78.58|Punent}} |[[Kolombja] | 6.6 | 6.7 |align=right|0 |- |- |10 ta' Marzu, 2015 (3.55pm) | [[Terremot tal-Kolombja tal-2015|Los Santos tal-2015]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.emsc-csem.org/Earthquake/earthquake.php?id=431256|titlu=Terremot, Kobor 6.2 - KOLOMBJA TA' FUQ - 10 ta' Marzu 2015, 20:55:46 UTC|data tal-aċċess=2021-08-16|websajt=EMSC-CSEM|lingwa=en}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us10001ldx#executive|titlu=M 6.2 - 9km NGR ta' Aratoca, Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}</ref> |{{Koord|6.81|N|73.15|W}} |[[Kolombja]] u [[Venezwela |<span style="color: #FF0000">6.5</span> |6,6 |align=right|0 |- |- |16 ta' April, 2016 (18.58) |[[Terremot tal-Ekwador tal-2016|Ekwador tal-2016]]<ref>{{Website|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us20005j32#executive|title=M 7.8 - 27km SSE ta' Muisne, l-Ekwador|website=earthquake.usgs.gov}}}} |[[Il-Kolombja]] u [[L-Ekwador |<span style="color: #FF0000">7.6</span> |<span style="color: #FF0000">7.8</span> |align=right|1 |- |- |13 ta' Settembru, 2016 (20.58) | Antioquia tal-2016<ref>{{Website|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us10006pdp#executive|title=M 6.0 - 32km LNE ta' Mutata, Kolombja|website=earthquake.usgs.gov}}} |[[Antioquia] |6.0 |6,1 |align=right|0 |- |- |30 ta' Settembru, 2017 (8.35pm) | 2017 Santander | {{Koord|7.15|N|73.14|W}} |[[Santander (Kolombja)|Santander]], [[Tramuntana ta' Santander] | 5.5 |5.7 |align=right|0 |- |- |12 ta' Ġunju, 2018 (04.35) | [[Terremot ta' Nariño tal-2018|Terremot ta' Nariño tal-2018]]<ref>{{Sit elettroniku|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us1000ep1l#executive|titlu=M 4.9 - 16km lejn il-Lvant ta' Tangua, il-Kolombja|sit elettroniku=earthquake.usgs.gov}}}ref><ref>{{Sit elettroniku|url=https://90minutes.co/three-pasture-earthquakes-leave-two-dead-several-injured-12-06-2018/|titlu=Tliet terremoti f'Pasto jħallu żewġ mejtin u diversi feruti|data tal-aċċess=2021-08-16|sit elettroniku=90 Minutes News|lingwa=Spanjol}}}}ref> | {{Koord|1.24|N|73.14|W}} |[[Coconut (Kolombja)|Coconut]], [[Vulkan Galeras] | 4.5 |5.0 |align=right|2 |- |- |24 ta' Novembru, 2018 (10.40pm) |St. Andrews 4.206 2018 |{{coord|13.182|N|81.093|W|}} |[[Providencia u Gżejjer Santa Katalina]] |6.0 |6.0 |allinja=lemin|0 |- |23 ta' Marzu 2019 (14:21) |2019 Versalles |{{coord|4.560|N|76.280|W|}} |[[Versalles (Valle del Cauca)]] |6.1 |6.1 |allinja=lemin|0 |- |24 ta' Diċembru 2019 (14:03) | [[Terremot tal-Kolombja tal-2019|Mesetas tal-2019]]<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www2.sgc.gov.co/Publicaciones/Sismos%20importantes/Informe%20sismo%20Mesetas%20-%20Meta%2024%20de%20diciembre%202019.pdf|titlu=IT-TERREMOT TAL-MESETAS - META TAL-24 TA' DIĊEMBRU, 2019 Aspetti siżmoloġiċi, moviment qawwi tal-art, u kunsiderazzjonijiet ġeodetiċi - SGC|data tal-aċċess=2021-08-16|websajt=www.sgc.gov.co}}}</ref> |{{Koord|3.43|N|74.20|W}} |[[Mesetas (Meta)|Mesetas,]] [[Kolombja]] |6.2 |6.2 |align=right|0 |- |15 ta' April, 2020 (05:59) |2020 Mompox | {{coord|9.05|N|74.43|W}} ||[[Santa Cruz de Mompox]] |5.7 |5.7 |allinja=lemin|0 |- |27 ta’ Jannar 2021 (04:57) |2021 La Victoria |{{Coord|4.450|N|75.870|W|}} |[[La Victoria (Valle del Cauca)|La Victoria,]] [[Kolombja]] |4.8 |5.3 |allinja=lemin|0 |- |1 ta' Marzu 2021 (17:57) |[[Terremot ta' Urrao tal-2021|Urrao tal-2021]]<ref>{{Iċċita web|url=https://www.semana.com/actualidad/articulo/temblor-en-colombia-sismo-se-sintio-fuerte-en-antioquia-y-choco/202100/|title=Temblor en Colombia: sismo se sintió fuerte en Antioquia y Chocó|access-date=2021-08-16|last=Semana|date=2021-03-09|website=Semana.com Últimas Noticias de Colombia y el Mundo|lingwa=Spanjol}}</ref> |{{Coord|6.315|N|76.134|W}} |[[Urrao|Urrao,]] [[Kolombja]] |5.0 |5.1 |allinja=lemin|3 |- |23 ta’ Frar, 2022 (07:49) |2022 Santa Rosa del Sur | |[[Santa Rosa del Sur]], [[Kolombja]] |5.6 |5.2 |allinja=lemin|0 |- |25 ta’ Lulju 2022 (8:33) |San Gabriel (2022) | |[[Ekwador]] u [[Kolombja]] |5.2 |5.7 |allinja=lemin|0 |- |10 ta’ Marzu 2023 (04:18) |Los Santos (Marzu 2023) | {{coord|7|12|22|N|73|55|17|W}} |[[Los Santos (Santander)|Los Santos,]] [[Kolombja]] |5.9 |6.1 |allinja=lemin|0 |- |14 ta' Mejju 2023 (01:14) |Acacías (2023) | {{coord|4.156667|-72.930000}} |[[Acacías|Acacías,]] [[Kolombja]] |5.0 |4.8 |allinja=lemin|0 |- |25 ta' Mejju 2023 (21:22) |Acandí 2023 |[http://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=es&pagename=Mar_Caribe&params=15_N_-75_E_type:landmark 15°N 75°W / 15,-75] |[[Acandí|Acandí,]] [[Kolombja]] |6.6 |6.6 |allinja=lemin|0 |- |28 ta' Mejju 2023 (10:45) |Los Santos Mejju 2023 |{{koord|7.768172|-72.232242}} |[[Los Santos (Santander)|Los Santos]] u [[Bogotá|Bogotá,]] [[Kolombja]] |5.7 |5.5 |align=right|0 |- ||17 ta' Awwissu, 2023 (12:04) |[[Terremoti tal-Kolombja Ċentrali tal-2023|Kolombja Ċentrali 2023]] | {{coord|4.35|-73.7}} |[[Bogotá]], [[Boyacá]], [[Cundinamarca]] u [[Meta (Kolombja)|Meta,]] [[Kolombja]] |6.1 |5.7 |allinja=lemin|2 |- |19 ta’ Jannar 2024 (06:26) |[[Terremot tal-Assi tal-Kafè tal-2024|Assi tal-Kafè tal-2024]] |{{Coord|4.78|N|76.04|W}} |[[Quindío]], [[Risaralda]], [[Valle del Cauca]], [[Tolima]] u [[Caldas]] |5.6 |5.6 |allinja=lemin|1 |- |25 ta’ Diċembru 2024 (19:52) |2024 Tarazá |7.32°, -75.27° |[[Tarazá]], Antioquia |5.1 |5.0 |allinja=lemin|0 |- |8 ta' Ġunju 2025 (8:08) |[[Terremot tal-Kolombja Ċentrali tal-2025|Paratebueno tal-2025]] |4.37527°, -73.21305° |[[Paratebueno]], Cundinamarca |6.5 |6.3 |allinja=lemin|0 |- |14 ta’ Settembru 2025 (2:17) |2025 Uramita |6.94, -76.17 |[[Antioquia]], [[Chocó]], [[Caldas]] u [[Risaralda]] |5.1 |5.4 | align="right" |1<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://telemedellin.tv/hombre-murio-arreglo-techo-sismo-frontino/|title=Raġel miet wara li waqa' minn saqaf li kien qed jipprova jsewwi wara t-terremot|access-date=2025-09-21|date=2025-09-15|language=es}}}ref> |- |10 ta' Diċembru, 2025 (3:27) |[[Terremot ta' Los Santos tal-2025|Los Santos 2025]] | |[[Santander (Kolombja)|Santander]] u [[Bogotá]] |5.8 |5.8 | align="right" | |- |10 ta' Awwissu 2026 (7:34) |[[Terremot fil-Kolombja 2026|San José del Palmar 2026]] |{{coord|5.04|-76.34}} |[[Valle del Cauca]], [[Risaralda]], [[Chocó]], [[Caldas]], [[Quindío]], [[Antioquia]] u [[Cauca (Kolombja)|Cauca]] |<span style="color:#FF0000">7.4</span> |<span style="color:#FF0000">7.4</span> | align="right" data-sort-value=285| +319 |} == Referenzi == {{Referenzi}} {{Amerika t'Isfel}} [[Kategorija:Kolombja]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika t'Isfel]] 89kv08q2ihbye2ajjmtdldj0hd3l117 331768 331767 2026-08-26T02:39:20Z ĠanniĠuzeppi 27231 /* Terremoti fil-Kolombja */ 331768 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika tal-Kolombja |isem_nattiv = ''República de Colombia'' |isem_komuni = Kolombja |stampa_bandiera = Flag of Colombia.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Colombia.svg |stampa_mappa = COL orthographic (San Andrés and Providencia special).svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Kolombja |ħolqa_emblema = Emblema tal-Kolombja |ħolqa_demografija = Demografija tal-Kolombja |mottu_nazzjonali = "Libertad y Orden" {{es}}<br /><small>''Libertà u Ordni''</small> |innu_nazzjonali = ''[[¡Oh, Gloria Inmarcesible!]]'' [[File:United States Navy Band - ¡Oh, gloria inmarcesible!.ogg]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]]¹ |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Bogotá|Bogotá, DC]] |l-ikbar_belt = [[Bogotá|Bogotá, DC]] |latd=4 |latm=35 |lats=53 |latNS=N |lonġd=74 |lonġm=4 |lonġs=33 |lonġEW=W |tip_gvern = [[Repubblika kostituzzjonali]] [[Sistema presidenzjali|presidenzjali]] [[Stat unitarju|unitarja]] [[deċentralizzat]] |titlu_kap1 = [[President tal-Kolombja|President]] |titlu_kap2 = [[Viċi-President tal-Kolombja|Viċi-President]] |isem_kap1 = [[:es:Abelardo de la Espriella|Abelardo de la Espriella]] |isem_kap2 = [[:es:José Manuel Restrepo|José Manuel Restrepo]] |żona_kklassifika = 26 |poż_erja = 25 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 1,141,748 |erja_mi_kw = 440,831 |perċentwal_ilma = 2.1 (2025) |sena_stima_popolazzjoni = 2024 |stima_popolazzjoni = 52,695,952 |poż_stima_popolazzjoni = 27 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |densità_popolazzjoni_km2 = 46.15 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 119.5 |poż_densità_popolazzjoni = 174 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2012 |PGD_PSX = $502.874 biljun |poż_PGD_PSX = 28 |PGD_PSX_per_capita = $10,791 |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.719<ref>{{ċita web|url=http://hdr.undp.org/es/datos/mapa/|titlu=Indicadores Internacionales sobre Desarrollo Humano – PNUD|pubblikatur=Hdr.undp.org|data-aċċess=2012-05-14|lingwa=Spanjol}}</ref> |poż_IŻU = 91 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = [[Indipendenza]] {{nobold|minn [[Spanja]]}} |avveniment_stabbilit1 = [[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza Kolumbjan|Iddikjarata]] |data_stabbilit1 = 20 ta' Lulju, 1810 |avveniment_stabbilit2 = Rikonoxxuta |data_stabbilit2 = 7 ta' Awwissu, 1819 |avveniment_stabbilit3 = Kostituzzjoni attwali |data_stabbilit3 = 4 ta' Lulju, 1991 |valuta = [[Peso tal-Kolombja]] |kodiċi_valuta = COP |żona_ħin = COT (Ħin fil-Kolombja) |differenza_ħku = -5 |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = |cctld = [[.co]] |kodiċi_telefoniku = +57 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $366.020 biljun |poż_PGD_nominali = 31 |PGD_nominali_per_capita = $7,854 |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = Għalkemm il-Kostituzzjoni Kolumbjana tispeċifika l-Ispanjol bħala l-lingwa uffiċjali fit-territorju kollu tagħha, lingwi oħra huma mitkellma fil-pajjiż (madwar 68 lingwi) huma wkoll uffiċjali. L-Ingliż huwa wkoll uffiċjali ġewwa San Andrés u fil-Gżira Providencia ([http://www.alcaldiabogota.gov.co/sisjur/normas/Norma1.jsp?i=2780 Consulta de la Norma]. Alcaldiabogota.gov.co. 8 ta' Ottubru 2012.) }} Il-'''Kolombja''' ({{awdjo|en-us-Colombia.ogg|kəˈlʌmbiə}}), uffiċjalment ir-'''Repubblika tal-Kolombja''' ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]:''República de Colombia''), hija repubblika kostituzzjonali unitarja li tinkludi tnejn u tletin dipartiment. Hi tinsab fil-Majjistral tal-[[Amerika t'Isfel]], u tmiss mal-[[Panama]] fil-Majjistral; fit-Tramuntana tmiss mal-[[Baħar Karibew]]; lejn il-Lvant mal-[[Veneżwela]] u l-[[Brażil]]; fin-Nofsinhar mal-[[Ekwador]] u l-[[Peru]]; u mal-Oċean Paċifiku fil-Punent.{{Ċita web|titlu=Which Countries Border Colombia?|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-countries-border-colombia.html|data-aċċess=2022-12-03}} Il-Kolombja hija s-26 l-akbar pajjiż mill-erja u r-raba' l-akbar fl-Amerika t'Isfel. B'aktar minn 46 miljun ruħ, hi mqiegħda fis-[[Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni|27 post]] fid-dinja skont il-popolazzjoni u għandha t-tieni l-akbar popolazzjoni li jitkellmu bl-Ispanjol fid-dinja wara l-[[Messiku]]. == Etimoloġija == L-isem "Kolombja" huwa derivat mill-kunjom tan-navigatur Taljan Christopher Columbus (Latin: Christophorus Columbus, Taljan: Cristoforo Colombo, Spanjol: Cristóbal Colón). Kien maħsub bħala referenza għad-Dinja l-Ġdida kollha. L-isem aktar tard ġie adottat mir-Repubblika tal-Kolombja tal-1819, iffurmata mit-territorji ta' l-ex Viċireyalty ta' New Granada (il-Kolombja tal-lum, il-Panama, il-Venezwela, l-Ekwador u l-Majjistral tal-Brażil). Meta l-Venezwela, l-Ekwador u Cundinamarca ġew stabbiliti bħala stati indipendenti, l-ex Dipartiment ta' Cundinamarca adotta l-isem "Repubblika ta' New Granada." New Granada uffiċjalment bidlet isimha fl-1858 għall-Konfederazzjoni Grenadine. Fl-1863 l-isem reġa' nbidel, din id-darba għall-Istati Uniti tal-Kolombja, qabel fl-aħħar adotta l-isem attwali tiegħu – ir-Repubblika tal-Kolombja – fl-1886. Biex jirreferi għal dan il-pajjiż, il-gvern Kolumbjan juża t-termini Kolumbja u Repubblika tal-Kolombja. == Storja == === Era prekolombjana === [[File:Culturas precolombinas de Colombia.png|thumb|left|Mappa tal-post tal-kulturi prekolombjani tal-Kolombja.]] [[Stampa:Parque Arqueológico de San Agustín - Deity 2.jpg|thumb|left|Park Arkeoloġiku ta' San Agustín (Parque Arqueológico de San Agustín)]] [[Stampa:Muestra Indígena In Situ, monumento arqueológico de San Agustín.JPG|thumb|left|Sit "La Cháquira" li ppermetta lill-Kultura Agostinjana tistabbilixxi kalendarju agrikolu u ritwali]] [[File:ConfederaciónMuisca.png|thumb|left|Konfederazzjoni Muisca (c. 800–1540)]] Minħabba l-post fejn jinsab, it-territorju tal-lum tal-Kolombja kien kuritur ta' ċiviltà umana bikrija mill-Mesoamerika u l-Karibew sal-Andes u l-baċir tal-Amażonja. L-eqdem sejbiet arkeoloġiċi ġejjin mis-siti ta' Pubenza u El Totumo fil-Wied ta' Magdalena 100 kilometru (62 mi) fil-Lbiċ ta' Bogotá. Dawn is-siti jmorru għall-perjodu Paleoindian (18,000–8000 QK). Fi Puerto Hormiga u siti oħra, instabu traċċi tal-Perjodu Arkajku (~8000–2000 QK). Il-fdalijiet jindikaw li kien hemm ukoll okkupazzjoni bikrija fir-reġjuni ta' El Abra u Tequendama f'Cundinamarca. L-eqdem fuħħar skopert fl-Ameriki, misjub f’San Jacinto, imur għall-5000–4000 QK. Popli indiġeni abitaw it-territorju li llum huwa l-Kolombja madwar is-sena 12,500 QK It-tribujiet nomadi tal-kaċċaturi u l-ġbir tas-siti ta' El Abra, Tibitó u Tequendama, qrib il-Bogotá tal-lum, kienu jinnegozjaw bejniethom u ma' kulturi oħra fil-wied tax-Xmara Magdalena. F’Novembru 2020, ġie żvelat sit li jinkludi tmien mili (13-il km) ta' pittografi li qed jiġu studjati fis- Serranía de la Lindosa. Antropologi li jaħdmu fis-sit jissuġġerixxu li għandu 12,500 sena (c. 10,480 QK), minħabba l-fawna estinta rappreżentata. Kien matul l-ewwel okkupazzjoni umana magħrufa taż-żona. Bejn 5000 u 1000 QK, tribujiet tal-kaċċaturi li jiġbru t-tranżizzjoni għal soċjetajiet agrarji; Ġew stabbiliti settlements fissi u dehret iċ-ċeramika. Mill-ewwel millennju QK, gruppi ta 'Amerindjani, inklużi l-Muiscas, Zenúes, Quimbayas u Taironas, żviluppaw is-sistema politika ta' kapijiet bi struttura ta 'poter piramidali mmexxija minn kapijiet. Il-Muiscas abitaw prinċipalment fiż-żona ta' dak li issa huwa l-Altiplano Cundiboyacense tad-Dipartimenti ta' Boyacá u Cundinamarca, fejn iffurmaw il-Konfederazzjoni Muisca. Huma kibru qamħ, patata, quinoa, u qoton, u nnegozjaw deheb, żmeraldi, kutri, artiġjanat taċ-ċeramika, koka, u speċjalment melħ tal-blat ma' nazzjonijiet ġirien. It-Taironas għexu fit-Tramuntana tal-Kolombja fil-firxa tal-muntanji iżolati tas-Sierra Nevada de Santa Marta. Il-Quimbayas abitaw reġjuni tal-wied tax-Xmara Cauca bejn il-meded tal-muntanji tal-punent u ċentrali tal-Andes Kolombjani. Ħafna mill-Amerindjani pprattikaw l-agrikoltura u l-istruttura soċjali ta' kull komunità indiġena kienet differenti. Xi gruppi indiġeni bħall- Karibijiet għexu fi stat ta' gwerra permanenti, iżda oħrajn kellhom attitudnijiet inqas bellikużi. === Perjodu kolonjali === [[File:Retrato de Vasco Nuñez de Balboa (1475-1517) - Anónimo.jpg|thumb|Vasco Núñez de Balboa (1475-1517), fundatur ta' Santa María la Antigua del Darién, l-ewwel insedjament Ewropew stabbli fil-kontinent]] Alonso de Ojeda (li kien salpa ma’ Columbus) wasal fil-Peniżola Guajira fl-1499. Esploraturi Spanjoli, immexxija minn Rodrigo de Bastidas, għamlu l-ewwel esplorazzjoni tal-kosta tal-Karibew fl-1500. Christopher Columbus salpa qrib il-Karibew fl-1502. Fl-1508, Vasco Núñez de Balboa akkumpanja spedizzjoni lejn it-territorju permezz tar-reġjun tal-Golf ta 'Urabá u waqqaf il-belt ta' Santa María la Antigua del Darién fl-1510, l-ewwel insedjament stabbli fil-kontinent. Santa Marta twaqqfet fl-1525, u Cartagena fl-1533. Il-konkwistatur Spanjol Gonzalo Jiménez de Quesada mexxa spedizzjoni lejn l-intern f'April 1536, u għammed id-distretti li minnhom għadda "Renju Ġdid ta' Granada". F'Awwissu 1538 huwa waqqaf proviżorjament il-kapitali tiegħu ħdejn il-kap Muisca ta' Muyquytá, u sejħilha "Santa Fe." L-isem malajr akkwista suffiss u kien jismu Santa Fe de Bogotá. Fl-istess perjodu seħħew żewġ vjaġġi notevoli oħra tal-konkwistaturi bikrija lejn l-intern. Sebastián de Belalcázar, rebbieħ ta' Quito, vvjaġġa lejn it-tramuntana u waqqaf Cali, fl-1536, u Popayán, fl-1537; Mill-1536 sal-1539, il-konkwistatur Ġermaniż Nikolaus Federmann qasam il-Pjanuri tal-Lvant u daret il-Kordillera tal-Lvant fit-tfittxija ta' El Dorado, il-"belt tad-deheb." Il-leġġenda u d-deheb se jkollhom rwol ewlieni biex jattiraw Spanjoli u Ewropej oħra lejn New Granada matul is-sekli 16 u 17. Ir-rebħiet għamlu alleanzi frekwenti mal-għedewwa tal-komunitajiet indiġeni differenti. L-alleati indiġeni kienu kruċjali għall-konkwista, kif ukoll għall-ħolqien u ż-żamma tal-imperu. In-nies indiġeni fil-Kolombja esperjenzaw tnaqqis fil-popolazzjoni minħabba l-konkwista, kif ukoll mard Ewrasjatiku, bħall-ġidri, li ma kellhom ebda immunità għalih. Meta tqis l-art bħala abbandunat, il-Kuruna Spanjola biegħet proprjetajiet lin-nies kollha interessati fit-territorji kolonizzati, u ħolqot proprjetà kbar u pussess ta' minjieri. Fis-seklu 16, ix-xjenza nawtika fi Spanja laħqet żvilupp kbir grazzi għal figuri xjentifiċi numerużi mill-Casa de Contratación u x-xjenza nawtika kienet pilastru essenzjali tal-espansjoni Iberika. Fl-1542, ir-reġjun ta' New Granada, flimkien mal-possedimenti Spanjoli l-oħra kollha fl-Amerika t'Isfel, saru parti mill-Viċireyalty tal-Perù, bil-kapitali tiegħu f'Lima. Fl-1547, New Granada saret kaptanja ġenerali separata fi ħdan il-viċireyalty, bil-kapitali tagħha f'Santa Fe de Bogotá. Fl-1549, il-Qorti Rjali nħolqot b'digriet irjali, u New Granada kienet irregolata mill-Qorti Rjali ta 'Santa Fe de Bogotá, li dak iż-żmien kienet tinkludi l-provinċji ta' Santa Marta, Río de San Juan, Popayán, Guayana u Cartagena. Iżda d-deċiżjonijiet importanti ttieħdu mill-kolonja għal Spanja mill-Kunsill tal-Indji. [[File:Defensa de Cartagena de Indias por la escuadra de D. Blas de Lezo, año 1741.jpg|thumb|left|Illustrazzjoni tal-Battalja ta' Cartagena de Indias, rebħa kbira Spanjola fil-Gwerra ta' Widna ta' Jenkins]] Sas-seklu 16, in-negozjanti Ewropej tal-iskjavi kienu bdew iġibu skjavi Afrikani fl-Amerika. Spanja kienet l-unika qawwa Ewropea li ma waqqfitx fabbriki fl-Afrika biex tixtri skjavi; L-Imperu Spanjol, b'kuntrast, kien jiddependi fuq is-sistema tas-Seat, li jagħti lil negozjanti minn nazzjonijiet Ewropej oħra l-liċenzja biex jinnegozjaw ma' popli skjavi fit-territorji tagħhom barra mill-baħar. Din is-sistema ġabet Afrikani fil-Kolombja, għalkemm ħafna tkellmu kontra l-istituzzjoni. Popli indiġeni ma' setgħux jiġu skjavi minħabba li kienu legalment suġġetti tal-Kuruna Spanjola. Biex jipproteġu l-popli indiġeni, l-awtoritajiet kolonjali Spanjoli stabbilixxew diversi forom ta' sjieda u regolamentazzjoni tal-art: resguardos, encomiendas, u haciendas. Madankollu, skuntentizza sigrieta kontra l-Ispanjol kien diġà qed jitfaċċa għall-Kolombjani peress li Spanja pprojbixxa l-kummerċ dirett bejn il-Viċiroyalty tal-Perù, li kienet tinkludi l-Kolombja, u l-Viċiroyalty ta' Spanja l-Ġdida, li kienet tinkludi l-Filippini, is-sors ta' prodotti Asjatiċi bħall-ħarir u l-porċellana li kienu mitluba fl-Ameriki. Il-kummerċ illegali bejn il-Peruvjani, il-Filippini, u l-Messikani kompla bil-moħbi, hekk kif prodotti Asjatiċi ta' kuntrabandu spiċċaw f’Córdoba, il-Kolombja, iċ-ċentru ta' distribuzzjoni għall-importazzjonijiet illegali Asjatiċi, minħabba kollużjoni bejn dawn il-popli kontra l-awtoritajiet ta' Spanja. Huma ssetiljaw u nnegozjaw bejniethom filwaqt li ma obdewx il-monopolju Spanjol infurzat. [[File:Virreinato de la Nueva Granada (proyección ortográfica).svg|thumb|Mappa tal-Vicireyalty ta New Granada (Virreinato de la Nueva Granada) fl-1780.]] Il-Viċi-Reali ta' Granada Ġdida ġie stabbilit fl-1717, imbagħad imneħħi temporanjament u mbagħad reġa' ġie stabbilit fl-1739. Il-kapitali tagħha kienet Santa Fe de Bogotá. Din il-Viċireyalty inkludiet xi provinċji oħra fil-majjistral tal-Amerika t'Isfel li qabel kienu taħt il-ġurisdizzjoni tal-Viċiroyalties ta 'Spanja Ġdida jew tal-Perù u jikkorrispondu prinċipalment mal-Venezwela, l-Ekwador u l-Panama tal-lum. Bogotá saret waħda miċ-ċentri amministrattivi ewlenin tal-possedimenti Spanjoli fid-Dinja l-Ġdida, flimkien ma' Lima u l-Belt tal-Messiku, għalkemm baqgħet inqas żviluppata meta mqabbla ma' dawk iż-żewġt ibliet f'diversi aspetti ekonomiċi u loġistiċi. Il-Gran Brittanja ddikjarat gwerra fuq Spanja fl-1739, u l-belt ta' Cartagena malajr saret mira ta' prijorità għall-Ingliżi. Forza spedizzjonarja Ingliża enormi ntbagħtet biex taqbad il-belt, iżda wara li għamlu rejds inizjali, tifqigħat ta' mard devastanti tfixklu n-numru tagħhom u l-Ingliżi ġew sfurzati jirtiraw. Il-battalja saret waħda mill-aktar rebħiet deċiżivi ta' Spanja fil-kunflitt u żgurat dominanza Spanjola fil-Karibew sal-Gwerra tas-Seba’ Snin. Il-qassis, botaniku u matematiku tas-seklu 18 José Celestino Mutis kien delegat mill-Viciroy Antonio Caballero y Góngora biex iwettaq inventarju tan-natura ta' New Granada. Mibdija fl-1783, din saret magħrufa bħala l-Royal Botanical Expedition lejn New Granada. Huwa kklassifikat pjanti u annimali selvaġġi, u waqqaf l-ewwel osservatorju astronomiku fil-belt ta' Santa Fe de Bogotá. F'Lulju 1801, ix-xjenzat Prussjan Alexander von Humboldt wasal Santa Fe de Bogotá fejn iltaqa' ma' Mutis. Barra minn hekk, mill-espedizzjoni ħarġu figuri storiċi tal-proċess ta' indipendenza fi New Granada, bħall-astronomu Francisco José de Caldas, ix-xjenzat Francisco Antonio Zea, iż-żoologu Jorge Tadeo Lozano u l-pittur Salvador Rizo. === Indipendenza === [[File:AGHRC (1890) - Carta XI - División política de Colombia, 1824.jpg|thumb|Id-dipartimenti tal-Gran Colombia fl-1824]] Mill-konkwista u l-kolonizzazzjoni kien hemm ribelljonijiet kontra l-ħakma Spanjola fl-imperu, iżda l-biċċa l-kbira kienu mgħaffġa jew baqgħu dgħajfa wisq biex ibiddlu s-sitwazzjoni ġenerali. L-aħħar ribelljoni li tfittex l-indipendenza sħiħa minn Spanja ħarġet madwar l-1810 u laħqet il-qofol tagħha fid-Dikjarazzjoni tal-Indipendenza Kolombjana, maħruġa fl-20 ta' Lulju, 1810, il-jum issa ċċelebrat bħala Jum l-Indipendenza tan-nazzjon. Dan il-moviment segwa l-indipendenza ta' Saint-Domingue (il-Ħaiti tal-lum) fl-1804, li pprovda xi appoġġ lil mexxej eventwali ta' din ir-ribelljoni: Simón Bolívar. Francisco de Paula Santander kien ikollu wkoll rwol deċiżiv. Inbeda moviment minn Antonio Nariño, li oppona ċ-ċentraliżmu Spanjol u mexxa l-oppożizzjoni kontra l-Viċirejaltà. Cartagena saret indipendenti ftNovembru 1811. Fl-1811 ġew ipproklamati l-Provinċji Magħquda ta’ New Granada, immexxija minn Camilo Torres Tenorio. It-tfaċċar ta' żewġ kurrenti ideoloġiċi differenti fost il-patrijotti (federaliżmu u ċentraliżmu) taw lok għal perjodu ta' instabbiltà msejjaħ Homeland Boba. Ftit wara li temmew il-Gwerer Napoleoniċi, Ferdinand VII, reċentement irrestawrat fuq it-tron fi Spanja, iddeċieda bla mistenni li jibgħat forzi militari biex jerġgħu jieħdu l-biċċa l-kbira tat-Tramuntana tal-Amerika t'Isfel. Il-viċi-realtà ġiet restawrata taħt Juan de Sámano, li r-reġim tiegħu kkastiga lil dawk li pparteċipaw fil-movimenti patrijottiċi, injora l-sfumaturi politiċi tal-laqgħat. Ir-retribuzzjoni qanqlet ribelljoni mġedda, li, flimkien ma' Spanja mdgħajfa, għamlitha possibbli ribelljoni ta' suċċess immexxija mill-Venezwelan Simón Bolívar, li eventwalment ipproklama l-indipendenza fl-1819. Ir-reżistenza favur l-Ispanjol ġiet megħluba fl-1822 fit-territorju tal-lum ta' il-Kolombja u fl-1823 fil-Venezwela. Matul il-Gwerra tal-Indipendenza, mietu bejn 250 u 400 elf ruħ (12-20% tal-popolazzjoni ta' qabel il-gwerra). [[File:Cambios territoriales de Colombia.gif|thumb|Bidliet territorjali fil-Kolombja mill-1811 sal-1993]] It-territorju tal-Vicireyalty ta' New Granada sar ir-Repubblika tal-Kolombja, organizzata bħala unjoni tat-territorji tal-lum tal-Kolombja, Panama, Ekwador, Venezwela, partijiet tal-Gujana u l-Brażil u fit-tramuntana tax-Xmara Marañón. Il-Kungress ta' Cúcuta fl-1821 adotta kostituzzjoni għar-Repubblika l-ġdida. Simón Bolívar sar l-ewwel president tal-Kolombja, u Francisco de Paula Santander inħatar viċi president. Madankollu, ir-repubblika l-ġdida kienet instabbli u l-Gran Colombia eventwalment waqgħet. Il-Kolombja moderna ġejja minn wieħed mill-pajjiżi li ħarġu wara x-xoljiment tal-Gran Colombia, it-tnejn l-oħra jkunu l-Ekwador u l-Venezwela. Il-Kolombja kienet l-ewwel gvern kostituzzjonali fl-Amerika t'Isfel, u l-partiti Liberali u Konservattivi, imwaqqfa fl-1848 u fl-1849, rispettivament, huma tnejn mill-eqdem partiti politiċi li baqgħu ħajjin fl-Ameriki. L-iskjavitù tneħħa fil-pajjiż fl-1851. Id-diviżjonijiet politiċi u territorjali interni wasslu għax-xoljiment tal-Gran Colombia fl-1830. L-hekk imsejjaħ "Dipartiment ta' Cundinamarca" adotta l-isem "New Granada", li żamm sal-1858 meta saret il-"Konfederazzjoni Granadina". Fit-18 ta' Mejju tal-1875, fil-11:15:11 ta' filgħodu, seħħ it-terremot ta' Cúcuta tal-1875 — magħruf ukoll bħala t-Terremot tal-Andes. L-epiċentru tiegħu kien fil-belt Kolombjana ta' Cúcuta, u affettwa wkoll muniċipalitajiet fiż-żona metropolitana ta' Cúcuta kif ukoll l-istat ġar ta' Táchira fil-Venezwela. It-terremot wassal għall-qerda totali ta' Cúcuta (b'ħsara lil binjiet emblematiċi bħall-Katidral ta' Cúcuta) u tal-muniċipalitajiet metropolitani, inklużi Villa del Rosario, Los Patios, San Cayetano u El Zulia. It-terremot ikkawża 5,000 mewta immedjata u 9,000 mewta oħra li segwew wara. Wara gwerra ċivili ta' sentejn fl-1863, inħolqot l-Istati Uniti tal-Kolombja, li ssir magħrufa bħala r-Repubblika tal-Kolombja fl-1886. Il-qasmiet interni baqgħu bejn il-forzi politiċi bipartisan, xi drabi jaqbdu gwerer ċivili mdemmija ħafna, l-Aktar sinifikanti kienet il-Gwerra ta' Elf Jum (1899-1902), li fiha tilfu ħajjithom bejn 100 u 180 elf Kolumbjan meta l-Partit Liberali, appoġġjat mill-Venezwela, l-Ekwador, in-Nikaragwa u l-Gwatemala, irribella kontra l-gvern nazzjonalista u ħa l-kontroll ta' Santander, billi kien finalment megħlub fl-1902 minn forzi nazzjonalisti. === seklu 20 === L-intenzjonijiet tal-Istati Uniti tal-Amerika li jinfluwenzaw iż-żona (speċjalment il-kostruzzjoni u l-kontroll tal-Kanal tal-Panama) wasslu għas-separazzjoni tad-Dipartiment tal-Panama fl-1903 u t-twaqqif tiegħu bħala nazzjon. L-Istati Uniti ħallsu lill-Kolombja $25,000,000 fl-1921, seba' snin wara t-tlestija tal-kanal, biex tagħmel emendi għar-rwol tal-President Roosevelt fil-ħolqien tal-Panama, u l-Kolombja rrikonoxxiet lill-Panama taħt it-termini tat-Trattat Thomson-Urrutia. Il-Kolombja u l-Perù marru għall-gwerra minħabba tilwim territorjali fil-baċir tal-Amażonja. Il-gwerra ntemmet bi ftehim ta’ paċi nnegozjat mil-Lega tan-Nazzjonijiet. Is-Soċjetà finalment tat iż-żona kkontestata lill-Kolombja f'Ġunju 1934. [[File:Bogotazo.jpg|thumb|Il-Bogotazo fl-1948]] Ftit wara, il-Kolombja kisbet grad ta' stabbiltà politika, li ġiet interrotta minn kunflitt imdemmi li seħħ bejn l-aħħar tas-snin 40 u l-bidu tas-snin 50, perjodu magħruf bħala La Violencia. Il-kawża tagħha kienet primarjament it-tensjoni dejjem tikber bejn iż-żewġ partiti politiċi ewlenin, li sussegwentement qabdet wara l-qtil tal-kandidat presidenzjali liberali Jorge Eliécer Gaitán fid-9 ta’ April 1948. L-irvellijiet li rriżultaw f’Bogotá, magħrufa bħala El Bogotazo, infirxu mal-pajjiż kollu u sostnew. il-[ajja ta’ mill-inqas 180,000 Kolumbjan. Il-Kolombja daħlet fil-Gwerra Koreana meta Laureano Gómez ġie elett president. Kien l-uniku pajjiż tal-Amerika Latina li ngħaqad mal-gwerra bi rwol militari dirett bħala alleat tal-Istati Uniti. Partikolarment importanti kienet ir-reżistenza tat-truppi Kolombjani f'Old Baldy. Il-vjolenza bejn iż-żewġ partiti politiċi naqset l-ewwel meta' Gustavo Rojas keċċa lill-president tal-Kolombja f'kolp ta' stat u nnegozja mal-gwerrilli, u mbagħad taħt il-ġunta militari tal-Ġeneral Gabriel Paris. Wara d-depożizzjoni ta' Rojas, il-Partit Konservattiv Kolumbjan u l-Partit Liberali Kolumbjan qablu li joħolqu l-Front Nazzjonali, koalizzjoni li tmexxi l-pajjiż flimkien. Skont il-ftehim, il-presidenza kienet se talterna bejn konservattivi u liberali kull 4 snin għal 16-il sena; iż-żewġ partiti jkollhom parità fil-pożizzjonijiet elettivi l-oħra kollha. Il-Front Nazzjonali temm "La Violencia", u l-amministrazzjonijiet tal-Front Nazzjonali ppruvaw jistabbilixxu riformi soċjali u ekonomiċi estensivi b'kooperazzjoni mal-Alleanza għall-Progress. Minkejja l-progress f’ċerti setturi, komplew ħafna problemi soċjali u politiċi, u gruppi terroristiċi gwerillieri bħall-FARC, ELN, u M-19 inħolqu formalment biex jiġġieldu l-gvern u l-apparat politiku u d-demokrazija tal-Kolombja. Nhar l-Erbgħa, 13 ta' Novembru, 1985, il-vulkan Nevado del Ruiz żbroffa. Wara disgħa u sittin sena ta' inattività, l-iżbroff ħasad lill-insedjamenti tal-madwar għalkollox mhux ippreparati, minkejja t-twissijiet maħruġa minn diversi aġenziji tal-vulkanoloġija li kienu rrappurtaw sinjali ta' attività vulkanika sa minn Diċembru tal-1984. Il-flussi piroklastiċi li ħarġu mill-krater tal-vulkan dewbu madwar 10% tal-glaċier tal-muntanja, u b’hekk ikkawżaw erba' *lahars* — flussi ta' tajn, ħamrija u debris li jirriżultaw minn attività vulkanika — li ​​niżlu jiġru mal-għoljiet tan-Nevado b’veloċità ta' 60 km/siegħa. Dawn il-flussi żiedu l-veloċità tagħhom hekk kif għaddew minn widien dojoq fil-qrib u ntefgħu fil-korsijiet tas-sitt xmajjar li jibdew mill-vulkan. Il-belt ta' Armero, li tinsab ftit inqas minn 50 km ’il bogħod mill-vulkan, inqerdet għalkollox minn dawn il-flussi, u dan wassal għall-mewt ta' aktar minn 20,000 mill-29,000 abitant tagħha. Il-vittmi fi bliet oħra — partikolarment fil-muniċipalitajiet ta' Chinchiná u Villamaría — għollew l-għadd totali tal-imwiet għal aktar minn 23,000-25.000. <gallery> File:Armero aftermath USGS.jpg|Armero wara t-traġedja. Diversi flussi ta' tajn vulkaniku (lahars) għattew il-muniċipalità. File:Armerodisaster.png|Id-dehra ta' Armero wara t-traġedja. File:Armero aftermath Marso.jpg|Armero kien jinsab fiċ-ċentru ta' din ir-ritratt, li ttieħed lejn l-aħħar ta' Novembru tal-1985. File:Armero Mudflow and ruins.jpg|Ftit strutturi biss baqgħu bilwieqfa f’Armero wara l-flussi tat-tajn li knisu l-belt. File:VolcanoRuiz.jpg|Nevado del Ruiz ġimagħtejn wara l-eruzzjoni. File:Nevado del Ruiz 1985.jpg|Nevado del Ruiz jarmi l-fwar. Din ir-ritratt ittieħed f'Settembru tal-1985, xahrejn qabel it-traġedja. File:Nevado del Ruiz summit 1985 - Marso.jpg|Il-quċċata tan-Nevado del Ruiz lejn l-aħħar ta' Novembru tal-1985, wara l-eruzzjoni. File:Nevado del Ruiz hazard map, from Wright and Pierson ESP.png|Iż-żoni l-aktar milquta mill-eruzzjoni ta’ Nevado del Ruiz. Il-mappa turi r-rotta li ħa l-lahar mill-vulkan sa Armero. </gallery> Sa mis-sittinijiet, il-pajjiż sofra minn kunflitt armat asimmetriku ta' intensità baxxa bejn il-forzi tal-gvern, il-gruppi terroristiċi tal-gwerillieri komunisti, u l-paramilitari tal-lemin. Il-kunflitt intensifikat fis-snin disgħin, prinċipalment f'żoni rurali remoti. Diversi organizzazzjonijiet gwerillieri ddeċidew li jiddemobilizzaw wara n-negozjati għall-paċi fl-1989-1994. L-Istati Uniti ilha involuta ħafna fil-kunflitt sa mill-bidu tiegħu, meta fil-bidu tas-sittinijiet il-gvern tal-Istati Uniti għen lill-armata Kolombjana tattakka gwerillieri terroristiċi komunisti fil-Kolombja rurali. Dan bħala parti mill-ġlieda Amerikana kontra l-komuniżmu. Merċenarji u korporazzjonijiet multinazzjonali bħal Chiquita Brands International huma wħud mill-atturi internazzjonali li kkontribwew għall-vjolenza tal-kunflitt. Minn nofs is-snin sebgħin, il-kartelli tad-droga Kolombjani saru produtturi, proċessuri u esportaturi ewlenin ta 'drogi illegali, primarjament marijuana u kokaina. Kostituzzjoni ġdida ġiet promulgata fl-4 ta' Lulju, 1991. Il-bidliet iġġenerati mill-kostituzzjoni l-ġdida huma meqjusa bħala pożittivi mis-soċjetà Kolombjana. [[File:USGS ShakeMap Armenia Quindío Colombia Earthquake 1999.jpg|thumb|left|Mappa tal-intensità tat-terremot ibbażata fuq l-iskala Modified Mercalli; iġġenerata mill-United States Geological Survey.]] Dan seħħ nhar it-Tnejn, 25 ta' Jannar, 1999, fis-1:19 p.m. ħin lokali (UTC-5), b’kobor ta’ Mw = 6.2. L-epiċentru tiegħu kien jinsab f'żona muntanjuża tal-muniċipalità ta' Córdoba, f'Quindío. Din ir-reġjun tiffaċċja riskju sismiku għoli minħabba l-junction tripla fil-kantuniera tal-Pjanċa tal-Amerika t’Isfel, fejn jikkonverġu l-pjanċi ta’ Nazca u tal-Karibew. It-terremot, li oriġina f'fond ta' 18-il kilometru u dam għaddej 28 sekonda, ħalla 1,185 persuna mejta u kellu impatt kbir fuq il-belt ta' Armenia u l-muniċipalitajiet ġirien, kif ukoll fuq insedjamenti rurali fir-reġjuni ta’ Valle u Quindío — bħal Corozal, Quebradanueva, Vallejuelo u La Paila, fost oħrajn. Minkejja xi miżuri preventivi, iż-żona spiċċat fi stat ta' kaos strutturali, soċjali u tas-saħħa pubblika għal diversi ġimgħat. Barra minn hekk, id-dipartimenti ta’ Risaralda u Caldas ukoll ġarrbu ħsarat, għalkemm fi grad inqas gravi. === seklu 21 === [[File:El ruiz volcano.jpg|thumb|left|Belt ta' Manizales, Caldas fl-2006]] [[File:Desde mi cuarto.jpg|thumb|Belt ta' Armenia, Qindio fl-2007]] L-amministrazzjoni tal-President Álvaro Uribe (2002-2010) adottat il-politika ta' sigurtà demokratika li kienet tinkludi kampanja integrata għall-ġlieda kontra t-terroriżmu u r-ribelljoni. Il-pjan ekonomiku tal-gvern ippromwova wkoll il-fiduċja tal-investituri. Bħala parti minn proċess ta' paċi, l-AUC (paramilitari tal-lemin) kienet waqfet tiffunzjona formalment bħala organizzazzjoni. Fi Frar 2008, miljuni ta' Kolumbjani ddimostraw kontra l-FARC u gruppi illegali oħra. Wara negozjati ta' paċi, il-gvern Kolumbjan tal-President Juan Manuel Santos u l-gwerilla tal-FARC-EP ħabbru ftehim finali biex jintemm il-kunflitt. Madankollu, referendum biex jiġi ratifikat il-ftehim ma rnexxiex. Il-gvern Kolumbjan u l-FARC sussegwentement iffirmaw ftehim ta' paċi rivedut f'Novembru 2016, li l-kungress Kolumbjan approva. Fl-2016, il-President Santos ingħata l-Premju Nobel għall-Paċi. Ġurisdizzjoni Speċjali għall-Paċi nħolqot biex tinvestiga, tiċċara, tiġġudika u tikkastiga l-ksur serju tad-drittijiet tal-bniedem u l-ksur serji tal-liġi umanitarja internazzjonali li seħħew matul il-kunflitt armat u tissodisfa d-dritt tal-vittmi għall-ġustizzja. Matul iż-żjara tiegħu fil-Kolombja, il-Papa Franġisku ta ġieħ lill-vittmi tal-kunflitt. F'Ġunju 2018, Iván Duque, il-kandidat tal-partit tal-lemin Ċentru Demokratiku, rebaħ l-elezzjoni presidenzjali. Fis-7 ta' Awwissu, 2018, huwa ħa l-ġurament bħala l-president il-ġdid tal-Kolombja biex jieħu post Juan Manuel Santos. Ir-relazzjonijiet tal-Kolombja mal-Veneżwela varjaw minħabba differenzi ideoloġiċi bejn iż-żewġ gvernijiet. Il-Kolombja offriet appoġġ umanitarju bl-ikel u l-mediċina biex itaffi n-nuqqas ta' provvista fil-Veneżwela. Il-Ministeru tal-Affarijiet Barranin tal-Kolombja qal li l-isforzi kollha biex tissolva l-kriżi tal-Veneżwela jridu jkunu paċifiċi. Il-Kolombja pproponiet l-idea tal-Għanijiet ta' Żvilupp Sostenibbli u n-Nazzjonijiet Uniti adottat dokument finali. Fi Frar 2019, il-President tal-Veneżwela Nicolás Maduro qata' r-relazzjonijiet diplomatiċi mal-Kolombja wara li l-President Kolumbjan Iván Duque għen lill-politiċi tal-oppożizzjoni Venezwelana biex iwasslu għajnuna umanitarja lil pajjiżu. Il-Kolombja rrikonoxxiet lill-mexxej tal-oppożizzjoni Venezwelana Juan Guaidó bħala l-president leġittimu tal-pajjiż. Minħabba l-Gvern ta' Petro, il-Kolombja tbati minn kriżi fis-sistema tas-saħħa u s-sigurtà. Abelardo de la Espriella rebaħ l-elezzjonijiet tal-2026. [[File:M 7.4 - 5 km S of San José del Palmar, Colombia.png|thumb|left|Mappa tal-intensità tat-terremot ibbażata fuq l-iskala Modified Mercalli; iġġenerata mill-United States Geological Survey.]] Fl-10 ta' Awwissu, 2026, fis-7:34 ta' filgħodu, seħħ terremot b'kobor ta' 7.4 li l-epiċentru tiegħu kien qrib San José del Palmar, fid-dipartiment ta' Chocó. Dan ikkawża ħsara estensiva fil-punent tal-Kolombja — l-aktar fid-dipartimenti ta' Antioquia, Caldas, Chocó, Risaralda, Quindío u Valle del Cauca — u kien segwit minn aktar minn 47 theżżiża sekondarja; b’riżultat ta' dan, mietu 294 persuna, indarbu 3,970, kien hemm aktar minn 379 persuna nieqsa, u ġarrbet ħsarat li jiswew $9,571 miljun. <gallery> File:Pereira after the earthquake - WCK.jpg|Pereira File:Colombia after the earthquake - WCK.jpg| File:Cali after the earthquake 2 - WCK.jpg|Cali File:Cali after the earthquake 3 - WCK.jpg|Cali File:Cali after the earthquake 4 - WCK.jpg|Cali File:Cali after the earthquake - WCK.jpg|Cali File:Debris from a building after the 2026 Colombia earthquake - WCK.jpg| </gallery> It-terremot inħass fl-[[Ekwador]], fil-[[Panama]] u fil-[[Veneżwela]]. == Ġeografija == [[File:Pico Cristobal Colon.jpg|thumb|left|Pico Cristóbal Colón huwa possibbilment l-ogħla muntanja fil-Kolombja, b'għoli rrappurtat ta '5,775 metru (18,947 pied) u Prominenza ta' 5,509 m (18,074 pied).]] [[File:Mapa de Colombia (topografía).svg|thumb|Mappa topografika tal-Kolombja]] Il-ġeografija tal-Kolombja hija kkaratterizzata mis-sitt reġjuni naturali ewlenin tagħha li jippreżentaw il-karatteristiċi uniċi tagħhom, mir-reġjun muntanjuż tal-Andes; ir-reġjun kostali tal-Paċifiku; ir-reġjun kostali tal-Karibew; il-Pjanuri; ir-reġjun tal-foresti tropikali tal-Amażonja; għaż-żona insulari, li tinkludi gżejjer kemm fl-oċeani Atlantiku kif ukoll fil-Paċifiku. Taqsam il-konfini marittimi tagħha mal-Kosta Rika, Nikaragwa, Ħonduras, Ġamajka, Ħaiti u r-Repubblika Dominicana. Il-Kolombja tmiss fil-majjistral mal-Panama, fil-lvant mal-Venezwela u l-Brażil, u fin-nofsinhar mal-Ekwador u l-Perù; stabbilixxa l-limiti marittimi tiegħu ma' pajjiżi ġirien permezz ta' seba' ftehimiet fil-Baħar Karibew u tlieta fl-Oċean Paċifiku. Hija tinsab bejn latitudnijiet 12°N u 4°S u bejn lonġitudnijiet 67° u 79°W. Fil-lvant tal-Andes hemm is-savana ta' Llanos, parti mill-baċin tax-Xmara Orinoco, u fix-Xlokk estrem, il-ġungla tal-foresti tropikali tal-Amażonja. Flimkien, dawn l-artijiet baxxi jiffurmaw aktar minn nofs it-territorju tal-Kolombja, iżda fihom inqas minn 6% tal-popolazzjoni. Fit-tramuntana, il-kosta tal-Karibew, li fiha 21.9% tal-popolazzjoni u l-lokazzjoni tal-bliet tal-port ewlenin ta' Barranquilla u Cartagena, ġeneralment tikkonsisti fi pjanuri baxxi, iżda fiha wkoll is-Sierra Nevada de Santa Marta, li tinkludi l-ogħla. qċaċet tal-pajjiż (Pico Cristóbal Colón u Pico Simón Bolívar), u d-deżert La Guajira. B'kuntrast, l-artijiet baxxi tal-kosta tal-Paċifiku dejqa u mhux kontinwi, appoġġjati mill-muntanji Serranía de Baudó, huma ftit popolati u mgħottija b'veġetazzjoni densa. Il-port ewlieni tal-Paċifiku huwa Buenaventura. [[File:ISS-42 Colombia’s Santa Marta massif.jpg|thumb|left|Sierra Nevada de Santa Marta tidher mill-ISS]] [[File:Sierra Nevada de Santa Marta desde el espacio.jpg|thumb|Sierra Nevada de Santa Marta tidher mill-ISS]] [[File:Sierra Nevada.JPG|thumb|left|Sierra Nevada de Santa Marta minn Valledupar, il-Kolombja.]] Parti miċ-Ċirku tan-Nar, reġjun tad-dinja suġġett għal terremoti u eruzzjonijiet vulkaniċi, fl-intern tal-Kolombja l-Andes huma l-karatteristika ġeografika predominanti. Il-biċċa l-kbira taċ-ċentri tal-popolazzjoni tal-Kolombja jinsabu f'dawn l-artijiet għolja interni. Lil hinn mill-Massif Kolumbjan (fid-dipartimenti tal-Lbiċ ta' Cauca u Nariño), dawn jaqsmu fi tliet fergħat magħrufa bħala cordilleras (muntanji): il-Kordillera tal-Punent, li tgħaddi biswit il-kosta tal-Paċifiku u tinkludi l-belt ta' Cali; il-Medda tal-Muntanji Ċentrali, li tgħaddi bejn il-widien tax-xmajjar Cauca u Magdalena (fil-punent u l-lvant, rispettivament) u tinkludi l-ibliet ta' Medellín, Manizales, Pereira u l-Armenja; u l-Kordillera tal-Lvant, li testendi grigal sal-peniżola La Guajira u tinkludi Bogotá, Bucaramanga u Cúcuta. Il-qċaċet tal-Kordillera tal-Punent jaqbżu l-4,700 m (15,420 pied), u fil-Kordillera Ċentrali u l-Kordillera tal-Lvant jilħqu l-5,000 m (16,404 pied). F'2,600 m (8,530 pied), Bogotá hija l-ogħla belt tad-daqs tagħha fid-dinja. Ix-xmajjar ewlenin tal-Kolombja huma l-Magdalena, il-Cauca, il-Guaviare, l-Atrato, il-Meta, il-Putumayo u l-Caquetá. Il-Kolombja għandha erba' sistemi ewleninta'ta’ drenaġġ: id-drenaġġ tal-Paċifiku, id-drenaġġ tal-Karibew, il-baċir tal-Orinoko u l-baċir tal-Amażonja. Ix-xmajjar Orinoco u Amazon jimmarkaw limiti mal-Kolombja sal-Venezwela u l-Perù rispettivament. === Fruntiera === Il-fruntiera tal-art mal-Kolombja hija 586 km, Venezwela fruntiera ta' aktar minn 2219 km, Brażil huwa 1645 km, Panama hija 266 km, Il-fruntiera internazzjonali flimkien hija 4716 km. === Klima === [[File:Colombia Köppen.svg|thumb|Mappa tal-Kolombja mill-klassifikazzjoni tal-klima Köppen]] Il-klima tal-Kolombja hija kkaratterizzata minn tropikali, li tippreżenta varjazzjonijiet f'sitt reġjuni naturali u skont l-altitudni, it-temperatura, l-umdità, ir-riħ u l-preċipitazzjoni. Il-Kolombja għandha firxa diversa ta 'żoni klimatiċi, inklużi foresti tropikali tropikali, savannahs, steppi, deżerti u klimi tal-muntanji. Il-klima tal-muntanji hija waħda mill-karatteristiċi uniċi tal-Andes u eżenzjonijiet oħra ta' altitudni għolja fejn il-klima hija determinata mill-altitudni. Taħt 1,000 metru (3,281 pied) altitudni hija ż-żona altitudinal sħuna, fejn it-temperaturi huma ogħla minn 24 °C (75.2 °F). Madwar 82.5% taż-żona totali tal-pajjiż tinsab fiż-żona altitudinal sħuna. Iż-żona altitudinal tal-klima moderata li tinsab bejn 1,001 u 2,000 metru (3,284 u 6,562 pied) hija kkaratterizzata minn temperatura medja li tvarja bejn 17 u 24 °C (62.6 u 75.2 °F). It-temp kiesaħ huwa preżenti bejn 2,001 u 3,000 metru (6,565 u 9,843 pied) u t-temperaturi jvarjaw bejn 12 u 17 °C (53.6 u 62.6 °F). Lil hinn hemm il-kundizzjonijiet alpini taż-żona tal-boskijiet u mbagħad il-mergħat bla siġar tal-qawwi. Fuq 4,000 metru (13,123 pied), fejn it-temperaturi huma taħt l-iffriżar, il-klima hija glaċjali, żona ta 'borra permanenti u silġ. === Bijodiversità u konservazzjoni === Il-Kolombja hija waħda mill-pajjiżi megadiversi fil-bijodiversità, u tokkupa l-ewwel post fl-ispeċi ta 'għasafar. Il-Kolombja hija l-pajjiż bl-akbar bijodiversità fuq il-pjaneta, li għandha l-ogħla rata ta' speċi għal kull żona, kif ukoll l-ogħla numru ta' endemiżmi (speċi li ma jinstabu b'mod naturali imkien ieħor) ta' kwalunkwe pajjiż. Madwar 10% tal-ispeċi tad-Dinja jgħixu fil-Kolombja, inklużi aktar minn 1,900 speċi ta' għasafar, aktar milli fl-Ewropa u l-Amerika ta' Fuq flimkien. Il-Kolombja għandha 10% tal-ispeċijiet ta' mammiferi tad-dinja, 14% tal-ispeċi ta' anfibji tad-dinja u 18% tal-ispeċi ta' għasafar tad-dinja. [[File:Cattleya trianae tipo Baronessa.jpg|thumb|Il-fjura nazzjonali tal-Kolombja, l-orkidea endemika Cattleya trianae, hija msemmija għall-botaniku u tabib Kolumbjan José Jerónimo Triana.]] Fir-rigward tal-pjanti, il-pajjiż għandu bejn 40,000 u 45,000 speċi ta 'pjanti, ekwivalenti għal 10 jew 20% tal-ispeċi totali tad-dinja, li huwa saħansitra aktar notevoli jekk tqis li l-Kolombja hija meqjusa bħala pajjiż ta' daqs intermedju. Il-Kolombja hija t-tieni l-aktar pajjiż bijodiversità fid-dinja, biss wara l-Brażil, li huwa madwar 7 darbiet akbar. Il-Kolombja għandha kważi 2,000 speċi ta 'ħut tal-baħar u hija t-tieni l-aktar pajjiż divers fil-ħut tal-ilma ħelu. Huwa wkoll il-pajjiż bl-aktar speċi endemiċi ta' friefet, huwa l-ewwel fl-ispeċi tal-orkidej, u għandu madwar 7,000 speċi ta' ħanfus. Il-Kolombja hija t-tieni fin-numru ta' speċi ta' anfibji u hija t-tielet l-aktar pajjiż divers fir-rettili u l-pali. Hemm madwar 1,900 speċi ta' molluski u skont l-istimi hemm madwar 300,000 speċi ta' invertebrati fil-pajjiż. Fil-Kolombja hemm 32 bijoma terrestri u 314-il tip ta' ekosistemi. Iż-żoni protetti u s-"Sistema tal-Park Nazzjonali" ikopru żona ta' madwar 14,268,224 ettaru (142,682.24 km 2) u jirrappreżentaw 12.77% tat-territorju Kolumbjan. Meta mqabbla mal-pajjiżi ġirien, ir-rati tad-deforestazzjoni fil-Kolombja għadhom relattivament baxxi. Il-Kolombja kellha punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti tal-2018 ta' 8.26/10, u kklassifikaha fil-25 post globalment fost 172 pajjiż. Il-Kolombja hija s-sitt pajjiż fid-dinja bil-kobor tal-provvista totali ta' ilma ħelu rinnovabbli, u għad għandha riżervi kbar ta' ilma ħelu. == Gvern u politika == [[File:Casa de Nariño y Vigilantes.jpg|thumb|Il-Casa de Nariño hija r-residenza uffiċjali u l-post tax-xogħol ewlieni tal-President tal-Kolombja.]] [[Stampa:Lado sur Casa de Nariño.jpg|thumb|left|'''Palazz Narinjo''', residenza u uffiċċju tal-President tal-Kolombja|260px]] Il-gvern tal-Kolombja jiżviluppa fil-qafas ta' repubblika demokratika presidenzjali parteċipattiva kif stabbilit fil-Kostituzzjoni tal-1991. Skont il-prinċipju tas-separazzjoni tas-setgħat, il-gvern huwa maqsum fi tliet fergħat: il-fergħa eżekuttiva, il-fergħa leġiżlattiva u l-fergħa ġudizzjarja. Bħala kap tal-fergħa eżekuttiva, il-President tal-Kolombja jaġixxi bħala kap tal-Istat u kap tal-Gvern, segwit mill-Viċi President u l-Kunsill tal-Ministri. Il-president jiġi elett b'vot popolari biex iservi mandat wieħed ta' erba' snin (fl-2015, il-Kungress tal-Kolombja approva r-revoka ta' emenda kostituzzjonali tal-2004 li biddlet il-limitu ta' mandat wieħed għall-presidenti għal limitu ta' żewġ mandati). Fil-livell provinċjali, is-setgħa eżekuttiva hija ta' gvernaturi dipartimentali, sindki muniċipali, u amministraturi lokali ta' suddiviżjonijiet amministrattivi iżgħar, bħal corregimientos jew communes. L-elezzjonijiet reġjonali kollha jsiru sena u ħames xhur wara l-elezzjoni presidenzjali. [[File:Capitalio Nacional de Colombia, Bogotá.jpg|thumb|Kwartieri ġenerali Nazzjonali tal-Kungress]] Il-fergħa leġiżlattiva tal-gvern hija rappreżentata fil-livell nazzjonali mill-Kungress, istituzzjoni bikamerali li tinkludi Kamra tad-Deputati b'166 siġġu u Senat ta' 102 siġġu. Is-Senat jiġi elett fil-livell nazzjonali u l-Kamra tad-Deputati tiġi eletta fid-distretti elettorali. Membri taż-żewġ kmamar huma eletti biex iservu mandati ta' erba' snin xahrejn qabel il-president, ukoll b’vot popolari. [[File:Palacio de Justicia de Colombia, Bogotá.jpg|thumb|Palazz tal-Ġustizzja tal-Kolombja, kwartieri ġenerali u simbolu tal-Fergħa Ġudizzjarja tal-Kolombja]] Il-ġudikatura hija mmexxija minn erba’ qrati għolja, li jikkonsistu mill-Qorti Suprema li tittratta kwistjonijiet kriminali u ċivili, il-Kunsill tal-Istat, li għandu responsabbiltà speċjali għal-liġi amministrattiva u jipprovdi wkoll pariri legali lill-eżekuttiv, il-Qorti Kostituzzjonali, responsabbli biex tiżgura l-integrità tal-kostituzzjoni Kolombjana, u l-Kunsill Superjuri tal-Ġudikatura, responsabbli għall-verifika tal-ġudikatura. Il-Kolombja topera sistema ta' liġi ċivili, li sa mill-1991 ġiet applikata permezz ta' sistema kontradittorja. Minkejja sensiela ta' kontroversji, il-politika ta' sigurtà demokratika żgurat li l-eks President Álvaro Uribe jibqa' popolari fost il-Kolombjani, bil-klassifikazzjoni tal-approvazzjoni tiegħu laħqet il-quċċata ta' 76%, skont stħarriġ fl-2009. Madankollu, wara li serva żewġ mandati, kien kostituzzjonalment ipprojbit milli qed ifittex l-elezzjoni mill-ġdid fl-2010. Fl-elezzjoni tal-20 ta' Ġunju, 2010, l-eks Ministru tad-Difiża Juan Manuel Santos rebaħ b’69% tal-voti kontra t-tieni l-aktar kandidat popolari, Antanas Mockus. Kienet meħtieġa runoff peress li l-ebda kandidat ma rċieva aktar mil-limitu rebbieħ ta' 50% tal-voti. Santos reġa' rebaħ l-elezzjoni bi kważi 51% tal-voti fl-elezzjonijiet tat-tieni rawnd fil-15 ta' Ġunju 2014, u għeleb lir-rivali tiegħu tal-lemin Óscar Iván Zuluaga, li rebaħ 45%. Fl-2018, Iván Duque rebaħ it-tieni rawnd tal-elezzjonijiet b'54% tal-voti. === Affarijiet barranin === [[File:VII Cumbre de la Alianza del Pacífico, Santiago de Cali.jpg|thumb|VII Summit tal-Alleanza tal-Paċifiku: L-eks president tal-Kolombja, Juan Manuel Santos, huwa t-tieni mix-xellug.]] L-affarijiet barranin tal-Kolombja huma inkarigati mill-President, bħala kap tal-Istat, u mmexxija mill-Ministru tal-Affarijiet Barranin. Il-Kolombja għandha missjonijiet diplomatiċi fil-kontinenti kollha. Il-Kolombja kienet waħda mill-erba' membri fundaturi tal-Alleanza tal-Paċifiku, li hija mekkaniżmu ta' integrazzjoni politika, ekonomika u kooperattiva li tippromwovi l-moviment ħieles ta' oġġetti, servizzi, kapital u nies fost il-membri, kif ukoll borża komuni u ambaxxati konġunti f'diversi pajjiżi. Il-Kolombja hija wkoll membru tan-Nazzjonijiet Uniti, l-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ, l-Organizzazzjoni għall-Kooperazzjoni Ekonomika u l-Iżvilupp, l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani, l-Organizzazzjoni tal-Istati Ibero-Amerikani, u l-Komunità Andina tan-Nazzjonijiet. Il-Kolombja hija sieħba globali tan-NATO u alleat importanti mhux tan-NATO tal-Istati Uniti. === Militari === [[File:Arc fragata caldas.jpg|thumb|Il-Frejgata tal-Marina Kolombjana ARC Caldas]] Il-fergħa eżekuttiva tal-gvern hija responsabbli għall-ġestjoni tad-difiża tal-Kolombja, bil-president ikun il-kmandant in kap tal-forzi armati. Il-Ministeru tad-Difiża jeżerċita kontroll ta' kuljum tal-forzi armati u tal-Pulizija Nazzjonali tal-Kolombja. Il-Kolombja għandha 455,461 persunal militari attiv. Fl-2016, 3.4% tal-PGD tal-pajjiż mar għall-infiq militari, u poġġih fl-24 post fid-dinja. Il-forzi armati tal-Kolombja huma l-akbar fl-Amerika Latina. Fl-2018, il-Kolombja ffirmat it-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari. L-armata Kolombjana hija maqsuma fi tliet fergħat: l-Armata Nazzjonali Kolombjana; il-Forza Aerospazjali Kolombjana; u l-Navy Kolombjana. Il-Pulizija Nazzjonali tiffunzjona bħala ġendarmerija, li topera indipendentement mill-armata bħala aġenzija tal-infurzar tal-liġi fil-pajjiż kollu. Kull wieħed minnhom jopera bl-apparat tal-intelliġenza tiegħu separat mid-Direttorat Nazzjonali tal-Intelliġenza (DNI). L-Armata Nazzjonali hija magħmula minn diviżjonijiet, brigati, brigati speċjali u unitajiet speċjali, il-Navy Kolombjana mill-Infanteria tal-Baħar, il-Forza Navali tal-Karibew, il-Forza Navali tal-Paċifiku, il-Forza Navali tan-Nofsinhar, il-Forza Navali tal-Lvant, Gwardja tal-Kosta Kolumbjana, Navali L-Avjazzjoni u l-Kmand Speċifiku ta' San Andrés u Providencia u l-Forza Aerospazjali minn 15-il unità tal-ajru. === Diviżjonijiet amministrattivi === Il-Kolombja hija maqsuma fi 32 dipartiment u distrett kapitali, li huwa meqjus bħala dipartiment (Bogotá hija wkoll il-kapitali tad-dipartiment ta' Cundinamarca). Id-dipartimenti huma suddiviżi f'muniċipalitajiet, li kull waħda minnhom hija assenjata sede muniċipali, u l-muniċipalitajiet huma mbagħad suddiviżi f'corregimientos f'żoni rurali u komuni f'żoni urbani. Kull dipartiment għandu gvern lokali b'gvernatur u assemblea eletti direttament għal terminu ta 'erba' snin, u kull muniċipalità hija mmexxija minn sindku u kunsill. Hemm bord amministrattiv lokali elett b'mod popolari f'kull wieħed mill-belt żgħira jew komuni. Minbarra l-kapitali, erba' bliet oħra ġew innominati distretti (fil-fatt muniċipalitajiet speċjali), fuq il-bażi ta' karatteristiċi distintivi speċjali. Dawn huma Barranquilla, Cartagena, Santa Marta u Buenaventura. Xi dipartimenti għandhom suddiviżjonijiet amministrattivi lokali, fejn il-bliet għandhom konċentrazzjoni kbira ta 'popolazzjoni u l-muniċipalitajiet huma qrib xulxin (per eżempju, f'Antioquia u Cundinamarca). Fejn id-dipartimenti għandhom popolazzjoni baxxa (eż. Amazonas, Vaupés u Vichada), jiġu impjegati diviżjonijiet amministrattivi speċjali, bħal "corregimientos departamentales", li huma ibridi ta' muniċipalità u corregimiento. [[File:Mapa de Colombia (departamentos).svg|thumb|Organizzazzjoni territorjali]] Skont il-Kostituzzjoni tal-1991, il-Kolombja hija magħmula minn 32 dipartiment u distrett kapitali. Kull dipartiment huwa maqsum fi muniċipalitajiet. Il-gvernijiet dipartimentali huma maqsuma fi tliet fergħat: gvernatur (elett b'mod popolari kull 4 snin), assemblea dipartimentali (eletta b'mod popolari kull 4 snin) u qrati superjuri. Skont l-IGAC (1996. Dizzjunarju Ġeografiku tal-Kolombja), l-ogħla punt tagħha jitla’ għal madwar 5,775 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, fuq is-summits tewmin ta' Colón u Bolívar, dawn huma l-għoli massimi fit-territorju nazzjonali, filwaqt li l-iktar punt baxx tal- pajjiż huwa l-Oċean Paċifiku u Atlantiku (il-Karibew). ==== Dipartimenti, popolazzjoni u kapital ==== {| class="wikitable sortable" style="width:73%;" ! '''Numru''' ! '''Dipartiment''' ! '''Popolazzjoni (2020)'''<ref name="PopulationProjections">{{ċita web |url= https://www.dane.gov.co/files/censo2018/proyecciones-de-poblacion/anexos-proyecciones-pob-dptos-area-grupos-de-edad-2018-2023.xlsx |titlu= ¿Cuántos somos? |pubblikatur= Departamento Administrativo Nacional de Estadística (DANE) |data-aċċess= 2020-03-26 |lingwa= Spanjol |arkivju-url= https://web.archive.org/web/20200327040110/https://www.dane.gov.co/files/censo2018/proyecciones-de-poblacion/anexos-proyecciones-pob-dptos-area-grupos-de-edad-2018-2023.xlsx |arkivju-data= 2020-03-27 |url-status= dead }}</ref> ! '''Popolazzjoni (2018)'''<ref name="PopulationProjections" /> ! '''Popolazzjoni (2005)''' ! '''Kapital''' |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''1''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Bogotá.svg|20px]] [[Bogotá]] |align="center"| 7,743,955 |align="center"| 7,412,566 |align="center"| 6,778,691 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''2''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Antioquia Department.svg|20px]] [[Antioquia Department|Antioquia]] |align="center"| 6,677,930 |align="center"| 6,407,102 |align="center"| 5,601,507 |align="center"| Medellín |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''3''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Valle del Cauca.svg|20px]] [[Valle del Cauca]] |align="center"| 4,532,152 |align="center"| 4,475,886 |align="center"| 4,052,535 |align="center"| Cali |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''4''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Cundinamarca.svg|20px]] [[Cundinamarca department|Cundinamarca]] |align="center"| 3,242,999 |align="center"| 2,919,060 |align="center"| 2,228,682 |align="center"| Bogotá |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''5''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Atlántico.svg|20px]] [[Atlántico department|Atlántico]] |align="center"| 2,722,128 |align="center"| 2,535,517 |align="center"| 2,112,001 |align="center"| Barranquilla |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''6''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Bolívar (Colombia).svg|20px]] [[Bolívar department|Bolívar]] |align="center"| 2,180,976 |align="center"| 2,070,110 |align="center"| 1,836,640 |align="center"| Cartagena |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''7''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Santander Department.svg|20px]] [[Santander department|Santander]] |align="center"| 2,280,908 |align="center"| 2,184,837 |align="center"| 1,913,444 |align="center"| Bucaramanga |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''8''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Nariño.svg|20px]] [[Nariño department|Nariño]] |align="center"| 1,627,589 |align="center"| 1,630,592 |align="center"| 1,498,234 |align="center"| Pasto |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''9''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Córdoba.svg|20px]] [[Córdoba department|Córdoba]] |align="center"| 1,828,947 |align="center"| 1,784,783 |align="center"| 1,462,909 |align="center"| Montería |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''10''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Tolima.svg|20px]] [[Tolima department|Tolima]] |align="center"| 1,339,998 |align="center"| 1,330,187 |align="center"| 1,312,304 |align="center"| Ibagué |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''11''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Cauca.svg|20px]] [[Cauca department|Cauca]] |align="center"| 1,491,937 |align="center"| 1,464,488 |align="center"| 1,182,022 |align="center"| Popayán |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''12''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Norte de Santander.svg|20px]][[Norte de Santander department|Norte de Santander]] |align="center"| 1,620,318 |align="center"| 1,491,689 |align="center"| 1,208,336 |align="center"| Cúcuta |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''13''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Boyacá Department.svg|20px]] [[Boyacá Department|Boyacá]] |align="center"| 1,242,731 |align="center"| 1,217,376 |align="center"| 1,255,311 |align="center"| Tunja |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''14''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Magdalena.svg|20px]] [[Magdalena department|Magdalena]] |align="center"| 1,427,026 |align="center"| 1,341,746 |align="center"| 1,136,819 |align="center"| Santa Marta |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''15''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Huila.svg|20px]] [[Huila department|Huila]] |align="center"| 1,122,622 |align="center"| 1,100,386 |align="center"| 1,001,476 |align="center"| Neiva |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''16''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Cesar.svg|20px]] [[Cesar department|Cesar]] |align="center"| 1,295,387 |align="center"| 1,200,574 |align="center"| 878,437 |align="center"| Valledupar |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''17''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Caldas.svg|20px]] [[Caldas department|Caldas]] |align="center"| 1,018,453 |align="center"| 998,255 |align="center"| 898,490 |align="center"| Manizales |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''18''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Meta.svg|20px]] [[Meta department|Meta]] |align="center"| 1,063,454 |align="center"| 1,039,722 |align="center"| 713,772 |align="center"| Villavicencio |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''19''' |align="left"|[[Stampa:Flag of La Guajira.svg|20px]] [[La Guajira department|La Guajira]] |align="center"| 965,718 |align="center"| 880,560 |align="center"| 655,943 |align="center"| Riohacha |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''20''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Risaralda.svg|20px]] [[Risaralda department|Risaralda]] |align="center"| 961,055 |align="center"| 943,401 |align="center"| 859,666 |align="center"| Pereira |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''21''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Sucre (Colombia).svg|20px]] [[Sucre department|Sucre]] |align="center"| 949,252 |align="center"| 904,863 |align="center"| 762,263 |align="center"| Sincelejo |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''22''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Quindío.svg|20px]] [[Quindío department|Quindío]] |align="center"| 555,401 |align="center"| 539,904 |align="center"| 518,691 |align="center"| Armenia |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''23''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Chocó.svg|20px]] [[Chocó department|Chocó]] |align="center"| 544,764 |align="center"| 534,826 |align="center"| 388,476 |align="center"| Quibdó |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''24''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Caquetá.svg|20px]] [[Caquetá department|Caquetá]] |align="center"| 410,521 |align="center"| 401,849 |align="center"| 337,932 |align="center"| Florencia |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''25''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Casanare.svg|20px]] [[Casanare department|Casanare]] |align="center"| 435,195 |align="center"| 420,504 |align="center"| 281,294 |align="center"| Yopal |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''26''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Putumayo.svg|20px]] [[Putumayo department|Putumayo]] |align="center"| 359,127 |align="center"| 348,182 |align="center"| 237,197 |align="center"| Mocoa |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''27''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Arauca.svg|20px]] [[Arauca department|Arauca]] |align="center"| 294,206 |align="center"| 262,174 |align="center"| 153,028 |align="center"| Arauca |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''28''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Guaviare.svg|20px]] [[Guaviare department|Guaviare]] |align="center"| 86,657 |align="center"| 82,767 |align="center"| 56,758 |align="center"| San José del Guaviare |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''29''' |align="left"|[[Stampa:Flag of San Andrés y Providencia.svg|20px]] [[Archipelago of San Andrés, Providencia and Santa Catalina|San Andrés y Providencia]] |align="center"| 63,692 |align="center"| 61,280 |align="center"| 59,573 |align="center"| San Andrés |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''30''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Amazonas (Colombia).svg|20px]] [[Amazonas department|Amazonas]] |align="center"| 79,020 |align="center"| 76,589 |align="center"| 46,950 |align="center"| Leticia |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''31''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Vichada.svg|20px]] [[Vichada department|Vichada]] |align="center"| 112,958 |align="center"| 107,808 |align="center"| 44,592 |align="center"| Puerto Carreño |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''32''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Vaupés.svg|20px]] [[Vaupés department|Vaupés]] |align="center"| 44,712 |align="center"| 40,797 |align="center"| 19,943 |align="center"| Mitú |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''33''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Guainía.svg|20px]] [[Guainía department|Guainía]] |align="center"| 50,636 |align="center"| 48,114 |align="center"| 18,797 |align="center"| Inírida |} [[Stampa:Mapa de Colombia (regiones naturales).svg|thumb|Reġjuni naturali tal-Kolombja, differenzjati bil-kulur: Andin, Karibew, Paċifiku, Orinoquía, Amazonia, Insulari]] == Ekonomija == [[File:Vista Hacia La Torre Bacatá (242256171).jpeg|thumb|Orizzont tal-skyscrapers ta' Bogotá]] [[File:Colombia GDP by sector in 2017.png|thumb|Il-PDG tal-Kolombja skont is-setturi fl-2017]] [[File:Edificio Bancolombia - luces.jpg|thumb|Il-kwartieri ġenerali ta' Bancolombia f'Medellin]] Storikament ekonomija agrarja, il-Kolombja urbanizzat malajr fis-seklu 20, sa tmiemu 15.8% biss tal-forza tax-xogħol kienet impjegata fl-agrikoltura, li tiġġenera biss 6.6% tal-PGD; 20% tal-forza tax-xogħol kienet impjegata fl-industrija u 65% fis-servizzi, responsabbli għal 33% u 60% tal-PGD rispettivament. Il-produzzjoni ekonomika tal-pajjiż hija ddominata mid-domanda domestika qawwija tagħha. In-nefqa tal-konsum tad-dar hija l-akbar komponent tal-PGD. L-ekonomija tas-suq tal-Kolombja kibret b'mod kostanti fl-aħħar parti tas-seklu 20, bil-prodott gross domestiku (PGD) jiżdied b'rata medja ta' aktar minn 4% fis-sena bejn l-1970 u l-1998. Il-pajjiż sofra riċessjoni fl-1999 (l-ewwel sena sħiħa ta' tkabbir negattiv mid-Depressjoni l-Kbira), u l-irkupru kien twil u bl-uġigħ. Madankollu, it-tkabbir laħaq is-7% fl-2007, wieħed mill-ogħla fl-Amerika Latina. Skont l-istimi tal-Fond Monetarju Internazzjonali, fl-2023, il-PGD (PPP) tal-Kolombja kien ta' US$1 triljun, it-32 fid-dinja u t-tielet fl-Amerika t’Isfel, wara l-Arġentina. L-infiq pubbliku totali jirrappreżenta 28% tal-ekonomija nazzjonali. Id-dejn estern huwa ekwivalenti għal 40% tal-prodott gross domestiku. Klima fiskali b'saħħitha ġiet affermata mill-ġdid b'żieda fil-klassifikazzjonijiet tal-bonds. L-inflazzjoni annwali għalqet l-2017 b'4.09% sena fuq sena (vs. 5.75% sena fuq sena fl-2016). Ir-rata medja nazzjonali tal-qgħad fl-2017 kienet 9.4%, għalkemm l-informalità hija l-akbar problema li qed jiffaċċja s-suq tax-xogħol (id-dħul tal-ħaddiema formali żdied b'24.8% f'5 snin filwaqt li d-dħul tax-xogħol tal-ħaddiema formali informali żdied biss b'9%). Il-Kolombja għandha żoni ħielsa (FTZ), bħaż-Żona Ħielsa tal-Paċifiku, li tinsab f'Valle del Cauca, waħda mill-aktar żoni attraenti għall-investiment barrani. Is-settur finanzjarju kiber b'mod favorevoli minħabba l-likwidità tajba tal-ekonomija, it-tkabbir tal-kreditu u l-prestazzjoni pożittiva tal-ekonomija Kolombjana. Il-Borża Kolombjana permezz tas-Suq Integrat tal-Amerika Latina (MILA) toffri suq reġjonali għall-kummerċ tal-istokks. Il-Kolombja issa hija waħda minn tliet ekonomiji biss b'punteġġ perfett fuq l-Indiċi tal-Qawwa tad-Drittijiet Legali, skont il-Bank Dinji. Il-Kolombja hija rikka fir-riżorsi naturali u tiddependi ħafna fuq l-enerġija u l-esportazzjonijiet tal-minjieri. L-esportazzjonijiet ewlenin tal-Kolombja jinkludu fjuwils minerali, żjut, prodotti tad-distillazzjoni, frott u prodotti agrikoli oħra, zokkor u ħelu, prodotti tal-ikel, plastiks, ħaġar prezzjuż, metalli, prodotti tal-forestrija, kimiċi, farmaċewtiċi, vetturi, prodotti elettroniċi, tagħmir elettriku, fwejjaħ u kożmetiċi, makkinarju, oġġetti manifatturati, tessuti u drappijiet, ħwejjeġ u xedd tas-saqajn, ħġieġ u oġġetti tal-kristall, għamara, bini prefabbrikat, prodotti militari, materjali tad-dar u tal-uffiċċju, tagħmir tal-kostruzzjoni, software, fost oħrajn. L-imsieħba kummerċjali ewlenin huma l-Istati Uniti, iċ-Ċina, l-Unjoni Ewropea u xi pajjiżi tal-Amerika Latina. L-esportazzjonijiet mhux tradizzjonali xprunaw it-tkabbir tal-bejgħ barrani Kolumbjan kif ukoll id-diversifikazzjoni tad-destinazzjonijiet tal-esportazzjoni grazzi għal ftehimiet ġodda ta 'kummerċ ħieles. It-tkabbir ekonomiku reċenti wassal għal żieda konsiderevoli f'miljunarji ġodda, inklużi intraprendituri ġodda, Kolumbjani b'valur nett li jaqbeż il-biljun USD. Il-Gvern qed jiżviluppa wkoll proċess ta' inklużjoni finanzjarja fost l-aktar popolazzjoni vulnerabbli fil-pajjiż. Il-kontribuzzjoni tat-turiżmu għall-PDG kienet ta' US$5,880.3 biljun (2.0% tal-PDG totali) fl-2016. It-turiżmu ġġenera 556,135 impjieg (2.5% tal-impjiegi totali) fl-2016. Żjajjar turisti barranin kienu mbassra li Żdiedu minn 0.6 miljun fl-2007 għal 4 miljuni fl-2017. === Agrikoltura u riżorsi naturali === [[File:Cerrejón mine.JPG|thumb|Cerrejón hija minjiera tal-faħam miftuħa, l-akbar tat-tip tagħha, l-akbar fl-Amerika Latina, u l-għaxar l-akbar fid-dinja.]] Fl-agrikoltura, il-Kolombja hija waħda mill-akbar ħames produtturi fid-dinja ta' kafè, avokado u żejt tal-palm, u waħda mil l-akbar 10 produtturi fid-dinja ta' kannamieli, banana, ananas u kawkaw. Il-pajjiż għandu wkoll produzzjoni konsiderevoli ta'ross, patata u kassava. Għalkemm mhux l-akbar produttur tal-kafè fid-dinja (il-Brażil isostni dan it-titlu), il-pajjiż ilu, għal għexieren ta' snin, kapaċi jwettaq kampanja ta’ kummerċjalizzazzjoni globali biex iżid valur lill-prodott tal-pajjiż. Il-produzzjoni taż-żejt tal-palm Kolombjan hija waħda mill-aktar sostenibbli fuq il-pjaneta, meta mqabbla mal-akbar produtturi eżistenti. Il-Kolombja hija wkoll fost l-akbar 20 produttur fid-dinja taċ-ċanga u tat-tiġieġ. Il-Kolombja hija wkoll it-tieni l-akbar esportatur tal-fjuri fid-dinja, wara l-Olanda. L-agrikoltura Kolombjana temetti 55% tal-emissjonijiet tal-gassijiet serra tal-Kolombja, prinċipalment minħabba d-deforestazzjoni, it-trobbija tal-bhejjem estensiva żżejjed, il-ħtif tal-art u l-agrikoltura illegali. Il-Kolombja hija esportatur ewlieni tal-faħam u ż-żejt – fl-2020, aktar minn 40% tal-esportazzjonijiet tal-pajjiż kienu bbażati fuq dawn iż-żewġ prodotti. Fl-2018 kien il-5 l-akbar esportatur tal-faħam fid-dinja. Fl-2019, il-Kolombja kienet l-20 l-akbar produttur taż-żejt fid-dinja, b'791 elf barmil / jum, li jesporta parti tajba mill-produzzjoni tiegħu - il-pajjiż kien id-19-il l-akbar esportatur taż-żejt fid-dinja fl-2020. Fil-minjieri, il-Kolombja hija l-akbar produttur dinja emerald, u fil-produzzjoni tad-deheb, bejn l-2006 u l-2017, il-pajjiż ipproduċa 15-il tunnellata fis-sena sal-2007, meta' l-produzzjoni tiegħu żdiedet b'mod sinifikanti, u kiser ir-rekord ta' 66.1 tunnellata estratti fl-2012. Fl-2017, estratt 52.2 tunnellata. Bħalissa, il-pajjiż huwa fost l-akbar 25 produttur tad-deheb fid-dinja. === Enerġija u trasport === [[File:Hidrosogamoso, Represa.JPG|thumb|Dam ta' Sogamoso (Presa de Sogamoso)]] [[File:Cartagena2011-Skyline-Habour.jpg|thumb|Port ta' Cartagena (Puerto de Cartagena)]] Il-produzzjoni tal-elettriku fil-Kolombja ġejja prinċipalment minn sorsi tal-enerġija rinnovabbli. 69.93% huwa miksub mill-ġenerazzjoni idroelettrika. L-impenn tal-Kolombja għall-enerġija rinnovabbli ġie rikonoxxut fl-Indiċi tal-Ekonomija Ekoloġika Globali (GGEI) tal-2014, u poġġiha fost l-aqwa 10 nazzjonijiet fid-dinja f'termini ta 'setturi ta' effiċjenza ekoloġika. It-trasport fil-Kolombja huwa regolat fi ħdan il-funzjonijiet tal-Ministeru tat-Trasport u entitajiet bħall-Istitut Nazzjonali tat-Toroq (INVÍAS) inkarigat mill-Awtostradi fil-Kolombja, l-Aerocivil, responsabbli għall-avjazzjoni ċivili u l-ajruporti, l-Aġenzija Nazzjonali tal-Infrastruttura, Inkarigat mill-konċessjonijiet permezzta'ta’ sħubijiet pubbliċi-privati, għad-disinn, il-kostruzzjoni, il-manutenzjoni, l-operat u l-amministrazzjoni tal-infrastruttura tat-trasport, id-Direttorat Ġenerali Marittimu (Dimar) għandu r-responsabbiltà li jikkoordina l-kontroll tat-traffiku marittimu flimkien man-Navy Kolombjana, fost oħrajn, u taħt il- superviżjoni tas-Sovrintendenza tal-Portijiet u t-Trasport. Mill-2021, il-Kolombja kellha 204,389 km (127,001 mi) ta 'toroq, li minnhom 32,280 km (20,058 mi) kienu asfaltati. Fl-aħħar tal-2017, il-pajjiż kellu madwar 2,100 km (1,305 mi) ta 'toroq duplikati. It-trasport ferrovjarju fil-Kolombja huwa kważi għal kollox iddedikat għat-trasport tal-merkanzija u n-netwerk ferrovjarju għandu tul ta '1,700 km ta' binarji potenzjalment attivi. Il-Kolombja għandha 3,960 kilometru ta' pipelines tal-gass, 4,900 kilometru ta' pajpijiet taż-żejt u 2,990 kilometru ta 'pipelines taż-żejt. Il-gvern Kolumbjan ippropona li jinbnew 7,000 kilometru ta' toroq bejn l-2016 u l-2020, li jnaqqas il-ħinijiet tal-ivvjaġġar bi 30% u l-ispejjeż tat-trasport b'20%. Programm ta' konċessjoni ta' toroq b’pedaġġ se jinkludi 40 proġett u huwa parti minn objettiv strateġiku usa' ta' investiment ta' kważi $50 biljun f'infrastruttura tat-trasport, inklużi sistemi ferrovjarji, ir-restawr tan-navigabbiltà tax-Xmara Magdalena, it-titjib tal-faċilitajiet tal-istrutturi tal-port u l-espansjoni tal-El Dorado International. Ajruport. Il-Kolombja hija pajjiż bi dħul medju. === Xjenza u teknoloġija === [[File:CEMSA 271215 01.JPG|thumb|Colciencias hija aġenzija tal-Gvern Kolumbjan li tappoġġja r-riċerka fundamentali u applikata.]] Il-Kolombja għandha aktar minn 3,950 grupp ta 'riċerka fix-xjenza u t-teknoloġija. iNNpulsa, aġenzija tal-gvern li tippromwovi l-intraprenditorija u l-innovazzjoni fil-pajjiż, tipprovdi għotjiet lil startups, minbarra servizzi oħra li hija u l-istituzzjonijiet jipprovdu. Il-Kolombja kklassifikat fis-66 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2023. Spazji ta' coworking ħarġu biex iservu bħala komunitajiet għal startups kbar u żgħar. Fil-Kolombja, organizzazzjonijiet bħall-Korporazzjoni għar-Riċerka Bijoloġika (CIB) ġew żviluppati b'suċċess biex jappoġġjaw liż-żgħażagħ interessati fix-xogħol xjentifiku. Iċ-Ċentru Internazzjonali għall-Agrikoltura Tropikali bbażat fil-Kolombja jinvestiga l-isfida dejjem tikber tat-tisħin globali u s-sigurtà tal-ikel. Fil-Kolombja, saru invenzjonijiet importanti relatati mal-mediċina, bħall-ewwel pacemaker artifiċjali estern b'elettrodi interni, ivvintat mill-inġinier elettriku Jorge Reynolds Pombo, invenzjoni ta 'importanza kbira għal dawk li jbatu minn insuffiċjenza tal-qalb. Ivvintati wkoll fil-Kolombja kienu l-mikrokeratome u tekniki keratomileusis, li jiffurmaw il-bażi fundamentali ta' dak li issa huwa magħruf bħala LASIK (waħda mill-aktar tekniki importanti għall-korrezzjoni ta' żbalji refrattivi fil-vista) u l-valv Hakim għat-trattament ta' idroċefalu. Il-Kolombja bdiet tinnova fit-teknoloġija militari għall-armata tagħha u armati oħra fid-dinja; speċjalment fid-disinn u l-ħolqien ta' prodotti ta' protezzjoni ballistiċi personali, ħardwer militari, robots militari, bombi, simulaturi u radars. Xi xjenzati Kolombjani notevoli huma Joseph M. Tohme, riċerkatur rikonoxxut għax-xogħol tiegħu fuq id-diversità ġenetika tal-ikel, Manuel Elkin Patarroyo li huwa magħruf għax-xogħol pijunier tiegħu fuq vaċċini sintetiċi għall-malarja, Francisco Lopera li skopra l-"Mutazzjoni Paisa" jew tip ta 'Alzheimer bikri, Rodolfo Llinás magħruf għall-istudju tiegħu tal-proprjetajiet intrinsiċi tan-newroni u t-teorija ta' sindromu li kien biddel il-mod ta' fehim tal-funzjonament tal-moħħ, Jairo Quiroga Puello għaraf għall-istudji tiegħu dwar il-karatterizzazzjoni ta' sintetiċi. sustanzi li jistgħu jintużaw biex jiġġieldu fungi, tumuri, tuberkulożi u anke xi viruses u Ángela Restrepo li stabbiliet dijanjosi u trattamenti preċiżi biex jiġġieldu l-effetti ta 'marda kkawżata minn Paracoccidioides brasiliensis. == Demografija == [[File:Densidad pop col only Colombia.png|thumb|Id-densità tal-popolazzjoni tal-Kolombja fl-2013]] B'popolazzjoni stmata ta '50 miljun ruħ fl-2020, il-Kolombja hija t-tielet l-aktar pajjiż popolat fl-Amerika Latina, wara l-Brażil u l-Messiku. Fil-bidu tas-seklu 20, il-popolazzjoni tal-Kolombja kienet madwar 4 miljuni. Sa mill-bidu tas-snin sebgħin, il-Kolombja esperjenzat tnaqqis kostanti fir-rati ta 'fertilità, mortalità u tkabbir tal-popolazzjoni tagħha. Ir-rata tat-tkabbir tal-popolazzjoni għall-2016 hija stmata li tkun 0.9%. Madwar 26.8% tal-popolazzjoni kellha 15-il sena jew iżgħar, 65.7% kellhom bejn 15 u 64 sena, u 7.4% kellhom aktar minn 65 sena. Il-proporzjon ta' nies anzjani fil-popolazzjoni totali beda jiżdied b'mod sostanzjali. Il-Kolombja hija pproġettata li jkollha popolazzjoni ta’ 55.3 miljun sal-2050. L-istimi tal-popolazzjoni taż-żona li issa hija l-Kolombja jvarjaw bejn 2.5 u 12-il miljun ruħ fl-1500; stimi bejn l-estremi jinkludu ċifri ta’ 6 u 7 miljuni. Bil-konkwista Spanjola, il-popolazzjoni tar-reġjun kienet niżlet għal madwar 1.2 miljun ruħ sal-1600, li jirrappreżenta tnaqqis stmat ta' 52-90%. Sa tmiem il-perjodu kolonjali, kien naqas aktar għal madwar 800,000; Beda jiżdied fil-bidu tas-seklu 19 għal madwar 1.4 miljun, fejn jerġa' jaqa' fil-Gwerra tal-Indipendenza tal-Kolombja għal bejn 1 u 1.2 miljun. Il-popolazzjoni tal-pajjiż ma rkupratx għal-livelli ta' qabel il-konkwista sa' l-1940, kważi 450 sena wara l-quċċata tagħha fis-seklu 16. [[File:Colombia población.png|thumb|Storja tal-popolazzjoni tal-Kolombja]] Il-popolazzjoni hija kkonċentrata fl-artijiet għolja Andin u tul il-kosta tal-Karibew, ukoll id-densitajiet tal-popolazzjoni huma ġeneralment ogħla fir-reġjun Andin. Id-disa' dipartimenti tal-pjanura tal-Lvant, li jinkludu madwar 54% taż-żona tal-Kolombja, għandhom inqas minn 6% tal-popolazzjoni. Tradizzjonalment soċjetà rurali, il-moviment lejn żoni urbani kien qawwi ħafna f'nofs is-seklu 20, u l-Kolombja issa hija waħda mill-aktar pajjiżi urbanizzati fl-Amerika Latina. Il-popolazzjoni urbana żdiedet minn 31% tat-total fl-1938 għal kważi 60% fl-1973, u fl-2014 iċ-ċifra kienet ta' 76%. Il-popolazzjoni ta' Bogotá waħedha żdiedet minn ftit aktar minn 300,000 fl-1938 għal madwar 8 miljuni llum. B'kollox, tnejn u sebgħin belt issa għandhom popolazzjonijiet ta' 100,000 jew aktar (2015). Fl-2012, il-Kolombja kellha l-akbar popolazzjoni spostata internament fid-dinja, stmata għal 4.9 miljun ruħ. L-istennija tal-ħajja kienet 74.8 snin fl-2015 u l-mortalità tat-trabi kienet 13.1 għal kull elf fl-2016. Fl-2015, 94.58% tal-adulti u 98.66% taż-żgħażagħ huma litterati u l-Gvern jonfoq madwar 4.49% tal-PGD tiegħu fuq l-edukazzjoni. === Lingwi === Madwar 99.2% tal-Kolombjani jitkellmu bl-Ispanjol, imsejjaħ ukoll Kastiljan; Fil-pajjiż jintużaw ukoll 65 lingwa Amerindja, żewġ lingwi krejoli, il-lingwa Romani u l-Lingwa tas-Sinjali Kolombjana. L-Ingliż għandu status uffiċjali fl-arċipelagu ta' San Andrés, Providencia u Santa Catalina. Total ta' 101 lingwa fil-Kolombja huma elenkati fid-database Ethnologue, inkluż l-Ispanjol. In-numru speċifiku ta' lingwi mitkellma jvarja ftit, b'xi awturi jikkunsidraw lingwi differenti dak li oħrajn iqisu varjetajiet jew djaletti tal-istess lingwa. L-aħjar stimi jirreġistraw 71 lingwa mitkellma fil-pajjiż illum, li ħafna minnhom jappartjenu lill-familji tal-lingwi Chibcha, Tucano, Bora-Witoto, Guajibo, Arawak, Karibew, Barbaco u Saliban. Bħalissa hemm aktar minn 850,000 kelliem tal-lingwa nattiva. === Gruppi etniċi === Il-Kolombja hija etnikament diversa, in-nies tagħha dixxendenti mill-abitanti indiġeni oriġinali, konkwistaturi Spanjoli, Afrikani oriġinarjament miġjuba fil-pajjiż bħala skjavi, u immigranti tas-seklu 20 mill-Ewropa u l-Lvant Nofsani, kollha jikkontribwixxu għal wirt kulturali divers. Id-distribuzzjoni demografika tirrifletti mudell li huwa influwenzat mill-istorja kolonjali. L-abjad jgħixu madwar il-pajjiż kollu, l-aktar fiċ-ċentri urbani u fl-għoljiet u l-ibliet kostali li qed jikbru. Il-popolazzjonijiet tal-bliet il-kbar jinkludu wkoll il-mestizos. Il-bdiewa Mestizo (nies li jgħixu f'żoni rurali) jgħixu wkoll fl-artijiet għoljiet Andini, fejn xi konkwistaturi Spanjoli mħallta man-nisa tal-kapijiet Amerinjani. Il-mestizos jinkludu artiġjani u negozjanti żgħar li kellhom rwol importanti fl-espansjoni urbana ta' dawn l-aħħar deċennji. Fi studju fl-American Journal of Physical Anthropology, il-Kolombjani għandhom antenati medja ta' 47% DNA Amerindijan, 42% DNA Ewropew, u 11% DNA Afrikan. Iċ-ċensiment tal-2018 irrapporta li l-“popolazzjoni mhux etnika”, komposta minn bojod u mestizos (dawk ta' antenati mħallta Ewropej u Amerindijani), kienet tifforma 87.6% tal-popolazzjoni nazzjonali. 6.7% huma ta' dixxendenza Afrikana. L-Amerindjani Indiġeni jiffurmaw 4.3% tal-popolazzjoni. Ir-Raizals jikkostitwixxu 0.06% tal-popolazzjoni. Palenqueros jikkostitwixxu 0.02% tal-popolazzjoni. 0.01% tal-popolazzjoni huma żingari. Studju minn Latinobarómetro fl-2023 jistma li 50.3% tal-popolazzjoni hija mestizo, 26.4% hija abjad, 9.5% hija indiġena, 9.0% hija iswed, 4.4% hija mulatta u 0.4% hija Ażjatika, dawn l-istimi jkunu ekwivalenti għal madwar 26 miljun ruħ huma mestizo, 14-il miljun huma bojod, 5 miljun huma indiġeni, 5 miljun huma iswed, 2 miljun huma mulatti u 200k huma Asjatiċi. Id-Diviżjoni tal-Investigazzjoni Federali stmat li mis-86% tal-popolazzjoni li mhix meqjusa bħala parti minn xi gruppi etniċi identifikati miċ-ċensiment tal-2006, il-Kolombjani bojod huma primarjament ta' nisel Spanjol, iżda hemm ukoll popolazzjoni kbira ta' Antenati Nofsani ; F'xi żoni hemm kontribut konsiderevoli ta' antenati Ġermaniżi u Taljani. Ħafna mill-popli indiġeni esperjenzaw tnaqqis fil-popolazzjoni matul il-ħakma Spanjola u ħafna oħrajn ġew assorbiti fil-popolazzjoni mestizo, iżda l-bqija bħalissa jirrappreżentaw aktar minn tmenin kultura differenti. Ir-riżervi (resguardos) stabbiliti għall-popli indiġeni jokkupaw 30,571,640 ettaru (305,716.4 km 2) (27% tat-total tal-pajjiż) u huma abitati minn aktar minn 800,000 ruħ. Uħud mill-akbar gruppi indiġeni huma l-Wayuu, il-Paez, il-Pastos, l-Embera, u ż-Zenú. Id-dipartimenti ta' La Guajira, Cauca, Nariño, Córdoba u Sucre għandhom l-akbar popolazzjonijiet indiġeni. L-Organizzazzjoni Indiġena Nazzjonali tal-Kolombja (ONIC), imwaqqfa fl-ewwel Kungress Indiġenu Nazzjonali fl-1982, hija organizzazzjoni li tirrappreżenta l-popli indiġeni tal-Kolombja. Fl-1991, il-Kolombja ffirmat u rratifikat il-liġi internazzjonali attwali dwar il-popli indiġeni, il-Konvenzjoni dwar il-Popli Indiġeni u Tribali, 1989. L-Afrikani tas-Sub-Saħara nġiebu bħala skjavi, prinċipalment fl-artijiet baxxi kostali, fil-bidu tas-seklu 16 u fis-seklu 19. Illum, komunitajiet kbar Afro-Kolombjani jinsabu fuq il-kosta tal-Paċifiku. Ħafna Ġamajkani emigraw prinċipalment lejn il-gżejjer ta’ San Andres u Providencia. Diversi Ewropej oħra u Amerikani ta' Fuq immigraw lejn il-pajjiż fl-aħħar tad-19 u l-bidu tas-seklu 20, inklużi nies mill-ex USSR matul u wara t-Tieni Gwerra Dinjija. Ħafna komunitajiet immigranti stabbilixxew fuq il-kosta tal-Karibew, partikolarment immigranti reċenti mill-Lvant Nofsani u l-Ewropa. Barranquilla (l-akbar belt fil-Karibew Kolumbjan) u bliet oħra tal-Karibew għandhom l-akbar popolazzjonijiet ta' Libaniżi, Palestinjani u Levantini oħra. Hemm ukoll komunitajiet sinifikanti ta' Roma u Lhud. Hemm xejra migratorja importanti tal-Venezweli, minħabba s-sitwazzjoni politika u ekonomika fil-Venezwela. F'Awwissu 2019, il-Kolombja offriet iċ-ċittadinanza lil aktar minn 24,000 tifel u tifla ta' refuġjati Venezwelani li twieldu fil-Kolombja. ==== Gruppi etniċi fil-Kolombja - Ċensiment tal-2018 ==== [[File:Native India village.jpg|thumb|Popolazzjoni fil-ġungla tal-Amażonja fid-dipartiment tal-Amazonas]] * Mestiż - Abjad (87.58%) * Afro-Kolombjani (inklużi mestizos) (6.68%) * Amerindijan (4.31%) * Mhux indikat (1.35%) * Raizal (0.06%) * Palenquero (0.02%) * Romani (0.01%) ==== Gruppi etniċi fil-Kolombja skont il-Latinobarómetro 2023 ==== * Mestiż (50.3%) * Abjad (26.4%) * Amerindijan (9.5%) * Iswed (9.0%) * Mulatto (4.4%) * Ażjatiċi (0.4%) === Reliġjon === [[File:Iglesia de San Agustín 11.JPG|thumb|left|Il-Knisja ta' San Agustín hija tempju Kolumbjan ta' qima Kattolika ddedikata lil San Agustín de Hipona, tinsab fil-kantuniera ta' Carrera 7 u Calle 7, eżatt fuq wara tal-Dar ta' Nariño (palazz presidenzjali), fil-qalba ta' is-settur tal-belt storika ta' Bogotá u jappartjeni għall-ġurisdizzjoni ekkleżjastika tal-arċidjoċesi ta' Bogotá.]] [[File:Santuario de Las Lajas, Ipiales, Colombia, 2015-07-21, DD 21-23 HDR.jpg|thumb|Is-Santwarju ta' Las Lajas hija knisja bażilika li tinsab fin-nofsinhar tad-Dipartiment ta' Nariño, muniċipalità ta' Ipiales, il-Kolombja. Il-post huwa sit ta' pellegrinaġġ popolari minn meta dehret il-Verġni Marija fl-1754. L-ewwel santwarju nbena madwar l-1750 u ġie mibdul b'wieħed akbar fl-1802 li kien jinkludi pont fuq il-kanyon tax-Xmara Guáitara. It-tempju attwali, fi stil neo-Gotiku, inbena bejn l-1916 u l-1949.]] Id-Dipartiment Amministrattiv Nazzjonali tal-Istatistika (DANE) ma jiġborx statistika reliġjuża u huwa diffiċli li tikseb rapporti preċiżi. Madankollu, skont diversi studji u stħarriġ wieħed, madwar 90% tal-popolazzjoni taderixxi mal-Kristjaneżmu, li l-maġġoranza tagħhom (70.9%–79%) huma Kattoliċi Rumani, filwaqt li minoranza sinifikanti (16.7%) taderixxi mal-Protestantiżmu (prinċipalment evanġeliċi) . Madwar 4.7% tal-popolazzjoni hija atea jew agnostika, filwaqt li 3.5% jgħidu li jemmnu f'Alla iżda ma jsegwux reliġjon speċifika. 1.8% tal-Kolombjani jaderixxu max-Xhieda ta' Jehovah u l-Adventiżmu u inqas minn 1% jaderixxu ma' reliġjonijiet oħra, bħall-Fidi Bahá'í, l-Islam, il-Ġudaiżmu, il-Buddiżmu, il-Mormoniżmu, l-Induiżmu, ir-reliġjonijiet indiġeni, il-moviment Hare Krishna, il-moviment Rastafari, il-Knisja Ortodossa tal-Lvant u studji spiritwali. In-nies li fadal ma' wieġbux jew wieġbu li ma kinux jafu. Minbarra l-istatistika ta' hawn fuq, 35.9% tal-Kolombjani rrappurtaw li ma' pprattikawx il-fidi tagħhom b'mod attiv. 1,519,562 persuna fil-Kolombja, jew madwar 3% tal-popolazzjoni, irrappurtaw li jsegwu reliġjon indiġena. Għalkemm il-Kolombja tibqa' pajjiż predominantement Kattoliku Ruman f’termini tan-numru ta' magħmudijiet, il-kostituzzjoni Kolombjana tal-1991 tiggarantixxi l-libertà tar-reliġjon u d-denominazzjonijiet reliġjużi u l-knejjes kollha huma ugwalment ħielsa quddiem il-liġi. === Saħħa === [[File:Complejo Médico - Hospital Internacional de Colombia HIC.jpg|thumb|Il-Kolombja tmexxi l-klassifika annwali ta’ América Economía tal-aqwa kliniċi u sptarijiet fl-Amerika Latina.]] L-istennija tal-ħajja ġenerali mat-twelid fil-Kolombja hija 79.3 snin (76.7 snin għall-irġiel u 81.9 snin għan-nisa). Ir-riformi tal-kura tas-saħħa wasslu għal titjib massiv fis-sistemi tal-kura tas-saħħa tal-pajjiż, u l-istandards tas-saħħa fil-Kolombja tjiebu ħafna mis-snin tmenin. 1993) għal 96% fl-2012. Fl-2017, il-gvern iddikjara ċentru ta' riċerka u trattament tal-kanċer bħala Proġett ta' Interess Strateġiku Nazzjonali. Studju li sar fl-2016 mir-rivista América Economía ikklassifika 21 istituzzjoni tas-saħħa Kolombjana fost l-44 l-aħjar fl-Amerika Latina, li jirrappreżentaw 48 fil-mija tat-total. Fl-2022, 26 sptar Kolumbjan kienu fost l-aqwa 61 fl-Amerika Latina (42% tat-total). Fl-2023 ukoll, żewġ sptarijiet Kolombjani kienu fost l-aqwa 75 fid-dinja. === Edukazzjoni === L-esperjenza edukattiva ta' ħafna tfal Kolombjani tibda bl-attendenza fi skola qabel l-iskola sal-età ta' ħames snin (Edukazzjoni Preskolastika). L-edukazzjoni bażika hija obbligatorja bil-liġi Din għandha żewġ stadji: Edukazzjoni Bażika Primarja (Educación Basica Primaria) li tmur mill-ewwel sal-ħames grad – tfal minn sitt snin sa għaxar snin, u Edukazzjoni Bażika Sekondarja (Educación Basica Sekondarja), li tmur mis-sitt. għad-disa' grad. L-edukazzjoni bażika hija segwita mill-Edukazzjoni Vokazzjonali Sekondarja (Educación media vocational) li tinkludi l-għaxar u l-ħdax-il grad. Jista' jkollu modalitajiet jew speċjalitajiet differenti ta' taħriġ professjonali (akkademiku, tekniku, kummerċjali, eċċ.) skont il-kurrikulu adottat minn kull skola. [[File:Facultad de Minas - M5.jpg|thumb|Bini M5 – Università Nazzjonali tal-Kolombja, iddisinjat minn Pedro Nel Gómez]] Mat-tlestija b'suċċess tas-snin kollha tal-edukazzjoni bażika u sekondarja, tingħata d-diploma tal-iskola għolja, li tissejjaħ il-baċellerat, minħabba li l-edukazzjoni sekondarja bażika u l-edukazzjoni sekondarja tradizzjonalment jitqiesu flimkien bħala unità msejħa l-baċellerat (is-sitt sal-ħdax-il grad). Studenti fl-aħħar sena tal-edukazzjoni sekondarja tagħhom jagħmlu l-eżami tal-ICFES (issa jismu Sabre 11) biex jaċċessaw l-edukazzjoni ogħla. Din l-edukazzjoni ogħla tinkludi studji professjonali undergraduate, edukazzjoni sekondarja teknika, teknoloġika u professjonali, u studji postgraduate. L-istituzzjonijiet tal-Edukazzjoni Għolja Teknika-vokazzjonali huma miftuħa wkoll għal studenti li għandhom lawrja fl-Arti u n-Negozju. Dan il-lawrja ġeneralment jingħata mis-SENA wara pjan ta' studju ta' sentejn. Gradwati tal-iskola għolja jistgħu jidħlu fi programm ta' karriera professjonali ta' undergraduate offrut minn università; Dawn il-programmi jdumu sa ħames snin (jew inqas għal edukazzjoni teknika, teknoloġika u vokazzjonali intermedja, u studji gradwati), anke sa sitt jew seba' snin għal xi karrieri, bħall-mediċina. Fil-Kolombja, m'hemm l-ebda istituzzjoni bħall-università; L-istudenti jidħlu direttament fi programm ta’ karriera f’università jew istituzzjoni edukattiva oħra biex jiksbu grad professjonali, tekniku jew teknoloġiku. Malli jiggradwaw mill-kulleġġ, l-individwi jirċievu diploma (professjonali, teknika jew teknoloġika) u liċenzja (jekk meħtieġ) biex isegwu l-karriera magħżula tagħhom. Għal xi programmi tal-karriera, l-istudenti jridu jagħmlu t-test Saber-Pro fl-aħħar sena tagħhom ta 'edukazzjoni akkademika undergraduate. L-infiq pubbliku fuq l-edukazzjoni bħala proporzjon tal-prodott gross domestiku fl-2015 kien 4.49%. Dan kien jirrappreżenta 15.05% tan-nefqa totali tal-gvern. Ir-rati gross ta' reġistrazzjoni fl-edukazzjoni primarja u sekondarja kienu ta' 113.56% u 98.09% rispettivament. L-istennija tal-ħajja tal-iskola kienet ta' 14.42 snin. Total ta' 94.58% tal-popolazzjoni ta' 15-il sena' l fuq kienet irreġistrata bħala litterata, inklużi 98.66% ta' dawk ta' bejn il-15 u l-24 sena. ==== Universitajiet ==== Il-Kolombja għandha 301 istituzzjoni ta' edukazzjoni ogħla (HEIs), li minnhom 217 huma privati ​​u 84 huma uffiċjali. Is-Sistema tal-Università tal-Istat (SUE) torganizza s-servizz pubbliku tal-edukazzjoni ogħla fil-pajjiż u hija magħmula minn 34 università pubblika. Uħud mill-universitajiet pubbliċi fil-Kolombja huma: Università ta' Antioquia, Università ta' Atlántico, Università Militari Nueva Granada, Università ta' Caldas, Università ta' Cauca, Università Nazzjonali Miftuħa u Distanza, Università ta' Cartagena, Università ta' Magdalena, Università Nazzjonali tal-Kolombja, Università ta' Córdoba. == Kultura == Il-Kolombja tinsab f'salib it-toroq tal-Amerika Latina u l-kontinent Amerikan in ġenerali, u bħala tali ġiet affettwata minn firxa wiesgħa ta' influwenzi kulturali. Influwenzi Indiġeni Amerikani, Spanjoli, u oħrajn Ewropej, Afrikani, Amerikani, tal-Karibew u tal-Lvant Nofsani, kif ukoll influwenzi kulturali oħra tal-Amerika Latina, huma kollha preżenti fil-kultura Kolombjana moderna. Il-migrazzjoni urbana, l-industrijalizzazzjoni, il-globalizzazzjoni u bidliet politiċi, soċjali u ekonomiċi oħra wkoll ħallew il-marka tagħhom. Ħafna simboli nazzjonali, kemm oġġetti kif ukoll temi, ħarġu mit-tradizzjonijiet kulturali diversi tal-Kolombja u huma maħsuba biex jirrappreżentaw dak li l-Kolombja u l-poplu Kolumbjan għandhom komuni. L-espressjonijiet kulturali fil-Kolombja huma promossi mill-gvern permezz tal-Ministeru tal-Kultura. === Letteratura === Il-letteratura Kolombjana tmur lura għaż-żminijiet prekolombjani; Eżempju notevoli mill-perjodu huwa l-poeżija epika magħrufa bħala The Legend of Yurupary. Fl-era kolonjali Spanjola, kittieba notevoli jinkludu Juan de Castellanos ( Elegies of Illustrious Men of the Indies ), Hernando Domínguez Camargo u l-poeżija epika tiegħu lil San Injazju ta' Loyola, Pedro Simón u Juan Rodríguez Freyle. Fil-letteratura ta' wara l-indipendenza marbuta mar-Romantizmu, spikkaw Antonio Nariño, José Fernández Madrid, Camilo Torres Tenorio u Francisco Antonio Zea. Fit-tieni nofs tas-seklu 19 u l-bidu tal-20, il-ġeneru letterarju magħruf bħala costumbrismo sar popolari; Kittieba kbar ta' dan il-perjodu kienu Tomás Carrasquilla, Jorge Isaacs u Rafael Pombo (dan tal-aħħar kiteb xogħlijiet notevoli tal-letteratura għat-tfal). F'dak il-perjodu, awturi bħal José Asunción Silva, José Eustasio Rivera, León de Greiff, Porfirio Barba-Jacob u José María Vargas Vila żviluppaw il-moviment modernista. Fl-1872, il-Kolombja waqqfet l-Academia Colombiana de la Lengua, l-ewwel akkademja tal-lingwa Spanjola fl-Amerika. Candelario Obeso kiteb l-innovattivi Cantos Populares de mi Tierra (1877), l-ewwel ktieb ta' poeżija ta' awtur Afro-Kolombjan. Bejn l-1939 u l-1940, ġew ippubblikati seba' kotba ta' poeżija taħt l-isem Piedra y cielo fil-belt ta' Bogotá, li influwenzaw il-pajjiż b’mod sinifikanti; Ġew editjati mill-poeta Jorge Rojas. Fl-għaxar snin ta' wara, Gonzalo Arango waqqaf il-moviment “xejn” bħala reazzjoni għall-vjolenza ta' dak iż-żmien; Kien influwenzat min-nihiliżmu, l-eżistenzjaliżmu u l-ħsieb ta' kittieb kbir ieħor Kolumbjan: Fernando González Ochoa. Matul iż-żieda fil-letteratura Latino-Amerikana, ħarġu kittieba ta' suċċess, immexxija mir-rebbieħ tal-Premju Nobel Gabriel García Márquez u l-opus magnum tiegħu, Mitt Sena ta' Solitudni, Eduardo Caballero Calderón, Manuel Mejía Vallejo u Álvaro Mutis, kittieb li ngħata l-Premju Cervantes. u l-Premju Prince of Asturias għal-Letteratura. === Arti viżwali === [[File:Alonso de Narvaez - Our Lady of Chiquinquira,1562.jpg|thumb|Pittura kolonjali The Virgin of Chiquinquirá (1562) minn Alonso de Narváez. Hija l-Patruna Kattolika tal-Kolombja. It-tila oriġinali tinsab fil-Bażilika tal-Madonna tar-Rużarju ta’ Chiquinquirá.]] [[File:Santiago Martinez Delgado in the colombian congress.jpg|thumb|Mural ta' Santiago Martínez Delgado]] L-arti Kolombjana għandha aktar minn 3000 sena ta' storja. L-artisti Kolombjani qabdu l-kuntest politiku u kulturali li qed jinbidel tal-pajjiż bl-użu ta' varjetà ta' stili u midja. Hemm evidenza arkeoloġika li l-fuħħar kien prodott aktar kmieni fil-Kolombja milli kullimkien ieħor fl-Ameriki, li jmur lura għal 3000 QK. L-ewwel eżempji ta' sengħa tad-deheb ġew attribwiti lill-poplu Tumaco tal-kosta tal-Paċifiku u jmorru għal madwar 325 QK Madwar bejn is-sena 200 QK u 800 AD, il-kultura ta' San Wistin, kaptani tat-tinqix tal-ġebel, daħlet "il-perjodu klassiku" tagħha. Huma waqqfu ċentri ċerimonjali elevati, sarkofaġi, u monoliti kbar tal-ġebel li jirrappreżentaw forom antropomorfiċi u żoomorfi fil-ġebel. L-arti Kolombjana segwiet ix-xejriet ta dak iż-żmien, għalhekk matul is-sekli 16 sa 18, il-Kattoliċiżmu Spanjol kellu influwenza enormi fuq l-arti Kolombjana, u l-istil barokk popolari ġie sostitwit minn Rococo meta l-Bourbon telgħu sal-kuruna Spanjola. Matul dan iż-żmien, fil-kolonja Spanjola, l-aktar pitturi importanti New Granada (Kolombjani) kienu Gregorio Vásquez de Arce y Ceballos, Gaspar de Figueroa, Baltasar Vargas de Figueroa, Baltasar de Figueroa (il-Anzjan), Antonio Acero de la Cruz u Joaquín. Gutiérrez , li x-xogħlijiet tiegħu huma ppreservati. Importanti wkoll Alonso de Narváez li għalkemm twieled fil-Provinċja ta Sivilja, qattata' l-biċċa l-kbira ta' ħajtu fil-Kolombja kolonjali, it-Taljan Angelino Medoro wkoll, għex fil-Kolombja u l-Perù, u ħalla xogħlijiet ta' l-arti ppreservati f’diversi knejjes tal-belt ta' Tunja. F'nofs is-seklu 19, wieħed mill-pitturi l-aktar prominenti kien Ramón Torres Méndez, li pproduċa sensiela ta' pitturi ta' kwalità tajba li wrew in-nies u d-drawwiet tagħhom ta reġjuni Kolombjani differenti. Kienu notevoli wkoll fis-seklu 19 Andrés de Santa María, Pedro José Figueroa, Epifanio Garay, Mercedes Delgado Mallarino, José María Espinosa, Ricardo Acevedo Bernal, fost ħafna oħrajn. Aktar reċentement, l-artisti Kolombjani Pedro Nel Gómez u Santiago Martínez Delgado bdew il-Moviment Murali Kolumbjan fl-1940s, li jippreżentaw il-karatteristiċi neoklassiċi tal-Art Deco. Sa mis-snin ħamsin, l-arti Kolombjana bdiet ikollha perspettiva distintiva, billi vvinta mill-ġdid elementi tradizzjonali taħt kunċetti tas-seklu 20. Eżempji ta' dan huma r-ritratti ta' Greiff ta' Ignacio Gómez Jaramillo, li juru x'tista' tagħmel l-arti Kolombjana b’tekniki ġodda applikati għal suġġetti tipiċi Kolombjani. Carlos Correa, bil-mudell paradigmatiku tiegħu "Still Life in Silence", jgħaqqad l-astrazzjoni ġeometrika u l-kubiżmu. Alejandro Obregón ħafna drabi huwa meqjus bħala missier il-pittura Kolumbjana moderna, u wieħed mill-artisti l-aktar influwenti f'dan il-perjodu, minħabba l-oriġinalità tiegħu, ipinġi pajsaġġi Kolombjani b'użu simboliku u espressjonist tal-annimali, (speċjalment il-kondor Andin). Fernando Botero, Omar Rayo, Enrique Grau, Édgar Negret, David Manzur, Rodrigo Arenas Betancourt, Oscar Murillo, Doris Salcedo u Oscar Muñoz huma wħud mill-artisti Kolombjani prominenti internazzjonalment. L-iskultura Kolombjana mis-sekli 16 sa 18 kienet l-aktar iddedikata għar-rappreżentazzjoni reliġjuża tal-arti ekkleżjastika, influwenzata ħafna mill-iskejjel Spanjoli tal-iskultura sagra. Matul il-perjodu inizjali tar-Repubblika Kolombjana, l-artisti nazzjonali ffukaw fuq il-produzzjoni ta' ritratti skulturi ta' politiċi u figuri pubbliċi, f'xejra neoklassika ċara. Matul is-seklu 20, l-iskultura Kolombjana bdiet tiżviluppa xogħol kuraġġuż u innovattiv bil-għan li tikseb fehim aħjar tas-sensittività nazzjonali. Il-fotografija Kolombjana kienet immarkata bil-wasla tad-daguerreotype. Jean-Baptiste Louis Gros kien dak li ġab il-proċess tad-daguerreotype fil-Kolombja fl-1841. Il-librerija pubblika Piloto għandha l-akbar arkivju ta' negattivi fl-Amerika Latina, b’1.7 miljun ritratt antik li jkopru l-Kolombja mill-1848 sal-2005. L-istampa Kolombjana ppromwoviet ix-xogħol tal-kartunisti. Fl-aħħar deċennji, fanzines, l-Internet u pubblikaturi indipendenti kienu fundamentali għat-tkabbir tal-komiks fil-Kolombja. === Arkitettura === Matul iż-żmien kien hemm varjetà ta' stili arkitettoniċi, minn dawk ta' popli indiġeni għal dawk kontemporanji, inklużi stili kolonjali (militari u reliġjużi), repubblikani, transizzjonali u moderni. [[File:Street Scenes in Cartagena, Colombia (24045961890).jpg|thumb|Gallariji kolonjali fit-toroq ta' Cartagena]] [[File:Catedral-Basílica-de-Nuestra-Señora-de-la-Asunción-de-Popayán-Colombia-1.jpg|thumb|Pjazza ewlenija kolonjali ta' Popayán, Dipartiment ta' Cauca]] [[File:Pila de agua en la Plaza Central en Villa de Leyva, Boyacá, Colombia.jpg|thumb|Villa Kolonjali ta' Leyva, Dipartiment ta' Boyacá]] Żoni ta' abitazzjoni antiki, djar komunali, terrazzi tal-kultivazzjoni, toroq bħas-sistema tat-toroq Inca, ċimiterji, hypogeums u nekropoli huma parti mill-wirt arkitettoniku tal-popli indiġeni. Xi strutturi indiġeni prominenti huma s-sit arkeoloġiku pre-ċeramika u taċ-ċeramika ta' Tequendama, Tierradentro (park li fih l-akbar konċentrazzjoni ta' oqbra maqtul monumentali pre-Kolombjani bi kmamar tal-ġenb), l-akbar ġabra ta' monumenti reliġjużi u skulturi megalitiċi fl-Amerika t'Isfel, li tinsab f'San Agustín, Huila, Ciudad Perdida (sit arkeoloġiku b'serje ta' terrazzi minquxin fil-muntanji, netwerk ta 'mogħdijiet bil-madum u diversi pjazez ċirkolari), u bliet kbar mibnija prinċipalment mill-ġebel, injam, kannamieli u tajn . L-arkitettura matul il-perjodu tal-konkwista u l-kolonizzazzjoni kienet prinċipalment derivata mill-adattament tal-istili Ewropej għall-kundizzjonijiet lokali, u l-influwenza Spanjola, speċjalment Andalusija u Estremadura, tista' tidher faċilment. Meta l-Ewropej waqqfu bliet, saru żewġ affarijiet fl-istess ħin: id-dimensjonar tal-ispazju ġeometriku (kwadru, triq), u l-post ta' punt tanġibbli ta' orjentazzjoni. Il-kostruzzjoni ta 'swar kienet komuni madwar il-Karibew u f'xi bliet ta' ġewwa, minħabba l-perikli maħluqa għall-insedjamenti kolonjali Spanjoli minn pirati Ingliżi, Franċiżi u Olandiżi u gruppi indiġeni ostili. Knejjes, kappelli, skejjel u sptarijiet li jappartjenu għal ordnijiet reliġjużi għandhom influwenza urbana kbira. L-arkitettura Barokka tintuża f'bini militari u spazji pubbliċi. Marcelino Arroyo, Francisco José de Caldas u Domingo de Petrés kienu rappreżentanti kbar tal-arkitettura neoklassika. Il-Capitol Nazzjonali huwa rappreżentant kbir tar-romantiċiżmu. L-injam kien użat ħafna fil-bibien, twieqi, railings u soqfa matul il-kolonizzazzjoni ta 'Antioquia. L-arkitettura tal-Karibew takkwista influwenza Għarbija qawwija. It-Teatru Colón f'Bogotá huwa eżempju proditiku ta' arkitettura tas-seklu 19. Id-djar tal-kampanja b'innovazzjonijiet fil-konċepiment volumetriku huma wħud mill-aqwa eżempji ta' arkitettura repubblikana; L-azzjoni repubblikana fil-belt iffokat fuq id-disinn ta 'tliet tipi ta' spazji: parks bil-foresti, parks urbani żgħar u toroq u l-istil Gotiku kien l-aktar użat għad-disinn tal-knejjes. L-istil Deco, in-neoclassicism modern, l-eklettiżmu folkloriku u r-riżorsi ornamentali tal-Art Deco influwenzaw b'mod sinifikanti l-arkitettura tal-Kolombja, speċjalment matul il-perjodu ta 'tranżizzjoni. Il-moderniżmu ġab teknoloġiji ġodda ta 'kostruzzjoni u materjali ġodda (azzar, konkrit rinfurzat, ħġieġ u materjali sintetiċi) u arkitettura topoloġika u s-sistema ta' ċangaturi mħaffef ukoll għandhom influwenza kbira. L-aktar periti influwenti tal-moviment modern kienu Rogelio Salmona u Fernando Martínez Sanabria. L-arkitettura kontemporanja tal-Kolombja hija mfassla biex tagħti importanza akbar lill-materjali, din l-arkitettura tqis ġeografiji naturali u artifiċjali speċifiċi u hija wkoll arkitettura li tappella għas-sensi. Il-konservazzjoni tal-wirt arkitettoniku u urban tal-Kolombja ġiet promossa f'dawn l-aħħar snin. === Mużika === Il-Kolombja għandha collage vibranti ta' talent li jdoqq spettru sħiħ ta' ritmi. Hija magħrufa bħala l-art ta' elf ritmu, b'madwar 1,024 ritmu folkloristiku. Mużiċisti, kompożituri, produtturi tal-mużika u kantanti mill-Kolombja huma rikonoxxuti internazzjonalment bħal Shakira, Juanes, Carlos Vives u oħrajn. Il-mużika Kolombjana tgħaqqad l-istruttura tal-kitarra u l-kanzunetti influwenzati mill-Ewropa ma' flawtijiet kbar tal-bagalji u strumenti tal-perkussjoni mill-popolazzjoni indiġena, filwaqt li l-istruttura tal-perkussjoni u l-forom taż-żfin tagħha ġejjin mill-Afrika. Il-Kolombja għandha ambjent mużikali divers u dinamiku. [[File:Ejes musicales de Colombia1.png|thumb|left|Reġjuni tal-Kolombja skond il-mużika tradizzjonali tagħhom]] Guillermo Uribe Holguín, figura kulturali importanti fl-Orkestra Sinfonika Nazzjonali tal-Kolombja, Luis Antonio Calvo u Blas Emilio Atehortúa huma wħud mill-akbar esponenti tal-mużika arti. L-Orkestra Filarmonika ta’ Bogotá hija waħda mill-aktar orkestri attivi fil-Kolombja. Il-mużika tal-Karibew għandha ħafna ritmi vibranti, bħal cumbia (daqq bil-maracas, drums, bagpipes u guacharaca), porro (huwa ritmu monotonu iżda ferrieħa), Mapalé (bir-ritmu mgħaġġel tiegħu u ċ-ċapċip kostanti) u vallenato, li oriġinaw fil- parti tat-Tramuntana tal-kosta tal-Karibew (ir-ritmu jindaqq prinċipalment bil-kaxxa, il-guacharaca u l-accordion). Il-mużika tal-kosta tal-Paċifiku, bħall-currulao, hija kkaratterizzata mill-użu qawwi tagħha tat-tnabar (strumenti bħall-marimba indiġena, il-conunos, il-bombo, it-tanbur u l-cuatro guasas jew rattle tubulari). Ritmu importanti tar-reġjun tan-Nofsinhar tal-kosta tal-Paċifiku huwa l-contradanza (użata fl-ispettakli taż-żfin minħabba l-kuluri impressjonanti tal-kostumi). Il-mużika marimba, il-kanzunetti u ż-żfin tradizzjonali tar-reġjun tan-Nofsinhar tal-Paċifiku tal-Kolombja jinsabu fuq il-Lista Rappreżentattiva tal-UNESCO tal-Wirt Kulturali Intanġibbli tal-Umanità. Ritmi mużikali importanti tar-Reġjun Andin huma ż-żfin (żfin tal-folklor Andin li ħareġ mit-trasformazzjoni tal-contradanza Ewropea), il-bambuco (daqq bil-kitarra, tiple u mandolina, ir-ritmu jiżfen f'pari), il-hallway (ritmu ispirat f’ il-waltz Awstrijak u ż-“żfin” Kolumbjan, il-lirika ġew komposti minn poeti rinomati), il-guabina (it-tiple, il-bandola u r-requinto huma l-istrumenti bażiċi), is-sanjuanero (oriġina fid-dipartimenti ta' Tolima u Huila , il- ir-ritmu huwa ferħan u mgħaġġel). Apparti dawn ir-ritmi tradizzjonali, il-mużika tas-salsa nfirxet mal-pajjiż kollu, u l-belt ta' Cali hija meqjusa minn ħafna kantanti tas-Salsa bħala ‘The New Salsa Capital of the World’. L-istrumenti li jiddistingwu l-mużika tal-Llanos tal-Lvant huma l-arpa, il-cuatro (tip ta' kitarra b'erba' kordi) u l-maracas. Ritmi importanti ta' dan ir-reġjun huma l-joropo (ritmu mgħaġġel u hemm ukoll zapateo bħala riżultat ta' l-antenati flamenco tiegħu) u l-galerón (daqq ħafna waqt li l-cowboys ikunu qed jaħdmu). Il-mużika tar-reġjun tal-Amażonja hija influwenzata ħafna minn prattiċi reliġjużi indiġeni. Uħud mill-istrumenti mużikali użati huma l-manguaré (strument mużikali tat-tip ċerimonjali, li jikkonsisti f'par tnabar ċilindriċi kbar), il-quena (strument melodiku), ir-ronador, il-congas, il-qniepen u tipi differenti ta' flawtijiet. Il-mużika tal-Arċipelagu ta' San Andrés, Providencia u Santa Katalina ġeneralment tkun akkumpanjata minn mandolina, bass, quijada, kitarra u maracas. Xi ritmi popolari tal-arċipelagu huma Skoċċiżi, calypso, polka u mento. === Kultura popolari === [[File:Statue India Catalina FICCI.JPG|thumb|Il-Cartagena Film Festival huwa l-eqdem avveniment tal-films fl-Amerika Latina. Il-fokus ċentrali tiegħu huwa l-films Ibero-Amerikani.]] It-teatru ġie introdott fil-Kolombja matul il-kolonizzazzjoni Spanjola fl-1550 permezz ta' kumpaniji taż-żarzuela. It-teatru Kolumbjan huwa appoġġjat mill-Ministeru tal-Kultura u serje ta 'organizzazzjonijiet privati ​​u statali. Il-Festival tat-Teatru Ibero-Amerikan ta' Bogotá huwa l-aktar avveniment kulturali importanti fil-Kolombja u wieħed mill-akbar festivals tat-teatru fid-dinja. Avvenimenti teatrali importanti oħra huma: Il-Festival tal-Puppet La Fanfarria (Medellín), Il-Festival tat-Teatru Manizales, Il-Festival tat-Teatru tal-Karibew (Santa Marta) u l-Festival tal-Arti tal-Kultura Popolari “Invażjoni Kulturali” (Bogotá). Għalkemm iċ-ċinema Kolombjana hija żagħżugħa bħala industrija, aktar reċentement l-industrija tal-films kienet qed tikber bl-appoġġ tal-Liġi tal-Films li għaddiet fl-2003. Ħafna festivals tal-films isiru fil-Kolombja, iżda t-tnejn l-aktar importanti huma l-Cartagena Film Festival, li huwa l-eqdem. festival tal-films fl-Amerika Latina, u l-Bogota Film Festival. Xi gazzetti importanti taċ-ċirkolazzjoni nazzjonali huma El Tiempo u El Espectador. It-televiżjoni fil-Kolombja għandha żewġ netwerks tat-televiżjoni privati ​​u tliet netwerks tat-televiżjoni tal-istat b'kopertura nazzjonali, kif ukoll sitt netwerks tat-televiżjoni reġjonali u għexieren ta 'stazzjonijiet tat-televiżjoni lokali. L-istazzjonijiet privati, RCN u Caracol, huma dawk bl-akbar udjenza. L-istazzjonijiet reġjonali u l-gazzetti reġjonali jkopru dipartiment wieħed jew aktar u l-kontenut tagħhom isir f'dawn l-oqsma partikolari. Il-Kolombja għandha tliet netwerks nazzjonali ewlenin tar-radju: Radiodifusora Nacional de Colombia, stazzjon tar-radju nazzjonali tal-istat; Caracol Radio u RCN Radio, netwerks ta' proprjetà privata b'mijiet ta' affiljati. Hemm netwerks nazzjonali oħra, inklużi Cadena Super, Todelar u Colmundo. Mijiet ta' stazzjonijiet tar-radju huma rreġistrati mal-Ministeru tat-Teknoloġija tal-Informazzjoni u l-Komunikazzjoni. === Kċina === [[File:Comidas tipicas colombianas.jpg|thumb|Tranta paisa (fuq) u ajiaco (taħt) huma tnejn mill-aktar platti tradizzjonali fil-pajjiż.]] Il-gastronomija Kolombjana varjata hija influwenzata mill-fawna u l-flora differenti tagħha, kif ukoll it-tradizzjonijiet kulturali tal-gruppi etniċi. Il-platti u l-ingredjenti Kolombjani jvarjaw ħafna skont ir-reġjun. Uħud mill-aktar ingredjenti komuni huma: ċereali bħal ross u qamħ; tuberi bħal patata u kassava; legumi varji; laħmijiet, inklużi ċanga, tiġieġ, majjal u mogħoż; ħut; u frott tal-baħar. Il-kċina Kolombjana fiha wkoll varjetà ta' frott tropikali bħal cape gooseberry, feijoa, arazá, pitahaya, mangostan, granadilla, papaya, guava, tut (tut), lulo, soursop, u frott tal-passjoni. Il-Kolombja hija waħda mill-akbar konsumaturi ta' meraq tal-frott fid-dinja. Fost l-appetizers u sopop l-aktar rappreżentattivi hemm patacones (pjantaġġini ħodor moqlija), sancocho de gallina (soppa tat-tiġieġ bil-ħaxix bl-għeruq) u ajiaco (soppa tal-patata u qamħirrum). L-appetizers u l-ħobż rappreżentattivi huma pandebono, arepas (kejkijiet tal-qamħirrum), aborrajados (pjantaġġini ħelwin moqlija bil-ġobon), torta de choclo, empanadas u almojábanas. Dixxijiet ewlenin rappreżentattivi huma t-tumba paisa, il-lechona tolimense, il-mamona, it-tamales, u l-platti tal-ħut (bħal arroz de lisa), speċjalment fir-reġjuni kostali fejn jittieklu wkoll kibbeh, serum, queso costeño u carimañolas. L-akkumpanjamenti rappreżentattivi huma patatas chorreadas (patata bil-ġobon), pitravi mimlijin b'bajd iebes (pitravi mimlijin b'bajd iebes) u ross bil-ġewż. L-ikel organiku huwa xejra attwali fl-ibliet il-kbar, għalkemm b'mod ġenerali madwar il-pajjiż il-frott u l-ħaxix huma naturali ħafna u friski. Deżerti rappreżentattivi huma buñuelos, custard, kejk María Luisa, sandwich guava (ġelatina tal-gwava), cocadas (blalen tal-ġewż tal-Indi), casquitos de guava (qxur tal-gwava konfettura), pastel de natas, wejfers, mango flan, roscón, millefeuille, delikatezza. abjad, ħelu tal-feijoa, ħelu tal-papajuela, kejk tal-mojicón u sponge cake curuba. Zlazi tipiċi huma hogao (zalza tat-tadam u tal-basal) u chili stil Kolumbjan. Xi xarbiet rappreżentattivi huma kafè (aħmar), xampù, cholado, lulada, ħafur Kolombjan, meraq tal-kannamieli taz-zokkor, aguapanela, aguardiente, ċikkulata sħuna, u meraq tal-frott frisk (spiss magħmul bl-ilma jew bil-ħalib). === Sports === [[File:Rio 2016. Ciclismo BMX-BMX Cycling (29016608602).jpg|thumb|Mariana Pajón hija ċiklist Kolombjana, darbtejn midalja tad-deheb Olimpika u Champion tad-Dinja tal-BMX.]] [[File:FCF-Logo-2023.svg|thumb|Il-logo tat-tim nazzjonali tal-futbol tal-Kolombja]] Tejo huwa l-isport nazzjonali tal-Kolombja u huwa sport tat-tim li jinvolvi li jitfgħu l-projettili biex jolqtu mira. Iżda mill-isports kollha fil-Kolombja, il-futbol huwa l-aktar popolari. Il-Kolombja kienet iċ-champion tal-Copa América tal-2001, li fiha stabbiliet rekord ġdid li ma' ntlaqatx, ma' sofriet l-ebda gowl, u rebħet kull partita. Il-Kolombja ngħatat darbtejn il-premju tal-“plejer tas-sena”. Il-Kolombja hija ċentru għall-iskejters. It-tim nazzjonali huwa qawwa perenni fil-Kampjonati Dinjija tar-Roller Speed ​​​​Skating. Il-Kolombja tradizzjonalment kienet tajba ħafna fiċ-ċikliżmu u numru kbir ta' ċiklisti Kolombjani rebħu f’kompetizzjonijiet ewlenin taċ-ċikliżmu. Il-baseball huwa popolari fi bliet bħal Cartagena u Barranquilla. Ġew plejers tajbin minn dawk l-ibliet, bħal: Orlando Cabrera, Édgar Rentería, li kien champion tas-Serje Dinji fl-1997 u l-2010, u oħrajn li lagħbu fil-Major League Baseball. Il-Kolombja kienet champion dinji tad-dilettanti fl-1947 u fl-1965. Il-boxing huwa wieħed mill-isports li pproduċa l-aktar ċampjins tad-dinja għall-Kolombja. L-isport tal-muturi wkoll jokkupa post importanti fil-preferenzi sportivi tal-Kolombjani; Juan Pablo Montoya huwa sewwieq tat-tlielaq magħruf għar-rebħ ta' 7 avvenimenti tal-Formula Wieħed il-Kolombja eċċella wkoll fl-isports bħall-BMX, il-judo, l-isports tal-isparar, it-taekwondo, il-lotta, l-għadis għoli u l-atletika, u għandu tradizzjoni kbira fil-weight lifting u l-bowling. == Bliet importanti == <gallery> File:BOG17.png|Santafé de Bogotá File:Bogota SkyIine.jpg|Santafé de Bogotá File:Casa Cural de la Catedral 2.jpg|Santafé de Bogotá File:2018 Bogotá - Iglesia de Monserrate desde Germania.jpg|Santafé de Bogotá File:Fachada Capitolio.jpg|Santafé de Bogotá File:BOG Museo del Oro.JPG|Santafé de Bogotá File:2018 Aeropuerto El Dorado de Bogotá - Ventanales del muelle nacional.jpg|Santafé de Bogotá File:Metro de Medellín, Colombia.jpg|Medellín File:Barranquilla - Paseo de Bolívar.jpg|Barranquilla File:Bucaramanga v cu.JPG|Bucaramanga File:Teatro Municipal de Santiago de Cali 01.JPG|Cali File:Oeste de Cali de noche.jpg|Cali File:Iglesia de San Antonio Cali 01.JPG|Cali File:CristoReyCali.jpg|Cali File:Catedral San Jerónimo de Montería en la celebración de los 240 años de la ciudad. .jpg|Montería File:Catedral de Pasto.jpg|San Juan de Pasto File:Baluarte de Santiago CTG 11 2019 9804.jpg|Cartagena de Indias File:Panorámica de San José de Cúcuta, Colombia.jpg|San José de Cúcuta File:San Juan de Pasto de noche.jpg|San Juan de Pasto File:Catedral de Pasto.jpg|San Juan de Pasto File:Volcán Galeras - Pasto - Colombia.jpg|San Juan de Pasto File:Plazuela San Andrés-Pasto.jpg|San Juan de Pasto File:Plaza de Nariño, al final de la tarde - panoramio.jpg|San Juan de Pasto File:Catedralpopayan.jpg|Popayán File:Iglesia de Santo Domingo-Popayan.jpg|Popayán File:Popayan bridge.jpg|Popayán File:Centro Histórico 2.JPG|Popayán File:Atardecer en Popayán, Cauca.jpg|Popayán File:CatedralTunja1.jpg|Tunja File:Puente de Boyaca 1.jpg|Tunja File:Tunja02.jpg|Tunja File:Tunja Panoramica Norte.JPG|Tunja File:Valledupar.png|Valledupar File:Calle15valledupar.jpg|Valledupar File:Valledupar 2007 006.jpg|Valledupar File:PanteodelaPatria.JPG|Santa Marta File:Rodadero 2023.jpg|Santa Marta File:Arrecifes.jpg|Santa Marta File:El Morro visto desde Taganga al atardecer.jpg|Santa Marta File:090 Irotama Santa Marta Colombia Sunset.JPG|Santa Marta File:Cityofneiva.png|Neiva File:Ibagué.jpg|Ibagué File:Plaza Bolívar Ibague.jpg|Ibagué File:Biblioteca Universidad de Ibagué.JPG|Ibagué File:Catedral de Ibague con la gobernacion.JPG|Ibagué File:Museo de arte del tolima.JPG|Ibagué File:Monumento a Las Arpas.JPG|Villavicencio File:C8v iSQXoAAEqwr.jpg|Villavicencio File:CRISTO REY.JPG|Villavicencio File:Manizales Montage L.jpg|Manizales File:Plaza Almirante Padilla.JPG|Riohacha File:LA CATEDRAL DE RIOHACHA - panoramio.jpg|Riohacha File:CENTRO COMERCIAL SUCHIMMA (RIOHACHA) - panoramio.jpg|Riohacha File:Antigua Aduana y Actual Secretaría de Cultura de Riohacha.jpg|Riohacha File:Edificio de la Gobernacion de la Guajira.JPG|Riohacha File:Skyline Pereira.jpg|Pereira File:Bolivar desnudo.jpg|Pereira File:IglesiadePereira.JPG|Pereira File:Edificio de Rentas Departamentales.JPG|Pereira File:Estación del Ferrocarril Pereira..JPG|Pereira File:Sincelejoocity.png|Sincelejo File:Ciudad de Quibdo.jpg|Quibdó File:Alcaldía de Yopal, Casanare.jpg|Yopal File:Estadio Santiago de las Atalayas.jpg|Yopal File:Yopal, Casanare - panoramio.jpg|Yopal File:Monumento al joropo, Yopal.JPG|Yopal </gallery> == Terremoti fil-Kolombja == {| class="wikitable sortable" width="100%" |+ |- !Data u ħin<ref>Ħin lokali. Bħalissa, il-ħin lokali fil-Kolombja huwa [[UTC-5]].</ref> !Isem !Epiċentru !Żoni affettwati ![[Skala tal-kobor Richter|''M_S'']] ![[Skala tal-kobor tal-mument|''M_w'']] !Imwiet<ref>Ċifri approssimattivi. Dawn jistgħu jvarjaw minħabba rapporti differenti minn dak iż-żmien, iżda huma ppreżentati għal referenza.</ref> |- |16 ta' Jannar, 1644 (05:00) |1644 Santander ||- |[[Santander (Kolombja)|Santander]] | 6.9 | |allinja=lemin|20 |- |16 ta’ Marzu, 1644 (00:00) |1644 Bogotá ||- ||[[Bogotá]] |5.5 | |allinja=lemin|5 |- |3 ta’ April, 1646 (02:30) |1646 Muzo ||- [[Boyacá]] |6 | |allinja=lemin|? |- |2 ta’ Frar, 1736 (09:00) |1736 Popayán ||{{Coord|2.44|N|76.66|W}} ||[[Popayán]] |6 | |allinja=lemin|0 |- |18 ta’ Ottubru 1743 (10:45) |1743 Fómeque ||{{Coord|4.44|N|73.83|W}} ||[[Cundinamarca]] | 6.2 | - |allinja=lemin|- |- |9 ta' Lulju, 1766 (16:00) |1766 Buga ||- |[[Cauca (Kolombja)|Cauca]], [[Valle del Cauca]] |6.5 | - |allinja=lemin|- |- |12 ta’ Lulju 1785 (07:45) |[[Terremot tal-Viċireyalty ta' New Granada tal-1785|1785 New Granada]] ||{{Coord|4.35|N|74.400|W}} ||[[Bogotá]] |<span style="color:#FF0000">7.1</span><ref>{{Cite journal|url=http://www.scielo.org.co/scielo.php?script=sci_abstract&pid=S0121-215X2010000100012&lng=mt&nrm=iso/titlu analiżi storika li seħħew it-terremoti li seħħew 1785 u 1917 fiċ-ċentru tal-Kolombja|l-aħħar=Sarabia Gómez|l-ewwel=Ana Milena|l-aħħar2=Cifuentes Avendaño|l-ewwel2=Hernán Guillermo|date=2010-01|journal=Cuadernos de Geografía: Revista Colombiana de Geografía|issue=19|pages=153–162|access-date=2021-08-16|language=es|issn=0121-215X|last3=Robertson}}</re3=Kim} | - |allinja=lemin|- |- |15 ta’ Frar, 1796 (?) |1796 Pamplona ||- ||[[Pamplona]] |5.5 | - |allinja=lemin|- |- |16 ta’ Ġunju 1805 (03.15) |[[Terremot tat-Tolima tal-1805|Tolima tal-1805]] ||{{Coord|5.20|N|74.75|W}} |[[Tolima]], [[Cundinamarca]] | 6.1 | - |allinja=lemin|100 |- |17 ta’ Ġunju 1826 (10:30 p.m.) |Boyacá tal-1826 ||- |[[Cauca (Kolombja)|Cauca]], [[Boyacá]], [[Bogotá]] |6.5 | - |align=right|0 |- |16 ta' Novembru, 1827 (5:45 p.m.) |Il-Kolombja tal-1827<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=1706&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1827|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}} ||{{Koord|1.8|N|76.4|W}} |[[Bogotá]], [[Popayán]] | <span style="color: #FF0000">7.7</span> | - |align=right|250 |- |20 ta' Jannar, 1834 (07:00) |1834 Putumayo<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=1766&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1834|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}} ||{{Koord|1.20|N|77.0|W}} |[[Putumayo (Kolombja)|Putumayo]], [[Nariño]] |<span style="color: #FF0000">7.0</span> | - |align=right|80 |- |22 ta' Mejju, 1834 (03:00) |1834 Santa Marta | - |[[Reġjun tal-Karibew (Kolombja)|Reġjun tal-Karibew]] |6.4 | - |align=right|0 |- |15 u 16 ta' Awwissu, 1868 |[[Terremoti tal-Ekwador tal-1868|Ekwador tal-1868]]<ref>Dan it-terremot ma kellux l-epiċentru tiegħu fil-Kolombja, iżda l-pajjiż kien fost iż-żoni milquta mit-terremot.</ref> ||{{Coord|0.31|N|78.18|W}} |[[Ekwador]], [[Kolombja]] |6.3/6.7 | - |align=right| {{nowrap|5,000–20,000}} |- | 18 ta' Mejju, 1875 (17:16) |[[Terremot ta' Cúcuta tal-1875|Cúcuta 1875]]<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=2233&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=displayv|title=Kummenti għat-Terremot tal-1875|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref> ||{{Koord|7.863|N|72.466|W}} |[[Norte de Santander]] |<span style="color: #FF0000">7.3</span> | - |align=right|600 |- ||7 ta' Settembru, 1882 (03:20) |[[Terremot tal-Panama tal-1882|Panama 1882]] ||- |[[Stat Sovran tal-Panama|Panama]] |<span style="color:#FF0000"> 7.7/7.9</span> | - |align=right| 75–250 |- |31 ta' Jannar, 1906 (10:36) |[[Terremot tal-Ekwador–Kolombja tal-1906|Ekwador–Kolombja 1906]]<ref>Dan kien l-aktar terremot qawwi rreġistrat fil-Kolombja fis-seklu 20; ikkawża wkoll tsunami li laqat il-kosti ta' pajjiżi oħra. Is-seba' l-aktar terremot qawwi rreġistrat fl-istorja tal-bniedem.</ref><ref name=frontera>L-epiċentri ta' dawn it-terremoti kienu jinsabu fuq il-fruntiera bejn il-Kolombja u dak il-pajjiż</ref><ref>{{Iċċita l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/official19060131153610_30#executive|title=M 8.8 - ħdejn il-kosta tal-Ekwador|website=earthquake.usgs.gov}}</ref> ||{{Coord|1.0|N|81.5|W}} |[[Ekwador]], [[Kolombja]] | <span style="color: #FF0000">8.6</span> | <span style="color: #FF0000">8.8</span> |align=right|1500 |- |10 ta' April, 1911 (13:42) |1911 Kolombja ||{{Koord|9.0|N|74.0|W}} |[[Medellín]] | <span style="color: #FF0000">7.2</span> | - |align=right|0 |- |31 ta' Awwissu, 1917 (06:36) |1917 Sumapaz<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=3095&t=101650&s=13&d=22 5.000 ,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1917|aħħar=Dunbar|ewwel=Paula|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}</ref> ||{{Koord|4.0|N|74.0|W}} |[[Cundinamarca]] | <span style="color: #FF0000">7.0</span> | <span style="color: #FF0000">7.3</span> |align=right|6 |- |14 ta' Diċembru, 1923 (05:31) |1923 Cumbal ||{{Koord|0.77|N|77.78|W}} |[[Nariño]] | 6.2 | - |allinja=lemin|0 |- |7 ta’ Ġunju 1925 (18:41) |1925 Valle del Cauca ||{{Coord|4.02|N|76.07|W}} |[[Cauca (Kolombja)|Cauca]], [[Valle del Cauca]] | 6.8 | - |allinja=lemin|0 |- |7 ta’ Awwissu 1935 (04:00) |1935 Tangua ||{{Coord|5.5|N|76.00|W}} |[[Nariño (Kolombja)|Nariño]] | 5.8 | - |align=right|0 |- |17 ta' Settembru, 1935 (23:58) |1935 Pueblo Rico ||{{Koord|5.5|N|76.00|W}} |[[Pueblo Rico]] | 6.2 | - |align=right|1 |- |9 ta' Jannar, 1936 (09:23) |1936 Nariño<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=3568&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1936|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref> ||{{Koord|0.09|N|77.37|W}} |[[Nariño (Kolombja)|Nariño]] | <span style="color: #FF0000">7.0</span> | - |align=right|197 |- |4 ta' Frar, 1938 (21:27) |1938 Kolombja ||- |[[Assi tal-Kafè]], [[Antioquia]] | <span style="color: #FF0000">7.0</span> | - |align=right|10 |- |8 ta' Lulju, 1942 (07:30) |1942 Lorica ||{{Koord|9.19|N|75.81|W}} |[[Reġjun tal-Karibew]] | 6.5 | - |align=right|5 |- |8 ta' Lulju, 1947 (02:01) |1947 Pasto |{{Koord|1.30|N|67.23|W}} |[[Nariño (Kolombja)|Nariño]] | 6.0 | - |allinja=lemin|2 |- |8 ta' Lulju, 1950 (?) |1950 Santander ||{{Coord|6.96|N|72.91|W}} |[[Santander (Kolombja)|Santander]], [[Norte]] | 6.7 | - |allinja=lemin|102 |- |14 ta’ Frar, 1952 (16:03) |1952 Antioquia ||{{Coord|7.70|N|78.600|W}} |[[Antioquia]], [[Caldas]] | 6.7 | - |allinja=lemin|0 |- |21 ta’ April 1957 (16:12) |1957 Santander ||{{Coord|6.94|N|72.89|W}} |[[Santander (Kolombja)|Santander]] | 6.9 | - |allinja=lemin|0 |- |23 ta’ Mejju 1957 (21:37) |1957 Cauca ||{{Coord|3.74|N|76.77|W}} |[[Cauca (Kolombja)|Cauca]], [[Valle del Cauca]] | 6.8 | - |align=right|2 |- |19 ta' Jannar, 1958 (09.07) |[[Terremot tal-Ekwador-Kolombja tal-1958|Ekwador-Kolombja tal-1958]]<ref name=border/><ref>{{Ċitazzjoni web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=4160&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1958|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref> ||{{Koord|1.605|N|79.206|W}} |[[Nariño (Kolombja)|Nariño]], [[Cauca (Kolombja)|Cauca]] | <span style="color: #FF0000">7.6</span> | <span style="color: #FF0000">7.8</span> |align=right|111 |- |16 ta' Ġunju, 1961 (05.33) |Kolombja 1961 ||{{Koord|8.82|N|73.41|W}} |[[Santander (Kolombja)|Santander]], [[Magdalena (Kolombja)|Magdalena]] | 6.5 | - |align=right|0 |- |18 ta' Frar, 1962 (12:25) |Antioquia 1962 ||{{Koord|6.9|N|75|W}} |[[Antioquia]] | 5.6 | - |align=right|0 |- |30 ta' Lulju, 1962 (3:18 p.m.) |[[Terremot tal-Assi tal-Kafè tal-1962|Assi tal-Kafè tal-1962]] ||{{Coord|5.4|N|75.9|W}} |[[Assi tal-Kafè]] | 6.8 | - |align=right|50 |- |4 ta' Settembru, 1966 (05.17) |Il-Kalvarju tal-1966 ||{{Coord|4.60|N|73.90|W}} |[[El Calvario (Kolombja)|El Calvario]], [[Usme]] | 5.0 | 5.2 |align=right|8 |- |9 ta' Frar, 1967 (10.24) |[[Terremot ta' Neiva tal-1967|Neiva tal-1967]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=4391&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1967|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem838623#executive|title=M 7.0 - Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}</ref> ||{{Koord|2.9|N|74.8|W}} |[[Neiva]] ([[Huila]]) | <span style="color:#FF0000">7.2 | <span style="color: #FF0000">7.2</span> |align=right|98 |- |29 ta' Lulju, 1967 (05.24) |Santander 1967<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem833862#executive|title=M 6.8 - it-tramuntana tal-Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|6.84|N|73.09|W}} |[[Santander (Kolombja)|Santander]] | 5.9 | 6.8 |align=right|10 |- |31 ta' Lulju, 1970 (12.08) |[[Terremot tal-Kolombja tal-1970|1970 Kolombja]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem794176#executive|title=M 8.0 - Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|1.46|N|72.56|W}} |[[Kolombja]], [[Peru]] | <span style="color: #FF0000">7.7</span> | <span style="color: #FF0000">8.0</span> |align=right|1 |- |26 ta' Settembru, 1970 |Bahía Solano mill-1970<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem792345#executive|title=M 6.5 - ħdejn il-kosta tal-punent tal-Kolombja|website=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|2.85|N|72.05|W}} |[[Bahía Solano (Kolombja)|Bahía Solano]] | 6.0/5.4/5.8 | - |align=right|0 |- |3 ta' April, 1973 (08.53) |L-Assi tal-Kafè tal-1973 ||{{Koord|4.60|N|75.67|W}} |[[L-Assi tal-Kafè]] | 6.3 | - |align=right|0 |- |30 ta' Awwissu, 1973 5.000 (13.25) |Konvenzjoni 1973 ||{{Coord|7.24|N|72.85|W}} |[[Norte de Santander]] | 4.5 | 5.7 |allinja=lemin|15 |- |17 ta’ April 1974 (20:19) |Santander 1974 ||{{Coord|6.99|N|72.88|W}} |[[Santander (Kolombja)|Santander]] | 4.8 | - |allinja=lemin|5 |- |12 ta’ Lulju 1974 (08:19) |Kolombja-Panama 1974<ref name=frontera/> ||{{Coord|7.73|N|77.63|W}} |[[Kolombja]], [[Panama]] | <span style="color: #FF0000">7.1</span> | <span style="color: #FF0000">7.3</span> |align=right|12 |- |5 ta' April, 1975 (15:38) |Barú 1975 ||{{Koord|10.13|N|75.65|W}} |[[Cartagena de Indias|Cartagena]], [[Barranquilla]] | 5.5 | - |align=right|0 |- |11 ta' Lulju, 1976 |Kolombja-Panama 1976<ref name=frontera/> ||{{Koord|7.37|N|78.07|W}} |[[Panama]], [[Kolombja]] | <span style="color: #FF0000">7.1</span> | - |align=right|7 |- |30 ta' Awwissu, 1977 (7:42 p.m.) |Antioquia 1977 ||{{Koord|7.35|N|76.16|W}} |[[Antioquia]] | 6.5 | 6.6 |align=right|1 |- |23 ta' Novembru, 1979 (6:40 p.m.) |Il-Kajr 1979<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000145h#executive|title=M 6.4 - Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}}} ||{{Koord|1.530|N|79.199|W}} |[[Wied ta' Cauca|Wied tat-Tramuntana]] | 6.7 | <span style="color: #FF0000">7.2</span> |align=right|44 |- | 12 ta' Diċembru, 1979 (02.59) |[[Terremot tal-Kolombja tal-1979|Tumaco tal-1979]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=4863&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|titlu=Kummenti għat-Terremot tal-1979|kunjom=Dunbar|isem=Paula|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref> |{{Koord|1.602|N|79.363|W}} |[[Nariño (Kolombja)|Nariño]], [[Cauca (Kolombja)|Cauca]] | <span style="color: #FF0000">7.9</span> | <span style="color: #FF0000">8.1 |align=right|454 |- |26 ta' Novembru, 1980 (-) |1980 Cúcuta<ref name=frontera/> ||{{Koord|8.10|N|72.50|W}} |[[Cúcuta]] | 5.2 | 5.3 |align=right|- |- |17 ta' Ottubru, 1981 (23:31) |1981 Kolombja-Venezwela<ref name=frontera/> ||{{Koord|8.11|N|72.52|W}} |[[Kolombja]], [[Venezwela]] | 5.8 | 5.9 |allinja=lemin|20 |- |31 ta’ Marzu 1983 (08:12) |[[Terremot ta' Popayán tal-1983|Popayán tal-1983]] |{{Coord|2.44|N|76.66|W}} ||[[Popayán]] | 5.5 | 5.7 |align=right|300 |- |5 u 6 ta' Marzu, 1987 (20:54, 23:10 -03:14) |[[Terremoti fl-Ekwador tal-1987|Ekwador-Kolombja tal-1987]]<ref name=border/><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000330t#executive|title=M 6.4 - Reġjun tal-fruntiera bejn il-Kolombja u l-Ekwador|websajt=earthquake.usgs.gov}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000330w#executive|title=M 7.2 - Fruntiera bejn il-Kolombja u l-Ekwador reġjun|data tal-aċċess=2021-08-16|websajt=earthquake.usgs.gov}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0003315#executive|titlu=M 6.0 - Reġjun tal-fruntiera bejn il-Kolombja u l-Ekwador|websajt=earthquake.usgs.gov}}}</ref> ||{{Koord|1.1|N|79.4|W}} |[[Kolombja]], [[Ekwador]] | <span style="color: #FF0000">7.0</span> | |align=right|1000 |- |19 ta' Marzu, 1988 (10.23) |Il-Kalvarju tal-1988 ||{{Coord|4.43|N|73.79|W}} |[[Cundinamarca]], [[Meta (Kolombja)|Meta]] | 4.8 | - |align=right|0 |- |19 ta' Novembru, 1991 (17.28) |Ħabta tal-1991<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0004zbt#executive|title=M 7.2 - ħdejn il-kosta tal-punent tal-Kolombja|website=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|4.36|N|77.32|W}} |[[Chocó|Choco]], [[Wied ta' Cauca]] |<span style="color: #FF0000">7.1</span> |<span style="color: #FF0000">7.2</span> |align=right|- |- | 17/18 ta' Ottubru, 1992 |[[Terremot ta' Murindó tal-1992|Atrato Medio tal-1992]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0005fha#executive|title=M 7.2 - it-tramuntana tal-Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} |[[Chocó|Choco]], [[Antioquia]] |6.6/<span style="color: #FF0000">7.1</span> | - |align=right|3 |- | 6 ta' Ġunju, 1994 (3:47 p.m.) |[[Terremot ta' Páez tal-1994|1994 Páez]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=5387&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1994|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref> ||{{Koord|2.85|N|76.07|W}} |[[Huila]], [[Cauca (Kolombja)|Cauca]] | 6.4 | 6.8 |align=right|800 |- |19 ta' Jannar, 1995 (10.05) |Tauramena tal-1995<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0006rkq#executive|title=M 6.5 - Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|5.04|N|72.93|W}} |[[Casanare]] | 6.0 | 6.5 |allinja=lemin|6 |- |8 ta’ Frar 1995 (13:40) |[[Terremot ta' Pereira tal-1995|Pereira 1995]]<ref>{{Iċċita web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0006skc#executive|title=M 6.4 - Kolombja|website=earthquake.usgs.usgs>v. ||{{Coord|4.10|N|76.62|W}} |[[Valle del Cauca|Valle]], [[Chocó|Chocó]] | 6.4 | 6.5 |allinja=lemin|35 |- |4 ta’ Marzu 1995 (18:23) |Pasto 1995 ||{{Coord|1.25|N|77.25|W}} |[[Nariño (Kolombja)|Nariño]] | 5.0 | |a 5.000 align=right|7 |- |- | 25 ta' Jannar, 1999 (13.19) |[[Terremot tal-Armenja tal-1999|Assi tal-Fażola tal-Kafè tal-1999]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp00091q3#executive|title=M 6.1 - Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|4.46|N|75.72|W}} |[[Quindio]], [[Risaralda] |6.3 | 6,4 |align=right|1185 |- |- | 15 ta' Novembru, 2004 (03.34) |[[Terremot ta' Pizarro tal-2004|Terremot ta' Pizarro tal-2004]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000d8gx#executive|title=M 7.2 - ħdejn il-kosta tal-punent tal-Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|4.81|N|77.79|W}} |[[Cali]], [[Slate] |6,7 |<span style="color: #FF0000">7.2</span> |align=right|0 |- |- | 9 ta' Settembru, 2007 (8.49pm) |[[Terremot ta' Gorgon tal-2007|2007 Gorgon]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000fmtk#executive|title=M 6.8 - ħdejn il-kosta tal-punent tal-Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}}</ref> ||{{Koord|2.927|N|78.212|W}} |[[Reġjun tal-Paċifiku (Kolombja)|Majjistral] | 6.8 | 6.8 |align=right|0 |- |- |24 ta' Mejju, 2008 (2.20pm) |[[Terremot ta' El Calvary tal-2008|El Calvary tal-2008]]<ref>{{Kwotazzjoni tal-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/structures/results?eq_0=7879&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-2008|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref> ||{{Koord|4,454|N|73,635|W}} |[[El Calvary (Kolombja)|El Calvary]], [[Quetame] | 5.7 | 5.9 |align=right|33 |- |- |29 ta' Lulju, 2010 (2.34pm) |Ortega tal-2010 ||{{Koord|3.96|N|75.16|W}} |[[Kolombja]], [[Venezwela] | 5,1 | - |align=right|0 |- |- |30 ta' Settembru, 2012 (11.31) |[[Terremot ta' La Vega tal-2012|Terremot ta' La Vega tal-2012]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us2012gdap#summary|title=M 7.3 - Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|1.98|N|76.57|W}} |[[Kolombja] | <span style="color:#FF0000">7.3</span> | <span style="color: #FF0000">7.4</span> |align=right|0 |- |- |9 ta' Frar, 2013 (09.16) |[[Terremot ta' Nariño tal-2013|2013 Nariño]]<ref>{{Sit elettroniku|url=https://www.emsc-csem.org/Earthquake/earthquake.php?id=304122|titlu=Terremot, Kobor 7.0 - KOLOMBJA - 2013 9 ta' Frar, 2013 | 14:16:07 UTC|data tal-aċċess=2021-08-16|websajt=EMSC-CSEM|lingwa=en}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usc000f4ij#executive|titlu=M 6.9 - 2km Tramuntana ta' Yacuanquer, Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}</ref> ||{{Koord|1.07|Tramuntana|77.24|Punent}} |[[Kolombja]], [[Ekwador] | <span style="color:#FF0000">7.0 | <span style="color: #FF0000">7.3</span> |align=right|0 |- |- |13 ta' Awwissu, 2013 (10.43) |Paċifiku 2013<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usb000j275#executive|title=M 6.7 - 101km Punent-Punent ta' Mutis, Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|2.65|N|78.58|Punent}} |[[Kolombja] | 6.6 | 6.7 |align=right|0 |- |- |10 ta' Marzu, 2015 (3.55pm) | [[Terremot tal-Kolombja tal-2015|Los Santos tal-2015]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.emsc-csem.org/Earthquake/earthquake.php?id=431256|titlu=Terremot, Kobor 6.2 - KOLOMBJA TA' FUQ - 10 ta' Marzu 2015, 20:55:46 UTC|data tal-aċċess=2021-08-16|websajt=EMSC-CSEM|lingwa=en}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us10001ldx#executive|titlu=M 6.2 - 9km NGR ta' Aratoca, Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}</ref> |{{Koord|6.81|N|73.15|W}} |[[Kolombja]] u [[Venezwela |<span style="color: #FF0000">6.5</span> |6,6 |align=right|0 |- |- |16 ta' April, 2016 (18.58) |[[Terremot tal-Ekwador tal-2016|Ekwador tal-2016]]<ref>{{Website|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us20005j32#executive|title=M 7.8 - 27km SSE ta' Muisne, l-Ekwador|website=earthquake.usgs.gov}}}} |[[Il-Kolombja]] u [[L-Ekwador |<span style="color: #FF0000">7.6</span> |<span style="color: #FF0000">7.8</span> |align=right|1 |- |- |13 ta' Settembru, 2016 (20.58) | Antioquia tal-2016<ref>{{Website|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us10006pdp#executive|title=M 6.0 - 32km LNE ta' Mutata, Kolombja|website=earthquake.usgs.gov}}} |[[Antioquia] |6.0 |6,1 |align=right|0 |- |- |30 ta' Settembru, 2017 (8.35pm) | 2017 Santander | {{Koord|7.15|N|73.14|W}} |[[Santander (Kolombja)|Santander]], [[Tramuntana ta' Santander] | 5.5 |5.7 |align=right|0 |- |- |12 ta' Ġunju, 2018 (04.35) | [[Terremot ta' Nariño tal-2018|Terremot ta' Nariño tal-2018]]<ref>{{Sit elettroniku|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us1000ep1l#executive|titlu=M 4.9 - 16km lejn il-Lvant ta' Tangua, il-Kolombja|sit elettroniku=earthquake.usgs.gov}}}ref><ref>{{Sit elettroniku|url=https://90minutes.co/three-pasture-earthquakes-leave-two-dead-several-injured-12-06-2018/|titlu=Tliet terremoti f'Pasto jħallu żewġ mejtin u diversi feruti|data tal-aċċess=2021-08-16|sit elettroniku=90 Minutes News|lingwa=Spanjol}}}}ref> | {{Koord|1.24|N|73.14|W}} |[[Coconut (Kolombja)|Coconut]], [[Vulkan Galeras] | 4.5 |5.0 |align=right|2 |- |- |24 ta' Novembru, 2018 (10.40pm) |St. Andrews 4.206 2018 |{{coord|13.182|N|81.093|W|}} |[[Providencia u Gżejjer Santa Katalina]] |6.0 |6.0 |allinja=lemin|0 |- |23 ta' Marzu 2019 (14:21) |2019 Versalles |{{coord|4.560|N|76.280|W|}} |[[Versalles (Valle del Cauca)]] |6.1 |6.1 |allinja=lemin|0 |- |24 ta' Diċembru 2019 (14:03) | [[Terremot tal-Kolombja tal-2019|Mesetas tal-2019]]<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www2.sgc.gov.co/Publicaciones/Sismos%20importantes/Informe%20sismo%20Mesetas%20-%20Meta%2024%20de%20diciembre%202019.pdf|titlu=IT-TERREMOT TAL-MESETAS - META TAL-24 TA' DIĊEMBRU, 2019 Aspetti siżmoloġiċi, moviment qawwi tal-art, u kunsiderazzjonijiet ġeodetiċi - SGC|data tal-aċċess=2021-08-16|websajt=www.sgc.gov.co}}}</ref> |{{Koord|3.43|N|74.20|W}} |[[Mesetas (Meta)|Mesetas,]] [[Kolombja]] |6.2 |6.2 |align=right|0 |- |15 ta' April, 2020 (05:59) |2020 Mompox | {{coord|9.05|N|74.43|W}} ||[[Santa Cruz de Mompox]] |5.7 |5.7 |allinja=lemin|0 |- |27 ta’ Jannar 2021 (04:57) |2021 La Victoria |{{Coord|4.450|N|75.870|W|}} |[[La Victoria (Valle del Cauca)|La Victoria,]] [[Kolombja]] |4.8 |5.3 |allinja=lemin|0 |- |1 ta' Marzu 2021 (17:57) |[[Terremot ta' Urrao tal-2021|Urrao tal-2021]]<ref>{{Iċċita web|url=https://www.semana.com/actualidad/articulo/temblor-en-colombia-sismo-se-sintio-fuerte-en-antioquia-y-choco/202100/|title=Temblor en Colombia: sismo se sintió fuerte en Antioquia y Chocó|access-date=2021-08-16|last=Semana|date=2021-03-09|website=Semana.com Últimas Noticias de Colombia y el Mundo|lingwa=Spanjol}}</ref> |{{Coord|6.315|N|76.134|W}} |[[Urrao|Urrao,]] [[Kolombja]] |5.0 |5.1 |allinja=lemin|3 |- |23 ta’ Frar, 2022 (07:49) |2022 Santa Rosa del Sur | |[[Santa Rosa del Sur]], [[Kolombja]] |5.6 |5.2 |allinja=lemin|0 |- |25 ta’ Lulju 2022 (8:33) |San Gabriel (2022) | |[[Ekwador]] u [[Kolombja]] |5.2 |5.7 |allinja=lemin|0 |- |10 ta’ Marzu 2023 (04:18) |Los Santos (Marzu 2023) | {{coord|7|12|22|N|73|55|17|W}} |[[Los Santos (Santander)|Los Santos,]] [[Kolombja]] |5.9 |6.1 |allinja=lemin|0 |- |14 ta' Mejju 2023 (01:14) |Acacías (2023) | {{coord|4.156667|-72.930000}} |[[Acacías|Acacías,]] [[Kolombja]] |5.0 |4.8 |allinja=lemin|0 |- |25 ta' Mejju 2023 (21:22) |Acandí 2023 |[http://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=es&pagename=Mar_Caribe&params=15_N_-75_E_type:landmark 15°N 75°W / 15,-75] |[[Acandí|Acandí,]] [[Kolombja]] |6.6 |6.6 |allinja=lemin|0 |- |28 ta' Mejju 2023 (10:45) |Los Santos Mejju 2023 |{{koord|7.768172|-72.232242}} |[[Los Santos (Santander)|Los Santos]] u [[Bogotá|Bogotá,]] [[Kolombja]] |5.7 |5.5 |align=right|0 |- ||17 ta' Awwissu, 2023 (12:04) |[[Terremoti tal-Kolombja Ċentrali tal-2023|Kolombja Ċentrali 2023]] | {{coord|4.35|-73.7}} |[[Bogotá]], [[Boyacá]], [[Cundinamarca]] u [[Meta (Kolombja)|Meta,]] [[Kolombja]] |6.1 |5.7 |allinja=lemin|2 |- |19 ta’ Jannar 2024 (06:26) |[[Terremot tal-Assi tal-Kafè tal-2024|Assi tal-Kafè tal-2024]] |{{Coord|4.78|N|76.04|W}} |[[Quindío]], [[Risaralda]], [[Valle del Cauca]], [[Tolima]] u [[Caldas]] |5.6 |5.6 |allinja=lemin|1 |- |25 ta’ Diċembru 2024 (19:52) |2024 Tarazá |7.32°, -75.27° |[[Tarazá]], Antioquia |5.1 |5.0 |allinja=lemin|0 |- |8 ta' Ġunju 2025 (8:08) |[[Terremot tal-Kolombja Ċentrali tal-2025|Paratebueno tal-2025]] |4.37527°, -73.21305° |[[Paratebueno]], Cundinamarca |6.5 |6.3 |allinja=lemin|0 |- |14 ta’ Settembru 2025 (2:17) |2025 Uramita |6.94, -76.17 |[[Antioquia]], [[Chocó]], [[Caldas]] u [[Risaralda]] |5.1 |5.4 | align="right" |1<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://telemedellin.tv/hombre-murio-arreglo-techo-sismo-frontino/|title=Raġel miet wara li waqa' minn saqaf li kien qed jipprova jsewwi wara t-terremot|access-date=2025-09-21|date=2025-09-15|language=es}}}ref> |- |10 ta' Diċembru, 2025 (3:27) |[[Terremot ta' Los Santos tal-2025|Los Santos 2025]] | |[[Santander (Kolombja)|Santander]] u [[Bogotá]] |5.8 |5.8 | align="right" | |- |10 ta' Awwissu 2026 (7:34) |[[Terremot fil-Kolombja 2026|San José del Palmar 2026]] |{{coord|5.04|-76.34}} |[[Valle del Cauca]], [[Risaralda]], [[Chocó]], [[Caldas]], [[Quindío]], [[Antioquia]] u [[Cauca (Kolombja)|Cauca]] |<span style="color:#FF0000">7.4</span> |<span style="color:#FF0000">7.4</span> | align="right" data-sort-value=285| +319 |} == Referenzi == {{Referenzi}} {{Amerika t'Isfel}} [[Kategorija:Kolombja]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika t'Isfel]] tovy0jw6nn8uapz7tmu0b4s0g4t1ffj 331769 331768 2026-08-26T02:47:33Z ĠanniĠuzeppi 27231 /* Indipendenza */ 331769 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika tal-Kolombja |isem_nattiv = ''República de Colombia'' |isem_komuni = Kolombja |stampa_bandiera = Flag of Colombia.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Colombia.svg |stampa_mappa = COL orthographic (San Andrés and Providencia special).svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Kolombja |ħolqa_emblema = Emblema tal-Kolombja |ħolqa_demografija = Demografija tal-Kolombja |mottu_nazzjonali = "Libertad y Orden" {{es}}<br /><small>''Libertà u Ordni''</small> |innu_nazzjonali = ''[[¡Oh, Gloria Inmarcesible!]]'' [[File:United States Navy Band - ¡Oh, gloria inmarcesible!.ogg]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]]¹ |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Bogotá|Bogotá, DC]] |l-ikbar_belt = [[Bogotá|Bogotá, DC]] |latd=4 |latm=35 |lats=53 |latNS=N |lonġd=74 |lonġm=4 |lonġs=33 |lonġEW=W |tip_gvern = [[Repubblika kostituzzjonali]] [[Sistema presidenzjali|presidenzjali]] [[Stat unitarju|unitarja]] [[deċentralizzat]] |titlu_kap1 = [[President tal-Kolombja|President]] |titlu_kap2 = [[Viċi-President tal-Kolombja|Viċi-President]] |isem_kap1 = [[:es:Abelardo de la Espriella|Abelardo de la Espriella]] |isem_kap2 = [[:es:José Manuel Restrepo|José Manuel Restrepo]] |żona_kklassifika = 26 |poż_erja = 25 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 1,141,748 |erja_mi_kw = 440,831 |perċentwal_ilma = 2.1 (2025) |sena_stima_popolazzjoni = 2024 |stima_popolazzjoni = 52,695,952 |poż_stima_popolazzjoni = 27 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |densità_popolazzjoni_km2 = 46.15 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 119.5 |poż_densità_popolazzjoni = 174 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2012 |PGD_PSX = $502.874 biljun |poż_PGD_PSX = 28 |PGD_PSX_per_capita = $10,791 |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.719<ref>{{ċita web|url=http://hdr.undp.org/es/datos/mapa/|titlu=Indicadores Internacionales sobre Desarrollo Humano – PNUD|pubblikatur=Hdr.undp.org|data-aċċess=2012-05-14|lingwa=Spanjol}}</ref> |poż_IŻU = 91 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = [[Indipendenza]] {{nobold|minn [[Spanja]]}} |avveniment_stabbilit1 = [[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza Kolumbjan|Iddikjarata]] |data_stabbilit1 = 20 ta' Lulju, 1810 |avveniment_stabbilit2 = Rikonoxxuta |data_stabbilit2 = 7 ta' Awwissu, 1819 |avveniment_stabbilit3 = Kostituzzjoni attwali |data_stabbilit3 = 4 ta' Lulju, 1991 |valuta = [[Peso tal-Kolombja]] |kodiċi_valuta = COP |żona_ħin = COT (Ħin fil-Kolombja) |differenza_ħku = -5 |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = |cctld = [[.co]] |kodiċi_telefoniku = +57 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $366.020 biljun |poż_PGD_nominali = 31 |PGD_nominali_per_capita = $7,854 |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = Għalkemm il-Kostituzzjoni Kolumbjana tispeċifika l-Ispanjol bħala l-lingwa uffiċjali fit-territorju kollu tagħha, lingwi oħra huma mitkellma fil-pajjiż (madwar 68 lingwi) huma wkoll uffiċjali. L-Ingliż huwa wkoll uffiċjali ġewwa San Andrés u fil-Gżira Providencia ([http://www.alcaldiabogota.gov.co/sisjur/normas/Norma1.jsp?i=2780 Consulta de la Norma]. Alcaldiabogota.gov.co. 8 ta' Ottubru 2012.) }} Il-'''Kolombja''' ({{awdjo|en-us-Colombia.ogg|kəˈlʌmbiə}}), uffiċjalment ir-'''Repubblika tal-Kolombja''' ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]:''República de Colombia''), hija repubblika kostituzzjonali unitarja li tinkludi tnejn u tletin dipartiment. Hi tinsab fil-Majjistral tal-[[Amerika t'Isfel]], u tmiss mal-[[Panama]] fil-Majjistral; fit-Tramuntana tmiss mal-[[Baħar Karibew]]; lejn il-Lvant mal-[[Veneżwela]] u l-[[Brażil]]; fin-Nofsinhar mal-[[Ekwador]] u l-[[Peru]]; u mal-Oċean Paċifiku fil-Punent.{{Ċita web|titlu=Which Countries Border Colombia?|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-countries-border-colombia.html|data-aċċess=2022-12-03}} Il-Kolombja hija s-26 l-akbar pajjiż mill-erja u r-raba' l-akbar fl-Amerika t'Isfel. B'aktar minn 46 miljun ruħ, hi mqiegħda fis-[[Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni|27 post]] fid-dinja skont il-popolazzjoni u għandha t-tieni l-akbar popolazzjoni li jitkellmu bl-Ispanjol fid-dinja wara l-[[Messiku]]. == Etimoloġija == L-isem "Kolombja" huwa derivat mill-kunjom tan-navigatur Taljan Christopher Columbus (Latin: Christophorus Columbus, Taljan: Cristoforo Colombo, Spanjol: Cristóbal Colón). Kien maħsub bħala referenza għad-Dinja l-Ġdida kollha. L-isem aktar tard ġie adottat mir-Repubblika tal-Kolombja tal-1819, iffurmata mit-territorji ta' l-ex Viċireyalty ta' New Granada (il-Kolombja tal-lum, il-Panama, il-Venezwela, l-Ekwador u l-Majjistral tal-Brażil). Meta l-Venezwela, l-Ekwador u Cundinamarca ġew stabbiliti bħala stati indipendenti, l-ex Dipartiment ta' Cundinamarca adotta l-isem "Repubblika ta' New Granada." New Granada uffiċjalment bidlet isimha fl-1858 għall-Konfederazzjoni Grenadine. Fl-1863 l-isem reġa' nbidel, din id-darba għall-Istati Uniti tal-Kolombja, qabel fl-aħħar adotta l-isem attwali tiegħu – ir-Repubblika tal-Kolombja – fl-1886. Biex jirreferi għal dan il-pajjiż, il-gvern Kolumbjan juża t-termini Kolumbja u Repubblika tal-Kolombja. == Storja == === Era prekolombjana === [[File:Culturas precolombinas de Colombia.png|thumb|left|Mappa tal-post tal-kulturi prekolombjani tal-Kolombja.]] [[Stampa:Parque Arqueológico de San Agustín - Deity 2.jpg|thumb|left|Park Arkeoloġiku ta' San Agustín (Parque Arqueológico de San Agustín)]] [[Stampa:Muestra Indígena In Situ, monumento arqueológico de San Agustín.JPG|thumb|left|Sit "La Cháquira" li ppermetta lill-Kultura Agostinjana tistabbilixxi kalendarju agrikolu u ritwali]] [[File:ConfederaciónMuisca.png|thumb|left|Konfederazzjoni Muisca (c. 800–1540)]] Minħabba l-post fejn jinsab, it-territorju tal-lum tal-Kolombja kien kuritur ta' ċiviltà umana bikrija mill-Mesoamerika u l-Karibew sal-Andes u l-baċir tal-Amażonja. L-eqdem sejbiet arkeoloġiċi ġejjin mis-siti ta' Pubenza u El Totumo fil-Wied ta' Magdalena 100 kilometru (62 mi) fil-Lbiċ ta' Bogotá. Dawn is-siti jmorru għall-perjodu Paleoindian (18,000–8000 QK). Fi Puerto Hormiga u siti oħra, instabu traċċi tal-Perjodu Arkajku (~8000–2000 QK). Il-fdalijiet jindikaw li kien hemm ukoll okkupazzjoni bikrija fir-reġjuni ta' El Abra u Tequendama f'Cundinamarca. L-eqdem fuħħar skopert fl-Ameriki, misjub f’San Jacinto, imur għall-5000–4000 QK. Popli indiġeni abitaw it-territorju li llum huwa l-Kolombja madwar is-sena 12,500 QK It-tribujiet nomadi tal-kaċċaturi u l-ġbir tas-siti ta' El Abra, Tibitó u Tequendama, qrib il-Bogotá tal-lum, kienu jinnegozjaw bejniethom u ma' kulturi oħra fil-wied tax-Xmara Magdalena. F’Novembru 2020, ġie żvelat sit li jinkludi tmien mili (13-il km) ta' pittografi li qed jiġu studjati fis- Serranía de la Lindosa. Antropologi li jaħdmu fis-sit jissuġġerixxu li għandu 12,500 sena (c. 10,480 QK), minħabba l-fawna estinta rappreżentata. Kien matul l-ewwel okkupazzjoni umana magħrufa taż-żona. Bejn 5000 u 1000 QK, tribujiet tal-kaċċaturi li jiġbru t-tranżizzjoni għal soċjetajiet agrarji; Ġew stabbiliti settlements fissi u dehret iċ-ċeramika. Mill-ewwel millennju QK, gruppi ta 'Amerindjani, inklużi l-Muiscas, Zenúes, Quimbayas u Taironas, żviluppaw is-sistema politika ta' kapijiet bi struttura ta 'poter piramidali mmexxija minn kapijiet. Il-Muiscas abitaw prinċipalment fiż-żona ta' dak li issa huwa l-Altiplano Cundiboyacense tad-Dipartimenti ta' Boyacá u Cundinamarca, fejn iffurmaw il-Konfederazzjoni Muisca. Huma kibru qamħ, patata, quinoa, u qoton, u nnegozjaw deheb, żmeraldi, kutri, artiġjanat taċ-ċeramika, koka, u speċjalment melħ tal-blat ma' nazzjonijiet ġirien. It-Taironas għexu fit-Tramuntana tal-Kolombja fil-firxa tal-muntanji iżolati tas-Sierra Nevada de Santa Marta. Il-Quimbayas abitaw reġjuni tal-wied tax-Xmara Cauca bejn il-meded tal-muntanji tal-punent u ċentrali tal-Andes Kolombjani. Ħafna mill-Amerindjani pprattikaw l-agrikoltura u l-istruttura soċjali ta' kull komunità indiġena kienet differenti. Xi gruppi indiġeni bħall- Karibijiet għexu fi stat ta' gwerra permanenti, iżda oħrajn kellhom attitudnijiet inqas bellikużi. === Perjodu kolonjali === [[File:Retrato de Vasco Nuñez de Balboa (1475-1517) - Anónimo.jpg|thumb|Vasco Núñez de Balboa (1475-1517), fundatur ta' Santa María la Antigua del Darién, l-ewwel insedjament Ewropew stabbli fil-kontinent]] Alonso de Ojeda (li kien salpa ma’ Columbus) wasal fil-Peniżola Guajira fl-1499. Esploraturi Spanjoli, immexxija minn Rodrigo de Bastidas, għamlu l-ewwel esplorazzjoni tal-kosta tal-Karibew fl-1500. Christopher Columbus salpa qrib il-Karibew fl-1502. Fl-1508, Vasco Núñez de Balboa akkumpanja spedizzjoni lejn it-territorju permezz tar-reġjun tal-Golf ta 'Urabá u waqqaf il-belt ta' Santa María la Antigua del Darién fl-1510, l-ewwel insedjament stabbli fil-kontinent. Santa Marta twaqqfet fl-1525, u Cartagena fl-1533. Il-konkwistatur Spanjol Gonzalo Jiménez de Quesada mexxa spedizzjoni lejn l-intern f'April 1536, u għammed id-distretti li minnhom għadda "Renju Ġdid ta' Granada". F'Awwissu 1538 huwa waqqaf proviżorjament il-kapitali tiegħu ħdejn il-kap Muisca ta' Muyquytá, u sejħilha "Santa Fe." L-isem malajr akkwista suffiss u kien jismu Santa Fe de Bogotá. Fl-istess perjodu seħħew żewġ vjaġġi notevoli oħra tal-konkwistaturi bikrija lejn l-intern. Sebastián de Belalcázar, rebbieħ ta' Quito, vvjaġġa lejn it-tramuntana u waqqaf Cali, fl-1536, u Popayán, fl-1537; Mill-1536 sal-1539, il-konkwistatur Ġermaniż Nikolaus Federmann qasam il-Pjanuri tal-Lvant u daret il-Kordillera tal-Lvant fit-tfittxija ta' El Dorado, il-"belt tad-deheb." Il-leġġenda u d-deheb se jkollhom rwol ewlieni biex jattiraw Spanjoli u Ewropej oħra lejn New Granada matul is-sekli 16 u 17. Ir-rebħiet għamlu alleanzi frekwenti mal-għedewwa tal-komunitajiet indiġeni differenti. L-alleati indiġeni kienu kruċjali għall-konkwista, kif ukoll għall-ħolqien u ż-żamma tal-imperu. In-nies indiġeni fil-Kolombja esperjenzaw tnaqqis fil-popolazzjoni minħabba l-konkwista, kif ukoll mard Ewrasjatiku, bħall-ġidri, li ma kellhom ebda immunità għalih. Meta tqis l-art bħala abbandunat, il-Kuruna Spanjola biegħet proprjetajiet lin-nies kollha interessati fit-territorji kolonizzati, u ħolqot proprjetà kbar u pussess ta' minjieri. Fis-seklu 16, ix-xjenza nawtika fi Spanja laħqet żvilupp kbir grazzi għal figuri xjentifiċi numerużi mill-Casa de Contratación u x-xjenza nawtika kienet pilastru essenzjali tal-espansjoni Iberika. Fl-1542, ir-reġjun ta' New Granada, flimkien mal-possedimenti Spanjoli l-oħra kollha fl-Amerika t'Isfel, saru parti mill-Viċireyalty tal-Perù, bil-kapitali tiegħu f'Lima. Fl-1547, New Granada saret kaptanja ġenerali separata fi ħdan il-viċireyalty, bil-kapitali tagħha f'Santa Fe de Bogotá. Fl-1549, il-Qorti Rjali nħolqot b'digriet irjali, u New Granada kienet irregolata mill-Qorti Rjali ta 'Santa Fe de Bogotá, li dak iż-żmien kienet tinkludi l-provinċji ta' Santa Marta, Río de San Juan, Popayán, Guayana u Cartagena. Iżda d-deċiżjonijiet importanti ttieħdu mill-kolonja għal Spanja mill-Kunsill tal-Indji. [[File:Defensa de Cartagena de Indias por la escuadra de D. Blas de Lezo, año 1741.jpg|thumb|left|Illustrazzjoni tal-Battalja ta' Cartagena de Indias, rebħa kbira Spanjola fil-Gwerra ta' Widna ta' Jenkins]] Sas-seklu 16, in-negozjanti Ewropej tal-iskjavi kienu bdew iġibu skjavi Afrikani fl-Amerika. Spanja kienet l-unika qawwa Ewropea li ma waqqfitx fabbriki fl-Afrika biex tixtri skjavi; L-Imperu Spanjol, b'kuntrast, kien jiddependi fuq is-sistema tas-Seat, li jagħti lil negozjanti minn nazzjonijiet Ewropej oħra l-liċenzja biex jinnegozjaw ma' popli skjavi fit-territorji tagħhom barra mill-baħar. Din is-sistema ġabet Afrikani fil-Kolombja, għalkemm ħafna tkellmu kontra l-istituzzjoni. Popli indiġeni ma' setgħux jiġu skjavi minħabba li kienu legalment suġġetti tal-Kuruna Spanjola. Biex jipproteġu l-popli indiġeni, l-awtoritajiet kolonjali Spanjoli stabbilixxew diversi forom ta' sjieda u regolamentazzjoni tal-art: resguardos, encomiendas, u haciendas. Madankollu, skuntentizza sigrieta kontra l-Ispanjol kien diġà qed jitfaċċa għall-Kolombjani peress li Spanja pprojbixxa l-kummerċ dirett bejn il-Viċiroyalty tal-Perù, li kienet tinkludi l-Kolombja, u l-Viċiroyalty ta' Spanja l-Ġdida, li kienet tinkludi l-Filippini, is-sors ta' prodotti Asjatiċi bħall-ħarir u l-porċellana li kienu mitluba fl-Ameriki. Il-kummerċ illegali bejn il-Peruvjani, il-Filippini, u l-Messikani kompla bil-moħbi, hekk kif prodotti Asjatiċi ta' kuntrabandu spiċċaw f’Córdoba, il-Kolombja, iċ-ċentru ta' distribuzzjoni għall-importazzjonijiet illegali Asjatiċi, minħabba kollużjoni bejn dawn il-popli kontra l-awtoritajiet ta' Spanja. Huma ssetiljaw u nnegozjaw bejniethom filwaqt li ma obdewx il-monopolju Spanjol infurzat. [[File:Virreinato de la Nueva Granada (proyección ortográfica).svg|thumb|Mappa tal-Vicireyalty ta New Granada (Virreinato de la Nueva Granada) fl-1780.]] Il-Viċi-Reali ta' Granada Ġdida ġie stabbilit fl-1717, imbagħad imneħħi temporanjament u mbagħad reġa' ġie stabbilit fl-1739. Il-kapitali tagħha kienet Santa Fe de Bogotá. Din il-Viċireyalty inkludiet xi provinċji oħra fil-majjistral tal-Amerika t'Isfel li qabel kienu taħt il-ġurisdizzjoni tal-Viċiroyalties ta 'Spanja Ġdida jew tal-Perù u jikkorrispondu prinċipalment mal-Venezwela, l-Ekwador u l-Panama tal-lum. Bogotá saret waħda miċ-ċentri amministrattivi ewlenin tal-possedimenti Spanjoli fid-Dinja l-Ġdida, flimkien ma' Lima u l-Belt tal-Messiku, għalkemm baqgħet inqas żviluppata meta mqabbla ma' dawk iż-żewġt ibliet f'diversi aspetti ekonomiċi u loġistiċi. Il-Gran Brittanja ddikjarat gwerra fuq Spanja fl-1739, u l-belt ta' Cartagena malajr saret mira ta' prijorità għall-Ingliżi. Forza spedizzjonarja Ingliża enormi ntbagħtet biex taqbad il-belt, iżda wara li għamlu rejds inizjali, tifqigħat ta' mard devastanti tfixklu n-numru tagħhom u l-Ingliżi ġew sfurzati jirtiraw. Il-battalja saret waħda mill-aktar rebħiet deċiżivi ta' Spanja fil-kunflitt u żgurat dominanza Spanjola fil-Karibew sal-Gwerra tas-Seba’ Snin. Il-qassis, botaniku u matematiku tas-seklu 18 José Celestino Mutis kien delegat mill-Viciroy Antonio Caballero y Góngora biex iwettaq inventarju tan-natura ta' New Granada. Mibdija fl-1783, din saret magħrufa bħala l-Royal Botanical Expedition lejn New Granada. Huwa kklassifikat pjanti u annimali selvaġġi, u waqqaf l-ewwel osservatorju astronomiku fil-belt ta' Santa Fe de Bogotá. F'Lulju 1801, ix-xjenzat Prussjan Alexander von Humboldt wasal Santa Fe de Bogotá fejn iltaqa' ma' Mutis. Barra minn hekk, mill-espedizzjoni ħarġu figuri storiċi tal-proċess ta' indipendenza fi New Granada, bħall-astronomu Francisco José de Caldas, ix-xjenzat Francisco Antonio Zea, iż-żoologu Jorge Tadeo Lozano u l-pittur Salvador Rizo. === Indipendenza === [[File:AGHRC (1890) - Carta XI - División política de Colombia, 1824.jpg|thumb|Id-dipartimenti tal-Gran Colombia fl-1824]] Mill-konkwista u l-kolonizzazzjoni kien hemm ribelljonijiet kontra l-ħakma Spanjola fl-imperu, iżda l-biċċa l-kbira kienu mgħaffġa jew baqgħu dgħajfa wisq biex ibiddlu s-sitwazzjoni ġenerali. L-aħħar ribelljoni li tfittex l-indipendenza sħiħa minn Spanja ħarġet madwar l-1810 u laħqet il-qofol tagħha fid-Dikjarazzjoni tal-Indipendenza Kolombjana, maħruġa fl-20 ta' Lulju, 1810, il-jum issa ċċelebrat bħala Jum l-Indipendenza tan-nazzjon. Dan il-moviment segwa l-indipendenza ta' Saint-Domingue (il-Ħaiti tal-lum) fl-1804, li pprovda xi appoġġ lil mexxej eventwali ta' din ir-ribelljoni: Simón Bolívar. Francisco de Paula Santander kien ikollu wkoll rwol deċiżiv. Inbeda moviment minn Antonio Nariño, li oppona ċ-ċentraliżmu Spanjol u mexxa l-oppożizzjoni kontra l-Viċirejaltà. Cartagena saret indipendenti ftNovembru 1811. Fl-1811 ġew ipproklamati l-Provinċji Magħquda ta’ New Granada, immexxija minn Camilo Torres Tenorio. It-tfaċċar ta' żewġ kurrenti ideoloġiċi differenti fost il-patrijotti (federaliżmu u ċentraliżmu) taw lok għal perjodu ta' instabbiltà msejjaħ Homeland Boba. Ftit wara li temmew il-Gwerer Napoleoniċi, Ferdinand VII, reċentement irrestawrat fuq it-tron fi Spanja, iddeċieda bla mistenni li jibgħat forzi militari biex jerġgħu jieħdu l-biċċa l-kbira tat-Tramuntana tal-Amerika t'Isfel. Il-viċi-realtà ġiet restawrata taħt Juan de Sámano, li r-reġim tiegħu kkastiga lil dawk li pparteċipaw fil-movimenti patrijottiċi, injora l-sfumaturi politiċi tal-laqgħat. Ir-retribuzzjoni qanqlet ribelljoni mġedda, li, flimkien ma' Spanja mdgħajfa, għamlitha possibbli ribelljoni ta' suċċess immexxija mill-Venezwelan Simón Bolívar, li eventwalment ipproklama l-indipendenza fl-1819. Ir-reżistenza favur l-Ispanjol ġiet megħluba fl-1822 fit-territorju tal-lum ta' il-Kolombja u fl-1823 fil-Venezwela. Matul il-Gwerra tal-Indipendenza, mietu bejn 250 u 400 elf ruħ (12-20% tal-popolazzjoni ta' qabel il-gwerra). [[File:Cambios territoriales de Colombia.gif|thumb|Bidliet territorjali fil-Kolombja mill-1811 sal-1993]] It-territorju tal-Vicireyalty ta' New Granada sar ir-Repubblika tal-Kolombja, organizzata bħala unjoni tat-territorji tal-lum tal-Kolombja, Panama, Ekwador, Venezwela, partijiet tal-Gujana u l-Brażil u fit-tramuntana tax-Xmara Marañón. Il-Kungress ta' Cúcuta fl-1821 adotta kostituzzjoni għar-Repubblika l-ġdida. Simón Bolívar sar l-ewwel president tal-Kolombja, u Francisco de Paula Santander inħatar viċi president. Madankollu, ir-repubblika l-ġdida kienet instabbli u l-Gran Colombia eventwalment waqgħet. Il-Kolombja moderna ġejja minn wieħed mill-pajjiżi li ħarġu wara x-xoljiment tal-Gran Colombia, it-tnejn l-oħra jkunu l-Ekwador u l-Venezwela. Il-Kolombja kienet l-ewwel gvern kostituzzjonali fl-Amerika t'Isfel, u l-partiti Liberali u Konservattivi, imwaqqfa fl-1848 u fl-1849, rispettivament, huma tnejn mill-eqdem partiti politiċi li baqgħu ħajjin fl-Ameriki. L-iskjavitù tneħħa fil-pajjiż fl-1851. Id-diviżjonijiet politiċi u territorjali interni wasslu għax-xoljiment tal-Gran Colombia fl-1830. L-hekk imsejjaħ "Dipartiment ta' Cundinamarca" adotta l-isem "New Granada", li żamm sal-1858 meta saret il-"Konfederazzjoni Granadina". [[File:Plano Cucuta antes terremoto 1863.jpg|thumb|left|Mappa topografika ta' San José de Cúcuta, tal-1863, maħluqa minn J.M. Crespo. Din turi t-tqassim urban u l-karatteristiċi ġeografiċi ta' qabel it-terremot tal-1875. Tinkludi dettalji dwar it-toroq u bini importanti, kif ukoll referenzi għall-popolazzjoni indiġena lokali.]] [[File:Interior pre terremoto.jpg|thumb|Il-Katidral ta' San José de Cúcuta qabel it-terremot tal-1875 — simbolu arkitettoniku u kulturali tal-belt, rappreżentattiv tal-era kolonjali.]] [[File:Terremoto de Cúcuta 18 mayo 1875.PNG|thumb|left|Cúcuta wara t-terremot]] Fit-18 ta' Mejju tal-1875, fil-11:15:11 ta' filgħodu, seħħ it-terremot ta' Cúcuta tal-1875 — magħruf ukoll bħala t-Terremot tal-Andes. L-epiċentru tiegħu kien fil-belt Kolombjana ta' Cúcuta, u affettwa wkoll muniċipalitajiet fiż-żona metropolitana ta' Cúcuta kif ukoll l-istat ġar ta' Táchira fil-Venezwela. It-terremot wassal għall-qerda totali ta' Cúcuta (b'ħsara lil binjiet emblematiċi bħall-Katidral ta' Cúcuta) u tal-muniċipalitajiet metropolitani, inklużi Villa del Rosario, Los Patios, San Cayetano u El Zulia. It-terremot ikkawża 5,000 mewta immedjata u 9,000 mewta oħra li segwew wara. Wara gwerra ċivili ta' sentejn fl-1863, inħolqot l-Istati Uniti tal-Kolombja, li ssir magħrufa bħala r-Repubblika tal-Kolombja fl-1886. Il-qasmiet interni baqgħu bejn il-forzi politiċi bipartisan, xi drabi jaqbdu gwerer ċivili mdemmija ħafna, l-Aktar sinifikanti kienet il-Gwerra ta' Elf Jum (1899-1902), li fiha tilfu ħajjithom bejn 100 u 180 elf Kolumbjan meta l-Partit Liberali, appoġġjat mill-Venezwela, l-Ekwador, in-Nikaragwa u l-Gwatemala, irribella kontra l-gvern nazzjonalista u ħa l-kontroll ta' Santander, billi kien finalment megħlub fl-1902 minn forzi nazzjonalisti. === seklu 20 === L-intenzjonijiet tal-Istati Uniti tal-Amerika li jinfluwenzaw iż-żona (speċjalment il-kostruzzjoni u l-kontroll tal-Kanal tal-Panama) wasslu għas-separazzjoni tad-Dipartiment tal-Panama fl-1903 u t-twaqqif tiegħu bħala nazzjon. L-Istati Uniti ħallsu lill-Kolombja $25,000,000 fl-1921, seba' snin wara t-tlestija tal-kanal, biex tagħmel emendi għar-rwol tal-President Roosevelt fil-ħolqien tal-Panama, u l-Kolombja rrikonoxxiet lill-Panama taħt it-termini tat-Trattat Thomson-Urrutia. Il-Kolombja u l-Perù marru għall-gwerra minħabba tilwim territorjali fil-baċir tal-Amażonja. Il-gwerra ntemmet bi ftehim ta’ paċi nnegozjat mil-Lega tan-Nazzjonijiet. Is-Soċjetà finalment tat iż-żona kkontestata lill-Kolombja f'Ġunju 1934. [[File:Bogotazo.jpg|thumb|Il-Bogotazo fl-1948]] Ftit wara, il-Kolombja kisbet grad ta' stabbiltà politika, li ġiet interrotta minn kunflitt imdemmi li seħħ bejn l-aħħar tas-snin 40 u l-bidu tas-snin 50, perjodu magħruf bħala La Violencia. Il-kawża tagħha kienet primarjament it-tensjoni dejjem tikber bejn iż-żewġ partiti politiċi ewlenin, li sussegwentement qabdet wara l-qtil tal-kandidat presidenzjali liberali Jorge Eliécer Gaitán fid-9 ta’ April 1948. L-irvellijiet li rriżultaw f’Bogotá, magħrufa bħala El Bogotazo, infirxu mal-pajjiż kollu u sostnew. il-[ajja ta’ mill-inqas 180,000 Kolumbjan. Il-Kolombja daħlet fil-Gwerra Koreana meta Laureano Gómez ġie elett president. Kien l-uniku pajjiż tal-Amerika Latina li ngħaqad mal-gwerra bi rwol militari dirett bħala alleat tal-Istati Uniti. Partikolarment importanti kienet ir-reżistenza tat-truppi Kolombjani f'Old Baldy. Il-vjolenza bejn iż-żewġ partiti politiċi naqset l-ewwel meta' Gustavo Rojas keċċa lill-president tal-Kolombja f'kolp ta' stat u nnegozja mal-gwerrilli, u mbagħad taħt il-ġunta militari tal-Ġeneral Gabriel Paris. Wara d-depożizzjoni ta' Rojas, il-Partit Konservattiv Kolumbjan u l-Partit Liberali Kolumbjan qablu li joħolqu l-Front Nazzjonali, koalizzjoni li tmexxi l-pajjiż flimkien. Skont il-ftehim, il-presidenza kienet se talterna bejn konservattivi u liberali kull 4 snin għal 16-il sena; iż-żewġ partiti jkollhom parità fil-pożizzjonijiet elettivi l-oħra kollha. Il-Front Nazzjonali temm "La Violencia", u l-amministrazzjonijiet tal-Front Nazzjonali ppruvaw jistabbilixxu riformi soċjali u ekonomiċi estensivi b'kooperazzjoni mal-Alleanza għall-Progress. Minkejja l-progress f’ċerti setturi, komplew ħafna problemi soċjali u politiċi, u gruppi terroristiċi gwerillieri bħall-FARC, ELN, u M-19 inħolqu formalment biex jiġġieldu l-gvern u l-apparat politiku u d-demokrazija tal-Kolombja. Nhar l-Erbgħa, 13 ta' Novembru, 1985, il-vulkan Nevado del Ruiz żbroffa. Wara disgħa u sittin sena ta' inattività, l-iżbroff ħasad lill-insedjamenti tal-madwar għalkollox mhux ippreparati, minkejja t-twissijiet maħruġa minn diversi aġenziji tal-vulkanoloġija li kienu rrappurtaw sinjali ta' attività vulkanika sa minn Diċembru tal-1984. Il-flussi piroklastiċi li ħarġu mill-krater tal-vulkan dewbu madwar 10% tal-glaċier tal-muntanja, u b’hekk ikkawżaw erba' *lahars* — flussi ta' tajn, ħamrija u debris li jirriżultaw minn attività vulkanika — li ​​niżlu jiġru mal-għoljiet tan-Nevado b’veloċità ta' 60 km/siegħa. Dawn il-flussi żiedu l-veloċità tagħhom hekk kif għaddew minn widien dojoq fil-qrib u ntefgħu fil-korsijiet tas-sitt xmajjar li jibdew mill-vulkan. Il-belt ta' Armero, li tinsab ftit inqas minn 50 km ’il bogħod mill-vulkan, inqerdet għalkollox minn dawn il-flussi, u dan wassal għall-mewt ta' aktar minn 20,000 mill-29,000 abitant tagħha. Il-vittmi fi bliet oħra — partikolarment fil-muniċipalitajiet ta' Chinchiná u Villamaría — għollew l-għadd totali tal-imwiet għal aktar minn 23,000-25.000. <gallery> File:Armero aftermath USGS.jpg|Armero wara t-traġedja. Diversi flussi ta' tajn vulkaniku (lahars) għattew il-muniċipalità. File:Armerodisaster.png|Id-dehra ta' Armero wara t-traġedja. File:Armero aftermath Marso.jpg|Armero kien jinsab fiċ-ċentru ta' din ir-ritratt, li ttieħed lejn l-aħħar ta' Novembru tal-1985. File:Armero Mudflow and ruins.jpg|Ftit strutturi biss baqgħu bilwieqfa f’Armero wara l-flussi tat-tajn li knisu l-belt. File:VolcanoRuiz.jpg|Nevado del Ruiz ġimagħtejn wara l-eruzzjoni. File:Nevado del Ruiz 1985.jpg|Nevado del Ruiz jarmi l-fwar. Din ir-ritratt ittieħed f'Settembru tal-1985, xahrejn qabel it-traġedja. File:Nevado del Ruiz summit 1985 - Marso.jpg|Il-quċċata tan-Nevado del Ruiz lejn l-aħħar ta' Novembru tal-1985, wara l-eruzzjoni. File:Nevado del Ruiz hazard map, from Wright and Pierson ESP.png|Iż-żoni l-aktar milquta mill-eruzzjoni ta’ Nevado del Ruiz. Il-mappa turi r-rotta li ħa l-lahar mill-vulkan sa Armero. </gallery> Sa mis-sittinijiet, il-pajjiż sofra minn kunflitt armat asimmetriku ta' intensità baxxa bejn il-forzi tal-gvern, il-gruppi terroristiċi tal-gwerillieri komunisti, u l-paramilitari tal-lemin. Il-kunflitt intensifikat fis-snin disgħin, prinċipalment f'żoni rurali remoti. Diversi organizzazzjonijiet gwerillieri ddeċidew li jiddemobilizzaw wara n-negozjati għall-paċi fl-1989-1994. L-Istati Uniti ilha involuta ħafna fil-kunflitt sa mill-bidu tiegħu, meta fil-bidu tas-sittinijiet il-gvern tal-Istati Uniti għen lill-armata Kolombjana tattakka gwerillieri terroristiċi komunisti fil-Kolombja rurali. Dan bħala parti mill-ġlieda Amerikana kontra l-komuniżmu. Merċenarji u korporazzjonijiet multinazzjonali bħal Chiquita Brands International huma wħud mill-atturi internazzjonali li kkontribwew għall-vjolenza tal-kunflitt. Minn nofs is-snin sebgħin, il-kartelli tad-droga Kolombjani saru produtturi, proċessuri u esportaturi ewlenin ta 'drogi illegali, primarjament marijuana u kokaina. Kostituzzjoni ġdida ġiet promulgata fl-4 ta' Lulju, 1991. Il-bidliet iġġenerati mill-kostituzzjoni l-ġdida huma meqjusa bħala pożittivi mis-soċjetà Kolombjana. [[File:USGS ShakeMap Armenia Quindío Colombia Earthquake 1999.jpg|thumb|left|Mappa tal-intensità tat-terremot ibbażata fuq l-iskala Modified Mercalli; iġġenerata mill-United States Geological Survey.]] Dan seħħ nhar it-Tnejn, 25 ta' Jannar, 1999, fis-1:19 p.m. ħin lokali (UTC-5), b’kobor ta’ Mw = 6.2. L-epiċentru tiegħu kien jinsab f'żona muntanjuża tal-muniċipalità ta' Córdoba, f'Quindío. Din ir-reġjun tiffaċċja riskju sismiku għoli minħabba l-junction tripla fil-kantuniera tal-Pjanċa tal-Amerika t’Isfel, fejn jikkonverġu l-pjanċi ta’ Nazca u tal-Karibew. It-terremot, li oriġina f'fond ta' 18-il kilometru u dam għaddej 28 sekonda, ħalla 1,185 persuna mejta u kellu impatt kbir fuq il-belt ta' Armenia u l-muniċipalitajiet ġirien, kif ukoll fuq insedjamenti rurali fir-reġjuni ta’ Valle u Quindío — bħal Corozal, Quebradanueva, Vallejuelo u La Paila, fost oħrajn. Minkejja xi miżuri preventivi, iż-żona spiċċat fi stat ta' kaos strutturali, soċjali u tas-saħħa pubblika għal diversi ġimgħat. Barra minn hekk, id-dipartimenti ta’ Risaralda u Caldas ukoll ġarrbu ħsarat, għalkemm fi grad inqas gravi. === seklu 21 === [[File:El ruiz volcano.jpg|thumb|left|Belt ta' Manizales, Caldas fl-2006]] [[File:Desde mi cuarto.jpg|thumb|Belt ta' Armenia, Qindio fl-2007]] L-amministrazzjoni tal-President Álvaro Uribe (2002-2010) adottat il-politika ta' sigurtà demokratika li kienet tinkludi kampanja integrata għall-ġlieda kontra t-terroriżmu u r-ribelljoni. Il-pjan ekonomiku tal-gvern ippromwova wkoll il-fiduċja tal-investituri. Bħala parti minn proċess ta' paċi, l-AUC (paramilitari tal-lemin) kienet waqfet tiffunzjona formalment bħala organizzazzjoni. Fi Frar 2008, miljuni ta' Kolumbjani ddimostraw kontra l-FARC u gruppi illegali oħra. Wara negozjati ta' paċi, il-gvern Kolumbjan tal-President Juan Manuel Santos u l-gwerilla tal-FARC-EP ħabbru ftehim finali biex jintemm il-kunflitt. Madankollu, referendum biex jiġi ratifikat il-ftehim ma rnexxiex. Il-gvern Kolumbjan u l-FARC sussegwentement iffirmaw ftehim ta' paċi rivedut f'Novembru 2016, li l-kungress Kolumbjan approva. Fl-2016, il-President Santos ingħata l-Premju Nobel għall-Paċi. Ġurisdizzjoni Speċjali għall-Paċi nħolqot biex tinvestiga, tiċċara, tiġġudika u tikkastiga l-ksur serju tad-drittijiet tal-bniedem u l-ksur serji tal-liġi umanitarja internazzjonali li seħħew matul il-kunflitt armat u tissodisfa d-dritt tal-vittmi għall-ġustizzja. Matul iż-żjara tiegħu fil-Kolombja, il-Papa Franġisku ta ġieħ lill-vittmi tal-kunflitt. F'Ġunju 2018, Iván Duque, il-kandidat tal-partit tal-lemin Ċentru Demokratiku, rebaħ l-elezzjoni presidenzjali. Fis-7 ta' Awwissu, 2018, huwa ħa l-ġurament bħala l-president il-ġdid tal-Kolombja biex jieħu post Juan Manuel Santos. Ir-relazzjonijiet tal-Kolombja mal-Veneżwela varjaw minħabba differenzi ideoloġiċi bejn iż-żewġ gvernijiet. Il-Kolombja offriet appoġġ umanitarju bl-ikel u l-mediċina biex itaffi n-nuqqas ta' provvista fil-Veneżwela. Il-Ministeru tal-Affarijiet Barranin tal-Kolombja qal li l-isforzi kollha biex tissolva l-kriżi tal-Veneżwela jridu jkunu paċifiċi. Il-Kolombja pproponiet l-idea tal-Għanijiet ta' Żvilupp Sostenibbli u n-Nazzjonijiet Uniti adottat dokument finali. Fi Frar 2019, il-President tal-Veneżwela Nicolás Maduro qata' r-relazzjonijiet diplomatiċi mal-Kolombja wara li l-President Kolumbjan Iván Duque għen lill-politiċi tal-oppożizzjoni Venezwelana biex iwasslu għajnuna umanitarja lil pajjiżu. Il-Kolombja rrikonoxxiet lill-mexxej tal-oppożizzjoni Venezwelana Juan Guaidó bħala l-president leġittimu tal-pajjiż. Minħabba l-Gvern ta' Petro, il-Kolombja tbati minn kriżi fis-sistema tas-saħħa u s-sigurtà. Abelardo de la Espriella rebaħ l-elezzjonijiet tal-2026. [[File:M 7.4 - 5 km S of San José del Palmar, Colombia.png|thumb|left|Mappa tal-intensità tat-terremot ibbażata fuq l-iskala Modified Mercalli; iġġenerata mill-United States Geological Survey.]] Fl-10 ta' Awwissu, 2026, fis-7:34 ta' filgħodu, seħħ terremot b'kobor ta' 7.4 li l-epiċentru tiegħu kien qrib San José del Palmar, fid-dipartiment ta' Chocó. Dan ikkawża ħsara estensiva fil-punent tal-Kolombja — l-aktar fid-dipartimenti ta' Antioquia, Caldas, Chocó, Risaralda, Quindío u Valle del Cauca — u kien segwit minn aktar minn 47 theżżiża sekondarja; b’riżultat ta' dan, mietu 294 persuna, indarbu 3,970, kien hemm aktar minn 379 persuna nieqsa, u ġarrbet ħsarat li jiswew $9,571 miljun. <gallery> File:Pereira after the earthquake - WCK.jpg|Pereira File:Colombia after the earthquake - WCK.jpg| File:Cali after the earthquake 2 - WCK.jpg|Cali File:Cali after the earthquake 3 - WCK.jpg|Cali File:Cali after the earthquake 4 - WCK.jpg|Cali File:Cali after the earthquake - WCK.jpg|Cali File:Debris from a building after the 2026 Colombia earthquake - WCK.jpg| </gallery> It-terremot inħass fl-[[Ekwador]], fil-[[Panama]] u fil-[[Veneżwela]]. == Ġeografija == [[File:Pico Cristobal Colon.jpg|thumb|left|Pico Cristóbal Colón huwa possibbilment l-ogħla muntanja fil-Kolombja, b'għoli rrappurtat ta '5,775 metru (18,947 pied) u Prominenza ta' 5,509 m (18,074 pied).]] [[File:Mapa de Colombia (topografía).svg|thumb|Mappa topografika tal-Kolombja]] Il-ġeografija tal-Kolombja hija kkaratterizzata mis-sitt reġjuni naturali ewlenin tagħha li jippreżentaw il-karatteristiċi uniċi tagħhom, mir-reġjun muntanjuż tal-Andes; ir-reġjun kostali tal-Paċifiku; ir-reġjun kostali tal-Karibew; il-Pjanuri; ir-reġjun tal-foresti tropikali tal-Amażonja; għaż-żona insulari, li tinkludi gżejjer kemm fl-oċeani Atlantiku kif ukoll fil-Paċifiku. Taqsam il-konfini marittimi tagħha mal-Kosta Rika, Nikaragwa, Ħonduras, Ġamajka, Ħaiti u r-Repubblika Dominicana. Il-Kolombja tmiss fil-majjistral mal-Panama, fil-lvant mal-Venezwela u l-Brażil, u fin-nofsinhar mal-Ekwador u l-Perù; stabbilixxa l-limiti marittimi tiegħu ma' pajjiżi ġirien permezz ta' seba' ftehimiet fil-Baħar Karibew u tlieta fl-Oċean Paċifiku. Hija tinsab bejn latitudnijiet 12°N u 4°S u bejn lonġitudnijiet 67° u 79°W. Fil-lvant tal-Andes hemm is-savana ta' Llanos, parti mill-baċin tax-Xmara Orinoco, u fix-Xlokk estrem, il-ġungla tal-foresti tropikali tal-Amażonja. Flimkien, dawn l-artijiet baxxi jiffurmaw aktar minn nofs it-territorju tal-Kolombja, iżda fihom inqas minn 6% tal-popolazzjoni. Fit-tramuntana, il-kosta tal-Karibew, li fiha 21.9% tal-popolazzjoni u l-lokazzjoni tal-bliet tal-port ewlenin ta' Barranquilla u Cartagena, ġeneralment tikkonsisti fi pjanuri baxxi, iżda fiha wkoll is-Sierra Nevada de Santa Marta, li tinkludi l-ogħla. qċaċet tal-pajjiż (Pico Cristóbal Colón u Pico Simón Bolívar), u d-deżert La Guajira. B'kuntrast, l-artijiet baxxi tal-kosta tal-Paċifiku dejqa u mhux kontinwi, appoġġjati mill-muntanji Serranía de Baudó, huma ftit popolati u mgħottija b'veġetazzjoni densa. Il-port ewlieni tal-Paċifiku huwa Buenaventura. [[File:ISS-42 Colombia’s Santa Marta massif.jpg|thumb|left|Sierra Nevada de Santa Marta tidher mill-ISS]] [[File:Sierra Nevada de Santa Marta desde el espacio.jpg|thumb|Sierra Nevada de Santa Marta tidher mill-ISS]] [[File:Sierra Nevada.JPG|thumb|left|Sierra Nevada de Santa Marta minn Valledupar, il-Kolombja.]] Parti miċ-Ċirku tan-Nar, reġjun tad-dinja suġġett għal terremoti u eruzzjonijiet vulkaniċi, fl-intern tal-Kolombja l-Andes huma l-karatteristika ġeografika predominanti. Il-biċċa l-kbira taċ-ċentri tal-popolazzjoni tal-Kolombja jinsabu f'dawn l-artijiet għolja interni. Lil hinn mill-Massif Kolumbjan (fid-dipartimenti tal-Lbiċ ta' Cauca u Nariño), dawn jaqsmu fi tliet fergħat magħrufa bħala cordilleras (muntanji): il-Kordillera tal-Punent, li tgħaddi biswit il-kosta tal-Paċifiku u tinkludi l-belt ta' Cali; il-Medda tal-Muntanji Ċentrali, li tgħaddi bejn il-widien tax-xmajjar Cauca u Magdalena (fil-punent u l-lvant, rispettivament) u tinkludi l-ibliet ta' Medellín, Manizales, Pereira u l-Armenja; u l-Kordillera tal-Lvant, li testendi grigal sal-peniżola La Guajira u tinkludi Bogotá, Bucaramanga u Cúcuta. Il-qċaċet tal-Kordillera tal-Punent jaqbżu l-4,700 m (15,420 pied), u fil-Kordillera Ċentrali u l-Kordillera tal-Lvant jilħqu l-5,000 m (16,404 pied). F'2,600 m (8,530 pied), Bogotá hija l-ogħla belt tad-daqs tagħha fid-dinja. Ix-xmajjar ewlenin tal-Kolombja huma l-Magdalena, il-Cauca, il-Guaviare, l-Atrato, il-Meta, il-Putumayo u l-Caquetá. Il-Kolombja għandha erba' sistemi ewleninta'ta’ drenaġġ: id-drenaġġ tal-Paċifiku, id-drenaġġ tal-Karibew, il-baċir tal-Orinoko u l-baċir tal-Amażonja. Ix-xmajjar Orinoco u Amazon jimmarkaw limiti mal-Kolombja sal-Venezwela u l-Perù rispettivament. === Fruntiera === Il-fruntiera tal-art mal-Kolombja hija 586 km, Venezwela fruntiera ta' aktar minn 2219 km, Brażil huwa 1645 km, Panama hija 266 km, Il-fruntiera internazzjonali flimkien hija 4716 km. === Klima === [[File:Colombia Köppen.svg|thumb|Mappa tal-Kolombja mill-klassifikazzjoni tal-klima Köppen]] Il-klima tal-Kolombja hija kkaratterizzata minn tropikali, li tippreżenta varjazzjonijiet f'sitt reġjuni naturali u skont l-altitudni, it-temperatura, l-umdità, ir-riħ u l-preċipitazzjoni. Il-Kolombja għandha firxa diversa ta 'żoni klimatiċi, inklużi foresti tropikali tropikali, savannahs, steppi, deżerti u klimi tal-muntanji. Il-klima tal-muntanji hija waħda mill-karatteristiċi uniċi tal-Andes u eżenzjonijiet oħra ta' altitudni għolja fejn il-klima hija determinata mill-altitudni. Taħt 1,000 metru (3,281 pied) altitudni hija ż-żona altitudinal sħuna, fejn it-temperaturi huma ogħla minn 24 °C (75.2 °F). Madwar 82.5% taż-żona totali tal-pajjiż tinsab fiż-żona altitudinal sħuna. Iż-żona altitudinal tal-klima moderata li tinsab bejn 1,001 u 2,000 metru (3,284 u 6,562 pied) hija kkaratterizzata minn temperatura medja li tvarja bejn 17 u 24 °C (62.6 u 75.2 °F). It-temp kiesaħ huwa preżenti bejn 2,001 u 3,000 metru (6,565 u 9,843 pied) u t-temperaturi jvarjaw bejn 12 u 17 °C (53.6 u 62.6 °F). Lil hinn hemm il-kundizzjonijiet alpini taż-żona tal-boskijiet u mbagħad il-mergħat bla siġar tal-qawwi. Fuq 4,000 metru (13,123 pied), fejn it-temperaturi huma taħt l-iffriżar, il-klima hija glaċjali, żona ta 'borra permanenti u silġ. === Bijodiversità u konservazzjoni === Il-Kolombja hija waħda mill-pajjiżi megadiversi fil-bijodiversità, u tokkupa l-ewwel post fl-ispeċi ta 'għasafar. Il-Kolombja hija l-pajjiż bl-akbar bijodiversità fuq il-pjaneta, li għandha l-ogħla rata ta' speċi għal kull żona, kif ukoll l-ogħla numru ta' endemiżmi (speċi li ma jinstabu b'mod naturali imkien ieħor) ta' kwalunkwe pajjiż. Madwar 10% tal-ispeċi tad-Dinja jgħixu fil-Kolombja, inklużi aktar minn 1,900 speċi ta' għasafar, aktar milli fl-Ewropa u l-Amerika ta' Fuq flimkien. Il-Kolombja għandha 10% tal-ispeċijiet ta' mammiferi tad-dinja, 14% tal-ispeċi ta' anfibji tad-dinja u 18% tal-ispeċi ta' għasafar tad-dinja. [[File:Cattleya trianae tipo Baronessa.jpg|thumb|Il-fjura nazzjonali tal-Kolombja, l-orkidea endemika Cattleya trianae, hija msemmija għall-botaniku u tabib Kolumbjan José Jerónimo Triana.]] Fir-rigward tal-pjanti, il-pajjiż għandu bejn 40,000 u 45,000 speċi ta 'pjanti, ekwivalenti għal 10 jew 20% tal-ispeċi totali tad-dinja, li huwa saħansitra aktar notevoli jekk tqis li l-Kolombja hija meqjusa bħala pajjiż ta' daqs intermedju. Il-Kolombja hija t-tieni l-aktar pajjiż bijodiversità fid-dinja, biss wara l-Brażil, li huwa madwar 7 darbiet akbar. Il-Kolombja għandha kważi 2,000 speċi ta 'ħut tal-baħar u hija t-tieni l-aktar pajjiż divers fil-ħut tal-ilma ħelu. Huwa wkoll il-pajjiż bl-aktar speċi endemiċi ta' friefet, huwa l-ewwel fl-ispeċi tal-orkidej, u għandu madwar 7,000 speċi ta' ħanfus. Il-Kolombja hija t-tieni fin-numru ta' speċi ta' anfibji u hija t-tielet l-aktar pajjiż divers fir-rettili u l-pali. Hemm madwar 1,900 speċi ta' molluski u skont l-istimi hemm madwar 300,000 speċi ta' invertebrati fil-pajjiż. Fil-Kolombja hemm 32 bijoma terrestri u 314-il tip ta' ekosistemi. Iż-żoni protetti u s-"Sistema tal-Park Nazzjonali" ikopru żona ta' madwar 14,268,224 ettaru (142,682.24 km 2) u jirrappreżentaw 12.77% tat-territorju Kolumbjan. Meta mqabbla mal-pajjiżi ġirien, ir-rati tad-deforestazzjoni fil-Kolombja għadhom relattivament baxxi. Il-Kolombja kellha punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti tal-2018 ta' 8.26/10, u kklassifikaha fil-25 post globalment fost 172 pajjiż. Il-Kolombja hija s-sitt pajjiż fid-dinja bil-kobor tal-provvista totali ta' ilma ħelu rinnovabbli, u għad għandha riżervi kbar ta' ilma ħelu. == Gvern u politika == [[File:Casa de Nariño y Vigilantes.jpg|thumb|Il-Casa de Nariño hija r-residenza uffiċjali u l-post tax-xogħol ewlieni tal-President tal-Kolombja.]] [[Stampa:Lado sur Casa de Nariño.jpg|thumb|left|'''Palazz Narinjo''', residenza u uffiċċju tal-President tal-Kolombja|260px]] Il-gvern tal-Kolombja jiżviluppa fil-qafas ta' repubblika demokratika presidenzjali parteċipattiva kif stabbilit fil-Kostituzzjoni tal-1991. Skont il-prinċipju tas-separazzjoni tas-setgħat, il-gvern huwa maqsum fi tliet fergħat: il-fergħa eżekuttiva, il-fergħa leġiżlattiva u l-fergħa ġudizzjarja. Bħala kap tal-fergħa eżekuttiva, il-President tal-Kolombja jaġixxi bħala kap tal-Istat u kap tal-Gvern, segwit mill-Viċi President u l-Kunsill tal-Ministri. Il-president jiġi elett b'vot popolari biex iservi mandat wieħed ta' erba' snin (fl-2015, il-Kungress tal-Kolombja approva r-revoka ta' emenda kostituzzjonali tal-2004 li biddlet il-limitu ta' mandat wieħed għall-presidenti għal limitu ta' żewġ mandati). Fil-livell provinċjali, is-setgħa eżekuttiva hija ta' gvernaturi dipartimentali, sindki muniċipali, u amministraturi lokali ta' suddiviżjonijiet amministrattivi iżgħar, bħal corregimientos jew communes. L-elezzjonijiet reġjonali kollha jsiru sena u ħames xhur wara l-elezzjoni presidenzjali. [[File:Capitalio Nacional de Colombia, Bogotá.jpg|thumb|Kwartieri ġenerali Nazzjonali tal-Kungress]] Il-fergħa leġiżlattiva tal-gvern hija rappreżentata fil-livell nazzjonali mill-Kungress, istituzzjoni bikamerali li tinkludi Kamra tad-Deputati b'166 siġġu u Senat ta' 102 siġġu. Is-Senat jiġi elett fil-livell nazzjonali u l-Kamra tad-Deputati tiġi eletta fid-distretti elettorali. Membri taż-żewġ kmamar huma eletti biex iservu mandati ta' erba' snin xahrejn qabel il-president, ukoll b’vot popolari. [[File:Palacio de Justicia de Colombia, Bogotá.jpg|thumb|Palazz tal-Ġustizzja tal-Kolombja, kwartieri ġenerali u simbolu tal-Fergħa Ġudizzjarja tal-Kolombja]] Il-ġudikatura hija mmexxija minn erba’ qrati għolja, li jikkonsistu mill-Qorti Suprema li tittratta kwistjonijiet kriminali u ċivili, il-Kunsill tal-Istat, li għandu responsabbiltà speċjali għal-liġi amministrattiva u jipprovdi wkoll pariri legali lill-eżekuttiv, il-Qorti Kostituzzjonali, responsabbli biex tiżgura l-integrità tal-kostituzzjoni Kolombjana, u l-Kunsill Superjuri tal-Ġudikatura, responsabbli għall-verifika tal-ġudikatura. Il-Kolombja topera sistema ta' liġi ċivili, li sa mill-1991 ġiet applikata permezz ta' sistema kontradittorja. Minkejja sensiela ta' kontroversji, il-politika ta' sigurtà demokratika żgurat li l-eks President Álvaro Uribe jibqa' popolari fost il-Kolombjani, bil-klassifikazzjoni tal-approvazzjoni tiegħu laħqet il-quċċata ta' 76%, skont stħarriġ fl-2009. Madankollu, wara li serva żewġ mandati, kien kostituzzjonalment ipprojbit milli qed ifittex l-elezzjoni mill-ġdid fl-2010. Fl-elezzjoni tal-20 ta' Ġunju, 2010, l-eks Ministru tad-Difiża Juan Manuel Santos rebaħ b’69% tal-voti kontra t-tieni l-aktar kandidat popolari, Antanas Mockus. Kienet meħtieġa runoff peress li l-ebda kandidat ma rċieva aktar mil-limitu rebbieħ ta' 50% tal-voti. Santos reġa' rebaħ l-elezzjoni bi kważi 51% tal-voti fl-elezzjonijiet tat-tieni rawnd fil-15 ta' Ġunju 2014, u għeleb lir-rivali tiegħu tal-lemin Óscar Iván Zuluaga, li rebaħ 45%. Fl-2018, Iván Duque rebaħ it-tieni rawnd tal-elezzjonijiet b'54% tal-voti. === Affarijiet barranin === [[File:VII Cumbre de la Alianza del Pacífico, Santiago de Cali.jpg|thumb|VII Summit tal-Alleanza tal-Paċifiku: L-eks president tal-Kolombja, Juan Manuel Santos, huwa t-tieni mix-xellug.]] L-affarijiet barranin tal-Kolombja huma inkarigati mill-President, bħala kap tal-Istat, u mmexxija mill-Ministru tal-Affarijiet Barranin. Il-Kolombja għandha missjonijiet diplomatiċi fil-kontinenti kollha. Il-Kolombja kienet waħda mill-erba' membri fundaturi tal-Alleanza tal-Paċifiku, li hija mekkaniżmu ta' integrazzjoni politika, ekonomika u kooperattiva li tippromwovi l-moviment ħieles ta' oġġetti, servizzi, kapital u nies fost il-membri, kif ukoll borża komuni u ambaxxati konġunti f'diversi pajjiżi. Il-Kolombja hija wkoll membru tan-Nazzjonijiet Uniti, l-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ, l-Organizzazzjoni għall-Kooperazzjoni Ekonomika u l-Iżvilupp, l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani, l-Organizzazzjoni tal-Istati Ibero-Amerikani, u l-Komunità Andina tan-Nazzjonijiet. Il-Kolombja hija sieħba globali tan-NATO u alleat importanti mhux tan-NATO tal-Istati Uniti. === Militari === [[File:Arc fragata caldas.jpg|thumb|Il-Frejgata tal-Marina Kolombjana ARC Caldas]] Il-fergħa eżekuttiva tal-gvern hija responsabbli għall-ġestjoni tad-difiża tal-Kolombja, bil-president ikun il-kmandant in kap tal-forzi armati. Il-Ministeru tad-Difiża jeżerċita kontroll ta' kuljum tal-forzi armati u tal-Pulizija Nazzjonali tal-Kolombja. Il-Kolombja għandha 455,461 persunal militari attiv. Fl-2016, 3.4% tal-PGD tal-pajjiż mar għall-infiq militari, u poġġih fl-24 post fid-dinja. Il-forzi armati tal-Kolombja huma l-akbar fl-Amerika Latina. Fl-2018, il-Kolombja ffirmat it-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari. L-armata Kolombjana hija maqsuma fi tliet fergħat: l-Armata Nazzjonali Kolombjana; il-Forza Aerospazjali Kolombjana; u l-Navy Kolombjana. Il-Pulizija Nazzjonali tiffunzjona bħala ġendarmerija, li topera indipendentement mill-armata bħala aġenzija tal-infurzar tal-liġi fil-pajjiż kollu. Kull wieħed minnhom jopera bl-apparat tal-intelliġenza tiegħu separat mid-Direttorat Nazzjonali tal-Intelliġenza (DNI). L-Armata Nazzjonali hija magħmula minn diviżjonijiet, brigati, brigati speċjali u unitajiet speċjali, il-Navy Kolombjana mill-Infanteria tal-Baħar, il-Forza Navali tal-Karibew, il-Forza Navali tal-Paċifiku, il-Forza Navali tan-Nofsinhar, il-Forza Navali tal-Lvant, Gwardja tal-Kosta Kolumbjana, Navali L-Avjazzjoni u l-Kmand Speċifiku ta' San Andrés u Providencia u l-Forza Aerospazjali minn 15-il unità tal-ajru. === Diviżjonijiet amministrattivi === Il-Kolombja hija maqsuma fi 32 dipartiment u distrett kapitali, li huwa meqjus bħala dipartiment (Bogotá hija wkoll il-kapitali tad-dipartiment ta' Cundinamarca). Id-dipartimenti huma suddiviżi f'muniċipalitajiet, li kull waħda minnhom hija assenjata sede muniċipali, u l-muniċipalitajiet huma mbagħad suddiviżi f'corregimientos f'żoni rurali u komuni f'żoni urbani. Kull dipartiment għandu gvern lokali b'gvernatur u assemblea eletti direttament għal terminu ta 'erba' snin, u kull muniċipalità hija mmexxija minn sindku u kunsill. Hemm bord amministrattiv lokali elett b'mod popolari f'kull wieħed mill-belt żgħira jew komuni. Minbarra l-kapitali, erba' bliet oħra ġew innominati distretti (fil-fatt muniċipalitajiet speċjali), fuq il-bażi ta' karatteristiċi distintivi speċjali. Dawn huma Barranquilla, Cartagena, Santa Marta u Buenaventura. Xi dipartimenti għandhom suddiviżjonijiet amministrattivi lokali, fejn il-bliet għandhom konċentrazzjoni kbira ta 'popolazzjoni u l-muniċipalitajiet huma qrib xulxin (per eżempju, f'Antioquia u Cundinamarca). Fejn id-dipartimenti għandhom popolazzjoni baxxa (eż. Amazonas, Vaupés u Vichada), jiġu impjegati diviżjonijiet amministrattivi speċjali, bħal "corregimientos departamentales", li huma ibridi ta' muniċipalità u corregimiento. [[File:Mapa de Colombia (departamentos).svg|thumb|Organizzazzjoni territorjali]] Skont il-Kostituzzjoni tal-1991, il-Kolombja hija magħmula minn 32 dipartiment u distrett kapitali. Kull dipartiment huwa maqsum fi muniċipalitajiet. Il-gvernijiet dipartimentali huma maqsuma fi tliet fergħat: gvernatur (elett b'mod popolari kull 4 snin), assemblea dipartimentali (eletta b'mod popolari kull 4 snin) u qrati superjuri. Skont l-IGAC (1996. Dizzjunarju Ġeografiku tal-Kolombja), l-ogħla punt tagħha jitla’ għal madwar 5,775 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, fuq is-summits tewmin ta' Colón u Bolívar, dawn huma l-għoli massimi fit-territorju nazzjonali, filwaqt li l-iktar punt baxx tal- pajjiż huwa l-Oċean Paċifiku u Atlantiku (il-Karibew). ==== Dipartimenti, popolazzjoni u kapital ==== {| class="wikitable sortable" style="width:73%;" ! '''Numru''' ! '''Dipartiment''' ! '''Popolazzjoni (2020)'''<ref name="PopulationProjections">{{ċita web |url= https://www.dane.gov.co/files/censo2018/proyecciones-de-poblacion/anexos-proyecciones-pob-dptos-area-grupos-de-edad-2018-2023.xlsx |titlu= ¿Cuántos somos? |pubblikatur= Departamento Administrativo Nacional de Estadística (DANE) |data-aċċess= 2020-03-26 |lingwa= Spanjol |arkivju-url= https://web.archive.org/web/20200327040110/https://www.dane.gov.co/files/censo2018/proyecciones-de-poblacion/anexos-proyecciones-pob-dptos-area-grupos-de-edad-2018-2023.xlsx |arkivju-data= 2020-03-27 |url-status= dead }}</ref> ! '''Popolazzjoni (2018)'''<ref name="PopulationProjections" /> ! '''Popolazzjoni (2005)''' ! '''Kapital''' |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''1''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Bogotá.svg|20px]] [[Bogotá]] |align="center"| 7,743,955 |align="center"| 7,412,566 |align="center"| 6,778,691 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''2''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Antioquia Department.svg|20px]] [[Antioquia Department|Antioquia]] |align="center"| 6,677,930 |align="center"| 6,407,102 |align="center"| 5,601,507 |align="center"| Medellín |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''3''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Valle del Cauca.svg|20px]] [[Valle del Cauca]] |align="center"| 4,532,152 |align="center"| 4,475,886 |align="center"| 4,052,535 |align="center"| Cali |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''4''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Cundinamarca.svg|20px]] [[Cundinamarca department|Cundinamarca]] |align="center"| 3,242,999 |align="center"| 2,919,060 |align="center"| 2,228,682 |align="center"| Bogotá |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''5''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Atlántico.svg|20px]] [[Atlántico department|Atlántico]] |align="center"| 2,722,128 |align="center"| 2,535,517 |align="center"| 2,112,001 |align="center"| Barranquilla |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''6''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Bolívar (Colombia).svg|20px]] [[Bolívar department|Bolívar]] |align="center"| 2,180,976 |align="center"| 2,070,110 |align="center"| 1,836,640 |align="center"| Cartagena |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''7''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Santander Department.svg|20px]] [[Santander department|Santander]] |align="center"| 2,280,908 |align="center"| 2,184,837 |align="center"| 1,913,444 |align="center"| Bucaramanga |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''8''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Nariño.svg|20px]] [[Nariño department|Nariño]] |align="center"| 1,627,589 |align="center"| 1,630,592 |align="center"| 1,498,234 |align="center"| Pasto |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''9''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Córdoba.svg|20px]] [[Córdoba department|Córdoba]] |align="center"| 1,828,947 |align="center"| 1,784,783 |align="center"| 1,462,909 |align="center"| Montería |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''10''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Tolima.svg|20px]] [[Tolima department|Tolima]] |align="center"| 1,339,998 |align="center"| 1,330,187 |align="center"| 1,312,304 |align="center"| Ibagué |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''11''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Cauca.svg|20px]] [[Cauca department|Cauca]] |align="center"| 1,491,937 |align="center"| 1,464,488 |align="center"| 1,182,022 |align="center"| Popayán |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''12''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Norte de Santander.svg|20px]][[Norte de Santander department|Norte de Santander]] |align="center"| 1,620,318 |align="center"| 1,491,689 |align="center"| 1,208,336 |align="center"| Cúcuta |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''13''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Boyacá Department.svg|20px]] [[Boyacá Department|Boyacá]] |align="center"| 1,242,731 |align="center"| 1,217,376 |align="center"| 1,255,311 |align="center"| Tunja |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''14''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Magdalena.svg|20px]] [[Magdalena department|Magdalena]] |align="center"| 1,427,026 |align="center"| 1,341,746 |align="center"| 1,136,819 |align="center"| Santa Marta |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''15''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Huila.svg|20px]] [[Huila department|Huila]] |align="center"| 1,122,622 |align="center"| 1,100,386 |align="center"| 1,001,476 |align="center"| Neiva |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''16''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Cesar.svg|20px]] [[Cesar department|Cesar]] |align="center"| 1,295,387 |align="center"| 1,200,574 |align="center"| 878,437 |align="center"| Valledupar |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''17''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Caldas.svg|20px]] [[Caldas department|Caldas]] |align="center"| 1,018,453 |align="center"| 998,255 |align="center"| 898,490 |align="center"| Manizales |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''18''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Meta.svg|20px]] [[Meta department|Meta]] |align="center"| 1,063,454 |align="center"| 1,039,722 |align="center"| 713,772 |align="center"| Villavicencio |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''19''' |align="left"|[[Stampa:Flag of La Guajira.svg|20px]] [[La Guajira department|La Guajira]] |align="center"| 965,718 |align="center"| 880,560 |align="center"| 655,943 |align="center"| Riohacha |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''20''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Risaralda.svg|20px]] [[Risaralda department|Risaralda]] |align="center"| 961,055 |align="center"| 943,401 |align="center"| 859,666 |align="center"| Pereira |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''21''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Sucre (Colombia).svg|20px]] [[Sucre department|Sucre]] |align="center"| 949,252 |align="center"| 904,863 |align="center"| 762,263 |align="center"| Sincelejo |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''22''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Quindío.svg|20px]] [[Quindío department|Quindío]] |align="center"| 555,401 |align="center"| 539,904 |align="center"| 518,691 |align="center"| Armenia |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''23''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Chocó.svg|20px]] [[Chocó department|Chocó]] |align="center"| 544,764 |align="center"| 534,826 |align="center"| 388,476 |align="center"| Quibdó |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''24''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Caquetá.svg|20px]] [[Caquetá department|Caquetá]] |align="center"| 410,521 |align="center"| 401,849 |align="center"| 337,932 |align="center"| Florencia |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''25''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Casanare.svg|20px]] [[Casanare department|Casanare]] |align="center"| 435,195 |align="center"| 420,504 |align="center"| 281,294 |align="center"| Yopal |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''26''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Putumayo.svg|20px]] [[Putumayo department|Putumayo]] |align="center"| 359,127 |align="center"| 348,182 |align="center"| 237,197 |align="center"| Mocoa |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''27''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Arauca.svg|20px]] [[Arauca department|Arauca]] |align="center"| 294,206 |align="center"| 262,174 |align="center"| 153,028 |align="center"| Arauca |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''28''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Guaviare.svg|20px]] [[Guaviare department|Guaviare]] |align="center"| 86,657 |align="center"| 82,767 |align="center"| 56,758 |align="center"| San José del Guaviare |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''29''' |align="left"|[[Stampa:Flag of San Andrés y Providencia.svg|20px]] [[Archipelago of San Andrés, Providencia and Santa Catalina|San Andrés y Providencia]] |align="center"| 63,692 |align="center"| 61,280 |align="center"| 59,573 |align="center"| San Andrés |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''30''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Amazonas (Colombia).svg|20px]] [[Amazonas department|Amazonas]] |align="center"| 79,020 |align="center"| 76,589 |align="center"| 46,950 |align="center"| Leticia |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''31''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Vichada.svg|20px]] [[Vichada department|Vichada]] |align="center"| 112,958 |align="center"| 107,808 |align="center"| 44,592 |align="center"| Puerto Carreño |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''32''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Vaupés.svg|20px]] [[Vaupés department|Vaupés]] |align="center"| 44,712 |align="center"| 40,797 |align="center"| 19,943 |align="center"| Mitú |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''33''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Guainía.svg|20px]] [[Guainía department|Guainía]] |align="center"| 50,636 |align="center"| 48,114 |align="center"| 18,797 |align="center"| Inírida |} [[Stampa:Mapa de Colombia (regiones naturales).svg|thumb|Reġjuni naturali tal-Kolombja, differenzjati bil-kulur: Andin, Karibew, Paċifiku, Orinoquía, Amazonia, Insulari]] == Ekonomija == [[File:Vista Hacia La Torre Bacatá (242256171).jpeg|thumb|Orizzont tal-skyscrapers ta' Bogotá]] [[File:Colombia GDP by sector in 2017.png|thumb|Il-PDG tal-Kolombja skont is-setturi fl-2017]] [[File:Edificio Bancolombia - luces.jpg|thumb|Il-kwartieri ġenerali ta' Bancolombia f'Medellin]] Storikament ekonomija agrarja, il-Kolombja urbanizzat malajr fis-seklu 20, sa tmiemu 15.8% biss tal-forza tax-xogħol kienet impjegata fl-agrikoltura, li tiġġenera biss 6.6% tal-PGD; 20% tal-forza tax-xogħol kienet impjegata fl-industrija u 65% fis-servizzi, responsabbli għal 33% u 60% tal-PGD rispettivament. Il-produzzjoni ekonomika tal-pajjiż hija ddominata mid-domanda domestika qawwija tagħha. In-nefqa tal-konsum tad-dar hija l-akbar komponent tal-PGD. L-ekonomija tas-suq tal-Kolombja kibret b'mod kostanti fl-aħħar parti tas-seklu 20, bil-prodott gross domestiku (PGD) jiżdied b'rata medja ta' aktar minn 4% fis-sena bejn l-1970 u l-1998. Il-pajjiż sofra riċessjoni fl-1999 (l-ewwel sena sħiħa ta' tkabbir negattiv mid-Depressjoni l-Kbira), u l-irkupru kien twil u bl-uġigħ. Madankollu, it-tkabbir laħaq is-7% fl-2007, wieħed mill-ogħla fl-Amerika Latina. Skont l-istimi tal-Fond Monetarju Internazzjonali, fl-2023, il-PGD (PPP) tal-Kolombja kien ta' US$1 triljun, it-32 fid-dinja u t-tielet fl-Amerika t’Isfel, wara l-Arġentina. L-infiq pubbliku totali jirrappreżenta 28% tal-ekonomija nazzjonali. Id-dejn estern huwa ekwivalenti għal 40% tal-prodott gross domestiku. Klima fiskali b'saħħitha ġiet affermata mill-ġdid b'żieda fil-klassifikazzjonijiet tal-bonds. L-inflazzjoni annwali għalqet l-2017 b'4.09% sena fuq sena (vs. 5.75% sena fuq sena fl-2016). Ir-rata medja nazzjonali tal-qgħad fl-2017 kienet 9.4%, għalkemm l-informalità hija l-akbar problema li qed jiffaċċja s-suq tax-xogħol (id-dħul tal-ħaddiema formali żdied b'24.8% f'5 snin filwaqt li d-dħul tax-xogħol tal-ħaddiema formali informali żdied biss b'9%). Il-Kolombja għandha żoni ħielsa (FTZ), bħaż-Żona Ħielsa tal-Paċifiku, li tinsab f'Valle del Cauca, waħda mill-aktar żoni attraenti għall-investiment barrani. Is-settur finanzjarju kiber b'mod favorevoli minħabba l-likwidità tajba tal-ekonomija, it-tkabbir tal-kreditu u l-prestazzjoni pożittiva tal-ekonomija Kolombjana. Il-Borża Kolombjana permezz tas-Suq Integrat tal-Amerika Latina (MILA) toffri suq reġjonali għall-kummerċ tal-istokks. Il-Kolombja issa hija waħda minn tliet ekonomiji biss b'punteġġ perfett fuq l-Indiċi tal-Qawwa tad-Drittijiet Legali, skont il-Bank Dinji. Il-Kolombja hija rikka fir-riżorsi naturali u tiddependi ħafna fuq l-enerġija u l-esportazzjonijiet tal-minjieri. L-esportazzjonijiet ewlenin tal-Kolombja jinkludu fjuwils minerali, żjut, prodotti tad-distillazzjoni, frott u prodotti agrikoli oħra, zokkor u ħelu, prodotti tal-ikel, plastiks, ħaġar prezzjuż, metalli, prodotti tal-forestrija, kimiċi, farmaċewtiċi, vetturi, prodotti elettroniċi, tagħmir elettriku, fwejjaħ u kożmetiċi, makkinarju, oġġetti manifatturati, tessuti u drappijiet, ħwejjeġ u xedd tas-saqajn, ħġieġ u oġġetti tal-kristall, għamara, bini prefabbrikat, prodotti militari, materjali tad-dar u tal-uffiċċju, tagħmir tal-kostruzzjoni, software, fost oħrajn. L-imsieħba kummerċjali ewlenin huma l-Istati Uniti, iċ-Ċina, l-Unjoni Ewropea u xi pajjiżi tal-Amerika Latina. L-esportazzjonijiet mhux tradizzjonali xprunaw it-tkabbir tal-bejgħ barrani Kolumbjan kif ukoll id-diversifikazzjoni tad-destinazzjonijiet tal-esportazzjoni grazzi għal ftehimiet ġodda ta 'kummerċ ħieles. It-tkabbir ekonomiku reċenti wassal għal żieda konsiderevoli f'miljunarji ġodda, inklużi intraprendituri ġodda, Kolumbjani b'valur nett li jaqbeż il-biljun USD. Il-Gvern qed jiżviluppa wkoll proċess ta' inklużjoni finanzjarja fost l-aktar popolazzjoni vulnerabbli fil-pajjiż. Il-kontribuzzjoni tat-turiżmu għall-PDG kienet ta' US$5,880.3 biljun (2.0% tal-PDG totali) fl-2016. It-turiżmu ġġenera 556,135 impjieg (2.5% tal-impjiegi totali) fl-2016. Żjajjar turisti barranin kienu mbassra li Żdiedu minn 0.6 miljun fl-2007 għal 4 miljuni fl-2017. === Agrikoltura u riżorsi naturali === [[File:Cerrejón mine.JPG|thumb|Cerrejón hija minjiera tal-faħam miftuħa, l-akbar tat-tip tagħha, l-akbar fl-Amerika Latina, u l-għaxar l-akbar fid-dinja.]] Fl-agrikoltura, il-Kolombja hija waħda mill-akbar ħames produtturi fid-dinja ta' kafè, avokado u żejt tal-palm, u waħda mil l-akbar 10 produtturi fid-dinja ta' kannamieli, banana, ananas u kawkaw. Il-pajjiż għandu wkoll produzzjoni konsiderevoli ta'ross, patata u kassava. Għalkemm mhux l-akbar produttur tal-kafè fid-dinja (il-Brażil isostni dan it-titlu), il-pajjiż ilu, għal għexieren ta' snin, kapaċi jwettaq kampanja ta’ kummerċjalizzazzjoni globali biex iżid valur lill-prodott tal-pajjiż. Il-produzzjoni taż-żejt tal-palm Kolombjan hija waħda mill-aktar sostenibbli fuq il-pjaneta, meta mqabbla mal-akbar produtturi eżistenti. Il-Kolombja hija wkoll fost l-akbar 20 produttur fid-dinja taċ-ċanga u tat-tiġieġ. Il-Kolombja hija wkoll it-tieni l-akbar esportatur tal-fjuri fid-dinja, wara l-Olanda. L-agrikoltura Kolombjana temetti 55% tal-emissjonijiet tal-gassijiet serra tal-Kolombja, prinċipalment minħabba d-deforestazzjoni, it-trobbija tal-bhejjem estensiva żżejjed, il-ħtif tal-art u l-agrikoltura illegali. Il-Kolombja hija esportatur ewlieni tal-faħam u ż-żejt – fl-2020, aktar minn 40% tal-esportazzjonijiet tal-pajjiż kienu bbażati fuq dawn iż-żewġ prodotti. Fl-2018 kien il-5 l-akbar esportatur tal-faħam fid-dinja. Fl-2019, il-Kolombja kienet l-20 l-akbar produttur taż-żejt fid-dinja, b'791 elf barmil / jum, li jesporta parti tajba mill-produzzjoni tiegħu - il-pajjiż kien id-19-il l-akbar esportatur taż-żejt fid-dinja fl-2020. Fil-minjieri, il-Kolombja hija l-akbar produttur dinja emerald, u fil-produzzjoni tad-deheb, bejn l-2006 u l-2017, il-pajjiż ipproduċa 15-il tunnellata fis-sena sal-2007, meta' l-produzzjoni tiegħu żdiedet b'mod sinifikanti, u kiser ir-rekord ta' 66.1 tunnellata estratti fl-2012. Fl-2017, estratt 52.2 tunnellata. Bħalissa, il-pajjiż huwa fost l-akbar 25 produttur tad-deheb fid-dinja. === Enerġija u trasport === [[File:Hidrosogamoso, Represa.JPG|thumb|Dam ta' Sogamoso (Presa de Sogamoso)]] [[File:Cartagena2011-Skyline-Habour.jpg|thumb|Port ta' Cartagena (Puerto de Cartagena)]] Il-produzzjoni tal-elettriku fil-Kolombja ġejja prinċipalment minn sorsi tal-enerġija rinnovabbli. 69.93% huwa miksub mill-ġenerazzjoni idroelettrika. L-impenn tal-Kolombja għall-enerġija rinnovabbli ġie rikonoxxut fl-Indiċi tal-Ekonomija Ekoloġika Globali (GGEI) tal-2014, u poġġiha fost l-aqwa 10 nazzjonijiet fid-dinja f'termini ta 'setturi ta' effiċjenza ekoloġika. It-trasport fil-Kolombja huwa regolat fi ħdan il-funzjonijiet tal-Ministeru tat-Trasport u entitajiet bħall-Istitut Nazzjonali tat-Toroq (INVÍAS) inkarigat mill-Awtostradi fil-Kolombja, l-Aerocivil, responsabbli għall-avjazzjoni ċivili u l-ajruporti, l-Aġenzija Nazzjonali tal-Infrastruttura, Inkarigat mill-konċessjonijiet permezzta'ta’ sħubijiet pubbliċi-privati, għad-disinn, il-kostruzzjoni, il-manutenzjoni, l-operat u l-amministrazzjoni tal-infrastruttura tat-trasport, id-Direttorat Ġenerali Marittimu (Dimar) għandu r-responsabbiltà li jikkoordina l-kontroll tat-traffiku marittimu flimkien man-Navy Kolombjana, fost oħrajn, u taħt il- superviżjoni tas-Sovrintendenza tal-Portijiet u t-Trasport. Mill-2021, il-Kolombja kellha 204,389 km (127,001 mi) ta 'toroq, li minnhom 32,280 km (20,058 mi) kienu asfaltati. Fl-aħħar tal-2017, il-pajjiż kellu madwar 2,100 km (1,305 mi) ta 'toroq duplikati. It-trasport ferrovjarju fil-Kolombja huwa kważi għal kollox iddedikat għat-trasport tal-merkanzija u n-netwerk ferrovjarju għandu tul ta '1,700 km ta' binarji potenzjalment attivi. Il-Kolombja għandha 3,960 kilometru ta' pipelines tal-gass, 4,900 kilometru ta' pajpijiet taż-żejt u 2,990 kilometru ta 'pipelines taż-żejt. Il-gvern Kolumbjan ippropona li jinbnew 7,000 kilometru ta' toroq bejn l-2016 u l-2020, li jnaqqas il-ħinijiet tal-ivvjaġġar bi 30% u l-ispejjeż tat-trasport b'20%. Programm ta' konċessjoni ta' toroq b’pedaġġ se jinkludi 40 proġett u huwa parti minn objettiv strateġiku usa' ta' investiment ta' kważi $50 biljun f'infrastruttura tat-trasport, inklużi sistemi ferrovjarji, ir-restawr tan-navigabbiltà tax-Xmara Magdalena, it-titjib tal-faċilitajiet tal-istrutturi tal-port u l-espansjoni tal-El Dorado International. Ajruport. Il-Kolombja hija pajjiż bi dħul medju. === Xjenza u teknoloġija === [[File:CEMSA 271215 01.JPG|thumb|Colciencias hija aġenzija tal-Gvern Kolumbjan li tappoġġja r-riċerka fundamentali u applikata.]] Il-Kolombja għandha aktar minn 3,950 grupp ta 'riċerka fix-xjenza u t-teknoloġija. iNNpulsa, aġenzija tal-gvern li tippromwovi l-intraprenditorija u l-innovazzjoni fil-pajjiż, tipprovdi għotjiet lil startups, minbarra servizzi oħra li hija u l-istituzzjonijiet jipprovdu. Il-Kolombja kklassifikat fis-66 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2023. Spazji ta' coworking ħarġu biex iservu bħala komunitajiet għal startups kbar u żgħar. Fil-Kolombja, organizzazzjonijiet bħall-Korporazzjoni għar-Riċerka Bijoloġika (CIB) ġew żviluppati b'suċċess biex jappoġġjaw liż-żgħażagħ interessati fix-xogħol xjentifiku. Iċ-Ċentru Internazzjonali għall-Agrikoltura Tropikali bbażat fil-Kolombja jinvestiga l-isfida dejjem tikber tat-tisħin globali u s-sigurtà tal-ikel. Fil-Kolombja, saru invenzjonijiet importanti relatati mal-mediċina, bħall-ewwel pacemaker artifiċjali estern b'elettrodi interni, ivvintat mill-inġinier elettriku Jorge Reynolds Pombo, invenzjoni ta 'importanza kbira għal dawk li jbatu minn insuffiċjenza tal-qalb. Ivvintati wkoll fil-Kolombja kienu l-mikrokeratome u tekniki keratomileusis, li jiffurmaw il-bażi fundamentali ta' dak li issa huwa magħruf bħala LASIK (waħda mill-aktar tekniki importanti għall-korrezzjoni ta' żbalji refrattivi fil-vista) u l-valv Hakim għat-trattament ta' idroċefalu. Il-Kolombja bdiet tinnova fit-teknoloġija militari għall-armata tagħha u armati oħra fid-dinja; speċjalment fid-disinn u l-ħolqien ta' prodotti ta' protezzjoni ballistiċi personali, ħardwer militari, robots militari, bombi, simulaturi u radars. Xi xjenzati Kolombjani notevoli huma Joseph M. Tohme, riċerkatur rikonoxxut għax-xogħol tiegħu fuq id-diversità ġenetika tal-ikel, Manuel Elkin Patarroyo li huwa magħruf għax-xogħol pijunier tiegħu fuq vaċċini sintetiċi għall-malarja, Francisco Lopera li skopra l-"Mutazzjoni Paisa" jew tip ta 'Alzheimer bikri, Rodolfo Llinás magħruf għall-istudju tiegħu tal-proprjetajiet intrinsiċi tan-newroni u t-teorija ta' sindromu li kien biddel il-mod ta' fehim tal-funzjonament tal-moħħ, Jairo Quiroga Puello għaraf għall-istudji tiegħu dwar il-karatterizzazzjoni ta' sintetiċi. sustanzi li jistgħu jintużaw biex jiġġieldu fungi, tumuri, tuberkulożi u anke xi viruses u Ángela Restrepo li stabbiliet dijanjosi u trattamenti preċiżi biex jiġġieldu l-effetti ta 'marda kkawżata minn Paracoccidioides brasiliensis. == Demografija == [[File:Densidad pop col only Colombia.png|thumb|Id-densità tal-popolazzjoni tal-Kolombja fl-2013]] B'popolazzjoni stmata ta '50 miljun ruħ fl-2020, il-Kolombja hija t-tielet l-aktar pajjiż popolat fl-Amerika Latina, wara l-Brażil u l-Messiku. Fil-bidu tas-seklu 20, il-popolazzjoni tal-Kolombja kienet madwar 4 miljuni. Sa mill-bidu tas-snin sebgħin, il-Kolombja esperjenzat tnaqqis kostanti fir-rati ta 'fertilità, mortalità u tkabbir tal-popolazzjoni tagħha. Ir-rata tat-tkabbir tal-popolazzjoni għall-2016 hija stmata li tkun 0.9%. Madwar 26.8% tal-popolazzjoni kellha 15-il sena jew iżgħar, 65.7% kellhom bejn 15 u 64 sena, u 7.4% kellhom aktar minn 65 sena. Il-proporzjon ta' nies anzjani fil-popolazzjoni totali beda jiżdied b'mod sostanzjali. Il-Kolombja hija pproġettata li jkollha popolazzjoni ta’ 55.3 miljun sal-2050. L-istimi tal-popolazzjoni taż-żona li issa hija l-Kolombja jvarjaw bejn 2.5 u 12-il miljun ruħ fl-1500; stimi bejn l-estremi jinkludu ċifri ta’ 6 u 7 miljuni. Bil-konkwista Spanjola, il-popolazzjoni tar-reġjun kienet niżlet għal madwar 1.2 miljun ruħ sal-1600, li jirrappreżenta tnaqqis stmat ta' 52-90%. Sa tmiem il-perjodu kolonjali, kien naqas aktar għal madwar 800,000; Beda jiżdied fil-bidu tas-seklu 19 għal madwar 1.4 miljun, fejn jerġa' jaqa' fil-Gwerra tal-Indipendenza tal-Kolombja għal bejn 1 u 1.2 miljun. Il-popolazzjoni tal-pajjiż ma rkupratx għal-livelli ta' qabel il-konkwista sa' l-1940, kważi 450 sena wara l-quċċata tagħha fis-seklu 16. [[File:Colombia población.png|thumb|Storja tal-popolazzjoni tal-Kolombja]] Il-popolazzjoni hija kkonċentrata fl-artijiet għolja Andin u tul il-kosta tal-Karibew, ukoll id-densitajiet tal-popolazzjoni huma ġeneralment ogħla fir-reġjun Andin. Id-disa' dipartimenti tal-pjanura tal-Lvant, li jinkludu madwar 54% taż-żona tal-Kolombja, għandhom inqas minn 6% tal-popolazzjoni. Tradizzjonalment soċjetà rurali, il-moviment lejn żoni urbani kien qawwi ħafna f'nofs is-seklu 20, u l-Kolombja issa hija waħda mill-aktar pajjiżi urbanizzati fl-Amerika Latina. Il-popolazzjoni urbana żdiedet minn 31% tat-total fl-1938 għal kważi 60% fl-1973, u fl-2014 iċ-ċifra kienet ta' 76%. Il-popolazzjoni ta' Bogotá waħedha żdiedet minn ftit aktar minn 300,000 fl-1938 għal madwar 8 miljuni llum. B'kollox, tnejn u sebgħin belt issa għandhom popolazzjonijiet ta' 100,000 jew aktar (2015). Fl-2012, il-Kolombja kellha l-akbar popolazzjoni spostata internament fid-dinja, stmata għal 4.9 miljun ruħ. L-istennija tal-ħajja kienet 74.8 snin fl-2015 u l-mortalità tat-trabi kienet 13.1 għal kull elf fl-2016. Fl-2015, 94.58% tal-adulti u 98.66% taż-żgħażagħ huma litterati u l-Gvern jonfoq madwar 4.49% tal-PGD tiegħu fuq l-edukazzjoni. === Lingwi === Madwar 99.2% tal-Kolombjani jitkellmu bl-Ispanjol, imsejjaħ ukoll Kastiljan; Fil-pajjiż jintużaw ukoll 65 lingwa Amerindja, żewġ lingwi krejoli, il-lingwa Romani u l-Lingwa tas-Sinjali Kolombjana. L-Ingliż għandu status uffiċjali fl-arċipelagu ta' San Andrés, Providencia u Santa Catalina. Total ta' 101 lingwa fil-Kolombja huma elenkati fid-database Ethnologue, inkluż l-Ispanjol. In-numru speċifiku ta' lingwi mitkellma jvarja ftit, b'xi awturi jikkunsidraw lingwi differenti dak li oħrajn iqisu varjetajiet jew djaletti tal-istess lingwa. L-aħjar stimi jirreġistraw 71 lingwa mitkellma fil-pajjiż illum, li ħafna minnhom jappartjenu lill-familji tal-lingwi Chibcha, Tucano, Bora-Witoto, Guajibo, Arawak, Karibew, Barbaco u Saliban. Bħalissa hemm aktar minn 850,000 kelliem tal-lingwa nattiva. === Gruppi etniċi === Il-Kolombja hija etnikament diversa, in-nies tagħha dixxendenti mill-abitanti indiġeni oriġinali, konkwistaturi Spanjoli, Afrikani oriġinarjament miġjuba fil-pajjiż bħala skjavi, u immigranti tas-seklu 20 mill-Ewropa u l-Lvant Nofsani, kollha jikkontribwixxu għal wirt kulturali divers. Id-distribuzzjoni demografika tirrifletti mudell li huwa influwenzat mill-istorja kolonjali. L-abjad jgħixu madwar il-pajjiż kollu, l-aktar fiċ-ċentri urbani u fl-għoljiet u l-ibliet kostali li qed jikbru. Il-popolazzjonijiet tal-bliet il-kbar jinkludu wkoll il-mestizos. Il-bdiewa Mestizo (nies li jgħixu f'żoni rurali) jgħixu wkoll fl-artijiet għoljiet Andini, fejn xi konkwistaturi Spanjoli mħallta man-nisa tal-kapijiet Amerinjani. Il-mestizos jinkludu artiġjani u negozjanti żgħar li kellhom rwol importanti fl-espansjoni urbana ta' dawn l-aħħar deċennji. Fi studju fl-American Journal of Physical Anthropology, il-Kolombjani għandhom antenati medja ta' 47% DNA Amerindijan, 42% DNA Ewropew, u 11% DNA Afrikan. Iċ-ċensiment tal-2018 irrapporta li l-“popolazzjoni mhux etnika”, komposta minn bojod u mestizos (dawk ta' antenati mħallta Ewropej u Amerindijani), kienet tifforma 87.6% tal-popolazzjoni nazzjonali. 6.7% huma ta' dixxendenza Afrikana. L-Amerindjani Indiġeni jiffurmaw 4.3% tal-popolazzjoni. Ir-Raizals jikkostitwixxu 0.06% tal-popolazzjoni. Palenqueros jikkostitwixxu 0.02% tal-popolazzjoni. 0.01% tal-popolazzjoni huma żingari. Studju minn Latinobarómetro fl-2023 jistma li 50.3% tal-popolazzjoni hija mestizo, 26.4% hija abjad, 9.5% hija indiġena, 9.0% hija iswed, 4.4% hija mulatta u 0.4% hija Ażjatika, dawn l-istimi jkunu ekwivalenti għal madwar 26 miljun ruħ huma mestizo, 14-il miljun huma bojod, 5 miljun huma indiġeni, 5 miljun huma iswed, 2 miljun huma mulatti u 200k huma Asjatiċi. Id-Diviżjoni tal-Investigazzjoni Federali stmat li mis-86% tal-popolazzjoni li mhix meqjusa bħala parti minn xi gruppi etniċi identifikati miċ-ċensiment tal-2006, il-Kolombjani bojod huma primarjament ta' nisel Spanjol, iżda hemm ukoll popolazzjoni kbira ta' Antenati Nofsani ; F'xi żoni hemm kontribut konsiderevoli ta' antenati Ġermaniżi u Taljani. Ħafna mill-popli indiġeni esperjenzaw tnaqqis fil-popolazzjoni matul il-ħakma Spanjola u ħafna oħrajn ġew assorbiti fil-popolazzjoni mestizo, iżda l-bqija bħalissa jirrappreżentaw aktar minn tmenin kultura differenti. Ir-riżervi (resguardos) stabbiliti għall-popli indiġeni jokkupaw 30,571,640 ettaru (305,716.4 km 2) (27% tat-total tal-pajjiż) u huma abitati minn aktar minn 800,000 ruħ. Uħud mill-akbar gruppi indiġeni huma l-Wayuu, il-Paez, il-Pastos, l-Embera, u ż-Zenú. Id-dipartimenti ta' La Guajira, Cauca, Nariño, Córdoba u Sucre għandhom l-akbar popolazzjonijiet indiġeni. L-Organizzazzjoni Indiġena Nazzjonali tal-Kolombja (ONIC), imwaqqfa fl-ewwel Kungress Indiġenu Nazzjonali fl-1982, hija organizzazzjoni li tirrappreżenta l-popli indiġeni tal-Kolombja. Fl-1991, il-Kolombja ffirmat u rratifikat il-liġi internazzjonali attwali dwar il-popli indiġeni, il-Konvenzjoni dwar il-Popli Indiġeni u Tribali, 1989. L-Afrikani tas-Sub-Saħara nġiebu bħala skjavi, prinċipalment fl-artijiet baxxi kostali, fil-bidu tas-seklu 16 u fis-seklu 19. Illum, komunitajiet kbar Afro-Kolombjani jinsabu fuq il-kosta tal-Paċifiku. Ħafna Ġamajkani emigraw prinċipalment lejn il-gżejjer ta’ San Andres u Providencia. Diversi Ewropej oħra u Amerikani ta' Fuq immigraw lejn il-pajjiż fl-aħħar tad-19 u l-bidu tas-seklu 20, inklużi nies mill-ex USSR matul u wara t-Tieni Gwerra Dinjija. Ħafna komunitajiet immigranti stabbilixxew fuq il-kosta tal-Karibew, partikolarment immigranti reċenti mill-Lvant Nofsani u l-Ewropa. Barranquilla (l-akbar belt fil-Karibew Kolumbjan) u bliet oħra tal-Karibew għandhom l-akbar popolazzjonijiet ta' Libaniżi, Palestinjani u Levantini oħra. Hemm ukoll komunitajiet sinifikanti ta' Roma u Lhud. Hemm xejra migratorja importanti tal-Venezweli, minħabba s-sitwazzjoni politika u ekonomika fil-Venezwela. F'Awwissu 2019, il-Kolombja offriet iċ-ċittadinanza lil aktar minn 24,000 tifel u tifla ta' refuġjati Venezwelani li twieldu fil-Kolombja. ==== Gruppi etniċi fil-Kolombja - Ċensiment tal-2018 ==== [[File:Native India village.jpg|thumb|Popolazzjoni fil-ġungla tal-Amażonja fid-dipartiment tal-Amazonas]] * Mestiż - Abjad (87.58%) * Afro-Kolombjani (inklużi mestizos) (6.68%) * Amerindijan (4.31%) * Mhux indikat (1.35%) * Raizal (0.06%) * Palenquero (0.02%) * Romani (0.01%) ==== Gruppi etniċi fil-Kolombja skont il-Latinobarómetro 2023 ==== * Mestiż (50.3%) * Abjad (26.4%) * Amerindijan (9.5%) * Iswed (9.0%) * Mulatto (4.4%) * Ażjatiċi (0.4%) === Reliġjon === [[File:Iglesia de San Agustín 11.JPG|thumb|left|Il-Knisja ta' San Agustín hija tempju Kolumbjan ta' qima Kattolika ddedikata lil San Agustín de Hipona, tinsab fil-kantuniera ta' Carrera 7 u Calle 7, eżatt fuq wara tal-Dar ta' Nariño (palazz presidenzjali), fil-qalba ta' is-settur tal-belt storika ta' Bogotá u jappartjeni għall-ġurisdizzjoni ekkleżjastika tal-arċidjoċesi ta' Bogotá.]] [[File:Santuario de Las Lajas, Ipiales, Colombia, 2015-07-21, DD 21-23 HDR.jpg|thumb|Is-Santwarju ta' Las Lajas hija knisja bażilika li tinsab fin-nofsinhar tad-Dipartiment ta' Nariño, muniċipalità ta' Ipiales, il-Kolombja. Il-post huwa sit ta' pellegrinaġġ popolari minn meta dehret il-Verġni Marija fl-1754. L-ewwel santwarju nbena madwar l-1750 u ġie mibdul b'wieħed akbar fl-1802 li kien jinkludi pont fuq il-kanyon tax-Xmara Guáitara. It-tempju attwali, fi stil neo-Gotiku, inbena bejn l-1916 u l-1949.]] Id-Dipartiment Amministrattiv Nazzjonali tal-Istatistika (DANE) ma jiġborx statistika reliġjuża u huwa diffiċli li tikseb rapporti preċiżi. Madankollu, skont diversi studji u stħarriġ wieħed, madwar 90% tal-popolazzjoni taderixxi mal-Kristjaneżmu, li l-maġġoranza tagħhom (70.9%–79%) huma Kattoliċi Rumani, filwaqt li minoranza sinifikanti (16.7%) taderixxi mal-Protestantiżmu (prinċipalment evanġeliċi) . Madwar 4.7% tal-popolazzjoni hija atea jew agnostika, filwaqt li 3.5% jgħidu li jemmnu f'Alla iżda ma jsegwux reliġjon speċifika. 1.8% tal-Kolombjani jaderixxu max-Xhieda ta' Jehovah u l-Adventiżmu u inqas minn 1% jaderixxu ma' reliġjonijiet oħra, bħall-Fidi Bahá'í, l-Islam, il-Ġudaiżmu, il-Buddiżmu, il-Mormoniżmu, l-Induiżmu, ir-reliġjonijiet indiġeni, il-moviment Hare Krishna, il-moviment Rastafari, il-Knisja Ortodossa tal-Lvant u studji spiritwali. In-nies li fadal ma' wieġbux jew wieġbu li ma kinux jafu. Minbarra l-istatistika ta' hawn fuq, 35.9% tal-Kolombjani rrappurtaw li ma' pprattikawx il-fidi tagħhom b'mod attiv. 1,519,562 persuna fil-Kolombja, jew madwar 3% tal-popolazzjoni, irrappurtaw li jsegwu reliġjon indiġena. Għalkemm il-Kolombja tibqa' pajjiż predominantement Kattoliku Ruman f’termini tan-numru ta' magħmudijiet, il-kostituzzjoni Kolombjana tal-1991 tiggarantixxi l-libertà tar-reliġjon u d-denominazzjonijiet reliġjużi u l-knejjes kollha huma ugwalment ħielsa quddiem il-liġi. === Saħħa === [[File:Complejo Médico - Hospital Internacional de Colombia HIC.jpg|thumb|Il-Kolombja tmexxi l-klassifika annwali ta’ América Economía tal-aqwa kliniċi u sptarijiet fl-Amerika Latina.]] L-istennija tal-ħajja ġenerali mat-twelid fil-Kolombja hija 79.3 snin (76.7 snin għall-irġiel u 81.9 snin għan-nisa). Ir-riformi tal-kura tas-saħħa wasslu għal titjib massiv fis-sistemi tal-kura tas-saħħa tal-pajjiż, u l-istandards tas-saħħa fil-Kolombja tjiebu ħafna mis-snin tmenin. 1993) għal 96% fl-2012. Fl-2017, il-gvern iddikjara ċentru ta' riċerka u trattament tal-kanċer bħala Proġett ta' Interess Strateġiku Nazzjonali. Studju li sar fl-2016 mir-rivista América Economía ikklassifika 21 istituzzjoni tas-saħħa Kolombjana fost l-44 l-aħjar fl-Amerika Latina, li jirrappreżentaw 48 fil-mija tat-total. Fl-2022, 26 sptar Kolumbjan kienu fost l-aqwa 61 fl-Amerika Latina (42% tat-total). Fl-2023 ukoll, żewġ sptarijiet Kolombjani kienu fost l-aqwa 75 fid-dinja. === Edukazzjoni === L-esperjenza edukattiva ta' ħafna tfal Kolombjani tibda bl-attendenza fi skola qabel l-iskola sal-età ta' ħames snin (Edukazzjoni Preskolastika). L-edukazzjoni bażika hija obbligatorja bil-liġi Din għandha żewġ stadji: Edukazzjoni Bażika Primarja (Educación Basica Primaria) li tmur mill-ewwel sal-ħames grad – tfal minn sitt snin sa għaxar snin, u Edukazzjoni Bażika Sekondarja (Educación Basica Sekondarja), li tmur mis-sitt. għad-disa' grad. L-edukazzjoni bażika hija segwita mill-Edukazzjoni Vokazzjonali Sekondarja (Educación media vocational) li tinkludi l-għaxar u l-ħdax-il grad. Jista' jkollu modalitajiet jew speċjalitajiet differenti ta' taħriġ professjonali (akkademiku, tekniku, kummerċjali, eċċ.) skont il-kurrikulu adottat minn kull skola. [[File:Facultad de Minas - M5.jpg|thumb|Bini M5 – Università Nazzjonali tal-Kolombja, iddisinjat minn Pedro Nel Gómez]] Mat-tlestija b'suċċess tas-snin kollha tal-edukazzjoni bażika u sekondarja, tingħata d-diploma tal-iskola għolja, li tissejjaħ il-baċellerat, minħabba li l-edukazzjoni sekondarja bażika u l-edukazzjoni sekondarja tradizzjonalment jitqiesu flimkien bħala unità msejħa l-baċellerat (is-sitt sal-ħdax-il grad). Studenti fl-aħħar sena tal-edukazzjoni sekondarja tagħhom jagħmlu l-eżami tal-ICFES (issa jismu Sabre 11) biex jaċċessaw l-edukazzjoni ogħla. Din l-edukazzjoni ogħla tinkludi studji professjonali undergraduate, edukazzjoni sekondarja teknika, teknoloġika u professjonali, u studji postgraduate. L-istituzzjonijiet tal-Edukazzjoni Għolja Teknika-vokazzjonali huma miftuħa wkoll għal studenti li għandhom lawrja fl-Arti u n-Negozju. Dan il-lawrja ġeneralment jingħata mis-SENA wara pjan ta' studju ta' sentejn. Gradwati tal-iskola għolja jistgħu jidħlu fi programm ta' karriera professjonali ta' undergraduate offrut minn università; Dawn il-programmi jdumu sa ħames snin (jew inqas għal edukazzjoni teknika, teknoloġika u vokazzjonali intermedja, u studji gradwati), anke sa sitt jew seba' snin għal xi karrieri, bħall-mediċina. Fil-Kolombja, m'hemm l-ebda istituzzjoni bħall-università; L-istudenti jidħlu direttament fi programm ta’ karriera f’università jew istituzzjoni edukattiva oħra biex jiksbu grad professjonali, tekniku jew teknoloġiku. Malli jiggradwaw mill-kulleġġ, l-individwi jirċievu diploma (professjonali, teknika jew teknoloġika) u liċenzja (jekk meħtieġ) biex isegwu l-karriera magħżula tagħhom. Għal xi programmi tal-karriera, l-istudenti jridu jagħmlu t-test Saber-Pro fl-aħħar sena tagħhom ta 'edukazzjoni akkademika undergraduate. L-infiq pubbliku fuq l-edukazzjoni bħala proporzjon tal-prodott gross domestiku fl-2015 kien 4.49%. Dan kien jirrappreżenta 15.05% tan-nefqa totali tal-gvern. Ir-rati gross ta' reġistrazzjoni fl-edukazzjoni primarja u sekondarja kienu ta' 113.56% u 98.09% rispettivament. L-istennija tal-ħajja tal-iskola kienet ta' 14.42 snin. Total ta' 94.58% tal-popolazzjoni ta' 15-il sena' l fuq kienet irreġistrata bħala litterata, inklużi 98.66% ta' dawk ta' bejn il-15 u l-24 sena. ==== Universitajiet ==== Il-Kolombja għandha 301 istituzzjoni ta' edukazzjoni ogħla (HEIs), li minnhom 217 huma privati ​​u 84 huma uffiċjali. Is-Sistema tal-Università tal-Istat (SUE) torganizza s-servizz pubbliku tal-edukazzjoni ogħla fil-pajjiż u hija magħmula minn 34 università pubblika. Uħud mill-universitajiet pubbliċi fil-Kolombja huma: Università ta' Antioquia, Università ta' Atlántico, Università Militari Nueva Granada, Università ta' Caldas, Università ta' Cauca, Università Nazzjonali Miftuħa u Distanza, Università ta' Cartagena, Università ta' Magdalena, Università Nazzjonali tal-Kolombja, Università ta' Córdoba. == Kultura == Il-Kolombja tinsab f'salib it-toroq tal-Amerika Latina u l-kontinent Amerikan in ġenerali, u bħala tali ġiet affettwata minn firxa wiesgħa ta' influwenzi kulturali. Influwenzi Indiġeni Amerikani, Spanjoli, u oħrajn Ewropej, Afrikani, Amerikani, tal-Karibew u tal-Lvant Nofsani, kif ukoll influwenzi kulturali oħra tal-Amerika Latina, huma kollha preżenti fil-kultura Kolombjana moderna. Il-migrazzjoni urbana, l-industrijalizzazzjoni, il-globalizzazzjoni u bidliet politiċi, soċjali u ekonomiċi oħra wkoll ħallew il-marka tagħhom. Ħafna simboli nazzjonali, kemm oġġetti kif ukoll temi, ħarġu mit-tradizzjonijiet kulturali diversi tal-Kolombja u huma maħsuba biex jirrappreżentaw dak li l-Kolombja u l-poplu Kolumbjan għandhom komuni. L-espressjonijiet kulturali fil-Kolombja huma promossi mill-gvern permezz tal-Ministeru tal-Kultura. === Letteratura === Il-letteratura Kolombjana tmur lura għaż-żminijiet prekolombjani; Eżempju notevoli mill-perjodu huwa l-poeżija epika magħrufa bħala The Legend of Yurupary. Fl-era kolonjali Spanjola, kittieba notevoli jinkludu Juan de Castellanos ( Elegies of Illustrious Men of the Indies ), Hernando Domínguez Camargo u l-poeżija epika tiegħu lil San Injazju ta' Loyola, Pedro Simón u Juan Rodríguez Freyle. Fil-letteratura ta' wara l-indipendenza marbuta mar-Romantizmu, spikkaw Antonio Nariño, José Fernández Madrid, Camilo Torres Tenorio u Francisco Antonio Zea. Fit-tieni nofs tas-seklu 19 u l-bidu tal-20, il-ġeneru letterarju magħruf bħala costumbrismo sar popolari; Kittieba kbar ta' dan il-perjodu kienu Tomás Carrasquilla, Jorge Isaacs u Rafael Pombo (dan tal-aħħar kiteb xogħlijiet notevoli tal-letteratura għat-tfal). F'dak il-perjodu, awturi bħal José Asunción Silva, José Eustasio Rivera, León de Greiff, Porfirio Barba-Jacob u José María Vargas Vila żviluppaw il-moviment modernista. Fl-1872, il-Kolombja waqqfet l-Academia Colombiana de la Lengua, l-ewwel akkademja tal-lingwa Spanjola fl-Amerika. Candelario Obeso kiteb l-innovattivi Cantos Populares de mi Tierra (1877), l-ewwel ktieb ta' poeżija ta' awtur Afro-Kolombjan. Bejn l-1939 u l-1940, ġew ippubblikati seba' kotba ta' poeżija taħt l-isem Piedra y cielo fil-belt ta' Bogotá, li influwenzaw il-pajjiż b’mod sinifikanti; Ġew editjati mill-poeta Jorge Rojas. Fl-għaxar snin ta' wara, Gonzalo Arango waqqaf il-moviment “xejn” bħala reazzjoni għall-vjolenza ta' dak iż-żmien; Kien influwenzat min-nihiliżmu, l-eżistenzjaliżmu u l-ħsieb ta' kittieb kbir ieħor Kolumbjan: Fernando González Ochoa. Matul iż-żieda fil-letteratura Latino-Amerikana, ħarġu kittieba ta' suċċess, immexxija mir-rebbieħ tal-Premju Nobel Gabriel García Márquez u l-opus magnum tiegħu, Mitt Sena ta' Solitudni, Eduardo Caballero Calderón, Manuel Mejía Vallejo u Álvaro Mutis, kittieb li ngħata l-Premju Cervantes. u l-Premju Prince of Asturias għal-Letteratura. === Arti viżwali === [[File:Alonso de Narvaez - Our Lady of Chiquinquira,1562.jpg|thumb|Pittura kolonjali The Virgin of Chiquinquirá (1562) minn Alonso de Narváez. Hija l-Patruna Kattolika tal-Kolombja. It-tila oriġinali tinsab fil-Bażilika tal-Madonna tar-Rużarju ta’ Chiquinquirá.]] [[File:Santiago Martinez Delgado in the colombian congress.jpg|thumb|Mural ta' Santiago Martínez Delgado]] L-arti Kolombjana għandha aktar minn 3000 sena ta' storja. L-artisti Kolombjani qabdu l-kuntest politiku u kulturali li qed jinbidel tal-pajjiż bl-użu ta' varjetà ta' stili u midja. Hemm evidenza arkeoloġika li l-fuħħar kien prodott aktar kmieni fil-Kolombja milli kullimkien ieħor fl-Ameriki, li jmur lura għal 3000 QK. L-ewwel eżempji ta' sengħa tad-deheb ġew attribwiti lill-poplu Tumaco tal-kosta tal-Paċifiku u jmorru għal madwar 325 QK Madwar bejn is-sena 200 QK u 800 AD, il-kultura ta' San Wistin, kaptani tat-tinqix tal-ġebel, daħlet "il-perjodu klassiku" tagħha. Huma waqqfu ċentri ċerimonjali elevati, sarkofaġi, u monoliti kbar tal-ġebel li jirrappreżentaw forom antropomorfiċi u żoomorfi fil-ġebel. L-arti Kolombjana segwiet ix-xejriet ta dak iż-żmien, għalhekk matul is-sekli 16 sa 18, il-Kattoliċiżmu Spanjol kellu influwenza enormi fuq l-arti Kolombjana, u l-istil barokk popolari ġie sostitwit minn Rococo meta l-Bourbon telgħu sal-kuruna Spanjola. Matul dan iż-żmien, fil-kolonja Spanjola, l-aktar pitturi importanti New Granada (Kolombjani) kienu Gregorio Vásquez de Arce y Ceballos, Gaspar de Figueroa, Baltasar Vargas de Figueroa, Baltasar de Figueroa (il-Anzjan), Antonio Acero de la Cruz u Joaquín. Gutiérrez , li x-xogħlijiet tiegħu huma ppreservati. Importanti wkoll Alonso de Narváez li għalkemm twieled fil-Provinċja ta Sivilja, qattata' l-biċċa l-kbira ta' ħajtu fil-Kolombja kolonjali, it-Taljan Angelino Medoro wkoll, għex fil-Kolombja u l-Perù, u ħalla xogħlijiet ta' l-arti ppreservati f’diversi knejjes tal-belt ta' Tunja. F'nofs is-seklu 19, wieħed mill-pitturi l-aktar prominenti kien Ramón Torres Méndez, li pproduċa sensiela ta' pitturi ta' kwalità tajba li wrew in-nies u d-drawwiet tagħhom ta reġjuni Kolombjani differenti. Kienu notevoli wkoll fis-seklu 19 Andrés de Santa María, Pedro José Figueroa, Epifanio Garay, Mercedes Delgado Mallarino, José María Espinosa, Ricardo Acevedo Bernal, fost ħafna oħrajn. Aktar reċentement, l-artisti Kolombjani Pedro Nel Gómez u Santiago Martínez Delgado bdew il-Moviment Murali Kolumbjan fl-1940s, li jippreżentaw il-karatteristiċi neoklassiċi tal-Art Deco. Sa mis-snin ħamsin, l-arti Kolombjana bdiet ikollha perspettiva distintiva, billi vvinta mill-ġdid elementi tradizzjonali taħt kunċetti tas-seklu 20. Eżempji ta' dan huma r-ritratti ta' Greiff ta' Ignacio Gómez Jaramillo, li juru x'tista' tagħmel l-arti Kolombjana b’tekniki ġodda applikati għal suġġetti tipiċi Kolombjani. Carlos Correa, bil-mudell paradigmatiku tiegħu "Still Life in Silence", jgħaqqad l-astrazzjoni ġeometrika u l-kubiżmu. Alejandro Obregón ħafna drabi huwa meqjus bħala missier il-pittura Kolumbjana moderna, u wieħed mill-artisti l-aktar influwenti f'dan il-perjodu, minħabba l-oriġinalità tiegħu, ipinġi pajsaġġi Kolombjani b'użu simboliku u espressjonist tal-annimali, (speċjalment il-kondor Andin). Fernando Botero, Omar Rayo, Enrique Grau, Édgar Negret, David Manzur, Rodrigo Arenas Betancourt, Oscar Murillo, Doris Salcedo u Oscar Muñoz huma wħud mill-artisti Kolombjani prominenti internazzjonalment. L-iskultura Kolombjana mis-sekli 16 sa 18 kienet l-aktar iddedikata għar-rappreżentazzjoni reliġjuża tal-arti ekkleżjastika, influwenzata ħafna mill-iskejjel Spanjoli tal-iskultura sagra. Matul il-perjodu inizjali tar-Repubblika Kolombjana, l-artisti nazzjonali ffukaw fuq il-produzzjoni ta' ritratti skulturi ta' politiċi u figuri pubbliċi, f'xejra neoklassika ċara. Matul is-seklu 20, l-iskultura Kolombjana bdiet tiżviluppa xogħol kuraġġuż u innovattiv bil-għan li tikseb fehim aħjar tas-sensittività nazzjonali. Il-fotografija Kolombjana kienet immarkata bil-wasla tad-daguerreotype. Jean-Baptiste Louis Gros kien dak li ġab il-proċess tad-daguerreotype fil-Kolombja fl-1841. Il-librerija pubblika Piloto għandha l-akbar arkivju ta' negattivi fl-Amerika Latina, b’1.7 miljun ritratt antik li jkopru l-Kolombja mill-1848 sal-2005. L-istampa Kolombjana ppromwoviet ix-xogħol tal-kartunisti. Fl-aħħar deċennji, fanzines, l-Internet u pubblikaturi indipendenti kienu fundamentali għat-tkabbir tal-komiks fil-Kolombja. === Arkitettura === Matul iż-żmien kien hemm varjetà ta' stili arkitettoniċi, minn dawk ta' popli indiġeni għal dawk kontemporanji, inklużi stili kolonjali (militari u reliġjużi), repubblikani, transizzjonali u moderni. [[File:Street Scenes in Cartagena, Colombia (24045961890).jpg|thumb|Gallariji kolonjali fit-toroq ta' Cartagena]] [[File:Catedral-Basílica-de-Nuestra-Señora-de-la-Asunción-de-Popayán-Colombia-1.jpg|thumb|Pjazza ewlenija kolonjali ta' Popayán, Dipartiment ta' Cauca]] [[File:Pila de agua en la Plaza Central en Villa de Leyva, Boyacá, Colombia.jpg|thumb|Villa Kolonjali ta' Leyva, Dipartiment ta' Boyacá]] Żoni ta' abitazzjoni antiki, djar komunali, terrazzi tal-kultivazzjoni, toroq bħas-sistema tat-toroq Inca, ċimiterji, hypogeums u nekropoli huma parti mill-wirt arkitettoniku tal-popli indiġeni. Xi strutturi indiġeni prominenti huma s-sit arkeoloġiku pre-ċeramika u taċ-ċeramika ta' Tequendama, Tierradentro (park li fih l-akbar konċentrazzjoni ta' oqbra maqtul monumentali pre-Kolombjani bi kmamar tal-ġenb), l-akbar ġabra ta' monumenti reliġjużi u skulturi megalitiċi fl-Amerika t'Isfel, li tinsab f'San Agustín, Huila, Ciudad Perdida (sit arkeoloġiku b'serje ta' terrazzi minquxin fil-muntanji, netwerk ta 'mogħdijiet bil-madum u diversi pjazez ċirkolari), u bliet kbar mibnija prinċipalment mill-ġebel, injam, kannamieli u tajn . L-arkitettura matul il-perjodu tal-konkwista u l-kolonizzazzjoni kienet prinċipalment derivata mill-adattament tal-istili Ewropej għall-kundizzjonijiet lokali, u l-influwenza Spanjola, speċjalment Andalusija u Estremadura, tista' tidher faċilment. Meta l-Ewropej waqqfu bliet, saru żewġ affarijiet fl-istess ħin: id-dimensjonar tal-ispazju ġeometriku (kwadru, triq), u l-post ta' punt tanġibbli ta' orjentazzjoni. Il-kostruzzjoni ta 'swar kienet komuni madwar il-Karibew u f'xi bliet ta' ġewwa, minħabba l-perikli maħluqa għall-insedjamenti kolonjali Spanjoli minn pirati Ingliżi, Franċiżi u Olandiżi u gruppi indiġeni ostili. Knejjes, kappelli, skejjel u sptarijiet li jappartjenu għal ordnijiet reliġjużi għandhom influwenza urbana kbira. L-arkitettura Barokka tintuża f'bini militari u spazji pubbliċi. Marcelino Arroyo, Francisco José de Caldas u Domingo de Petrés kienu rappreżentanti kbar tal-arkitettura neoklassika. Il-Capitol Nazzjonali huwa rappreżentant kbir tar-romantiċiżmu. L-injam kien użat ħafna fil-bibien, twieqi, railings u soqfa matul il-kolonizzazzjoni ta 'Antioquia. L-arkitettura tal-Karibew takkwista influwenza Għarbija qawwija. It-Teatru Colón f'Bogotá huwa eżempju proditiku ta' arkitettura tas-seklu 19. Id-djar tal-kampanja b'innovazzjonijiet fil-konċepiment volumetriku huma wħud mill-aqwa eżempji ta' arkitettura repubblikana; L-azzjoni repubblikana fil-belt iffokat fuq id-disinn ta 'tliet tipi ta' spazji: parks bil-foresti, parks urbani żgħar u toroq u l-istil Gotiku kien l-aktar użat għad-disinn tal-knejjes. L-istil Deco, in-neoclassicism modern, l-eklettiżmu folkloriku u r-riżorsi ornamentali tal-Art Deco influwenzaw b'mod sinifikanti l-arkitettura tal-Kolombja, speċjalment matul il-perjodu ta 'tranżizzjoni. Il-moderniżmu ġab teknoloġiji ġodda ta 'kostruzzjoni u materjali ġodda (azzar, konkrit rinfurzat, ħġieġ u materjali sintetiċi) u arkitettura topoloġika u s-sistema ta' ċangaturi mħaffef ukoll għandhom influwenza kbira. L-aktar periti influwenti tal-moviment modern kienu Rogelio Salmona u Fernando Martínez Sanabria. L-arkitettura kontemporanja tal-Kolombja hija mfassla biex tagħti importanza akbar lill-materjali, din l-arkitettura tqis ġeografiji naturali u artifiċjali speċifiċi u hija wkoll arkitettura li tappella għas-sensi. Il-konservazzjoni tal-wirt arkitettoniku u urban tal-Kolombja ġiet promossa f'dawn l-aħħar snin. === Mużika === Il-Kolombja għandha collage vibranti ta' talent li jdoqq spettru sħiħ ta' ritmi. Hija magħrufa bħala l-art ta' elf ritmu, b'madwar 1,024 ritmu folkloristiku. Mużiċisti, kompożituri, produtturi tal-mużika u kantanti mill-Kolombja huma rikonoxxuti internazzjonalment bħal Shakira, Juanes, Carlos Vives u oħrajn. Il-mużika Kolombjana tgħaqqad l-istruttura tal-kitarra u l-kanzunetti influwenzati mill-Ewropa ma' flawtijiet kbar tal-bagalji u strumenti tal-perkussjoni mill-popolazzjoni indiġena, filwaqt li l-istruttura tal-perkussjoni u l-forom taż-żfin tagħha ġejjin mill-Afrika. Il-Kolombja għandha ambjent mużikali divers u dinamiku. [[File:Ejes musicales de Colombia1.png|thumb|left|Reġjuni tal-Kolombja skond il-mużika tradizzjonali tagħhom]] Guillermo Uribe Holguín, figura kulturali importanti fl-Orkestra Sinfonika Nazzjonali tal-Kolombja, Luis Antonio Calvo u Blas Emilio Atehortúa huma wħud mill-akbar esponenti tal-mużika arti. L-Orkestra Filarmonika ta’ Bogotá hija waħda mill-aktar orkestri attivi fil-Kolombja. Il-mużika tal-Karibew għandha ħafna ritmi vibranti, bħal cumbia (daqq bil-maracas, drums, bagpipes u guacharaca), porro (huwa ritmu monotonu iżda ferrieħa), Mapalé (bir-ritmu mgħaġġel tiegħu u ċ-ċapċip kostanti) u vallenato, li oriġinaw fil- parti tat-Tramuntana tal-kosta tal-Karibew (ir-ritmu jindaqq prinċipalment bil-kaxxa, il-guacharaca u l-accordion). Il-mużika tal-kosta tal-Paċifiku, bħall-currulao, hija kkaratterizzata mill-użu qawwi tagħha tat-tnabar (strumenti bħall-marimba indiġena, il-conunos, il-bombo, it-tanbur u l-cuatro guasas jew rattle tubulari). Ritmu importanti tar-reġjun tan-Nofsinhar tal-kosta tal-Paċifiku huwa l-contradanza (użata fl-ispettakli taż-żfin minħabba l-kuluri impressjonanti tal-kostumi). Il-mużika marimba, il-kanzunetti u ż-żfin tradizzjonali tar-reġjun tan-Nofsinhar tal-Paċifiku tal-Kolombja jinsabu fuq il-Lista Rappreżentattiva tal-UNESCO tal-Wirt Kulturali Intanġibbli tal-Umanità. Ritmi mużikali importanti tar-Reġjun Andin huma ż-żfin (żfin tal-folklor Andin li ħareġ mit-trasformazzjoni tal-contradanza Ewropea), il-bambuco (daqq bil-kitarra, tiple u mandolina, ir-ritmu jiżfen f'pari), il-hallway (ritmu ispirat f’ il-waltz Awstrijak u ż-“żfin” Kolumbjan, il-lirika ġew komposti minn poeti rinomati), il-guabina (it-tiple, il-bandola u r-requinto huma l-istrumenti bażiċi), is-sanjuanero (oriġina fid-dipartimenti ta' Tolima u Huila , il- ir-ritmu huwa ferħan u mgħaġġel). Apparti dawn ir-ritmi tradizzjonali, il-mużika tas-salsa nfirxet mal-pajjiż kollu, u l-belt ta' Cali hija meqjusa minn ħafna kantanti tas-Salsa bħala ‘The New Salsa Capital of the World’. L-istrumenti li jiddistingwu l-mużika tal-Llanos tal-Lvant huma l-arpa, il-cuatro (tip ta' kitarra b'erba' kordi) u l-maracas. Ritmi importanti ta' dan ir-reġjun huma l-joropo (ritmu mgħaġġel u hemm ukoll zapateo bħala riżultat ta' l-antenati flamenco tiegħu) u l-galerón (daqq ħafna waqt li l-cowboys ikunu qed jaħdmu). Il-mużika tar-reġjun tal-Amażonja hija influwenzata ħafna minn prattiċi reliġjużi indiġeni. Uħud mill-istrumenti mużikali użati huma l-manguaré (strument mużikali tat-tip ċerimonjali, li jikkonsisti f'par tnabar ċilindriċi kbar), il-quena (strument melodiku), ir-ronador, il-congas, il-qniepen u tipi differenti ta' flawtijiet. Il-mużika tal-Arċipelagu ta' San Andrés, Providencia u Santa Katalina ġeneralment tkun akkumpanjata minn mandolina, bass, quijada, kitarra u maracas. Xi ritmi popolari tal-arċipelagu huma Skoċċiżi, calypso, polka u mento. === Kultura popolari === [[File:Statue India Catalina FICCI.JPG|thumb|Il-Cartagena Film Festival huwa l-eqdem avveniment tal-films fl-Amerika Latina. Il-fokus ċentrali tiegħu huwa l-films Ibero-Amerikani.]] It-teatru ġie introdott fil-Kolombja matul il-kolonizzazzjoni Spanjola fl-1550 permezz ta' kumpaniji taż-żarzuela. It-teatru Kolumbjan huwa appoġġjat mill-Ministeru tal-Kultura u serje ta 'organizzazzjonijiet privati ​​u statali. Il-Festival tat-Teatru Ibero-Amerikan ta' Bogotá huwa l-aktar avveniment kulturali importanti fil-Kolombja u wieħed mill-akbar festivals tat-teatru fid-dinja. Avvenimenti teatrali importanti oħra huma: Il-Festival tal-Puppet La Fanfarria (Medellín), Il-Festival tat-Teatru Manizales, Il-Festival tat-Teatru tal-Karibew (Santa Marta) u l-Festival tal-Arti tal-Kultura Popolari “Invażjoni Kulturali” (Bogotá). Għalkemm iċ-ċinema Kolombjana hija żagħżugħa bħala industrija, aktar reċentement l-industrija tal-films kienet qed tikber bl-appoġġ tal-Liġi tal-Films li għaddiet fl-2003. Ħafna festivals tal-films isiru fil-Kolombja, iżda t-tnejn l-aktar importanti huma l-Cartagena Film Festival, li huwa l-eqdem. festival tal-films fl-Amerika Latina, u l-Bogota Film Festival. Xi gazzetti importanti taċ-ċirkolazzjoni nazzjonali huma El Tiempo u El Espectador. It-televiżjoni fil-Kolombja għandha żewġ netwerks tat-televiżjoni privati ​​u tliet netwerks tat-televiżjoni tal-istat b'kopertura nazzjonali, kif ukoll sitt netwerks tat-televiżjoni reġjonali u għexieren ta 'stazzjonijiet tat-televiżjoni lokali. L-istazzjonijiet privati, RCN u Caracol, huma dawk bl-akbar udjenza. L-istazzjonijiet reġjonali u l-gazzetti reġjonali jkopru dipartiment wieħed jew aktar u l-kontenut tagħhom isir f'dawn l-oqsma partikolari. Il-Kolombja għandha tliet netwerks nazzjonali ewlenin tar-radju: Radiodifusora Nacional de Colombia, stazzjon tar-radju nazzjonali tal-istat; Caracol Radio u RCN Radio, netwerks ta' proprjetà privata b'mijiet ta' affiljati. Hemm netwerks nazzjonali oħra, inklużi Cadena Super, Todelar u Colmundo. Mijiet ta' stazzjonijiet tar-radju huma rreġistrati mal-Ministeru tat-Teknoloġija tal-Informazzjoni u l-Komunikazzjoni. === Kċina === [[File:Comidas tipicas colombianas.jpg|thumb|Tranta paisa (fuq) u ajiaco (taħt) huma tnejn mill-aktar platti tradizzjonali fil-pajjiż.]] Il-gastronomija Kolombjana varjata hija influwenzata mill-fawna u l-flora differenti tagħha, kif ukoll it-tradizzjonijiet kulturali tal-gruppi etniċi. Il-platti u l-ingredjenti Kolombjani jvarjaw ħafna skont ir-reġjun. Uħud mill-aktar ingredjenti komuni huma: ċereali bħal ross u qamħ; tuberi bħal patata u kassava; legumi varji; laħmijiet, inklużi ċanga, tiġieġ, majjal u mogħoż; ħut; u frott tal-baħar. Il-kċina Kolombjana fiha wkoll varjetà ta' frott tropikali bħal cape gooseberry, feijoa, arazá, pitahaya, mangostan, granadilla, papaya, guava, tut (tut), lulo, soursop, u frott tal-passjoni. Il-Kolombja hija waħda mill-akbar konsumaturi ta' meraq tal-frott fid-dinja. Fost l-appetizers u sopop l-aktar rappreżentattivi hemm patacones (pjantaġġini ħodor moqlija), sancocho de gallina (soppa tat-tiġieġ bil-ħaxix bl-għeruq) u ajiaco (soppa tal-patata u qamħirrum). L-appetizers u l-ħobż rappreżentattivi huma pandebono, arepas (kejkijiet tal-qamħirrum), aborrajados (pjantaġġini ħelwin moqlija bil-ġobon), torta de choclo, empanadas u almojábanas. Dixxijiet ewlenin rappreżentattivi huma t-tumba paisa, il-lechona tolimense, il-mamona, it-tamales, u l-platti tal-ħut (bħal arroz de lisa), speċjalment fir-reġjuni kostali fejn jittieklu wkoll kibbeh, serum, queso costeño u carimañolas. L-akkumpanjamenti rappreżentattivi huma patatas chorreadas (patata bil-ġobon), pitravi mimlijin b'bajd iebes (pitravi mimlijin b'bajd iebes) u ross bil-ġewż. L-ikel organiku huwa xejra attwali fl-ibliet il-kbar, għalkemm b'mod ġenerali madwar il-pajjiż il-frott u l-ħaxix huma naturali ħafna u friski. Deżerti rappreżentattivi huma buñuelos, custard, kejk María Luisa, sandwich guava (ġelatina tal-gwava), cocadas (blalen tal-ġewż tal-Indi), casquitos de guava (qxur tal-gwava konfettura), pastel de natas, wejfers, mango flan, roscón, millefeuille, delikatezza. abjad, ħelu tal-feijoa, ħelu tal-papajuela, kejk tal-mojicón u sponge cake curuba. Zlazi tipiċi huma hogao (zalza tat-tadam u tal-basal) u chili stil Kolumbjan. Xi xarbiet rappreżentattivi huma kafè (aħmar), xampù, cholado, lulada, ħafur Kolombjan, meraq tal-kannamieli taz-zokkor, aguapanela, aguardiente, ċikkulata sħuna, u meraq tal-frott frisk (spiss magħmul bl-ilma jew bil-ħalib). === Sports === [[File:Rio 2016. Ciclismo BMX-BMX Cycling (29016608602).jpg|thumb|Mariana Pajón hija ċiklist Kolombjana, darbtejn midalja tad-deheb Olimpika u Champion tad-Dinja tal-BMX.]] [[File:FCF-Logo-2023.svg|thumb|Il-logo tat-tim nazzjonali tal-futbol tal-Kolombja]] Tejo huwa l-isport nazzjonali tal-Kolombja u huwa sport tat-tim li jinvolvi li jitfgħu l-projettili biex jolqtu mira. Iżda mill-isports kollha fil-Kolombja, il-futbol huwa l-aktar popolari. Il-Kolombja kienet iċ-champion tal-Copa América tal-2001, li fiha stabbiliet rekord ġdid li ma' ntlaqatx, ma' sofriet l-ebda gowl, u rebħet kull partita. Il-Kolombja ngħatat darbtejn il-premju tal-“plejer tas-sena”. Il-Kolombja hija ċentru għall-iskejters. It-tim nazzjonali huwa qawwa perenni fil-Kampjonati Dinjija tar-Roller Speed ​​​​Skating. Il-Kolombja tradizzjonalment kienet tajba ħafna fiċ-ċikliżmu u numru kbir ta' ċiklisti Kolombjani rebħu f’kompetizzjonijiet ewlenin taċ-ċikliżmu. Il-baseball huwa popolari fi bliet bħal Cartagena u Barranquilla. Ġew plejers tajbin minn dawk l-ibliet, bħal: Orlando Cabrera, Édgar Rentería, li kien champion tas-Serje Dinji fl-1997 u l-2010, u oħrajn li lagħbu fil-Major League Baseball. Il-Kolombja kienet champion dinji tad-dilettanti fl-1947 u fl-1965. Il-boxing huwa wieħed mill-isports li pproduċa l-aktar ċampjins tad-dinja għall-Kolombja. L-isport tal-muturi wkoll jokkupa post importanti fil-preferenzi sportivi tal-Kolombjani; Juan Pablo Montoya huwa sewwieq tat-tlielaq magħruf għar-rebħ ta' 7 avvenimenti tal-Formula Wieħed il-Kolombja eċċella wkoll fl-isports bħall-BMX, il-judo, l-isports tal-isparar, it-taekwondo, il-lotta, l-għadis għoli u l-atletika, u għandu tradizzjoni kbira fil-weight lifting u l-bowling. == Bliet importanti == <gallery> File:BOG17.png|Santafé de Bogotá File:Bogota SkyIine.jpg|Santafé de Bogotá File:Casa Cural de la Catedral 2.jpg|Santafé de Bogotá File:2018 Bogotá - Iglesia de Monserrate desde Germania.jpg|Santafé de Bogotá File:Fachada Capitolio.jpg|Santafé de Bogotá File:BOG Museo del Oro.JPG|Santafé de Bogotá File:2018 Aeropuerto El Dorado de Bogotá - Ventanales del muelle nacional.jpg|Santafé de Bogotá File:Metro de Medellín, Colombia.jpg|Medellín File:Barranquilla - Paseo de Bolívar.jpg|Barranquilla File:Bucaramanga v cu.JPG|Bucaramanga File:Teatro Municipal de Santiago de Cali 01.JPG|Cali File:Oeste de Cali de noche.jpg|Cali File:Iglesia de San Antonio Cali 01.JPG|Cali File:CristoReyCali.jpg|Cali File:Catedral San Jerónimo de Montería en la celebración de los 240 años de la ciudad. .jpg|Montería File:Catedral de Pasto.jpg|San Juan de Pasto File:Baluarte de Santiago CTG 11 2019 9804.jpg|Cartagena de Indias File:Panorámica de San José de Cúcuta, Colombia.jpg|San José de Cúcuta File:San Juan de Pasto de noche.jpg|San Juan de Pasto File:Catedral de Pasto.jpg|San Juan de Pasto File:Volcán Galeras - Pasto - Colombia.jpg|San Juan de Pasto File:Plazuela San Andrés-Pasto.jpg|San Juan de Pasto File:Plaza de Nariño, al final de la tarde - panoramio.jpg|San Juan de Pasto File:Catedralpopayan.jpg|Popayán File:Iglesia de Santo Domingo-Popayan.jpg|Popayán File:Popayan bridge.jpg|Popayán File:Centro Histórico 2.JPG|Popayán File:Atardecer en Popayán, Cauca.jpg|Popayán File:CatedralTunja1.jpg|Tunja File:Puente de Boyaca 1.jpg|Tunja File:Tunja02.jpg|Tunja File:Tunja Panoramica Norte.JPG|Tunja File:Valledupar.png|Valledupar File:Calle15valledupar.jpg|Valledupar File:Valledupar 2007 006.jpg|Valledupar File:PanteodelaPatria.JPG|Santa Marta File:Rodadero 2023.jpg|Santa Marta File:Arrecifes.jpg|Santa Marta File:El Morro visto desde Taganga al atardecer.jpg|Santa Marta File:090 Irotama Santa Marta Colombia Sunset.JPG|Santa Marta File:Cityofneiva.png|Neiva File:Ibagué.jpg|Ibagué File:Plaza Bolívar Ibague.jpg|Ibagué File:Biblioteca Universidad de Ibagué.JPG|Ibagué File:Catedral de Ibague con la gobernacion.JPG|Ibagué File:Museo de arte del tolima.JPG|Ibagué File:Monumento a Las Arpas.JPG|Villavicencio File:C8v iSQXoAAEqwr.jpg|Villavicencio File:CRISTO REY.JPG|Villavicencio File:Manizales Montage L.jpg|Manizales File:Plaza Almirante Padilla.JPG|Riohacha File:LA CATEDRAL DE RIOHACHA - panoramio.jpg|Riohacha File:CENTRO COMERCIAL SUCHIMMA (RIOHACHA) - panoramio.jpg|Riohacha File:Antigua Aduana y Actual Secretaría de Cultura de Riohacha.jpg|Riohacha File:Edificio de la Gobernacion de la Guajira.JPG|Riohacha File:Skyline Pereira.jpg|Pereira File:Bolivar desnudo.jpg|Pereira File:IglesiadePereira.JPG|Pereira File:Edificio de Rentas Departamentales.JPG|Pereira File:Estación del Ferrocarril Pereira..JPG|Pereira File:Sincelejoocity.png|Sincelejo File:Ciudad de Quibdo.jpg|Quibdó File:Alcaldía de Yopal, Casanare.jpg|Yopal File:Estadio Santiago de las Atalayas.jpg|Yopal File:Yopal, Casanare - panoramio.jpg|Yopal File:Monumento al joropo, Yopal.JPG|Yopal </gallery> == Terremoti fil-Kolombja == {| class="wikitable sortable" width="100%" |+ |- !Data u ħin<ref>Ħin lokali. Bħalissa, il-ħin lokali fil-Kolombja huwa [[UTC-5]].</ref> !Isem !Epiċentru !Żoni affettwati ![[Skala tal-kobor Richter|''M_S'']] ![[Skala tal-kobor tal-mument|''M_w'']] !Imwiet<ref>Ċifri approssimattivi. Dawn jistgħu jvarjaw minħabba rapporti differenti minn dak iż-żmien, iżda huma ppreżentati għal referenza.</ref> |- |16 ta' Jannar, 1644 (05:00) |1644 Santander ||- |[[Santander (Kolombja)|Santander]] | 6.9 | |allinja=lemin|20 |- |16 ta’ Marzu, 1644 (00:00) |1644 Bogotá ||- ||[[Bogotá]] |5.5 | |allinja=lemin|5 |- |3 ta’ April, 1646 (02:30) |1646 Muzo ||- [[Boyacá]] |6 | |allinja=lemin|? |- |2 ta’ Frar, 1736 (09:00) |1736 Popayán ||{{Coord|2.44|N|76.66|W}} ||[[Popayán]] |6 | |allinja=lemin|0 |- |18 ta’ Ottubru 1743 (10:45) |1743 Fómeque ||{{Coord|4.44|N|73.83|W}} ||[[Cundinamarca]] | 6.2 | - |allinja=lemin|- |- |9 ta' Lulju, 1766 (16:00) |1766 Buga ||- |[[Cauca (Kolombja)|Cauca]], [[Valle del Cauca]] |6.5 | - |allinja=lemin|- |- |12 ta’ Lulju 1785 (07:45) |[[Terremot tal-Viċireyalty ta' New Granada tal-1785|1785 New Granada]] ||{{Coord|4.35|N|74.400|W}} ||[[Bogotá]] |<span style="color:#FF0000">7.1</span><ref>{{Cite journal|url=http://www.scielo.org.co/scielo.php?script=sci_abstract&pid=S0121-215X2010000100012&lng=mt&nrm=iso/titlu analiżi storika li seħħew it-terremoti li seħħew 1785 u 1917 fiċ-ċentru tal-Kolombja|l-aħħar=Sarabia Gómez|l-ewwel=Ana Milena|l-aħħar2=Cifuentes Avendaño|l-ewwel2=Hernán Guillermo|date=2010-01|journal=Cuadernos de Geografía: Revista Colombiana de Geografía|issue=19|pages=153–162|access-date=2021-08-16|language=es|issn=0121-215X|last3=Robertson}}</re3=Kim} | - |allinja=lemin|- |- |15 ta’ Frar, 1796 (?) |1796 Pamplona ||- ||[[Pamplona]] |5.5 | - |allinja=lemin|- |- |16 ta’ Ġunju 1805 (03.15) |[[Terremot tat-Tolima tal-1805|Tolima tal-1805]] ||{{Coord|5.20|N|74.75|W}} |[[Tolima]], [[Cundinamarca]] | 6.1 | - |allinja=lemin|100 |- |17 ta’ Ġunju 1826 (10:30 p.m.) |Boyacá tal-1826 ||- |[[Cauca (Kolombja)|Cauca]], [[Boyacá]], [[Bogotá]] |6.5 | - |align=right|0 |- |16 ta' Novembru, 1827 (5:45 p.m.) |Il-Kolombja tal-1827<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=1706&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1827|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}} ||{{Koord|1.8|N|76.4|W}} |[[Bogotá]], [[Popayán]] | <span style="color: #FF0000">7.7</span> | - |align=right|250 |- |20 ta' Jannar, 1834 (07:00) |1834 Putumayo<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=1766&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1834|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}} ||{{Koord|1.20|N|77.0|W}} |[[Putumayo (Kolombja)|Putumayo]], [[Nariño]] |<span style="color: #FF0000">7.0</span> | - |align=right|80 |- |22 ta' Mejju, 1834 (03:00) |1834 Santa Marta | - |[[Reġjun tal-Karibew (Kolombja)|Reġjun tal-Karibew]] |6.4 | - |align=right|0 |- |15 u 16 ta' Awwissu, 1868 |[[Terremoti tal-Ekwador tal-1868|Ekwador tal-1868]]<ref>Dan it-terremot ma kellux l-epiċentru tiegħu fil-Kolombja, iżda l-pajjiż kien fost iż-żoni milquta mit-terremot.</ref> ||{{Coord|0.31|N|78.18|W}} |[[Ekwador]], [[Kolombja]] |6.3/6.7 | - |align=right| {{nowrap|5,000–20,000}} |- | 18 ta' Mejju, 1875 (17:16) |[[Terremot ta' Cúcuta tal-1875|Cúcuta 1875]]<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=2233&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=displayv|title=Kummenti għat-Terremot tal-1875|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref> ||{{Koord|7.863|N|72.466|W}} |[[Norte de Santander]] |<span style="color: #FF0000">7.3</span> | - |align=right|600 |- ||7 ta' Settembru, 1882 (03:20) |[[Terremot tal-Panama tal-1882|Panama 1882]] ||- |[[Stat Sovran tal-Panama|Panama]] |<span style="color:#FF0000"> 7.7/7.9</span> | - |align=right| 75–250 |- |31 ta' Jannar, 1906 (10:36) |[[Terremot tal-Ekwador–Kolombja tal-1906|Ekwador–Kolombja 1906]]<ref>Dan kien l-aktar terremot qawwi rreġistrat fil-Kolombja fis-seklu 20; ikkawża wkoll tsunami li laqat il-kosti ta' pajjiżi oħra. Is-seba' l-aktar terremot qawwi rreġistrat fl-istorja tal-bniedem.</ref><ref name=frontera>L-epiċentri ta' dawn it-terremoti kienu jinsabu fuq il-fruntiera bejn il-Kolombja u dak il-pajjiż</ref><ref>{{Iċċita l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/official19060131153610_30#executive|title=M 8.8 - ħdejn il-kosta tal-Ekwador|website=earthquake.usgs.gov}}</ref> ||{{Coord|1.0|N|81.5|W}} |[[Ekwador]], [[Kolombja]] | <span style="color: #FF0000">8.6</span> | <span style="color: #FF0000">8.8</span> |align=right|1500 |- |10 ta' April, 1911 (13:42) |1911 Kolombja ||{{Koord|9.0|N|74.0|W}} |[[Medellín]] | <span style="color: #FF0000">7.2</span> | - |align=right|0 |- |31 ta' Awwissu, 1917 (06:36) |1917 Sumapaz<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=3095&t=101650&s=13&d=22 5.000 ,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1917|aħħar=Dunbar|ewwel=Paula|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}</ref> ||{{Koord|4.0|N|74.0|W}} |[[Cundinamarca]] | <span style="color: #FF0000">7.0</span> | <span style="color: #FF0000">7.3</span> |align=right|6 |- |14 ta' Diċembru, 1923 (05:31) |1923 Cumbal ||{{Koord|0.77|N|77.78|W}} |[[Nariño]] | 6.2 | - |allinja=lemin|0 |- |7 ta’ Ġunju 1925 (18:41) |1925 Valle del Cauca ||{{Coord|4.02|N|76.07|W}} |[[Cauca (Kolombja)|Cauca]], [[Valle del Cauca]] | 6.8 | - |allinja=lemin|0 |- |7 ta’ Awwissu 1935 (04:00) |1935 Tangua ||{{Coord|5.5|N|76.00|W}} |[[Nariño (Kolombja)|Nariño]] | 5.8 | - |align=right|0 |- |17 ta' Settembru, 1935 (23:58) |1935 Pueblo Rico ||{{Koord|5.5|N|76.00|W}} |[[Pueblo Rico]] | 6.2 | - |align=right|1 |- |9 ta' Jannar, 1936 (09:23) |1936 Nariño<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=3568&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1936|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref> ||{{Koord|0.09|N|77.37|W}} |[[Nariño (Kolombja)|Nariño]] | <span style="color: #FF0000">7.0</span> | - |align=right|197 |- |4 ta' Frar, 1938 (21:27) |1938 Kolombja ||- |[[Assi tal-Kafè]], [[Antioquia]] | <span style="color: #FF0000">7.0</span> | - |align=right|10 |- |8 ta' Lulju, 1942 (07:30) |1942 Lorica ||{{Koord|9.19|N|75.81|W}} |[[Reġjun tal-Karibew]] | 6.5 | - |align=right|5 |- |8 ta' Lulju, 1947 (02:01) |1947 Pasto |{{Koord|1.30|N|67.23|W}} |[[Nariño (Kolombja)|Nariño]] | 6.0 | - |allinja=lemin|2 |- |8 ta' Lulju, 1950 (?) |1950 Santander ||{{Coord|6.96|N|72.91|W}} |[[Santander (Kolombja)|Santander]], [[Norte]] | 6.7 | - |allinja=lemin|102 |- |14 ta’ Frar, 1952 (16:03) |1952 Antioquia ||{{Coord|7.70|N|78.600|W}} |[[Antioquia]], [[Caldas]] | 6.7 | - |allinja=lemin|0 |- |21 ta’ April 1957 (16:12) |1957 Santander ||{{Coord|6.94|N|72.89|W}} |[[Santander (Kolombja)|Santander]] | 6.9 | - |allinja=lemin|0 |- |23 ta’ Mejju 1957 (21:37) |1957 Cauca ||{{Coord|3.74|N|76.77|W}} |[[Cauca (Kolombja)|Cauca]], [[Valle del Cauca]] | 6.8 | - |align=right|2 |- |19 ta' Jannar, 1958 (09.07) |[[Terremot tal-Ekwador-Kolombja tal-1958|Ekwador-Kolombja tal-1958]]<ref name=border/><ref>{{Ċitazzjoni web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=4160&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1958|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref> ||{{Koord|1.605|N|79.206|W}} |[[Nariño (Kolombja)|Nariño]], [[Cauca (Kolombja)|Cauca]] | <span style="color: #FF0000">7.6</span> | <span style="color: #FF0000">7.8</span> |align=right|111 |- |16 ta' Ġunju, 1961 (05.33) |Kolombja 1961 ||{{Koord|8.82|N|73.41|W}} |[[Santander (Kolombja)|Santander]], [[Magdalena (Kolombja)|Magdalena]] | 6.5 | - |align=right|0 |- |18 ta' Frar, 1962 (12:25) |Antioquia 1962 ||{{Koord|6.9|N|75|W}} |[[Antioquia]] | 5.6 | - |align=right|0 |- |30 ta' Lulju, 1962 (3:18 p.m.) |[[Terremot tal-Assi tal-Kafè tal-1962|Assi tal-Kafè tal-1962]] ||{{Coord|5.4|N|75.9|W}} |[[Assi tal-Kafè]] | 6.8 | - |align=right|50 |- |4 ta' Settembru, 1966 (05.17) |Il-Kalvarju tal-1966 ||{{Coord|4.60|N|73.90|W}} |[[El Calvario (Kolombja)|El Calvario]], [[Usme]] | 5.0 | 5.2 |align=right|8 |- |9 ta' Frar, 1967 (10.24) |[[Terremot ta' Neiva tal-1967|Neiva tal-1967]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=4391&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1967|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem838623#executive|title=M 7.0 - Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}</ref> ||{{Koord|2.9|N|74.8|W}} |[[Neiva]] ([[Huila]]) | <span style="color:#FF0000">7.2 | <span style="color: #FF0000">7.2</span> |align=right|98 |- |29 ta' Lulju, 1967 (05.24) |Santander 1967<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem833862#executive|title=M 6.8 - it-tramuntana tal-Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|6.84|N|73.09|W}} |[[Santander (Kolombja)|Santander]] | 5.9 | 6.8 |align=right|10 |- |31 ta' Lulju, 1970 (12.08) |[[Terremot tal-Kolombja tal-1970|1970 Kolombja]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem794176#executive|title=M 8.0 - Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|1.46|N|72.56|W}} |[[Kolombja]], [[Peru]] | <span style="color: #FF0000">7.7</span> | <span style="color: #FF0000">8.0</span> |align=right|1 |- |26 ta' Settembru, 1970 |Bahía Solano mill-1970<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem792345#executive|title=M 6.5 - ħdejn il-kosta tal-punent tal-Kolombja|website=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|2.85|N|72.05|W}} |[[Bahía Solano (Kolombja)|Bahía Solano]] | 6.0/5.4/5.8 | - |align=right|0 |- |3 ta' April, 1973 (08.53) |L-Assi tal-Kafè tal-1973 ||{{Koord|4.60|N|75.67|W}} |[[L-Assi tal-Kafè]] | 6.3 | - |align=right|0 |- |30 ta' Awwissu, 1973 5.000 (13.25) |Konvenzjoni 1973 ||{{Coord|7.24|N|72.85|W}} |[[Norte de Santander]] | 4.5 | 5.7 |allinja=lemin|15 |- |17 ta’ April 1974 (20:19) |Santander 1974 ||{{Coord|6.99|N|72.88|W}} |[[Santander (Kolombja)|Santander]] | 4.8 | - |allinja=lemin|5 |- |12 ta’ Lulju 1974 (08:19) |Kolombja-Panama 1974<ref name=frontera/> ||{{Coord|7.73|N|77.63|W}} |[[Kolombja]], [[Panama]] | <span style="color: #FF0000">7.1</span> | <span style="color: #FF0000">7.3</span> |align=right|12 |- |5 ta' April, 1975 (15:38) |Barú 1975 ||{{Koord|10.13|N|75.65|W}} |[[Cartagena de Indias|Cartagena]], [[Barranquilla]] | 5.5 | - |align=right|0 |- |11 ta' Lulju, 1976 |Kolombja-Panama 1976<ref name=frontera/> ||{{Koord|7.37|N|78.07|W}} |[[Panama]], [[Kolombja]] | <span style="color: #FF0000">7.1</span> | - |align=right|7 |- |30 ta' Awwissu, 1977 (7:42 p.m.) |Antioquia 1977 ||{{Koord|7.35|N|76.16|W}} |[[Antioquia]] | 6.5 | 6.6 |align=right|1 |- |23 ta' Novembru, 1979 (6:40 p.m.) |Il-Kajr 1979<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000145h#executive|title=M 6.4 - Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}}} ||{{Koord|1.530|N|79.199|W}} |[[Wied ta' Cauca|Wied tat-Tramuntana]] | 6.7 | <span style="color: #FF0000">7.2</span> |align=right|44 |- | 12 ta' Diċembru, 1979 (02.59) |[[Terremot tal-Kolombja tal-1979|Tumaco tal-1979]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=4863&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|titlu=Kummenti għat-Terremot tal-1979|kunjom=Dunbar|isem=Paula|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref> |{{Koord|1.602|N|79.363|W}} |[[Nariño (Kolombja)|Nariño]], [[Cauca (Kolombja)|Cauca]] | <span style="color: #FF0000">7.9</span> | <span style="color: #FF0000">8.1 |align=right|454 |- |26 ta' Novembru, 1980 (-) |1980 Cúcuta<ref name=frontera/> ||{{Koord|8.10|N|72.50|W}} |[[Cúcuta]] | 5.2 | 5.3 |align=right|- |- |17 ta' Ottubru, 1981 (23:31) |1981 Kolombja-Venezwela<ref name=frontera/> ||{{Koord|8.11|N|72.52|W}} |[[Kolombja]], [[Venezwela]] | 5.8 | 5.9 |allinja=lemin|20 |- |31 ta’ Marzu 1983 (08:12) |[[Terremot ta' Popayán tal-1983|Popayán tal-1983]] |{{Coord|2.44|N|76.66|W}} ||[[Popayán]] | 5.5 | 5.7 |align=right|300 |- |5 u 6 ta' Marzu, 1987 (20:54, 23:10 -03:14) |[[Terremoti fl-Ekwador tal-1987|Ekwador-Kolombja tal-1987]]<ref name=border/><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000330t#executive|title=M 6.4 - Reġjun tal-fruntiera bejn il-Kolombja u l-Ekwador|websajt=earthquake.usgs.gov}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000330w#executive|title=M 7.2 - Fruntiera bejn il-Kolombja u l-Ekwador reġjun|data tal-aċċess=2021-08-16|websajt=earthquake.usgs.gov}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0003315#executive|titlu=M 6.0 - Reġjun tal-fruntiera bejn il-Kolombja u l-Ekwador|websajt=earthquake.usgs.gov}}}</ref> ||{{Koord|1.1|N|79.4|W}} |[[Kolombja]], [[Ekwador]] | <span style="color: #FF0000">7.0</span> | |align=right|1000 |- |19 ta' Marzu, 1988 (10.23) |Il-Kalvarju tal-1988 ||{{Coord|4.43|N|73.79|W}} |[[Cundinamarca]], [[Meta (Kolombja)|Meta]] | 4.8 | - |align=right|0 |- |19 ta' Novembru, 1991 (17.28) |Ħabta tal-1991<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0004zbt#executive|title=M 7.2 - ħdejn il-kosta tal-punent tal-Kolombja|website=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|4.36|N|77.32|W}} |[[Chocó|Choco]], [[Wied ta' Cauca]] |<span style="color: #FF0000">7.1</span> |<span style="color: #FF0000">7.2</span> |align=right|- |- | 17/18 ta' Ottubru, 1992 |[[Terremot ta' Murindó tal-1992|Atrato Medio tal-1992]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0005fha#executive|title=M 7.2 - it-tramuntana tal-Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} |[[Chocó|Choco]], [[Antioquia]] |6.6/<span style="color: #FF0000">7.1</span> | - |align=right|3 |- | 6 ta' Ġunju, 1994 (3:47 p.m.) |[[Terremot ta' Páez tal-1994|1994 Páez]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=5387&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1994|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref> ||{{Koord|2.85|N|76.07|W}} |[[Huila]], [[Cauca (Kolombja)|Cauca]] | 6.4 | 6.8 |align=right|800 |- |19 ta' Jannar, 1995 (10.05) |Tauramena tal-1995<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0006rkq#executive|title=M 6.5 - Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|5.04|N|72.93|W}} |[[Casanare]] | 6.0 | 6.5 |allinja=lemin|6 |- |8 ta’ Frar 1995 (13:40) |[[Terremot ta' Pereira tal-1995|Pereira 1995]]<ref>{{Iċċita web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0006skc#executive|title=M 6.4 - Kolombja|website=earthquake.usgs.usgs>v. ||{{Coord|4.10|N|76.62|W}} |[[Valle del Cauca|Valle]], [[Chocó|Chocó]] | 6.4 | 6.5 |allinja=lemin|35 |- |4 ta’ Marzu 1995 (18:23) |Pasto 1995 ||{{Coord|1.25|N|77.25|W}} |[[Nariño (Kolombja)|Nariño]] | 5.0 | |a 5.000 align=right|7 |- |- | 25 ta' Jannar, 1999 (13.19) |[[Terremot tal-Armenja tal-1999|Assi tal-Fażola tal-Kafè tal-1999]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp00091q3#executive|title=M 6.1 - Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|4.46|N|75.72|W}} |[[Quindio]], [[Risaralda] |6.3 | 6,4 |align=right|1185 |- |- | 15 ta' Novembru, 2004 (03.34) |[[Terremot ta' Pizarro tal-2004|Terremot ta' Pizarro tal-2004]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000d8gx#executive|title=M 7.2 - ħdejn il-kosta tal-punent tal-Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|4.81|N|77.79|W}} |[[Cali]], [[Slate] |6,7 |<span style="color: #FF0000">7.2</span> |align=right|0 |- |- | 9 ta' Settembru, 2007 (8.49pm) |[[Terremot ta' Gorgon tal-2007|2007 Gorgon]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000fmtk#executive|title=M 6.8 - ħdejn il-kosta tal-punent tal-Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}}</ref> ||{{Koord|2.927|N|78.212|W}} |[[Reġjun tal-Paċifiku (Kolombja)|Majjistral] | 6.8 | 6.8 |align=right|0 |- |- |24 ta' Mejju, 2008 (2.20pm) |[[Terremot ta' El Calvary tal-2008|El Calvary tal-2008]]<ref>{{Kwotazzjoni tal-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/structures/results?eq_0=7879&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-2008|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref> ||{{Koord|4,454|N|73,635|W}} |[[El Calvary (Kolombja)|El Calvary]], [[Quetame] | 5.7 | 5.9 |align=right|33 |- |- |29 ta' Lulju, 2010 (2.34pm) |Ortega tal-2010 ||{{Koord|3.96|N|75.16|W}} |[[Kolombja]], [[Venezwela] | 5,1 | - |align=right|0 |- |- |30 ta' Settembru, 2012 (11.31) |[[Terremot ta' La Vega tal-2012|Terremot ta' La Vega tal-2012]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us2012gdap#summary|title=M 7.3 - Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|1.98|N|76.57|W}} |[[Kolombja] | <span style="color:#FF0000">7.3</span> | <span style="color: #FF0000">7.4</span> |align=right|0 |- |- |9 ta' Frar, 2013 (09.16) |[[Terremot ta' Nariño tal-2013|2013 Nariño]]<ref>{{Sit elettroniku|url=https://www.emsc-csem.org/Earthquake/earthquake.php?id=304122|titlu=Terremot, Kobor 7.0 - KOLOMBJA - 2013 9 ta' Frar, 2013 | 14:16:07 UTC|data tal-aċċess=2021-08-16|websajt=EMSC-CSEM|lingwa=en}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usc000f4ij#executive|titlu=M 6.9 - 2km Tramuntana ta' Yacuanquer, Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}</ref> ||{{Koord|1.07|Tramuntana|77.24|Punent}} |[[Kolombja]], [[Ekwador] | <span style="color:#FF0000">7.0 | <span style="color: #FF0000">7.3</span> |align=right|0 |- |- |13 ta' Awwissu, 2013 (10.43) |Paċifiku 2013<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usb000j275#executive|title=M 6.7 - 101km Punent-Punent ta' Mutis, Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|2.65|N|78.58|Punent}} |[[Kolombja] | 6.6 | 6.7 |align=right|0 |- |- |10 ta' Marzu, 2015 (3.55pm) | [[Terremot tal-Kolombja tal-2015|Los Santos tal-2015]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.emsc-csem.org/Earthquake/earthquake.php?id=431256|titlu=Terremot, Kobor 6.2 - KOLOMBJA TA' FUQ - 10 ta' Marzu 2015, 20:55:46 UTC|data tal-aċċess=2021-08-16|websajt=EMSC-CSEM|lingwa=en}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us10001ldx#executive|titlu=M 6.2 - 9km NGR ta' Aratoca, Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}</ref> |{{Koord|6.81|N|73.15|W}} |[[Kolombja]] u [[Venezwela |<span style="color: #FF0000">6.5</span> |6,6 |align=right|0 |- |- |16 ta' April, 2016 (18.58) |[[Terremot tal-Ekwador tal-2016|Ekwador tal-2016]]<ref>{{Website|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us20005j32#executive|title=M 7.8 - 27km SSE ta' Muisne, l-Ekwador|website=earthquake.usgs.gov}}}} |[[Il-Kolombja]] u [[L-Ekwador |<span style="color: #FF0000">7.6</span> |<span style="color: #FF0000">7.8</span> |align=right|1 |- |- |13 ta' Settembru, 2016 (20.58) | Antioquia tal-2016<ref>{{Website|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us10006pdp#executive|title=M 6.0 - 32km LNE ta' Mutata, Kolombja|website=earthquake.usgs.gov}}} |[[Antioquia] |6.0 |6,1 |align=right|0 |- |- |30 ta' Settembru, 2017 (8.35pm) | 2017 Santander | {{Koord|7.15|N|73.14|W}} |[[Santander (Kolombja)|Santander]], [[Tramuntana ta' Santander] | 5.5 |5.7 |align=right|0 |- |- |12 ta' Ġunju, 2018 (04.35) | [[Terremot ta' Nariño tal-2018|Terremot ta' Nariño tal-2018]]<ref>{{Sit elettroniku|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us1000ep1l#executive|titlu=M 4.9 - 16km lejn il-Lvant ta' Tangua, il-Kolombja|sit elettroniku=earthquake.usgs.gov}}}ref><ref>{{Sit elettroniku|url=https://90minutes.co/three-pasture-earthquakes-leave-two-dead-several-injured-12-06-2018/|titlu=Tliet terremoti f'Pasto jħallu żewġ mejtin u diversi feruti|data tal-aċċess=2021-08-16|sit elettroniku=90 Minutes News|lingwa=Spanjol}}}}ref> | {{Koord|1.24|N|73.14|W}} |[[Coconut (Kolombja)|Coconut]], [[Vulkan Galeras] | 4.5 |5.0 |align=right|2 |- |- |24 ta' Novembru, 2018 (10.40pm) |St. Andrews 4.206 2018 |{{coord|13.182|N|81.093|W|}} |[[Providencia u Gżejjer Santa Katalina]] |6.0 |6.0 |allinja=lemin|0 |- |23 ta' Marzu 2019 (14:21) |2019 Versalles |{{coord|4.560|N|76.280|W|}} |[[Versalles (Valle del Cauca)]] |6.1 |6.1 |allinja=lemin|0 |- |24 ta' Diċembru 2019 (14:03) | [[Terremot tal-Kolombja tal-2019|Mesetas tal-2019]]<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www2.sgc.gov.co/Publicaciones/Sismos%20importantes/Informe%20sismo%20Mesetas%20-%20Meta%2024%20de%20diciembre%202019.pdf|titlu=IT-TERREMOT TAL-MESETAS - META TAL-24 TA' DIĊEMBRU, 2019 Aspetti siżmoloġiċi, moviment qawwi tal-art, u kunsiderazzjonijiet ġeodetiċi - SGC|data tal-aċċess=2021-08-16|websajt=www.sgc.gov.co}}}</ref> |{{Koord|3.43|N|74.20|W}} |[[Mesetas (Meta)|Mesetas,]] [[Kolombja]] |6.2 |6.2 |align=right|0 |- |15 ta' April, 2020 (05:59) |2020 Mompox | {{coord|9.05|N|74.43|W}} ||[[Santa Cruz de Mompox]] |5.7 |5.7 |allinja=lemin|0 |- |27 ta’ Jannar 2021 (04:57) |2021 La Victoria |{{Coord|4.450|N|75.870|W|}} |[[La Victoria (Valle del Cauca)|La Victoria,]] [[Kolombja]] |4.8 |5.3 |allinja=lemin|0 |- |1 ta' Marzu 2021 (17:57) |[[Terremot ta' Urrao tal-2021|Urrao tal-2021]]<ref>{{Iċċita web|url=https://www.semana.com/actualidad/articulo/temblor-en-colombia-sismo-se-sintio-fuerte-en-antioquia-y-choco/202100/|title=Temblor en Colombia: sismo se sintió fuerte en Antioquia y Chocó|access-date=2021-08-16|last=Semana|date=2021-03-09|website=Semana.com Últimas Noticias de Colombia y el Mundo|lingwa=Spanjol}}</ref> |{{Coord|6.315|N|76.134|W}} |[[Urrao|Urrao,]] [[Kolombja]] |5.0 |5.1 |allinja=lemin|3 |- |23 ta’ Frar, 2022 (07:49) |2022 Santa Rosa del Sur | |[[Santa Rosa del Sur]], [[Kolombja]] |5.6 |5.2 |allinja=lemin|0 |- |25 ta’ Lulju 2022 (8:33) |San Gabriel (2022) | |[[Ekwador]] u [[Kolombja]] |5.2 |5.7 |allinja=lemin|0 |- |10 ta’ Marzu 2023 (04:18) |Los Santos (Marzu 2023) | {{coord|7|12|22|N|73|55|17|W}} |[[Los Santos (Santander)|Los Santos,]] [[Kolombja]] |5.9 |6.1 |allinja=lemin|0 |- |14 ta' Mejju 2023 (01:14) |Acacías (2023) | {{coord|4.156667|-72.930000}} |[[Acacías|Acacías,]] [[Kolombja]] |5.0 |4.8 |allinja=lemin|0 |- |25 ta' Mejju 2023 (21:22) |Acandí 2023 |[http://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=es&pagename=Mar_Caribe&params=15_N_-75_E_type:landmark 15°N 75°W / 15,-75] |[[Acandí|Acandí,]] [[Kolombja]] |6.6 |6.6 |allinja=lemin|0 |- |28 ta' Mejju 2023 (10:45) |Los Santos Mejju 2023 |{{koord|7.768172|-72.232242}} |[[Los Santos (Santander)|Los Santos]] u [[Bogotá|Bogotá,]] [[Kolombja]] |5.7 |5.5 |align=right|0 |- ||17 ta' Awwissu, 2023 (12:04) |[[Terremoti tal-Kolombja Ċentrali tal-2023|Kolombja Ċentrali 2023]] | {{coord|4.35|-73.7}} |[[Bogotá]], [[Boyacá]], [[Cundinamarca]] u [[Meta (Kolombja)|Meta,]] [[Kolombja]] |6.1 |5.7 |allinja=lemin|2 |- |19 ta’ Jannar 2024 (06:26) |[[Terremot tal-Assi tal-Kafè tal-2024|Assi tal-Kafè tal-2024]] |{{Coord|4.78|N|76.04|W}} |[[Quindío]], [[Risaralda]], [[Valle del Cauca]], [[Tolima]] u [[Caldas]] |5.6 |5.6 |allinja=lemin|1 |- |25 ta’ Diċembru 2024 (19:52) |2024 Tarazá |7.32°, -75.27° |[[Tarazá]], Antioquia |5.1 |5.0 |allinja=lemin|0 |- |8 ta' Ġunju 2025 (8:08) |[[Terremot tal-Kolombja Ċentrali tal-2025|Paratebueno tal-2025]] |4.37527°, -73.21305° |[[Paratebueno]], Cundinamarca |6.5 |6.3 |allinja=lemin|0 |- |14 ta’ Settembru 2025 (2:17) |2025 Uramita |6.94, -76.17 |[[Antioquia]], [[Chocó]], [[Caldas]] u [[Risaralda]] |5.1 |5.4 | align="right" |1<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://telemedellin.tv/hombre-murio-arreglo-techo-sismo-frontino/|title=Raġel miet wara li waqa' minn saqaf li kien qed jipprova jsewwi wara t-terremot|access-date=2025-09-21|date=2025-09-15|language=es}}}ref> |- |10 ta' Diċembru, 2025 (3:27) |[[Terremot ta' Los Santos tal-2025|Los Santos 2025]] | |[[Santander (Kolombja)|Santander]] u [[Bogotá]] |5.8 |5.8 | align="right" | |- |10 ta' Awwissu 2026 (7:34) |[[Terremot fil-Kolombja 2026|San José del Palmar 2026]] |{{coord|5.04|-76.34}} |[[Valle del Cauca]], [[Risaralda]], [[Chocó]], [[Caldas]], [[Quindío]], [[Antioquia]] u [[Cauca (Kolombja)|Cauca]] |<span style="color:#FF0000">7.4</span> |<span style="color:#FF0000">7.4</span> | align="right" data-sort-value=285| +319 |} == Referenzi == {{Referenzi}} {{Amerika t'Isfel}} [[Kategorija:Kolombja]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika t'Isfel]] jc8oexts8phc50ygvx7ygwzbrz232v7 331770 331769 2026-08-26T02:49:18Z ĠanniĠuzeppi 27231 /* Indipendenza */ 331770 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika tal-Kolombja |isem_nattiv = ''República de Colombia'' |isem_komuni = Kolombja |stampa_bandiera = Flag of Colombia.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Colombia.svg |stampa_mappa = COL orthographic (San Andrés and Providencia special).svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Kolombja |ħolqa_emblema = Emblema tal-Kolombja |ħolqa_demografija = Demografija tal-Kolombja |mottu_nazzjonali = "Libertad y Orden" {{es}}<br /><small>''Libertà u Ordni''</small> |innu_nazzjonali = ''[[¡Oh, Gloria Inmarcesible!]]'' [[File:United States Navy Band - ¡Oh, gloria inmarcesible!.ogg]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]]¹ |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Bogotá|Bogotá, DC]] |l-ikbar_belt = [[Bogotá|Bogotá, DC]] |latd=4 |latm=35 |lats=53 |latNS=N |lonġd=74 |lonġm=4 |lonġs=33 |lonġEW=W |tip_gvern = [[Repubblika kostituzzjonali]] [[Sistema presidenzjali|presidenzjali]] [[Stat unitarju|unitarja]] [[deċentralizzat]] |titlu_kap1 = [[President tal-Kolombja|President]] |titlu_kap2 = [[Viċi-President tal-Kolombja|Viċi-President]] |isem_kap1 = [[:es:Abelardo de la Espriella|Abelardo de la Espriella]] |isem_kap2 = [[:es:José Manuel Restrepo|José Manuel Restrepo]] |żona_kklassifika = 26 |poż_erja = 25 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 1,141,748 |erja_mi_kw = 440,831 |perċentwal_ilma = 2.1 (2025) |sena_stima_popolazzjoni = 2024 |stima_popolazzjoni = 52,695,952 |poż_stima_popolazzjoni = 27 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |densità_popolazzjoni_km2 = 46.15 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 119.5 |poż_densità_popolazzjoni = 174 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2012 |PGD_PSX = $502.874 biljun |poż_PGD_PSX = 28 |PGD_PSX_per_capita = $10,791 |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.719<ref>{{ċita web|url=http://hdr.undp.org/es/datos/mapa/|titlu=Indicadores Internacionales sobre Desarrollo Humano – PNUD|pubblikatur=Hdr.undp.org|data-aċċess=2012-05-14|lingwa=Spanjol}}</ref> |poż_IŻU = 91 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = [[Indipendenza]] {{nobold|minn [[Spanja]]}} |avveniment_stabbilit1 = [[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza Kolumbjan|Iddikjarata]] |data_stabbilit1 = 20 ta' Lulju, 1810 |avveniment_stabbilit2 = Rikonoxxuta |data_stabbilit2 = 7 ta' Awwissu, 1819 |avveniment_stabbilit3 = Kostituzzjoni attwali |data_stabbilit3 = 4 ta' Lulju, 1991 |valuta = [[Peso tal-Kolombja]] |kodiċi_valuta = COP |żona_ħin = COT (Ħin fil-Kolombja) |differenza_ħku = -5 |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = |cctld = [[.co]] |kodiċi_telefoniku = +57 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $366.020 biljun |poż_PGD_nominali = 31 |PGD_nominali_per_capita = $7,854 |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = Għalkemm il-Kostituzzjoni Kolumbjana tispeċifika l-Ispanjol bħala l-lingwa uffiċjali fit-territorju kollu tagħha, lingwi oħra huma mitkellma fil-pajjiż (madwar 68 lingwi) huma wkoll uffiċjali. L-Ingliż huwa wkoll uffiċjali ġewwa San Andrés u fil-Gżira Providencia ([http://www.alcaldiabogota.gov.co/sisjur/normas/Norma1.jsp?i=2780 Consulta de la Norma]. Alcaldiabogota.gov.co. 8 ta' Ottubru 2012.) }} Il-'''Kolombja''' ({{awdjo|en-us-Colombia.ogg|kəˈlʌmbiə}}), uffiċjalment ir-'''Repubblika tal-Kolombja''' ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]:''República de Colombia''), hija repubblika kostituzzjonali unitarja li tinkludi tnejn u tletin dipartiment. Hi tinsab fil-Majjistral tal-[[Amerika t'Isfel]], u tmiss mal-[[Panama]] fil-Majjistral; fit-Tramuntana tmiss mal-[[Baħar Karibew]]; lejn il-Lvant mal-[[Veneżwela]] u l-[[Brażil]]; fin-Nofsinhar mal-[[Ekwador]] u l-[[Peru]]; u mal-Oċean Paċifiku fil-Punent.{{Ċita web|titlu=Which Countries Border Colombia?|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-countries-border-colombia.html|data-aċċess=2022-12-03}} Il-Kolombja hija s-26 l-akbar pajjiż mill-erja u r-raba' l-akbar fl-Amerika t'Isfel. B'aktar minn 46 miljun ruħ, hi mqiegħda fis-[[Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni|27 post]] fid-dinja skont il-popolazzjoni u għandha t-tieni l-akbar popolazzjoni li jitkellmu bl-Ispanjol fid-dinja wara l-[[Messiku]]. == Etimoloġija == L-isem "Kolombja" huwa derivat mill-kunjom tan-navigatur Taljan Christopher Columbus (Latin: Christophorus Columbus, Taljan: Cristoforo Colombo, Spanjol: Cristóbal Colón). Kien maħsub bħala referenza għad-Dinja l-Ġdida kollha. L-isem aktar tard ġie adottat mir-Repubblika tal-Kolombja tal-1819, iffurmata mit-territorji ta' l-ex Viċireyalty ta' New Granada (il-Kolombja tal-lum, il-Panama, il-Venezwela, l-Ekwador u l-Majjistral tal-Brażil). Meta l-Venezwela, l-Ekwador u Cundinamarca ġew stabbiliti bħala stati indipendenti, l-ex Dipartiment ta' Cundinamarca adotta l-isem "Repubblika ta' New Granada." New Granada uffiċjalment bidlet isimha fl-1858 għall-Konfederazzjoni Grenadine. Fl-1863 l-isem reġa' nbidel, din id-darba għall-Istati Uniti tal-Kolombja, qabel fl-aħħar adotta l-isem attwali tiegħu – ir-Repubblika tal-Kolombja – fl-1886. Biex jirreferi għal dan il-pajjiż, il-gvern Kolumbjan juża t-termini Kolumbja u Repubblika tal-Kolombja. == Storja == === Era prekolombjana === [[File:Culturas precolombinas de Colombia.png|thumb|left|Mappa tal-post tal-kulturi prekolombjani tal-Kolombja.]] [[Stampa:Parque Arqueológico de San Agustín - Deity 2.jpg|thumb|left|Park Arkeoloġiku ta' San Agustín (Parque Arqueológico de San Agustín)]] [[Stampa:Muestra Indígena In Situ, monumento arqueológico de San Agustín.JPG|thumb|left|Sit "La Cháquira" li ppermetta lill-Kultura Agostinjana tistabbilixxi kalendarju agrikolu u ritwali]] [[File:ConfederaciónMuisca.png|thumb|left|Konfederazzjoni Muisca (c. 800–1540)]] Minħabba l-post fejn jinsab, it-territorju tal-lum tal-Kolombja kien kuritur ta' ċiviltà umana bikrija mill-Mesoamerika u l-Karibew sal-Andes u l-baċir tal-Amażonja. L-eqdem sejbiet arkeoloġiċi ġejjin mis-siti ta' Pubenza u El Totumo fil-Wied ta' Magdalena 100 kilometru (62 mi) fil-Lbiċ ta' Bogotá. Dawn is-siti jmorru għall-perjodu Paleoindian (18,000–8000 QK). Fi Puerto Hormiga u siti oħra, instabu traċċi tal-Perjodu Arkajku (~8000–2000 QK). Il-fdalijiet jindikaw li kien hemm ukoll okkupazzjoni bikrija fir-reġjuni ta' El Abra u Tequendama f'Cundinamarca. L-eqdem fuħħar skopert fl-Ameriki, misjub f’San Jacinto, imur għall-5000–4000 QK. Popli indiġeni abitaw it-territorju li llum huwa l-Kolombja madwar is-sena 12,500 QK It-tribujiet nomadi tal-kaċċaturi u l-ġbir tas-siti ta' El Abra, Tibitó u Tequendama, qrib il-Bogotá tal-lum, kienu jinnegozjaw bejniethom u ma' kulturi oħra fil-wied tax-Xmara Magdalena. F’Novembru 2020, ġie żvelat sit li jinkludi tmien mili (13-il km) ta' pittografi li qed jiġu studjati fis- Serranía de la Lindosa. Antropologi li jaħdmu fis-sit jissuġġerixxu li għandu 12,500 sena (c. 10,480 QK), minħabba l-fawna estinta rappreżentata. Kien matul l-ewwel okkupazzjoni umana magħrufa taż-żona. Bejn 5000 u 1000 QK, tribujiet tal-kaċċaturi li jiġbru t-tranżizzjoni għal soċjetajiet agrarji; Ġew stabbiliti settlements fissi u dehret iċ-ċeramika. Mill-ewwel millennju QK, gruppi ta 'Amerindjani, inklużi l-Muiscas, Zenúes, Quimbayas u Taironas, żviluppaw is-sistema politika ta' kapijiet bi struttura ta 'poter piramidali mmexxija minn kapijiet. Il-Muiscas abitaw prinċipalment fiż-żona ta' dak li issa huwa l-Altiplano Cundiboyacense tad-Dipartimenti ta' Boyacá u Cundinamarca, fejn iffurmaw il-Konfederazzjoni Muisca. Huma kibru qamħ, patata, quinoa, u qoton, u nnegozjaw deheb, żmeraldi, kutri, artiġjanat taċ-ċeramika, koka, u speċjalment melħ tal-blat ma' nazzjonijiet ġirien. It-Taironas għexu fit-Tramuntana tal-Kolombja fil-firxa tal-muntanji iżolati tas-Sierra Nevada de Santa Marta. Il-Quimbayas abitaw reġjuni tal-wied tax-Xmara Cauca bejn il-meded tal-muntanji tal-punent u ċentrali tal-Andes Kolombjani. Ħafna mill-Amerindjani pprattikaw l-agrikoltura u l-istruttura soċjali ta' kull komunità indiġena kienet differenti. Xi gruppi indiġeni bħall- Karibijiet għexu fi stat ta' gwerra permanenti, iżda oħrajn kellhom attitudnijiet inqas bellikużi. === Perjodu kolonjali === [[File:Retrato de Vasco Nuñez de Balboa (1475-1517) - Anónimo.jpg|thumb|Vasco Núñez de Balboa (1475-1517), fundatur ta' Santa María la Antigua del Darién, l-ewwel insedjament Ewropew stabbli fil-kontinent]] Alonso de Ojeda (li kien salpa ma’ Columbus) wasal fil-Peniżola Guajira fl-1499. Esploraturi Spanjoli, immexxija minn Rodrigo de Bastidas, għamlu l-ewwel esplorazzjoni tal-kosta tal-Karibew fl-1500. Christopher Columbus salpa qrib il-Karibew fl-1502. Fl-1508, Vasco Núñez de Balboa akkumpanja spedizzjoni lejn it-territorju permezz tar-reġjun tal-Golf ta 'Urabá u waqqaf il-belt ta' Santa María la Antigua del Darién fl-1510, l-ewwel insedjament stabbli fil-kontinent. Santa Marta twaqqfet fl-1525, u Cartagena fl-1533. Il-konkwistatur Spanjol Gonzalo Jiménez de Quesada mexxa spedizzjoni lejn l-intern f'April 1536, u għammed id-distretti li minnhom għadda "Renju Ġdid ta' Granada". F'Awwissu 1538 huwa waqqaf proviżorjament il-kapitali tiegħu ħdejn il-kap Muisca ta' Muyquytá, u sejħilha "Santa Fe." L-isem malajr akkwista suffiss u kien jismu Santa Fe de Bogotá. Fl-istess perjodu seħħew żewġ vjaġġi notevoli oħra tal-konkwistaturi bikrija lejn l-intern. Sebastián de Belalcázar, rebbieħ ta' Quito, vvjaġġa lejn it-tramuntana u waqqaf Cali, fl-1536, u Popayán, fl-1537; Mill-1536 sal-1539, il-konkwistatur Ġermaniż Nikolaus Federmann qasam il-Pjanuri tal-Lvant u daret il-Kordillera tal-Lvant fit-tfittxija ta' El Dorado, il-"belt tad-deheb." Il-leġġenda u d-deheb se jkollhom rwol ewlieni biex jattiraw Spanjoli u Ewropej oħra lejn New Granada matul is-sekli 16 u 17. Ir-rebħiet għamlu alleanzi frekwenti mal-għedewwa tal-komunitajiet indiġeni differenti. L-alleati indiġeni kienu kruċjali għall-konkwista, kif ukoll għall-ħolqien u ż-żamma tal-imperu. In-nies indiġeni fil-Kolombja esperjenzaw tnaqqis fil-popolazzjoni minħabba l-konkwista, kif ukoll mard Ewrasjatiku, bħall-ġidri, li ma kellhom ebda immunità għalih. Meta tqis l-art bħala abbandunat, il-Kuruna Spanjola biegħet proprjetajiet lin-nies kollha interessati fit-territorji kolonizzati, u ħolqot proprjetà kbar u pussess ta' minjieri. Fis-seklu 16, ix-xjenza nawtika fi Spanja laħqet żvilupp kbir grazzi għal figuri xjentifiċi numerużi mill-Casa de Contratación u x-xjenza nawtika kienet pilastru essenzjali tal-espansjoni Iberika. Fl-1542, ir-reġjun ta' New Granada, flimkien mal-possedimenti Spanjoli l-oħra kollha fl-Amerika t'Isfel, saru parti mill-Viċireyalty tal-Perù, bil-kapitali tiegħu f'Lima. Fl-1547, New Granada saret kaptanja ġenerali separata fi ħdan il-viċireyalty, bil-kapitali tagħha f'Santa Fe de Bogotá. Fl-1549, il-Qorti Rjali nħolqot b'digriet irjali, u New Granada kienet irregolata mill-Qorti Rjali ta 'Santa Fe de Bogotá, li dak iż-żmien kienet tinkludi l-provinċji ta' Santa Marta, Río de San Juan, Popayán, Guayana u Cartagena. Iżda d-deċiżjonijiet importanti ttieħdu mill-kolonja għal Spanja mill-Kunsill tal-Indji. [[File:Defensa de Cartagena de Indias por la escuadra de D. Blas de Lezo, año 1741.jpg|thumb|left|Illustrazzjoni tal-Battalja ta' Cartagena de Indias, rebħa kbira Spanjola fil-Gwerra ta' Widna ta' Jenkins]] Sas-seklu 16, in-negozjanti Ewropej tal-iskjavi kienu bdew iġibu skjavi Afrikani fl-Amerika. Spanja kienet l-unika qawwa Ewropea li ma waqqfitx fabbriki fl-Afrika biex tixtri skjavi; L-Imperu Spanjol, b'kuntrast, kien jiddependi fuq is-sistema tas-Seat, li jagħti lil negozjanti minn nazzjonijiet Ewropej oħra l-liċenzja biex jinnegozjaw ma' popli skjavi fit-territorji tagħhom barra mill-baħar. Din is-sistema ġabet Afrikani fil-Kolombja, għalkemm ħafna tkellmu kontra l-istituzzjoni. Popli indiġeni ma' setgħux jiġu skjavi minħabba li kienu legalment suġġetti tal-Kuruna Spanjola. Biex jipproteġu l-popli indiġeni, l-awtoritajiet kolonjali Spanjoli stabbilixxew diversi forom ta' sjieda u regolamentazzjoni tal-art: resguardos, encomiendas, u haciendas. Madankollu, skuntentizza sigrieta kontra l-Ispanjol kien diġà qed jitfaċċa għall-Kolombjani peress li Spanja pprojbixxa l-kummerċ dirett bejn il-Viċiroyalty tal-Perù, li kienet tinkludi l-Kolombja, u l-Viċiroyalty ta' Spanja l-Ġdida, li kienet tinkludi l-Filippini, is-sors ta' prodotti Asjatiċi bħall-ħarir u l-porċellana li kienu mitluba fl-Ameriki. Il-kummerċ illegali bejn il-Peruvjani, il-Filippini, u l-Messikani kompla bil-moħbi, hekk kif prodotti Asjatiċi ta' kuntrabandu spiċċaw f’Córdoba, il-Kolombja, iċ-ċentru ta' distribuzzjoni għall-importazzjonijiet illegali Asjatiċi, minħabba kollużjoni bejn dawn il-popli kontra l-awtoritajiet ta' Spanja. Huma ssetiljaw u nnegozjaw bejniethom filwaqt li ma obdewx il-monopolju Spanjol infurzat. [[File:Virreinato de la Nueva Granada (proyección ortográfica).svg|thumb|Mappa tal-Vicireyalty ta New Granada (Virreinato de la Nueva Granada) fl-1780.]] Il-Viċi-Reali ta' Granada Ġdida ġie stabbilit fl-1717, imbagħad imneħħi temporanjament u mbagħad reġa' ġie stabbilit fl-1739. Il-kapitali tagħha kienet Santa Fe de Bogotá. Din il-Viċireyalty inkludiet xi provinċji oħra fil-majjistral tal-Amerika t'Isfel li qabel kienu taħt il-ġurisdizzjoni tal-Viċiroyalties ta 'Spanja Ġdida jew tal-Perù u jikkorrispondu prinċipalment mal-Venezwela, l-Ekwador u l-Panama tal-lum. Bogotá saret waħda miċ-ċentri amministrattivi ewlenin tal-possedimenti Spanjoli fid-Dinja l-Ġdida, flimkien ma' Lima u l-Belt tal-Messiku, għalkemm baqgħet inqas żviluppata meta mqabbla ma' dawk iż-żewġt ibliet f'diversi aspetti ekonomiċi u loġistiċi. Il-Gran Brittanja ddikjarat gwerra fuq Spanja fl-1739, u l-belt ta' Cartagena malajr saret mira ta' prijorità għall-Ingliżi. Forza spedizzjonarja Ingliża enormi ntbagħtet biex taqbad il-belt, iżda wara li għamlu rejds inizjali, tifqigħat ta' mard devastanti tfixklu n-numru tagħhom u l-Ingliżi ġew sfurzati jirtiraw. Il-battalja saret waħda mill-aktar rebħiet deċiżivi ta' Spanja fil-kunflitt u żgurat dominanza Spanjola fil-Karibew sal-Gwerra tas-Seba’ Snin. Il-qassis, botaniku u matematiku tas-seklu 18 José Celestino Mutis kien delegat mill-Viciroy Antonio Caballero y Góngora biex iwettaq inventarju tan-natura ta' New Granada. Mibdija fl-1783, din saret magħrufa bħala l-Royal Botanical Expedition lejn New Granada. Huwa kklassifikat pjanti u annimali selvaġġi, u waqqaf l-ewwel osservatorju astronomiku fil-belt ta' Santa Fe de Bogotá. F'Lulju 1801, ix-xjenzat Prussjan Alexander von Humboldt wasal Santa Fe de Bogotá fejn iltaqa' ma' Mutis. Barra minn hekk, mill-espedizzjoni ħarġu figuri storiċi tal-proċess ta' indipendenza fi New Granada, bħall-astronomu Francisco José de Caldas, ix-xjenzat Francisco Antonio Zea, iż-żoologu Jorge Tadeo Lozano u l-pittur Salvador Rizo. === Indipendenza === [[File:AGHRC (1890) - Carta XI - División política de Colombia, 1824.jpg|thumb|Id-dipartimenti tal-Gran Colombia fl-1824]] Mill-konkwista u l-kolonizzazzjoni kien hemm ribelljonijiet kontra l-ħakma Spanjola fl-imperu, iżda l-biċċa l-kbira kienu mgħaffġa jew baqgħu dgħajfa wisq biex ibiddlu s-sitwazzjoni ġenerali. L-aħħar ribelljoni li tfittex l-indipendenza sħiħa minn Spanja ħarġet madwar l-1810 u laħqet il-qofol tagħha fid-Dikjarazzjoni tal-Indipendenza Kolombjana, maħruġa fl-20 ta' Lulju, 1810, il-jum issa ċċelebrat bħala Jum l-Indipendenza tan-nazzjon. Dan il-moviment segwa l-indipendenza ta' Saint-Domingue (il-Ħaiti tal-lum) fl-1804, li pprovda xi appoġġ lil mexxej eventwali ta' din ir-ribelljoni: Simón Bolívar. Francisco de Paula Santander kien ikollu wkoll rwol deċiżiv. Inbeda moviment minn Antonio Nariño, li oppona ċ-ċentraliżmu Spanjol u mexxa l-oppożizzjoni kontra l-Viċirejaltà. Cartagena saret indipendenti ftNovembru 1811. Fl-1811 ġew ipproklamati l-Provinċji Magħquda ta’ New Granada, immexxija minn Camilo Torres Tenorio. It-tfaċċar ta' żewġ kurrenti ideoloġiċi differenti fost il-patrijotti (federaliżmu u ċentraliżmu) taw lok għal perjodu ta' instabbiltà msejjaħ Homeland Boba. Ftit wara li temmew il-Gwerer Napoleoniċi, Ferdinand VII, reċentement irrestawrat fuq it-tron fi Spanja, iddeċieda bla mistenni li jibgħat forzi militari biex jerġgħu jieħdu l-biċċa l-kbira tat-Tramuntana tal-Amerika t'Isfel. Il-viċi-realtà ġiet restawrata taħt Juan de Sámano, li r-reġim tiegħu kkastiga lil dawk li pparteċipaw fil-movimenti patrijottiċi, injora l-sfumaturi politiċi tal-laqgħat. Ir-retribuzzjoni qanqlet ribelljoni mġedda, li, flimkien ma' Spanja mdgħajfa, għamlitha possibbli ribelljoni ta' suċċess immexxija mill-Venezwelan Simón Bolívar, li eventwalment ipproklama l-indipendenza fl-1819. Ir-reżistenza favur l-Ispanjol ġiet megħluba fl-1822 fit-territorju tal-lum ta' il-Kolombja u fl-1823 fil-Venezwela. Matul il-Gwerra tal-Indipendenza, mietu bejn 250 u 400 elf ruħ (12-20% tal-popolazzjoni ta' qabel il-gwerra). [[File:Cambios territoriales de Colombia.gif|thumb|Bidliet territorjali fil-Kolombja mill-1811 sal-1993]] It-territorju tal-Vicireyalty ta' New Granada sar ir-Repubblika tal-Kolombja, organizzata bħala unjoni tat-territorji tal-lum tal-Kolombja, Panama, Ekwador, Venezwela, partijiet tal-Gujana u l-Brażil u fit-tramuntana tax-Xmara Marañón. Il-Kungress ta' Cúcuta fl-1821 adotta kostituzzjoni għar-Repubblika l-ġdida. Simón Bolívar sar l-ewwel president tal-Kolombja, u Francisco de Paula Santander inħatar viċi president. Madankollu, ir-repubblika l-ġdida kienet instabbli u l-Gran Colombia eventwalment waqgħet. [[File:Plano Cucuta antes terremoto 1863.jpg|thumb|left|Mappa topografika ta' San José de Cúcuta, tal-1863, maħluqa minn J.M. Crespo. Din turi t-tqassim urban u l-karatteristiċi ġeografiċi ta' qabel it-terremot tal-1875. Tinkludi dettalji dwar it-toroq u bini importanti, kif ukoll referenzi għall-popolazzjoni indiġena lokali.]] Il-Kolombja moderna ġejja minn wieħed mill-pajjiżi li ħarġu wara x-xoljiment tal-Gran Colombia, it-tnejn l-oħra jkunu l-Ekwador u l-Venezwela. Il-Kolombja kienet l-ewwel gvern kostituzzjonali fl-Amerika t'Isfel, u l-partiti Liberali u Konservattivi, imwaqqfa fl-1848 u fl-1849, rispettivament, huma tnejn mill-eqdem partiti politiċi li baqgħu ħajjin fl-Ameriki. L-iskjavitù tneħħa fil-pajjiż fl-1851. Id-diviżjonijiet politiċi u territorjali interni wasslu għax-xoljiment tal-Gran Colombia fl-1830. L-hekk imsejjaħ "Dipartiment ta' Cundinamarca" adotta l-isem "New Granada", li żamm sal-1858 meta saret il-"Konfederazzjoni Granadina". [[File:Interior pre terremoto.jpg|thumb|left|Il-Katidral ta' San José de Cúcuta qabel it-terremot tal-1875 — simbolu arkitettoniku u kulturali tal-belt, rappreżentattiv tal-era kolonjali.]] [[File:Terremoto de Cúcuta 18 mayo 1875.PNG|thumb|Cúcuta wara t-terremot]] Fit-18 ta' Mejju tal-1875, fil-11:15:11 ta' filgħodu, seħħ it-terremot ta' Cúcuta tal-1875 — magħruf ukoll bħala t-Terremot tal-Andes. L-epiċentru tiegħu kien fil-belt Kolombjana ta' Cúcuta, u affettwa wkoll muniċipalitajiet fiż-żona metropolitana ta' Cúcuta kif ukoll l-istat ġar ta' Táchira fil-Venezwela. It-terremot wassal għall-qerda totali ta' Cúcuta (b'ħsara lil binjiet emblematiċi bħall-Katidral ta' Cúcuta) u tal-muniċipalitajiet metropolitani, inklużi Villa del Rosario, Los Patios, San Cayetano u El Zulia. It-terremot ikkawża 5,000 mewta immedjata u 9,000 mewta oħra li segwew wara. Wara gwerra ċivili ta' sentejn fl-1863, inħolqot l-Istati Uniti tal-Kolombja, li ssir magħrufa bħala r-Repubblika tal-Kolombja fl-1886. Il-qasmiet interni baqgħu bejn il-forzi politiċi bipartisan, xi drabi jaqbdu gwerer ċivili mdemmija ħafna, l-Aktar sinifikanti kienet il-Gwerra ta' Elf Jum (1899-1902), li fiha tilfu ħajjithom bejn 100 u 180 elf Kolumbjan meta l-Partit Liberali, appoġġjat mill-Venezwela, l-Ekwador, in-Nikaragwa u l-Gwatemala, irribella kontra l-gvern nazzjonalista u ħa l-kontroll ta' Santander, billi kien finalment megħlub fl-1902 minn forzi nazzjonalisti. === seklu 20 === L-intenzjonijiet tal-Istati Uniti tal-Amerika li jinfluwenzaw iż-żona (speċjalment il-kostruzzjoni u l-kontroll tal-Kanal tal-Panama) wasslu għas-separazzjoni tad-Dipartiment tal-Panama fl-1903 u t-twaqqif tiegħu bħala nazzjon. L-Istati Uniti ħallsu lill-Kolombja $25,000,000 fl-1921, seba' snin wara t-tlestija tal-kanal, biex tagħmel emendi għar-rwol tal-President Roosevelt fil-ħolqien tal-Panama, u l-Kolombja rrikonoxxiet lill-Panama taħt it-termini tat-Trattat Thomson-Urrutia. Il-Kolombja u l-Perù marru għall-gwerra minħabba tilwim territorjali fil-baċir tal-Amażonja. Il-gwerra ntemmet bi ftehim ta’ paċi nnegozjat mil-Lega tan-Nazzjonijiet. Is-Soċjetà finalment tat iż-żona kkontestata lill-Kolombja f'Ġunju 1934. [[File:Bogotazo.jpg|thumb|Il-Bogotazo fl-1948]] Ftit wara, il-Kolombja kisbet grad ta' stabbiltà politika, li ġiet interrotta minn kunflitt imdemmi li seħħ bejn l-aħħar tas-snin 40 u l-bidu tas-snin 50, perjodu magħruf bħala La Violencia. Il-kawża tagħha kienet primarjament it-tensjoni dejjem tikber bejn iż-żewġ partiti politiċi ewlenin, li sussegwentement qabdet wara l-qtil tal-kandidat presidenzjali liberali Jorge Eliécer Gaitán fid-9 ta’ April 1948. L-irvellijiet li rriżultaw f’Bogotá, magħrufa bħala El Bogotazo, infirxu mal-pajjiż kollu u sostnew. il-[ajja ta’ mill-inqas 180,000 Kolumbjan. Il-Kolombja daħlet fil-Gwerra Koreana meta Laureano Gómez ġie elett president. Kien l-uniku pajjiż tal-Amerika Latina li ngħaqad mal-gwerra bi rwol militari dirett bħala alleat tal-Istati Uniti. Partikolarment importanti kienet ir-reżistenza tat-truppi Kolombjani f'Old Baldy. Il-vjolenza bejn iż-żewġ partiti politiċi naqset l-ewwel meta' Gustavo Rojas keċċa lill-president tal-Kolombja f'kolp ta' stat u nnegozja mal-gwerrilli, u mbagħad taħt il-ġunta militari tal-Ġeneral Gabriel Paris. Wara d-depożizzjoni ta' Rojas, il-Partit Konservattiv Kolumbjan u l-Partit Liberali Kolumbjan qablu li joħolqu l-Front Nazzjonali, koalizzjoni li tmexxi l-pajjiż flimkien. Skont il-ftehim, il-presidenza kienet se talterna bejn konservattivi u liberali kull 4 snin għal 16-il sena; iż-żewġ partiti jkollhom parità fil-pożizzjonijiet elettivi l-oħra kollha. Il-Front Nazzjonali temm "La Violencia", u l-amministrazzjonijiet tal-Front Nazzjonali ppruvaw jistabbilixxu riformi soċjali u ekonomiċi estensivi b'kooperazzjoni mal-Alleanza għall-Progress. Minkejja l-progress f’ċerti setturi, komplew ħafna problemi soċjali u politiċi, u gruppi terroristiċi gwerillieri bħall-FARC, ELN, u M-19 inħolqu formalment biex jiġġieldu l-gvern u l-apparat politiku u d-demokrazija tal-Kolombja. Nhar l-Erbgħa, 13 ta' Novembru, 1985, il-vulkan Nevado del Ruiz żbroffa. Wara disgħa u sittin sena ta' inattività, l-iżbroff ħasad lill-insedjamenti tal-madwar għalkollox mhux ippreparati, minkejja t-twissijiet maħruġa minn diversi aġenziji tal-vulkanoloġija li kienu rrappurtaw sinjali ta' attività vulkanika sa minn Diċembru tal-1984. Il-flussi piroklastiċi li ħarġu mill-krater tal-vulkan dewbu madwar 10% tal-glaċier tal-muntanja, u b’hekk ikkawżaw erba' *lahars* — flussi ta' tajn, ħamrija u debris li jirriżultaw minn attività vulkanika — li ​​niżlu jiġru mal-għoljiet tan-Nevado b’veloċità ta' 60 km/siegħa. Dawn il-flussi żiedu l-veloċità tagħhom hekk kif għaddew minn widien dojoq fil-qrib u ntefgħu fil-korsijiet tas-sitt xmajjar li jibdew mill-vulkan. Il-belt ta' Armero, li tinsab ftit inqas minn 50 km ’il bogħod mill-vulkan, inqerdet għalkollox minn dawn il-flussi, u dan wassal għall-mewt ta' aktar minn 20,000 mill-29,000 abitant tagħha. Il-vittmi fi bliet oħra — partikolarment fil-muniċipalitajiet ta' Chinchiná u Villamaría — għollew l-għadd totali tal-imwiet għal aktar minn 23,000-25.000. <gallery> File:Armero aftermath USGS.jpg|Armero wara t-traġedja. Diversi flussi ta' tajn vulkaniku (lahars) għattew il-muniċipalità. File:Armerodisaster.png|Id-dehra ta' Armero wara t-traġedja. File:Armero aftermath Marso.jpg|Armero kien jinsab fiċ-ċentru ta' din ir-ritratt, li ttieħed lejn l-aħħar ta' Novembru tal-1985. File:Armero Mudflow and ruins.jpg|Ftit strutturi biss baqgħu bilwieqfa f’Armero wara l-flussi tat-tajn li knisu l-belt. File:VolcanoRuiz.jpg|Nevado del Ruiz ġimagħtejn wara l-eruzzjoni. File:Nevado del Ruiz 1985.jpg|Nevado del Ruiz jarmi l-fwar. Din ir-ritratt ittieħed f'Settembru tal-1985, xahrejn qabel it-traġedja. File:Nevado del Ruiz summit 1985 - Marso.jpg|Il-quċċata tan-Nevado del Ruiz lejn l-aħħar ta' Novembru tal-1985, wara l-eruzzjoni. File:Nevado del Ruiz hazard map, from Wright and Pierson ESP.png|Iż-żoni l-aktar milquta mill-eruzzjoni ta’ Nevado del Ruiz. Il-mappa turi r-rotta li ħa l-lahar mill-vulkan sa Armero. </gallery> Sa mis-sittinijiet, il-pajjiż sofra minn kunflitt armat asimmetriku ta' intensità baxxa bejn il-forzi tal-gvern, il-gruppi terroristiċi tal-gwerillieri komunisti, u l-paramilitari tal-lemin. Il-kunflitt intensifikat fis-snin disgħin, prinċipalment f'żoni rurali remoti. Diversi organizzazzjonijiet gwerillieri ddeċidew li jiddemobilizzaw wara n-negozjati għall-paċi fl-1989-1994. L-Istati Uniti ilha involuta ħafna fil-kunflitt sa mill-bidu tiegħu, meta fil-bidu tas-sittinijiet il-gvern tal-Istati Uniti għen lill-armata Kolombjana tattakka gwerillieri terroristiċi komunisti fil-Kolombja rurali. Dan bħala parti mill-ġlieda Amerikana kontra l-komuniżmu. Merċenarji u korporazzjonijiet multinazzjonali bħal Chiquita Brands International huma wħud mill-atturi internazzjonali li kkontribwew għall-vjolenza tal-kunflitt. Minn nofs is-snin sebgħin, il-kartelli tad-droga Kolombjani saru produtturi, proċessuri u esportaturi ewlenin ta 'drogi illegali, primarjament marijuana u kokaina. Kostituzzjoni ġdida ġiet promulgata fl-4 ta' Lulju, 1991. Il-bidliet iġġenerati mill-kostituzzjoni l-ġdida huma meqjusa bħala pożittivi mis-soċjetà Kolombjana. [[File:USGS ShakeMap Armenia Quindío Colombia Earthquake 1999.jpg|thumb|left|Mappa tal-intensità tat-terremot ibbażata fuq l-iskala Modified Mercalli; iġġenerata mill-United States Geological Survey.]] Dan seħħ nhar it-Tnejn, 25 ta' Jannar, 1999, fis-1:19 p.m. ħin lokali (UTC-5), b’kobor ta’ Mw = 6.2. L-epiċentru tiegħu kien jinsab f'żona muntanjuża tal-muniċipalità ta' Córdoba, f'Quindío. Din ir-reġjun tiffaċċja riskju sismiku għoli minħabba l-junction tripla fil-kantuniera tal-Pjanċa tal-Amerika t’Isfel, fejn jikkonverġu l-pjanċi ta’ Nazca u tal-Karibew. It-terremot, li oriġina f'fond ta' 18-il kilometru u dam għaddej 28 sekonda, ħalla 1,185 persuna mejta u kellu impatt kbir fuq il-belt ta' Armenia u l-muniċipalitajiet ġirien, kif ukoll fuq insedjamenti rurali fir-reġjuni ta’ Valle u Quindío — bħal Corozal, Quebradanueva, Vallejuelo u La Paila, fost oħrajn. Minkejja xi miżuri preventivi, iż-żona spiċċat fi stat ta' kaos strutturali, soċjali u tas-saħħa pubblika għal diversi ġimgħat. Barra minn hekk, id-dipartimenti ta’ Risaralda u Caldas ukoll ġarrbu ħsarat, għalkemm fi grad inqas gravi. === seklu 21 === [[File:El ruiz volcano.jpg|thumb|left|Belt ta' Manizales, Caldas fl-2006]] [[File:Desde mi cuarto.jpg|thumb|Belt ta' Armenia, Qindio fl-2007]] L-amministrazzjoni tal-President Álvaro Uribe (2002-2010) adottat il-politika ta' sigurtà demokratika li kienet tinkludi kampanja integrata għall-ġlieda kontra t-terroriżmu u r-ribelljoni. Il-pjan ekonomiku tal-gvern ippromwova wkoll il-fiduċja tal-investituri. Bħala parti minn proċess ta' paċi, l-AUC (paramilitari tal-lemin) kienet waqfet tiffunzjona formalment bħala organizzazzjoni. Fi Frar 2008, miljuni ta' Kolumbjani ddimostraw kontra l-FARC u gruppi illegali oħra. Wara negozjati ta' paċi, il-gvern Kolumbjan tal-President Juan Manuel Santos u l-gwerilla tal-FARC-EP ħabbru ftehim finali biex jintemm il-kunflitt. Madankollu, referendum biex jiġi ratifikat il-ftehim ma rnexxiex. Il-gvern Kolumbjan u l-FARC sussegwentement iffirmaw ftehim ta' paċi rivedut f'Novembru 2016, li l-kungress Kolumbjan approva. Fl-2016, il-President Santos ingħata l-Premju Nobel għall-Paċi. Ġurisdizzjoni Speċjali għall-Paċi nħolqot biex tinvestiga, tiċċara, tiġġudika u tikkastiga l-ksur serju tad-drittijiet tal-bniedem u l-ksur serji tal-liġi umanitarja internazzjonali li seħħew matul il-kunflitt armat u tissodisfa d-dritt tal-vittmi għall-ġustizzja. Matul iż-żjara tiegħu fil-Kolombja, il-Papa Franġisku ta ġieħ lill-vittmi tal-kunflitt. F'Ġunju 2018, Iván Duque, il-kandidat tal-partit tal-lemin Ċentru Demokratiku, rebaħ l-elezzjoni presidenzjali. Fis-7 ta' Awwissu, 2018, huwa ħa l-ġurament bħala l-president il-ġdid tal-Kolombja biex jieħu post Juan Manuel Santos. Ir-relazzjonijiet tal-Kolombja mal-Veneżwela varjaw minħabba differenzi ideoloġiċi bejn iż-żewġ gvernijiet. Il-Kolombja offriet appoġġ umanitarju bl-ikel u l-mediċina biex itaffi n-nuqqas ta' provvista fil-Veneżwela. Il-Ministeru tal-Affarijiet Barranin tal-Kolombja qal li l-isforzi kollha biex tissolva l-kriżi tal-Veneżwela jridu jkunu paċifiċi. Il-Kolombja pproponiet l-idea tal-Għanijiet ta' Żvilupp Sostenibbli u n-Nazzjonijiet Uniti adottat dokument finali. Fi Frar 2019, il-President tal-Veneżwela Nicolás Maduro qata' r-relazzjonijiet diplomatiċi mal-Kolombja wara li l-President Kolumbjan Iván Duque għen lill-politiċi tal-oppożizzjoni Venezwelana biex iwasslu għajnuna umanitarja lil pajjiżu. Il-Kolombja rrikonoxxiet lill-mexxej tal-oppożizzjoni Venezwelana Juan Guaidó bħala l-president leġittimu tal-pajjiż. Minħabba l-Gvern ta' Petro, il-Kolombja tbati minn kriżi fis-sistema tas-saħħa u s-sigurtà. Abelardo de la Espriella rebaħ l-elezzjonijiet tal-2026. [[File:M 7.4 - 5 km S of San José del Palmar, Colombia.png|thumb|left|Mappa tal-intensità tat-terremot ibbażata fuq l-iskala Modified Mercalli; iġġenerata mill-United States Geological Survey.]] Fl-10 ta' Awwissu, 2026, fis-7:34 ta' filgħodu, seħħ terremot b'kobor ta' 7.4 li l-epiċentru tiegħu kien qrib San José del Palmar, fid-dipartiment ta' Chocó. Dan ikkawża ħsara estensiva fil-punent tal-Kolombja — l-aktar fid-dipartimenti ta' Antioquia, Caldas, Chocó, Risaralda, Quindío u Valle del Cauca — u kien segwit minn aktar minn 47 theżżiża sekondarja; b’riżultat ta' dan, mietu 294 persuna, indarbu 3,970, kien hemm aktar minn 379 persuna nieqsa, u ġarrbet ħsarat li jiswew $9,571 miljun. <gallery> File:Pereira after the earthquake - WCK.jpg|Pereira File:Colombia after the earthquake - WCK.jpg| File:Cali after the earthquake 2 - WCK.jpg|Cali File:Cali after the earthquake 3 - WCK.jpg|Cali File:Cali after the earthquake 4 - WCK.jpg|Cali File:Cali after the earthquake - WCK.jpg|Cali File:Debris from a building after the 2026 Colombia earthquake - WCK.jpg| </gallery> It-terremot inħass fl-[[Ekwador]], fil-[[Panama]] u fil-[[Veneżwela]]. == Ġeografija == [[File:Pico Cristobal Colon.jpg|thumb|left|Pico Cristóbal Colón huwa possibbilment l-ogħla muntanja fil-Kolombja, b'għoli rrappurtat ta '5,775 metru (18,947 pied) u Prominenza ta' 5,509 m (18,074 pied).]] [[File:Mapa de Colombia (topografía).svg|thumb|Mappa topografika tal-Kolombja]] Il-ġeografija tal-Kolombja hija kkaratterizzata mis-sitt reġjuni naturali ewlenin tagħha li jippreżentaw il-karatteristiċi uniċi tagħhom, mir-reġjun muntanjuż tal-Andes; ir-reġjun kostali tal-Paċifiku; ir-reġjun kostali tal-Karibew; il-Pjanuri; ir-reġjun tal-foresti tropikali tal-Amażonja; għaż-żona insulari, li tinkludi gżejjer kemm fl-oċeani Atlantiku kif ukoll fil-Paċifiku. Taqsam il-konfini marittimi tagħha mal-Kosta Rika, Nikaragwa, Ħonduras, Ġamajka, Ħaiti u r-Repubblika Dominicana. Il-Kolombja tmiss fil-majjistral mal-Panama, fil-lvant mal-Venezwela u l-Brażil, u fin-nofsinhar mal-Ekwador u l-Perù; stabbilixxa l-limiti marittimi tiegħu ma' pajjiżi ġirien permezz ta' seba' ftehimiet fil-Baħar Karibew u tlieta fl-Oċean Paċifiku. Hija tinsab bejn latitudnijiet 12°N u 4°S u bejn lonġitudnijiet 67° u 79°W. Fil-lvant tal-Andes hemm is-savana ta' Llanos, parti mill-baċin tax-Xmara Orinoco, u fix-Xlokk estrem, il-ġungla tal-foresti tropikali tal-Amażonja. Flimkien, dawn l-artijiet baxxi jiffurmaw aktar minn nofs it-territorju tal-Kolombja, iżda fihom inqas minn 6% tal-popolazzjoni. Fit-tramuntana, il-kosta tal-Karibew, li fiha 21.9% tal-popolazzjoni u l-lokazzjoni tal-bliet tal-port ewlenin ta' Barranquilla u Cartagena, ġeneralment tikkonsisti fi pjanuri baxxi, iżda fiha wkoll is-Sierra Nevada de Santa Marta, li tinkludi l-ogħla. qċaċet tal-pajjiż (Pico Cristóbal Colón u Pico Simón Bolívar), u d-deżert La Guajira. B'kuntrast, l-artijiet baxxi tal-kosta tal-Paċifiku dejqa u mhux kontinwi, appoġġjati mill-muntanji Serranía de Baudó, huma ftit popolati u mgħottija b'veġetazzjoni densa. Il-port ewlieni tal-Paċifiku huwa Buenaventura. [[File:ISS-42 Colombia’s Santa Marta massif.jpg|thumb|left|Sierra Nevada de Santa Marta tidher mill-ISS]] [[File:Sierra Nevada de Santa Marta desde el espacio.jpg|thumb|Sierra Nevada de Santa Marta tidher mill-ISS]] [[File:Sierra Nevada.JPG|thumb|left|Sierra Nevada de Santa Marta minn Valledupar, il-Kolombja.]] Parti miċ-Ċirku tan-Nar, reġjun tad-dinja suġġett għal terremoti u eruzzjonijiet vulkaniċi, fl-intern tal-Kolombja l-Andes huma l-karatteristika ġeografika predominanti. Il-biċċa l-kbira taċ-ċentri tal-popolazzjoni tal-Kolombja jinsabu f'dawn l-artijiet għolja interni. Lil hinn mill-Massif Kolumbjan (fid-dipartimenti tal-Lbiċ ta' Cauca u Nariño), dawn jaqsmu fi tliet fergħat magħrufa bħala cordilleras (muntanji): il-Kordillera tal-Punent, li tgħaddi biswit il-kosta tal-Paċifiku u tinkludi l-belt ta' Cali; il-Medda tal-Muntanji Ċentrali, li tgħaddi bejn il-widien tax-xmajjar Cauca u Magdalena (fil-punent u l-lvant, rispettivament) u tinkludi l-ibliet ta' Medellín, Manizales, Pereira u l-Armenja; u l-Kordillera tal-Lvant, li testendi grigal sal-peniżola La Guajira u tinkludi Bogotá, Bucaramanga u Cúcuta. Il-qċaċet tal-Kordillera tal-Punent jaqbżu l-4,700 m (15,420 pied), u fil-Kordillera Ċentrali u l-Kordillera tal-Lvant jilħqu l-5,000 m (16,404 pied). F'2,600 m (8,530 pied), Bogotá hija l-ogħla belt tad-daqs tagħha fid-dinja. Ix-xmajjar ewlenin tal-Kolombja huma l-Magdalena, il-Cauca, il-Guaviare, l-Atrato, il-Meta, il-Putumayo u l-Caquetá. Il-Kolombja għandha erba' sistemi ewleninta'ta’ drenaġġ: id-drenaġġ tal-Paċifiku, id-drenaġġ tal-Karibew, il-baċir tal-Orinoko u l-baċir tal-Amażonja. Ix-xmajjar Orinoco u Amazon jimmarkaw limiti mal-Kolombja sal-Venezwela u l-Perù rispettivament. === Fruntiera === Il-fruntiera tal-art mal-Kolombja hija 586 km, Venezwela fruntiera ta' aktar minn 2219 km, Brażil huwa 1645 km, Panama hija 266 km, Il-fruntiera internazzjonali flimkien hija 4716 km. === Klima === [[File:Colombia Köppen.svg|thumb|Mappa tal-Kolombja mill-klassifikazzjoni tal-klima Köppen]] Il-klima tal-Kolombja hija kkaratterizzata minn tropikali, li tippreżenta varjazzjonijiet f'sitt reġjuni naturali u skont l-altitudni, it-temperatura, l-umdità, ir-riħ u l-preċipitazzjoni. Il-Kolombja għandha firxa diversa ta 'żoni klimatiċi, inklużi foresti tropikali tropikali, savannahs, steppi, deżerti u klimi tal-muntanji. Il-klima tal-muntanji hija waħda mill-karatteristiċi uniċi tal-Andes u eżenzjonijiet oħra ta' altitudni għolja fejn il-klima hija determinata mill-altitudni. Taħt 1,000 metru (3,281 pied) altitudni hija ż-żona altitudinal sħuna, fejn it-temperaturi huma ogħla minn 24 °C (75.2 °F). Madwar 82.5% taż-żona totali tal-pajjiż tinsab fiż-żona altitudinal sħuna. Iż-żona altitudinal tal-klima moderata li tinsab bejn 1,001 u 2,000 metru (3,284 u 6,562 pied) hija kkaratterizzata minn temperatura medja li tvarja bejn 17 u 24 °C (62.6 u 75.2 °F). It-temp kiesaħ huwa preżenti bejn 2,001 u 3,000 metru (6,565 u 9,843 pied) u t-temperaturi jvarjaw bejn 12 u 17 °C (53.6 u 62.6 °F). Lil hinn hemm il-kundizzjonijiet alpini taż-żona tal-boskijiet u mbagħad il-mergħat bla siġar tal-qawwi. Fuq 4,000 metru (13,123 pied), fejn it-temperaturi huma taħt l-iffriżar, il-klima hija glaċjali, żona ta 'borra permanenti u silġ. === Bijodiversità u konservazzjoni === Il-Kolombja hija waħda mill-pajjiżi megadiversi fil-bijodiversità, u tokkupa l-ewwel post fl-ispeċi ta 'għasafar. Il-Kolombja hija l-pajjiż bl-akbar bijodiversità fuq il-pjaneta, li għandha l-ogħla rata ta' speċi għal kull żona, kif ukoll l-ogħla numru ta' endemiżmi (speċi li ma jinstabu b'mod naturali imkien ieħor) ta' kwalunkwe pajjiż. Madwar 10% tal-ispeċi tad-Dinja jgħixu fil-Kolombja, inklużi aktar minn 1,900 speċi ta' għasafar, aktar milli fl-Ewropa u l-Amerika ta' Fuq flimkien. Il-Kolombja għandha 10% tal-ispeċijiet ta' mammiferi tad-dinja, 14% tal-ispeċi ta' anfibji tad-dinja u 18% tal-ispeċi ta' għasafar tad-dinja. [[File:Cattleya trianae tipo Baronessa.jpg|thumb|Il-fjura nazzjonali tal-Kolombja, l-orkidea endemika Cattleya trianae, hija msemmija għall-botaniku u tabib Kolumbjan José Jerónimo Triana.]] Fir-rigward tal-pjanti, il-pajjiż għandu bejn 40,000 u 45,000 speċi ta 'pjanti, ekwivalenti għal 10 jew 20% tal-ispeċi totali tad-dinja, li huwa saħansitra aktar notevoli jekk tqis li l-Kolombja hija meqjusa bħala pajjiż ta' daqs intermedju. Il-Kolombja hija t-tieni l-aktar pajjiż bijodiversità fid-dinja, biss wara l-Brażil, li huwa madwar 7 darbiet akbar. Il-Kolombja għandha kważi 2,000 speċi ta 'ħut tal-baħar u hija t-tieni l-aktar pajjiż divers fil-ħut tal-ilma ħelu. Huwa wkoll il-pajjiż bl-aktar speċi endemiċi ta' friefet, huwa l-ewwel fl-ispeċi tal-orkidej, u għandu madwar 7,000 speċi ta' ħanfus. Il-Kolombja hija t-tieni fin-numru ta' speċi ta' anfibji u hija t-tielet l-aktar pajjiż divers fir-rettili u l-pali. Hemm madwar 1,900 speċi ta' molluski u skont l-istimi hemm madwar 300,000 speċi ta' invertebrati fil-pajjiż. Fil-Kolombja hemm 32 bijoma terrestri u 314-il tip ta' ekosistemi. Iż-żoni protetti u s-"Sistema tal-Park Nazzjonali" ikopru żona ta' madwar 14,268,224 ettaru (142,682.24 km 2) u jirrappreżentaw 12.77% tat-territorju Kolumbjan. Meta mqabbla mal-pajjiżi ġirien, ir-rati tad-deforestazzjoni fil-Kolombja għadhom relattivament baxxi. Il-Kolombja kellha punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti tal-2018 ta' 8.26/10, u kklassifikaha fil-25 post globalment fost 172 pajjiż. Il-Kolombja hija s-sitt pajjiż fid-dinja bil-kobor tal-provvista totali ta' ilma ħelu rinnovabbli, u għad għandha riżervi kbar ta' ilma ħelu. == Gvern u politika == [[File:Casa de Nariño y Vigilantes.jpg|thumb|Il-Casa de Nariño hija r-residenza uffiċjali u l-post tax-xogħol ewlieni tal-President tal-Kolombja.]] [[Stampa:Lado sur Casa de Nariño.jpg|thumb|left|'''Palazz Narinjo''', residenza u uffiċċju tal-President tal-Kolombja|260px]] Il-gvern tal-Kolombja jiżviluppa fil-qafas ta' repubblika demokratika presidenzjali parteċipattiva kif stabbilit fil-Kostituzzjoni tal-1991. Skont il-prinċipju tas-separazzjoni tas-setgħat, il-gvern huwa maqsum fi tliet fergħat: il-fergħa eżekuttiva, il-fergħa leġiżlattiva u l-fergħa ġudizzjarja. Bħala kap tal-fergħa eżekuttiva, il-President tal-Kolombja jaġixxi bħala kap tal-Istat u kap tal-Gvern, segwit mill-Viċi President u l-Kunsill tal-Ministri. Il-president jiġi elett b'vot popolari biex iservi mandat wieħed ta' erba' snin (fl-2015, il-Kungress tal-Kolombja approva r-revoka ta' emenda kostituzzjonali tal-2004 li biddlet il-limitu ta' mandat wieħed għall-presidenti għal limitu ta' żewġ mandati). Fil-livell provinċjali, is-setgħa eżekuttiva hija ta' gvernaturi dipartimentali, sindki muniċipali, u amministraturi lokali ta' suddiviżjonijiet amministrattivi iżgħar, bħal corregimientos jew communes. L-elezzjonijiet reġjonali kollha jsiru sena u ħames xhur wara l-elezzjoni presidenzjali. [[File:Capitalio Nacional de Colombia, Bogotá.jpg|thumb|Kwartieri ġenerali Nazzjonali tal-Kungress]] Il-fergħa leġiżlattiva tal-gvern hija rappreżentata fil-livell nazzjonali mill-Kungress, istituzzjoni bikamerali li tinkludi Kamra tad-Deputati b'166 siġġu u Senat ta' 102 siġġu. Is-Senat jiġi elett fil-livell nazzjonali u l-Kamra tad-Deputati tiġi eletta fid-distretti elettorali. Membri taż-żewġ kmamar huma eletti biex iservu mandati ta' erba' snin xahrejn qabel il-president, ukoll b’vot popolari. [[File:Palacio de Justicia de Colombia, Bogotá.jpg|thumb|Palazz tal-Ġustizzja tal-Kolombja, kwartieri ġenerali u simbolu tal-Fergħa Ġudizzjarja tal-Kolombja]] Il-ġudikatura hija mmexxija minn erba’ qrati għolja, li jikkonsistu mill-Qorti Suprema li tittratta kwistjonijiet kriminali u ċivili, il-Kunsill tal-Istat, li għandu responsabbiltà speċjali għal-liġi amministrattiva u jipprovdi wkoll pariri legali lill-eżekuttiv, il-Qorti Kostituzzjonali, responsabbli biex tiżgura l-integrità tal-kostituzzjoni Kolombjana, u l-Kunsill Superjuri tal-Ġudikatura, responsabbli għall-verifika tal-ġudikatura. Il-Kolombja topera sistema ta' liġi ċivili, li sa mill-1991 ġiet applikata permezz ta' sistema kontradittorja. Minkejja sensiela ta' kontroversji, il-politika ta' sigurtà demokratika żgurat li l-eks President Álvaro Uribe jibqa' popolari fost il-Kolombjani, bil-klassifikazzjoni tal-approvazzjoni tiegħu laħqet il-quċċata ta' 76%, skont stħarriġ fl-2009. Madankollu, wara li serva żewġ mandati, kien kostituzzjonalment ipprojbit milli qed ifittex l-elezzjoni mill-ġdid fl-2010. Fl-elezzjoni tal-20 ta' Ġunju, 2010, l-eks Ministru tad-Difiża Juan Manuel Santos rebaħ b’69% tal-voti kontra t-tieni l-aktar kandidat popolari, Antanas Mockus. Kienet meħtieġa runoff peress li l-ebda kandidat ma rċieva aktar mil-limitu rebbieħ ta' 50% tal-voti. Santos reġa' rebaħ l-elezzjoni bi kważi 51% tal-voti fl-elezzjonijiet tat-tieni rawnd fil-15 ta' Ġunju 2014, u għeleb lir-rivali tiegħu tal-lemin Óscar Iván Zuluaga, li rebaħ 45%. Fl-2018, Iván Duque rebaħ it-tieni rawnd tal-elezzjonijiet b'54% tal-voti. === Affarijiet barranin === [[File:VII Cumbre de la Alianza del Pacífico, Santiago de Cali.jpg|thumb|VII Summit tal-Alleanza tal-Paċifiku: L-eks president tal-Kolombja, Juan Manuel Santos, huwa t-tieni mix-xellug.]] L-affarijiet barranin tal-Kolombja huma inkarigati mill-President, bħala kap tal-Istat, u mmexxija mill-Ministru tal-Affarijiet Barranin. Il-Kolombja għandha missjonijiet diplomatiċi fil-kontinenti kollha. Il-Kolombja kienet waħda mill-erba' membri fundaturi tal-Alleanza tal-Paċifiku, li hija mekkaniżmu ta' integrazzjoni politika, ekonomika u kooperattiva li tippromwovi l-moviment ħieles ta' oġġetti, servizzi, kapital u nies fost il-membri, kif ukoll borża komuni u ambaxxati konġunti f'diversi pajjiżi. Il-Kolombja hija wkoll membru tan-Nazzjonijiet Uniti, l-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ, l-Organizzazzjoni għall-Kooperazzjoni Ekonomika u l-Iżvilupp, l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani, l-Organizzazzjoni tal-Istati Ibero-Amerikani, u l-Komunità Andina tan-Nazzjonijiet. Il-Kolombja hija sieħba globali tan-NATO u alleat importanti mhux tan-NATO tal-Istati Uniti. === Militari === [[File:Arc fragata caldas.jpg|thumb|Il-Frejgata tal-Marina Kolombjana ARC Caldas]] Il-fergħa eżekuttiva tal-gvern hija responsabbli għall-ġestjoni tad-difiża tal-Kolombja, bil-president ikun il-kmandant in kap tal-forzi armati. Il-Ministeru tad-Difiża jeżerċita kontroll ta' kuljum tal-forzi armati u tal-Pulizija Nazzjonali tal-Kolombja. Il-Kolombja għandha 455,461 persunal militari attiv. Fl-2016, 3.4% tal-PGD tal-pajjiż mar għall-infiq militari, u poġġih fl-24 post fid-dinja. Il-forzi armati tal-Kolombja huma l-akbar fl-Amerika Latina. Fl-2018, il-Kolombja ffirmat it-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari. L-armata Kolombjana hija maqsuma fi tliet fergħat: l-Armata Nazzjonali Kolombjana; il-Forza Aerospazjali Kolombjana; u l-Navy Kolombjana. Il-Pulizija Nazzjonali tiffunzjona bħala ġendarmerija, li topera indipendentement mill-armata bħala aġenzija tal-infurzar tal-liġi fil-pajjiż kollu. Kull wieħed minnhom jopera bl-apparat tal-intelliġenza tiegħu separat mid-Direttorat Nazzjonali tal-Intelliġenza (DNI). L-Armata Nazzjonali hija magħmula minn diviżjonijiet, brigati, brigati speċjali u unitajiet speċjali, il-Navy Kolombjana mill-Infanteria tal-Baħar, il-Forza Navali tal-Karibew, il-Forza Navali tal-Paċifiku, il-Forza Navali tan-Nofsinhar, il-Forza Navali tal-Lvant, Gwardja tal-Kosta Kolumbjana, Navali L-Avjazzjoni u l-Kmand Speċifiku ta' San Andrés u Providencia u l-Forza Aerospazjali minn 15-il unità tal-ajru. === Diviżjonijiet amministrattivi === Il-Kolombja hija maqsuma fi 32 dipartiment u distrett kapitali, li huwa meqjus bħala dipartiment (Bogotá hija wkoll il-kapitali tad-dipartiment ta' Cundinamarca). Id-dipartimenti huma suddiviżi f'muniċipalitajiet, li kull waħda minnhom hija assenjata sede muniċipali, u l-muniċipalitajiet huma mbagħad suddiviżi f'corregimientos f'żoni rurali u komuni f'żoni urbani. Kull dipartiment għandu gvern lokali b'gvernatur u assemblea eletti direttament għal terminu ta 'erba' snin, u kull muniċipalità hija mmexxija minn sindku u kunsill. Hemm bord amministrattiv lokali elett b'mod popolari f'kull wieħed mill-belt żgħira jew komuni. Minbarra l-kapitali, erba' bliet oħra ġew innominati distretti (fil-fatt muniċipalitajiet speċjali), fuq il-bażi ta' karatteristiċi distintivi speċjali. Dawn huma Barranquilla, Cartagena, Santa Marta u Buenaventura. Xi dipartimenti għandhom suddiviżjonijiet amministrattivi lokali, fejn il-bliet għandhom konċentrazzjoni kbira ta 'popolazzjoni u l-muniċipalitajiet huma qrib xulxin (per eżempju, f'Antioquia u Cundinamarca). Fejn id-dipartimenti għandhom popolazzjoni baxxa (eż. Amazonas, Vaupés u Vichada), jiġu impjegati diviżjonijiet amministrattivi speċjali, bħal "corregimientos departamentales", li huma ibridi ta' muniċipalità u corregimiento. [[File:Mapa de Colombia (departamentos).svg|thumb|Organizzazzjoni territorjali]] Skont il-Kostituzzjoni tal-1991, il-Kolombja hija magħmula minn 32 dipartiment u distrett kapitali. Kull dipartiment huwa maqsum fi muniċipalitajiet. Il-gvernijiet dipartimentali huma maqsuma fi tliet fergħat: gvernatur (elett b'mod popolari kull 4 snin), assemblea dipartimentali (eletta b'mod popolari kull 4 snin) u qrati superjuri. Skont l-IGAC (1996. Dizzjunarju Ġeografiku tal-Kolombja), l-ogħla punt tagħha jitla’ għal madwar 5,775 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, fuq is-summits tewmin ta' Colón u Bolívar, dawn huma l-għoli massimi fit-territorju nazzjonali, filwaqt li l-iktar punt baxx tal- pajjiż huwa l-Oċean Paċifiku u Atlantiku (il-Karibew). ==== Dipartimenti, popolazzjoni u kapital ==== {| class="wikitable sortable" style="width:73%;" ! '''Numru''' ! '''Dipartiment''' ! '''Popolazzjoni (2020)'''<ref name="PopulationProjections">{{ċita web |url= https://www.dane.gov.co/files/censo2018/proyecciones-de-poblacion/anexos-proyecciones-pob-dptos-area-grupos-de-edad-2018-2023.xlsx |titlu= ¿Cuántos somos? |pubblikatur= Departamento Administrativo Nacional de Estadística (DANE) |data-aċċess= 2020-03-26 |lingwa= Spanjol |arkivju-url= https://web.archive.org/web/20200327040110/https://www.dane.gov.co/files/censo2018/proyecciones-de-poblacion/anexos-proyecciones-pob-dptos-area-grupos-de-edad-2018-2023.xlsx |arkivju-data= 2020-03-27 |url-status= dead }}</ref> ! '''Popolazzjoni (2018)'''<ref name="PopulationProjections" /> ! '''Popolazzjoni (2005)''' ! '''Kapital''' |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''1''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Bogotá.svg|20px]] [[Bogotá]] |align="center"| 7,743,955 |align="center"| 7,412,566 |align="center"| 6,778,691 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''2''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Antioquia Department.svg|20px]] [[Antioquia Department|Antioquia]] |align="center"| 6,677,930 |align="center"| 6,407,102 |align="center"| 5,601,507 |align="center"| Medellín |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''3''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Valle del Cauca.svg|20px]] [[Valle del Cauca]] |align="center"| 4,532,152 |align="center"| 4,475,886 |align="center"| 4,052,535 |align="center"| Cali |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''4''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Cundinamarca.svg|20px]] [[Cundinamarca department|Cundinamarca]] |align="center"| 3,242,999 |align="center"| 2,919,060 |align="center"| 2,228,682 |align="center"| Bogotá |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''5''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Atlántico.svg|20px]] [[Atlántico department|Atlántico]] |align="center"| 2,722,128 |align="center"| 2,535,517 |align="center"| 2,112,001 |align="center"| Barranquilla |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''6''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Bolívar (Colombia).svg|20px]] [[Bolívar department|Bolívar]] |align="center"| 2,180,976 |align="center"| 2,070,110 |align="center"| 1,836,640 |align="center"| Cartagena |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''7''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Santander Department.svg|20px]] [[Santander department|Santander]] |align="center"| 2,280,908 |align="center"| 2,184,837 |align="center"| 1,913,444 |align="center"| Bucaramanga |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''8''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Nariño.svg|20px]] [[Nariño department|Nariño]] |align="center"| 1,627,589 |align="center"| 1,630,592 |align="center"| 1,498,234 |align="center"| Pasto |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''9''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Córdoba.svg|20px]] [[Córdoba department|Córdoba]] |align="center"| 1,828,947 |align="center"| 1,784,783 |align="center"| 1,462,909 |align="center"| Montería |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''10''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Tolima.svg|20px]] [[Tolima department|Tolima]] |align="center"| 1,339,998 |align="center"| 1,330,187 |align="center"| 1,312,304 |align="center"| Ibagué |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''11''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Cauca.svg|20px]] [[Cauca department|Cauca]] |align="center"| 1,491,937 |align="center"| 1,464,488 |align="center"| 1,182,022 |align="center"| Popayán |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''12''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Norte de Santander.svg|20px]][[Norte de Santander department|Norte de Santander]] |align="center"| 1,620,318 |align="center"| 1,491,689 |align="center"| 1,208,336 |align="center"| Cúcuta |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''13''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Boyacá Department.svg|20px]] [[Boyacá Department|Boyacá]] |align="center"| 1,242,731 |align="center"| 1,217,376 |align="center"| 1,255,311 |align="center"| Tunja |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''14''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Magdalena.svg|20px]] [[Magdalena department|Magdalena]] |align="center"| 1,427,026 |align="center"| 1,341,746 |align="center"| 1,136,819 |align="center"| Santa Marta |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''15''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Huila.svg|20px]] [[Huila department|Huila]] |align="center"| 1,122,622 |align="center"| 1,100,386 |align="center"| 1,001,476 |align="center"| Neiva |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''16''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Cesar.svg|20px]] [[Cesar department|Cesar]] |align="center"| 1,295,387 |align="center"| 1,200,574 |align="center"| 878,437 |align="center"| Valledupar |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''17''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Caldas.svg|20px]] [[Caldas department|Caldas]] |align="center"| 1,018,453 |align="center"| 998,255 |align="center"| 898,490 |align="center"| Manizales |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''18''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Meta.svg|20px]] [[Meta department|Meta]] |align="center"| 1,063,454 |align="center"| 1,039,722 |align="center"| 713,772 |align="center"| Villavicencio |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''19''' |align="left"|[[Stampa:Flag of La Guajira.svg|20px]] [[La Guajira department|La Guajira]] |align="center"| 965,718 |align="center"| 880,560 |align="center"| 655,943 |align="center"| Riohacha |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''20''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Risaralda.svg|20px]] [[Risaralda department|Risaralda]] |align="center"| 961,055 |align="center"| 943,401 |align="center"| 859,666 |align="center"| Pereira |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''21''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Sucre (Colombia).svg|20px]] [[Sucre department|Sucre]] |align="center"| 949,252 |align="center"| 904,863 |align="center"| 762,263 |align="center"| Sincelejo |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''22''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Quindío.svg|20px]] [[Quindío department|Quindío]] |align="center"| 555,401 |align="center"| 539,904 |align="center"| 518,691 |align="center"| Armenia |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''23''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Chocó.svg|20px]] [[Chocó department|Chocó]] |align="center"| 544,764 |align="center"| 534,826 |align="center"| 388,476 |align="center"| Quibdó |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''24''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Caquetá.svg|20px]] [[Caquetá department|Caquetá]] |align="center"| 410,521 |align="center"| 401,849 |align="center"| 337,932 |align="center"| Florencia |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''25''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Casanare.svg|20px]] [[Casanare department|Casanare]] |align="center"| 435,195 |align="center"| 420,504 |align="center"| 281,294 |align="center"| Yopal |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''26''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Putumayo.svg|20px]] [[Putumayo department|Putumayo]] |align="center"| 359,127 |align="center"| 348,182 |align="center"| 237,197 |align="center"| Mocoa |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''27''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Arauca.svg|20px]] [[Arauca department|Arauca]] |align="center"| 294,206 |align="center"| 262,174 |align="center"| 153,028 |align="center"| Arauca |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''28''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Guaviare.svg|20px]] [[Guaviare department|Guaviare]] |align="center"| 86,657 |align="center"| 82,767 |align="center"| 56,758 |align="center"| San José del Guaviare |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''29''' |align="left"|[[Stampa:Flag of San Andrés y Providencia.svg|20px]] [[Archipelago of San Andrés, Providencia and Santa Catalina|San Andrés y Providencia]] |align="center"| 63,692 |align="center"| 61,280 |align="center"| 59,573 |align="center"| San Andrés |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''30''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Amazonas (Colombia).svg|20px]] [[Amazonas department|Amazonas]] |align="center"| 79,020 |align="center"| 76,589 |align="center"| 46,950 |align="center"| Leticia |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''31''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Vichada.svg|20px]] [[Vichada department|Vichada]] |align="center"| 112,958 |align="center"| 107,808 |align="center"| 44,592 |align="center"| Puerto Carreño |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''32''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Vaupés.svg|20px]] [[Vaupés department|Vaupés]] |align="center"| 44,712 |align="center"| 40,797 |align="center"| 19,943 |align="center"| Mitú |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''33''' |align="left"|[[Stampa:Flag of Guainía.svg|20px]] [[Guainía department|Guainía]] |align="center"| 50,636 |align="center"| 48,114 |align="center"| 18,797 |align="center"| Inírida |} [[Stampa:Mapa de Colombia (regiones naturales).svg|thumb|Reġjuni naturali tal-Kolombja, differenzjati bil-kulur: Andin, Karibew, Paċifiku, Orinoquía, Amazonia, Insulari]] == Ekonomija == [[File:Vista Hacia La Torre Bacatá (242256171).jpeg|thumb|Orizzont tal-skyscrapers ta' Bogotá]] [[File:Colombia GDP by sector in 2017.png|thumb|Il-PDG tal-Kolombja skont is-setturi fl-2017]] [[File:Edificio Bancolombia - luces.jpg|thumb|Il-kwartieri ġenerali ta' Bancolombia f'Medellin]] Storikament ekonomija agrarja, il-Kolombja urbanizzat malajr fis-seklu 20, sa tmiemu 15.8% biss tal-forza tax-xogħol kienet impjegata fl-agrikoltura, li tiġġenera biss 6.6% tal-PGD; 20% tal-forza tax-xogħol kienet impjegata fl-industrija u 65% fis-servizzi, responsabbli għal 33% u 60% tal-PGD rispettivament. Il-produzzjoni ekonomika tal-pajjiż hija ddominata mid-domanda domestika qawwija tagħha. In-nefqa tal-konsum tad-dar hija l-akbar komponent tal-PGD. L-ekonomija tas-suq tal-Kolombja kibret b'mod kostanti fl-aħħar parti tas-seklu 20, bil-prodott gross domestiku (PGD) jiżdied b'rata medja ta' aktar minn 4% fis-sena bejn l-1970 u l-1998. Il-pajjiż sofra riċessjoni fl-1999 (l-ewwel sena sħiħa ta' tkabbir negattiv mid-Depressjoni l-Kbira), u l-irkupru kien twil u bl-uġigħ. Madankollu, it-tkabbir laħaq is-7% fl-2007, wieħed mill-ogħla fl-Amerika Latina. Skont l-istimi tal-Fond Monetarju Internazzjonali, fl-2023, il-PGD (PPP) tal-Kolombja kien ta' US$1 triljun, it-32 fid-dinja u t-tielet fl-Amerika t’Isfel, wara l-Arġentina. L-infiq pubbliku totali jirrappreżenta 28% tal-ekonomija nazzjonali. Id-dejn estern huwa ekwivalenti għal 40% tal-prodott gross domestiku. Klima fiskali b'saħħitha ġiet affermata mill-ġdid b'żieda fil-klassifikazzjonijiet tal-bonds. L-inflazzjoni annwali għalqet l-2017 b'4.09% sena fuq sena (vs. 5.75% sena fuq sena fl-2016). Ir-rata medja nazzjonali tal-qgħad fl-2017 kienet 9.4%, għalkemm l-informalità hija l-akbar problema li qed jiffaċċja s-suq tax-xogħol (id-dħul tal-ħaddiema formali żdied b'24.8% f'5 snin filwaqt li d-dħul tax-xogħol tal-ħaddiema formali informali żdied biss b'9%). Il-Kolombja għandha żoni ħielsa (FTZ), bħaż-Żona Ħielsa tal-Paċifiku, li tinsab f'Valle del Cauca, waħda mill-aktar żoni attraenti għall-investiment barrani. Is-settur finanzjarju kiber b'mod favorevoli minħabba l-likwidità tajba tal-ekonomija, it-tkabbir tal-kreditu u l-prestazzjoni pożittiva tal-ekonomija Kolombjana. Il-Borża Kolombjana permezz tas-Suq Integrat tal-Amerika Latina (MILA) toffri suq reġjonali għall-kummerċ tal-istokks. Il-Kolombja issa hija waħda minn tliet ekonomiji biss b'punteġġ perfett fuq l-Indiċi tal-Qawwa tad-Drittijiet Legali, skont il-Bank Dinji. Il-Kolombja hija rikka fir-riżorsi naturali u tiddependi ħafna fuq l-enerġija u l-esportazzjonijiet tal-minjieri. L-esportazzjonijiet ewlenin tal-Kolombja jinkludu fjuwils minerali, żjut, prodotti tad-distillazzjoni, frott u prodotti agrikoli oħra, zokkor u ħelu, prodotti tal-ikel, plastiks, ħaġar prezzjuż, metalli, prodotti tal-forestrija, kimiċi, farmaċewtiċi, vetturi, prodotti elettroniċi, tagħmir elettriku, fwejjaħ u kożmetiċi, makkinarju, oġġetti manifatturati, tessuti u drappijiet, ħwejjeġ u xedd tas-saqajn, ħġieġ u oġġetti tal-kristall, għamara, bini prefabbrikat, prodotti militari, materjali tad-dar u tal-uffiċċju, tagħmir tal-kostruzzjoni, software, fost oħrajn. L-imsieħba kummerċjali ewlenin huma l-Istati Uniti, iċ-Ċina, l-Unjoni Ewropea u xi pajjiżi tal-Amerika Latina. L-esportazzjonijiet mhux tradizzjonali xprunaw it-tkabbir tal-bejgħ barrani Kolumbjan kif ukoll id-diversifikazzjoni tad-destinazzjonijiet tal-esportazzjoni grazzi għal ftehimiet ġodda ta 'kummerċ ħieles. It-tkabbir ekonomiku reċenti wassal għal żieda konsiderevoli f'miljunarji ġodda, inklużi intraprendituri ġodda, Kolumbjani b'valur nett li jaqbeż il-biljun USD. Il-Gvern qed jiżviluppa wkoll proċess ta' inklużjoni finanzjarja fost l-aktar popolazzjoni vulnerabbli fil-pajjiż. Il-kontribuzzjoni tat-turiżmu għall-PDG kienet ta' US$5,880.3 biljun (2.0% tal-PDG totali) fl-2016. It-turiżmu ġġenera 556,135 impjieg (2.5% tal-impjiegi totali) fl-2016. Żjajjar turisti barranin kienu mbassra li Żdiedu minn 0.6 miljun fl-2007 għal 4 miljuni fl-2017. === Agrikoltura u riżorsi naturali === [[File:Cerrejón mine.JPG|thumb|Cerrejón hija minjiera tal-faħam miftuħa, l-akbar tat-tip tagħha, l-akbar fl-Amerika Latina, u l-għaxar l-akbar fid-dinja.]] Fl-agrikoltura, il-Kolombja hija waħda mill-akbar ħames produtturi fid-dinja ta' kafè, avokado u żejt tal-palm, u waħda mil l-akbar 10 produtturi fid-dinja ta' kannamieli, banana, ananas u kawkaw. Il-pajjiż għandu wkoll produzzjoni konsiderevoli ta'ross, patata u kassava. Għalkemm mhux l-akbar produttur tal-kafè fid-dinja (il-Brażil isostni dan it-titlu), il-pajjiż ilu, għal għexieren ta' snin, kapaċi jwettaq kampanja ta’ kummerċjalizzazzjoni globali biex iżid valur lill-prodott tal-pajjiż. Il-produzzjoni taż-żejt tal-palm Kolombjan hija waħda mill-aktar sostenibbli fuq il-pjaneta, meta mqabbla mal-akbar produtturi eżistenti. Il-Kolombja hija wkoll fost l-akbar 20 produttur fid-dinja taċ-ċanga u tat-tiġieġ. Il-Kolombja hija wkoll it-tieni l-akbar esportatur tal-fjuri fid-dinja, wara l-Olanda. L-agrikoltura Kolombjana temetti 55% tal-emissjonijiet tal-gassijiet serra tal-Kolombja, prinċipalment minħabba d-deforestazzjoni, it-trobbija tal-bhejjem estensiva żżejjed, il-ħtif tal-art u l-agrikoltura illegali. Il-Kolombja hija esportatur ewlieni tal-faħam u ż-żejt – fl-2020, aktar minn 40% tal-esportazzjonijiet tal-pajjiż kienu bbażati fuq dawn iż-żewġ prodotti. Fl-2018 kien il-5 l-akbar esportatur tal-faħam fid-dinja. Fl-2019, il-Kolombja kienet l-20 l-akbar produttur taż-żejt fid-dinja, b'791 elf barmil / jum, li jesporta parti tajba mill-produzzjoni tiegħu - il-pajjiż kien id-19-il l-akbar esportatur taż-żejt fid-dinja fl-2020. Fil-minjieri, il-Kolombja hija l-akbar produttur dinja emerald, u fil-produzzjoni tad-deheb, bejn l-2006 u l-2017, il-pajjiż ipproduċa 15-il tunnellata fis-sena sal-2007, meta' l-produzzjoni tiegħu żdiedet b'mod sinifikanti, u kiser ir-rekord ta' 66.1 tunnellata estratti fl-2012. Fl-2017, estratt 52.2 tunnellata. Bħalissa, il-pajjiż huwa fost l-akbar 25 produttur tad-deheb fid-dinja. === Enerġija u trasport === [[File:Hidrosogamoso, Represa.JPG|thumb|Dam ta' Sogamoso (Presa de Sogamoso)]] [[File:Cartagena2011-Skyline-Habour.jpg|thumb|Port ta' Cartagena (Puerto de Cartagena)]] Il-produzzjoni tal-elettriku fil-Kolombja ġejja prinċipalment minn sorsi tal-enerġija rinnovabbli. 69.93% huwa miksub mill-ġenerazzjoni idroelettrika. L-impenn tal-Kolombja għall-enerġija rinnovabbli ġie rikonoxxut fl-Indiċi tal-Ekonomija Ekoloġika Globali (GGEI) tal-2014, u poġġiha fost l-aqwa 10 nazzjonijiet fid-dinja f'termini ta 'setturi ta' effiċjenza ekoloġika. It-trasport fil-Kolombja huwa regolat fi ħdan il-funzjonijiet tal-Ministeru tat-Trasport u entitajiet bħall-Istitut Nazzjonali tat-Toroq (INVÍAS) inkarigat mill-Awtostradi fil-Kolombja, l-Aerocivil, responsabbli għall-avjazzjoni ċivili u l-ajruporti, l-Aġenzija Nazzjonali tal-Infrastruttura, Inkarigat mill-konċessjonijiet permezzta'ta’ sħubijiet pubbliċi-privati, għad-disinn, il-kostruzzjoni, il-manutenzjoni, l-operat u l-amministrazzjoni tal-infrastruttura tat-trasport, id-Direttorat Ġenerali Marittimu (Dimar) għandu r-responsabbiltà li jikkoordina l-kontroll tat-traffiku marittimu flimkien man-Navy Kolombjana, fost oħrajn, u taħt il- superviżjoni tas-Sovrintendenza tal-Portijiet u t-Trasport. Mill-2021, il-Kolombja kellha 204,389 km (127,001 mi) ta 'toroq, li minnhom 32,280 km (20,058 mi) kienu asfaltati. Fl-aħħar tal-2017, il-pajjiż kellu madwar 2,100 km (1,305 mi) ta 'toroq duplikati. It-trasport ferrovjarju fil-Kolombja huwa kważi għal kollox iddedikat għat-trasport tal-merkanzija u n-netwerk ferrovjarju għandu tul ta '1,700 km ta' binarji potenzjalment attivi. Il-Kolombja għandha 3,960 kilometru ta' pipelines tal-gass, 4,900 kilometru ta' pajpijiet taż-żejt u 2,990 kilometru ta 'pipelines taż-żejt. Il-gvern Kolumbjan ippropona li jinbnew 7,000 kilometru ta' toroq bejn l-2016 u l-2020, li jnaqqas il-ħinijiet tal-ivvjaġġar bi 30% u l-ispejjeż tat-trasport b'20%. Programm ta' konċessjoni ta' toroq b’pedaġġ se jinkludi 40 proġett u huwa parti minn objettiv strateġiku usa' ta' investiment ta' kważi $50 biljun f'infrastruttura tat-trasport, inklużi sistemi ferrovjarji, ir-restawr tan-navigabbiltà tax-Xmara Magdalena, it-titjib tal-faċilitajiet tal-istrutturi tal-port u l-espansjoni tal-El Dorado International. Ajruport. Il-Kolombja hija pajjiż bi dħul medju. === Xjenza u teknoloġija === [[File:CEMSA 271215 01.JPG|thumb|Colciencias hija aġenzija tal-Gvern Kolumbjan li tappoġġja r-riċerka fundamentali u applikata.]] Il-Kolombja għandha aktar minn 3,950 grupp ta 'riċerka fix-xjenza u t-teknoloġija. iNNpulsa, aġenzija tal-gvern li tippromwovi l-intraprenditorija u l-innovazzjoni fil-pajjiż, tipprovdi għotjiet lil startups, minbarra servizzi oħra li hija u l-istituzzjonijiet jipprovdu. Il-Kolombja kklassifikat fis-66 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2023. Spazji ta' coworking ħarġu biex iservu bħala komunitajiet għal startups kbar u żgħar. Fil-Kolombja, organizzazzjonijiet bħall-Korporazzjoni għar-Riċerka Bijoloġika (CIB) ġew żviluppati b'suċċess biex jappoġġjaw liż-żgħażagħ interessati fix-xogħol xjentifiku. Iċ-Ċentru Internazzjonali għall-Agrikoltura Tropikali bbażat fil-Kolombja jinvestiga l-isfida dejjem tikber tat-tisħin globali u s-sigurtà tal-ikel. Fil-Kolombja, saru invenzjonijiet importanti relatati mal-mediċina, bħall-ewwel pacemaker artifiċjali estern b'elettrodi interni, ivvintat mill-inġinier elettriku Jorge Reynolds Pombo, invenzjoni ta 'importanza kbira għal dawk li jbatu minn insuffiċjenza tal-qalb. Ivvintati wkoll fil-Kolombja kienu l-mikrokeratome u tekniki keratomileusis, li jiffurmaw il-bażi fundamentali ta' dak li issa huwa magħruf bħala LASIK (waħda mill-aktar tekniki importanti għall-korrezzjoni ta' żbalji refrattivi fil-vista) u l-valv Hakim għat-trattament ta' idroċefalu. Il-Kolombja bdiet tinnova fit-teknoloġija militari għall-armata tagħha u armati oħra fid-dinja; speċjalment fid-disinn u l-ħolqien ta' prodotti ta' protezzjoni ballistiċi personali, ħardwer militari, robots militari, bombi, simulaturi u radars. Xi xjenzati Kolombjani notevoli huma Joseph M. Tohme, riċerkatur rikonoxxut għax-xogħol tiegħu fuq id-diversità ġenetika tal-ikel, Manuel Elkin Patarroyo li huwa magħruf għax-xogħol pijunier tiegħu fuq vaċċini sintetiċi għall-malarja, Francisco Lopera li skopra l-"Mutazzjoni Paisa" jew tip ta 'Alzheimer bikri, Rodolfo Llinás magħruf għall-istudju tiegħu tal-proprjetajiet intrinsiċi tan-newroni u t-teorija ta' sindromu li kien biddel il-mod ta' fehim tal-funzjonament tal-moħħ, Jairo Quiroga Puello għaraf għall-istudji tiegħu dwar il-karatterizzazzjoni ta' sintetiċi. sustanzi li jistgħu jintużaw biex jiġġieldu fungi, tumuri, tuberkulożi u anke xi viruses u Ángela Restrepo li stabbiliet dijanjosi u trattamenti preċiżi biex jiġġieldu l-effetti ta 'marda kkawżata minn Paracoccidioides brasiliensis. == Demografija == [[File:Densidad pop col only Colombia.png|thumb|Id-densità tal-popolazzjoni tal-Kolombja fl-2013]] B'popolazzjoni stmata ta '50 miljun ruħ fl-2020, il-Kolombja hija t-tielet l-aktar pajjiż popolat fl-Amerika Latina, wara l-Brażil u l-Messiku. Fil-bidu tas-seklu 20, il-popolazzjoni tal-Kolombja kienet madwar 4 miljuni. Sa mill-bidu tas-snin sebgħin, il-Kolombja esperjenzat tnaqqis kostanti fir-rati ta 'fertilità, mortalità u tkabbir tal-popolazzjoni tagħha. Ir-rata tat-tkabbir tal-popolazzjoni għall-2016 hija stmata li tkun 0.9%. Madwar 26.8% tal-popolazzjoni kellha 15-il sena jew iżgħar, 65.7% kellhom bejn 15 u 64 sena, u 7.4% kellhom aktar minn 65 sena. Il-proporzjon ta' nies anzjani fil-popolazzjoni totali beda jiżdied b'mod sostanzjali. Il-Kolombja hija pproġettata li jkollha popolazzjoni ta’ 55.3 miljun sal-2050. L-istimi tal-popolazzjoni taż-żona li issa hija l-Kolombja jvarjaw bejn 2.5 u 12-il miljun ruħ fl-1500; stimi bejn l-estremi jinkludu ċifri ta’ 6 u 7 miljuni. Bil-konkwista Spanjola, il-popolazzjoni tar-reġjun kienet niżlet għal madwar 1.2 miljun ruħ sal-1600, li jirrappreżenta tnaqqis stmat ta' 52-90%. Sa tmiem il-perjodu kolonjali, kien naqas aktar għal madwar 800,000; Beda jiżdied fil-bidu tas-seklu 19 għal madwar 1.4 miljun, fejn jerġa' jaqa' fil-Gwerra tal-Indipendenza tal-Kolombja għal bejn 1 u 1.2 miljun. Il-popolazzjoni tal-pajjiż ma rkupratx għal-livelli ta' qabel il-konkwista sa' l-1940, kważi 450 sena wara l-quċċata tagħha fis-seklu 16. [[File:Colombia población.png|thumb|Storja tal-popolazzjoni tal-Kolombja]] Il-popolazzjoni hija kkonċentrata fl-artijiet għolja Andin u tul il-kosta tal-Karibew, ukoll id-densitajiet tal-popolazzjoni huma ġeneralment ogħla fir-reġjun Andin. Id-disa' dipartimenti tal-pjanura tal-Lvant, li jinkludu madwar 54% taż-żona tal-Kolombja, għandhom inqas minn 6% tal-popolazzjoni. Tradizzjonalment soċjetà rurali, il-moviment lejn żoni urbani kien qawwi ħafna f'nofs is-seklu 20, u l-Kolombja issa hija waħda mill-aktar pajjiżi urbanizzati fl-Amerika Latina. Il-popolazzjoni urbana żdiedet minn 31% tat-total fl-1938 għal kważi 60% fl-1973, u fl-2014 iċ-ċifra kienet ta' 76%. Il-popolazzjoni ta' Bogotá waħedha żdiedet minn ftit aktar minn 300,000 fl-1938 għal madwar 8 miljuni llum. B'kollox, tnejn u sebgħin belt issa għandhom popolazzjonijiet ta' 100,000 jew aktar (2015). Fl-2012, il-Kolombja kellha l-akbar popolazzjoni spostata internament fid-dinja, stmata għal 4.9 miljun ruħ. L-istennija tal-ħajja kienet 74.8 snin fl-2015 u l-mortalità tat-trabi kienet 13.1 għal kull elf fl-2016. Fl-2015, 94.58% tal-adulti u 98.66% taż-żgħażagħ huma litterati u l-Gvern jonfoq madwar 4.49% tal-PGD tiegħu fuq l-edukazzjoni. === Lingwi === Madwar 99.2% tal-Kolombjani jitkellmu bl-Ispanjol, imsejjaħ ukoll Kastiljan; Fil-pajjiż jintużaw ukoll 65 lingwa Amerindja, żewġ lingwi krejoli, il-lingwa Romani u l-Lingwa tas-Sinjali Kolombjana. L-Ingliż għandu status uffiċjali fl-arċipelagu ta' San Andrés, Providencia u Santa Catalina. Total ta' 101 lingwa fil-Kolombja huma elenkati fid-database Ethnologue, inkluż l-Ispanjol. In-numru speċifiku ta' lingwi mitkellma jvarja ftit, b'xi awturi jikkunsidraw lingwi differenti dak li oħrajn iqisu varjetajiet jew djaletti tal-istess lingwa. L-aħjar stimi jirreġistraw 71 lingwa mitkellma fil-pajjiż illum, li ħafna minnhom jappartjenu lill-familji tal-lingwi Chibcha, Tucano, Bora-Witoto, Guajibo, Arawak, Karibew, Barbaco u Saliban. Bħalissa hemm aktar minn 850,000 kelliem tal-lingwa nattiva. === Gruppi etniċi === Il-Kolombja hija etnikament diversa, in-nies tagħha dixxendenti mill-abitanti indiġeni oriġinali, konkwistaturi Spanjoli, Afrikani oriġinarjament miġjuba fil-pajjiż bħala skjavi, u immigranti tas-seklu 20 mill-Ewropa u l-Lvant Nofsani, kollha jikkontribwixxu għal wirt kulturali divers. Id-distribuzzjoni demografika tirrifletti mudell li huwa influwenzat mill-istorja kolonjali. L-abjad jgħixu madwar il-pajjiż kollu, l-aktar fiċ-ċentri urbani u fl-għoljiet u l-ibliet kostali li qed jikbru. Il-popolazzjonijiet tal-bliet il-kbar jinkludu wkoll il-mestizos. Il-bdiewa Mestizo (nies li jgħixu f'żoni rurali) jgħixu wkoll fl-artijiet għoljiet Andini, fejn xi konkwistaturi Spanjoli mħallta man-nisa tal-kapijiet Amerinjani. Il-mestizos jinkludu artiġjani u negozjanti żgħar li kellhom rwol importanti fl-espansjoni urbana ta' dawn l-aħħar deċennji. Fi studju fl-American Journal of Physical Anthropology, il-Kolombjani għandhom antenati medja ta' 47% DNA Amerindijan, 42% DNA Ewropew, u 11% DNA Afrikan. Iċ-ċensiment tal-2018 irrapporta li l-“popolazzjoni mhux etnika”, komposta minn bojod u mestizos (dawk ta' antenati mħallta Ewropej u Amerindijani), kienet tifforma 87.6% tal-popolazzjoni nazzjonali. 6.7% huma ta' dixxendenza Afrikana. L-Amerindjani Indiġeni jiffurmaw 4.3% tal-popolazzjoni. Ir-Raizals jikkostitwixxu 0.06% tal-popolazzjoni. Palenqueros jikkostitwixxu 0.02% tal-popolazzjoni. 0.01% tal-popolazzjoni huma żingari. Studju minn Latinobarómetro fl-2023 jistma li 50.3% tal-popolazzjoni hija mestizo, 26.4% hija abjad, 9.5% hija indiġena, 9.0% hija iswed, 4.4% hija mulatta u 0.4% hija Ażjatika, dawn l-istimi jkunu ekwivalenti għal madwar 26 miljun ruħ huma mestizo, 14-il miljun huma bojod, 5 miljun huma indiġeni, 5 miljun huma iswed, 2 miljun huma mulatti u 200k huma Asjatiċi. Id-Diviżjoni tal-Investigazzjoni Federali stmat li mis-86% tal-popolazzjoni li mhix meqjusa bħala parti minn xi gruppi etniċi identifikati miċ-ċensiment tal-2006, il-Kolombjani bojod huma primarjament ta' nisel Spanjol, iżda hemm ukoll popolazzjoni kbira ta' Antenati Nofsani ; F'xi żoni hemm kontribut konsiderevoli ta' antenati Ġermaniżi u Taljani. Ħafna mill-popli indiġeni esperjenzaw tnaqqis fil-popolazzjoni matul il-ħakma Spanjola u ħafna oħrajn ġew assorbiti fil-popolazzjoni mestizo, iżda l-bqija bħalissa jirrappreżentaw aktar minn tmenin kultura differenti. Ir-riżervi (resguardos) stabbiliti għall-popli indiġeni jokkupaw 30,571,640 ettaru (305,716.4 km 2) (27% tat-total tal-pajjiż) u huma abitati minn aktar minn 800,000 ruħ. Uħud mill-akbar gruppi indiġeni huma l-Wayuu, il-Paez, il-Pastos, l-Embera, u ż-Zenú. Id-dipartimenti ta' La Guajira, Cauca, Nariño, Córdoba u Sucre għandhom l-akbar popolazzjonijiet indiġeni. L-Organizzazzjoni Indiġena Nazzjonali tal-Kolombja (ONIC), imwaqqfa fl-ewwel Kungress Indiġenu Nazzjonali fl-1982, hija organizzazzjoni li tirrappreżenta l-popli indiġeni tal-Kolombja. Fl-1991, il-Kolombja ffirmat u rratifikat il-liġi internazzjonali attwali dwar il-popli indiġeni, il-Konvenzjoni dwar il-Popli Indiġeni u Tribali, 1989. L-Afrikani tas-Sub-Saħara nġiebu bħala skjavi, prinċipalment fl-artijiet baxxi kostali, fil-bidu tas-seklu 16 u fis-seklu 19. Illum, komunitajiet kbar Afro-Kolombjani jinsabu fuq il-kosta tal-Paċifiku. Ħafna Ġamajkani emigraw prinċipalment lejn il-gżejjer ta’ San Andres u Providencia. Diversi Ewropej oħra u Amerikani ta' Fuq immigraw lejn il-pajjiż fl-aħħar tad-19 u l-bidu tas-seklu 20, inklużi nies mill-ex USSR matul u wara t-Tieni Gwerra Dinjija. Ħafna komunitajiet immigranti stabbilixxew fuq il-kosta tal-Karibew, partikolarment immigranti reċenti mill-Lvant Nofsani u l-Ewropa. Barranquilla (l-akbar belt fil-Karibew Kolumbjan) u bliet oħra tal-Karibew għandhom l-akbar popolazzjonijiet ta' Libaniżi, Palestinjani u Levantini oħra. Hemm ukoll komunitajiet sinifikanti ta' Roma u Lhud. Hemm xejra migratorja importanti tal-Venezweli, minħabba s-sitwazzjoni politika u ekonomika fil-Venezwela. F'Awwissu 2019, il-Kolombja offriet iċ-ċittadinanza lil aktar minn 24,000 tifel u tifla ta' refuġjati Venezwelani li twieldu fil-Kolombja. ==== Gruppi etniċi fil-Kolombja - Ċensiment tal-2018 ==== [[File:Native India village.jpg|thumb|Popolazzjoni fil-ġungla tal-Amażonja fid-dipartiment tal-Amazonas]] * Mestiż - Abjad (87.58%) * Afro-Kolombjani (inklużi mestizos) (6.68%) * Amerindijan (4.31%) * Mhux indikat (1.35%) * Raizal (0.06%) * Palenquero (0.02%) * Romani (0.01%) ==== Gruppi etniċi fil-Kolombja skont il-Latinobarómetro 2023 ==== * Mestiż (50.3%) * Abjad (26.4%) * Amerindijan (9.5%) * Iswed (9.0%) * Mulatto (4.4%) * Ażjatiċi (0.4%) === Reliġjon === [[File:Iglesia de San Agustín 11.JPG|thumb|left|Il-Knisja ta' San Agustín hija tempju Kolumbjan ta' qima Kattolika ddedikata lil San Agustín de Hipona, tinsab fil-kantuniera ta' Carrera 7 u Calle 7, eżatt fuq wara tal-Dar ta' Nariño (palazz presidenzjali), fil-qalba ta' is-settur tal-belt storika ta' Bogotá u jappartjeni għall-ġurisdizzjoni ekkleżjastika tal-arċidjoċesi ta' Bogotá.]] [[File:Santuario de Las Lajas, Ipiales, Colombia, 2015-07-21, DD 21-23 HDR.jpg|thumb|Is-Santwarju ta' Las Lajas hija knisja bażilika li tinsab fin-nofsinhar tad-Dipartiment ta' Nariño, muniċipalità ta' Ipiales, il-Kolombja. Il-post huwa sit ta' pellegrinaġġ popolari minn meta dehret il-Verġni Marija fl-1754. L-ewwel santwarju nbena madwar l-1750 u ġie mibdul b'wieħed akbar fl-1802 li kien jinkludi pont fuq il-kanyon tax-Xmara Guáitara. It-tempju attwali, fi stil neo-Gotiku, inbena bejn l-1916 u l-1949.]] Id-Dipartiment Amministrattiv Nazzjonali tal-Istatistika (DANE) ma jiġborx statistika reliġjuża u huwa diffiċli li tikseb rapporti preċiżi. Madankollu, skont diversi studji u stħarriġ wieħed, madwar 90% tal-popolazzjoni taderixxi mal-Kristjaneżmu, li l-maġġoranza tagħhom (70.9%–79%) huma Kattoliċi Rumani, filwaqt li minoranza sinifikanti (16.7%) taderixxi mal-Protestantiżmu (prinċipalment evanġeliċi) . Madwar 4.7% tal-popolazzjoni hija atea jew agnostika, filwaqt li 3.5% jgħidu li jemmnu f'Alla iżda ma jsegwux reliġjon speċifika. 1.8% tal-Kolombjani jaderixxu max-Xhieda ta' Jehovah u l-Adventiżmu u inqas minn 1% jaderixxu ma' reliġjonijiet oħra, bħall-Fidi Bahá'í, l-Islam, il-Ġudaiżmu, il-Buddiżmu, il-Mormoniżmu, l-Induiżmu, ir-reliġjonijiet indiġeni, il-moviment Hare Krishna, il-moviment Rastafari, il-Knisja Ortodossa tal-Lvant u studji spiritwali. In-nies li fadal ma' wieġbux jew wieġbu li ma kinux jafu. Minbarra l-istatistika ta' hawn fuq, 35.9% tal-Kolombjani rrappurtaw li ma' pprattikawx il-fidi tagħhom b'mod attiv. 1,519,562 persuna fil-Kolombja, jew madwar 3% tal-popolazzjoni, irrappurtaw li jsegwu reliġjon indiġena. Għalkemm il-Kolombja tibqa' pajjiż predominantement Kattoliku Ruman f’termini tan-numru ta' magħmudijiet, il-kostituzzjoni Kolombjana tal-1991 tiggarantixxi l-libertà tar-reliġjon u d-denominazzjonijiet reliġjużi u l-knejjes kollha huma ugwalment ħielsa quddiem il-liġi. === Saħħa === [[File:Complejo Médico - Hospital Internacional de Colombia HIC.jpg|thumb|Il-Kolombja tmexxi l-klassifika annwali ta’ América Economía tal-aqwa kliniċi u sptarijiet fl-Amerika Latina.]] L-istennija tal-ħajja ġenerali mat-twelid fil-Kolombja hija 79.3 snin (76.7 snin għall-irġiel u 81.9 snin għan-nisa). Ir-riformi tal-kura tas-saħħa wasslu għal titjib massiv fis-sistemi tal-kura tas-saħħa tal-pajjiż, u l-istandards tas-saħħa fil-Kolombja tjiebu ħafna mis-snin tmenin. 1993) għal 96% fl-2012. Fl-2017, il-gvern iddikjara ċentru ta' riċerka u trattament tal-kanċer bħala Proġett ta' Interess Strateġiku Nazzjonali. Studju li sar fl-2016 mir-rivista América Economía ikklassifika 21 istituzzjoni tas-saħħa Kolombjana fost l-44 l-aħjar fl-Amerika Latina, li jirrappreżentaw 48 fil-mija tat-total. Fl-2022, 26 sptar Kolumbjan kienu fost l-aqwa 61 fl-Amerika Latina (42% tat-total). Fl-2023 ukoll, żewġ sptarijiet Kolombjani kienu fost l-aqwa 75 fid-dinja. === Edukazzjoni === L-esperjenza edukattiva ta' ħafna tfal Kolombjani tibda bl-attendenza fi skola qabel l-iskola sal-età ta' ħames snin (Edukazzjoni Preskolastika). L-edukazzjoni bażika hija obbligatorja bil-liġi Din għandha żewġ stadji: Edukazzjoni Bażika Primarja (Educación Basica Primaria) li tmur mill-ewwel sal-ħames grad – tfal minn sitt snin sa għaxar snin, u Edukazzjoni Bażika Sekondarja (Educación Basica Sekondarja), li tmur mis-sitt. għad-disa' grad. L-edukazzjoni bażika hija segwita mill-Edukazzjoni Vokazzjonali Sekondarja (Educación media vocational) li tinkludi l-għaxar u l-ħdax-il grad. Jista' jkollu modalitajiet jew speċjalitajiet differenti ta' taħriġ professjonali (akkademiku, tekniku, kummerċjali, eċċ.) skont il-kurrikulu adottat minn kull skola. [[File:Facultad de Minas - M5.jpg|thumb|Bini M5 – Università Nazzjonali tal-Kolombja, iddisinjat minn Pedro Nel Gómez]] Mat-tlestija b'suċċess tas-snin kollha tal-edukazzjoni bażika u sekondarja, tingħata d-diploma tal-iskola għolja, li tissejjaħ il-baċellerat, minħabba li l-edukazzjoni sekondarja bażika u l-edukazzjoni sekondarja tradizzjonalment jitqiesu flimkien bħala unità msejħa l-baċellerat (is-sitt sal-ħdax-il grad). Studenti fl-aħħar sena tal-edukazzjoni sekondarja tagħhom jagħmlu l-eżami tal-ICFES (issa jismu Sabre 11) biex jaċċessaw l-edukazzjoni ogħla. Din l-edukazzjoni ogħla tinkludi studji professjonali undergraduate, edukazzjoni sekondarja teknika, teknoloġika u professjonali, u studji postgraduate. L-istituzzjonijiet tal-Edukazzjoni Għolja Teknika-vokazzjonali huma miftuħa wkoll għal studenti li għandhom lawrja fl-Arti u n-Negozju. Dan il-lawrja ġeneralment jingħata mis-SENA wara pjan ta' studju ta' sentejn. Gradwati tal-iskola għolja jistgħu jidħlu fi programm ta' karriera professjonali ta' undergraduate offrut minn università; Dawn il-programmi jdumu sa ħames snin (jew inqas għal edukazzjoni teknika, teknoloġika u vokazzjonali intermedja, u studji gradwati), anke sa sitt jew seba' snin għal xi karrieri, bħall-mediċina. Fil-Kolombja, m'hemm l-ebda istituzzjoni bħall-università; L-istudenti jidħlu direttament fi programm ta’ karriera f’università jew istituzzjoni edukattiva oħra biex jiksbu grad professjonali, tekniku jew teknoloġiku. Malli jiggradwaw mill-kulleġġ, l-individwi jirċievu diploma (professjonali, teknika jew teknoloġika) u liċenzja (jekk meħtieġ) biex isegwu l-karriera magħżula tagħhom. Għal xi programmi tal-karriera, l-istudenti jridu jagħmlu t-test Saber-Pro fl-aħħar sena tagħhom ta 'edukazzjoni akkademika undergraduate. L-infiq pubbliku fuq l-edukazzjoni bħala proporzjon tal-prodott gross domestiku fl-2015 kien 4.49%. Dan kien jirrappreżenta 15.05% tan-nefqa totali tal-gvern. Ir-rati gross ta' reġistrazzjoni fl-edukazzjoni primarja u sekondarja kienu ta' 113.56% u 98.09% rispettivament. L-istennija tal-ħajja tal-iskola kienet ta' 14.42 snin. Total ta' 94.58% tal-popolazzjoni ta' 15-il sena' l fuq kienet irreġistrata bħala litterata, inklużi 98.66% ta' dawk ta' bejn il-15 u l-24 sena. ==== Universitajiet ==== Il-Kolombja għandha 301 istituzzjoni ta' edukazzjoni ogħla (HEIs), li minnhom 217 huma privati ​​u 84 huma uffiċjali. Is-Sistema tal-Università tal-Istat (SUE) torganizza s-servizz pubbliku tal-edukazzjoni ogħla fil-pajjiż u hija magħmula minn 34 università pubblika. Uħud mill-universitajiet pubbliċi fil-Kolombja huma: Università ta' Antioquia, Università ta' Atlántico, Università Militari Nueva Granada, Università ta' Caldas, Università ta' Cauca, Università Nazzjonali Miftuħa u Distanza, Università ta' Cartagena, Università ta' Magdalena, Università Nazzjonali tal-Kolombja, Università ta' Córdoba. == Kultura == Il-Kolombja tinsab f'salib it-toroq tal-Amerika Latina u l-kontinent Amerikan in ġenerali, u bħala tali ġiet affettwata minn firxa wiesgħa ta' influwenzi kulturali. Influwenzi Indiġeni Amerikani, Spanjoli, u oħrajn Ewropej, Afrikani, Amerikani, tal-Karibew u tal-Lvant Nofsani, kif ukoll influwenzi kulturali oħra tal-Amerika Latina, huma kollha preżenti fil-kultura Kolombjana moderna. Il-migrazzjoni urbana, l-industrijalizzazzjoni, il-globalizzazzjoni u bidliet politiċi, soċjali u ekonomiċi oħra wkoll ħallew il-marka tagħhom. Ħafna simboli nazzjonali, kemm oġġetti kif ukoll temi, ħarġu mit-tradizzjonijiet kulturali diversi tal-Kolombja u huma maħsuba biex jirrappreżentaw dak li l-Kolombja u l-poplu Kolumbjan għandhom komuni. L-espressjonijiet kulturali fil-Kolombja huma promossi mill-gvern permezz tal-Ministeru tal-Kultura. === Letteratura === Il-letteratura Kolombjana tmur lura għaż-żminijiet prekolombjani; Eżempju notevoli mill-perjodu huwa l-poeżija epika magħrufa bħala The Legend of Yurupary. Fl-era kolonjali Spanjola, kittieba notevoli jinkludu Juan de Castellanos ( Elegies of Illustrious Men of the Indies ), Hernando Domínguez Camargo u l-poeżija epika tiegħu lil San Injazju ta' Loyola, Pedro Simón u Juan Rodríguez Freyle. Fil-letteratura ta' wara l-indipendenza marbuta mar-Romantizmu, spikkaw Antonio Nariño, José Fernández Madrid, Camilo Torres Tenorio u Francisco Antonio Zea. Fit-tieni nofs tas-seklu 19 u l-bidu tal-20, il-ġeneru letterarju magħruf bħala costumbrismo sar popolari; Kittieba kbar ta' dan il-perjodu kienu Tomás Carrasquilla, Jorge Isaacs u Rafael Pombo (dan tal-aħħar kiteb xogħlijiet notevoli tal-letteratura għat-tfal). F'dak il-perjodu, awturi bħal José Asunción Silva, José Eustasio Rivera, León de Greiff, Porfirio Barba-Jacob u José María Vargas Vila żviluppaw il-moviment modernista. Fl-1872, il-Kolombja waqqfet l-Academia Colombiana de la Lengua, l-ewwel akkademja tal-lingwa Spanjola fl-Amerika. Candelario Obeso kiteb l-innovattivi Cantos Populares de mi Tierra (1877), l-ewwel ktieb ta' poeżija ta' awtur Afro-Kolombjan. Bejn l-1939 u l-1940, ġew ippubblikati seba' kotba ta' poeżija taħt l-isem Piedra y cielo fil-belt ta' Bogotá, li influwenzaw il-pajjiż b’mod sinifikanti; Ġew editjati mill-poeta Jorge Rojas. Fl-għaxar snin ta' wara, Gonzalo Arango waqqaf il-moviment “xejn” bħala reazzjoni għall-vjolenza ta' dak iż-żmien; Kien influwenzat min-nihiliżmu, l-eżistenzjaliżmu u l-ħsieb ta' kittieb kbir ieħor Kolumbjan: Fernando González Ochoa. Matul iż-żieda fil-letteratura Latino-Amerikana, ħarġu kittieba ta' suċċess, immexxija mir-rebbieħ tal-Premju Nobel Gabriel García Márquez u l-opus magnum tiegħu, Mitt Sena ta' Solitudni, Eduardo Caballero Calderón, Manuel Mejía Vallejo u Álvaro Mutis, kittieb li ngħata l-Premju Cervantes. u l-Premju Prince of Asturias għal-Letteratura. === Arti viżwali === [[File:Alonso de Narvaez - Our Lady of Chiquinquira,1562.jpg|thumb|Pittura kolonjali The Virgin of Chiquinquirá (1562) minn Alonso de Narváez. Hija l-Patruna Kattolika tal-Kolombja. It-tila oriġinali tinsab fil-Bażilika tal-Madonna tar-Rużarju ta’ Chiquinquirá.]] [[File:Santiago Martinez Delgado in the colombian congress.jpg|thumb|Mural ta' Santiago Martínez Delgado]] L-arti Kolombjana għandha aktar minn 3000 sena ta' storja. L-artisti Kolombjani qabdu l-kuntest politiku u kulturali li qed jinbidel tal-pajjiż bl-użu ta' varjetà ta' stili u midja. Hemm evidenza arkeoloġika li l-fuħħar kien prodott aktar kmieni fil-Kolombja milli kullimkien ieħor fl-Ameriki, li jmur lura għal 3000 QK. L-ewwel eżempji ta' sengħa tad-deheb ġew attribwiti lill-poplu Tumaco tal-kosta tal-Paċifiku u jmorru għal madwar 325 QK Madwar bejn is-sena 200 QK u 800 AD, il-kultura ta' San Wistin, kaptani tat-tinqix tal-ġebel, daħlet "il-perjodu klassiku" tagħha. Huma waqqfu ċentri ċerimonjali elevati, sarkofaġi, u monoliti kbar tal-ġebel li jirrappreżentaw forom antropomorfiċi u żoomorfi fil-ġebel. L-arti Kolombjana segwiet ix-xejriet ta dak iż-żmien, għalhekk matul is-sekli 16 sa 18, il-Kattoliċiżmu Spanjol kellu influwenza enormi fuq l-arti Kolombjana, u l-istil barokk popolari ġie sostitwit minn Rococo meta l-Bourbon telgħu sal-kuruna Spanjola. Matul dan iż-żmien, fil-kolonja Spanjola, l-aktar pitturi importanti New Granada (Kolombjani) kienu Gregorio Vásquez de Arce y Ceballos, Gaspar de Figueroa, Baltasar Vargas de Figueroa, Baltasar de Figueroa (il-Anzjan), Antonio Acero de la Cruz u Joaquín. Gutiérrez , li x-xogħlijiet tiegħu huma ppreservati. Importanti wkoll Alonso de Narváez li għalkemm twieled fil-Provinċja ta Sivilja, qattata' l-biċċa l-kbira ta' ħajtu fil-Kolombja kolonjali, it-Taljan Angelino Medoro wkoll, għex fil-Kolombja u l-Perù, u ħalla xogħlijiet ta' l-arti ppreservati f’diversi knejjes tal-belt ta' Tunja. F'nofs is-seklu 19, wieħed mill-pitturi l-aktar prominenti kien Ramón Torres Méndez, li pproduċa sensiela ta' pitturi ta' kwalità tajba li wrew in-nies u d-drawwiet tagħhom ta reġjuni Kolombjani differenti. Kienu notevoli wkoll fis-seklu 19 Andrés de Santa María, Pedro José Figueroa, Epifanio Garay, Mercedes Delgado Mallarino, José María Espinosa, Ricardo Acevedo Bernal, fost ħafna oħrajn. Aktar reċentement, l-artisti Kolombjani Pedro Nel Gómez u Santiago Martínez Delgado bdew il-Moviment Murali Kolumbjan fl-1940s, li jippreżentaw il-karatteristiċi neoklassiċi tal-Art Deco. Sa mis-snin ħamsin, l-arti Kolombjana bdiet ikollha perspettiva distintiva, billi vvinta mill-ġdid elementi tradizzjonali taħt kunċetti tas-seklu 20. Eżempji ta' dan huma r-ritratti ta' Greiff ta' Ignacio Gómez Jaramillo, li juru x'tista' tagħmel l-arti Kolombjana b’tekniki ġodda applikati għal suġġetti tipiċi Kolombjani. Carlos Correa, bil-mudell paradigmatiku tiegħu "Still Life in Silence", jgħaqqad l-astrazzjoni ġeometrika u l-kubiżmu. Alejandro Obregón ħafna drabi huwa meqjus bħala missier il-pittura Kolumbjana moderna, u wieħed mill-artisti l-aktar influwenti f'dan il-perjodu, minħabba l-oriġinalità tiegħu, ipinġi pajsaġġi Kolombjani b'użu simboliku u espressjonist tal-annimali, (speċjalment il-kondor Andin). Fernando Botero, Omar Rayo, Enrique Grau, Édgar Negret, David Manzur, Rodrigo Arenas Betancourt, Oscar Murillo, Doris Salcedo u Oscar Muñoz huma wħud mill-artisti Kolombjani prominenti internazzjonalment. L-iskultura Kolombjana mis-sekli 16 sa 18 kienet l-aktar iddedikata għar-rappreżentazzjoni reliġjuża tal-arti ekkleżjastika, influwenzata ħafna mill-iskejjel Spanjoli tal-iskultura sagra. Matul il-perjodu inizjali tar-Repubblika Kolombjana, l-artisti nazzjonali ffukaw fuq il-produzzjoni ta' ritratti skulturi ta' politiċi u figuri pubbliċi, f'xejra neoklassika ċara. Matul is-seklu 20, l-iskultura Kolombjana bdiet tiżviluppa xogħol kuraġġuż u innovattiv bil-għan li tikseb fehim aħjar tas-sensittività nazzjonali. Il-fotografija Kolombjana kienet immarkata bil-wasla tad-daguerreotype. Jean-Baptiste Louis Gros kien dak li ġab il-proċess tad-daguerreotype fil-Kolombja fl-1841. Il-librerija pubblika Piloto għandha l-akbar arkivju ta' negattivi fl-Amerika Latina, b’1.7 miljun ritratt antik li jkopru l-Kolombja mill-1848 sal-2005. L-istampa Kolombjana ppromwoviet ix-xogħol tal-kartunisti. Fl-aħħar deċennji, fanzines, l-Internet u pubblikaturi indipendenti kienu fundamentali għat-tkabbir tal-komiks fil-Kolombja. === Arkitettura === Matul iż-żmien kien hemm varjetà ta' stili arkitettoniċi, minn dawk ta' popli indiġeni għal dawk kontemporanji, inklużi stili kolonjali (militari u reliġjużi), repubblikani, transizzjonali u moderni. [[File:Street Scenes in Cartagena, Colombia (24045961890).jpg|thumb|Gallariji kolonjali fit-toroq ta' Cartagena]] [[File:Catedral-Basílica-de-Nuestra-Señora-de-la-Asunción-de-Popayán-Colombia-1.jpg|thumb|Pjazza ewlenija kolonjali ta' Popayán, Dipartiment ta' Cauca]] [[File:Pila de agua en la Plaza Central en Villa de Leyva, Boyacá, Colombia.jpg|thumb|Villa Kolonjali ta' Leyva, Dipartiment ta' Boyacá]] Żoni ta' abitazzjoni antiki, djar komunali, terrazzi tal-kultivazzjoni, toroq bħas-sistema tat-toroq Inca, ċimiterji, hypogeums u nekropoli huma parti mill-wirt arkitettoniku tal-popli indiġeni. Xi strutturi indiġeni prominenti huma s-sit arkeoloġiku pre-ċeramika u taċ-ċeramika ta' Tequendama, Tierradentro (park li fih l-akbar konċentrazzjoni ta' oqbra maqtul monumentali pre-Kolombjani bi kmamar tal-ġenb), l-akbar ġabra ta' monumenti reliġjużi u skulturi megalitiċi fl-Amerika t'Isfel, li tinsab f'San Agustín, Huila, Ciudad Perdida (sit arkeoloġiku b'serje ta' terrazzi minquxin fil-muntanji, netwerk ta 'mogħdijiet bil-madum u diversi pjazez ċirkolari), u bliet kbar mibnija prinċipalment mill-ġebel, injam, kannamieli u tajn . L-arkitettura matul il-perjodu tal-konkwista u l-kolonizzazzjoni kienet prinċipalment derivata mill-adattament tal-istili Ewropej għall-kundizzjonijiet lokali, u l-influwenza Spanjola, speċjalment Andalusija u Estremadura, tista' tidher faċilment. Meta l-Ewropej waqqfu bliet, saru żewġ affarijiet fl-istess ħin: id-dimensjonar tal-ispazju ġeometriku (kwadru, triq), u l-post ta' punt tanġibbli ta' orjentazzjoni. Il-kostruzzjoni ta 'swar kienet komuni madwar il-Karibew u f'xi bliet ta' ġewwa, minħabba l-perikli maħluqa għall-insedjamenti kolonjali Spanjoli minn pirati Ingliżi, Franċiżi u Olandiżi u gruppi indiġeni ostili. Knejjes, kappelli, skejjel u sptarijiet li jappartjenu għal ordnijiet reliġjużi għandhom influwenza urbana kbira. L-arkitettura Barokka tintuża f'bini militari u spazji pubbliċi. Marcelino Arroyo, Francisco José de Caldas u Domingo de Petrés kienu rappreżentanti kbar tal-arkitettura neoklassika. Il-Capitol Nazzjonali huwa rappreżentant kbir tar-romantiċiżmu. L-injam kien użat ħafna fil-bibien, twieqi, railings u soqfa matul il-kolonizzazzjoni ta 'Antioquia. L-arkitettura tal-Karibew takkwista influwenza Għarbija qawwija. It-Teatru Colón f'Bogotá huwa eżempju proditiku ta' arkitettura tas-seklu 19. Id-djar tal-kampanja b'innovazzjonijiet fil-konċepiment volumetriku huma wħud mill-aqwa eżempji ta' arkitettura repubblikana; L-azzjoni repubblikana fil-belt iffokat fuq id-disinn ta 'tliet tipi ta' spazji: parks bil-foresti, parks urbani żgħar u toroq u l-istil Gotiku kien l-aktar użat għad-disinn tal-knejjes. L-istil Deco, in-neoclassicism modern, l-eklettiżmu folkloriku u r-riżorsi ornamentali tal-Art Deco influwenzaw b'mod sinifikanti l-arkitettura tal-Kolombja, speċjalment matul il-perjodu ta 'tranżizzjoni. Il-moderniżmu ġab teknoloġiji ġodda ta 'kostruzzjoni u materjali ġodda (azzar, konkrit rinfurzat, ħġieġ u materjali sintetiċi) u arkitettura topoloġika u s-sistema ta' ċangaturi mħaffef ukoll għandhom influwenza kbira. L-aktar periti influwenti tal-moviment modern kienu Rogelio Salmona u Fernando Martínez Sanabria. L-arkitettura kontemporanja tal-Kolombja hija mfassla biex tagħti importanza akbar lill-materjali, din l-arkitettura tqis ġeografiji naturali u artifiċjali speċifiċi u hija wkoll arkitettura li tappella għas-sensi. Il-konservazzjoni tal-wirt arkitettoniku u urban tal-Kolombja ġiet promossa f'dawn l-aħħar snin. === Mużika === Il-Kolombja għandha collage vibranti ta' talent li jdoqq spettru sħiħ ta' ritmi. Hija magħrufa bħala l-art ta' elf ritmu, b'madwar 1,024 ritmu folkloristiku. Mużiċisti, kompożituri, produtturi tal-mużika u kantanti mill-Kolombja huma rikonoxxuti internazzjonalment bħal Shakira, Juanes, Carlos Vives u oħrajn. Il-mużika Kolombjana tgħaqqad l-istruttura tal-kitarra u l-kanzunetti influwenzati mill-Ewropa ma' flawtijiet kbar tal-bagalji u strumenti tal-perkussjoni mill-popolazzjoni indiġena, filwaqt li l-istruttura tal-perkussjoni u l-forom taż-żfin tagħha ġejjin mill-Afrika. Il-Kolombja għandha ambjent mużikali divers u dinamiku. [[File:Ejes musicales de Colombia1.png|thumb|left|Reġjuni tal-Kolombja skond il-mużika tradizzjonali tagħhom]] Guillermo Uribe Holguín, figura kulturali importanti fl-Orkestra Sinfonika Nazzjonali tal-Kolombja, Luis Antonio Calvo u Blas Emilio Atehortúa huma wħud mill-akbar esponenti tal-mużika arti. L-Orkestra Filarmonika ta’ Bogotá hija waħda mill-aktar orkestri attivi fil-Kolombja. Il-mużika tal-Karibew għandha ħafna ritmi vibranti, bħal cumbia (daqq bil-maracas, drums, bagpipes u guacharaca), porro (huwa ritmu monotonu iżda ferrieħa), Mapalé (bir-ritmu mgħaġġel tiegħu u ċ-ċapċip kostanti) u vallenato, li oriġinaw fil- parti tat-Tramuntana tal-kosta tal-Karibew (ir-ritmu jindaqq prinċipalment bil-kaxxa, il-guacharaca u l-accordion). Il-mużika tal-kosta tal-Paċifiku, bħall-currulao, hija kkaratterizzata mill-użu qawwi tagħha tat-tnabar (strumenti bħall-marimba indiġena, il-conunos, il-bombo, it-tanbur u l-cuatro guasas jew rattle tubulari). Ritmu importanti tar-reġjun tan-Nofsinhar tal-kosta tal-Paċifiku huwa l-contradanza (użata fl-ispettakli taż-żfin minħabba l-kuluri impressjonanti tal-kostumi). Il-mużika marimba, il-kanzunetti u ż-żfin tradizzjonali tar-reġjun tan-Nofsinhar tal-Paċifiku tal-Kolombja jinsabu fuq il-Lista Rappreżentattiva tal-UNESCO tal-Wirt Kulturali Intanġibbli tal-Umanità. Ritmi mużikali importanti tar-Reġjun Andin huma ż-żfin (żfin tal-folklor Andin li ħareġ mit-trasformazzjoni tal-contradanza Ewropea), il-bambuco (daqq bil-kitarra, tiple u mandolina, ir-ritmu jiżfen f'pari), il-hallway (ritmu ispirat f’ il-waltz Awstrijak u ż-“żfin” Kolumbjan, il-lirika ġew komposti minn poeti rinomati), il-guabina (it-tiple, il-bandola u r-requinto huma l-istrumenti bażiċi), is-sanjuanero (oriġina fid-dipartimenti ta' Tolima u Huila , il- ir-ritmu huwa ferħan u mgħaġġel). Apparti dawn ir-ritmi tradizzjonali, il-mużika tas-salsa nfirxet mal-pajjiż kollu, u l-belt ta' Cali hija meqjusa minn ħafna kantanti tas-Salsa bħala ‘The New Salsa Capital of the World’. L-istrumenti li jiddistingwu l-mużika tal-Llanos tal-Lvant huma l-arpa, il-cuatro (tip ta' kitarra b'erba' kordi) u l-maracas. Ritmi importanti ta' dan ir-reġjun huma l-joropo (ritmu mgħaġġel u hemm ukoll zapateo bħala riżultat ta' l-antenati flamenco tiegħu) u l-galerón (daqq ħafna waqt li l-cowboys ikunu qed jaħdmu). Il-mużika tar-reġjun tal-Amażonja hija influwenzata ħafna minn prattiċi reliġjużi indiġeni. Uħud mill-istrumenti mużikali użati huma l-manguaré (strument mużikali tat-tip ċerimonjali, li jikkonsisti f'par tnabar ċilindriċi kbar), il-quena (strument melodiku), ir-ronador, il-congas, il-qniepen u tipi differenti ta' flawtijiet. Il-mużika tal-Arċipelagu ta' San Andrés, Providencia u Santa Katalina ġeneralment tkun akkumpanjata minn mandolina, bass, quijada, kitarra u maracas. Xi ritmi popolari tal-arċipelagu huma Skoċċiżi, calypso, polka u mento. === Kultura popolari === [[File:Statue India Catalina FICCI.JPG|thumb|Il-Cartagena Film Festival huwa l-eqdem avveniment tal-films fl-Amerika Latina. Il-fokus ċentrali tiegħu huwa l-films Ibero-Amerikani.]] It-teatru ġie introdott fil-Kolombja matul il-kolonizzazzjoni Spanjola fl-1550 permezz ta' kumpaniji taż-żarzuela. It-teatru Kolumbjan huwa appoġġjat mill-Ministeru tal-Kultura u serje ta 'organizzazzjonijiet privati ​​u statali. Il-Festival tat-Teatru Ibero-Amerikan ta' Bogotá huwa l-aktar avveniment kulturali importanti fil-Kolombja u wieħed mill-akbar festivals tat-teatru fid-dinja. Avvenimenti teatrali importanti oħra huma: Il-Festival tal-Puppet La Fanfarria (Medellín), Il-Festival tat-Teatru Manizales, Il-Festival tat-Teatru tal-Karibew (Santa Marta) u l-Festival tal-Arti tal-Kultura Popolari “Invażjoni Kulturali” (Bogotá). Għalkemm iċ-ċinema Kolombjana hija żagħżugħa bħala industrija, aktar reċentement l-industrija tal-films kienet qed tikber bl-appoġġ tal-Liġi tal-Films li għaddiet fl-2003. Ħafna festivals tal-films isiru fil-Kolombja, iżda t-tnejn l-aktar importanti huma l-Cartagena Film Festival, li huwa l-eqdem. festival tal-films fl-Amerika Latina, u l-Bogota Film Festival. Xi gazzetti importanti taċ-ċirkolazzjoni nazzjonali huma El Tiempo u El Espectador. It-televiżjoni fil-Kolombja għandha żewġ netwerks tat-televiżjoni privati ​​u tliet netwerks tat-televiżjoni tal-istat b'kopertura nazzjonali, kif ukoll sitt netwerks tat-televiżjoni reġjonali u għexieren ta 'stazzjonijiet tat-televiżjoni lokali. L-istazzjonijiet privati, RCN u Caracol, huma dawk bl-akbar udjenza. L-istazzjonijiet reġjonali u l-gazzetti reġjonali jkopru dipartiment wieħed jew aktar u l-kontenut tagħhom isir f'dawn l-oqsma partikolari. Il-Kolombja għandha tliet netwerks nazzjonali ewlenin tar-radju: Radiodifusora Nacional de Colombia, stazzjon tar-radju nazzjonali tal-istat; Caracol Radio u RCN Radio, netwerks ta' proprjetà privata b'mijiet ta' affiljati. Hemm netwerks nazzjonali oħra, inklużi Cadena Super, Todelar u Colmundo. Mijiet ta' stazzjonijiet tar-radju huma rreġistrati mal-Ministeru tat-Teknoloġija tal-Informazzjoni u l-Komunikazzjoni. === Kċina === [[File:Comidas tipicas colombianas.jpg|thumb|Tranta paisa (fuq) u ajiaco (taħt) huma tnejn mill-aktar platti tradizzjonali fil-pajjiż.]] Il-gastronomija Kolombjana varjata hija influwenzata mill-fawna u l-flora differenti tagħha, kif ukoll it-tradizzjonijiet kulturali tal-gruppi etniċi. Il-platti u l-ingredjenti Kolombjani jvarjaw ħafna skont ir-reġjun. Uħud mill-aktar ingredjenti komuni huma: ċereali bħal ross u qamħ; tuberi bħal patata u kassava; legumi varji; laħmijiet, inklużi ċanga, tiġieġ, majjal u mogħoż; ħut; u frott tal-baħar. Il-kċina Kolombjana fiha wkoll varjetà ta' frott tropikali bħal cape gooseberry, feijoa, arazá, pitahaya, mangostan, granadilla, papaya, guava, tut (tut), lulo, soursop, u frott tal-passjoni. Il-Kolombja hija waħda mill-akbar konsumaturi ta' meraq tal-frott fid-dinja. Fost l-appetizers u sopop l-aktar rappreżentattivi hemm patacones (pjantaġġini ħodor moqlija), sancocho de gallina (soppa tat-tiġieġ bil-ħaxix bl-għeruq) u ajiaco (soppa tal-patata u qamħirrum). L-appetizers u l-ħobż rappreżentattivi huma pandebono, arepas (kejkijiet tal-qamħirrum), aborrajados (pjantaġġini ħelwin moqlija bil-ġobon), torta de choclo, empanadas u almojábanas. Dixxijiet ewlenin rappreżentattivi huma t-tumba paisa, il-lechona tolimense, il-mamona, it-tamales, u l-platti tal-ħut (bħal arroz de lisa), speċjalment fir-reġjuni kostali fejn jittieklu wkoll kibbeh, serum, queso costeño u carimañolas. L-akkumpanjamenti rappreżentattivi huma patatas chorreadas (patata bil-ġobon), pitravi mimlijin b'bajd iebes (pitravi mimlijin b'bajd iebes) u ross bil-ġewż. L-ikel organiku huwa xejra attwali fl-ibliet il-kbar, għalkemm b'mod ġenerali madwar il-pajjiż il-frott u l-ħaxix huma naturali ħafna u friski. Deżerti rappreżentattivi huma buñuelos, custard, kejk María Luisa, sandwich guava (ġelatina tal-gwava), cocadas (blalen tal-ġewż tal-Indi), casquitos de guava (qxur tal-gwava konfettura), pastel de natas, wejfers, mango flan, roscón, millefeuille, delikatezza. abjad, ħelu tal-feijoa, ħelu tal-papajuela, kejk tal-mojicón u sponge cake curuba. Zlazi tipiċi huma hogao (zalza tat-tadam u tal-basal) u chili stil Kolumbjan. Xi xarbiet rappreżentattivi huma kafè (aħmar), xampù, cholado, lulada, ħafur Kolombjan, meraq tal-kannamieli taz-zokkor, aguapanela, aguardiente, ċikkulata sħuna, u meraq tal-frott frisk (spiss magħmul bl-ilma jew bil-ħalib). === Sports === [[File:Rio 2016. Ciclismo BMX-BMX Cycling (29016608602).jpg|thumb|Mariana Pajón hija ċiklist Kolombjana, darbtejn midalja tad-deheb Olimpika u Champion tad-Dinja tal-BMX.]] [[File:FCF-Logo-2023.svg|thumb|Il-logo tat-tim nazzjonali tal-futbol tal-Kolombja]] Tejo huwa l-isport nazzjonali tal-Kolombja u huwa sport tat-tim li jinvolvi li jitfgħu l-projettili biex jolqtu mira. Iżda mill-isports kollha fil-Kolombja, il-futbol huwa l-aktar popolari. Il-Kolombja kienet iċ-champion tal-Copa América tal-2001, li fiha stabbiliet rekord ġdid li ma' ntlaqatx, ma' sofriet l-ebda gowl, u rebħet kull partita. Il-Kolombja ngħatat darbtejn il-premju tal-“plejer tas-sena”. Il-Kolombja hija ċentru għall-iskejters. It-tim nazzjonali huwa qawwa perenni fil-Kampjonati Dinjija tar-Roller Speed ​​​​Skating. Il-Kolombja tradizzjonalment kienet tajba ħafna fiċ-ċikliżmu u numru kbir ta' ċiklisti Kolombjani rebħu f’kompetizzjonijiet ewlenin taċ-ċikliżmu. Il-baseball huwa popolari fi bliet bħal Cartagena u Barranquilla. Ġew plejers tajbin minn dawk l-ibliet, bħal: Orlando Cabrera, Édgar Rentería, li kien champion tas-Serje Dinji fl-1997 u l-2010, u oħrajn li lagħbu fil-Major League Baseball. Il-Kolombja kienet champion dinji tad-dilettanti fl-1947 u fl-1965. Il-boxing huwa wieħed mill-isports li pproduċa l-aktar ċampjins tad-dinja għall-Kolombja. L-isport tal-muturi wkoll jokkupa post importanti fil-preferenzi sportivi tal-Kolombjani; Juan Pablo Montoya huwa sewwieq tat-tlielaq magħruf għar-rebħ ta' 7 avvenimenti tal-Formula Wieħed il-Kolombja eċċella wkoll fl-isports bħall-BMX, il-judo, l-isports tal-isparar, it-taekwondo, il-lotta, l-għadis għoli u l-atletika, u għandu tradizzjoni kbira fil-weight lifting u l-bowling. == Bliet importanti == <gallery> File:BOG17.png|Santafé de Bogotá File:Bogota SkyIine.jpg|Santafé de Bogotá File:Casa Cural de la Catedral 2.jpg|Santafé de Bogotá File:2018 Bogotá - Iglesia de Monserrate desde Germania.jpg|Santafé de Bogotá File:Fachada Capitolio.jpg|Santafé de Bogotá File:BOG Museo del Oro.JPG|Santafé de Bogotá File:2018 Aeropuerto El Dorado de Bogotá - Ventanales del muelle nacional.jpg|Santafé de Bogotá File:Metro de Medellín, Colombia.jpg|Medellín File:Barranquilla - Paseo de Bolívar.jpg|Barranquilla File:Bucaramanga v cu.JPG|Bucaramanga File:Teatro Municipal de Santiago de Cali 01.JPG|Cali File:Oeste de Cali de noche.jpg|Cali File:Iglesia de San Antonio Cali 01.JPG|Cali File:CristoReyCali.jpg|Cali File:Catedral San Jerónimo de Montería en la celebración de los 240 años de la ciudad. .jpg|Montería File:Catedral de Pasto.jpg|San Juan de Pasto File:Baluarte de Santiago CTG 11 2019 9804.jpg|Cartagena de Indias File:Panorámica de San José de Cúcuta, Colombia.jpg|San José de Cúcuta File:San Juan de Pasto de noche.jpg|San Juan de Pasto File:Catedral de Pasto.jpg|San Juan de Pasto File:Volcán Galeras - Pasto - Colombia.jpg|San Juan de Pasto File:Plazuela San Andrés-Pasto.jpg|San Juan de Pasto File:Plaza de Nariño, al final de la tarde - panoramio.jpg|San Juan de Pasto File:Catedralpopayan.jpg|Popayán File:Iglesia de Santo Domingo-Popayan.jpg|Popayán File:Popayan bridge.jpg|Popayán File:Centro Histórico 2.JPG|Popayán File:Atardecer en Popayán, Cauca.jpg|Popayán File:CatedralTunja1.jpg|Tunja File:Puente de Boyaca 1.jpg|Tunja File:Tunja02.jpg|Tunja File:Tunja Panoramica Norte.JPG|Tunja File:Valledupar.png|Valledupar File:Calle15valledupar.jpg|Valledupar File:Valledupar 2007 006.jpg|Valledupar File:PanteodelaPatria.JPG|Santa Marta File:Rodadero 2023.jpg|Santa Marta File:Arrecifes.jpg|Santa Marta File:El Morro visto desde Taganga al atardecer.jpg|Santa Marta File:090 Irotama Santa Marta Colombia Sunset.JPG|Santa Marta File:Cityofneiva.png|Neiva File:Ibagué.jpg|Ibagué File:Plaza Bolívar Ibague.jpg|Ibagué File:Biblioteca Universidad de Ibagué.JPG|Ibagué File:Catedral de Ibague con la gobernacion.JPG|Ibagué File:Museo de arte del tolima.JPG|Ibagué File:Monumento a Las Arpas.JPG|Villavicencio File:C8v iSQXoAAEqwr.jpg|Villavicencio File:CRISTO REY.JPG|Villavicencio File:Manizales Montage L.jpg|Manizales File:Plaza Almirante Padilla.JPG|Riohacha File:LA CATEDRAL DE RIOHACHA - panoramio.jpg|Riohacha File:CENTRO COMERCIAL SUCHIMMA (RIOHACHA) - panoramio.jpg|Riohacha File:Antigua Aduana y Actual Secretaría de Cultura de Riohacha.jpg|Riohacha File:Edificio de la Gobernacion de la Guajira.JPG|Riohacha File:Skyline Pereira.jpg|Pereira File:Bolivar desnudo.jpg|Pereira File:IglesiadePereira.JPG|Pereira File:Edificio de Rentas Departamentales.JPG|Pereira File:Estación del Ferrocarril Pereira..JPG|Pereira File:Sincelejoocity.png|Sincelejo File:Ciudad de Quibdo.jpg|Quibdó File:Alcaldía de Yopal, Casanare.jpg|Yopal File:Estadio Santiago de las Atalayas.jpg|Yopal File:Yopal, Casanare - panoramio.jpg|Yopal File:Monumento al joropo, Yopal.JPG|Yopal </gallery> == Terremoti fil-Kolombja == {| class="wikitable sortable" width="100%" |+ |- !Data u ħin<ref>Ħin lokali. Bħalissa, il-ħin lokali fil-Kolombja huwa [[UTC-5]].</ref> !Isem !Epiċentru !Żoni affettwati ![[Skala tal-kobor Richter|''M_S'']] ![[Skala tal-kobor tal-mument|''M_w'']] !Imwiet<ref>Ċifri approssimattivi. Dawn jistgħu jvarjaw minħabba rapporti differenti minn dak iż-żmien, iżda huma ppreżentati għal referenza.</ref> |- |16 ta' Jannar, 1644 (05:00) |1644 Santander ||- |[[Santander (Kolombja)|Santander]] | 6.9 | |allinja=lemin|20 |- |16 ta’ Marzu, 1644 (00:00) |1644 Bogotá ||- ||[[Bogotá]] |5.5 | |allinja=lemin|5 |- |3 ta’ April, 1646 (02:30) |1646 Muzo ||- [[Boyacá]] |6 | |allinja=lemin|? |- |2 ta’ Frar, 1736 (09:00) |1736 Popayán ||{{Coord|2.44|N|76.66|W}} ||[[Popayán]] |6 | |allinja=lemin|0 |- |18 ta’ Ottubru 1743 (10:45) |1743 Fómeque ||{{Coord|4.44|N|73.83|W}} ||[[Cundinamarca]] | 6.2 | - |allinja=lemin|- |- |9 ta' Lulju, 1766 (16:00) |1766 Buga ||- |[[Cauca (Kolombja)|Cauca]], [[Valle del Cauca]] |6.5 | - |allinja=lemin|- |- |12 ta’ Lulju 1785 (07:45) |[[Terremot tal-Viċireyalty ta' New Granada tal-1785|1785 New Granada]] ||{{Coord|4.35|N|74.400|W}} ||[[Bogotá]] |<span style="color:#FF0000">7.1</span><ref>{{Cite journal|url=http://www.scielo.org.co/scielo.php?script=sci_abstract&pid=S0121-215X2010000100012&lng=mt&nrm=iso/titlu analiżi storika li seħħew it-terremoti li seħħew 1785 u 1917 fiċ-ċentru tal-Kolombja|l-aħħar=Sarabia Gómez|l-ewwel=Ana Milena|l-aħħar2=Cifuentes Avendaño|l-ewwel2=Hernán Guillermo|date=2010-01|journal=Cuadernos de Geografía: Revista Colombiana de Geografía|issue=19|pages=153–162|access-date=2021-08-16|language=es|issn=0121-215X|last3=Robertson}}</re3=Kim} | - |allinja=lemin|- |- |15 ta’ Frar, 1796 (?) |1796 Pamplona ||- ||[[Pamplona]] |5.5 | - |allinja=lemin|- |- |16 ta’ Ġunju 1805 (03.15) |[[Terremot tat-Tolima tal-1805|Tolima tal-1805]] ||{{Coord|5.20|N|74.75|W}} |[[Tolima]], [[Cundinamarca]] | 6.1 | - |allinja=lemin|100 |- |17 ta’ Ġunju 1826 (10:30 p.m.) |Boyacá tal-1826 ||- |[[Cauca (Kolombja)|Cauca]], [[Boyacá]], [[Bogotá]] |6.5 | - |align=right|0 |- |16 ta' Novembru, 1827 (5:45 p.m.) |Il-Kolombja tal-1827<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=1706&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1827|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}} ||{{Koord|1.8|N|76.4|W}} |[[Bogotá]], [[Popayán]] | <span style="color: #FF0000">7.7</span> | - |align=right|250 |- |20 ta' Jannar, 1834 (07:00) |1834 Putumayo<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=1766&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1834|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}} ||{{Koord|1.20|N|77.0|W}} |[[Putumayo (Kolombja)|Putumayo]], [[Nariño]] |<span style="color: #FF0000">7.0</span> | - |align=right|80 |- |22 ta' Mejju, 1834 (03:00) |1834 Santa Marta | - |[[Reġjun tal-Karibew (Kolombja)|Reġjun tal-Karibew]] |6.4 | - |align=right|0 |- |15 u 16 ta' Awwissu, 1868 |[[Terremoti tal-Ekwador tal-1868|Ekwador tal-1868]]<ref>Dan it-terremot ma kellux l-epiċentru tiegħu fil-Kolombja, iżda l-pajjiż kien fost iż-żoni milquta mit-terremot.</ref> ||{{Coord|0.31|N|78.18|W}} |[[Ekwador]], [[Kolombja]] |6.3/6.7 | - |align=right| {{nowrap|5,000–20,000}} |- | 18 ta' Mejju, 1875 (17:16) |[[Terremot ta' Cúcuta tal-1875|Cúcuta 1875]]<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=2233&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=displayv|title=Kummenti għat-Terremot tal-1875|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref> ||{{Koord|7.863|N|72.466|W}} |[[Norte de Santander]] |<span style="color: #FF0000">7.3</span> | - |align=right|600 |- ||7 ta' Settembru, 1882 (03:20) |[[Terremot tal-Panama tal-1882|Panama 1882]] ||- |[[Stat Sovran tal-Panama|Panama]] |<span style="color:#FF0000"> 7.7/7.9</span> | - |align=right| 75–250 |- |31 ta' Jannar, 1906 (10:36) |[[Terremot tal-Ekwador–Kolombja tal-1906|Ekwador–Kolombja 1906]]<ref>Dan kien l-aktar terremot qawwi rreġistrat fil-Kolombja fis-seklu 20; ikkawża wkoll tsunami li laqat il-kosti ta' pajjiżi oħra. Is-seba' l-aktar terremot qawwi rreġistrat fl-istorja tal-bniedem.</ref><ref name=frontera>L-epiċentri ta' dawn it-terremoti kienu jinsabu fuq il-fruntiera bejn il-Kolombja u dak il-pajjiż</ref><ref>{{Iċċita l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/official19060131153610_30#executive|title=M 8.8 - ħdejn il-kosta tal-Ekwador|website=earthquake.usgs.gov}}</ref> ||{{Coord|1.0|N|81.5|W}} |[[Ekwador]], [[Kolombja]] | <span style="color: #FF0000">8.6</span> | <span style="color: #FF0000">8.8</span> |align=right|1500 |- |10 ta' April, 1911 (13:42) |1911 Kolombja ||{{Koord|9.0|N|74.0|W}} |[[Medellín]] | <span style="color: #FF0000">7.2</span> | - |align=right|0 |- |31 ta' Awwissu, 1917 (06:36) |1917 Sumapaz<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=3095&t=101650&s=13&d=22 5.000 ,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1917|aħħar=Dunbar|ewwel=Paula|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}</ref> ||{{Koord|4.0|N|74.0|W}} |[[Cundinamarca]] | <span style="color: #FF0000">7.0</span> | <span style="color: #FF0000">7.3</span> |align=right|6 |- |14 ta' Diċembru, 1923 (05:31) |1923 Cumbal ||{{Koord|0.77|N|77.78|W}} |[[Nariño]] | 6.2 | - |allinja=lemin|0 |- |7 ta’ Ġunju 1925 (18:41) |1925 Valle del Cauca ||{{Coord|4.02|N|76.07|W}} |[[Cauca (Kolombja)|Cauca]], [[Valle del Cauca]] | 6.8 | - |allinja=lemin|0 |- |7 ta’ Awwissu 1935 (04:00) |1935 Tangua ||{{Coord|5.5|N|76.00|W}} |[[Nariño (Kolombja)|Nariño]] | 5.8 | - |align=right|0 |- |17 ta' Settembru, 1935 (23:58) |1935 Pueblo Rico ||{{Koord|5.5|N|76.00|W}} |[[Pueblo Rico]] | 6.2 | - |align=right|1 |- |9 ta' Jannar, 1936 (09:23) |1936 Nariño<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=3568&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1936|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref> ||{{Koord|0.09|N|77.37|W}} |[[Nariño (Kolombja)|Nariño]] | <span style="color: #FF0000">7.0</span> | - |align=right|197 |- |4 ta' Frar, 1938 (21:27) |1938 Kolombja ||- |[[Assi tal-Kafè]], [[Antioquia]] | <span style="color: #FF0000">7.0</span> | - |align=right|10 |- |8 ta' Lulju, 1942 (07:30) |1942 Lorica ||{{Koord|9.19|N|75.81|W}} |[[Reġjun tal-Karibew]] | 6.5 | - |align=right|5 |- |8 ta' Lulju, 1947 (02:01) |1947 Pasto |{{Koord|1.30|N|67.23|W}} |[[Nariño (Kolombja)|Nariño]] | 6.0 | - |allinja=lemin|2 |- |8 ta' Lulju, 1950 (?) |1950 Santander ||{{Coord|6.96|N|72.91|W}} |[[Santander (Kolombja)|Santander]], [[Norte]] | 6.7 | - |allinja=lemin|102 |- |14 ta’ Frar, 1952 (16:03) |1952 Antioquia ||{{Coord|7.70|N|78.600|W}} |[[Antioquia]], [[Caldas]] | 6.7 | - |allinja=lemin|0 |- |21 ta’ April 1957 (16:12) |1957 Santander ||{{Coord|6.94|N|72.89|W}} |[[Santander (Kolombja)|Santander]] | 6.9 | - |allinja=lemin|0 |- |23 ta’ Mejju 1957 (21:37) |1957 Cauca ||{{Coord|3.74|N|76.77|W}} |[[Cauca (Kolombja)|Cauca]], [[Valle del Cauca]] | 6.8 | - |align=right|2 |- |19 ta' Jannar, 1958 (09.07) |[[Terremot tal-Ekwador-Kolombja tal-1958|Ekwador-Kolombja tal-1958]]<ref name=border/><ref>{{Ċitazzjoni web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=4160&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1958|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref> ||{{Koord|1.605|N|79.206|W}} |[[Nariño (Kolombja)|Nariño]], [[Cauca (Kolombja)|Cauca]] | <span style="color: #FF0000">7.6</span> | <span style="color: #FF0000">7.8</span> |align=right|111 |- |16 ta' Ġunju, 1961 (05.33) |Kolombja 1961 ||{{Koord|8.82|N|73.41|W}} |[[Santander (Kolombja)|Santander]], [[Magdalena (Kolombja)|Magdalena]] | 6.5 | - |align=right|0 |- |18 ta' Frar, 1962 (12:25) |Antioquia 1962 ||{{Koord|6.9|N|75|W}} |[[Antioquia]] | 5.6 | - |align=right|0 |- |30 ta' Lulju, 1962 (3:18 p.m.) |[[Terremot tal-Assi tal-Kafè tal-1962|Assi tal-Kafè tal-1962]] ||{{Coord|5.4|N|75.9|W}} |[[Assi tal-Kafè]] | 6.8 | - |align=right|50 |- |4 ta' Settembru, 1966 (05.17) |Il-Kalvarju tal-1966 ||{{Coord|4.60|N|73.90|W}} |[[El Calvario (Kolombja)|El Calvario]], [[Usme]] | 5.0 | 5.2 |align=right|8 |- |9 ta' Frar, 1967 (10.24) |[[Terremot ta' Neiva tal-1967|Neiva tal-1967]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=4391&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1967|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem838623#executive|title=M 7.0 - Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}</ref> ||{{Koord|2.9|N|74.8|W}} |[[Neiva]] ([[Huila]]) | <span style="color:#FF0000">7.2 | <span style="color: #FF0000">7.2</span> |align=right|98 |- |29 ta' Lulju, 1967 (05.24) |Santander 1967<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem833862#executive|title=M 6.8 - it-tramuntana tal-Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|6.84|N|73.09|W}} |[[Santander (Kolombja)|Santander]] | 5.9 | 6.8 |align=right|10 |- |31 ta' Lulju, 1970 (12.08) |[[Terremot tal-Kolombja tal-1970|1970 Kolombja]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem794176#executive|title=M 8.0 - Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|1.46|N|72.56|W}} |[[Kolombja]], [[Peru]] | <span style="color: #FF0000">7.7</span> | <span style="color: #FF0000">8.0</span> |align=right|1 |- |26 ta' Settembru, 1970 |Bahía Solano mill-1970<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem792345#executive|title=M 6.5 - ħdejn il-kosta tal-punent tal-Kolombja|website=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|2.85|N|72.05|W}} |[[Bahía Solano (Kolombja)|Bahía Solano]] | 6.0/5.4/5.8 | - |align=right|0 |- |3 ta' April, 1973 (08.53) |L-Assi tal-Kafè tal-1973 ||{{Koord|4.60|N|75.67|W}} |[[L-Assi tal-Kafè]] | 6.3 | - |align=right|0 |- |30 ta' Awwissu, 1973 5.000 (13.25) |Konvenzjoni 1973 ||{{Coord|7.24|N|72.85|W}} |[[Norte de Santander]] | 4.5 | 5.7 |allinja=lemin|15 |- |17 ta’ April 1974 (20:19) |Santander 1974 ||{{Coord|6.99|N|72.88|W}} |[[Santander (Kolombja)|Santander]] | 4.8 | - |allinja=lemin|5 |- |12 ta’ Lulju 1974 (08:19) |Kolombja-Panama 1974<ref name=frontera/> ||{{Coord|7.73|N|77.63|W}} |[[Kolombja]], [[Panama]] | <span style="color: #FF0000">7.1</span> | <span style="color: #FF0000">7.3</span> |align=right|12 |- |5 ta' April, 1975 (15:38) |Barú 1975 ||{{Koord|10.13|N|75.65|W}} |[[Cartagena de Indias|Cartagena]], [[Barranquilla]] | 5.5 | - |align=right|0 |- |11 ta' Lulju, 1976 |Kolombja-Panama 1976<ref name=frontera/> ||{{Koord|7.37|N|78.07|W}} |[[Panama]], [[Kolombja]] | <span style="color: #FF0000">7.1</span> | - |align=right|7 |- |30 ta' Awwissu, 1977 (7:42 p.m.) |Antioquia 1977 ||{{Koord|7.35|N|76.16|W}} |[[Antioquia]] | 6.5 | 6.6 |align=right|1 |- |23 ta' Novembru, 1979 (6:40 p.m.) |Il-Kajr 1979<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000145h#executive|title=M 6.4 - Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}}} ||{{Koord|1.530|N|79.199|W}} |[[Wied ta' Cauca|Wied tat-Tramuntana]] | 6.7 | <span style="color: #FF0000">7.2</span> |align=right|44 |- | 12 ta' Diċembru, 1979 (02.59) |[[Terremot tal-Kolombja tal-1979|Tumaco tal-1979]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=4863&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|titlu=Kummenti għat-Terremot tal-1979|kunjom=Dunbar|isem=Paula|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref> |{{Koord|1.602|N|79.363|W}} |[[Nariño (Kolombja)|Nariño]], [[Cauca (Kolombja)|Cauca]] | <span style="color: #FF0000">7.9</span> | <span style="color: #FF0000">8.1 |align=right|454 |- |26 ta' Novembru, 1980 (-) |1980 Cúcuta<ref name=frontera/> ||{{Koord|8.10|N|72.50|W}} |[[Cúcuta]] | 5.2 | 5.3 |align=right|- |- |17 ta' Ottubru, 1981 (23:31) |1981 Kolombja-Venezwela<ref name=frontera/> ||{{Koord|8.11|N|72.52|W}} |[[Kolombja]], [[Venezwela]] | 5.8 | 5.9 |allinja=lemin|20 |- |31 ta’ Marzu 1983 (08:12) |[[Terremot ta' Popayán tal-1983|Popayán tal-1983]] |{{Coord|2.44|N|76.66|W}} ||[[Popayán]] | 5.5 | 5.7 |align=right|300 |- |5 u 6 ta' Marzu, 1987 (20:54, 23:10 -03:14) |[[Terremoti fl-Ekwador tal-1987|Ekwador-Kolombja tal-1987]]<ref name=border/><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000330t#executive|title=M 6.4 - Reġjun tal-fruntiera bejn il-Kolombja u l-Ekwador|websajt=earthquake.usgs.gov}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000330w#executive|title=M 7.2 - Fruntiera bejn il-Kolombja u l-Ekwador reġjun|data tal-aċċess=2021-08-16|websajt=earthquake.usgs.gov}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0003315#executive|titlu=M 6.0 - Reġjun tal-fruntiera bejn il-Kolombja u l-Ekwador|websajt=earthquake.usgs.gov}}}</ref> ||{{Koord|1.1|N|79.4|W}} |[[Kolombja]], [[Ekwador]] | <span style="color: #FF0000">7.0</span> | |align=right|1000 |- |19 ta' Marzu, 1988 (10.23) |Il-Kalvarju tal-1988 ||{{Coord|4.43|N|73.79|W}} |[[Cundinamarca]], [[Meta (Kolombja)|Meta]] | 4.8 | - |align=right|0 |- |19 ta' Novembru, 1991 (17.28) |Ħabta tal-1991<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0004zbt#executive|title=M 7.2 - ħdejn il-kosta tal-punent tal-Kolombja|website=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|4.36|N|77.32|W}} |[[Chocó|Choco]], [[Wied ta' Cauca]] |<span style="color: #FF0000">7.1</span> |<span style="color: #FF0000">7.2</span> |align=right|- |- | 17/18 ta' Ottubru, 1992 |[[Terremot ta' Murindó tal-1992|Atrato Medio tal-1992]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0005fha#executive|title=M 7.2 - it-tramuntana tal-Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} |[[Chocó|Choco]], [[Antioquia]] |6.6/<span style="color: #FF0000">7.1</span> | - |align=right|3 |- | 6 ta' Ġunju, 1994 (3:47 p.m.) |[[Terremot ta' Páez tal-1994|1994 Páez]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=5387&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-1994|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref> ||{{Koord|2.85|N|76.07|W}} |[[Huila]], [[Cauca (Kolombja)|Cauca]] | 6.4 | 6.8 |align=right|800 |- |19 ta' Jannar, 1995 (10.05) |Tauramena tal-1995<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0006rkq#executive|title=M 6.5 - Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|5.04|N|72.93|W}} |[[Casanare]] | 6.0 | 6.5 |allinja=lemin|6 |- |8 ta’ Frar 1995 (13:40) |[[Terremot ta' Pereira tal-1995|Pereira 1995]]<ref>{{Iċċita web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0006skc#executive|title=M 6.4 - Kolombja|website=earthquake.usgs.usgs>v. ||{{Coord|4.10|N|76.62|W}} |[[Valle del Cauca|Valle]], [[Chocó|Chocó]] | 6.4 | 6.5 |allinja=lemin|35 |- |4 ta’ Marzu 1995 (18:23) |Pasto 1995 ||{{Coord|1.25|N|77.25|W}} |[[Nariño (Kolombja)|Nariño]] | 5.0 | |a 5.000 align=right|7 |- |- | 25 ta' Jannar, 1999 (13.19) |[[Terremot tal-Armenja tal-1999|Assi tal-Fażola tal-Kafè tal-1999]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp00091q3#executive|title=M 6.1 - Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|4.46|N|75.72|W}} |[[Quindio]], [[Risaralda] |6.3 | 6,4 |align=right|1185 |- |- | 15 ta' Novembru, 2004 (03.34) |[[Terremot ta' Pizarro tal-2004|Terremot ta' Pizarro tal-2004]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000d8gx#executive|title=M 7.2 - ħdejn il-kosta tal-punent tal-Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|4.81|N|77.79|W}} |[[Cali]], [[Slate] |6,7 |<span style="color: #FF0000">7.2</span> |align=right|0 |- |- | 9 ta' Settembru, 2007 (8.49pm) |[[Terremot ta' Gorgon tal-2007|2007 Gorgon]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000fmtk#executive|title=M 6.8 - ħdejn il-kosta tal-punent tal-Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}}</ref> ||{{Koord|2.927|N|78.212|W}} |[[Reġjun tal-Paċifiku (Kolombja)|Majjistral] | 6.8 | 6.8 |align=right|0 |- |- |24 ta' Mejju, 2008 (2.20pm) |[[Terremot ta' El Calvary tal-2008|El Calvary tal-2008]]<ref>{{Kwotazzjoni tal-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/structures/results?eq_0=7879&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=Kummenti għat-Terremot tal-2008|websajt=www.ngdc.noaa.gov}}}</ref> ||{{Koord|4,454|N|73,635|W}} |[[El Calvary (Kolombja)|El Calvary]], [[Quetame] | 5.7 | 5.9 |align=right|33 |- |- |29 ta' Lulju, 2010 (2.34pm) |Ortega tal-2010 ||{{Koord|3.96|N|75.16|W}} |[[Kolombja]], [[Venezwela] | 5,1 | - |align=right|0 |- |- |30 ta' Settembru, 2012 (11.31) |[[Terremot ta' La Vega tal-2012|Terremot ta' La Vega tal-2012]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us2012gdap#summary|title=M 7.3 - Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|1.98|N|76.57|W}} |[[Kolombja] | <span style="color:#FF0000">7.3</span> | <span style="color: #FF0000">7.4</span> |align=right|0 |- |- |9 ta' Frar, 2013 (09.16) |[[Terremot ta' Nariño tal-2013|2013 Nariño]]<ref>{{Sit elettroniku|url=https://www.emsc-csem.org/Earthquake/earthquake.php?id=304122|titlu=Terremot, Kobor 7.0 - KOLOMBJA - 2013 9 ta' Frar, 2013 | 14:16:07 UTC|data tal-aċċess=2021-08-16|websajt=EMSC-CSEM|lingwa=en}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usc000f4ij#executive|titlu=M 6.9 - 2km Tramuntana ta' Yacuanquer, Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}</ref> ||{{Koord|1.07|Tramuntana|77.24|Punent}} |[[Kolombja]], [[Ekwador] | <span style="color:#FF0000">7.0 | <span style="color: #FF0000">7.3</span> |align=right|0 |- |- |13 ta' Awwissu, 2013 (10.43) |Paċifiku 2013<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usb000j275#executive|title=M 6.7 - 101km Punent-Punent ta' Mutis, Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}} ||{{Koord|2.65|N|78.58|Punent}} |[[Kolombja] | 6.6 | 6.7 |align=right|0 |- |- |10 ta' Marzu, 2015 (3.55pm) | [[Terremot tal-Kolombja tal-2015|Los Santos tal-2015]]<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.emsc-csem.org/Earthquake/earthquake.php?id=431256|titlu=Terremot, Kobor 6.2 - KOLOMBJA TA' FUQ - 10 ta' Marzu 2015, 20:55:46 UTC|data tal-aċċess=2021-08-16|websajt=EMSC-CSEM|lingwa=en}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us10001ldx#executive|titlu=M 6.2 - 9km NGR ta' Aratoca, Kolombja|websajt=earthquake.usgs.gov}}</ref> |{{Koord|6.81|N|73.15|W}} |[[Kolombja]] u [[Venezwela |<span style="color: #FF0000">6.5</span> |6,6 |align=right|0 |- |- |16 ta' April, 2016 (18.58) |[[Terremot tal-Ekwador tal-2016|Ekwador tal-2016]]<ref>{{Website|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us20005j32#executive|title=M 7.8 - 27km SSE ta' Muisne, l-Ekwador|website=earthquake.usgs.gov}}}} |[[Il-Kolombja]] u [[L-Ekwador |<span style="color: #FF0000">7.6</span> |<span style="color: #FF0000">7.8</span> |align=right|1 |- |- |13 ta' Settembru, 2016 (20.58) | Antioquia tal-2016<ref>{{Website|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us10006pdp#executive|title=M 6.0 - 32km LNE ta' Mutata, Kolombja|website=earthquake.usgs.gov}}} |[[Antioquia] |6.0 |6,1 |align=right|0 |- |- |30 ta' Settembru, 2017 (8.35pm) | 2017 Santander | {{Koord|7.15|N|73.14|W}} |[[Santander (Kolombja)|Santander]], [[Tramuntana ta' Santander] | 5.5 |5.7 |align=right|0 |- |- |12 ta' Ġunju, 2018 (04.35) | [[Terremot ta' Nariño tal-2018|Terremot ta' Nariño tal-2018]]<ref>{{Sit elettroniku|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us1000ep1l#executive|titlu=M 4.9 - 16km lejn il-Lvant ta' Tangua, il-Kolombja|sit elettroniku=earthquake.usgs.gov}}}ref><ref>{{Sit elettroniku|url=https://90minutes.co/three-pasture-earthquakes-leave-two-dead-several-injured-12-06-2018/|titlu=Tliet terremoti f'Pasto jħallu żewġ mejtin u diversi feruti|data tal-aċċess=2021-08-16|sit elettroniku=90 Minutes News|lingwa=Spanjol}}}}ref> | {{Koord|1.24|N|73.14|W}} |[[Coconut (Kolombja)|Coconut]], [[Vulkan Galeras] | 4.5 |5.0 |align=right|2 |- |- |24 ta' Novembru, 2018 (10.40pm) |St. Andrews 4.206 2018 |{{coord|13.182|N|81.093|W|}} |[[Providencia u Gżejjer Santa Katalina]] |6.0 |6.0 |allinja=lemin|0 |- |23 ta' Marzu 2019 (14:21) |2019 Versalles |{{coord|4.560|N|76.280|W|}} |[[Versalles (Valle del Cauca)]] |6.1 |6.1 |allinja=lemin|0 |- |24 ta' Diċembru 2019 (14:03) | [[Terremot tal-Kolombja tal-2019|Mesetas tal-2019]]<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www2.sgc.gov.co/Publicaciones/Sismos%20importantes/Informe%20sismo%20Mesetas%20-%20Meta%2024%20de%20diciembre%202019.pdf|titlu=IT-TERREMOT TAL-MESETAS - META TAL-24 TA' DIĊEMBRU, 2019 Aspetti siżmoloġiċi, moviment qawwi tal-art, u kunsiderazzjonijiet ġeodetiċi - SGC|data tal-aċċess=2021-08-16|websajt=www.sgc.gov.co}}}</ref> |{{Koord|3.43|N|74.20|W}} |[[Mesetas (Meta)|Mesetas,]] [[Kolombja]] |6.2 |6.2 |align=right|0 |- |15 ta' April, 2020 (05:59) |2020 Mompox | {{coord|9.05|N|74.43|W}} ||[[Santa Cruz de Mompox]] |5.7 |5.7 |allinja=lemin|0 |- |27 ta’ Jannar 2021 (04:57) |2021 La Victoria |{{Coord|4.450|N|75.870|W|}} |[[La Victoria (Valle del Cauca)|La Victoria,]] [[Kolombja]] |4.8 |5.3 |allinja=lemin|0 |- |1 ta' Marzu 2021 (17:57) |[[Terremot ta' Urrao tal-2021|Urrao tal-2021]]<ref>{{Iċċita web|url=https://www.semana.com/actualidad/articulo/temblor-en-colombia-sismo-se-sintio-fuerte-en-antioquia-y-choco/202100/|title=Temblor en Colombia: sismo se sintió fuerte en Antioquia y Chocó|access-date=2021-08-16|last=Semana|date=2021-03-09|website=Semana.com Últimas Noticias de Colombia y el Mundo|lingwa=Spanjol}}</ref> |{{Coord|6.315|N|76.134|W}} |[[Urrao|Urrao,]] [[Kolombja]] |5.0 |5.1 |allinja=lemin|3 |- |23 ta’ Frar, 2022 (07:49) |2022 Santa Rosa del Sur | |[[Santa Rosa del Sur]], [[Kolombja]] |5.6 |5.2 |allinja=lemin|0 |- |25 ta’ Lulju 2022 (8:33) |San Gabriel (2022) | |[[Ekwador]] u [[Kolombja]] |5.2 |5.7 |allinja=lemin|0 |- |10 ta’ Marzu 2023 (04:18) |Los Santos (Marzu 2023) | {{coord|7|12|22|N|73|55|17|W}} |[[Los Santos (Santander)|Los Santos,]] [[Kolombja]] |5.9 |6.1 |allinja=lemin|0 |- |14 ta' Mejju 2023 (01:14) |Acacías (2023) | {{coord|4.156667|-72.930000}} |[[Acacías|Acacías,]] [[Kolombja]] |5.0 |4.8 |allinja=lemin|0 |- |25 ta' Mejju 2023 (21:22) |Acandí 2023 |[http://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=es&pagename=Mar_Caribe&params=15_N_-75_E_type:landmark 15°N 75°W / 15,-75] |[[Acandí|Acandí,]] [[Kolombja]] |6.6 |6.6 |allinja=lemin|0 |- |28 ta' Mejju 2023 (10:45) |Los Santos Mejju 2023 |{{koord|7.768172|-72.232242}} |[[Los Santos (Santander)|Los Santos]] u [[Bogotá|Bogotá,]] [[Kolombja]] |5.7 |5.5 |align=right|0 |- ||17 ta' Awwissu, 2023 (12:04) |[[Terremoti tal-Kolombja Ċentrali tal-2023|Kolombja Ċentrali 2023]] | {{coord|4.35|-73.7}} |[[Bogotá]], [[Boyacá]], [[Cundinamarca]] u [[Meta (Kolombja)|Meta,]] [[Kolombja]] |6.1 |5.7 |allinja=lemin|2 |- |19 ta’ Jannar 2024 (06:26) |[[Terremot tal-Assi tal-Kafè tal-2024|Assi tal-Kafè tal-2024]] |{{Coord|4.78|N|76.04|W}} |[[Quindío]], [[Risaralda]], [[Valle del Cauca]], [[Tolima]] u [[Caldas]] |5.6 |5.6 |allinja=lemin|1 |- |25 ta’ Diċembru 2024 (19:52) |2024 Tarazá |7.32°, -75.27° |[[Tarazá]], Antioquia |5.1 |5.0 |allinja=lemin|0 |- |8 ta' Ġunju 2025 (8:08) |[[Terremot tal-Kolombja Ċentrali tal-2025|Paratebueno tal-2025]] |4.37527°, -73.21305° |[[Paratebueno]], Cundinamarca |6.5 |6.3 |allinja=lemin|0 |- |14 ta’ Settembru 2025 (2:17) |2025 Uramita |6.94, -76.17 |[[Antioquia]], [[Chocó]], [[Caldas]] u [[Risaralda]] |5.1 |5.4 | align="right" |1<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://telemedellin.tv/hombre-murio-arreglo-techo-sismo-frontino/|title=Raġel miet wara li waqa' minn saqaf li kien qed jipprova jsewwi wara t-terremot|access-date=2025-09-21|date=2025-09-15|language=es}}}ref> |- |10 ta' Diċembru, 2025 (3:27) |[[Terremot ta' Los Santos tal-2025|Los Santos 2025]] | |[[Santander (Kolombja)|Santander]] u [[Bogotá]] |5.8 |5.8 | align="right" | |- |10 ta' Awwissu 2026 (7:34) |[[Terremot fil-Kolombja 2026|San José del Palmar 2026]] |{{coord|5.04|-76.34}} |[[Valle del Cauca]], [[Risaralda]], [[Chocó]], [[Caldas]], [[Quindío]], [[Antioquia]] u [[Cauca (Kolombja)|Cauca]] |<span style="color:#FF0000">7.4</span> |<span style="color:#FF0000">7.4</span> | align="right" data-sort-value=285| +319 |} == Referenzi == {{Referenzi}} {{Amerika t'Isfel}} [[Kategorija:Kolombja]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika t'Isfel]] fawfaqywgk5djgm2bgf3bjppeta3hep 0 20464 331776 331327 2026-08-26T03:27:44Z ĠanniĠuzeppi 27231 /* seklu 20 */ 331776 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika tal-Perù |isem_nattiv = ''República del Perú'' |isem_komuni = Peru |stampa_bandiera = Flag of Peru.svg |stampa_emblema = Escudo nacional del Perú.svg |stampa_mappa = PER orthographic.svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Perù |ħolqa_emblema = Emblema tal-Perù |ħolqa_demografija = Demografija tal-Perù |mottu_nazzjonali = ""Firme y Feliz por la Unión"" {{es}}<br /><small>''Sod u Ferħan għall-Unjoni''</small> |innu_nazzjonali = ''[[Innu Nazzjonali tal-Peru|Himno Nacional del Peru]]''<center>[[Stampa:United States Navy Band - Marcha Nacional del Perú.ogg]]</center> |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Lima]] |l-ikbar_belt = [[Lima]] |latd=12 |latm=2.6 |latNS=S |lonġd=77 |lonġm=1.7 |lonġEW=W |tip_gvern = [[Sistema presidenzjali]] [[Kostituzzjoni tal-Peru|kostituzzjonali]] [[Stat unitarju|unitarja]] |titlu_kap1 = [[Lista ta' Presidenti tal-Perù|President]] |titlu_kap2 = [[Viċi President tal-Perù|Viċi President]] |titlu_kap3 = [[Prim Ministru tal-Perù|Prim Ministru]] |titlu_kap4=[[President tal-Kungress]] |isem_kap1 = [[Keiko Fujimori]] |isem_kap2 = [[Luis Galarreta]] |isem_kap3 = [[Luis Galarreta]] |isem_kap4=[[Miki Torres]]/[[Óscar de Jesús Reto Otero]] |żona_kklassifika = 20 |poż_erja = 20 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 1,285,216 |erja_mi_kw = 496,225 |perċentwal_ilma = 0.41 |sena_stima_popolazzjoni = 2023 |stima_popolazzjoni = 34,352,720 |poż_stima_popolazzjoni = 43 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |densità_popolazzjoni_km2 = 23 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 59.6 |poż_densità_popolazzjoni = 197 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2013 |PGD_PSX = $352.875&nbsp;biljun<ref name=imf2>{{ċita web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?sy=2011&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=52&pr1.y=3&c=273%2C228%2C233%2C293%2C238&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= |titlu=Peru |editur=International Monetary Fund}}</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $11,403<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.741<ref name="HDI">{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf |titlu=Rapport tal-Iżvilupp Uman 2010 |sena=2010 |editur=Nazzjonijiet Uniti}}</ref> |poż_IŻU = 77 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = [[Gwerra tal-Indipendenza Peruvjana|Indipendenza]] {{nobold|minn [[Spanja]]}} |avveniment_stabbilit1 = Iddikjarata |data_stabbilit1 = 28 ta' Lulju, 1821 |avveniment_stabbilit2 = Konsolidata |data_stabbilit2 = 9 ta' Diċembru, 1824 |avveniment_stabbilit3 = Kostituzzjoni attwali |data_stabbilit3 = 31 ta' Diċembru, 1993 |valuta = [[sol ġdid tal-Perù|Sol ġdid]] |kodiċi_valuta = PEN |żona_ħin = [[Ħin fil-Perù|PET]] |differenza_ħku = -5 |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = |cctld = [[.pe]] |kodiċi_telefoniku = +51 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $220.825 biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $7,135<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = |total_popolazzjoni=34,352,720}} Il-'''Perù''' ({{awdjo|en-us-Peru.ogg|pəˈruː}} ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]: ''Perú''), uffiċjalment ir-'''Repubblika tal-Perù''' ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]: ''República del Perú''), hu pajjiż li jinsab fil-Punent tal-[[Amerika t'Isfel]]. Imiss mal-[[Ekwador]] u l-[[Kolombja]] fit-Tramuntana, mal-[[Brażil]] fil-Lvant, mal-[[Bolivja]] fil-Lbiċ, maċ-[[Ċili|Ċilì]] fin-Nofsinhar, u mal-[[Oċean Paċifiku]] fil-Punent. It-territorju Peruvjan rawwem ħafna [[Kultura|kulturi]] antiki li fosthom insibu ċ-[[Ċivilizzazzjoni Norte Chico]], waħda mill-eqdem fid-[[Id-Dinja|dinja]] u l-[[Imperu Inka]], l-akbar stat fl-Amerka Pre-Kolombjana. L-[[Imperu Spanjol]] ikkonkwista r-reġjun fis-seklu 16 u stabbilixxa l-''Virreinato'' (Viċirenju), li kien jinkludi l-parti l-kbira tal-kolonji tiegħu fl-Amerka t'Isfel. Wara li nkisbet l-indipendenza fl-1821, il-Perù kellu perjodi ta' inkwiet [[Politika|politiku]] u [[kriżi fiskali]] kif ukoll perjodi ta' stabbiltà u titjib ekonomiku. == Etimoloġija == L-isem tal-pajjiż jista' jkun derivat minn Birú, l-isem ta' ħakkiem lokali li għex qrib il-Bajja ta' San Miguel, il-Belt ta' Panama, fil-bidu tas-seklu 16. Il-konkwistaturi Spanjoli, li waslu fl-1522, emmnu li din kienet l-aktar parti tan-nofsinhar tad-Dinja l-Ġdida. Meta Francisco Pizarro invada r-reġjuni aktar 'l bogħod fin-Nofsinhar, dawn ġew nominati Birú jew Perú. Storja alternattiva hija pprovduta mill-kittieb kontemporanju Inca Garcilaso de la Vega, iben prinċipessa Inca u konkwistador. Huwa qal li l-isem Birú kien dak ta' Amerindjan komuni li nqala' mill-ekwipaġġ ta' bastiment f'missjoni esploratorja għall-gvernatur Pedro Arias Dávila u kompla biex jirrelata aktar każijiet ta' nuqqas ta' ftehim minħabba n-nuqqas ta' lingwa komuni. Il-kuruna Spanjola tat l-isem status legali bil-Capitulación de Toledo tal-1529, li indikat l-Imperu Inca li kien għadu kif iltaqa' ma' l-provinċja tal-Peru. Fl-1561, ir-ribelli Lope de Aguirre iddikjara lilu nnifsu bħala l-“Prinċep” ta' Perù indipendenti, li nqatgħet bl-arrest u l-eżekuzzjoni tiegħu. Taħt il-ħakma Spanjola, il-pajjiż adotta d-denominazzjoni Viċiroyalty tal-Peru, li saret ir-Repubblika Peruvjana mill-indipendenza tagħha sal-1979, meta adotta l-isem attwali tagħha tar-Repubblika tal-Peru. == Storja == === Il-Preistorja u l-Peru Prekolombjan === [[File:Moche earrings.jpg|thumb|left|Imsielet Moche li juru ġellieda, magħmulin mit-turkważ u mid-deheb (1–800 AD)]] [[File:Caral-25.jpg|thumb|left|Fdalijiet ta' piramida Caral/Norte Chico fil-Wied ta' Supe niexef.]] [[File:Tawantinsuyu (orthographic projection).svg|thumb|left|60px|L-Imperu Inca fl-akbar firxa tiegħu madwar l-1525 (1438–1533/1572)) Tawantinsuyu]] [[File:Map of Wari and Tiawaku.svg|thumb|left|60px|Tiwanaku fl-akbar firxa territorjali tagħha, AD 950 (konfini attwali murija))]] [[File:Tupac-inca-yupanqui-small.png|thumb|left|60px|Tpinġija ta' Guaman Poma fl-1615 ta' Topa Inca Yupanqui (Sapa Inca X, 1471-1493)]] L-ewwel evidenza tal-preżenza umana fit-territorju Peruvjan tmur lura għal madwar 12,500 QK fl-insedjament ta' Huaca Prieta. Is-soċjetajiet Andini kienu bbażati fuq l-agrikoltura, bl-użu ta' tekniki bħal tisqija u terrazzi; It-trobbija u s-sajd tal-kamelids kienu importanti wkoll. L-organizzazzjoni kienet tiddependi fuq ir-reċiproċità u r-ridistribuzzjoni għaliex dawn is-soċjetajiet ma kellhom l-ebda kunċett ta' suq jew flus. L-eqdem soċjetà kumplessa magħrufa fil-Perù, iċ-ċiviltà Caral/Norte Chico, iffjorixxiet tul il-kosta tal-Oċean Paċifiku bejn 3,000 u 1,800 QK Dawn l-iżviluppi bikrija kienu segwiti minn kulturi arkeoloġiċi li żviluppaw prinċipalment madwar ir-reġjuni kostali u Andini madwar il-Perù. Il-kultura Cupisnique li ffjorixxiet madwar 1000 sa 200 QK. tul dik li llum hija l-kosta tal-Paċifiku tal-Peru kien eżempju ta' kultura bikrija ta' qabel l-Inka. [[File:Vitcos - Rosaspata (parcial).jpg|thumb|Vitcos (Rosaspata) sit arkeoloġiku]] [[File:Choquequirao Plaza.JPG|thumb|Choquequirao]] Il-kultura Chavín, li żviluppat bejn l-1500 u t-300 QK, x'aktarx kien fenomenu aktar reliġjuż milli politiku, biċ-ċentru reliġjuż tiegħu f'Chavín de Huántar. Wara t-tnaqqis tal-kultura Chavín fil-bidu tas-seklu 1 AD, serje ta' kulturi lokalizzati u speċjalizzati telgħu u niżlu, kemm fuq il-kosta kif ukoll fl-artijiet għolja, matul l-elf sena ta' wara. Fuq il-kosta, dawn kienu jinkludu ċ-ċiviltajiet ta' Paracas, Nazca, Wari u l-aktar prominenti Chimú u Moche. Il- Moche, li laħqu l- quċċata tagħhom fl- ewwel millennju AD, kienu famużi għas- sistema ta' tisqija tagħhom li fertilizzat it- art niexfa tagħhom, il- fuħħar sofistikat tagħhom, il- bini għoli, u x- xogħol tal- metall inġenjuż tagħhom. Il-Chimú kienu l-bennejja tal-belt il-kbar taċ-ċiviltà ta' qabel l-Inka; Bħala konfederazzjoni laxka ta' bliet b’ħitan imxerrda tul il-kosta tat-Tramuntana tal-Perù, iċ-Chimú iffjorixxiet minn madwar 1140 sal-1450. Il-kapitali tagħhom kienet f’Chan Chan fil-periferija ta' Trujillo tal-lum. Fl-artijiet għolja, kemm il-kultura Tiahuanaco, ħdejn il-Lag Titicaca fil-Perù u l-Bolivja, kif ukoll il-kultura Wari, ħdejn il-belt attwali ta' Ayacucho, żviluppaw insedjamenti urbani kbar u sistemi statali wiesgħa bejn il-500 u l-1000 AD. Fis-seklu 15, l-Incas ħarġu bħala stat qawwi li, fi żmien seklu, iffurmaw l-akbar imperu fl-Ameriki prekolombjani bil-kapitali tiegħu f'Cusco. L-Incas ta 'Cusco oriġinarjament irrappreżentaw wieħed mill-gruppi etniċi żgħar u relattivament minuri, il-Quechuas. Gradwalment, kmieni fis-seklu 13, bdew jespandu u jinkorporaw lill-ġirien tagħhom. L-espansjoni tal-Inka kienet bil-mod sa madwar nofs is-seklu 15, meta l-pass tal-konkwista beda jaċċellera, partikolarment taħt il-ħakma tal-Imperatur Pachacuti. Taħt il-ħakma tiegħu u ta' ibnu, Topa Inca Yupanqui, l-Incas waslu biex jikkontrollaw il-biċċa l-kbira tar-reġjun Andin, b'popolazzjoni ta' 9 sa 16-il miljun abitant taħt il-ħakma tagħhom. Pachacuti ippromulga wkoll kodiċi komprensiv ta' liġijiet biex jirregola l-imperu estensiv tiegħu, filwaqt li kkonsolida l-awtorità temporali u spiritwali assoluta tiegħu bħala l-Alla tax-Xemx li ħakem minn Cusco rikostruwit b'mod magnífico. Mill-1438 sal-1533, l-Incas użaw varjetà ta' metodi, minn konkwista sa assimilazzjoni paċifika, biex jinkorporaw parti kbira tal-Punent tal-Amerika t’Isfel, iċċentrata fuq il-meded muntanjużi Andini, min-Nofsinhar tal-Kolombja sat-Tramuntana taċ-Ċili, bejn l-Oċean Paċifiku fil-punent. u l-foresti tropikali tal-Amażonja fil-lvant. Il-lingwa uffiċjali tal-imperu kienet il-Quechua, għalkemm kienu mitkellma mijiet ta' lingwi u djaletti lokali. L-Incas irreferew għall-imperu tagħhom bħala Tawantinsuyu li jista 'jiġi tradott bħala "L-Erbgħa Reġjuni" jew "L-Erba' Provinċji Magħquda." Ħafna forom lokali ta' qima baqgħu jippersistu fl-imperu, ħafna minnhom relatati ma' huacas sagri lokali, iżda t-tmexxija tal-Inka ħeġġet il-kult ta' Inti, l-alla tax-xemx, u imponiet is-sovranità tiegħu fuq kulti oħra bħal dik ta' Pachamama. L-Incas qiesu lis-sultan tagħhom, is-Sapa Inca, bħala l-“iben tax-xemx”. === Konkwista u perjodu kolonjali === [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14579774088).jpg|thumb|left|Wieħed mill-avvenimenti ewlenin tal-konkwista tal-Perù kien il-mewt ta' Atahualpa, l-aħħar Sapa Inca, eżegwiti mill-Ispanjoli fid-29 ta' Awwissu, 1533.]] [[File:MapaPeruMannessonMallet1683fr.JPG|thumb|Mappa tal-Peru. 1683. Verżjoni bil-Franċiż]] [[File:Map of the Viceroyalty of Peru (de jure + de facto).svg|thumb|left|Viċi-realtà tal-Perù, ir-Renju tal-Peru 1542-1824 Post tal-Viċi-realtà tal-Peru: territorju inizjali 1542-1718 aħdar ċar u territorju finali de jure 1776-1824 aħdar skur)]] [[File:Nusta hispana 08.jpg|thumb|left|Is-santwarju ta' Yuraq Rumi, li nħaraq mill-qassisin Spanjoli fl-1570) Reino de las Cuatro Partes-Estado Neo-Inca-Tawantinsuyu 1537-1572]] Atahualpa (ukoll Atahuallpa), l-aħħar Sapa Inca, sar imperatur meta għeleb u eżekuta lil nofs ħuh il-kbir Huáscar fi gwerra ċivili li nqalgħet mill-mewt ta' missieru, Inca Huayna Capac. F'Diċembru 1532, grupp ta' konkwistaturi (appoġġati mill-Chankas, Huancas, Cañaris u Chachapoyas bħala awżiljarji indiġeni) immexxija minn Francisco Pizarro għelbu u qabdu lill-imperatur Inca Atahualpa fil-Battalja ta' Cajamarca. Wara snin ta' esplorazzjoni preliminari u kunflitt militari, kien l-ewwel pass f'kampanja twila li ħadet għexieren ta' snin ta' ġlied iżda spiċċat b'rebħa Spanjola u kolonizzazzjoni tar-reġjun magħruf bħala l-Viċi-Realtà tal-Perù bil-kapitali tiegħu f'Lima, li dak iż-żmien kienet magħrufa bħala "Il-Belt tar-Rejiet". Il-konkwista tal-Perù tat lok għal kampanji komplementari matul il-viċi-realtà, kif ukoll spedizzjonijiet lejn il-baċin tal-Amażonja, bħal fil-każ tal-isforzi Spanjoli biex titnaqqas ir-reżistenza Amerindja. L-aħħar reżistenza tal-Inka ġiet imrażżna meta l-Ispanjol annihilaw l-Istat Neo-Inka f'Vilcabamba fl-1572. [[File:Plaza de Cusco Allison Bellido.jpg|thumb|Cuzco]] Il-popolazzjoni indiġena waqgħet b'mod drammatiku ħafna minħabba mard epidemiku introdott mill-Ispanjoli, kif ukoll sfruttament u bidla soċjoekonomika. Il-Viciroy Francisco de Toledo organizza mill-ġdid il-pajjiż fis-snin 1570 bil-minjieri tad-deheb u l-fidda bħala l-attività ekonomika ewlenija tiegħu u x-xogħol furzat Amerindijan bħala l-forza tax-xogħol prinċipali tagħha. Bl-iskoperta tal-vini l-kbar tal-fidda u tad-deheb f'Potosí (il-Bolivja tal-lum) u Huancavelica, il-viċi-realtà iffjorixxiet bħala fornitur ewlieni ta' riżorsi minerali. L-ingotti Peruvjani pprovdew dħul lill-Kuruna Spanjola u alimentaw netwerk kummerċjali kumpless li estiż għall-Ewropa u l-Filippini. L-iskambji kummerċjali u tal-popolazzjoni bejn l-Amerika Latina u l-Asja mwettqa permezz tal-galluni ta' Manila li tranżitaw minn Acapulco, kellhom lil Callao fil-Peru bħala l-aktar punt ta' tmiem tar-rotta kummerċjali fl-Ameriki. B'rabta ma' dan, Don Sebastián Hurtado de Corcuera, gvernatur tal-Panama kien ukoll responsabbli biex iwaqqaf il-belt ta' Zamboanga fil-Filippini bl-użu ta' suldati u settlers Peruvjani. Skjavi Afrikani ġew miżjuda mal-popolazzjoni tax-xogħol biex jespandu l-forza tax-xogħol. L-espansjoni ta 'apparat amministrattiv kolonjali u burokrazija parallela r-riorganizzazzjoni ekonomika. Mal-konkwista bdiet l-espansjoni tal-Kristjaneżmu fl-Amerika t'Isfel; Il-biċċa l-kbira tan-nies ġew ikkonvertiti bil-forza għall-Kattoliċiżmu, u l-kleru Spanjoli emmnu, bħal teologi Puritani fil-kolonji Ingliżi aktar tard, li l-popli indiġeni "kienu korrotti mix-xitan, li kien qed jaħdem" permezz tagħhom biex jiffrustraw" il-pedamenti tagħhom ġenerazzjoni waħda biex jikkonvertu l-popolazzjoni Huma bnew knejjes fl-ibliet kollha u sostitwit xi tempji Inca bi knejjes, bħall-Coricancha fil-belt ta' Cusco Il-knisja impjegat l-Inquisition, jagħmlu użu mill-tortura biex jiżguraw li għadhom kif konvertiti Il-Kattoliċi ma tbiegħdux lejn reliġjonijiet jew twemmin ieħor, u skejjel tal-monasteru, jedukaw lill-bniet, speċjalment tan-nobbli Inka u tal-klassi għolja, "sakemm kienu kbar biżżejjed biex professaw [ isiru sorijiet] jew jitilqu mill-monasteru u jassumu r-rwol ("stat" ) fis-soċjetà Nisranija li l-ġenituri tagħhom ippjanaw li jwaqqfu" fil-Peru. Il-Kattoliċiżmu Peruvjan isegwi s-sinkretiżmu misjub f'ħafna pajjiżi tal-Amerika Latina, li fihom ritwali reliġjużi indiġeni huma integrati maċ-ċelebrazzjonijiet Kristjani. F'dan l-isforz, il-knisja bdiet taqdi rwol importanti fl-akkulturazzjoni tal-indiġeni, u ġibdethom fl-orbita kulturali tas-settlers Spanjoli. [[File:Catedral Arequipa, Peru.jpg|thumb|Kolonjali Arequipa]] Fis-seklu 18, it-tnaqqis fil-produzzjoni tal-fidda u d-diversifikazzjoni ekonomika naqqsu ħafna d-dħul irjali. B'reazzjoni, il-Kuruna ppromulga r-Riformi Borboni, sensiela ta' editti li żiedu t-taxxi u qasmu l-Viċireyalty. Il-liġijiet il-ġodda pprovokaw ir-ribelljoni ta' Túpac Amaru II u rewwixti oħra, li kollha ġew repressi. Bħala riżultat ta' dawn u bidliet oħra, l-Ispanjol u s-suċċessuri Kreoli tagħhom waslu biex jimmonopolizzaw il-kontroll fuq l-art, u ħatfu ħafna mill-aqwa artijiet abbandunati minn depopolazzjoni indiġena massiva. Madankollu, l-Ispanjol ma rreżistiex l-espansjoni Portugiża tal-Brażil madwar il-meridjan. It-Trattat ta' Tordesillas inqatgħet bla sens bejn l-1580 u l-1640 filwaqt li Spanja kienet tikkontrolla l-Portugall. Il-ħtieġa li jiġu ffaċilitati l-komunikazzjoni u l-kummerċ ma' Spanja wasslet għall-qasma tal-viċi-realtà u l-ħolqien ta' viċi-realtajiet ġodda ta' New Granada u Río de la Plata għad-detriment tat-territorji li ffurmaw il-Viċi-realtà tal-Perù; Dan naqqas il-poter, il-prominenza u l-importanza ta' Lima bħala kapital viċiregali u ċċaqlaq il-kummerċ Andin qligħ lejn Buenos Aires u Bogotá, filwaqt li t-tnaqqis fil-produzzjoni tal-minjieri u tat-tessuti aċċellera t-tnaqqis progressiv tal-Viċiroyalty tal-Perù. [[File:Juan Santos Atahualpa 1747 Quimiri.jpg|thumb|left|Juan Santos u l-partitarji tiegħu jikkonfrontaw saċerdoti Franġiskani.]] Eventwalment, il-viċi-realtà kienet se tinħall, kif għamlet ħafna mill-imperu Spanjol, meta kien ikkontestat minn movimenti ta' indipendenza nazzjonali fil-bidu tas-seklu 19. Dawn il-movimenti wasslu għall-formazzjoni tal-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Amerika t'Isfel tal-lum fit-territorji li xi żmien jew ieħor kienu jikkostitwixxu l-Viċirejaltà tal-Perù. Il-konkwista u l-kolonja ġabu taħlita ta 'kulturi u etniċi li ma' kinux jeżistu qabel ma l-Ispanjol ħakmu t-territorju Peruvjan. Għalkemm ħafna mit-tradizzjonijiet tal-Inka intilfu jew ġew dilwiti, ġew miżjuda drawwiet, tradizzjonijiet u għarfien ġodda, u ħolqu kultura Peruvjana mħallta rikka. Tnejn mill-aktar ribelljonijiet indiġeni importanti kontra l-Ispanjoli kienu dak ta' Juan Santos Atahualpa fl-1742 u r-Ribelljoni ta' Tupac Amaru II fl-1780 fl-artijiet għolja qrib Cuzco. [[File:Realfelipe.JPG|thumb|left|Quddiem il-Fortizza Real Felipe. (Frente del Fuerte del Real Felipe)]] [[File:Interiores de la fortaleza del Real Felipe.jpg|thumb|left|Fortizza Real Felipe. (Fuerte del Real Felipe)]] === Indipendenza === [[File:Batalla de Ayacucho por Martín Tovar y Tovar (1827 - 1902).jpg|thumb|Il-Battalja ta' Ayacucho kienet deċiżiva biex tiġi żgurata l-indipendenza tal-Peru.]] [[File:Capitulación de Ayacucho1.jpg|thumb|left|Il-kapitulazzjoni ta' Ayacucho minn Daniel Hernández Morillo.]] [[File:La casa de Emacipacion.jpg|thumb|left|Id-Dar tal-Kapitulazzjoni f'Quinua, Ayacucho]] Fil-bidu tas-seklu 19, filwaqt li l-biċċa l-kbira tan-nazzjonijiet ta' l-Amerika t'Isfel kienu fi gwerer ta' indipendenza, il-Perù baqa' fortizza royalista. Filwaqt li l-elite tħawwad bejn l-emanċipazzjoni u l-lealtà lejn il-monarkija Spanjola, l-indipendenza nkisbet biss wara l-okkupazzjoni mill-kampanji militari ta' José de San Martín u Simón Bolívar. Il-kriżijiet ekonomiċi, it-telf tal-poter ta' Spanja fl-Ewropa, il-gwerra ta' indipendenza fl-Amerika ta' Fuq u r-rewwixti indiġeni kkontribwew għall-ħolqien ta' klima favorevoli għall-iżvilupp ta' ideat emanċipatorji fost il-popolazzjoni kreola tal-Amerika t'Isfel. Madankollu, l-oligarkija Creole fil-Perù gawdiet privileġġi u baqgħet leali lejn il-Kuruna Spanjola. Il-moviment tal-ħelsien beda fl-Arġentina, fejn inħolqu bordijiet awtonomi bħala riżultat tat-telf tal-awtorità tal-gvern Spanjol fuq il-kolonji tiegħu. Wara li ġġieled għall-indipendenza tal-Viċi-Reali tar-Río de la Plata, José de San Martín ħoloq l-Armata tal-Andes u qasam il-firxa tal-muntanji f'21 jum. Ladarba fiċ-Ċili, ingħaqad mal-Ġeneral tal-Armata Ċilena Bernardo O'Higgins u ħeles il-pajjiż fil-battalji ta' Chacabuco u Maipú fl-1818. Fis-7 ta' Settembru, 1820, waslet flotta ta' tmien bastimenti tal-gwerra taħt il-kmand tal-Ġeneral José de San Martín u Thomas Cochrane, li servew fil-Navy Ċilena. Minnufih, fis-26 ta' Ottubru, ħadu l-kontroll tal-belt ta' Pisco. San Martín stabbilixxa ruħu f'Huacho fit-12 ta' Novembru, fejn stabbilixxa l-kwartieri ġenerali tiegħu filwaqt li Cochrane salpa lejn it-tramuntana u mblokka l-port ta' Callao f'Lima. Fl-istess ħin, fit-tramuntana, Guayaquil kienet okkupata minn forzi ribelli taħt il-kmand ta' Gregorio Escobedo. Peress li l-Perù kien il-fortizza tal-gvern Spanjol fl-Amerika t'Isfel, l-istrateġija ta' San Martín biex jeħles lill-pajjiż kienet li juża d-diplomazija. Hu bagħat rappreżentanti f’Lima biex iħeġġeġ lill-viċirej jagħti l-indipendenza lill-Perù; Madankollu, in-negozjati kollha ma rnexxewx. [[File:Proclamación de la Independencia del Perú.tif|thumb|San Martín jipproklama l-indipendenza tal-Peru. Pittura ta' Juan Lepiani.]] Il-viċire tal-Perù, Joaquín de la Pazuela, ħatar lil José de la Serna bħala kap kmandant tal-armata leali biex jipproteġi lil Lima mit-theddida ta' invażjoni minn San Martín. Fid-29 ta' Jannar, de la Serna organizza kolp ta' stat kontra de la Pazuela, li kienet rikonoxxuta minn Spanja u nħatar viċi re tal-Perù. Din il-ġlieda interna għall-poter ikkontribwiet għas-suċċess tal-armata li tillibera. Biex jevita konfrontazzjoni militari, San Martín iltaqa’ mal-viċire li kien għadu kif ġie maħtur, José de la Serna, u ppropona li tinħoloq monarkija kostituzzjonali, proposta li ġiet miċħuda. De la Serna abbanduna l-belt u fit-12 ta' Lulju, 1821, San Martín okkupa Lima u ddikjara l-indipendenza tal-Peru fit-28 ta' Lulju, 1821. Ħoloq l-ewwel bandiera Peruvjana. Il-Peru ta' Fuq (il-Bolivja tal-lum) baqgħet fortizza Spanjola sakemm l-armata ta' Simón Bolívar ħelsetha tliet snin wara. José de San Martín ġie ddikjarat Protettur tal-Perù. L-identità nazzjonali Peruvjana ġiet iffurmata matul dan il-perjodu, filwaqt li proġetti Bolivariani għal Konfederazzjoni Latino-Amerikana fallew u għaqda mal-Bolivja wriet li damet ħajja qasira. Simón Bolívar nieda l-kampanja tiegħu mit-tramuntana, u ħeles lill-Viċi-Reali ta' New Granada fil-Battalja ta' Carabobo fl-1821 u Pichincha sena wara. F'Lulju 1822, Bolívar u San Martín iltaqgħu fil-Konferenza ta' Guayaquil. Bolívar tħalla responsabbli mill-ħelsien totali tal-Perù filwaqt li San Martín irtira mill-politika wara li ltaqa' l-ewwel parlament. Il-Kungress Peruvjan li għadu kif twaqqaf sejjaħ Bolívar dittatur tal-Perù, u tah is-setgħa li jorganizza l-armata. Bl-għajnuna ta' Antonio José de Sucre, għelbu lill-armata Spanjola fil-Battalja ta’ Junín fis-6 ta' Awwissu, 1824 u fil-Battalja deċiżiva ta' Ayacucho fid-9 ta' Diċembru tal-istess sena, u kkonsolidaw l-indipendenza tal-Peru u l-Peru ta' Fuq. Il-Peru ta' fuq ġie stabbilit aktar tard bħala l-Bolivja. Matul l-ewwel snin tar-Repubblika, ġlidiet endemiċi għall-poter fost il-mexxejja militari kkawżaw instabbiltà politika. === seklu 19 === [[File:Angamos2.jpg|thumb|Il-Battalja ta' Angamos, matul il-Gwerra tal-Paċifiku]] Mis-snin 1840 sas-snin 60, il-Perù gawda minn perjodu ta' stabbiltà taħt il-presidenza ta' Ramón Castilla, grazzi għal żieda fid-dħul tal-istat mill-esportazzjonijiet tal-guano. Madankollu, sas-snin sebgħin dawn ir-riżorsi kienu ġew eżawriti, il-pajjiż kien dejn ħafna, u l-ġlied politiku reġa' kien qed jiżdied. Il-Perù imbarka fuq programm ta' kostruzzjoni ta' ferroviji li għen iżda wkoll ifalli l-pajjiż. Fl-1879 il-Peru daħal fil-Gwerra tal-Paċifiku, li damet sa l-1884. Il-Bolivja invokat l-alleanza tagħha mal-Peru kontra ċ-Ċilì. Il-gvern Peruvjan ipprova jimmedja t-tilwima billi bagħat tim diplomatiku biex jinnegozja mal-gvern Ċilen, iżda l-kumitat ikkonkluda li l-gwerra kienet inevitabbli. Iċ-Ċili ddikjara gwerra fil-5 ta' April, 1879. Kważi ħames snin ta' gwerra spiċċaw bit-telf tad-dipartiment ta' Tarapacá u l-provinċji ta' Tacna u Arica, fir-reġjun ta' Atacama. Żewġ mexxejja militari prominenti matul il-gwerra kienu Francisco Bolognesi u Miguel Grau. Oriġinarjament iċ-Ċilì impenjat ruħha għal referendum għall-ibliet ta' Arica u Tacna li kien se jsir snin wara, biex tiddetermina l-affiljazzjoni nazzjonali tagħhom stess. Madankollu, iċ-Ċilì irrifjuta li japplika t-Trattat, u l-ebda pajjiż ma kien kapaċi jiddetermina l-qafas statutorju. Wara l-Gwerra tal-Paċifiku, beda sforz straordinarju ta' rikostruzzjoni. Il-gvern beda jibda sensiela ta' riformi soċjali u ekonomiċi biex jirkupra mill-ħsarat tal-gwerra. L-istabbiltà politika nkisbet biss fil-bidu tas-seklu 20. === seklu 20 === [[File:Mapa del Perú (1913).jpg|thumb|Mappa ta' 1913]] [[File:Protocolo de Río.jpg|thumb|L-iffirmar tal-Protokoll ta' Rio f'Jannar 1942]] Il-ġlied intern ta' wara l-gwerra kien segwit minn perjodu ta' stabbiltà taħt il-Partit Ċivilista, li dam sal-bidu tar-reġim awtoritarju ta' Augusto B. Leguía. Id-Depressjoni l-Kbira wasslet għall-waqgħa ta' Leguía, inkwiet politiku mġedded, u ż-żieda tal-Alleanza Rivoluzzjonarja Popolari Amerikana (APRA). Ir-rivalità bejn din l-organizzazzjoni u koalizzjoni tal-elite u l-militar iddefiniet il-politika Peruvjana għat-tliet deċennji li ġejjin. Trattat ta' paċi finali fl-1929, iffirmat bejn il-Perù u ċ-Ċilì imsejjaħ it-Trattat ta' Lima, irritorna lil Tacna lill-Peru. Bejn l-1932 u l-1933, il-Perù kien involut fi gwerra għal sena mal-Kolombja dwar tilwima territorjali li kienet tinvolvi d-Dipartiment tal-Amazonas u l-kapitali tiegħu Leticia. Fl-1941 il-Perù u l-Ekwador ħabtu fil-Gwerra Peruvjana-Ekwadorjana, u wara l-Protokoll ta' Rio fittex li jifformalizza l-fruntiera bejn dawk iż-żewġ pajjiżi. F'kolp ta' stat militari fid-29 ta' Ottubru, 1948, il-Ġeneral Manuel A. Odría sar president. Il-presidenza ta' Odría kienet magħrufa bħala l-Ochenio. Kien iebsa mal-APRA, momentarjament pandered mal-oligarkija u lil kull min iehor fuq il-lemin, imma mexa triq populista li rebhulu favur kbir mal-fqar u l-klassijiet baxxi. Ekonomija prospera ppermettielu jgawdi minn politiki soċjali għaljin iżda li jakkomodaw il-massa. Fl-istess ħin, madankollu, id-drittijiet ċivili kienu ristretti ħafna u l-korruzzjoni kienet rampanti matul ir-reġim tiegħu. Odría kien suċċessur minn Manuel Prado Ugarteche. Madankollu, akkużi mifruxa ta' frodi wasslu lill-militar Peruvjan biex iwarrab Prado u jinstalla ġunta militari, permezz ta' kolp ta' stat immexxi minn Ricardo Pérez Godoy. Godoy mexxa gvern tranżitorju qasir u kellu elezzjonijiet ġodda fl-1963, li ntrebħu minn Fernando Belaúnde Terry, li ħa l-presidenza sal-1968. Belaúnde ġie rikonoxxut għall-impenn tiegħu għall-proċess demokratiku. [[File:Junta Militar de 1968.jpg|thumb|Ġunta Militari tal-1968.]] Fit-3 ta' Ottubru, 1968, kolp ta' stat ġdid immexxi minn grupp ta' uffiċjali mmexxi mill-Ġeneral Juan Velasco Alvarado ġab l-armata fil-poter bil-għan li tiġi applikata duttrina ta' “progress soċjali u żvilupp integrali”, nazzjonalista u riformista, influwenzata. mit-teżijiet tal-ECLAC dwar id-dipendenza u s-sottożvilupp. Sitt ijiem wara l-kolp ta' stat, Velasco ipproċediet biex nazzjonalizza l-Korporazzjoni Internazzjonali tal-Pitrolju (IPC), il-kumpanija tal-Amerika ta' Fuq li sfruttat iż-żejt Peruvjan, u mbagħad wettaq riforma tal-apparat tal-stat, riforma agrarja. Kienet l-akbar riforma agrarja li qatt saret fl-Amerika Latina: abolit is-sistema latifundista u mmodernizzat l-agrikoltura permezz ta' ridistribuzzjoni aktar ġusta tal-art (90% tal-bdiewa ffurmaw kooperattivi jew soċjetajiet agrikoli ta' interess soċjali). L-art saret propjetà ta' dawk li kkultivawha u s-sidien il-kbar ġew esproprjati. L-uniċi proprjetajiet kbar permessi kienu kooperattivi. Bejn l-1969 u l-1976, 325,000 familja rċevew art b'erja medja ta' 29.8 ettaru mill-Stat. Il-“gvern rivoluzzjonarju” ippjana wkoll investimenti kbar fl-edukazzjoni, għolla l-lingwa Quechua – mitkellma minn kważi nofs il-popolazzjoni iżda sa dak iż-żmien disprezzata mill-awtoritajiet – għal status ekwivalenti għall-Ispanjol, u stabbilixxa drittijiet ugwali għat-tfal naturali. Il-Perù ried jeħles minn kull dipendenza u wettaq politika barranija tat-Tielet Dinja. L-Istati Uniti wieġbu bi pressjonijiet kummerċjali, ekonomiċi u diplomatiċi. Fl-1973, il-Perù deher li jirbaħ fuq l-imblokk finanzjarju impost minn Washington billi nnegozja self mill-Bank Internazzjonali għall-Iżvilupp biex jiffinanzja l-politika tiegħu għall-iżvilupp agrikolu u tal-minjieri. Ir-relazzjonijiet maċ-Ċilì saru tensi ħafna wara l-kolp ta' stat tal-Ġeneral Pinochet. Il-Ġeneral Edgardo Mercado Jarrín (Prim Ministru u Kmandant Kap tal-Armata) u l-Ammirall Guillermo Faura Gaig (Ministru tan-Navy) ħarbu minn attentati ta' qtil fi żmien ftit ġimgħat ta' xulxin. Fl-1975, il-Ġeneral Francisco Morales Bermúdez Cerruti ħa l-poter u kiser il-politika tal-predeċessur tiegħu. Ir-reġim tiegħu kultant ipparteċipa fl-Operazzjoni Condor b'kollaborazzjoni ma' dittatorjati militari oħra. Fil-31 ta' Mejju, ’il barra mill-kosta tal-Perù fl-Oċean Paċifiku u fit-15:23:29 ħin lokali, seħħ it-terremot devastanti ta' Ancash tal-1970 (magħruf ukoll bħala l-“Gran Terremot tal-Perù”), b'kobor ta’ 7.9 Mw u tul ta' 45 sekonda. Flimkien mal-valanga tal-art li rriżultat minnu, dan huwa l-aktar diżastru naturali katastrofiku fl-istorja tal-Perù. Minħabba l-kwantitajiet kbar ta' borra u silġ involuti fil-valanga ta' Huascarán-Yunagy — li ​​kkawżat bejn 66,794 u 70,000 vittma — din titqies ukoll bħala l-aktar valanga qattiela fid-dinja. <gallery> File:1970 Ancash earthquake intensity.jpg|USGS ShakeMap li turi l-intensità tat-terremot File:Pat Nixon in Peru Consuelo Velasco 1970.jpg|Il-First Lady tal-Istati Uniti, Pat Nixon, mexxiet l-isforzi ta’ għajnuna Amerikani wara t-terremot. Hija għenet biex jitwasslu provvisti ta' għajnuna lill-vittmi tat-terremot. File:Remnant of Yungay cathedral.jpg|Il-fdalijiet tal-Katjdral tal-belt ta' Yungay wara l-valanga tal-art File:Statue of Christ at Cemetery Hill overlooking old Yungay.jpg|Statwa ta' Kristu fuq Cemetery Hill li tagħti fuq Yungay; din, flimkien ma' erba' siġar tal-palm, hija dak kollu li fadal mill-belt. Il-Perù, 1970. File:Pat Nixon hospital Peru C3796-18.jpg|Pat Nixon żaret tfal fl-isptarijiet. File:Yungay Viejo - location of landslide 1970.jpg|Yungay Viejo (2,500 m) kif jidher mill-għolja taċ-ċimiterju. Iż-żona b’lewn ċar tindika l-post tal-valanga (ta’ silġ, tajn u debris) li seħħet meta ċeda parti mill-ġenb tal-punent ta' Huascaran Norte (6,652 m). Yungay Nuevo jinsab wara ż-żona mmarkata, fiċ-ċentru. </gallery> Il-Perù kien involut f'kunflitt ta' ġimgħatejn mal-Ekwador waqt il-Gwerra ta' Paquisha fil-bidu tal-1981 bħala riżultat ta' tilwima territorjali bejn iż-żewġ pajjiżi. Il-politika ekonomika tal-President Alan García kompliet tbiegħed lill-Perù mis-swieq internazzjonali, u rriżultat f'inqas investiment barrani fil-pajjiż. Wara li l-pajjiż esperjenza inflazzjoni kronika, il-munita Peruvjana, is-sol, ġiet sostitwita bl-inti f'nofs l-1985, li mbagħad ġiet sostitwita aktar tard mill-sol il-ġdid f'Lulju 1991, f'liema żmien is-sol il-ġdid kellu valur kumulattiv ta' wieħed. biljun qigħan qodma. Id-dħul annwali per capita tal-Peruvjani niżel għal $720 (taħt il-livell tal-1960) u l-PGD tal-Perù naqas 20%, f'liema ħin ir-riżervi nazzjonali kienu negattivi ta' $900 miljun. It-taqlib ekonomiku ta' dak iż-żmien aggravat it-tensjonijiet soċjali fil-Perù u kkontribwixxa parzjalment għaż-żieda ta' movimenti terroristiċi ribelli rurali vjolenti, bħas-Shining Path u l-MRTA, li ħolqu ħerba kbira fil-pajjiż kollu.. Alberto Fujimori ħa l-presidenza fl-1990 u, skont Rospigliosi, il-kap tas-Servizz tal-Intelliġenza Nazzjonali (SIN), il-Ġeneral Edwin "Cucharita" Díaz u Vladimiro Montesinos kellhom rwol ewlieni biex il-President Fujimori jikkonforma mat-talbiet tal-militar, filwaqt li " ġie stabbilit ftehim bejn Fujimori, Montesinos u xi wħud mill-uffiċjali militari" involuti fil-Pjan l-Aħdar qabel l-inawgurazzjoni ta' ujimori. Il-politika ta' Fujimori, preskritta minn Hernando de Soto, wasslet għat-tbatija immedjata ta' Peruvjani foqra li raw il-prezzijiet mhux regolati jogħlew malajr, u dawk li jgħixu fil-faqar raw il-prezzijiet jogħlew tant li ma setgħux aktar jixtru l-ikel. De Soto sostna l-kollass tas-soċjetà Peruvjana, u l-ekonomista qal li kriżi ċivili kienet meħtieġa biex tappoġġja l-politiki ta' Fujimori. Dawn il-miżuri drastiċi wasslu biex l-inflazzjoni niżlet minn 7,650% fl-1990 għal 139% fl-1991 u 57% fl-1992. Id-deskrizzjoni tal-kisbiet ekonomiċi ta' Fujimori bħala "miraklu Peruvjan" kienet esaġerata u l-inugwaljanza baqgħet tippersisti wara l-presidenza tiegħu. Fujimori assuma poteri sħaħ fl-awto-kolp ta' stat tal-5 ta' April, 1992. Imbagħad irreveda l-kostituzzjoni; sejjaħ elezzjonijiet ġodda għall-kungress; u implimenta riforma ekonomika sostanzjali, inkluża l-privatizzazzjoni ta' bosta intrapriżi tal-stat, il-ħolqien ta' klima ta' investiment favorevoli, u ġestjoni soda tal-ekonomija. L-amministrazzjoni ta' Fujimori kienet segwita minn gruppi terroristiċi, l-aktar Sendero Luminoso, li wettqu attakki madwar il-pajjiż matul is-snin 80 u 1990 Fujimori waqqaf ir-ribelli u fil-biċċa l-kbira rnexxielu jrażżanhom sa tmiem l-1990, iżda l-ġlied kien imħassar minn atroċitajiet imwettqa kemm mill-forzi tas-sigurtà Peruvjani kif ukoll mir-ribelli: il-massakru ta’ Barrios Altos u l-massakru ta' La Cantuta minn gruppi paramilitari tal-gvern, u l-attakki bil-bombi f’Tarata u Frecuencia Latina minn Sendero Luminoso. Dawn l-inċidenti aktar tard bdew jissimbolizzaw il-ksur tad-drittijiet tal-bniedem li sar f’dawn l-aħħar snin ta' vjolenza. Fil-bidu tal-1995, il-Perù u l-Ekwador reġgħu ħabtu fil-Gwerra Cenepa, iżda fl-1998 il-gvernijiet taż-żewġ nazzjonijiet iffirmaw trattat ta' paċi li ddemarka b'mod ċar il-fruntiera internazzjonali bejniethom. F'Novembru 2000, Fujimori rriżenja mill-pożizzjoni tiegħu u mar f'eżilju volontarju, fil-bidu evita l-prosekuzzjoni għal ksur tad-drittijiet tal-bniedem u akkużi ta' korruzzjoni mill-awtoritajiet Peruvjani l-ġodda. === seklu 21 === Gvern interim ippresedut minn Valentín Paniagua assuma r-responsabbiltà li jorganizza elezzjonijiet presidenzjali u tal-kungress ġodda. Sussegwentement Alejandro Toledo sar president bejn l-2001 u l-2006. Fit-28 ta 'Lulju 2006, l-eks president Alan García sar president tal-Perù wara li rebaħ l-elezzjonijiet tal-2006 Fl-2006, bint Alberto Fujimori, Keiko Fujimori, daħlet fl-arena politika tal-Perù biex tkompli dik ta' missieru. wirt u jħaddnu l-Fujimoriiżmu. L-eks President Alberto Fujimori instab ħati ta’ ksur tad-drittijiet tal-bniedem u kkundannat 25 sena ħabs għar-rwol tiegħu f’qtil u ħtif li sar mill-iskwadra tal-mewt tal-Grupo Colina fis-snin disgħin. Ibda minn Pedro Pablo Kuczynski, il-Kungress uża lingwaġġ ta' impeachment interpretat b'mod wiesa' fil-Kostituzzjoni tal-1993 tal-Perù li ppermetta l-impeachment tal-president mingħajr raġuni biex jagħmel pressjoni fuq il-president, u ġiegħlu jirriżenja fl-2018 fost diversi kontroversji dwar l-amministrazzjoni tiegħu. Il-Viċi President Martín Vizcarra ħa l-kariga f'Marzu 2018 għal klassifikazzjonijiet ta' approvazzjoni ġeneralment favorevoli filwaqt li mexxa l-moviment tar-referendum kostituzzjonali kontra l-korruzzjoni. Il-pandemija tal-COVID-19 laqtet serjament lill-Peru. Tneħħija ta' Vizcara mill-presidenza mill-Kungress. Il-Kungress, meqjus b'mod wiesa' bħala kolp ta' stat, il-kap tiegħu, il-President li għadu kif inħatar Manuel Merino, iffaċċja protesti mal-pajjiż kollu u, wara ħamest ijiem, Merino rriżenja mill-presidenza. Merino ġie sostitwit mill-President Francisco Sagasti, li mexxa gvern proviżorju, ċentrist, u infurza ħafna mill-politiki preċedenti ta' Vizcarra. L-elezzjonijiet saru fil-11 ta' April, 2021, u Pedro Castillo, tal-partit Peru Libre, rebaħ l-ewwel rawnd, segwit mill-qrib minn Keiko Fujimori, li żamm pożizzjonijiet fil-Kungress Fit-28 ta' Lulju, 2021, Pedro Castillo ħa l-ġurament bħala l-president il-ġdid tal-Perù wara rebħa dejqa f’elezzjoni tat-tieni rawnd ikkontestata mill-qrib. F'dik l-istess sena, il-Perù ċċelebra l-biċentinarju tal-indipendenza. Castillo ffaċċja nuqqas ta' popolarità kemm nazzjonalment kif ukoll fil-Kungress u għalhekk għadda minn bosta voti ta' impeachment matul il-presidenza tiegħu mill-Kungress u fis-7 ta' Diċembru, 2022, ftit sigħat qabel il-Kungress beda t-tielet attentat ta' impeachment, Castillo pprova jevita dan billi pprova jxolji l-oppożizzjoni kkontrollata mill-oppożizzjoni. leġiżlatura u toħloq “gvern ta' emerġenza eċċezzjonali”, dan jitqies b'mod wiesa' bħala attentat ta' awto-kolp ta' stat. Bi tweġiba, il-Kungress malajr kellu sessjoni ta' emerġenza fl-istess jum, li matulha ivvota 101 kontra 6 (b'10 astensjonijiet) biex jitneħħa lil Castillo mill-kariga u jissostitwih bil-Viċi President Dina Boluarte. Hija saret l-ewwel president mara tal-pajjiż. Castillo ġie arrestat wara li pprova jaħrab lejn l-ambaxxata Messikana u ġie mixli bir-reat ta' ribelljoni. == Gvern u politika == [[File:Lima 2017 - Palacio de Gobierno del Perú.jpg|thumb|Palazz tal-Gvern, f'Lima]] Il-Perù huwa repubblika unitarja semi-presidenzjali b'sistema b'ħafna partiti. Il-pajjiż żamm sistema demokratika liberali taħt il-Kostituzzjoni tiegħu tal-1993, li ssostitwiet kostituzzjoni li xejlet lill-gvern lejn federazzjoni biex tawtorizza aktar poter lill-president. Hija wkoll repubblika unitarja, li fiha l-gvern ċentrali għandu l-akbar poter u jista 'joħloq diviżjonijiet amministrattivi. Is-sistema tal-gvern Peruvjana tgħaqqad elementi derivati ​​mis-sistemi politiċi tal-Istati Uniti (kostituzzjoni bil-miktub, qorti suprema awtonoma, u sistema presidenzjali) u r-Repubblika Popolari taċ-Ċina (kungress unikamerali, prim ministru, u sistema ministerjali). Il-gvern Peruvjan huwa maqsum fi tliet poteri: Fergħa leġiżlattiva: il-Kungress unikamerali tal-Perù, magħmul minn 130 membru tal-Kungress (fuq il-bażi tal-popolazzjoni), il-president tal-Kungress u l-Kummissjoni Permanenti; Eżekuttiv: il-president, il-Kunsill tal-Ministri, li fil-prattika jikkontrolla l-leġiżlazzjoni interna u jservi bħala l-kabinett tal-president, magħmul mill-prim ministru u 18-il ministru tal-istat; Fergħa Ġudizzjarja: Il-Qorti Suprema tal-Perù, magħrufa wkoll bħala l-Udjenza Rjali ta' Lima, magħmula minn 18-il maġistrat, inkluż imħallef suprem, flimkien ma' 28 qorti superjuri, 195 qorti tal-prim istanza u 1,838 qorti distrettwali. Skont il-kostituzzjoni tiegħu, il-president tal-Perù huwa kemm kap tal-istat kif ukoll kap tal-gvern u jiġi elett għal terminu ta’ ħames snin mingħajr elezzjoni mill-ġdid immedjata. Il-president jaħtar lill-ministri li jissorveljaw it-18-il ministeru tal-istat, inkluż il-prim ministru, fil-Kabinett. Il-kostituzzjoni tinnomina awtorità minima lill-prim ministru, li jippresiedi laqgħat tal-kabinett li fihom il-ministri jagħtu parir lill-president u jaġixxi bħala kelliem f'isem il-fergħa eżekuttiva. Il-president jista 'wkoll iqajjem mistoqsijiet ta' fiduċja lill-Kungress tal-Perù u, konsegwentement, jordna x-xoljiment tal-Kungress, imwettaq fl-1992 minn Alberto Fujimori u fl-2019 minn Martín Vizcarra. Fil-Kungress tal-Perù hemm 130 membru, minn 25 diviżjoni amministrattiva, determinati mill-popolazzjoni rispettiva u eletti għal perjodi ta 'ħames snin. L-abbozzi huma proposti mill-fergħat eżekuttivi u leġiżlattivi u jsiru liġi permezz ta' vot ta' pluralità fil-Kungress. Il-ġudikatura hija nominalment indipendenti, għalkemm l-intervent politiku fi kwistjonijiet ġudizzjarji kien komuni matul l-istorja. Il-Kungress Peruvjan jista’ wkoll jgħaddi mozzjoni ta' sfiduċja, jiċċensura lill-ministri, kif ukoll jibda proċessi politiċi u jikkundanna lill-eżekuttivi. Minħabba l-lingwaġġ interpretat b'mod wiesa' ta' impeachment fil-Kostituzzjoni tal-1993 tal-Perù, il-fergħa leġiżlattiva tista' impeach lill-president mingħajr raġuni, u tagħmel il-fergħa eżekuttiva soġġetta għall-Kungress. Fi żminijiet riċenti, il-korp leġiżlattiv għadda impeachment wieħed semi-suċċess u żewġ impeachments b'suċċess; Alberto Fujimori irriżenja qabel tneħħa fl-2000, Pedro Pablo Kuczynski irriżenja fl-2018, Martín Vizcarra tneħħa mill-kariga fl-2020, u Pedro Castillo tneħħa fl-2022. Wara deċiżjoni fi Frar 2023 mill-Qorti Kostituzzjonali tal-Perù, li l-membri tagħha huma eletti mill-Kungress, is-sorveljanza ġudizzjarja tal-korp leġiżlattiv ġiet eliminata wkoll mill-qorti, li essenzjalment tat lill-Kungress kontroll assolut tal-gvern tal-Perù. [[File:Lima Peru - City of kings - Congress.jpg|thumb|Il-Kungress tal-Peru, f'Lima]] Is-sistema elettorali tal-Perù tuża votazzjoni obbligatorja għaċ-ċittadini ta' bejn it-18 u s-70 sena, inklużi ċittadini b'ċittadinanza doppja u Peruvjani barra l-pajjiż. Il-membri tal-Kungress huma eletti direttament mill-votanti fid-distretti rispettivi permezz ta' votazzjoni proporzjonali. Il-president jiġi elett f'elezzjoni ġenerali, flimkien mal-viċi president, permezz ta' maġġoranza f'sistema ta' żewġ rawnds. L-elezzjonijiet huma osservati u organizzati mill-Ġurija Elettorali Nazzjonali, l-Uffiċċju Nazzjonali tal-Proċessi Elettorali u r-Reġistru Nazzjonali tal-Identifikazzjoni u l-Istatus Ċivili. Il-Perù juża sistema multipartitika għall-elezzjonijiet leġiżlattivi u ġenerali. Il-gruppi ewlenin li ffurmaw gvernijiet, kemm fil-livell federali kif ukoll leġiżlattiv, huma partiti li storikament adottaw il-liberaliżmu ekonomiku, il-progressiviżmu, il-populiżmu tal-lemin, il-Fujimoriżmu, in-nazzjonaliżmu u r-riformiżmu. === Relazzjonijiet barranin === [[File:Perú asume Presidencia Pro Témpore de la Comunidad Andina.jpg|thumb|Il-kwartieri ġenerali tal-Komunità Andina tinsab f'Lima.]] Fl-aħħar deċennji, ir-relazzjonijiet barranin tal-Perù storikament kienu ddominati minn rabtiet mill-qrib mal-Istati Uniti u l-Asja, partikolarment permezz tal-Kooperazzjoni Ekonomika Asja-Paċifiku (APEC), l-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ, l-Alleanza tal-Paċifiku, il-Mercosur u l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani (OAS). Il-Perù huwa membru attiv ta 'diversi blokki kummerċjali reġjonali u huwa wieħed mill-membri fundaturi tal-Komunità Andina tan-Nazzjonijiet. Huwa wkoll membru ta' organizzazzjonijiet internazzjonali bħall-OAS u n-Nazzjonijiet Uniti. Javier Pérez de Cuéllar, diplomatiku ċċelebrat Peruvjan, serva bħala Segretarju Ġenerali tan-Nazzjonijiet Uniti mill-1981 sal-1991. Il-Perù qed jippjana li jintegra bis-sħiħ fl-Organizzazzjoni għall-Kooperazzjoni u l-Iżvilupp Ekonomiċi (OECD) sal-2021, billi jattribwixxi s-suċċess ekonomiku tiegħu u l-isforzi biex isaħħaħ l-istituzzjonijiet bħala fatturi meħtieġa biex ikunu parti mill-OECD. Il-Perù huwa membru tal-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ u wettaq diversi ftehimiet ewlenin ta' kummerċ ħieles, l-aktar reċentement il-Ftehim ta' Kummerċ Ħieles bejn il-Perù u Stati Uniti, il-Ftehim ta' Kummerċ Ħieles bejn iċ-Ċina u l-Perù, il-Ftehim ta' Kummerċ Ħieles tal-Unjoni Ewropea, ftehimiet ta' kummerċ ħieles mal-Ġappun u ħafna oħrajn. Il-Perù iżomm relazzjoni integrata ma 'nazzjonijiet oħra tal-Amerika t'Isfel u huwa membru ta' diversi ftehimiet intergovernattivi tal-Amerika t'Isfel, l-aktar reċentement l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani, il-Mercosur, il-Komunità Andina tan-Nazzjonijiet, l-Alleanza tal-Paċifiku u l-APEC. Il-Perù storikament esperjenza relazzjonijiet ta' tensjoni maċ-Ċilì, inkluż ir-riżoluzzjoni tal-qorti internazzjonali Perù vs Ċili u t-tilwima marittima Ċilen-Peruvjana, iżda ż-żewġ pajjiżi qablu li jaħdmu biex itejbu r-relazzjonijiet. Il-Perù ħa sehem billi assuma rwol ewlieni fl-indirizzar tal-kriżi fil-Venezwela permezz tal-ħolqien tal-Grupp ta' Lima. === Gruppi etniċi (2017) === [[File:Peruvian Marines 2019.jpg|thumb|Marines Peruvjani fil-VRAEM fl-2019]] Il-Perù għandu r-raba' l-akbar armata fl-Amerika Latina. Il-Forzi Armati tal-Perù huma komposti mill-Navy Peruvjana (MGP), l-Armata Peruvjana (EP) u l-Forza tal-Ajru Peruvjana (FAP), b'total ta '392,660 truppa (inklużi 120,660 suldat regolari u 272,000 riservist) fl-2020. missjoni hija li tissalvagwardja l-indipendenza, is-sovranità u l-integrità territorjali tal-pajjiż. Il-funzjonijiet tiegħu huma separati minn fergħa: * L-Armata Peruvjana hija magħmula mill-Kap tal-Persunal, żewġ Korpi ta 'Kontroll, żewġ Korpi ta' Appoġġ, ħames Reġjuni Militari u sitt Kmamar tal-Kmand. * Il-Forza tal-Ajru Peruvjana nħolqot uffiċjalment fl-20 ta' Mejju, 1929, bl-isem tal-Korp tal-Avjazzjoni Peruvjana. Il-funzjoni ewlenija tagħha hija li sservi bħala d-difiża tal-ajru tal-pajjiż. Jipparteċipa wkoll f'kampanji ta' appoġġ soċjali għal popolazzjonijiet diffiċli biex jintlaħqu, jorganizza ġarr bl-ajru waqt diżastri u jipparteċipa f'missjonijiet ta' paċi internazzjonali. L-erba 'bażijiet tal-ajru ewlenin tagħha jinsabu fil-bliet ta' Piura, Callao, Arequipa u Iquitos. * In-Navy Peruvjana hija responsabbli mid-difiża marittima, tax-xmajjar u tal-lagi tal-pajjiż. Huwa magħmul minn 26,000 baħri. Il-persunal huwa maqsum fi tliet livelli: persunal anzjan, persunal junior u baħħara. Il-militar huwa rregolat kemm mill-kmandant in-kap, il-Ministeru tad-Difiża, kif ukoll mill-Kmand Konġunt tal-Forzi Armati (CCFFAA). Is-CCFFAA għandha subordinati għall-Kmandi Operattivi u l-Kmandi Speċjali, li magħhom twettaq l-operazzjonijiet militari li huma meħtieġa għad-difiża u t-twettiq tal-kompiti li tipprovdi l-fergħa eżekuttiva. Is-servizz militari obbligatorju tneħħa fl-1999 u mibdul b'servizz militari volontarju. Il-Pulizija Nazzjonali tal-Perù ħafna drabi hija kklassifikata bħala parti mill-forzi armati. Għalkemm fil-fatt għandha organizzazzjoni differenti u missjoni kompletament ċivili, it-taħriġ u l-attivitajiet tagħha fuq aktar minn għoxrin sena bħala forza kontra t-terroriżmu pproduċew karatteristiċi notevoli militari, li tawh id-dehra ta' raba' servizz militari virtwali b’art, baħar u militari sinifikanti. kapaċitajiet bl-ajru u madwar 140,000 suldat. Il-forzi armati Peruvjani jirrappurtaw permezz tal-Ministeru tad-Difiża, filwaqt li l-Pulizija Nazzjonali Peruvjana tirrapporta permezz tal-Ministeru tal-Intern. Sa mit-tmiem tal-kriżi fil-Perù fl-2000, il-gvern federali naqqas b'mod sinifikanti l-infiq tad-difiża annwali. Fil-baġit 2016-2017, l-infiq tad-difiża kien jikkostitwixxi 1.1% tal-PGD ($ 2.3 biljun), it-tieni l-inqas infiq relattiv għall-PDG fl-Amerika t'Isfel wara l-Arġentina. Aktar reċentement, il-Forzi Armati Peruvjani ntużaw fid-difiża ċivili. Fl-2020, il-Perù uża l-persunal militari tiegħu u anke r-riservisti tiegħu biex jinforza miżuri stretti ta' kwarantina imposti matul il-pandemija tal-COVID-19. == Ġeografija == [[File:Mapa topográfico del Perú.png|thumb|Mappa Topografika tal-Peru]] [[File:Regiones geográficas del Perú.png|thumb|left|Mappa tat-tliet reġjuni ġeografiċi tal-Perù: Kosta, Sierra u Ġungla]] [[File:Peru Blue Marble.png|thumb|Fotografija bis-satellita tal-Perù, fejn tista 'tidentifika r-reġjuni ġeografiċi u l-kopertura tal-veġetazzjoni tagħhom: fuq il-kosta tista' tara d-deżert tal-kosta u fit-tramuntana l-foresta niexfa ta 'Tumes-Piura; Fis-Sierra, jispikkaw il-mergħat u l-għorik tal-muntanji, u l-Ġungla turi l-aħdar perenni tal-foresta umda tropikali u subtropikali.]] [[File:Climas del Perú.png|thumb|left|Mappa tal-klima tal-Perù skond it-temperatura medja annwali u l-preċipitazzjoni]] [[File:Kosñipata valley Manu.jpg|thumb|Yungas fil-Park Nazzjonali Manu]] [[File:Ecoregion NT0153.png|thumb|left|Yungas (Ekożona: Neotropikali, Bijoma: Foresti tropikali, Estensjoni: 186,700 km2, Stat ta' konservazzjoni: Fil-periklu kritiku)]] [[File:Vinicunca.jpg|thumb|left|Vinicunca, magħrufa wkoll bħala l-Muntanja Rainbow (Montaña Arcoiris) f'Cusco]] [[File:Manu riverbank.jpg|thumb|Minn fuq għal isfel: Manu National Park (Parque Nacional Manu) fl-Amażonja]] [[File:Alpamayo.jpg|thumb|left|Il-quċċata tal-muntanji Alpamayo,]] [[File:Paracas National Reserve. Ica, Peru.jpg|thumb|Riżerva Nazzjonali ta' Paracas (Reserva Nacional de Paracas) fl-Ica]] [[File:Chachani, Peru ESA413331.png|thumb|left|Kumpless vulkaniku Chachani (Complejo volcanico Chachani)]] [[File:Peru sat.png|thumb|Fotografija bis-satellita tal-Perù]] Il-Perù jinsab fil-parti ċentrali u tal-punent tal-Amerika t'Isfel (UTM N7970840.422; E552505.422). Huwa magħmul minn territorju b'wiċċ kontinentali ta' 1,285,216.60 km², li jirrappreżenta 0.87% tal-pjaneta, li hija mqassma fir-reġjun kostali 136,232.85 km² (10.6%), reġjun Andin 404,842.91 km² (28.4% reġjun Amazon u reġjun Amazon. (782,880.55 km²); Fit-tarf tat-Tramuntana tat-territorju Peruvjan hemm ix-Xmara Putumayo, li sservi bħala l-fruntiera bejn il-Perù u l-Ekwador, mill-punt trifinio (jew tripoint: -0.0388397"S -75.1821266"W, punt fejn il-fruntieri tat-3 pajjiżi jikkonverġu), sal-punt fejn il-fruntiera Peruvjana ddur lejn il-Lbiċ, tagħmel linja dritta, fil-bokka tax-Xmara Yaguas (Punt: 2°45'27.5"S 70°03'34.8"W). It-tarf tan-nofsinhar jinsab fuq ix-xatt tal-baħar f'Tacna (punt La Concordia: 18°21'04.9"S 70°22'37.6"W); It-tarf tal-lvant jinsab fix-Xmara Heath f'Madre de Dios, fil-punt 12°29'53.3"S 68°39'08.3"W, u t-tarf tal-punent jinsab f'Caleta Punta Balcones f'Pariñas, Talara, Piura, fil-punt : 4°40'57.7"S 81°19'42.8"W. Il-Baħar Peruvjan jew Mar de Grau huwa l-parti tal-Oċean Paċifiku li testendi tul il-kosta Peruvjana għal erja ta' 3080 km u wisa' ta '200 mil 'il barra mix-xtut. Il-ġid iktijoloġiku kbir tiegħu huwa r-riżultat tal-kurrenti tal-baħar Humboldt u El Niño. Il-baħar sovran tiegħu għandu żona marittima ta' 991,194.97 km², li huwa pajjiż b’potenzjal idroloġiku kbir. L-ogħla quċċata fil-Peru hija Huascarán fil-Cordillera Blanca, b'għoli ta' 6768 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar; l-aktar żona baxxa hija d-depressjoni tas-Sechura f’-34 m.b.n.m.; Il-wied l-aktar fonda huwa l-canyon Cotahuasi, saħansitra jaqbeż il-canyon famuż ta 'Colorado; L-itwal xmara fil-Peru hija x-Xmara Ucayali (tributarju tax-Xmara Amazon b'tul ta' 1,771 km; l-ogħla lag navigabbli fid-dinja huwa l-Lag Titicaca f'Puno/Peru b'8,380 km² u l-akbar gżira fuq il-kosta Peruvjana hija Isla San Lorenzo f'Callao b'16.48 km² huwa t-tielet l-akbar pajjiż fl-Amerika t'Isfel. Ġeoloġikament, il-Peru huwa pajjiż żagħżugħ f'ħafna mit-territorju tiegħu. 42% tal-wiċċ tagħha, is-sistema Andina u l-kosta, qamu fl-Era Mesozoic, bejn 130 sa 65 miljun sena ilu, bħala riżultat tat-taqlib tettonic ikkawżat mis-subduzzjoni tal-pjanċa Nazca fil-pjanċa tal-Amerika t'Isfel. Jogħla fuq territorju affettwat minn subduzzjoni tal-pjanċa oċeanika Nazca taħt il-blata kontinentali tal-Amerika t'Isfel. L-intensità tal-kunflitt bejn iż-żewġ mases ipproduċiet, li bdiet fl-Era Terzjarja, il-firxa tal-muntanji tal-Andes, sistema muntanjuża spettakolari u prattikament unika li tistruttura l-pajjiż fi tliet reġjuni ġeografiċi differenti ħafna: kosta, muntanji u ġungla. Il-kosta, lejn il-punent, hija pjanura dejqa u fil-biċċa l-kbira niexfa, ħlief għall-widien maħluqa minn xmajjar staġjonali. Il-muntanji huma r-reġjun tal-Andes; Jinkludi l-plateau tal-Altiplano, kif ukoll l-ogħla quċċata tal-pajjiż, is-6,768 m (22,205 pied) Huascarán. It-tielet reġjun huwa l-ġungla, medda wiesgħa ta' art ċatta koperta mill-foresti tropikali tal-Amażonja li testendi lejn il-Lvant. Kważi 60 fil-mija taż-żona tal-wiċċ tal-pajjiż tinsab f'dan ir-reġjun. [165] Il-pajjiż għandu erbgħa u ħamsin baċin tax-xmara, tnejn u ħamsin minnhom huma baċiri kostali żgħar li jbattu l-ilmijiet tagħhom fl-Oċean Paċifiku. L-aħħar tnejn huma l-baċin endorreic tal-Lag Titicaca u l-baċin tal-Amażonja, li joħroġ fl-Oċean Atlantiku. It-tnejn huma delimitati mill-firxa tal-muntanji tal-Andes. Il-baċin tal-Amażonja huwa ta' importanza partikolari, peress li hemm imwieled ix-Xmara Amazon, l-itwal fid-dinja b'tul ta' 6,872 km u li tkopri 75% tat-territorju Peruvjan. Il-Perù fih 4% tal-ilma ħelu tal-pjaneta. Żona: 1,285,220 (19º) km²: 1,285,216.60 (99.6%) km² (art), 4.4 (0.4%) km² (ilma); Kosta: 3,080 km; L-iktar punt baxx: Depressjoni tas-Sechura f'-34 m.a.s.l., L-ogħla punt: Huascarán f'6768 m.a.s.l.; Fruntieri territorjali internazzjonali: 7,073 km: Brażil: 2,822 km, Ekwador: 1,529 km, Kolombja: 1,506 km, Bolivja: 1,047 km, Ċili: 169 km; Baħar territorjali: 200 mil nawtiku. === Delimitazzjoni territorjali === Il-limiti attwali tal-fruntiera tal-Perù huma l-prodott ta' proċess ta' konsolidazzjoni ta 'ħafna snin, li beda fl-1821, ibbażat fuq l-Uti possidetis iure tal-1810 u ġew stabbiliti fis-seklu 20. L-isforzi diplomatiċi tal-Ministeru tal-Affarijiet Barranin Peruvjan ma kinux mhux relatati ma' dan il-proċess u f’ċerti każi, wasslu għal kunflitti armati, bil-Forzi Armati jieħdu ċ-ċentru tal-palk. Sas-seklu 19, l-Armata, in-Navy u l-Pulizija Nazzjonali kellhom rwol eċċellenti; Fil-kunflitti li seħħew fis-seklu 20, hekk għamlet l-Air Force. Il-fruntieri hekk konfigurati, sew jekk kien hemm gwerra jew le, laħqu l-qofol tagħhom f'sensiela ta' trattati, kemm jekk ta' Paċi, Ħbiberija u Limiti jew ta' Navigazzjoni u Kummerċ, kif inhu l-każ tat-trattati u l-ftehimiet mal-pajjiżi ġirien tal-Amażonja. Il-Perù huwa wieħed mit-tnax-il pajjiż indipendenti fl-Amerika t'Isfel. Hija tinsab fil-parti ċentrali u tal-punent ta' din il-parti tal-Amerika. Għandha żona kontinentali ta' 1,285,215.6 km² u perimetru ta' 7,073 km ta' linja tal-fruntiera tal-art, li hija kondiviża mal-ġirien kollha tagħha tal-Amerika t'Isfel. L-itwal fruntiera u waħda mill-aktar imħatteb hija mal-Brażil, li għandha tul ta' 2,822.496 km bejn il-bokka tax-Xmara Yavarí u l-bokka tax-Xmara Yaverija fix-Xmara Acre u ssir kompletament fil-ġungla tal-Amażonja. , u l- l-iqsar, maċ-Ċilì, 169 km biss bejn il-plateau ta' Ancomarca sal-punt imsejjaħ Concordia fuq ix-xatt tal-bajja fl-Oċean Paċifiku. === Eżenzjoni === L-Andes jaqsmu l-Peru mit-tramuntana għan-nofsinhar, u jikkundizzjonaw il-klima u l-orografija tal-pajjiż bil-preżenza imponenti tagħhom. Għalkemm il-Pass ta’ Porculla jimmarka l-iktar punt baxx tiegħu f’2,137 metru ‘l fuq mil-livell tal-baħar, il-Cordillera Blanca u l-Cordillera de Huayhuash huma dar għall-ogħla qċaċet fil-Perù fis-settur tat-Tramuntana. Jibdew mill-junction Pasco, l-Andes ċentrali jwessgħu u jippreżentaw plateaus bejn il-meded tal-muntanji u l-qċaċet bħal Coropuna, Ampato jew Salcantay. Il-plateau ta' Collao, f'3600 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar u l-firxa tal-muntanji Vulkaniċi, bil-Misti, Pichu Pichu, u Ubinas b'silġ, jiffurmaw is-settur tan-Nofsinhar tal-Andes Peruvjani li jibdew mill-Vilcanota Nude. Il-Cordillera Blanca hija l-ogħla katina tropikali fid-dinja. Fost il-qċaċet tas-silġ tiegħu, li jaqbżu s-6,000 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, jispikka Huascarán, l-ogħla muntanja fil-Peru. Barra minn hekk, ta’ min jenfasizza l-preżenza ta' Alpamayo, meqjusa bħala l-isbaħ muntanja b'silġ fid-dinja, u Pastoruri, iffrekwentata ħafna mit-turisti. Il-Kordillera Blanca għandha tul ta' 250 km u taqsam id-dipartiment ta' Ancash. Il-pelagatos b'kappa tas-silġ, fit-tramuntana, u l-għoqda Tuco, fin-nofsinhar, jistabbilixxu l-limiti tiegħu. Flimkien mal-Cordillera Negra, ta' altitudni aktar baxxa u mingħajr qċaċet ta' silġ, tifforma l-attrattiva Callejón de Huaylas, li minnha tgħaddi x-Xmara Santa. === Idrografija === [[File:Sillustani, Perú, 2015-08-01, DD 108-112.JPG|thumb|left|Lag Umayo (Lago Umayo)]] [[File:Atardecer en Sillustani.jpg|thumb|Lag Umayo (Lago Umayo)]] Il-Perù fih 4% tal-ilma ħelu tal-pjaneta. Dan il-volum huwa mqassam b'mod irregolari fi tliet għoljiet, il-Paċifiku, l-Amażonja u l-Lag Titicaca, delimitati mill-firxa tal-muntanji tal-Andes. Il-ġgant Amazon twieldet ukoll fit-tieni minn dawn il-baċiri, li, bis-6,872 km tagħha, hija l-itwal u l-akbar xmara fid-dinja. L-inklinazzjoni tagħha tokkupa 75% tat-territorju. Il-Lag Titicaca huwa l-akbar lag fl-Amerika t'Isfel, b'8,380 km². Dan il-lag tectonic huwa kondiviż mill-Perù u l-Bolivja. 20 xmara ferra l-ilmijiet tagħhom fiha; fosthom, ir-Ramis, l-Ilave u l-Huancané, fuq in-naħa Peruvjana. Jirreġistra l-mewġ u l-mareat; Għandha 36 gżira u tinfluwenza l-klima tal-plateau ta' Collao, minħabba t-temperatura medja tagħha ta' 12 °C. Il-Lag Titicaca iffurmat, flimkien mal-laguna Arapa u l-Lag Poopó (Bolivja), il-Lag kbir Ballivián tal-għoljiet Peruvjani. Il-biċċa l-kbira tax-xmajjar Peruvjani joriġinaw fil-qċaċet tal-Andes u joħorġu f'wieħed mit-tliet baċiri. Dawk li joħorġu fl-Oċean Paċifiku huma wieqaf u qosra, u jgħaddu biss b'mod intermittenti. It-tributarji tax-Xmara Amazon għandhom fluss ferm akbar u huma itwal u inqas wieqaf ladarba jitilqu mill-muntanji. Ix-xmajjar li joħorġu fil-Lag Titicaca huma ġeneralment qosra u għandhom fluss kbir. L-itwal xmajjar fil-Perù huma l-Ucayali, il-Marañón, il-Putumayo, il-Yavarí, il-Huallaga, l-Urubamba, il-Mantaro u l-Amazonas. L-akbar lag tal-Perù, il-Lag Titicaca bejn il-Peru u l-Bolivja fl-Andes, huwa wkoll l-akbar fl-Amerika t'Isfel. L-akbar ġibjuni, kollha fir-reġjun kostali tal-Perù, huma l-ġibjuni ta' Poechos, Tinajones, San Lorenzo u El Fraile. === Klima === [[File:Koppen-Geiger Map PER present.svg|thumb|Mappa tal-klassifikazzjoni tal-klima Köppen-Geiger għall-Perù]] Il-fatt li l-Perù huwa qrib l-ekwatur jindika li l-klima tiegħu għandha tkun eminentement tropikali, madankollu żewġ fatturi jbiddlu l-klima b'mod sinifikanti. L-ewwelnett, l-eżistenza tal-Medda tal-Muntanji tal-Andes għolja parallela fl-Amerika t'Isfel mal-Oċean Paċifiku u, it-tieni, il-Kurrent kiesaħ Peruvjan jew Humboldt li jimmanifesta ruħu minn nofsinhar għat-tramuntana sa 5° latitudni u li jaħbat mal-Kurrent El Niño fuq il-kosti ta' Piura u Tumbes sa latitudni 3.2°, fin-nofsinhar tal-ekwatur. Dawn l-inċidenti, flimkien mal-antiċiklun tan-Nofsinhar tal-Paċifiku f'din il-parti tal-kontinent, jikkawżaw tnaqqis fit-temperaturi annwali medji ta' madwar għaxar gradi Celsius fuq il-kosta u varjetà kbira ta' klimi simultanji madwar il-pajjiż kollu li poġġa lill-Peru bħala wieħed mill-pajjiżi li għandhom l-akbar varjetà ta' klimi fid-dinja. Il-kosta Meta jseħħ il-fenomenu klimatiku magħruf bħala El Niño, jiġifieri, meta t-temperatura tal-baħar taqbeż is-27 °C matul is-sjuf, il-klima tal-kosta kollha tvarja sostanzjalment, u tikkawża għargħar li jikkawżaw ħsara ta' diversi tipi u l-klima ssir tropikalizzata, li ma timmanifestax. biss fir-radjazzjoni solari li tikkaratterizza s-sjuf u l-molol iżda fil-veġetazzjoni kif jiġri fid-dipartimenti ta' Piura u Tumbes. Iż-żona ċentrali u tan-Nofsinhar tal-kosta għandha klima niexfa subtropikali jew deżert, b'temperatura medja ta '18 °C u xita annwali ta' 150 mm Min-naħa l-oħra, iż-żona tat-Tramuntana għandha klima tropikali niexfa, b'temperatura medja 'l fuq. 24 °C u xita matul is-sajf. Jekk iseħħ il-fenomenu El Niño, it-temperatura medja tal-kosta kollha tista 'tilħaq sa 40 °C u x-xita tiżdied b'mod sinifikanti fiż-żoni kostali tat-Tramuntana u ċ-ċentru. L-eżenzjoni tax-xmara tinkludi reġjuni ekoloġiċi bħad-deżert kostali, il-foresta niexfa ekwatorjali u porzjon żgħir ta 'foresti tropikali fil-majjistral ta' Tumbes. Fost il-karatteristiċi ġeografiċi li jistgħu jinstabu f'dan ir-reġjun hemm irdum, peniżoli, bajjiet u bajjiet. Is-serrieq Il-muntanji għandhom klima ta' muntanji għolja varjata li fl-istess ħin hija kuntrarja għall-istaġun meta mqabbla mal-kosta. Jiġifieri, filwaqt li fuq il-kosta huwa sajf, fil-muntanji huwa "xitwa" (biex isir il-paragun, peress li fir-realtà fl-emisferu tan-nofsinhar kollu se jkun is-sajf) u viċi versa, dan għaliex minn Diċembru sa April huwa l-istaġun tax-xita. Barra minn hekk, id-diversi għoli, ir-rilievi tagħhom li jiġġeneraw mikroklima u l-varjazzjonijiet fl-ammonti ta’ preċipitazzjoni skont iż-żoni għandhom influwenza addizzjonali. L-oxxillazzjoni tat-temperatura bejn il-ġurnata u l-lejl hija aktar evidenti. Hemm żoni, bħall-Cordillera Blanca, li għandha isimha għall-borra perpetwu u glaċieri. Ġungla Il-foresta tropikali tal-Amażonja Peruvjana, l-akbar mit-tliet reġjuni, b'782,880.55 km² tirrappreżenta 62% tat-territorju Peruvjan, tidher fil-lvant tal-firxa tal-muntanji Andini. Huwa magħmul mill-foresta għolja jew sħaba, b'għoljiet weqfin, u l-pjanura tal-Amażonja, taħt l-400 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. 10% biss tal-Peruvjani jgħixu hemmhekk. Ġungla eyebrow u pjanura tal-Amażonja. Fiż-żona tal-ġungla, il-klima hija pjuttost tropikali u subtropikali. Il-ġungla nnifisha, minħabba n-natura tagħha stess u l-post 'il bogħod mill-influwenzi tal-kosta u l-prossimità tal-ekwatur, għandha klima tropikali b'xita madwar 200 jum fis-sena. Is-sħana permanenti tikkontribwixxi għall-evaporazzjoni mgħaġġla tax-xita u għalhekk, għal umdità b'irwejjaħ differenti, skont il-pjanti jew is-siġar. Il-klima tal-Perù hija determinata mill-post ġeografiku tagħha, peress li l-pajjiż jinsab fiż-żona intertropikali tad-Dinja, jiġifieri f'latitudni baxxa u qrib l-ekwatur tad-Dinja. Dan jimplika li m'hemmx differenzi kbar bejn it-temperaturi medji tax-xitwa u tas-sajf fil-pajjiż kollu, u jiddetermina wkoll li l-Lvant għandu klima tropikali b'xita. Il-preżenza imponenti tal-firxa tal-muntanji tal-Andes tiddetermina varjetà ta 'klimi ta' altitudni għolja li jvarjaw mill-klima moderata tal-muntanji sal-klima friġida tal-muntanji għoljin. Fl-aħħarnett, il-kurrenti kesħin tal-baħar u l-irjiħat li ġejjin mill-antiċiklun tan-Nofsinhar tal-Paċifiku jiddeterminaw li l-klima niexfa subtropikali tipprevali fuq il-kosta. Għalkemm il-Peru jinsab kompletament fit-tropiċi, il-kombinazzjoni ta' latitudni tropikali, meded ta' muntanji, varjazzjonijiet topografiċi u żewġ kurrenti oċeani (Humboldt u El Niño) jagħtu lill-Peru diversità kbira ta' klimi. Elevazzjonijiet 'il fuq mil-livell tal-baħar fil-pajjiż ivarjaw minn -37 sa 6,778 m (-121 sa 22,238 pied) u l-preċipitazzjoni tvarja minn inqas minn 20 mm (0.79 pulzieri) kull sena f'żoni deżerti għal aktar minn 8,000 mm (310 pulzieri) f'żoni ta' foresti tropikali tropikali . Minħabba l-ġeografija tiegħu, il-Peru jista 'jinqasam fi tliet klimi ewlenin. Ir-reġjun kostali relattivament irqiq u kontinwu għandu temperaturi moderati, ftit preċipitazzjoni, u umdità għolja, ħlief fil-partijiet tat-Tramuntana aktar sħan u umdi tiegħu. Fir-reġjun muntanjuż, li jkopri kważi terz tal-pajjiż, ix-xita hija frekwenti fis-sajf u t-temperatura u l-umdità jonqsu bl-altitudni sal-qċaċet iffriżati tal-Andes. L-Amażonja Peruvjana, li tkopri aktar minn nofs iż-żona totali tal-Perù, hija kkaratterizzata minn xita qawwija u temperaturi għoljin, ħlief fil-parti l-aktar tan-nofsinhar tagħha, li għandha xtiewi kesħin u xita staġjonali. === Reġjuni ġeografiċi tradizzjonali tal-Perù === It-territorju tar-Repubblika Peruvjana huwa tradizzjonalment maqsum fi tliet reġjuni naturali differenzjati mill-klima u l-veġetazzjoni tagħhom, li sabiex mill-punent għal-lvant li jibdew mill-Oċean Paċifiku huma l-Kosta, is-Sierra u l-Ġungla. Din id-diviżjoni tripartitika tintuża ta' spiss fid-diskors popolari tal-Perù. L-ewwel rekord ta’ l-użu ta' din is-sistema jinsab fil-ktieb Chronicle of Peru mill-kronista Spanjol Pedro Cieza de León, li daret il-Peru fl-1548 u ddeskriva l-Llanos, is-Sierra u l-Montaña biex jirreferi għall-kosta, muntanji u ġungla. , rispettivament. . Cieza semma l-kosta tan-Nofsinhar bħala sħuna u niexfa, tal-kumplament tal-kosta qal: "...ħaġa notevoli, peress li ma tagħmilx xita tul il-pjanuri kollha." u li hija mħawla biss fejn ix-xmajjar jippermettu t-tisqija.minħabba l-għerja tal-kosta. Jagħmel ukoll kuntrast mal-muntanji, minħabba li hija kiesħa u għandha "xita tax-xitwa", li fil-fatt hija inverżjoni tal-istaġun tas-sajf tan-Nofsinhar, kif ħafna abitanti tal-muntanji saħansitra jqisu llum meta jsejħu l-istaġun tax-xita xitwa. . Fuq il-ġungla, huwa laħaq dak li nafu bħala l-ġungla għolja, billi sejjaħlu "il-muntanji ta 'l-Andes, ta' ħxuna kbira, ta' sriep kbar u ta' l-Indjani ġewwa l-muntanja." Cieza ppubblika l-ewwel parti tal-Kronika tiegħu fi Spanja fl-1553. Din id-diviżjoni lonġitudinali għandha korrispondenza bijoġeografika relatata mal-klima u l-bijodiversità, peress li r-reġjun tal-Kosta għandu korrispondenza mad-deżert kostali tal-Perù, bi klima deżert subtropikali u li min-naħa tiegħu huwa parti mid-deżert tal-Paċifiku tal-Amerika t'Isfel; Is-Sierra tikkostitwixxi l-parti ċentrali tal-firxa tal-muntanji tal-Andes u għandha klima ta' muntanji moderata u klima ta' muntanji għolja kiesħa; u l-Ġungla bil-veġetazzjoni eżuberanti tagħha hija parti mill-Amażonja bi klima tropikali sħuna u b'xita, b'bijodiversità għolja. Din id-diviżjoni tat-territorju Peruvjan fi tliet reġjuni kbar ġiet riveduta mill-akkademja Peruvjana, u pproponiet teżijiet oħra bħat-tmien reġjuni naturali tal-Perù li jippermettulna niksbu approssimazzjoni tal-partikolaritajiet li jiddistingwu t-territorju Peruvjan, speċjalment fost l-ambjent ekoloġiku Andin. Pavimenti; jew id-diviżjoni f'ekoreġjuni li tiddistingwi l-kosta tad-deżert mill-kosta tat-tramuntana ekwatorjali u forestata, ukoll il-firxa tal-muntanji tal-isteppa mill-puna u l-paramo, u l-ġungla baxxa mill-ġungla għolja. === Bijodiversità === [[File:Kantutas Cuzco.jpg|thumb|Fjura Cantuta (Cantua buxifolia), fjura nazzjonali tal-Peru]] Il-bijodiversità tal-Perù hija pjuttost kumplessa u hija kkaratterizzata minn diversità bijoloġika għolja minħabba l-eżenzjoni partikolari tiegħu imħatteb, id-diversità kbira ta' klimi u l-istorja naturali tagħha. Il-Perù huwa meqjus bħala wieħed mill-pajjiżi megadiverse, jiġifieri wieħed mill-inqas minn għoxrin pajjiż bl-akbar bijodiversità fuq il-pjaneta. Barra minn hekk, fih rati għoljin ta' endemiżmu f'kladi multipli u differenti uniċi fid-Dinja. ==== Fawna ==== [[File:Rupicola peruvianus Gallito de roca andino Andean-Cock-of-the-Rock (male) (13995875991).jpg|thumb|Serduk tal-blat Andin, għasfur nazzjonali tal-Perù]] [[File:Vicunacrop2.jpg|thumb|Il-vicuña (Vicugna vicugna), abitant rappreżentattiv tas-Sierra Sur]] [[File:Jaguar animal panthera onca.jpg|thumb|Il-ġaguar (Jaguar) (Panthera onca), abitant rappreżentattiv tal-Foresti Baxx]] Minħabba l-ġeografija u l-klima varjati tiegħu, il-Perù għandu bijodiversità għolja b'21,462 speċi ta 'pjanti u annimali rrappurtati fl-2003, 5,855 minnhom endemiċi, u huwa wieħed mill-pajjiżi megadiverse. Il-Perù għandu aktar minn 1,800 speċi ta' għasafar (120 endemiċi), aktar minn 500 speċi ta' mammiferi, aktar minn 300 speċi ta 'rettili u aktar minn 1,000 speċi ta' ħut tal-ilma ħelu. Il-mijiet ta' mammiferi jinkludu speċi rari bħall-puma, il-ġaguar, u l-ors tan-nuċċalijiet. L-għasafar tal-Perù jipproduċu kwantitajiet kbar ta' guano, esportazzjoni ekonomikament importanti. Il-Paċifiku fih kwantitajiet kbar ta’ ispnott, barbun, inċova, tonn, krustaċji u molluski, u fih ħafna klieb il-baħar, sperma u balieni. Il-fawna invertebrata hija ħafna inqas inventarjata; Mill-inqas il-ħanfus (Coleoptera) ġew studjati fil-proġett "Beetles of Peru", immexxi minn Caroline S. Chaboo, tal-Università ta 'Nebraska, l-Istati Uniti, u dan żvela aktar minn 12,000 speċi dokumentati u ħafna ġodda għall-Peru. Il-Peru għandu wkoll flora ugwalment diversa. Id-deżerti kostali jipproduċu ftit aktar minn kakti, minbarra oasi ta’ ċpar tal-muntanji u widien tax-xmajjar li fihom ħajja unika tal-pjanti. L-artijiet għolja fuq il-linja tas-siġar magħrufa bħala puna huma dar għal arbuxelli, kakti, pjanti reżistenti għan-nixfa bħal ichu, u l-akbar speċi ta 'bromeliad: il-Puya raimondii spettakolari. L-għoljiet tal-foresti tas-sħab tal-Andes jappoġġjaw ħażiż, orkidej u bromeliads, u l-foresti tropikali tal-Amażonja hija magħrufa għall-varjetà ta 'siġar u pjanti tal-kanupew. Il-Perù kellu punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti tal-2019 ta' 8.86/10, u kklassifikah fl-14-il post globalment fost 172 pajjiż. == Organizzazzjoni Territorjali == [[File:Peru - Regions and departments (labeled).svg|thumb|250px|Organizzazzjoni territorjali]] It-tqassim politiku-amministrattiv ta' pajjiżna jurina li hemm 24 dipartiment jew reġjun u Il-Perù huwa maqsum f'26 unità: 24 dipartiment, il-Provinċja Kostituzzjonali ta' Callao u l-Provinċja ta' Lima (LIM) – li hija indipendenti minn kwalunkwe reġjun u sservi bħala l-kapitali tal-pajjiż. Skont il-kostituzzjoni, l-24 dipartiment flimkien mal-Provinċja ta' Callao għandhom gvern "reġjonali" elett magħmul mill-gvernatur reġjonali u l-kunsill reġjonali. Il-gvernatur jikkostitwixxi l-korp eżekuttiv, jipproponi baġits u joħloq digrieti, riżoluzzjonijiet u programmi reġjonali. Il-Kunsill Reġjonali, il-korp leġiżlattiv tar-reġjun, jiddibatti u jivvota fuq il-baġits, jissorvelja l-uffiċjali reġjonali, u jista' jivvota biex ineħħi l-gvernatur, logutenent gvernatur, jew kwalunkwe membru tal-kunsill mill-kariga. Il-gvernatur reġjonali u l-Kunsill Reġjonali jservu terminu ta' erba' snin, mingħajr elezzjoni mill-ġdid immedjata. Dawn il-gvernijiet jippjanaw l-iżvilupp reġjonali, jeżegwixxu proġetti ta' investiment pubbliku, jippromwovu attivitajiet ekonomiċi u jimmaniġġjaw proprjetà pubblika. Provinċji bħal Lima huma amministrati minn kunsill muniċipali, immexxi minn sindku. L-għan tad-delega tas-setgħa lill-gvernijiet reġjonali u muniċipali kien, fost l-oħrajn, li tittejjeb il-parteċipazzjoni popolari. L-NGOs kellhom rwol importanti fil-proċess ta' deċentralizzazzjoni u għadhom jinfluwenzaw il-politika lokali. Xi żoni tal-Peru huma definiti bħala żoni metropolitani li jikkoinċidu żoni distrettwali. L-akbar minn dawn, iż-żona metropolitana ta' Lima, hija s-seba' l-akbar metropoli fl-Amerika. == Demografija == [[File:Peru Population Density, 2000 (6171916181).jpg|thumb|Densità tal-popolazzjoni, 2000]] B'madwar 31.2 miljun abitant fl-2017, il-Perù huwa r-raba' pajjiż l-aktar popolat fl-Amerika t'Isfel. Ir-rata tat-tkabbir tal-popolazzjoni tal-Perù naqset minn 2.6% għal 1.6% bejn l-1950 u l-2000; Il-popolazzjoni hija mistennija li tilħaq madwar 42 miljun fl-2050. Skont iċ-ċensiment Peruvjan tal-1940, il-Peru kellu popolazzjoni ta' seba' miljun residenti. Fl-2017, 79.3% għexu f'żoni urbani u 20.7% f'żoni rurali. Bliet ewlenin jinkludu ż-żona metropolitana ta' Lima (dar għal aktar minn 9.8 miljun ruħ), Arequipa, Trujillo, Chiclayo, Piura, Iquitos, Cusco, Chimbote u Huancayo; kollha rrappurtaw aktar minn 250,000 abitant fiċ-ċensiment tal-2007 Hemm 15-il tribù Amerindian mhux ikkuntattjat fil-Perù. Il-Perù għandu stennija tal-ħajja ta' 75.0 snin (72.4 għall-irġiel u 77.7 għan-nisa) skont l-aħħar dejta tal-2016 mill-Bank Dinji. === Gruppi etniċi === Il-Perù huwa nazzjon multietniku ffurmat minn mewġ suċċessiv ta' popli differenti fuq ħames sekli. L-Amerindjani abitaw it-territorju Peruvjan għal diversi millenji qabel il-konkwista Spanjola fis-seklu 16; Skont l-istoriku Nobbli David Cook, il-popolazzjoni tagħha naqset minn kważi 5-9 miljun fis-snin 1520 għal madwar 600,000 fl-1620 prinċipalment minħabba mard infettiv. Iċ-ċensiment tal-2017 kien jinkludi mistoqsija dwar l-awtoidentifikazzjoni etnika għall-ewwel darba. Skont ir-riżultati, 60.2% tan-nies identifikaw lilhom infushom bħala mestizo, 22.3% identifikaw lilhom infushom bħala Quechua, 5.9% identifikaw lilhom infushom bħala bojod, 3.6% identifikaw lilhom infushom bħala iswed, 2.4% identifikaw ruħhom bħala Aymara, 2.3% identifikaw ruħhom bħala oħrajn. etniċi, u 3.3% ma ddikjarawx l-etniċità tagħhom. L-Ispanjoli u l-Afrikani waslu f'numru kbir taħt ir-reġim kolonjali, ħallat ħafna ma' xulxin u ma' popli indiġeni. Wara l-indipendenza, kien hemm immigrazzjoni gradwali mill-Ingilterra, Franza, il-Ġermanja u l-Italja. Il-Perù ħeles lill-iskjavi suwed tiegħu fl-1854. Iċ-Ċiniżi u l-Ġappuniżi waslu fl-1850 bħala ħaddiema wara t-tmiem tal-iskjavitù, u minn dakinhar saru influwenza kbira fuq is-soċjetà Peruvjana. ==== Gruppi etniċi (2017) ==== * 60.2% Mestizo (Mħallta Abjad u Indiġeni) * 25.8% Indiġeni * 5.9% Abjad * 3.6% Iswed * 0.2% Nikkei (Ġappuniż) jew Tusan (Ċiniż) * 1.0% oħra * 3.3% ebda tweġiba === Lingwa === [[File:Last look arounjd Lima (8444763943).jpg|thumb|Casa de Osambela, kwartieri ġenerali tal-Akkademja tal-Lingwa Peruvjana (APL) f'Lima]] Skont il-Kostituzzjoni Peruvjana tal-1993, il-lingwi uffiċjali tal-Perù huma l-Spanjol u, f'żoni fejn jippredominaw, il-Quechua u lingwi indiġeni oħra. L-Ispanjol huwa mitkellem b'mod nattiv minn 82.6% tal-popolazzjoni, il-Quechua bi 13.9% u l-Aymara b'1.7%, filwaqt li l-1.8% li jifdal jitkellmu lingwi oħra. L-Spanjol huwa l-lingwa uffiċjali tal-pajjiż, li tintuża fil-midja, fis-sistemi edukattivi u fil-kummerċ. L-Amerindjani li jgħixu fl-artijiet għoljiet Andini jitkellmu bil-Quechua u l-Aymara u huma etnikament distinti mid-diversi gruppi indiġeni li jgħixu fin-naħa tal-Lvant tal-Andes u fl-artijiet baxxi tropikali li jmissu mal-baċin tal-Amażonja. Ir-reġjuni ġeografiċi distinti tal-Perù huma riflessi f'diviżjoni lingwistika bejn il-kosta, fejn l-Ispanjol huwa aktar predominanti fuq il-lingwi Amerinjani, u l-kulturi Andini tradizzjonali aktar diversi tal-muntanji u l-għoljiet. Il-popolazzjonijiet indiġeni fil-Lvant tal-Andes jitkellmu diversi lingwi u djaletti. Xi wħud minn dawn il-gruppi għadhom jaderixxu mal-lingwi indiġeni tradizzjonali, filwaqt li oħrajn ġew assimilati kważi kompletament fil-lingwa Spanjola. Kien hemm sforz dejjem jikber u organizzat biex jiġi mgħallem il-Quechua fi skejjel pubbliċi f’żoni li jitkellmu bil-Quechua. Fl-Amażonja Peruvjana, huma mitkellma bosta lingwi indiġeni, inklużi Asháninka, Bora u Aguaruna. ==== Lingwi uffiċjali u ko-uffiċjali ==== * Spanjol * Keċwa * Aymara * Lingwi Indiġeni oħra === Religion === [[File:Coricancha, Cusco, Perú, 2015-07-31, DD 68.JPG|thumb|Quri Kancha u l-Kunvent ta' Santo Domingo, f'Cusco]] Il-Kattoliċiżmu Ruman kien il-fidi predominanti fil-Perù għal sekli sħaħ, għalkemm il-prattiċi reliġjużi għandhom grad għoli ta' sinkretiżmu mat-tradizzjonijiet indiġeni. Tnejn mill-universitajiet tagħha, il-Pontificia Universidad Católica del Perú u l-Universidad Católica San Pablo, huma fost l-aqwa 5 universitajiet fil-pajjiż. Skont iċ-ċensiment tal-2017, 76% tal-popolazzjoni ta' aktar minn 12-il sena ddeskrivew lilhom infushom bħala Kattolika, 14.1% bħala Evanġeliċi, 4.8% bħala Protestanti, Lhudija, Qaddisin tal-Aħħar Jiem u Xhieda ta' Jehovah, u 5.1% bħala mhux reliġjużi. It-tradizzjonijiet reliġjużi Amerindjani għadhom għandhom rwol importanti fit-twemmin tal-Peruvjani. Il-vaganzi Kattoliċi bħal Corpus Christi, il-Ġimgħa Mqaddsa, u l-Milied huma xi drabi mħallta mat-tradizzjonijiet Amerinjani. Il-festi Amerinjani minn żmien qabel il-Kolombja għadhom mifruxa; Inti Raymi, festival antik tal-Inka, għadu ċċelebrat, speċjalment fil-komunitajiet rurali. Ħafna bliet u rħula għandhom il-knisja jew il-katidral uffiċjali tagħhom u l-qaddis patrun. Iż-żewġ qaddisin tal-Perù huma Rosa de Lima, l-ewwel Qaddisa tal-Amerika, u Martín de Porres. L-akbar katidral fil-Perù huwa l-Katidral Metropolitan ta' Lima. Knejjes u katidrali notevoli oħra huma l-Katidral Bażilika ta' Cusco, il-Katidral ta' Arequipa, u l-Bażilika ta' Santo Domingo. ==== Religion (2017) ==== * 94.5% Kristjaneżmu * 76.0% Kattoliku * 18.5% Kristjan ieħor * 5.1% ebda reliġjon * 0.4% oħra === Edukazzjoni === [[File:CCSM-UNMSM Casona de San Marcos y Parque Universitario.jpg|thumb|Università Nazzjonali ta' San Marcos, f'Lima]] Ir-rata tal-litteriżmu tal-Perù hija stmata għal 92.9% fl-2007; Din ir-rata hija inqas fiż-żoni rurali (80.3%) milli fiż-żoni urbani (96.3%). L-edukazzjoni primarja u sekondarja huma obbligatorji u b’xejn fl-iskejjel pubbliċi. Il-Perù huwa dar għal waħda mill-eqdem istituzzjonijiet ta' edukazzjoni ogħla fid-Dinja l-Ġdida. L-Universidad Nacional Mayor de San Marcos, imwaqqfa fit-12 ta' Mejju, 1551 matul il-Viciroyalty tal-Perù, hija l-ewwel università stabbilita uffiċjalment u l-eqdem università li topera kontinwament fl-Amerika. Fil-Perù hemm 140 università, li minnhom 51 huma pubbliċi u 89 privati. Barra minn hekk, hemm istituzzjonijiet speċjalizzati fl-arti, mużika u reliġjon, bħal konservatorji, istituti u skejjel ogħla. === Toponimi === Ħafna mill-ismijiet tal-postijiet Peruvjani għandhom sorsi indiġeni. Fil-komunitajiet Andini ta' Ancash, Cusco u Puno, l-ismijiet Quechua jew Aymara jippredominaw b'mod assolut. Madankollu, l-ortografija tagħha bbażata fl-Ispanjol hija f'kunflitt mal-alfabeti standardizzati ta' dawn il-lingwi. Skont l-artikolu 20 tad-Digriet Suprem Nru 004-2016-MC (Digriet Suprem) li japprova r-Regolament tal-Liġi 29735, ippubblikat fil-gazzetta uffiċjali El Peruano fit-22 ta' Lulju, 2016, iridu jiġu proposti progressivament ortografiji xierqa tal-ismijiet tal-postijiet fl-istandardizzati alfabeti tal-lingwi indiġeni bil-għan li tiġi standardizzata n-nomenklatura użata mill-Istitut Ġeografiku Nazzjonali (IGN). L-Istitut Ġeografiku Nazzjonali jagħmel il-bidliet meħtieġa għall-mapep uffiċjali tal-Perù. == Ekonomija == [[File:Sanisidroskyscrapers.jpg|thumb|San Isidro, Lima, id-distrett finanzjarju tal-Perù]] [[File:Ciudadela de Machu Picchu al atardecer 2.jpg|thumb|Machu Picchu huwa wieħed mis-siti turistiċi ewlenin fil-Perù, it-turiżmu huwa wkoll kontributur ekonomiku.]] L-ekonomija tal-Perù hija t-48 l-akbar fid-dinja (klassifikata skont il-parità tas-saħħa tal-akkwist), u l-livell tad-dħul huwa kklassifikat bħala upper-middle mill-Bank Dinji. Il-Perù huwa, mill-2011, waħda mill-ekonomiji li qed jikbru b'rata mgħaġġla fid-dinja minħabba boom ekonomiku esperjenzat matul is-snin 2000. Għandu Indiċi ta' Żvilupp Uman ogħla mill-medja ta' 0.77 li ra titjib kostanti fl-aħħar 25 sena. Storikament, il-prestazzjoni ekonomika tal-pajjiż kienet marbuta mal-esportazzjonijiet, li jipprovdu munita barranija biex tiffinanzja l-importazzjonijiet u l-ħlasijiet tad-dejn barrani. Għalkemm ipprovdew dħul sostanzjali, it-tkabbir awtosostenibbli u distribuzzjoni aktar ugwali tad-dħul urew li ma kinux faċli. Skont id-dejta tal-2015, 19.3% tal-popolazzjoni totali tagħha hija fqira, inklużi 9% li jgħixu f'faqar estrem. L-inflazzjoni fl-2012 kienet l-inqas fl-Amerika Latina, b'1.8% biss, iżda żdiedet fl-2013 hekk kif il-prezzijiet taż-żejt u tal-komoditajiet żdiedu; Fl-2014 huwa 2.5%. u fl-2023 għal 8.6%. Ir-rata tal-qgħad naqset b’mod kostanti f’dawn l-aħħar snin, u fl-2012 kienet ta' 3.6%. Il-politika ekonomika Peruvjana varjat ħafna f'dawn l-aħħar deċennji. Il-gvern 1968-1975 ta 'Juan Velasco Alvarado introduċa riformi radikali, inkluża riforma agrarja, l-esproprjazzjoni ta' kumpaniji barranin, l-introduzzjoni ta' sistema ta' ppjanar ekonomiku, u l-ħolqien ta' settur statali kbir. Dawn il-miżuri ma laħqux l-għanijiet tagħhom ta' ridistribuzzjoni tad-dħul u t-tmiem tad-dipendenza ekonomika fuq nazzjonijiet żviluppati. Minkejja dawn ir-riżultati, il-biċċa l-kbira tar-riformi ma treġġgħux lura sad-disgħinijiet, meta l-gvern liberalizzanti ta' Alberto Fujimori temm il-kontrolli tal-prezzijiet, il-protezzjoniżmu, ir-restrizzjonijiet fuq l-investiment barrani dirett u l-biċċa l-kbira tas-sjieda statali tal-kumpaniji. Fl-2010, is-servizzi rrappreżentaw 53% tal-prodott gross domestiku tal-Perù, segwiti mill-manifattura (22.3%), l-industriji estrattivi (15%) u t-taxxi (9.7%). It-tkabbir ekonomiku reċenti kien immexxi minn stabbiltà makroekonomika, titjib fit-termini tal-kummerċ, u żieda fl-investiment u l-konsum. Il-kummerċ kien mistenni li jiżdied aktar wara l-implimentazzjoni ta 'ftehim ta' kummerċ ħieles mal-Istati Uniti ffirmat fit-12 ta' April, 2006. L-esportazzjonijiet ewlenin tal-Peru kienu ram, deheb, żingu, tessuti u ħut mitħun; L-imsieħba kummerċjali ewlenin tagħha kienu l-Istati Uniti, iċ-Ċina, il-Brażil u ċ-Ċilì. Il-Perù kklassifikat fis-76 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2023. Il-ħaddiema informali jirrappreżentaw, fl-2019, 70% tas-suq tax-xogħol skont l-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika u l-Informatika (INEI). Fl-2016, kważi tliet miljun tifel u tifla u adoloxxenti ħadmu fis-settur informali. === Minjieri === [[File:OperacionesYanacocha.jpg|thumb|Mina Yanacocha]] Il-pajjiż jiddependi ħafna fuq il-minjieri għall-esportazzjoni tal-materja prima, li ammontaw għal 61.3% tal-esportazzjonijiet fl-2023. Fl-2019, il-pajjiż kien it-tieni l-akbar produttur fid-dinja ta' ram, fidda u żingu, it-tmien l-akbar produttur fid-dinja tad-deheb, it-tielet. produttur dinji taċ-ċomb, ir-raba’ produttur dinji tal-landa, il-ħames produttur dinji tal-boron u r-raba' produttur dinji tal-molibdenu. – biex ma nsemmux il-gass u ż-żejt. Il-pajjiż għandu pożizzjoni kompetittiva mistennija fil-minjieri dinjija, li jżomm it-tmexxija tal-minjieri fl-Amerika Latina u storja soda u trajettorja ta' minjieri ftit industrijalizzata l-Perù jbati mill-varjazzjoni internazzjonali fil-prezzijiet tal-komoditajiet. Il-minjiera Yanacocha f'Cajamarca hija s-sors ewlieni tal-estrazzjoni tad-deheb fil-Perù. Hija meqjusa bħala l-akbar minjiera tad-deheb fl-Amerika t'Isfel u t-tieni l-akbar fid-dinja. Fl-2005, ġew prodotti 3,333,088 uqija ta 'deheb. Indikatur tat-tkabbir tal-minjieri jista 'jidher fl-esportazzjonijiet tal-minjieri, wara li marru minn US $ 1,447 miljun fl-1990 għal US $ 39,639 miljun fl-2023. === Agrikoltura === [[File:Ocoña, Région d'Arequipa, Pérou (9).jpg|thumb|left|Oqsma madwar Ocoña, Arequipa, il-Peru]] [[File:Quinoa growing on Isla del Sol, Lake Titicaca.jpg|thumb|Quinoa]] [[File:59 Colca (1).jpg|thumb|left|Oqsma madwar Ocoña, Arequipa, il-Peru]] Il-Perù huwa l-akbar produttur fid-dinja tal-quinoa, il-maca u wieħed mill-akbar 5 produtturi tal-avokado, blueberry, qaqoċċ u asparagu, wieħed mill-akbar 10 produtturi fid-dinja tal-kafè u l-kawkaw, u wieħed mill-15-il produttur fid-dinja ta 'patata u ananas, li għandhom ukoll produzzjoni konsiderevoli ta' għeneb, kannamieli taz-zokkor, ross, banana, qamħirrum u kassava; L-agrikoltura tagħha hija diversifikata b'mod konsiderevoli. Fit-trobbija tal-bhejjem, il-Peru huwa wieħed mill-akbar 20 produttur tal-laħam tat-tiġieġ fid-dinja. Skont rapport mill-Organizzazzjoni tal-Ikel u l-Agrikoltura tan-Nazzjonijiet Uniti (FAO) ippubblikat f'Awwissu 2022, nofs il-popolazzjoni Peruvjana tbati minn nuqqas ta' sigurtà alimentari moderata (16.6 miljun ruħ), u aktar minn 20% (6.8 miljun ruħ), ibatu minn minn insigurtà severa tal-ikel: imorru ġurnata sħiħa, jew saħansitra diversi jiem mingħajr ma jieklu. Id-direttur tal-FAO Peru jenfasizza li “dan huwa l-paradoss kbir ta' pajjiż li għandu biżżejjed ikel għall-popolazzjoni tiegħu. Il-Peru huwa produttur nett tal-ikel u wieħed mill-poteri kbar tal-agro-esportazzjoni fir-reġjun. L-insigurtà tal-ikel hija dovuta għal inugwaljanza soċjali għolja u pagi baxxi, bil-paga minima Peruvjana tkun waħda mill-inqas fl-Amerika t'Isfel u settur informali kbir. Skont il-FAO, il-bdiewa ż-żgħar stess ibatu mill-ġuħ. Imħallsa ħażin, ibatu wkoll l-impatti tat-tibdil fil-klima u jiffaċċjaw il-problema tat-traffikar tad-droga fuq l-artijiet tagħhom u l-attività tal-minjieri li tnaqqas il-ħamrija.” === Industrija === Kull sena l-Bank Dinji jipprepara lista tal-pajjiżi produtturi ewlenin, ibbażata fuq il-valur totali tal-produzzjoni tagħhom. Skont il-lista tal-2019, il-Perù jikklassifika fil-50 fost l-aktar industriji siewja fid-dinja ($ 28.7 biljun). Fl-2011 u l-2016 il-Perù kien l-akbar fornitur tad-dinja tal-ħut mitħun. Huwa wkoll il-produttur ewlieni fid-dinja tas-suf tal-alpaka, u l-aktar esportatur importanti ta 'ħwejjeġ tat-tessuti tal-qoton fl-Amerika Latina, u minħabba l-ġid naturali tiegħu, huwa post eċċellenti għall-iżvilupp tal-industrija tal-polimeru mad-dinja kollha. Il-pajjiż jinsab fi stadju ta' tkabbir ekonomiku u mistenni, fid-dawl tal-ftehimiet u t-trattati ffirmati fiż-żoni ta' kummerċ ħieles, isir wieħed mill-aktar nazzjonijiet tal-Amerika t'Isfel attraenti għall-iżvilupp tan-negozju. == Infrastruttura == === Trasport === [[File:Airport lima peru.jpg|thumb|Ajruport Internazzjonali Jorge Chávez, f'Callao]] In-netwerk tat-toroq tal-Perù fl-2021 kien jikkonsisti f'175,589 km (109,106 mi) ta' toroq, b'29,579 km (18,380 mi) asfaltati. Xi awtostradi fil-pajjiż li jispikkaw huma l-Highway Pan-Amerikana u l-Highway Interoceanic. Fl-2016, il-pajjiż kellu 827 km (514 mi) ta' toroq duplikati, u kien qed jinvesti f'aktar duplikazzjonijiet: il-pjan kien li jkollu 2,634 km (1,637 mi) sal-2026. In-netwerk ferrovjarju tal-pajjiż huwa żgħir: fl-2018, il-pajjiż li fih kellu biss 1,939 km (1,205 mi) ta 'ferroviji. Il-Perù għandu ajruporti internazzjonali importanti bħal Lima, Cuzco u Arequipa. L-10 ajruporti l-aktar traffikużi fl-Amerika t'Isfel fl-2017 kienu: São Paulo-Guarulhos (Brażil), Bogotá (Kolombja), São Paulo-Congonhas (Brażil), Santiago (Ċili), Lima (Perù), Brażilja (Brażil), Rio de Janeiro (Brażil), Buenos Aires-Aeroparque (Arġentina), Buenos Aires-Ezeiza (Arġentina) u Minas Gerais (Brażil). Bħalissa qed jinbnew espansjonijiet multipli tal-ajruport madwar il-Perù, iż-żewġ ewlenin huma l-Ajruport Internazzjonali Jorge Chávez u l-Ajruport Internazzjonali ta' Chinchero. L-Ajruport Internazzjonali Jorge Chávez, l-akbar fil-Perù, għaddej minn espansjoni li tinkludi l-kostruzzjoni ta' runway ġdida, torri ta' kontroll u terminal ġdid, flimkien ma' lukandi ġodda, bini tal-loġistika u settur tal-merkanzija. Flimkien, jiffurmaw il-Belt tal-Ajruport. Se jippermetti t-tranżitu ta' 40 miljun passiġġier fis-sena u se jitlesta f'Diċembru 2024. Proġett ieħor ta' ajruport ambizzjuż huwa l-Ajruport Internazzjonali ta' Chinchero f'Cusco. L-ajruport il-ġdid se jieħu post l-Ajruport Internazzjonali Alejandro Velasco Astete l-antik u se jgħin lill-passiġġieri jevitaw waqfa f’Lima billi jintroduċi rotot internazzjonali. Il-Perù għandu portijiet importanti f'Callao, Ilo u Matarani. Il-15-il port l-aktar traffikużi fl-Amerika t'Isfel fl-2018 kienu: Port ta' Santos (Brażil), Port ta' Bahía de Cartagena (Kolombja), Callao (Perù), Guayaquil (Ekwador), Buenos Aires (Arġentina), San Antonio (Ċili), Buenaventura (Kolombja), Itajaí (Brażil), Valparaíso (Ċili), Montevideo (Urugwaj), Paranaguá (Brażil), Rio Grande (Brażil), São Francisco do Sul (Brażil), Manaus (Brażil) u Coronel (Ċili). Il-Port ta' Callao bħalissa huwa l-akbar port fil-Perù. === Enerġija === [[File:Dam on urubamba river.jpg|thumb|Diga fuq ix-Xmara Urubamba fl-2013]] Is-settur tal-elettriku esperjenza titjib notevoli f'dawn l-aħħar snin. In-numru ta' djar b'dawl elettriku kiber minn 82% fl-2007 għal 94.2% fl-2016, filwaqt li l-kwalità u l-effettività tat-twassil tas-servizz tjiebu. Il-kapaċità attwali ta' ġenerazzjoni elettrika hija maqsuma b'mod ugwali bejn l-enerġija termali u idroelettrika. Is-Sistema Elettrika Nazzjonali Interkonnessa tforni 85% tal-popolazzjoni konnessa, b'diversi sistemi iżolati li jkopru l-bqija tal-pajjiż. Il-produzzjoni tal-elettriku Peruvjana ammontat għal 5.1 TWh fix-xahar ta' Ottubru 2022. Minn dawn, 52 % ġew minn impjanti idroelettriċi, 38.3 % minn impjanti termoelettriċi (li jużaw iż-żejt, gass u faħam) u 9.7 % tal-impjanti tal-enerġija rinnovabbli bħal: riħ, solari u oħrajn. Fl-2021, il-Perù kellu, f'termini ta' elettriku rinnovabbli installat, 5,490 MW f'enerġija idroelettrika (l-34 l-akbar fid-dinja), 409 MW f'enerġija mir-riħ (id-49 l-akbar fid-dinja), 336 MW f’enerġija solari (62 l-akbar fid-dinja). id-dinja) u 185 MW fil-bijomassa. === Kura tas-saħħa === Il-Perù għandu sistema tas-saħħa deċentralizzata li tikkonsisti f'kombinazzjoni ta' kopertura tal-gvern u mhux tal-gvern. Il-kura medika hija koperta mill-Ministeru tas-Saħħa, EsSalud, il-Forzi Armati (FFAA) u l-Pulizija Nazzjonali (PNP), kif ukoll minn kumpaniji tal-assigurazzjoni privati. Il-Ministeru tas-Saħħa jassigura 60% tal-popolazzjoni u EsSalud tkopri 30%. Il-bqija tal-popolazzjoni tal-Perù hija assigurata minn taħlita tal-Forzi Armati, il-PNP u kumpaniji tal-assigurazzjoni privati. Skont l-Organizzazzjoni Pan-Amerikana tas-Saħħa, l-istennija tal-ħajja għall-irġiel hija 72.6 snin, filwaqt li għan-nisa hija 77.9 snin. Il-mortalità tat-trabi hija tmintax għal kull elf twelid, wara li naqset b'76% mill-1990 sal-2011. Il-kawżi ewlenin tal-mewt tal-Peruvjani huma neoplażmi, influwenza u pnewmonja, mard batterjali, mard iskemiku tal-qalb u mard ċerebrovaskulari. Skont iċ-Ċensimenti tal-Popolazzjoni u tad-Djar tal-2017, 75.5% tal-popolazzjoni għandha xi tip ta' assigurazzjoni tas-saħħa, jiġifieri 22,173,663 persuna, minkejja dan, 24.5% tal-popolazzjoni m’għandha bl-ebda tip ta' assigurazzjoni. == Kultura == [[File:Chancay - Textile Doll - Walters 83768.jpg|thumb|Pupa tat-tessuti (seklu 11), kultura Chancay, Walters Art Museum. Pupi, żgħar fid-daqs, jinstabu ta' spiss fl-oqbra tal-Perù tal-qedem.]] Il-kultura Peruvjana għandha l-għeruq tagħha prinċipalment fit-tradizzjonijiet Iberiċi u Andini, għalkemm ġiet influwenzata wkoll minn diversi gruppi etniċi Ewropej, Asjatiċi u Afrikani. It-tradizzjonijiet artistiċi Peruvjani jmorru lura għall-fuħħar elaborat, it-tessuti, il-ġojjellerija, u l-iskultura tal-kulturi pre-Inka. L-Incas żammew dawn is-snajja u kisbu kisbiet arkitettoniċi, inkluż il-kostruzzjoni ta' Machu Picchu. Il-barokk iddomina l-arti kolonjali, għalkemm immodifikat minn tradizzjonijiet indiġeni. Matul dan il-perjodu, il-biċċa l-kbira tal-arti ffukat fuq temi reliġjużi; Il-knejjes numerużi ta' dak iż-żmien u l-pitturi tal-Skola ta' Cusco huma rappreżentattivi. L-arti staġnat wara l-indipendenza saż-żieda tal-indiġeniżmu fil-bidu tas-seklu 20. Mis-snin ħamsin, l-arti Peruvjana kienet eclettika u ffurmata minn kurrenti artistiċi kemm barranin kif ukoll lokali. === Arti viżwali === L-arti Peruvjana għandha l-oriġini tagħha fiċ-ċiviltajiet Andini. Dawn iċ-ċiviltajiet ħarġu fit-territorju tal-Perù modern qabel il-wasla tal-Spanjol. L-arti Peruvjana inkorporat elementi Ewropej wara l-konkwista Spanjola u kompliet tevolvi matul is-sekli sal-lum. ==== Arti prekolombjana ==== [[File:Nariguera Moche2.JPG|thumb|Ċirku tal-imnieħer Moche li jirrappreżenta d-Decapitator, deheb intarzjat bil-lewn u l-krysocolla. Mużew tad-Deheb tal-Peru, Lima.]] L-ewwel xogħlijiet tal-arti fil-Perù ġejjin mill-kultura Cupisnique, li kienet ikkonċentrata fuq il-kosta tal-Paċifiku, u l-kultura Chavín, li tinfirex fil-biċċa l-kbira fit-tramuntana ta' Lima, bejn il-meded tal-muntanji Andini tal-Cordillera Negra u l-Cordillera Blanca. Ix-xogħlijiet dekorattivi ta' dan il-perjodu, bejn wieħed u ieħor mis-seklu 9 QK, kienu ta' natura simbolika u reliġjuża. L-artisti ħadmu bid-deheb, il-fidda u ċ-ċeramika biex joħolqu varjetà ta' skulturi u rilievi. Dawn iċ-ċiviltajiet kienu magħrufa wkoll għall-arkitettura u l-iskulturi tal-injam tagħhom. Bejn is-seklu 9 QK u t-tieni seklu wara Kristu. C., il-kulturi tal-għerien ta' Paracas u n-nekropoli ta' Paracas żviluppaw fuq il-kosta tan-nofsinhar tal-Perù. L-għerien ta 'Paracas ipproduċew ċeramika polikroma u monokroma kumplessa b'rappreżentazzjonijiet reliġjużi. Id-dfin fin-nekropoli ta' Paracas ipproduċew ukoll tessuti kumplessi, ħafna minnhom magħmulin b’disinni ġeometriċi sofistikati. It-3 seklu QK raw it-tiffjorit tal-kultura urbana Moche fir-reġjun ta' Lambayeque. Il-kultura Moche pproduċiet xogħlijiet arkitettoniċi, bħall-Huacas del Sol y de la Luna u l-Huaca Rajada de Sipán. Kienu esperti fil-biedja tat-terrazzini u l-inġinerija idrawlika u pproduċew ċeramika, tessuti, pitturi u skulturi oriġinali. [[File:Huaca de la Luna Août 2007 - Peintures_4.jpg|thumb|Huaca de la Luna, tempju Moche li jippreserva patios u pjazez ċerimonjali li għandhom aktar minn 1,500 sena. Jinsabu fil-belt ta' Trujillo.]] Kultura urbana oħra, iċ-ċiviltà Wari, iffjorixxiet bejn is-sekli 8 u 12 f'Ayacucho. L-ippjanar urban ċentralizzat tiegħu estiż għal żoni oħra, bħal Pachacamac, Cajamarquilla u Wari Willka. Bejn is-sekli 9 u 13 AD, l-imperu militari urban ta' Tiwanaku ħareġ fuq ix-xtut tal-Lag Titicaca. Iċċentrat fuq belt bl-istess isem fil-Bolivja tal-lum, it-Tiwanaku introduċa arkitettura u skultura monumentali tal-ġebel. Dawn ix-xogħlijiet ta' arkitettura u arti kienu possibbli grazzi għall-iżvilupp tal-bronż mit-Tiwanaku, li ppermettiethom jagħmlu l-għodda meħtieġa. L-arkitettura urbana laħqet quċċata ġdida bejn is-sekli 14 u 15 bil-Kultura Chimú. Il-Chimú bena l-belt ta' Chan Chan fil-wied tax-Xmara Moche, f'La Libertad. Iċ-Chimú kienu ħaddiema tad-deheb tas-sengħa u ħolqu xogħlijiet notevoli ta' inġinerija idrawlika. Iċ-Ċiviltà Inca, li għaqqdet lill-Peru taħt l-eġemonija tagħha fis-sekli immedjatament qabel il-konkwista Spanjola, inkorporat fix-xogħlijiet tagħha stess ħafna mill-wirt kulturali taċ-ċiviltajiet li qabduha. Fdalijiet importanti tal-arti u l-arkitettura tagħhom jistgħu jidhru fi bliet bħal Cusco, fdalijiet arkitettoniċi bħal Sacsayhuamán u Machu Picchu u bankini tal-ġebel li jgħaqqdu lil Cusco mal-bqija tal-Imperu Inca. ==== Arti kolonjali ==== [[File:Saint Joseph and the Christ Child - Google Art Project.jpg|thumb|San Ġużepp u l-Bambin Ġesù, Anonimu, Skola Kolonjali tal-Pittura ta' Cusco, sekli 17-18]] L-iskultura u l-pittura Peruvjani bdew jiġu definiti mill-workshops imwaqqfa mill-patrijiet, li kienu influwenzati ħafna mill-Iskola Barokka Seviljana. F’dak il-kuntest, ġew irreġistrati l-monti tal-kor tal-Katidral, il-funtana fil-Plaza de Armas f’Lima, it-tnejn ta' Pedro de Noguera, u parti kbira mill-produzzjoni kolonjali. L-ewwel ċentru tal-arti stabbilit mill-Ispanjol kienet l-Skola ta' Cuzco li għallmet lill-artisti Quechua stili ta' pittura Ewropej. Diego Quispe Tito (1611–1681) kien wieħed mill-ewwel membri tal-iskola Cuzco u Marcos Zapata (1710–1773) kien wieħed mill-aħħar. Il-pittura ta' dan il-perjodu kienet tirrifletti sinteżi ta' influwenzi Ewropej u indiġeni, kif jidher fir-ritratt tal-priġunier Atahualpa, ta' D. de Mora jew fit-tiles tat-Taljani Mateo Pérez de Alesio u Angelino Medoro, l-Ispanjol Francisco Bejarano u J. minn Illescas u l-Kreolu J. Rodríguez. Matul is-sekli 17 u 18, l-istil barokk iddomina wkoll il-qasam tal-arti. === Letteratura === It-terminu letteratura Peruvjana mhux biss jirreferi għal-letteratura prodotta fir-Repubblika indipendenti tal-Perù, iżda wkoll għal-letteratura prodotta fil-Viċiroyalty tal-Perù matul il-perjodu kolonjali tal-pajjiż, u għall-forom artistiċi orali maħluqa minn diversi gruppi etniċi li kienu jeżistu fiż-żona matul il-perjodu prekolumbjan, bħall-Quechuas, l-Aymaras u l-Chankas. Il-letteratura Peruvjana għandha l-għeruq tagħha fit-tradizzjonijiet orali taċ-ċiviltajiet prekolombjani. L-Ispanjol introduċew il-kitba fis-seklu 16; L-espressjoni letterarja kolonjali kienet tinkludi kronaki u letteratura reliġjuża. Wara l-indipendenza, il-kostumbriżmu u r-romantizmu saru l-aktar ġeneri letterarji komuni, kif eżemplati mix-xogħlijiet ta' Ricardo Palma. Il-moviment indiġenu tal-bidu tas-seklu 20 kien immexxi minn kittieba bħal Ciro Alegría u José María Arguedas. César Vallejo kiteb versi modernisti u spiss impenjati politikament. Il-letteratura Peruvjana moderna hija rikonoxxuta grazzi għal awturi bħar-rebbieħ tal-Premju Nobel Mario Vargas Llosa, membru prominenti tal-isplużjoni tal-Amerika Latina. === Kċina === [[File:Ceviche mixto callao.jpg|thumb|Ceviche huwa platt popolari tal-frott tal-baħar immarinat bil-lumi li oriġina fil-Peru.]] Minħabba l-espedizzjoni Spanjola u l-iskoperta tal-Amerika, l-esploraturi bdew l-iskambju Kolumbjan li kien jinkludi ikel mhux magħruf fid-Dinja l-Qadima, inkluż patata, tadam, u qamħ. L-ikel Peruvjan indiġenu modern spiss jinkludi qamħ, patata, u bżar taċ-chili. Issa hemm aktar minn 3,000 tip ta' patata mkabbra fuq ħamrija Peruvjana, skont l-Istitut tal-Patata Peruvjana tal-Peru. Il-kċina Peruvjana moderna tħallat ikel Amerinjan u Spanjol b'influwenzi qawwija mill-kċina Ċiniża, Afrikana, Għarbija, Taljana u Ġappuniża. Dixxijiet komuni jinkludu anticuchos, ceviche, u pachamanca. Il-klima varjata tal-Perù tippermetti t-tkabbir ta' diversi pjanti u annimali tajbin għat-tisjir. Il-Peru huwa magħruf li għandu waħda mill-aqwa kċejjen fid-dinja. Il-kapitali, Lima, hija dar għal Central Restaurante, li huwa l-aqwa ristorant fid-dinja u jservi diversi platti Peruvjani minn kull parti ġeografika tal-pajjiż, il-Costa (il-kosta), Sierra (muntanji) u Selva (foresti tropikali). Il-kċina Peruvjana tirrifletti prattiċi u ingredjenti lokali, inklużi influwenzi mill-popolazzjoni indiġena, inklużi l-Incas, u kċejjen miġjuba ma 'kolonizzaturi u immigranti. Mingħajr ingredjenti familjari minn pajjiżhom, l-immigranti mmodifikaw il-kċejjen tradizzjonali tagħhom billi jużaw ingredjenti disponibbli fil-Perù. L-erba 'ikel bażiku tradizzjonali tal-kċina Peruvjana huma qamħ, patata u tuberi oħra, amaranths (quinoa, kañiwa u kiwicha), u legumi (fażola u lupini). Ikel bażiku miġjub mill-Ispanjol jinkludi ross, qamħ, u laħmijiet (ċanga, majjal, u tiġieġ). Ħafna ikel tradizzjonali, bħal quinoa, kiwicha, bżar chili, u diversi għeruq u tuberi, żdiedu fil-popolarità f'dawn l-aħħar deċennji, li jirrifletti qawmien mill-ġdid ta' interess fl-ikel indiġenu Peruvjan u tekniki kulinari. Huwa wkoll komuni li tara kċejjen tradizzjonali servuti b'mod modern fi bliet bħal Cusco, fejn it-turisti jiġu jżuru. Iċ-chef Gastón Acurio sar magħruf biex qajjem kuxjenza dwar l-ingredjenti lokali. === Mużika === [[File:Marinera Norteña.jpg|thumb|Baħri tat-tramuntana]] Il-mużika Peruvjana għandha għeruq Andini, Spanjoli u Afrikani. Fi żminijiet prekolombjani, l-espressjonijiet mużikali kienu jvarjaw ħafna f’kull reġjun; Il-quena u t-tinya kienu żewġ strumenti komuni. L-Ispanjol introduċew strumenti ġodda, bħall-kitarra u l-arpa, li wasslu għall-iżvilupp ta' strumenti ibridi bħall-charango. Kontribuzzjonijiet Afrikani għall-mużika Peruvjana jinkludu r-ritmi tagħha u l-cajon, strument tal-perkussjoni. Żfin folkloristiku Peruvjani jinkludu l-marinera, it-tondero, iż-zamacueca, id-diablada, u l-huayno. Il-mużika Peruvjana hija ddominata mill-istrument nazzjonali, iċ-charango. Iċ-charango huwa membru tal-familja tal-istrumenti tal-lute u ġie ivvintat fi żmien kolonjali minn mużiċisti li jimitaw il-vihuela Spanjola. Fir-reġjuni ta 'Canas u Titicaca, iċ-charango jintuża f'ritwali ta' courtship, simbolikament jinvoka sireni bl-istrument biex jattira lin-nisa lejn artisti rġiel. Sas-sittinijiet, iċ-charango kien denigrat bħala strument tal-foqra rurali. Wara r-rivoluzzjoni tal-1959, li bniet il-moviment indigenismo (1910-1940), iċ-charango sar popolari fost artisti oħra. Varjanti jinkludu l-walaycho, il-chillador, il-chinlili, u l-akbar, charangon aktar baxx sintonizzat. Filwaqt li l-kitarra Spanjola tindaqq ħafna, hekk ukoll il-bandurria ta' oriġini Spanjola. B'differenza mill-kitarra, mużiċisti Peruvjani ttrasformawha matul is-snin, u għaddew minn strument bi 12-il korda u 6 kors għal wieħed li għandu minn 12 sa 16-il korda f'erba' kors biss. Jindaqqu wkoll il-vjolini u l-arpi, ukoll ta' oriġini Ewropea. Strument famuż ħafna mill-Peru huwa l-flawt tal-Pan, li jmur lura għaż-żminijiet tal-Inka. Huwa magħmul minn tubi tal-bambu vojta minn ġewwa u tintlagħab ħafna fl-Andes Peruvjani. === Ċinema === Filwaqt li l-industrija tal-films Peruvjani ma kinitx prolifika daqs dik ta' xi pajjiżi oħra tal-Amerika Latina, xi films Peruvjani prodotti gawdew suċċess reġjonali. Storikament, iċ-ċinema Peruvjana bdiet f'Iquitos fl-1932 minn Antonio Wong Rengifo (b'lavanja inizjali traxxendentali ta' films li bdiet fl-1900) bħala riżultat tal-isplużjoni tal-gomma u l-wasla intensa ta' barranin bit-teknoloġija fil-belt, u b'hekk kompla estensiva. u filmografija unika, bi stil differenti minn dak tal-films li saru fil-kapitali, Lima. Il-Perù pproduċa wkoll l-ewwel film animat 3D tal-Amerika Latina, Piratas en el Callao. Dan il-film huwa ambjentat fil-belt storika tal-port ta' Callao, li fi żmien l-era kolonjali kellha tiddefendi ruħha minn attakki mill-privaters Olandiżi u Brittaniċi li ppruvaw jimminaw il-kummerċ ta' Spanja mal-kolonji tagħha. Il-film kien prodott mill-kumpanija Peruvjana Alpamayo Entertainment, li għamlet it-tieni film 3D sena wara: Dragones: Destino de Fuego. Fi Frar 2006, il-film Madeinusa, prodott b'mod konġunt bejn il-Perù u Spanja u taħt id-direzzjoni ta' Claudia Llosa, jinsab f’raħal Andin immaġinarju u jiddeskrivi l-ħajja staġnata ta' Madeinusa interpretata minn Magaly Solier u t-trawmi tal-Peru ta' wara l-gwerra ċivili. Llosa, li qasmet elementi tar-realiżmu maġiku ta' Gabriel García Márquez, rebaħ premju fil-Festival tal-Films ta' Rotterdam. It-tieni film ta' Llosa, La tetatrabajo (“The Frightened Tit”), ġie nominat fit-82 Akkademja għall-Aqwa Film tal-Lingwa Barranija, l-ewwel film Peruvjan fl-istorja tal-akkademja li ġie nominat. La teta Afraida ("The Frightened Tit"), rebħet il-premju Golden Bear fil-Berlinale tal-2009. === Sport === [[File:Estadio Nacional nuevo 07 10 2011.jpg|thumb|L-Stadium Nazzjonali tal-Peru fl-2011]] Il-prattika tal-isport fil-Peru tmur lura għal żminijiet kolonjali. Bil-wasla tal-Spanjoli f'dan it-territorju, il-prattika tal-isport inbidlet radikalment. Dan kien aktar tard influwenzat mill-ideoloġija Amerikana tal-edukazzjoni fiżika marbuta mal-kummerċjalizzazzjoni. L-isports fil-pajjiż huma maqsuma f'diversi federazzjonijiet sportivi (wieħed għal kull prattika sportiva) li huma taħt it-tutela tal-ogħla entità statali biex tirregola l-prattika tagħhom, l-Istitut Sportiv Peruvjan (IPD). Ħafna mill-federazzjonijiet sportivi għandhom il-kwartieri ġenerali tagħhom fil-Villaġġ Nazzjonali tal-Isport f'Lima. L-akbar grawnd fil-Peru huwa l-Estadio Monumental "U" li għandu kapaċità ta' aktar minn 80,000, li jagħmilha t-tieni l-akbar grawnd fl-Amerika t'Isfel. L-istadium nazzjonali tal-pajjiż huwa l-Estadio Nacional. Il-Perù ospita diversi avvenimenti sportivi, bħall-Copa América tal-2004, il-Kampjonat Dinji U-17 tal-FIFA tal-2005, il-Logħob Bolivariani tal-2013 u l-2024, u l-akbar avveniment sportiv li sar mill-pajjiż, il-Logħob PanAmerikan tal-2019. Il-futbol huwa l-aktar logħba popolari u pprattikata fil-pajjiż. L-Ewwel Diviżjoni Peruvjana hija l-aktar kampjonat importanti tal-klabbs fin-nazzjon. It-tim tal-irġiel kellu xi wirjiet importanti fix-xena dinjija. Huwa pparteċipa fit-Tazza tad-Dinja tal-FIFA ħames darbiet. Huwa wkoll darbtejn champion tat-Tazza tal-Amerika fl-1939 u fl-1975 u impressjona fl-Olimpjadi tas-Sajf tal-1936 qabel mar id-dar wara li rtira minn rebħa faċli fuq l-Awstrija fil-kwarti tal-finali. Teófilo Cubillas huwa meqjus bħala l-aqwa plejer tal-futbol fil-Perù. Fuq livell ta' klabb jispikka Universitario mar-runner-up tal-Copa Libertadores fl-1972 u Sporting Cristal ukoll mar-runner-up fl-1997. L-uniċi klabbs Peruvjani b'titli internazzjonali huma Cienciano, li rebaħ ir-Recopa Sudamericana tal-2004 u l-2004. Recopa Sudamericana, u ċampjin tal-Università tal-Copa Libertadores U-20 tal-2011. Sports popolari oħra fil-Perù huma volleyball, surfing u karate. Il-Perù rebaħ bosta midalji tad-deheb, tal-fidda u tal-bronż fil-Logħob PanAmerikan. It-tim nazzjonali tal-volleyball tan-nisa tal-Peru kien wieħed mit-timijiet dominanti fis-snin tmenin u disgħin u rebaħ il-midalja tal-fidda fl-Olimpjadi tas-Sajf tal-1988, tilef kontra l-Unjoni Sovjetika 3–2 wara li kien mexxa b'marġni wiesa'. Il-Peru ġeneralment kien tajjeb ħafna fis-surfing u l-volleyball. == L-aktar bliet popolati == [[File:Lima2017 A.jpg|thumb|250px|Lima]] [[File:Vista de Cusco, Perú, 2015-07-31, DD 18.JPG|thumb|250px|Cuzco]] <gallery> File:Lima2017 A.jpg|Lima File:Sacsayhuamán, Cusco, Perú, 2015-07-31, DD 01.JPG|Cuzco File:Monumento al Inca, Plaza de Armas, Cusco, Perú, 2015-07-31, DD 50.JPG|Cuzco File:Museo de Arte Religioso del Arzobispado, Cusco, Perú, 2015-07-31, DD 59.JPG|Cuzco File:Coricancha, Cusco, Perú, 2015-07-31, DD 69.JPG|Cuzco File:Iglesia de la Compañía de Jesús, Plaza de Armas, Cusco, Perú, 2015-07-31, DD 51.JPG|Cuzco File:Vista de Cusco, Perú, 2015-07-31, DD 18.JPG|Cuzco File:Mozaico Callao.jpg|Callao File:Iglesia Santa Catalina, Cajamarca.jpg|Cajamarca File:Cajamarca Plaza Cathedral.JPG|Cajamarca File:Iglesia en Santa Apolonia.jpg|Cajamarca File:Cajamarca aerial.JPG|Cajamarca File:Catedral de Arequipa.jpg|Arequipa File:Arequipa Metropolitana.jpg|Arequipa File:Volcano Misti, Peru.jpg|Arequipa File:Street scene in Arequipa, Peru.jpg|Arequipa File:Iglesia de la Compañía de Jesús en Arequipa.jpg|Arequipa File:Campiña Paisajista, Cercado, Arequipa.png|Arequipa File:Freedom Monument, Trujillo.jpg|Trujillo File:Municipalidad Provincial de Trujillo.JPG|Trujillo File:Placeta al Jirón Orbegoso de Trujillo.jpg|Trujillo File:Església de San Agustín de Trujillo, Peru.jpg|Trujillo File:Iglesia trujillo.JPG|Trujillo File:Teatro Municipal de Trujillo - Fachada.jpg|Trujillo File:Ausgrabungsstätte Huaca de la Luna 78.jpg|Trujillo File:Photo montage Chiclayo.png|Chiclayo File:HuarazyHuascaran.jpg|Huaraz/Huarás/Waraq File:CentroculturalHuaraz.JPG|Huaraz/Huarás/Waraq File:AvenidaGamarraHZ.jpg|Huaraz/Huarás/Waraq File:HuarazStreet.jpg|Huaraz/Huarás/Waraq File:Plazuela Belen de noche (Huaraz, Peru).JPG|Huaraz/Huarás/Waraq File:Parquefaphz.jpg|Huaraz/Huarás/Waraq File:Hyowiki.jpg|Huancayo File:UPLA Faculty of Law with two horses.jpg|Huancayo File:Real plaza.JPG|Huancayo File:Plaza de Armas de Huancayo.jpg|Huancayo File:Piura desde el aire.jpg|Piura File:Edificis del jirón Tacna de Piura.jpg|Piura File:Plaza de Armas de Piura.jpg|Piura File:Edificio Ingeniería.jpg|Piura File:Estadio-miguel-grau-piura-entrada-occidente.jpg|Piura File:Piura Plaza de Armas.jpg|Piura File:Vista de Puno y el Titicaca, Perú, 2015-08-01, DD 63.JPG|San Carlos de Puno File:Historico Barco Yavari de Puno.jpg|San Carlos de Puno File:Lago Titicaca, Puno 02.jpg|San Carlos de Puno File:Jezero Titicaca - plovoucí ostrovy Uros - panoramio (1).jpg|San Carlos de Puno File:Puno - katedrála - panoramio.jpg|San Carlos de Puno File:Panoramica de la ciudad de PUNO.jpg|San Carlos de Puno File:HuachoCollage.jpg|Huacho File:Avenida José Abelardo Quiñones de Iquitos.jpg|Iquitos File:Oasis de Huacachina, Ica, Perú, 2015-07-29, DD 23.JPG|Ica File:Señor de Luren.jpg|Ica File:Ica - Iglesia de San Francisco - panoramio.jpg|Ica File:Bodega El Catador (7521862384).jpg|Ica File:Plaza armas ica noche.jpg|Ica File:Sand dunes of Huacachina.jpg|Ica File:Plaza de Armas de Moyobamba de Día.jpg|Moyobamba File:IEntrada a la zona de discotecas en Moyobamba.JPG|Moyobamba File:Plaza de Armas de Moyobamba de noche.jpg|Moyobamba File:Catedral de Moyobamba 2012 desde la municipalidad.jpg|Moyobamba File:Font del Parc de San Sebastián amb l'església de San Sebastián darrera a Huánuco.jpg|Huánuco File:Huánuco San Cristóbal Church.jpg|Huánuco File:Huánuco Cathedral.jpg|Huánuco File:Puente Tingo Huanuco.jpg|Huánuco File:Puente de San Sebastián des del Malecón Alomia Robles, Huánuco.jpg|Huánuco File:Plaza de Armas de Huánuco 2.jpg|Huánuco File:Ciudad de Ayacucho.jpg|Ayacucho File:Casona Castilla y Zamora - Ayacucho.png|Ayacucho File:Monument to the Battle of Ayacucho where Peru won its inependence (7271029082).jpg|Ayacucho File:Plaza de Armas - Ayacucho.JPG|Ayacucho File:Catedral de Ayacucho (39517424791).jpg|Ayacucho File:Perou243.jpg|Ayacucho File:Pucallpa Plaza San Martín Fountain by Night.jpg|Pucallpa File:Podrer Judicial de la corte superior de justicia de Ucayali.jpg|Pucallpa File:Plaza de armas de Pucallpa, obelisco.jpg|Pucallpa File:7 de Junio-Pucallpa.jpg|Pucallpa File:El Chavo Rustica CC Real Plaza Pucallpa.JPG|Pucallpa File:Pucallpa Fair by night.jpg|Pucallpa/Puka Allpa File:Avenida Tacna Pucallpa.JPG|Pucallpa/Puka Allpa File:Plaza de Armas Pucallpa.JPG|Pucallpa/Puka Allpa File:Puerto de San Francisco, visto a Yarinacocha.jpg|Pucallpa/Puka Allpa File:Abancay montaje.png|Abancay File:Chachapoyas.jpg|Chachapoyas File:House of Toribio Rodriguez.jpg|Chachapoyas File:Monumento a Toribio Rodríguez de Mendoza.jpg|Chachapoyas File:Iglesia Catedral de Chachapoyas.jpg|Chachapoyas File:Plaza Independencia de Chachapoyas al capvespre.jpg|Chachapoyas File:Parque Belén de Chachapoyas des de l'església de la Buena Muerte amb l'església de Belén al fons.jpg|Chachapoyas File:Panorámica de Huancavelica.jpg|Huancavelica File:Huancavelica, calle comercial de una ciudad minera (mercurio) - panoramio.jpg|Huancavelica File:385631298 1fb2e9365c o.jpg|Huancavelica File:Plaza de armas de Huancavelica.jpg|Huancavelica File:Catedral san antonio Huancavelica.PNG|Huancavelica File:385631294 6c7731c7c8.jpg|Huancavelica File:Photo montage Tacna.png|San Pedro de Tacna File:Plaza Daniel Alcides Carrión monumento.jpg|Cerro de Pasco File:Mina cerro pasco.jpg|Cerro de Pasco File:La Laguna patarcocha en cerro de Pasco.jpg|Cerro de Pasco File:Estadio Daniel Alcides Carrión de Cerro de Pasco.jpg|Cerro de Pasco File:Mozaico Tumbes.jpg|Tumbes File:Ciudad de Moquegua - Plaza de armas.jpg|Moquegua File:Ciudad de Moquegua - Antiguo Local Policial.jpg|Moquegua File:View of Moquegua Peru 2005.jpg|Moquegua File:Co-Catedral Santo Domingo de la Ciudad de Moquegua.jpg|Moquegua File:Ciudad de Moquegua - Entrada Museo Contisuyo y Iglesia Matriz.jpg|Moquegua File:Collage P.Maldonado.png|Puerto Maldonado File:Plazazarumilla.JPG|Zarumilla File:Ollantaytambo - Heiliges Tal.jpg|Ollantaytambo/Ullantaytampu File:Town of Ollantaytambo.jpg|Ollantaytambo/Ullantaytampu </gallery> == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == {{commons|Peru}} {{Amerika t'Isfel}} [[Kategorija:Perù| ]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika t'Isfel]] 3hfsv1assjflykhkoz4cf28wfsuna6u 331777 331776 2026-08-26T03:28:44Z ĠanniĠuzeppi 27231 /* seklu 21 */ 331777 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika tal-Perù |isem_nattiv = ''República del Perú'' |isem_komuni = Peru |stampa_bandiera = Flag of Peru.svg |stampa_emblema = Escudo nacional del Perú.svg |stampa_mappa = PER orthographic.svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Perù |ħolqa_emblema = Emblema tal-Perù |ħolqa_demografija = Demografija tal-Perù |mottu_nazzjonali = ""Firme y Feliz por la Unión"" {{es}}<br /><small>''Sod u Ferħan għall-Unjoni''</small> |innu_nazzjonali = ''[[Innu Nazzjonali tal-Peru|Himno Nacional del Peru]]''<center>[[Stampa:United States Navy Band - Marcha Nacional del Perú.ogg]]</center> |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Lima]] |l-ikbar_belt = [[Lima]] |latd=12 |latm=2.6 |latNS=S |lonġd=77 |lonġm=1.7 |lonġEW=W |tip_gvern = [[Sistema presidenzjali]] [[Kostituzzjoni tal-Peru|kostituzzjonali]] [[Stat unitarju|unitarja]] |titlu_kap1 = [[Lista ta' Presidenti tal-Perù|President]] |titlu_kap2 = [[Viċi President tal-Perù|Viċi President]] |titlu_kap3 = [[Prim Ministru tal-Perù|Prim Ministru]] |titlu_kap4=[[President tal-Kungress]] |isem_kap1 = [[Keiko Fujimori]] |isem_kap2 = [[Luis Galarreta]] |isem_kap3 = [[Luis Galarreta]] |isem_kap4=[[Miki Torres]]/[[Óscar de Jesús Reto Otero]] |żona_kklassifika = 20 |poż_erja = 20 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 1,285,216 |erja_mi_kw = 496,225 |perċentwal_ilma = 0.41 |sena_stima_popolazzjoni = 2023 |stima_popolazzjoni = 34,352,720 |poż_stima_popolazzjoni = 43 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |densità_popolazzjoni_km2 = 23 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 59.6 |poż_densità_popolazzjoni = 197 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2013 |PGD_PSX = $352.875&nbsp;biljun<ref name=imf2>{{ċita web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?sy=2011&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=52&pr1.y=3&c=273%2C228%2C233%2C293%2C238&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= |titlu=Peru |editur=International Monetary Fund}}</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $11,403<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.741<ref name="HDI">{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf |titlu=Rapport tal-Iżvilupp Uman 2010 |sena=2010 |editur=Nazzjonijiet Uniti}}</ref> |poż_IŻU = 77 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = [[Gwerra tal-Indipendenza Peruvjana|Indipendenza]] {{nobold|minn [[Spanja]]}} |avveniment_stabbilit1 = Iddikjarata |data_stabbilit1 = 28 ta' Lulju, 1821 |avveniment_stabbilit2 = Konsolidata |data_stabbilit2 = 9 ta' Diċembru, 1824 |avveniment_stabbilit3 = Kostituzzjoni attwali |data_stabbilit3 = 31 ta' Diċembru, 1993 |valuta = [[sol ġdid tal-Perù|Sol ġdid]] |kodiċi_valuta = PEN |żona_ħin = [[Ħin fil-Perù|PET]] |differenza_ħku = -5 |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = |cctld = [[.pe]] |kodiċi_telefoniku = +51 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $220.825 biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $7,135<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = |total_popolazzjoni=34,352,720}} Il-'''Perù''' ({{awdjo|en-us-Peru.ogg|pəˈruː}} ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]: ''Perú''), uffiċjalment ir-'''Repubblika tal-Perù''' ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]: ''República del Perú''), hu pajjiż li jinsab fil-Punent tal-[[Amerika t'Isfel]]. Imiss mal-[[Ekwador]] u l-[[Kolombja]] fit-Tramuntana, mal-[[Brażil]] fil-Lvant, mal-[[Bolivja]] fil-Lbiċ, maċ-[[Ċili|Ċilì]] fin-Nofsinhar, u mal-[[Oċean Paċifiku]] fil-Punent. It-territorju Peruvjan rawwem ħafna [[Kultura|kulturi]] antiki li fosthom insibu ċ-[[Ċivilizzazzjoni Norte Chico]], waħda mill-eqdem fid-[[Id-Dinja|dinja]] u l-[[Imperu Inka]], l-akbar stat fl-Amerka Pre-Kolombjana. L-[[Imperu Spanjol]] ikkonkwista r-reġjun fis-seklu 16 u stabbilixxa l-''Virreinato'' (Viċirenju), li kien jinkludi l-parti l-kbira tal-kolonji tiegħu fl-Amerka t'Isfel. Wara li nkisbet l-indipendenza fl-1821, il-Perù kellu perjodi ta' inkwiet [[Politika|politiku]] u [[kriżi fiskali]] kif ukoll perjodi ta' stabbiltà u titjib ekonomiku. == Etimoloġija == L-isem tal-pajjiż jista' jkun derivat minn Birú, l-isem ta' ħakkiem lokali li għex qrib il-Bajja ta' San Miguel, il-Belt ta' Panama, fil-bidu tas-seklu 16. Il-konkwistaturi Spanjoli, li waslu fl-1522, emmnu li din kienet l-aktar parti tan-nofsinhar tad-Dinja l-Ġdida. Meta Francisco Pizarro invada r-reġjuni aktar 'l bogħod fin-Nofsinhar, dawn ġew nominati Birú jew Perú. Storja alternattiva hija pprovduta mill-kittieb kontemporanju Inca Garcilaso de la Vega, iben prinċipessa Inca u konkwistador. Huwa qal li l-isem Birú kien dak ta' Amerindjan komuni li nqala' mill-ekwipaġġ ta' bastiment f'missjoni esploratorja għall-gvernatur Pedro Arias Dávila u kompla biex jirrelata aktar każijiet ta' nuqqas ta' ftehim minħabba n-nuqqas ta' lingwa komuni. Il-kuruna Spanjola tat l-isem status legali bil-Capitulación de Toledo tal-1529, li indikat l-Imperu Inca li kien għadu kif iltaqa' ma' l-provinċja tal-Peru. Fl-1561, ir-ribelli Lope de Aguirre iddikjara lilu nnifsu bħala l-“Prinċep” ta' Perù indipendenti, li nqatgħet bl-arrest u l-eżekuzzjoni tiegħu. Taħt il-ħakma Spanjola, il-pajjiż adotta d-denominazzjoni Viċiroyalty tal-Peru, li saret ir-Repubblika Peruvjana mill-indipendenza tagħha sal-1979, meta adotta l-isem attwali tagħha tar-Repubblika tal-Peru. == Storja == === Il-Preistorja u l-Peru Prekolombjan === [[File:Moche earrings.jpg|thumb|left|Imsielet Moche li juru ġellieda, magħmulin mit-turkważ u mid-deheb (1–800 AD)]] [[File:Caral-25.jpg|thumb|left|Fdalijiet ta' piramida Caral/Norte Chico fil-Wied ta' Supe niexef.]] [[File:Tawantinsuyu (orthographic projection).svg|thumb|left|60px|L-Imperu Inca fl-akbar firxa tiegħu madwar l-1525 (1438–1533/1572)) Tawantinsuyu]] [[File:Map of Wari and Tiawaku.svg|thumb|left|60px|Tiwanaku fl-akbar firxa territorjali tagħha, AD 950 (konfini attwali murija))]] [[File:Tupac-inca-yupanqui-small.png|thumb|left|60px|Tpinġija ta' Guaman Poma fl-1615 ta' Topa Inca Yupanqui (Sapa Inca X, 1471-1493)]] L-ewwel evidenza tal-preżenza umana fit-territorju Peruvjan tmur lura għal madwar 12,500 QK fl-insedjament ta' Huaca Prieta. Is-soċjetajiet Andini kienu bbażati fuq l-agrikoltura, bl-użu ta' tekniki bħal tisqija u terrazzi; It-trobbija u s-sajd tal-kamelids kienu importanti wkoll. L-organizzazzjoni kienet tiddependi fuq ir-reċiproċità u r-ridistribuzzjoni għaliex dawn is-soċjetajiet ma kellhom l-ebda kunċett ta' suq jew flus. L-eqdem soċjetà kumplessa magħrufa fil-Perù, iċ-ċiviltà Caral/Norte Chico, iffjorixxiet tul il-kosta tal-Oċean Paċifiku bejn 3,000 u 1,800 QK Dawn l-iżviluppi bikrija kienu segwiti minn kulturi arkeoloġiċi li żviluppaw prinċipalment madwar ir-reġjuni kostali u Andini madwar il-Perù. Il-kultura Cupisnique li ffjorixxiet madwar 1000 sa 200 QK. tul dik li llum hija l-kosta tal-Paċifiku tal-Peru kien eżempju ta' kultura bikrija ta' qabel l-Inka. [[File:Vitcos - Rosaspata (parcial).jpg|thumb|Vitcos (Rosaspata) sit arkeoloġiku]] [[File:Choquequirao Plaza.JPG|thumb|Choquequirao]] Il-kultura Chavín, li żviluppat bejn l-1500 u t-300 QK, x'aktarx kien fenomenu aktar reliġjuż milli politiku, biċ-ċentru reliġjuż tiegħu f'Chavín de Huántar. Wara t-tnaqqis tal-kultura Chavín fil-bidu tas-seklu 1 AD, serje ta' kulturi lokalizzati u speċjalizzati telgħu u niżlu, kemm fuq il-kosta kif ukoll fl-artijiet għolja, matul l-elf sena ta' wara. Fuq il-kosta, dawn kienu jinkludu ċ-ċiviltajiet ta' Paracas, Nazca, Wari u l-aktar prominenti Chimú u Moche. Il- Moche, li laħqu l- quċċata tagħhom fl- ewwel millennju AD, kienu famużi għas- sistema ta' tisqija tagħhom li fertilizzat it- art niexfa tagħhom, il- fuħħar sofistikat tagħhom, il- bini għoli, u x- xogħol tal- metall inġenjuż tagħhom. Il-Chimú kienu l-bennejja tal-belt il-kbar taċ-ċiviltà ta' qabel l-Inka; Bħala konfederazzjoni laxka ta' bliet b’ħitan imxerrda tul il-kosta tat-Tramuntana tal-Perù, iċ-Chimú iffjorixxiet minn madwar 1140 sal-1450. Il-kapitali tagħhom kienet f’Chan Chan fil-periferija ta' Trujillo tal-lum. Fl-artijiet għolja, kemm il-kultura Tiahuanaco, ħdejn il-Lag Titicaca fil-Perù u l-Bolivja, kif ukoll il-kultura Wari, ħdejn il-belt attwali ta' Ayacucho, żviluppaw insedjamenti urbani kbar u sistemi statali wiesgħa bejn il-500 u l-1000 AD. Fis-seklu 15, l-Incas ħarġu bħala stat qawwi li, fi żmien seklu, iffurmaw l-akbar imperu fl-Ameriki prekolombjani bil-kapitali tiegħu f'Cusco. L-Incas ta 'Cusco oriġinarjament irrappreżentaw wieħed mill-gruppi etniċi żgħar u relattivament minuri, il-Quechuas. Gradwalment, kmieni fis-seklu 13, bdew jespandu u jinkorporaw lill-ġirien tagħhom. L-espansjoni tal-Inka kienet bil-mod sa madwar nofs is-seklu 15, meta l-pass tal-konkwista beda jaċċellera, partikolarment taħt il-ħakma tal-Imperatur Pachacuti. Taħt il-ħakma tiegħu u ta' ibnu, Topa Inca Yupanqui, l-Incas waslu biex jikkontrollaw il-biċċa l-kbira tar-reġjun Andin, b'popolazzjoni ta' 9 sa 16-il miljun abitant taħt il-ħakma tagħhom. Pachacuti ippromulga wkoll kodiċi komprensiv ta' liġijiet biex jirregola l-imperu estensiv tiegħu, filwaqt li kkonsolida l-awtorità temporali u spiritwali assoluta tiegħu bħala l-Alla tax-Xemx li ħakem minn Cusco rikostruwit b'mod magnífico. Mill-1438 sal-1533, l-Incas użaw varjetà ta' metodi, minn konkwista sa assimilazzjoni paċifika, biex jinkorporaw parti kbira tal-Punent tal-Amerika t’Isfel, iċċentrata fuq il-meded muntanjużi Andini, min-Nofsinhar tal-Kolombja sat-Tramuntana taċ-Ċili, bejn l-Oċean Paċifiku fil-punent. u l-foresti tropikali tal-Amażonja fil-lvant. Il-lingwa uffiċjali tal-imperu kienet il-Quechua, għalkemm kienu mitkellma mijiet ta' lingwi u djaletti lokali. L-Incas irreferew għall-imperu tagħhom bħala Tawantinsuyu li jista 'jiġi tradott bħala "L-Erbgħa Reġjuni" jew "L-Erba' Provinċji Magħquda." Ħafna forom lokali ta' qima baqgħu jippersistu fl-imperu, ħafna minnhom relatati ma' huacas sagri lokali, iżda t-tmexxija tal-Inka ħeġġet il-kult ta' Inti, l-alla tax-xemx, u imponiet is-sovranità tiegħu fuq kulti oħra bħal dik ta' Pachamama. L-Incas qiesu lis-sultan tagħhom, is-Sapa Inca, bħala l-“iben tax-xemx”. === Konkwista u perjodu kolonjali === [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14579774088).jpg|thumb|left|Wieħed mill-avvenimenti ewlenin tal-konkwista tal-Perù kien il-mewt ta' Atahualpa, l-aħħar Sapa Inca, eżegwiti mill-Ispanjoli fid-29 ta' Awwissu, 1533.]] [[File:MapaPeruMannessonMallet1683fr.JPG|thumb|Mappa tal-Peru. 1683. Verżjoni bil-Franċiż]] [[File:Map of the Viceroyalty of Peru (de jure + de facto).svg|thumb|left|Viċi-realtà tal-Perù, ir-Renju tal-Peru 1542-1824 Post tal-Viċi-realtà tal-Peru: territorju inizjali 1542-1718 aħdar ċar u territorju finali de jure 1776-1824 aħdar skur)]] [[File:Nusta hispana 08.jpg|thumb|left|Is-santwarju ta' Yuraq Rumi, li nħaraq mill-qassisin Spanjoli fl-1570) Reino de las Cuatro Partes-Estado Neo-Inca-Tawantinsuyu 1537-1572]] Atahualpa (ukoll Atahuallpa), l-aħħar Sapa Inca, sar imperatur meta għeleb u eżekuta lil nofs ħuh il-kbir Huáscar fi gwerra ċivili li nqalgħet mill-mewt ta' missieru, Inca Huayna Capac. F'Diċembru 1532, grupp ta' konkwistaturi (appoġġati mill-Chankas, Huancas, Cañaris u Chachapoyas bħala awżiljarji indiġeni) immexxija minn Francisco Pizarro għelbu u qabdu lill-imperatur Inca Atahualpa fil-Battalja ta' Cajamarca. Wara snin ta' esplorazzjoni preliminari u kunflitt militari, kien l-ewwel pass f'kampanja twila li ħadet għexieren ta' snin ta' ġlied iżda spiċċat b'rebħa Spanjola u kolonizzazzjoni tar-reġjun magħruf bħala l-Viċi-Realtà tal-Perù bil-kapitali tiegħu f'Lima, li dak iż-żmien kienet magħrufa bħala "Il-Belt tar-Rejiet". Il-konkwista tal-Perù tat lok għal kampanji komplementari matul il-viċi-realtà, kif ukoll spedizzjonijiet lejn il-baċin tal-Amażonja, bħal fil-każ tal-isforzi Spanjoli biex titnaqqas ir-reżistenza Amerindja. L-aħħar reżistenza tal-Inka ġiet imrażżna meta l-Ispanjol annihilaw l-Istat Neo-Inka f'Vilcabamba fl-1572. [[File:Plaza de Cusco Allison Bellido.jpg|thumb|Cuzco]] Il-popolazzjoni indiġena waqgħet b'mod drammatiku ħafna minħabba mard epidemiku introdott mill-Ispanjoli, kif ukoll sfruttament u bidla soċjoekonomika. Il-Viciroy Francisco de Toledo organizza mill-ġdid il-pajjiż fis-snin 1570 bil-minjieri tad-deheb u l-fidda bħala l-attività ekonomika ewlenija tiegħu u x-xogħol furzat Amerindijan bħala l-forza tax-xogħol prinċipali tagħha. Bl-iskoperta tal-vini l-kbar tal-fidda u tad-deheb f'Potosí (il-Bolivja tal-lum) u Huancavelica, il-viċi-realtà iffjorixxiet bħala fornitur ewlieni ta' riżorsi minerali. L-ingotti Peruvjani pprovdew dħul lill-Kuruna Spanjola u alimentaw netwerk kummerċjali kumpless li estiż għall-Ewropa u l-Filippini. L-iskambji kummerċjali u tal-popolazzjoni bejn l-Amerika Latina u l-Asja mwettqa permezz tal-galluni ta' Manila li tranżitaw minn Acapulco, kellhom lil Callao fil-Peru bħala l-aktar punt ta' tmiem tar-rotta kummerċjali fl-Ameriki. B'rabta ma' dan, Don Sebastián Hurtado de Corcuera, gvernatur tal-Panama kien ukoll responsabbli biex iwaqqaf il-belt ta' Zamboanga fil-Filippini bl-użu ta' suldati u settlers Peruvjani. Skjavi Afrikani ġew miżjuda mal-popolazzjoni tax-xogħol biex jespandu l-forza tax-xogħol. L-espansjoni ta 'apparat amministrattiv kolonjali u burokrazija parallela r-riorganizzazzjoni ekonomika. Mal-konkwista bdiet l-espansjoni tal-Kristjaneżmu fl-Amerika t'Isfel; Il-biċċa l-kbira tan-nies ġew ikkonvertiti bil-forza għall-Kattoliċiżmu, u l-kleru Spanjoli emmnu, bħal teologi Puritani fil-kolonji Ingliżi aktar tard, li l-popli indiġeni "kienu korrotti mix-xitan, li kien qed jaħdem" permezz tagħhom biex jiffrustraw" il-pedamenti tagħhom ġenerazzjoni waħda biex jikkonvertu l-popolazzjoni Huma bnew knejjes fl-ibliet kollha u sostitwit xi tempji Inca bi knejjes, bħall-Coricancha fil-belt ta' Cusco Il-knisja impjegat l-Inquisition, jagħmlu użu mill-tortura biex jiżguraw li għadhom kif konvertiti Il-Kattoliċi ma tbiegħdux lejn reliġjonijiet jew twemmin ieħor, u skejjel tal-monasteru, jedukaw lill-bniet, speċjalment tan-nobbli Inka u tal-klassi għolja, "sakemm kienu kbar biżżejjed biex professaw [ isiru sorijiet] jew jitilqu mill-monasteru u jassumu r-rwol ("stat" ) fis-soċjetà Nisranija li l-ġenituri tagħhom ippjanaw li jwaqqfu" fil-Peru. Il-Kattoliċiżmu Peruvjan isegwi s-sinkretiżmu misjub f'ħafna pajjiżi tal-Amerika Latina, li fihom ritwali reliġjużi indiġeni huma integrati maċ-ċelebrazzjonijiet Kristjani. F'dan l-isforz, il-knisja bdiet taqdi rwol importanti fl-akkulturazzjoni tal-indiġeni, u ġibdethom fl-orbita kulturali tas-settlers Spanjoli. [[File:Catedral Arequipa, Peru.jpg|thumb|Kolonjali Arequipa]] Fis-seklu 18, it-tnaqqis fil-produzzjoni tal-fidda u d-diversifikazzjoni ekonomika naqqsu ħafna d-dħul irjali. B'reazzjoni, il-Kuruna ppromulga r-Riformi Borboni, sensiela ta' editti li żiedu t-taxxi u qasmu l-Viċireyalty. Il-liġijiet il-ġodda pprovokaw ir-ribelljoni ta' Túpac Amaru II u rewwixti oħra, li kollha ġew repressi. Bħala riżultat ta' dawn u bidliet oħra, l-Ispanjol u s-suċċessuri Kreoli tagħhom waslu biex jimmonopolizzaw il-kontroll fuq l-art, u ħatfu ħafna mill-aqwa artijiet abbandunati minn depopolazzjoni indiġena massiva. Madankollu, l-Ispanjol ma rreżistiex l-espansjoni Portugiża tal-Brażil madwar il-meridjan. It-Trattat ta' Tordesillas inqatgħet bla sens bejn l-1580 u l-1640 filwaqt li Spanja kienet tikkontrolla l-Portugall. Il-ħtieġa li jiġu ffaċilitati l-komunikazzjoni u l-kummerċ ma' Spanja wasslet għall-qasma tal-viċi-realtà u l-ħolqien ta' viċi-realtajiet ġodda ta' New Granada u Río de la Plata għad-detriment tat-territorji li ffurmaw il-Viċi-realtà tal-Perù; Dan naqqas il-poter, il-prominenza u l-importanza ta' Lima bħala kapital viċiregali u ċċaqlaq il-kummerċ Andin qligħ lejn Buenos Aires u Bogotá, filwaqt li t-tnaqqis fil-produzzjoni tal-minjieri u tat-tessuti aċċellera t-tnaqqis progressiv tal-Viċiroyalty tal-Perù. [[File:Juan Santos Atahualpa 1747 Quimiri.jpg|thumb|left|Juan Santos u l-partitarji tiegħu jikkonfrontaw saċerdoti Franġiskani.]] Eventwalment, il-viċi-realtà kienet se tinħall, kif għamlet ħafna mill-imperu Spanjol, meta kien ikkontestat minn movimenti ta' indipendenza nazzjonali fil-bidu tas-seklu 19. Dawn il-movimenti wasslu għall-formazzjoni tal-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Amerika t'Isfel tal-lum fit-territorji li xi żmien jew ieħor kienu jikkostitwixxu l-Viċirejaltà tal-Perù. Il-konkwista u l-kolonja ġabu taħlita ta 'kulturi u etniċi li ma' kinux jeżistu qabel ma l-Ispanjol ħakmu t-territorju Peruvjan. Għalkemm ħafna mit-tradizzjonijiet tal-Inka intilfu jew ġew dilwiti, ġew miżjuda drawwiet, tradizzjonijiet u għarfien ġodda, u ħolqu kultura Peruvjana mħallta rikka. Tnejn mill-aktar ribelljonijiet indiġeni importanti kontra l-Ispanjoli kienu dak ta' Juan Santos Atahualpa fl-1742 u r-Ribelljoni ta' Tupac Amaru II fl-1780 fl-artijiet għolja qrib Cuzco. [[File:Realfelipe.JPG|thumb|left|Quddiem il-Fortizza Real Felipe. (Frente del Fuerte del Real Felipe)]] [[File:Interiores de la fortaleza del Real Felipe.jpg|thumb|left|Fortizza Real Felipe. (Fuerte del Real Felipe)]] === Indipendenza === [[File:Batalla de Ayacucho por Martín Tovar y Tovar (1827 - 1902).jpg|thumb|Il-Battalja ta' Ayacucho kienet deċiżiva biex tiġi żgurata l-indipendenza tal-Peru.]] [[File:Capitulación de Ayacucho1.jpg|thumb|left|Il-kapitulazzjoni ta' Ayacucho minn Daniel Hernández Morillo.]] [[File:La casa de Emacipacion.jpg|thumb|left|Id-Dar tal-Kapitulazzjoni f'Quinua, Ayacucho]] Fil-bidu tas-seklu 19, filwaqt li l-biċċa l-kbira tan-nazzjonijiet ta' l-Amerika t'Isfel kienu fi gwerer ta' indipendenza, il-Perù baqa' fortizza royalista. Filwaqt li l-elite tħawwad bejn l-emanċipazzjoni u l-lealtà lejn il-monarkija Spanjola, l-indipendenza nkisbet biss wara l-okkupazzjoni mill-kampanji militari ta' José de San Martín u Simón Bolívar. Il-kriżijiet ekonomiċi, it-telf tal-poter ta' Spanja fl-Ewropa, il-gwerra ta' indipendenza fl-Amerika ta' Fuq u r-rewwixti indiġeni kkontribwew għall-ħolqien ta' klima favorevoli għall-iżvilupp ta' ideat emanċipatorji fost il-popolazzjoni kreola tal-Amerika t'Isfel. Madankollu, l-oligarkija Creole fil-Perù gawdiet privileġġi u baqgħet leali lejn il-Kuruna Spanjola. Il-moviment tal-ħelsien beda fl-Arġentina, fejn inħolqu bordijiet awtonomi bħala riżultat tat-telf tal-awtorità tal-gvern Spanjol fuq il-kolonji tiegħu. Wara li ġġieled għall-indipendenza tal-Viċi-Reali tar-Río de la Plata, José de San Martín ħoloq l-Armata tal-Andes u qasam il-firxa tal-muntanji f'21 jum. Ladarba fiċ-Ċili, ingħaqad mal-Ġeneral tal-Armata Ċilena Bernardo O'Higgins u ħeles il-pajjiż fil-battalji ta' Chacabuco u Maipú fl-1818. Fis-7 ta' Settembru, 1820, waslet flotta ta' tmien bastimenti tal-gwerra taħt il-kmand tal-Ġeneral José de San Martín u Thomas Cochrane, li servew fil-Navy Ċilena. Minnufih, fis-26 ta' Ottubru, ħadu l-kontroll tal-belt ta' Pisco. San Martín stabbilixxa ruħu f'Huacho fit-12 ta' Novembru, fejn stabbilixxa l-kwartieri ġenerali tiegħu filwaqt li Cochrane salpa lejn it-tramuntana u mblokka l-port ta' Callao f'Lima. Fl-istess ħin, fit-tramuntana, Guayaquil kienet okkupata minn forzi ribelli taħt il-kmand ta' Gregorio Escobedo. Peress li l-Perù kien il-fortizza tal-gvern Spanjol fl-Amerika t'Isfel, l-istrateġija ta' San Martín biex jeħles lill-pajjiż kienet li juża d-diplomazija. Hu bagħat rappreżentanti f’Lima biex iħeġġeġ lill-viċirej jagħti l-indipendenza lill-Perù; Madankollu, in-negozjati kollha ma rnexxewx. [[File:Proclamación de la Independencia del Perú.tif|thumb|San Martín jipproklama l-indipendenza tal-Peru. Pittura ta' Juan Lepiani.]] Il-viċire tal-Perù, Joaquín de la Pazuela, ħatar lil José de la Serna bħala kap kmandant tal-armata leali biex jipproteġi lil Lima mit-theddida ta' invażjoni minn San Martín. Fid-29 ta' Jannar, de la Serna organizza kolp ta' stat kontra de la Pazuela, li kienet rikonoxxuta minn Spanja u nħatar viċi re tal-Perù. Din il-ġlieda interna għall-poter ikkontribwiet għas-suċċess tal-armata li tillibera. Biex jevita konfrontazzjoni militari, San Martín iltaqa’ mal-viċire li kien għadu kif ġie maħtur, José de la Serna, u ppropona li tinħoloq monarkija kostituzzjonali, proposta li ġiet miċħuda. De la Serna abbanduna l-belt u fit-12 ta' Lulju, 1821, San Martín okkupa Lima u ddikjara l-indipendenza tal-Peru fit-28 ta' Lulju, 1821. Ħoloq l-ewwel bandiera Peruvjana. Il-Peru ta' Fuq (il-Bolivja tal-lum) baqgħet fortizza Spanjola sakemm l-armata ta' Simón Bolívar ħelsetha tliet snin wara. José de San Martín ġie ddikjarat Protettur tal-Perù. L-identità nazzjonali Peruvjana ġiet iffurmata matul dan il-perjodu, filwaqt li proġetti Bolivariani għal Konfederazzjoni Latino-Amerikana fallew u għaqda mal-Bolivja wriet li damet ħajja qasira. Simón Bolívar nieda l-kampanja tiegħu mit-tramuntana, u ħeles lill-Viċi-Reali ta' New Granada fil-Battalja ta' Carabobo fl-1821 u Pichincha sena wara. F'Lulju 1822, Bolívar u San Martín iltaqgħu fil-Konferenza ta' Guayaquil. Bolívar tħalla responsabbli mill-ħelsien totali tal-Perù filwaqt li San Martín irtira mill-politika wara li ltaqa' l-ewwel parlament. Il-Kungress Peruvjan li għadu kif twaqqaf sejjaħ Bolívar dittatur tal-Perù, u tah is-setgħa li jorganizza l-armata. Bl-għajnuna ta' Antonio José de Sucre, għelbu lill-armata Spanjola fil-Battalja ta’ Junín fis-6 ta' Awwissu, 1824 u fil-Battalja deċiżiva ta' Ayacucho fid-9 ta' Diċembru tal-istess sena, u kkonsolidaw l-indipendenza tal-Peru u l-Peru ta' Fuq. Il-Peru ta' fuq ġie stabbilit aktar tard bħala l-Bolivja. Matul l-ewwel snin tar-Repubblika, ġlidiet endemiċi għall-poter fost il-mexxejja militari kkawżaw instabbiltà politika. === seklu 19 === [[File:Angamos2.jpg|thumb|Il-Battalja ta' Angamos, matul il-Gwerra tal-Paċifiku]] Mis-snin 1840 sas-snin 60, il-Perù gawda minn perjodu ta' stabbiltà taħt il-presidenza ta' Ramón Castilla, grazzi għal żieda fid-dħul tal-istat mill-esportazzjonijiet tal-guano. Madankollu, sas-snin sebgħin dawn ir-riżorsi kienu ġew eżawriti, il-pajjiż kien dejn ħafna, u l-ġlied politiku reġa' kien qed jiżdied. Il-Perù imbarka fuq programm ta' kostruzzjoni ta' ferroviji li għen iżda wkoll ifalli l-pajjiż. Fl-1879 il-Peru daħal fil-Gwerra tal-Paċifiku, li damet sa l-1884. Il-Bolivja invokat l-alleanza tagħha mal-Peru kontra ċ-Ċilì. Il-gvern Peruvjan ipprova jimmedja t-tilwima billi bagħat tim diplomatiku biex jinnegozja mal-gvern Ċilen, iżda l-kumitat ikkonkluda li l-gwerra kienet inevitabbli. Iċ-Ċili ddikjara gwerra fil-5 ta' April, 1879. Kważi ħames snin ta' gwerra spiċċaw bit-telf tad-dipartiment ta' Tarapacá u l-provinċji ta' Tacna u Arica, fir-reġjun ta' Atacama. Żewġ mexxejja militari prominenti matul il-gwerra kienu Francisco Bolognesi u Miguel Grau. Oriġinarjament iċ-Ċilì impenjat ruħha għal referendum għall-ibliet ta' Arica u Tacna li kien se jsir snin wara, biex tiddetermina l-affiljazzjoni nazzjonali tagħhom stess. Madankollu, iċ-Ċilì irrifjuta li japplika t-Trattat, u l-ebda pajjiż ma kien kapaċi jiddetermina l-qafas statutorju. Wara l-Gwerra tal-Paċifiku, beda sforz straordinarju ta' rikostruzzjoni. Il-gvern beda jibda sensiela ta' riformi soċjali u ekonomiċi biex jirkupra mill-ħsarat tal-gwerra. L-istabbiltà politika nkisbet biss fil-bidu tas-seklu 20. === seklu 20 === [[File:Mapa del Perú (1913).jpg|thumb|Mappa ta' 1913]] [[File:Protocolo de Río.jpg|thumb|L-iffirmar tal-Protokoll ta' Rio f'Jannar 1942]] Il-ġlied intern ta' wara l-gwerra kien segwit minn perjodu ta' stabbiltà taħt il-Partit Ċivilista, li dam sal-bidu tar-reġim awtoritarju ta' Augusto B. Leguía. Id-Depressjoni l-Kbira wasslet għall-waqgħa ta' Leguía, inkwiet politiku mġedded, u ż-żieda tal-Alleanza Rivoluzzjonarja Popolari Amerikana (APRA). Ir-rivalità bejn din l-organizzazzjoni u koalizzjoni tal-elite u l-militar iddefiniet il-politika Peruvjana għat-tliet deċennji li ġejjin. Trattat ta' paċi finali fl-1929, iffirmat bejn il-Perù u ċ-Ċilì imsejjaħ it-Trattat ta' Lima, irritorna lil Tacna lill-Peru. Bejn l-1932 u l-1933, il-Perù kien involut fi gwerra għal sena mal-Kolombja dwar tilwima territorjali li kienet tinvolvi d-Dipartiment tal-Amazonas u l-kapitali tiegħu Leticia. Fl-1941 il-Perù u l-Ekwador ħabtu fil-Gwerra Peruvjana-Ekwadorjana, u wara l-Protokoll ta' Rio fittex li jifformalizza l-fruntiera bejn dawk iż-żewġ pajjiżi. F'kolp ta' stat militari fid-29 ta' Ottubru, 1948, il-Ġeneral Manuel A. Odría sar president. Il-presidenza ta' Odría kienet magħrufa bħala l-Ochenio. Kien iebsa mal-APRA, momentarjament pandered mal-oligarkija u lil kull min iehor fuq il-lemin, imma mexa triq populista li rebhulu favur kbir mal-fqar u l-klassijiet baxxi. Ekonomija prospera ppermettielu jgawdi minn politiki soċjali għaljin iżda li jakkomodaw il-massa. Fl-istess ħin, madankollu, id-drittijiet ċivili kienu ristretti ħafna u l-korruzzjoni kienet rampanti matul ir-reġim tiegħu. Odría kien suċċessur minn Manuel Prado Ugarteche. Madankollu, akkużi mifruxa ta' frodi wasslu lill-militar Peruvjan biex iwarrab Prado u jinstalla ġunta militari, permezz ta' kolp ta' stat immexxi minn Ricardo Pérez Godoy. Godoy mexxa gvern tranżitorju qasir u kellu elezzjonijiet ġodda fl-1963, li ntrebħu minn Fernando Belaúnde Terry, li ħa l-presidenza sal-1968. Belaúnde ġie rikonoxxut għall-impenn tiegħu għall-proċess demokratiku. [[File:Junta Militar de 1968.jpg|thumb|Ġunta Militari tal-1968.]] Fit-3 ta' Ottubru, 1968, kolp ta' stat ġdid immexxi minn grupp ta' uffiċjali mmexxi mill-Ġeneral Juan Velasco Alvarado ġab l-armata fil-poter bil-għan li tiġi applikata duttrina ta' “progress soċjali u żvilupp integrali”, nazzjonalista u riformista, influwenzata. mit-teżijiet tal-ECLAC dwar id-dipendenza u s-sottożvilupp. Sitt ijiem wara l-kolp ta' stat, Velasco ipproċediet biex nazzjonalizza l-Korporazzjoni Internazzjonali tal-Pitrolju (IPC), il-kumpanija tal-Amerika ta' Fuq li sfruttat iż-żejt Peruvjan, u mbagħad wettaq riforma tal-apparat tal-stat, riforma agrarja. Kienet l-akbar riforma agrarja li qatt saret fl-Amerika Latina: abolit is-sistema latifundista u mmodernizzat l-agrikoltura permezz ta' ridistribuzzjoni aktar ġusta tal-art (90% tal-bdiewa ffurmaw kooperattivi jew soċjetajiet agrikoli ta' interess soċjali). L-art saret propjetà ta' dawk li kkultivawha u s-sidien il-kbar ġew esproprjati. L-uniċi proprjetajiet kbar permessi kienu kooperattivi. Bejn l-1969 u l-1976, 325,000 familja rċevew art b'erja medja ta' 29.8 ettaru mill-Stat. Il-“gvern rivoluzzjonarju” ippjana wkoll investimenti kbar fl-edukazzjoni, għolla l-lingwa Quechua – mitkellma minn kważi nofs il-popolazzjoni iżda sa dak iż-żmien disprezzata mill-awtoritajiet – għal status ekwivalenti għall-Ispanjol, u stabbilixxa drittijiet ugwali għat-tfal naturali. Il-Perù ried jeħles minn kull dipendenza u wettaq politika barranija tat-Tielet Dinja. L-Istati Uniti wieġbu bi pressjonijiet kummerċjali, ekonomiċi u diplomatiċi. Fl-1973, il-Perù deher li jirbaħ fuq l-imblokk finanzjarju impost minn Washington billi nnegozja self mill-Bank Internazzjonali għall-Iżvilupp biex jiffinanzja l-politika tiegħu għall-iżvilupp agrikolu u tal-minjieri. Ir-relazzjonijiet maċ-Ċilì saru tensi ħafna wara l-kolp ta' stat tal-Ġeneral Pinochet. Il-Ġeneral Edgardo Mercado Jarrín (Prim Ministru u Kmandant Kap tal-Armata) u l-Ammirall Guillermo Faura Gaig (Ministru tan-Navy) ħarbu minn attentati ta' qtil fi żmien ftit ġimgħat ta' xulxin. Fl-1975, il-Ġeneral Francisco Morales Bermúdez Cerruti ħa l-poter u kiser il-politika tal-predeċessur tiegħu. Ir-reġim tiegħu kultant ipparteċipa fl-Operazzjoni Condor b'kollaborazzjoni ma' dittatorjati militari oħra. Fil-31 ta' Mejju, ’il barra mill-kosta tal-Perù fl-Oċean Paċifiku u fit-15:23:29 ħin lokali, seħħ it-terremot devastanti ta' Ancash tal-1970 (magħruf ukoll bħala l-“Gran Terremot tal-Perù”), b'kobor ta’ 7.9 Mw u tul ta' 45 sekonda. Flimkien mal-valanga tal-art li rriżultat minnu, dan huwa l-aktar diżastru naturali katastrofiku fl-istorja tal-Perù. Minħabba l-kwantitajiet kbar ta' borra u silġ involuti fil-valanga ta' Huascarán-Yunagy — li ​​kkawżat bejn 66,794 u 70,000 vittma — din titqies ukoll bħala l-aktar valanga qattiela fid-dinja. <gallery> File:1970 Ancash earthquake intensity.jpg|USGS ShakeMap li turi l-intensità tat-terremot File:Pat Nixon in Peru Consuelo Velasco 1970.jpg|Il-First Lady tal-Istati Uniti, Pat Nixon, mexxiet l-isforzi ta’ għajnuna Amerikani wara t-terremot. Hija għenet biex jitwasslu provvisti ta' għajnuna lill-vittmi tat-terremot. File:Remnant of Yungay cathedral.jpg|Il-fdalijiet tal-Katjdral tal-belt ta' Yungay wara l-valanga tal-art File:Statue of Christ at Cemetery Hill overlooking old Yungay.jpg|Statwa ta' Kristu fuq Cemetery Hill li tagħti fuq Yungay; din, flimkien ma' erba' siġar tal-palm, hija dak kollu li fadal mill-belt. Il-Perù, 1970. File:Pat Nixon hospital Peru C3796-18.jpg|Pat Nixon żaret tfal fl-isptarijiet. File:Yungay Viejo - location of landslide 1970.jpg|Yungay Viejo (2,500 m) kif jidher mill-għolja taċ-ċimiterju. Iż-żona b’lewn ċar tindika l-post tal-valanga (ta’ silġ, tajn u debris) li seħħet meta ċeda parti mill-ġenb tal-punent ta' Huascaran Norte (6,652 m). Yungay Nuevo jinsab wara ż-żona mmarkata, fiċ-ċentru. </gallery> Il-Perù kien involut f'kunflitt ta' ġimgħatejn mal-Ekwador waqt il-Gwerra ta' Paquisha fil-bidu tal-1981 bħala riżultat ta' tilwima territorjali bejn iż-żewġ pajjiżi. Il-politika ekonomika tal-President Alan García kompliet tbiegħed lill-Perù mis-swieq internazzjonali, u rriżultat f'inqas investiment barrani fil-pajjiż. Wara li l-pajjiż esperjenza inflazzjoni kronika, il-munita Peruvjana, is-sol, ġiet sostitwita bl-inti f'nofs l-1985, li mbagħad ġiet sostitwita aktar tard mill-sol il-ġdid f'Lulju 1991, f'liema żmien is-sol il-ġdid kellu valur kumulattiv ta' wieħed. biljun qigħan qodma. Id-dħul annwali per capita tal-Peruvjani niżel għal $720 (taħt il-livell tal-1960) u l-PGD tal-Perù naqas 20%, f'liema ħin ir-riżervi nazzjonali kienu negattivi ta' $900 miljun. It-taqlib ekonomiku ta' dak iż-żmien aggravat it-tensjonijiet soċjali fil-Perù u kkontribwixxa parzjalment għaż-żieda ta' movimenti terroristiċi ribelli rurali vjolenti, bħas-Shining Path u l-MRTA, li ħolqu ħerba kbira fil-pajjiż kollu.. Alberto Fujimori ħa l-presidenza fl-1990 u, skont Rospigliosi, il-kap tas-Servizz tal-Intelliġenza Nazzjonali (SIN), il-Ġeneral Edwin "Cucharita" Díaz u Vladimiro Montesinos kellhom rwol ewlieni biex il-President Fujimori jikkonforma mat-talbiet tal-militar, filwaqt li " ġie stabbilit ftehim bejn Fujimori, Montesinos u xi wħud mill-uffiċjali militari" involuti fil-Pjan l-Aħdar qabel l-inawgurazzjoni ta' ujimori. Il-politika ta' Fujimori, preskritta minn Hernando de Soto, wasslet għat-tbatija immedjata ta' Peruvjani foqra li raw il-prezzijiet mhux regolati jogħlew malajr, u dawk li jgħixu fil-faqar raw il-prezzijiet jogħlew tant li ma setgħux aktar jixtru l-ikel. De Soto sostna l-kollass tas-soċjetà Peruvjana, u l-ekonomista qal li kriżi ċivili kienet meħtieġa biex tappoġġja l-politiki ta' Fujimori. Dawn il-miżuri drastiċi wasslu biex l-inflazzjoni niżlet minn 7,650% fl-1990 għal 139% fl-1991 u 57% fl-1992. Id-deskrizzjoni tal-kisbiet ekonomiċi ta' Fujimori bħala "miraklu Peruvjan" kienet esaġerata u l-inugwaljanza baqgħet tippersisti wara l-presidenza tiegħu. Fujimori assuma poteri sħaħ fl-awto-kolp ta' stat tal-5 ta' April, 1992. Imbagħad irreveda l-kostituzzjoni; sejjaħ elezzjonijiet ġodda għall-kungress; u implimenta riforma ekonomika sostanzjali, inkluża l-privatizzazzjoni ta' bosta intrapriżi tal-stat, il-ħolqien ta' klima ta' investiment favorevoli, u ġestjoni soda tal-ekonomija. L-amministrazzjoni ta' Fujimori kienet segwita minn gruppi terroristiċi, l-aktar Sendero Luminoso, li wettqu attakki madwar il-pajjiż matul is-snin 80 u 1990 Fujimori waqqaf ir-ribelli u fil-biċċa l-kbira rnexxielu jrażżanhom sa tmiem l-1990, iżda l-ġlied kien imħassar minn atroċitajiet imwettqa kemm mill-forzi tas-sigurtà Peruvjani kif ukoll mir-ribelli: il-massakru ta’ Barrios Altos u l-massakru ta' La Cantuta minn gruppi paramilitari tal-gvern, u l-attakki bil-bombi f’Tarata u Frecuencia Latina minn Sendero Luminoso. Dawn l-inċidenti aktar tard bdew jissimbolizzaw il-ksur tad-drittijiet tal-bniedem li sar f’dawn l-aħħar snin ta' vjolenza. Fil-bidu tal-1995, il-Perù u l-Ekwador reġgħu ħabtu fil-Gwerra Cenepa, iżda fl-1998 il-gvernijiet taż-żewġ nazzjonijiet iffirmaw trattat ta' paċi li ddemarka b'mod ċar il-fruntiera internazzjonali bejniethom. F'Novembru 2000, Fujimori rriżenja mill-pożizzjoni tiegħu u mar f'eżilju volontarju, fil-bidu evita l-prosekuzzjoni għal ksur tad-drittijiet tal-bniedem u akkużi ta' korruzzjoni mill-awtoritajiet Peruvjani l-ġodda. === seklu 21 === Gvern interim ippresedut minn Valentín Paniagua assuma r-responsabbiltà li jorganizza elezzjonijiet presidenzjali u tal-kungress ġodda. Sussegwentement Alejandro Toledo sar president bejn l-2001 u l-2006. Fit-28 ta 'Lulju 2006, l-eks president Alan García sar president tal-Perù wara li rebaħ l-elezzjonijiet tal-2006 Fl-2006, bint Alberto Fujimori, Keiko Fujimori, daħlet fl-arena politika tal-Perù biex tkompli dik ta' missieru. wirt u jħaddnu l-Fujimoriiżmu. L-eks President Alberto Fujimori instab ħati ta’ ksur tad-drittijiet tal-bniedem u kkundannat 25 sena ħabs għar-rwol tiegħu f’qtil u ħtif li sar mill-iskwadra tal-mewt tal-Grupo Colina fis-snin disgħin. Ibda minn Pedro Pablo Kuczynski, il-Kungress uża lingwaġġ ta' impeachment interpretat b'mod wiesa' fil-Kostituzzjoni tal-1993 tal-Perù li ppermetta l-impeachment tal-president mingħajr raġuni biex jagħmel pressjoni fuq il-president, u ġiegħlu jirriżenja fl-2018 fost diversi kontroversji dwar l-amministrazzjoni tiegħu. Il-Viċi President Martín Vizcarra ħa l-kariga f'Marzu 2018 għal klassifikazzjonijiet ta' approvazzjoni ġeneralment favorevoli filwaqt li mexxa l-moviment tar-referendum kostituzzjonali kontra l-korruzzjoni. Il-pandemija tal-COVID-19 laqtet serjament lill-Peru. Tneħħija ta' Vizcara mill-presidenza mill-Kungress. Il-Kungress, meqjus b'mod wiesa' bħala kolp ta' stat, il-kap tiegħu, il-President li għadu kif inħatar Manuel Merino, iffaċċja protesti mal-pajjiż kollu u, wara ħamest ijiem, Merino rriżenja mill-presidenza. Merino ġie sostitwit mill-President Francisco Sagasti, li mexxa gvern proviżorju, ċentrist, u infurza ħafna mill-politiki preċedenti ta' Vizcarra. L-elezzjonijiet saru fil-11 ta' April, 2021, u Pedro Castillo, tal-partit Peru Libre, rebaħ l-ewwel rawnd, segwit mill-qrib minn Keiko Fujimori, li żamm pożizzjonijiet fil-Kungress Fit-28 ta' Lulju, 2021, Pedro Castillo ħa l-ġurament bħala l-president il-ġdid tal-Perù wara rebħa dejqa f’elezzjoni tat-tieni rawnd ikkontestata mill-qrib. F'dik l-istess sena, il-Perù ċċelebra l-biċentinarju tal-indipendenza. Castillo ffaċċja nuqqas ta' popolarità kemm nazzjonalment kif ukoll fil-Kungress u għalhekk għadda minn bosta voti ta' impeachment matul il-presidenza tiegħu mill-Kungress u fis-7 ta' Diċembru, 2022, ftit sigħat qabel il-Kungress beda t-tielet attentat ta' impeachment, Castillo pprova jevita dan billi pprova jxolji l-oppożizzjoni kkontrollata mill-oppożizzjoni. leġiżlatura u toħloq “gvern ta' emerġenza eċċezzjonali”, dan jitqies b'mod wiesa' bħala attentat ta' awto-kolp ta' stat. Bi tweġiba, il-Kungress malajr kellu sessjoni ta' emerġenza fl-istess jum, li matulha ivvota 101 kontra 6 (b'10 astensjonijiet) biex jitneħħa lil Castillo mill-kariga u jissostitwih bil-Viċi President Dina Boluarte. Hija saret l-ewwel president mara tal-pajjiż. Castillo ġie arrestat wara li pprova jaħrab lejn l-ambaxxata Messikana u ġie mixli bir-reat ta' ribelljoni. Keiko Fujimori rebħet l-elezzjonijiet demokratiċi ġenerali u presidenzjali tal-2026. == Gvern u politika == [[File:Lima 2017 - Palacio de Gobierno del Perú.jpg|thumb|Palazz tal-Gvern, f'Lima]] Il-Perù huwa repubblika unitarja semi-presidenzjali b'sistema b'ħafna partiti. Il-pajjiż żamm sistema demokratika liberali taħt il-Kostituzzjoni tiegħu tal-1993, li ssostitwiet kostituzzjoni li xejlet lill-gvern lejn federazzjoni biex tawtorizza aktar poter lill-president. Hija wkoll repubblika unitarja, li fiha l-gvern ċentrali għandu l-akbar poter u jista 'joħloq diviżjonijiet amministrattivi. Is-sistema tal-gvern Peruvjana tgħaqqad elementi derivati ​​mis-sistemi politiċi tal-Istati Uniti (kostituzzjoni bil-miktub, qorti suprema awtonoma, u sistema presidenzjali) u r-Repubblika Popolari taċ-Ċina (kungress unikamerali, prim ministru, u sistema ministerjali). Il-gvern Peruvjan huwa maqsum fi tliet poteri: Fergħa leġiżlattiva: il-Kungress unikamerali tal-Perù, magħmul minn 130 membru tal-Kungress (fuq il-bażi tal-popolazzjoni), il-president tal-Kungress u l-Kummissjoni Permanenti; Eżekuttiv: il-president, il-Kunsill tal-Ministri, li fil-prattika jikkontrolla l-leġiżlazzjoni interna u jservi bħala l-kabinett tal-president, magħmul mill-prim ministru u 18-il ministru tal-istat; Fergħa Ġudizzjarja: Il-Qorti Suprema tal-Perù, magħrufa wkoll bħala l-Udjenza Rjali ta' Lima, magħmula minn 18-il maġistrat, inkluż imħallef suprem, flimkien ma' 28 qorti superjuri, 195 qorti tal-prim istanza u 1,838 qorti distrettwali. Skont il-kostituzzjoni tiegħu, il-president tal-Perù huwa kemm kap tal-istat kif ukoll kap tal-gvern u jiġi elett għal terminu ta’ ħames snin mingħajr elezzjoni mill-ġdid immedjata. Il-president jaħtar lill-ministri li jissorveljaw it-18-il ministeru tal-istat, inkluż il-prim ministru, fil-Kabinett. Il-kostituzzjoni tinnomina awtorità minima lill-prim ministru, li jippresiedi laqgħat tal-kabinett li fihom il-ministri jagħtu parir lill-president u jaġixxi bħala kelliem f'isem il-fergħa eżekuttiva. Il-president jista 'wkoll iqajjem mistoqsijiet ta' fiduċja lill-Kungress tal-Perù u, konsegwentement, jordna x-xoljiment tal-Kungress, imwettaq fl-1992 minn Alberto Fujimori u fl-2019 minn Martín Vizcarra. Fil-Kungress tal-Perù hemm 130 membru, minn 25 diviżjoni amministrattiva, determinati mill-popolazzjoni rispettiva u eletti għal perjodi ta 'ħames snin. L-abbozzi huma proposti mill-fergħat eżekuttivi u leġiżlattivi u jsiru liġi permezz ta' vot ta' pluralità fil-Kungress. Il-ġudikatura hija nominalment indipendenti, għalkemm l-intervent politiku fi kwistjonijiet ġudizzjarji kien komuni matul l-istorja. Il-Kungress Peruvjan jista’ wkoll jgħaddi mozzjoni ta' sfiduċja, jiċċensura lill-ministri, kif ukoll jibda proċessi politiċi u jikkundanna lill-eżekuttivi. Minħabba l-lingwaġġ interpretat b'mod wiesa' ta' impeachment fil-Kostituzzjoni tal-1993 tal-Perù, il-fergħa leġiżlattiva tista' impeach lill-president mingħajr raġuni, u tagħmel il-fergħa eżekuttiva soġġetta għall-Kungress. Fi żminijiet riċenti, il-korp leġiżlattiv għadda impeachment wieħed semi-suċċess u żewġ impeachments b'suċċess; Alberto Fujimori irriżenja qabel tneħħa fl-2000, Pedro Pablo Kuczynski irriżenja fl-2018, Martín Vizcarra tneħħa mill-kariga fl-2020, u Pedro Castillo tneħħa fl-2022. Wara deċiżjoni fi Frar 2023 mill-Qorti Kostituzzjonali tal-Perù, li l-membri tagħha huma eletti mill-Kungress, is-sorveljanza ġudizzjarja tal-korp leġiżlattiv ġiet eliminata wkoll mill-qorti, li essenzjalment tat lill-Kungress kontroll assolut tal-gvern tal-Perù. [[File:Lima Peru - City of kings - Congress.jpg|thumb|Il-Kungress tal-Peru, f'Lima]] Is-sistema elettorali tal-Perù tuża votazzjoni obbligatorja għaċ-ċittadini ta' bejn it-18 u s-70 sena, inklużi ċittadini b'ċittadinanza doppja u Peruvjani barra l-pajjiż. Il-membri tal-Kungress huma eletti direttament mill-votanti fid-distretti rispettivi permezz ta' votazzjoni proporzjonali. Il-president jiġi elett f'elezzjoni ġenerali, flimkien mal-viċi president, permezz ta' maġġoranza f'sistema ta' żewġ rawnds. L-elezzjonijiet huma osservati u organizzati mill-Ġurija Elettorali Nazzjonali, l-Uffiċċju Nazzjonali tal-Proċessi Elettorali u r-Reġistru Nazzjonali tal-Identifikazzjoni u l-Istatus Ċivili. Il-Perù juża sistema multipartitika għall-elezzjonijiet leġiżlattivi u ġenerali. Il-gruppi ewlenin li ffurmaw gvernijiet, kemm fil-livell federali kif ukoll leġiżlattiv, huma partiti li storikament adottaw il-liberaliżmu ekonomiku, il-progressiviżmu, il-populiżmu tal-lemin, il-Fujimoriżmu, in-nazzjonaliżmu u r-riformiżmu. === Relazzjonijiet barranin === [[File:Perú asume Presidencia Pro Témpore de la Comunidad Andina.jpg|thumb|Il-kwartieri ġenerali tal-Komunità Andina tinsab f'Lima.]] Fl-aħħar deċennji, ir-relazzjonijiet barranin tal-Perù storikament kienu ddominati minn rabtiet mill-qrib mal-Istati Uniti u l-Asja, partikolarment permezz tal-Kooperazzjoni Ekonomika Asja-Paċifiku (APEC), l-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ, l-Alleanza tal-Paċifiku, il-Mercosur u l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani (OAS). Il-Perù huwa membru attiv ta 'diversi blokki kummerċjali reġjonali u huwa wieħed mill-membri fundaturi tal-Komunità Andina tan-Nazzjonijiet. Huwa wkoll membru ta' organizzazzjonijiet internazzjonali bħall-OAS u n-Nazzjonijiet Uniti. Javier Pérez de Cuéllar, diplomatiku ċċelebrat Peruvjan, serva bħala Segretarju Ġenerali tan-Nazzjonijiet Uniti mill-1981 sal-1991. Il-Perù qed jippjana li jintegra bis-sħiħ fl-Organizzazzjoni għall-Kooperazzjoni u l-Iżvilupp Ekonomiċi (OECD) sal-2021, billi jattribwixxi s-suċċess ekonomiku tiegħu u l-isforzi biex isaħħaħ l-istituzzjonijiet bħala fatturi meħtieġa biex ikunu parti mill-OECD. Il-Perù huwa membru tal-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ u wettaq diversi ftehimiet ewlenin ta' kummerċ ħieles, l-aktar reċentement il-Ftehim ta' Kummerċ Ħieles bejn il-Perù u Stati Uniti, il-Ftehim ta' Kummerċ Ħieles bejn iċ-Ċina u l-Perù, il-Ftehim ta' Kummerċ Ħieles tal-Unjoni Ewropea, ftehimiet ta' kummerċ ħieles mal-Ġappun u ħafna oħrajn. Il-Perù iżomm relazzjoni integrata ma 'nazzjonijiet oħra tal-Amerika t'Isfel u huwa membru ta' diversi ftehimiet intergovernattivi tal-Amerika t'Isfel, l-aktar reċentement l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani, il-Mercosur, il-Komunità Andina tan-Nazzjonijiet, l-Alleanza tal-Paċifiku u l-APEC. Il-Perù storikament esperjenza relazzjonijiet ta' tensjoni maċ-Ċilì, inkluż ir-riżoluzzjoni tal-qorti internazzjonali Perù vs Ċili u t-tilwima marittima Ċilen-Peruvjana, iżda ż-żewġ pajjiżi qablu li jaħdmu biex itejbu r-relazzjonijiet. Il-Perù ħa sehem billi assuma rwol ewlieni fl-indirizzar tal-kriżi fil-Venezwela permezz tal-ħolqien tal-Grupp ta' Lima. === Gruppi etniċi (2017) === [[File:Peruvian Marines 2019.jpg|thumb|Marines Peruvjani fil-VRAEM fl-2019]] Il-Perù għandu r-raba' l-akbar armata fl-Amerika Latina. Il-Forzi Armati tal-Perù huma komposti mill-Navy Peruvjana (MGP), l-Armata Peruvjana (EP) u l-Forza tal-Ajru Peruvjana (FAP), b'total ta '392,660 truppa (inklużi 120,660 suldat regolari u 272,000 riservist) fl-2020. missjoni hija li tissalvagwardja l-indipendenza, is-sovranità u l-integrità territorjali tal-pajjiż. Il-funzjonijiet tiegħu huma separati minn fergħa: * L-Armata Peruvjana hija magħmula mill-Kap tal-Persunal, żewġ Korpi ta 'Kontroll, żewġ Korpi ta' Appoġġ, ħames Reġjuni Militari u sitt Kmamar tal-Kmand. * Il-Forza tal-Ajru Peruvjana nħolqot uffiċjalment fl-20 ta' Mejju, 1929, bl-isem tal-Korp tal-Avjazzjoni Peruvjana. Il-funzjoni ewlenija tagħha hija li sservi bħala d-difiża tal-ajru tal-pajjiż. Jipparteċipa wkoll f'kampanji ta' appoġġ soċjali għal popolazzjonijiet diffiċli biex jintlaħqu, jorganizza ġarr bl-ajru waqt diżastri u jipparteċipa f'missjonijiet ta' paċi internazzjonali. L-erba 'bażijiet tal-ajru ewlenin tagħha jinsabu fil-bliet ta' Piura, Callao, Arequipa u Iquitos. * In-Navy Peruvjana hija responsabbli mid-difiża marittima, tax-xmajjar u tal-lagi tal-pajjiż. Huwa magħmul minn 26,000 baħri. Il-persunal huwa maqsum fi tliet livelli: persunal anzjan, persunal junior u baħħara. Il-militar huwa rregolat kemm mill-kmandant in-kap, il-Ministeru tad-Difiża, kif ukoll mill-Kmand Konġunt tal-Forzi Armati (CCFFAA). Is-CCFFAA għandha subordinati għall-Kmandi Operattivi u l-Kmandi Speċjali, li magħhom twettaq l-operazzjonijiet militari li huma meħtieġa għad-difiża u t-twettiq tal-kompiti li tipprovdi l-fergħa eżekuttiva. Is-servizz militari obbligatorju tneħħa fl-1999 u mibdul b'servizz militari volontarju. Il-Pulizija Nazzjonali tal-Perù ħafna drabi hija kklassifikata bħala parti mill-forzi armati. Għalkemm fil-fatt għandha organizzazzjoni differenti u missjoni kompletament ċivili, it-taħriġ u l-attivitajiet tagħha fuq aktar minn għoxrin sena bħala forza kontra t-terroriżmu pproduċew karatteristiċi notevoli militari, li tawh id-dehra ta' raba' servizz militari virtwali b’art, baħar u militari sinifikanti. kapaċitajiet bl-ajru u madwar 140,000 suldat. Il-forzi armati Peruvjani jirrappurtaw permezz tal-Ministeru tad-Difiża, filwaqt li l-Pulizija Nazzjonali Peruvjana tirrapporta permezz tal-Ministeru tal-Intern. Sa mit-tmiem tal-kriżi fil-Perù fl-2000, il-gvern federali naqqas b'mod sinifikanti l-infiq tad-difiża annwali. Fil-baġit 2016-2017, l-infiq tad-difiża kien jikkostitwixxi 1.1% tal-PGD ($ 2.3 biljun), it-tieni l-inqas infiq relattiv għall-PDG fl-Amerika t'Isfel wara l-Arġentina. Aktar reċentement, il-Forzi Armati Peruvjani ntużaw fid-difiża ċivili. Fl-2020, il-Perù uża l-persunal militari tiegħu u anke r-riservisti tiegħu biex jinforza miżuri stretti ta' kwarantina imposti matul il-pandemija tal-COVID-19. == Ġeografija == [[File:Mapa topográfico del Perú.png|thumb|Mappa Topografika tal-Peru]] [[File:Regiones geográficas del Perú.png|thumb|left|Mappa tat-tliet reġjuni ġeografiċi tal-Perù: Kosta, Sierra u Ġungla]] [[File:Peru Blue Marble.png|thumb|Fotografija bis-satellita tal-Perù, fejn tista 'tidentifika r-reġjuni ġeografiċi u l-kopertura tal-veġetazzjoni tagħhom: fuq il-kosta tista' tara d-deżert tal-kosta u fit-tramuntana l-foresta niexfa ta 'Tumes-Piura; Fis-Sierra, jispikkaw il-mergħat u l-għorik tal-muntanji, u l-Ġungla turi l-aħdar perenni tal-foresta umda tropikali u subtropikali.]] [[File:Climas del Perú.png|thumb|left|Mappa tal-klima tal-Perù skond it-temperatura medja annwali u l-preċipitazzjoni]] [[File:Kosñipata valley Manu.jpg|thumb|Yungas fil-Park Nazzjonali Manu]] [[File:Ecoregion NT0153.png|thumb|left|Yungas (Ekożona: Neotropikali, Bijoma: Foresti tropikali, Estensjoni: 186,700 km2, Stat ta' konservazzjoni: Fil-periklu kritiku)]] [[File:Vinicunca.jpg|thumb|left|Vinicunca, magħrufa wkoll bħala l-Muntanja Rainbow (Montaña Arcoiris) f'Cusco]] [[File:Manu riverbank.jpg|thumb|Minn fuq għal isfel: Manu National Park (Parque Nacional Manu) fl-Amażonja]] [[File:Alpamayo.jpg|thumb|left|Il-quċċata tal-muntanji Alpamayo,]] [[File:Paracas National Reserve. Ica, Peru.jpg|thumb|Riżerva Nazzjonali ta' Paracas (Reserva Nacional de Paracas) fl-Ica]] [[File:Chachani, Peru ESA413331.png|thumb|left|Kumpless vulkaniku Chachani (Complejo volcanico Chachani)]] [[File:Peru sat.png|thumb|Fotografija bis-satellita tal-Perù]] Il-Perù jinsab fil-parti ċentrali u tal-punent tal-Amerika t'Isfel (UTM N7970840.422; E552505.422). Huwa magħmul minn territorju b'wiċċ kontinentali ta' 1,285,216.60 km², li jirrappreżenta 0.87% tal-pjaneta, li hija mqassma fir-reġjun kostali 136,232.85 km² (10.6%), reġjun Andin 404,842.91 km² (28.4% reġjun Amazon u reġjun Amazon. (782,880.55 km²); Fit-tarf tat-Tramuntana tat-territorju Peruvjan hemm ix-Xmara Putumayo, li sservi bħala l-fruntiera bejn il-Perù u l-Ekwador, mill-punt trifinio (jew tripoint: -0.0388397"S -75.1821266"W, punt fejn il-fruntieri tat-3 pajjiżi jikkonverġu), sal-punt fejn il-fruntiera Peruvjana ddur lejn il-Lbiċ, tagħmel linja dritta, fil-bokka tax-Xmara Yaguas (Punt: 2°45'27.5"S 70°03'34.8"W). It-tarf tan-nofsinhar jinsab fuq ix-xatt tal-baħar f'Tacna (punt La Concordia: 18°21'04.9"S 70°22'37.6"W); It-tarf tal-lvant jinsab fix-Xmara Heath f'Madre de Dios, fil-punt 12°29'53.3"S 68°39'08.3"W, u t-tarf tal-punent jinsab f'Caleta Punta Balcones f'Pariñas, Talara, Piura, fil-punt : 4°40'57.7"S 81°19'42.8"W. Il-Baħar Peruvjan jew Mar de Grau huwa l-parti tal-Oċean Paċifiku li testendi tul il-kosta Peruvjana għal erja ta' 3080 km u wisa' ta '200 mil 'il barra mix-xtut. Il-ġid iktijoloġiku kbir tiegħu huwa r-riżultat tal-kurrenti tal-baħar Humboldt u El Niño. Il-baħar sovran tiegħu għandu żona marittima ta' 991,194.97 km², li huwa pajjiż b’potenzjal idroloġiku kbir. L-ogħla quċċata fil-Peru hija Huascarán fil-Cordillera Blanca, b'għoli ta' 6768 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar; l-aktar żona baxxa hija d-depressjoni tas-Sechura f’-34 m.b.n.m.; Il-wied l-aktar fonda huwa l-canyon Cotahuasi, saħansitra jaqbeż il-canyon famuż ta 'Colorado; L-itwal xmara fil-Peru hija x-Xmara Ucayali (tributarju tax-Xmara Amazon b'tul ta' 1,771 km; l-ogħla lag navigabbli fid-dinja huwa l-Lag Titicaca f'Puno/Peru b'8,380 km² u l-akbar gżira fuq il-kosta Peruvjana hija Isla San Lorenzo f'Callao b'16.48 km² huwa t-tielet l-akbar pajjiż fl-Amerika t'Isfel. Ġeoloġikament, il-Peru huwa pajjiż żagħżugħ f'ħafna mit-territorju tiegħu. 42% tal-wiċċ tagħha, is-sistema Andina u l-kosta, qamu fl-Era Mesozoic, bejn 130 sa 65 miljun sena ilu, bħala riżultat tat-taqlib tettonic ikkawżat mis-subduzzjoni tal-pjanċa Nazca fil-pjanċa tal-Amerika t'Isfel. Jogħla fuq territorju affettwat minn subduzzjoni tal-pjanċa oċeanika Nazca taħt il-blata kontinentali tal-Amerika t'Isfel. L-intensità tal-kunflitt bejn iż-żewġ mases ipproduċiet, li bdiet fl-Era Terzjarja, il-firxa tal-muntanji tal-Andes, sistema muntanjuża spettakolari u prattikament unika li tistruttura l-pajjiż fi tliet reġjuni ġeografiċi differenti ħafna: kosta, muntanji u ġungla. Il-kosta, lejn il-punent, hija pjanura dejqa u fil-biċċa l-kbira niexfa, ħlief għall-widien maħluqa minn xmajjar staġjonali. Il-muntanji huma r-reġjun tal-Andes; Jinkludi l-plateau tal-Altiplano, kif ukoll l-ogħla quċċata tal-pajjiż, is-6,768 m (22,205 pied) Huascarán. It-tielet reġjun huwa l-ġungla, medda wiesgħa ta' art ċatta koperta mill-foresti tropikali tal-Amażonja li testendi lejn il-Lvant. Kważi 60 fil-mija taż-żona tal-wiċċ tal-pajjiż tinsab f'dan ir-reġjun. [165] Il-pajjiż għandu erbgħa u ħamsin baċin tax-xmara, tnejn u ħamsin minnhom huma baċiri kostali żgħar li jbattu l-ilmijiet tagħhom fl-Oċean Paċifiku. L-aħħar tnejn huma l-baċin endorreic tal-Lag Titicaca u l-baċin tal-Amażonja, li joħroġ fl-Oċean Atlantiku. It-tnejn huma delimitati mill-firxa tal-muntanji tal-Andes. Il-baċin tal-Amażonja huwa ta' importanza partikolari, peress li hemm imwieled ix-Xmara Amazon, l-itwal fid-dinja b'tul ta' 6,872 km u li tkopri 75% tat-territorju Peruvjan. Il-Perù fih 4% tal-ilma ħelu tal-pjaneta. Żona: 1,285,220 (19º) km²: 1,285,216.60 (99.6%) km² (art), 4.4 (0.4%) km² (ilma); Kosta: 3,080 km; L-iktar punt baxx: Depressjoni tas-Sechura f'-34 m.a.s.l., L-ogħla punt: Huascarán f'6768 m.a.s.l.; Fruntieri territorjali internazzjonali: 7,073 km: Brażil: 2,822 km, Ekwador: 1,529 km, Kolombja: 1,506 km, Bolivja: 1,047 km, Ċili: 169 km; Baħar territorjali: 200 mil nawtiku. === Delimitazzjoni territorjali === Il-limiti attwali tal-fruntiera tal-Perù huma l-prodott ta' proċess ta' konsolidazzjoni ta 'ħafna snin, li beda fl-1821, ibbażat fuq l-Uti possidetis iure tal-1810 u ġew stabbiliti fis-seklu 20. L-isforzi diplomatiċi tal-Ministeru tal-Affarijiet Barranin Peruvjan ma kinux mhux relatati ma' dan il-proċess u f’ċerti każi, wasslu għal kunflitti armati, bil-Forzi Armati jieħdu ċ-ċentru tal-palk. Sas-seklu 19, l-Armata, in-Navy u l-Pulizija Nazzjonali kellhom rwol eċċellenti; Fil-kunflitti li seħħew fis-seklu 20, hekk għamlet l-Air Force. Il-fruntieri hekk konfigurati, sew jekk kien hemm gwerra jew le, laħqu l-qofol tagħhom f'sensiela ta' trattati, kemm jekk ta' Paċi, Ħbiberija u Limiti jew ta' Navigazzjoni u Kummerċ, kif inhu l-każ tat-trattati u l-ftehimiet mal-pajjiżi ġirien tal-Amażonja. Il-Perù huwa wieħed mit-tnax-il pajjiż indipendenti fl-Amerika t'Isfel. Hija tinsab fil-parti ċentrali u tal-punent ta' din il-parti tal-Amerika. Għandha żona kontinentali ta' 1,285,215.6 km² u perimetru ta' 7,073 km ta' linja tal-fruntiera tal-art, li hija kondiviża mal-ġirien kollha tagħha tal-Amerika t'Isfel. L-itwal fruntiera u waħda mill-aktar imħatteb hija mal-Brażil, li għandha tul ta' 2,822.496 km bejn il-bokka tax-Xmara Yavarí u l-bokka tax-Xmara Yaverija fix-Xmara Acre u ssir kompletament fil-ġungla tal-Amażonja. , u l- l-iqsar, maċ-Ċilì, 169 km biss bejn il-plateau ta' Ancomarca sal-punt imsejjaħ Concordia fuq ix-xatt tal-bajja fl-Oċean Paċifiku. === Eżenzjoni === L-Andes jaqsmu l-Peru mit-tramuntana għan-nofsinhar, u jikkundizzjonaw il-klima u l-orografija tal-pajjiż bil-preżenza imponenti tagħhom. Għalkemm il-Pass ta’ Porculla jimmarka l-iktar punt baxx tiegħu f’2,137 metru ‘l fuq mil-livell tal-baħar, il-Cordillera Blanca u l-Cordillera de Huayhuash huma dar għall-ogħla qċaċet fil-Perù fis-settur tat-Tramuntana. Jibdew mill-junction Pasco, l-Andes ċentrali jwessgħu u jippreżentaw plateaus bejn il-meded tal-muntanji u l-qċaċet bħal Coropuna, Ampato jew Salcantay. Il-plateau ta' Collao, f'3600 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar u l-firxa tal-muntanji Vulkaniċi, bil-Misti, Pichu Pichu, u Ubinas b'silġ, jiffurmaw is-settur tan-Nofsinhar tal-Andes Peruvjani li jibdew mill-Vilcanota Nude. Il-Cordillera Blanca hija l-ogħla katina tropikali fid-dinja. Fost il-qċaċet tas-silġ tiegħu, li jaqbżu s-6,000 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, jispikka Huascarán, l-ogħla muntanja fil-Peru. Barra minn hekk, ta’ min jenfasizza l-preżenza ta' Alpamayo, meqjusa bħala l-isbaħ muntanja b'silġ fid-dinja, u Pastoruri, iffrekwentata ħafna mit-turisti. Il-Kordillera Blanca għandha tul ta' 250 km u taqsam id-dipartiment ta' Ancash. Il-pelagatos b'kappa tas-silġ, fit-tramuntana, u l-għoqda Tuco, fin-nofsinhar, jistabbilixxu l-limiti tiegħu. Flimkien mal-Cordillera Negra, ta' altitudni aktar baxxa u mingħajr qċaċet ta' silġ, tifforma l-attrattiva Callejón de Huaylas, li minnha tgħaddi x-Xmara Santa. === Idrografija === [[File:Sillustani, Perú, 2015-08-01, DD 108-112.JPG|thumb|left|Lag Umayo (Lago Umayo)]] [[File:Atardecer en Sillustani.jpg|thumb|Lag Umayo (Lago Umayo)]] Il-Perù fih 4% tal-ilma ħelu tal-pjaneta. Dan il-volum huwa mqassam b'mod irregolari fi tliet għoljiet, il-Paċifiku, l-Amażonja u l-Lag Titicaca, delimitati mill-firxa tal-muntanji tal-Andes. Il-ġgant Amazon twieldet ukoll fit-tieni minn dawn il-baċiri, li, bis-6,872 km tagħha, hija l-itwal u l-akbar xmara fid-dinja. L-inklinazzjoni tagħha tokkupa 75% tat-territorju. Il-Lag Titicaca huwa l-akbar lag fl-Amerika t'Isfel, b'8,380 km². Dan il-lag tectonic huwa kondiviż mill-Perù u l-Bolivja. 20 xmara ferra l-ilmijiet tagħhom fiha; fosthom, ir-Ramis, l-Ilave u l-Huancané, fuq in-naħa Peruvjana. Jirreġistra l-mewġ u l-mareat; Għandha 36 gżira u tinfluwenza l-klima tal-plateau ta' Collao, minħabba t-temperatura medja tagħha ta' 12 °C. Il-Lag Titicaca iffurmat, flimkien mal-laguna Arapa u l-Lag Poopó (Bolivja), il-Lag kbir Ballivián tal-għoljiet Peruvjani. Il-biċċa l-kbira tax-xmajjar Peruvjani joriġinaw fil-qċaċet tal-Andes u joħorġu f'wieħed mit-tliet baċiri. Dawk li joħorġu fl-Oċean Paċifiku huma wieqaf u qosra, u jgħaddu biss b'mod intermittenti. It-tributarji tax-Xmara Amazon għandhom fluss ferm akbar u huma itwal u inqas wieqaf ladarba jitilqu mill-muntanji. Ix-xmajjar li joħorġu fil-Lag Titicaca huma ġeneralment qosra u għandhom fluss kbir. L-itwal xmajjar fil-Perù huma l-Ucayali, il-Marañón, il-Putumayo, il-Yavarí, il-Huallaga, l-Urubamba, il-Mantaro u l-Amazonas. L-akbar lag tal-Perù, il-Lag Titicaca bejn il-Peru u l-Bolivja fl-Andes, huwa wkoll l-akbar fl-Amerika t'Isfel. L-akbar ġibjuni, kollha fir-reġjun kostali tal-Perù, huma l-ġibjuni ta' Poechos, Tinajones, San Lorenzo u El Fraile. === Klima === [[File:Koppen-Geiger Map PER present.svg|thumb|Mappa tal-klassifikazzjoni tal-klima Köppen-Geiger għall-Perù]] Il-fatt li l-Perù huwa qrib l-ekwatur jindika li l-klima tiegħu għandha tkun eminentement tropikali, madankollu żewġ fatturi jbiddlu l-klima b'mod sinifikanti. L-ewwelnett, l-eżistenza tal-Medda tal-Muntanji tal-Andes għolja parallela fl-Amerika t'Isfel mal-Oċean Paċifiku u, it-tieni, il-Kurrent kiesaħ Peruvjan jew Humboldt li jimmanifesta ruħu minn nofsinhar għat-tramuntana sa 5° latitudni u li jaħbat mal-Kurrent El Niño fuq il-kosti ta' Piura u Tumbes sa latitudni 3.2°, fin-nofsinhar tal-ekwatur. Dawn l-inċidenti, flimkien mal-antiċiklun tan-Nofsinhar tal-Paċifiku f'din il-parti tal-kontinent, jikkawżaw tnaqqis fit-temperaturi annwali medji ta' madwar għaxar gradi Celsius fuq il-kosta u varjetà kbira ta' klimi simultanji madwar il-pajjiż kollu li poġġa lill-Peru bħala wieħed mill-pajjiżi li għandhom l-akbar varjetà ta' klimi fid-dinja. Il-kosta Meta jseħħ il-fenomenu klimatiku magħruf bħala El Niño, jiġifieri, meta t-temperatura tal-baħar taqbeż is-27 °C matul is-sjuf, il-klima tal-kosta kollha tvarja sostanzjalment, u tikkawża għargħar li jikkawżaw ħsara ta' diversi tipi u l-klima ssir tropikalizzata, li ma timmanifestax. biss fir-radjazzjoni solari li tikkaratterizza s-sjuf u l-molol iżda fil-veġetazzjoni kif jiġri fid-dipartimenti ta' Piura u Tumbes. Iż-żona ċentrali u tan-Nofsinhar tal-kosta għandha klima niexfa subtropikali jew deżert, b'temperatura medja ta '18 °C u xita annwali ta' 150 mm Min-naħa l-oħra, iż-żona tat-Tramuntana għandha klima tropikali niexfa, b'temperatura medja 'l fuq. 24 °C u xita matul is-sajf. Jekk iseħħ il-fenomenu El Niño, it-temperatura medja tal-kosta kollha tista 'tilħaq sa 40 °C u x-xita tiżdied b'mod sinifikanti fiż-żoni kostali tat-Tramuntana u ċ-ċentru. L-eżenzjoni tax-xmara tinkludi reġjuni ekoloġiċi bħad-deżert kostali, il-foresta niexfa ekwatorjali u porzjon żgħir ta 'foresti tropikali fil-majjistral ta' Tumbes. Fost il-karatteristiċi ġeografiċi li jistgħu jinstabu f'dan ir-reġjun hemm irdum, peniżoli, bajjiet u bajjiet. Is-serrieq Il-muntanji għandhom klima ta' muntanji għolja varjata li fl-istess ħin hija kuntrarja għall-istaġun meta mqabbla mal-kosta. Jiġifieri, filwaqt li fuq il-kosta huwa sajf, fil-muntanji huwa "xitwa" (biex isir il-paragun, peress li fir-realtà fl-emisferu tan-nofsinhar kollu se jkun is-sajf) u viċi versa, dan għaliex minn Diċembru sa April huwa l-istaġun tax-xita. Barra minn hekk, id-diversi għoli, ir-rilievi tagħhom li jiġġeneraw mikroklima u l-varjazzjonijiet fl-ammonti ta’ preċipitazzjoni skont iż-żoni għandhom influwenza addizzjonali. L-oxxillazzjoni tat-temperatura bejn il-ġurnata u l-lejl hija aktar evidenti. Hemm żoni, bħall-Cordillera Blanca, li għandha isimha għall-borra perpetwu u glaċieri. Ġungla Il-foresta tropikali tal-Amażonja Peruvjana, l-akbar mit-tliet reġjuni, b'782,880.55 km² tirrappreżenta 62% tat-territorju Peruvjan, tidher fil-lvant tal-firxa tal-muntanji Andini. Huwa magħmul mill-foresta għolja jew sħaba, b'għoljiet weqfin, u l-pjanura tal-Amażonja, taħt l-400 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. 10% biss tal-Peruvjani jgħixu hemmhekk. Ġungla eyebrow u pjanura tal-Amażonja. Fiż-żona tal-ġungla, il-klima hija pjuttost tropikali u subtropikali. Il-ġungla nnifisha, minħabba n-natura tagħha stess u l-post 'il bogħod mill-influwenzi tal-kosta u l-prossimità tal-ekwatur, għandha klima tropikali b'xita madwar 200 jum fis-sena. Is-sħana permanenti tikkontribwixxi għall-evaporazzjoni mgħaġġla tax-xita u għalhekk, għal umdità b'irwejjaħ differenti, skont il-pjanti jew is-siġar. Il-klima tal-Perù hija determinata mill-post ġeografiku tagħha, peress li l-pajjiż jinsab fiż-żona intertropikali tad-Dinja, jiġifieri f'latitudni baxxa u qrib l-ekwatur tad-Dinja. Dan jimplika li m'hemmx differenzi kbar bejn it-temperaturi medji tax-xitwa u tas-sajf fil-pajjiż kollu, u jiddetermina wkoll li l-Lvant għandu klima tropikali b'xita. Il-preżenza imponenti tal-firxa tal-muntanji tal-Andes tiddetermina varjetà ta 'klimi ta' altitudni għolja li jvarjaw mill-klima moderata tal-muntanji sal-klima friġida tal-muntanji għoljin. Fl-aħħarnett, il-kurrenti kesħin tal-baħar u l-irjiħat li ġejjin mill-antiċiklun tan-Nofsinhar tal-Paċifiku jiddeterminaw li l-klima niexfa subtropikali tipprevali fuq il-kosta. Għalkemm il-Peru jinsab kompletament fit-tropiċi, il-kombinazzjoni ta' latitudni tropikali, meded ta' muntanji, varjazzjonijiet topografiċi u żewġ kurrenti oċeani (Humboldt u El Niño) jagħtu lill-Peru diversità kbira ta' klimi. Elevazzjonijiet 'il fuq mil-livell tal-baħar fil-pajjiż ivarjaw minn -37 sa 6,778 m (-121 sa 22,238 pied) u l-preċipitazzjoni tvarja minn inqas minn 20 mm (0.79 pulzieri) kull sena f'żoni deżerti għal aktar minn 8,000 mm (310 pulzieri) f'żoni ta' foresti tropikali tropikali . Minħabba l-ġeografija tiegħu, il-Peru jista 'jinqasam fi tliet klimi ewlenin. Ir-reġjun kostali relattivament irqiq u kontinwu għandu temperaturi moderati, ftit preċipitazzjoni, u umdità għolja, ħlief fil-partijiet tat-Tramuntana aktar sħan u umdi tiegħu. Fir-reġjun muntanjuż, li jkopri kważi terz tal-pajjiż, ix-xita hija frekwenti fis-sajf u t-temperatura u l-umdità jonqsu bl-altitudni sal-qċaċet iffriżati tal-Andes. L-Amażonja Peruvjana, li tkopri aktar minn nofs iż-żona totali tal-Perù, hija kkaratterizzata minn xita qawwija u temperaturi għoljin, ħlief fil-parti l-aktar tan-nofsinhar tagħha, li għandha xtiewi kesħin u xita staġjonali. === Reġjuni ġeografiċi tradizzjonali tal-Perù === It-territorju tar-Repubblika Peruvjana huwa tradizzjonalment maqsum fi tliet reġjuni naturali differenzjati mill-klima u l-veġetazzjoni tagħhom, li sabiex mill-punent għal-lvant li jibdew mill-Oċean Paċifiku huma l-Kosta, is-Sierra u l-Ġungla. Din id-diviżjoni tripartitika tintuża ta' spiss fid-diskors popolari tal-Perù. L-ewwel rekord ta’ l-użu ta' din is-sistema jinsab fil-ktieb Chronicle of Peru mill-kronista Spanjol Pedro Cieza de León, li daret il-Peru fl-1548 u ddeskriva l-Llanos, is-Sierra u l-Montaña biex jirreferi għall-kosta, muntanji u ġungla. , rispettivament. . Cieza semma l-kosta tan-Nofsinhar bħala sħuna u niexfa, tal-kumplament tal-kosta qal: "...ħaġa notevoli, peress li ma tagħmilx xita tul il-pjanuri kollha." u li hija mħawla biss fejn ix-xmajjar jippermettu t-tisqija.minħabba l-għerja tal-kosta. Jagħmel ukoll kuntrast mal-muntanji, minħabba li hija kiesħa u għandha "xita tax-xitwa", li fil-fatt hija inverżjoni tal-istaġun tas-sajf tan-Nofsinhar, kif ħafna abitanti tal-muntanji saħansitra jqisu llum meta jsejħu l-istaġun tax-xita xitwa. . Fuq il-ġungla, huwa laħaq dak li nafu bħala l-ġungla għolja, billi sejjaħlu "il-muntanji ta 'l-Andes, ta' ħxuna kbira, ta' sriep kbar u ta' l-Indjani ġewwa l-muntanja." Cieza ppubblika l-ewwel parti tal-Kronika tiegħu fi Spanja fl-1553. Din id-diviżjoni lonġitudinali għandha korrispondenza bijoġeografika relatata mal-klima u l-bijodiversità, peress li r-reġjun tal-Kosta għandu korrispondenza mad-deżert kostali tal-Perù, bi klima deżert subtropikali u li min-naħa tiegħu huwa parti mid-deżert tal-Paċifiku tal-Amerika t'Isfel; Is-Sierra tikkostitwixxi l-parti ċentrali tal-firxa tal-muntanji tal-Andes u għandha klima ta' muntanji moderata u klima ta' muntanji għolja kiesħa; u l-Ġungla bil-veġetazzjoni eżuberanti tagħha hija parti mill-Amażonja bi klima tropikali sħuna u b'xita, b'bijodiversità għolja. Din id-diviżjoni tat-territorju Peruvjan fi tliet reġjuni kbar ġiet riveduta mill-akkademja Peruvjana, u pproponiet teżijiet oħra bħat-tmien reġjuni naturali tal-Perù li jippermettulna niksbu approssimazzjoni tal-partikolaritajiet li jiddistingwu t-territorju Peruvjan, speċjalment fost l-ambjent ekoloġiku Andin. Pavimenti; jew id-diviżjoni f'ekoreġjuni li tiddistingwi l-kosta tad-deżert mill-kosta tat-tramuntana ekwatorjali u forestata, ukoll il-firxa tal-muntanji tal-isteppa mill-puna u l-paramo, u l-ġungla baxxa mill-ġungla għolja. === Bijodiversità === [[File:Kantutas Cuzco.jpg|thumb|Fjura Cantuta (Cantua buxifolia), fjura nazzjonali tal-Peru]] Il-bijodiversità tal-Perù hija pjuttost kumplessa u hija kkaratterizzata minn diversità bijoloġika għolja minħabba l-eżenzjoni partikolari tiegħu imħatteb, id-diversità kbira ta' klimi u l-istorja naturali tagħha. Il-Perù huwa meqjus bħala wieħed mill-pajjiżi megadiverse, jiġifieri wieħed mill-inqas minn għoxrin pajjiż bl-akbar bijodiversità fuq il-pjaneta. Barra minn hekk, fih rati għoljin ta' endemiżmu f'kladi multipli u differenti uniċi fid-Dinja. ==== Fawna ==== [[File:Rupicola peruvianus Gallito de roca andino Andean-Cock-of-the-Rock (male) (13995875991).jpg|thumb|Serduk tal-blat Andin, għasfur nazzjonali tal-Perù]] [[File:Vicunacrop2.jpg|thumb|Il-vicuña (Vicugna vicugna), abitant rappreżentattiv tas-Sierra Sur]] [[File:Jaguar animal panthera onca.jpg|thumb|Il-ġaguar (Jaguar) (Panthera onca), abitant rappreżentattiv tal-Foresti Baxx]] Minħabba l-ġeografija u l-klima varjati tiegħu, il-Perù għandu bijodiversità għolja b'21,462 speċi ta 'pjanti u annimali rrappurtati fl-2003, 5,855 minnhom endemiċi, u huwa wieħed mill-pajjiżi megadiverse. Il-Perù għandu aktar minn 1,800 speċi ta' għasafar (120 endemiċi), aktar minn 500 speċi ta' mammiferi, aktar minn 300 speċi ta 'rettili u aktar minn 1,000 speċi ta' ħut tal-ilma ħelu. Il-mijiet ta' mammiferi jinkludu speċi rari bħall-puma, il-ġaguar, u l-ors tan-nuċċalijiet. L-għasafar tal-Perù jipproduċu kwantitajiet kbar ta' guano, esportazzjoni ekonomikament importanti. Il-Paċifiku fih kwantitajiet kbar ta’ ispnott, barbun, inċova, tonn, krustaċji u molluski, u fih ħafna klieb il-baħar, sperma u balieni. Il-fawna invertebrata hija ħafna inqas inventarjata; Mill-inqas il-ħanfus (Coleoptera) ġew studjati fil-proġett "Beetles of Peru", immexxi minn Caroline S. Chaboo, tal-Università ta 'Nebraska, l-Istati Uniti, u dan żvela aktar minn 12,000 speċi dokumentati u ħafna ġodda għall-Peru. Il-Peru għandu wkoll flora ugwalment diversa. Id-deżerti kostali jipproduċu ftit aktar minn kakti, minbarra oasi ta’ ċpar tal-muntanji u widien tax-xmajjar li fihom ħajja unika tal-pjanti. L-artijiet għolja fuq il-linja tas-siġar magħrufa bħala puna huma dar għal arbuxelli, kakti, pjanti reżistenti għan-nixfa bħal ichu, u l-akbar speċi ta 'bromeliad: il-Puya raimondii spettakolari. L-għoljiet tal-foresti tas-sħab tal-Andes jappoġġjaw ħażiż, orkidej u bromeliads, u l-foresti tropikali tal-Amażonja hija magħrufa għall-varjetà ta 'siġar u pjanti tal-kanupew. Il-Perù kellu punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti tal-2019 ta' 8.86/10, u kklassifikah fl-14-il post globalment fost 172 pajjiż. == Organizzazzjoni Territorjali == [[File:Peru - Regions and departments (labeled).svg|thumb|250px|Organizzazzjoni territorjali]] It-tqassim politiku-amministrattiv ta' pajjiżna jurina li hemm 24 dipartiment jew reġjun u Il-Perù huwa maqsum f'26 unità: 24 dipartiment, il-Provinċja Kostituzzjonali ta' Callao u l-Provinċja ta' Lima (LIM) – li hija indipendenti minn kwalunkwe reġjun u sservi bħala l-kapitali tal-pajjiż. Skont il-kostituzzjoni, l-24 dipartiment flimkien mal-Provinċja ta' Callao għandhom gvern "reġjonali" elett magħmul mill-gvernatur reġjonali u l-kunsill reġjonali. Il-gvernatur jikkostitwixxi l-korp eżekuttiv, jipproponi baġits u joħloq digrieti, riżoluzzjonijiet u programmi reġjonali. Il-Kunsill Reġjonali, il-korp leġiżlattiv tar-reġjun, jiddibatti u jivvota fuq il-baġits, jissorvelja l-uffiċjali reġjonali, u jista' jivvota biex ineħħi l-gvernatur, logutenent gvernatur, jew kwalunkwe membru tal-kunsill mill-kariga. Il-gvernatur reġjonali u l-Kunsill Reġjonali jservu terminu ta' erba' snin, mingħajr elezzjoni mill-ġdid immedjata. Dawn il-gvernijiet jippjanaw l-iżvilupp reġjonali, jeżegwixxu proġetti ta' investiment pubbliku, jippromwovu attivitajiet ekonomiċi u jimmaniġġjaw proprjetà pubblika. Provinċji bħal Lima huma amministrati minn kunsill muniċipali, immexxi minn sindku. L-għan tad-delega tas-setgħa lill-gvernijiet reġjonali u muniċipali kien, fost l-oħrajn, li tittejjeb il-parteċipazzjoni popolari. L-NGOs kellhom rwol importanti fil-proċess ta' deċentralizzazzjoni u għadhom jinfluwenzaw il-politika lokali. Xi żoni tal-Peru huma definiti bħala żoni metropolitani li jikkoinċidu żoni distrettwali. L-akbar minn dawn, iż-żona metropolitana ta' Lima, hija s-seba' l-akbar metropoli fl-Amerika. == Demografija == [[File:Peru Population Density, 2000 (6171916181).jpg|thumb|Densità tal-popolazzjoni, 2000]] B'madwar 31.2 miljun abitant fl-2017, il-Perù huwa r-raba' pajjiż l-aktar popolat fl-Amerika t'Isfel. Ir-rata tat-tkabbir tal-popolazzjoni tal-Perù naqset minn 2.6% għal 1.6% bejn l-1950 u l-2000; Il-popolazzjoni hija mistennija li tilħaq madwar 42 miljun fl-2050. Skont iċ-ċensiment Peruvjan tal-1940, il-Peru kellu popolazzjoni ta' seba' miljun residenti. Fl-2017, 79.3% għexu f'żoni urbani u 20.7% f'żoni rurali. Bliet ewlenin jinkludu ż-żona metropolitana ta' Lima (dar għal aktar minn 9.8 miljun ruħ), Arequipa, Trujillo, Chiclayo, Piura, Iquitos, Cusco, Chimbote u Huancayo; kollha rrappurtaw aktar minn 250,000 abitant fiċ-ċensiment tal-2007 Hemm 15-il tribù Amerindian mhux ikkuntattjat fil-Perù. Il-Perù għandu stennija tal-ħajja ta' 75.0 snin (72.4 għall-irġiel u 77.7 għan-nisa) skont l-aħħar dejta tal-2016 mill-Bank Dinji. === Gruppi etniċi === Il-Perù huwa nazzjon multietniku ffurmat minn mewġ suċċessiv ta' popli differenti fuq ħames sekli. L-Amerindjani abitaw it-territorju Peruvjan għal diversi millenji qabel il-konkwista Spanjola fis-seklu 16; Skont l-istoriku Nobbli David Cook, il-popolazzjoni tagħha naqset minn kważi 5-9 miljun fis-snin 1520 għal madwar 600,000 fl-1620 prinċipalment minħabba mard infettiv. Iċ-ċensiment tal-2017 kien jinkludi mistoqsija dwar l-awtoidentifikazzjoni etnika għall-ewwel darba. Skont ir-riżultati, 60.2% tan-nies identifikaw lilhom infushom bħala mestizo, 22.3% identifikaw lilhom infushom bħala Quechua, 5.9% identifikaw lilhom infushom bħala bojod, 3.6% identifikaw lilhom infushom bħala iswed, 2.4% identifikaw ruħhom bħala Aymara, 2.3% identifikaw ruħhom bħala oħrajn. etniċi, u 3.3% ma ddikjarawx l-etniċità tagħhom. L-Ispanjoli u l-Afrikani waslu f'numru kbir taħt ir-reġim kolonjali, ħallat ħafna ma' xulxin u ma' popli indiġeni. Wara l-indipendenza, kien hemm immigrazzjoni gradwali mill-Ingilterra, Franza, il-Ġermanja u l-Italja. Il-Perù ħeles lill-iskjavi suwed tiegħu fl-1854. Iċ-Ċiniżi u l-Ġappuniżi waslu fl-1850 bħala ħaddiema wara t-tmiem tal-iskjavitù, u minn dakinhar saru influwenza kbira fuq is-soċjetà Peruvjana. ==== Gruppi etniċi (2017) ==== * 60.2% Mestizo (Mħallta Abjad u Indiġeni) * 25.8% Indiġeni * 5.9% Abjad * 3.6% Iswed * 0.2% Nikkei (Ġappuniż) jew Tusan (Ċiniż) * 1.0% oħra * 3.3% ebda tweġiba === Lingwa === [[File:Last look arounjd Lima (8444763943).jpg|thumb|Casa de Osambela, kwartieri ġenerali tal-Akkademja tal-Lingwa Peruvjana (APL) f'Lima]] Skont il-Kostituzzjoni Peruvjana tal-1993, il-lingwi uffiċjali tal-Perù huma l-Spanjol u, f'żoni fejn jippredominaw, il-Quechua u lingwi indiġeni oħra. L-Ispanjol huwa mitkellem b'mod nattiv minn 82.6% tal-popolazzjoni, il-Quechua bi 13.9% u l-Aymara b'1.7%, filwaqt li l-1.8% li jifdal jitkellmu lingwi oħra. L-Spanjol huwa l-lingwa uffiċjali tal-pajjiż, li tintuża fil-midja, fis-sistemi edukattivi u fil-kummerċ. L-Amerindjani li jgħixu fl-artijiet għoljiet Andini jitkellmu bil-Quechua u l-Aymara u huma etnikament distinti mid-diversi gruppi indiġeni li jgħixu fin-naħa tal-Lvant tal-Andes u fl-artijiet baxxi tropikali li jmissu mal-baċin tal-Amażonja. Ir-reġjuni ġeografiċi distinti tal-Perù huma riflessi f'diviżjoni lingwistika bejn il-kosta, fejn l-Ispanjol huwa aktar predominanti fuq il-lingwi Amerinjani, u l-kulturi Andini tradizzjonali aktar diversi tal-muntanji u l-għoljiet. Il-popolazzjonijiet indiġeni fil-Lvant tal-Andes jitkellmu diversi lingwi u djaletti. Xi wħud minn dawn il-gruppi għadhom jaderixxu mal-lingwi indiġeni tradizzjonali, filwaqt li oħrajn ġew assimilati kważi kompletament fil-lingwa Spanjola. Kien hemm sforz dejjem jikber u organizzat biex jiġi mgħallem il-Quechua fi skejjel pubbliċi f’żoni li jitkellmu bil-Quechua. Fl-Amażonja Peruvjana, huma mitkellma bosta lingwi indiġeni, inklużi Asháninka, Bora u Aguaruna. ==== Lingwi uffiċjali u ko-uffiċjali ==== * Spanjol * Keċwa * Aymara * Lingwi Indiġeni oħra === Religion === [[File:Coricancha, Cusco, Perú, 2015-07-31, DD 68.JPG|thumb|Quri Kancha u l-Kunvent ta' Santo Domingo, f'Cusco]] Il-Kattoliċiżmu Ruman kien il-fidi predominanti fil-Perù għal sekli sħaħ, għalkemm il-prattiċi reliġjużi għandhom grad għoli ta' sinkretiżmu mat-tradizzjonijiet indiġeni. Tnejn mill-universitajiet tagħha, il-Pontificia Universidad Católica del Perú u l-Universidad Católica San Pablo, huma fost l-aqwa 5 universitajiet fil-pajjiż. Skont iċ-ċensiment tal-2017, 76% tal-popolazzjoni ta' aktar minn 12-il sena ddeskrivew lilhom infushom bħala Kattolika, 14.1% bħala Evanġeliċi, 4.8% bħala Protestanti, Lhudija, Qaddisin tal-Aħħar Jiem u Xhieda ta' Jehovah, u 5.1% bħala mhux reliġjużi. It-tradizzjonijiet reliġjużi Amerindjani għadhom għandhom rwol importanti fit-twemmin tal-Peruvjani. Il-vaganzi Kattoliċi bħal Corpus Christi, il-Ġimgħa Mqaddsa, u l-Milied huma xi drabi mħallta mat-tradizzjonijiet Amerinjani. Il-festi Amerinjani minn żmien qabel il-Kolombja għadhom mifruxa; Inti Raymi, festival antik tal-Inka, għadu ċċelebrat, speċjalment fil-komunitajiet rurali. Ħafna bliet u rħula għandhom il-knisja jew il-katidral uffiċjali tagħhom u l-qaddis patrun. Iż-żewġ qaddisin tal-Perù huma Rosa de Lima, l-ewwel Qaddisa tal-Amerika, u Martín de Porres. L-akbar katidral fil-Perù huwa l-Katidral Metropolitan ta' Lima. Knejjes u katidrali notevoli oħra huma l-Katidral Bażilika ta' Cusco, il-Katidral ta' Arequipa, u l-Bażilika ta' Santo Domingo. ==== Religion (2017) ==== * 94.5% Kristjaneżmu * 76.0% Kattoliku * 18.5% Kristjan ieħor * 5.1% ebda reliġjon * 0.4% oħra === Edukazzjoni === [[File:CCSM-UNMSM Casona de San Marcos y Parque Universitario.jpg|thumb|Università Nazzjonali ta' San Marcos, f'Lima]] Ir-rata tal-litteriżmu tal-Perù hija stmata għal 92.9% fl-2007; Din ir-rata hija inqas fiż-żoni rurali (80.3%) milli fiż-żoni urbani (96.3%). L-edukazzjoni primarja u sekondarja huma obbligatorji u b’xejn fl-iskejjel pubbliċi. Il-Perù huwa dar għal waħda mill-eqdem istituzzjonijiet ta' edukazzjoni ogħla fid-Dinja l-Ġdida. L-Universidad Nacional Mayor de San Marcos, imwaqqfa fit-12 ta' Mejju, 1551 matul il-Viciroyalty tal-Perù, hija l-ewwel università stabbilita uffiċjalment u l-eqdem università li topera kontinwament fl-Amerika. Fil-Perù hemm 140 università, li minnhom 51 huma pubbliċi u 89 privati. Barra minn hekk, hemm istituzzjonijiet speċjalizzati fl-arti, mużika u reliġjon, bħal konservatorji, istituti u skejjel ogħla. === Toponimi === Ħafna mill-ismijiet tal-postijiet Peruvjani għandhom sorsi indiġeni. Fil-komunitajiet Andini ta' Ancash, Cusco u Puno, l-ismijiet Quechua jew Aymara jippredominaw b'mod assolut. Madankollu, l-ortografija tagħha bbażata fl-Ispanjol hija f'kunflitt mal-alfabeti standardizzati ta' dawn il-lingwi. Skont l-artikolu 20 tad-Digriet Suprem Nru 004-2016-MC (Digriet Suprem) li japprova r-Regolament tal-Liġi 29735, ippubblikat fil-gazzetta uffiċjali El Peruano fit-22 ta' Lulju, 2016, iridu jiġu proposti progressivament ortografiji xierqa tal-ismijiet tal-postijiet fl-istandardizzati alfabeti tal-lingwi indiġeni bil-għan li tiġi standardizzata n-nomenklatura użata mill-Istitut Ġeografiku Nazzjonali (IGN). L-Istitut Ġeografiku Nazzjonali jagħmel il-bidliet meħtieġa għall-mapep uffiċjali tal-Perù. == Ekonomija == [[File:Sanisidroskyscrapers.jpg|thumb|San Isidro, Lima, id-distrett finanzjarju tal-Perù]] [[File:Ciudadela de Machu Picchu al atardecer 2.jpg|thumb|Machu Picchu huwa wieħed mis-siti turistiċi ewlenin fil-Perù, it-turiżmu huwa wkoll kontributur ekonomiku.]] L-ekonomija tal-Perù hija t-48 l-akbar fid-dinja (klassifikata skont il-parità tas-saħħa tal-akkwist), u l-livell tad-dħul huwa kklassifikat bħala upper-middle mill-Bank Dinji. Il-Perù huwa, mill-2011, waħda mill-ekonomiji li qed jikbru b'rata mgħaġġla fid-dinja minħabba boom ekonomiku esperjenzat matul is-snin 2000. Għandu Indiċi ta' Żvilupp Uman ogħla mill-medja ta' 0.77 li ra titjib kostanti fl-aħħar 25 sena. Storikament, il-prestazzjoni ekonomika tal-pajjiż kienet marbuta mal-esportazzjonijiet, li jipprovdu munita barranija biex tiffinanzja l-importazzjonijiet u l-ħlasijiet tad-dejn barrani. Għalkemm ipprovdew dħul sostanzjali, it-tkabbir awtosostenibbli u distribuzzjoni aktar ugwali tad-dħul urew li ma kinux faċli. Skont id-dejta tal-2015, 19.3% tal-popolazzjoni totali tagħha hija fqira, inklużi 9% li jgħixu f'faqar estrem. L-inflazzjoni fl-2012 kienet l-inqas fl-Amerika Latina, b'1.8% biss, iżda żdiedet fl-2013 hekk kif il-prezzijiet taż-żejt u tal-komoditajiet żdiedu; Fl-2014 huwa 2.5%. u fl-2023 għal 8.6%. Ir-rata tal-qgħad naqset b’mod kostanti f’dawn l-aħħar snin, u fl-2012 kienet ta' 3.6%. Il-politika ekonomika Peruvjana varjat ħafna f'dawn l-aħħar deċennji. Il-gvern 1968-1975 ta 'Juan Velasco Alvarado introduċa riformi radikali, inkluża riforma agrarja, l-esproprjazzjoni ta' kumpaniji barranin, l-introduzzjoni ta' sistema ta' ppjanar ekonomiku, u l-ħolqien ta' settur statali kbir. Dawn il-miżuri ma laħqux l-għanijiet tagħhom ta' ridistribuzzjoni tad-dħul u t-tmiem tad-dipendenza ekonomika fuq nazzjonijiet żviluppati. Minkejja dawn ir-riżultati, il-biċċa l-kbira tar-riformi ma treġġgħux lura sad-disgħinijiet, meta l-gvern liberalizzanti ta' Alberto Fujimori temm il-kontrolli tal-prezzijiet, il-protezzjoniżmu, ir-restrizzjonijiet fuq l-investiment barrani dirett u l-biċċa l-kbira tas-sjieda statali tal-kumpaniji. Fl-2010, is-servizzi rrappreżentaw 53% tal-prodott gross domestiku tal-Perù, segwiti mill-manifattura (22.3%), l-industriji estrattivi (15%) u t-taxxi (9.7%). It-tkabbir ekonomiku reċenti kien immexxi minn stabbiltà makroekonomika, titjib fit-termini tal-kummerċ, u żieda fl-investiment u l-konsum. Il-kummerċ kien mistenni li jiżdied aktar wara l-implimentazzjoni ta 'ftehim ta' kummerċ ħieles mal-Istati Uniti ffirmat fit-12 ta' April, 2006. L-esportazzjonijiet ewlenin tal-Peru kienu ram, deheb, żingu, tessuti u ħut mitħun; L-imsieħba kummerċjali ewlenin tagħha kienu l-Istati Uniti, iċ-Ċina, il-Brażil u ċ-Ċilì. Il-Perù kklassifikat fis-76 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2023. Il-ħaddiema informali jirrappreżentaw, fl-2019, 70% tas-suq tax-xogħol skont l-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika u l-Informatika (INEI). Fl-2016, kważi tliet miljun tifel u tifla u adoloxxenti ħadmu fis-settur informali. === Minjieri === [[File:OperacionesYanacocha.jpg|thumb|Mina Yanacocha]] Il-pajjiż jiddependi ħafna fuq il-minjieri għall-esportazzjoni tal-materja prima, li ammontaw għal 61.3% tal-esportazzjonijiet fl-2023. Fl-2019, il-pajjiż kien it-tieni l-akbar produttur fid-dinja ta' ram, fidda u żingu, it-tmien l-akbar produttur fid-dinja tad-deheb, it-tielet. produttur dinji taċ-ċomb, ir-raba’ produttur dinji tal-landa, il-ħames produttur dinji tal-boron u r-raba' produttur dinji tal-molibdenu. – biex ma nsemmux il-gass u ż-żejt. Il-pajjiż għandu pożizzjoni kompetittiva mistennija fil-minjieri dinjija, li jżomm it-tmexxija tal-minjieri fl-Amerika Latina u storja soda u trajettorja ta' minjieri ftit industrijalizzata l-Perù jbati mill-varjazzjoni internazzjonali fil-prezzijiet tal-komoditajiet. Il-minjiera Yanacocha f'Cajamarca hija s-sors ewlieni tal-estrazzjoni tad-deheb fil-Perù. Hija meqjusa bħala l-akbar minjiera tad-deheb fl-Amerika t'Isfel u t-tieni l-akbar fid-dinja. Fl-2005, ġew prodotti 3,333,088 uqija ta 'deheb. Indikatur tat-tkabbir tal-minjieri jista 'jidher fl-esportazzjonijiet tal-minjieri, wara li marru minn US $ 1,447 miljun fl-1990 għal US $ 39,639 miljun fl-2023. === Agrikoltura === [[File:Ocoña, Région d'Arequipa, Pérou (9).jpg|thumb|left|Oqsma madwar Ocoña, Arequipa, il-Peru]] [[File:Quinoa growing on Isla del Sol, Lake Titicaca.jpg|thumb|Quinoa]] [[File:59 Colca (1).jpg|thumb|left|Oqsma madwar Ocoña, Arequipa, il-Peru]] Il-Perù huwa l-akbar produttur fid-dinja tal-quinoa, il-maca u wieħed mill-akbar 5 produtturi tal-avokado, blueberry, qaqoċċ u asparagu, wieħed mill-akbar 10 produtturi fid-dinja tal-kafè u l-kawkaw, u wieħed mill-15-il produttur fid-dinja ta 'patata u ananas, li għandhom ukoll produzzjoni konsiderevoli ta' għeneb, kannamieli taz-zokkor, ross, banana, qamħirrum u kassava; L-agrikoltura tagħha hija diversifikata b'mod konsiderevoli. Fit-trobbija tal-bhejjem, il-Peru huwa wieħed mill-akbar 20 produttur tal-laħam tat-tiġieġ fid-dinja. Skont rapport mill-Organizzazzjoni tal-Ikel u l-Agrikoltura tan-Nazzjonijiet Uniti (FAO) ippubblikat f'Awwissu 2022, nofs il-popolazzjoni Peruvjana tbati minn nuqqas ta' sigurtà alimentari moderata (16.6 miljun ruħ), u aktar minn 20% (6.8 miljun ruħ), ibatu minn minn insigurtà severa tal-ikel: imorru ġurnata sħiħa, jew saħansitra diversi jiem mingħajr ma jieklu. Id-direttur tal-FAO Peru jenfasizza li “dan huwa l-paradoss kbir ta' pajjiż li għandu biżżejjed ikel għall-popolazzjoni tiegħu. Il-Peru huwa produttur nett tal-ikel u wieħed mill-poteri kbar tal-agro-esportazzjoni fir-reġjun. L-insigurtà tal-ikel hija dovuta għal inugwaljanza soċjali għolja u pagi baxxi, bil-paga minima Peruvjana tkun waħda mill-inqas fl-Amerika t'Isfel u settur informali kbir. Skont il-FAO, il-bdiewa ż-żgħar stess ibatu mill-ġuħ. Imħallsa ħażin, ibatu wkoll l-impatti tat-tibdil fil-klima u jiffaċċjaw il-problema tat-traffikar tad-droga fuq l-artijiet tagħhom u l-attività tal-minjieri li tnaqqas il-ħamrija.” === Industrija === Kull sena l-Bank Dinji jipprepara lista tal-pajjiżi produtturi ewlenin, ibbażata fuq il-valur totali tal-produzzjoni tagħhom. Skont il-lista tal-2019, il-Perù jikklassifika fil-50 fost l-aktar industriji siewja fid-dinja ($ 28.7 biljun). Fl-2011 u l-2016 il-Perù kien l-akbar fornitur tad-dinja tal-ħut mitħun. Huwa wkoll il-produttur ewlieni fid-dinja tas-suf tal-alpaka, u l-aktar esportatur importanti ta 'ħwejjeġ tat-tessuti tal-qoton fl-Amerika Latina, u minħabba l-ġid naturali tiegħu, huwa post eċċellenti għall-iżvilupp tal-industrija tal-polimeru mad-dinja kollha. Il-pajjiż jinsab fi stadju ta' tkabbir ekonomiku u mistenni, fid-dawl tal-ftehimiet u t-trattati ffirmati fiż-żoni ta' kummerċ ħieles, isir wieħed mill-aktar nazzjonijiet tal-Amerika t'Isfel attraenti għall-iżvilupp tan-negozju. == Infrastruttura == === Trasport === [[File:Airport lima peru.jpg|thumb|Ajruport Internazzjonali Jorge Chávez, f'Callao]] In-netwerk tat-toroq tal-Perù fl-2021 kien jikkonsisti f'175,589 km (109,106 mi) ta' toroq, b'29,579 km (18,380 mi) asfaltati. Xi awtostradi fil-pajjiż li jispikkaw huma l-Highway Pan-Amerikana u l-Highway Interoceanic. Fl-2016, il-pajjiż kellu 827 km (514 mi) ta' toroq duplikati, u kien qed jinvesti f'aktar duplikazzjonijiet: il-pjan kien li jkollu 2,634 km (1,637 mi) sal-2026. In-netwerk ferrovjarju tal-pajjiż huwa żgħir: fl-2018, il-pajjiż li fih kellu biss 1,939 km (1,205 mi) ta 'ferroviji. Il-Perù għandu ajruporti internazzjonali importanti bħal Lima, Cuzco u Arequipa. L-10 ajruporti l-aktar traffikużi fl-Amerika t'Isfel fl-2017 kienu: São Paulo-Guarulhos (Brażil), Bogotá (Kolombja), São Paulo-Congonhas (Brażil), Santiago (Ċili), Lima (Perù), Brażilja (Brażil), Rio de Janeiro (Brażil), Buenos Aires-Aeroparque (Arġentina), Buenos Aires-Ezeiza (Arġentina) u Minas Gerais (Brażil). Bħalissa qed jinbnew espansjonijiet multipli tal-ajruport madwar il-Perù, iż-żewġ ewlenin huma l-Ajruport Internazzjonali Jorge Chávez u l-Ajruport Internazzjonali ta' Chinchero. L-Ajruport Internazzjonali Jorge Chávez, l-akbar fil-Perù, għaddej minn espansjoni li tinkludi l-kostruzzjoni ta' runway ġdida, torri ta' kontroll u terminal ġdid, flimkien ma' lukandi ġodda, bini tal-loġistika u settur tal-merkanzija. Flimkien, jiffurmaw il-Belt tal-Ajruport. Se jippermetti t-tranżitu ta' 40 miljun passiġġier fis-sena u se jitlesta f'Diċembru 2024. Proġett ieħor ta' ajruport ambizzjuż huwa l-Ajruport Internazzjonali ta' Chinchero f'Cusco. L-ajruport il-ġdid se jieħu post l-Ajruport Internazzjonali Alejandro Velasco Astete l-antik u se jgħin lill-passiġġieri jevitaw waqfa f’Lima billi jintroduċi rotot internazzjonali. Il-Perù għandu portijiet importanti f'Callao, Ilo u Matarani. Il-15-il port l-aktar traffikużi fl-Amerika t'Isfel fl-2018 kienu: Port ta' Santos (Brażil), Port ta' Bahía de Cartagena (Kolombja), Callao (Perù), Guayaquil (Ekwador), Buenos Aires (Arġentina), San Antonio (Ċili), Buenaventura (Kolombja), Itajaí (Brażil), Valparaíso (Ċili), Montevideo (Urugwaj), Paranaguá (Brażil), Rio Grande (Brażil), São Francisco do Sul (Brażil), Manaus (Brażil) u Coronel (Ċili). Il-Port ta' Callao bħalissa huwa l-akbar port fil-Perù. === Enerġija === [[File:Dam on urubamba river.jpg|thumb|Diga fuq ix-Xmara Urubamba fl-2013]] Is-settur tal-elettriku esperjenza titjib notevoli f'dawn l-aħħar snin. In-numru ta' djar b'dawl elettriku kiber minn 82% fl-2007 għal 94.2% fl-2016, filwaqt li l-kwalità u l-effettività tat-twassil tas-servizz tjiebu. Il-kapaċità attwali ta' ġenerazzjoni elettrika hija maqsuma b'mod ugwali bejn l-enerġija termali u idroelettrika. Is-Sistema Elettrika Nazzjonali Interkonnessa tforni 85% tal-popolazzjoni konnessa, b'diversi sistemi iżolati li jkopru l-bqija tal-pajjiż. Il-produzzjoni tal-elettriku Peruvjana ammontat għal 5.1 TWh fix-xahar ta' Ottubru 2022. Minn dawn, 52 % ġew minn impjanti idroelettriċi, 38.3 % minn impjanti termoelettriċi (li jużaw iż-żejt, gass u faħam) u 9.7 % tal-impjanti tal-enerġija rinnovabbli bħal: riħ, solari u oħrajn. Fl-2021, il-Perù kellu, f'termini ta' elettriku rinnovabbli installat, 5,490 MW f'enerġija idroelettrika (l-34 l-akbar fid-dinja), 409 MW f'enerġija mir-riħ (id-49 l-akbar fid-dinja), 336 MW f’enerġija solari (62 l-akbar fid-dinja). id-dinja) u 185 MW fil-bijomassa. === Kura tas-saħħa === Il-Perù għandu sistema tas-saħħa deċentralizzata li tikkonsisti f'kombinazzjoni ta' kopertura tal-gvern u mhux tal-gvern. Il-kura medika hija koperta mill-Ministeru tas-Saħħa, EsSalud, il-Forzi Armati (FFAA) u l-Pulizija Nazzjonali (PNP), kif ukoll minn kumpaniji tal-assigurazzjoni privati. Il-Ministeru tas-Saħħa jassigura 60% tal-popolazzjoni u EsSalud tkopri 30%. Il-bqija tal-popolazzjoni tal-Perù hija assigurata minn taħlita tal-Forzi Armati, il-PNP u kumpaniji tal-assigurazzjoni privati. Skont l-Organizzazzjoni Pan-Amerikana tas-Saħħa, l-istennija tal-ħajja għall-irġiel hija 72.6 snin, filwaqt li għan-nisa hija 77.9 snin. Il-mortalità tat-trabi hija tmintax għal kull elf twelid, wara li naqset b'76% mill-1990 sal-2011. Il-kawżi ewlenin tal-mewt tal-Peruvjani huma neoplażmi, influwenza u pnewmonja, mard batterjali, mard iskemiku tal-qalb u mard ċerebrovaskulari. Skont iċ-Ċensimenti tal-Popolazzjoni u tad-Djar tal-2017, 75.5% tal-popolazzjoni għandha xi tip ta' assigurazzjoni tas-saħħa, jiġifieri 22,173,663 persuna, minkejja dan, 24.5% tal-popolazzjoni m’għandha bl-ebda tip ta' assigurazzjoni. == Kultura == [[File:Chancay - Textile Doll - Walters 83768.jpg|thumb|Pupa tat-tessuti (seklu 11), kultura Chancay, Walters Art Museum. Pupi, żgħar fid-daqs, jinstabu ta' spiss fl-oqbra tal-Perù tal-qedem.]] Il-kultura Peruvjana għandha l-għeruq tagħha prinċipalment fit-tradizzjonijiet Iberiċi u Andini, għalkemm ġiet influwenzata wkoll minn diversi gruppi etniċi Ewropej, Asjatiċi u Afrikani. It-tradizzjonijiet artistiċi Peruvjani jmorru lura għall-fuħħar elaborat, it-tessuti, il-ġojjellerija, u l-iskultura tal-kulturi pre-Inka. L-Incas żammew dawn is-snajja u kisbu kisbiet arkitettoniċi, inkluż il-kostruzzjoni ta' Machu Picchu. Il-barokk iddomina l-arti kolonjali, għalkemm immodifikat minn tradizzjonijiet indiġeni. Matul dan il-perjodu, il-biċċa l-kbira tal-arti ffukat fuq temi reliġjużi; Il-knejjes numerużi ta' dak iż-żmien u l-pitturi tal-Skola ta' Cusco huma rappreżentattivi. L-arti staġnat wara l-indipendenza saż-żieda tal-indiġeniżmu fil-bidu tas-seklu 20. Mis-snin ħamsin, l-arti Peruvjana kienet eclettika u ffurmata minn kurrenti artistiċi kemm barranin kif ukoll lokali. === Arti viżwali === L-arti Peruvjana għandha l-oriġini tagħha fiċ-ċiviltajiet Andini. Dawn iċ-ċiviltajiet ħarġu fit-territorju tal-Perù modern qabel il-wasla tal-Spanjol. L-arti Peruvjana inkorporat elementi Ewropej wara l-konkwista Spanjola u kompliet tevolvi matul is-sekli sal-lum. ==== Arti prekolombjana ==== [[File:Nariguera Moche2.JPG|thumb|Ċirku tal-imnieħer Moche li jirrappreżenta d-Decapitator, deheb intarzjat bil-lewn u l-krysocolla. Mużew tad-Deheb tal-Peru, Lima.]] L-ewwel xogħlijiet tal-arti fil-Perù ġejjin mill-kultura Cupisnique, li kienet ikkonċentrata fuq il-kosta tal-Paċifiku, u l-kultura Chavín, li tinfirex fil-biċċa l-kbira fit-tramuntana ta' Lima, bejn il-meded tal-muntanji Andini tal-Cordillera Negra u l-Cordillera Blanca. Ix-xogħlijiet dekorattivi ta' dan il-perjodu, bejn wieħed u ieħor mis-seklu 9 QK, kienu ta' natura simbolika u reliġjuża. L-artisti ħadmu bid-deheb, il-fidda u ċ-ċeramika biex joħolqu varjetà ta' skulturi u rilievi. Dawn iċ-ċiviltajiet kienu magħrufa wkoll għall-arkitettura u l-iskulturi tal-injam tagħhom. Bejn is-seklu 9 QK u t-tieni seklu wara Kristu. C., il-kulturi tal-għerien ta' Paracas u n-nekropoli ta' Paracas żviluppaw fuq il-kosta tan-nofsinhar tal-Perù. L-għerien ta 'Paracas ipproduċew ċeramika polikroma u monokroma kumplessa b'rappreżentazzjonijiet reliġjużi. Id-dfin fin-nekropoli ta' Paracas ipproduċew ukoll tessuti kumplessi, ħafna minnhom magħmulin b’disinni ġeometriċi sofistikati. It-3 seklu QK raw it-tiffjorit tal-kultura urbana Moche fir-reġjun ta' Lambayeque. Il-kultura Moche pproduċiet xogħlijiet arkitettoniċi, bħall-Huacas del Sol y de la Luna u l-Huaca Rajada de Sipán. Kienu esperti fil-biedja tat-terrazzini u l-inġinerija idrawlika u pproduċew ċeramika, tessuti, pitturi u skulturi oriġinali. [[File:Huaca de la Luna Août 2007 - Peintures_4.jpg|thumb|Huaca de la Luna, tempju Moche li jippreserva patios u pjazez ċerimonjali li għandhom aktar minn 1,500 sena. Jinsabu fil-belt ta' Trujillo.]] Kultura urbana oħra, iċ-ċiviltà Wari, iffjorixxiet bejn is-sekli 8 u 12 f'Ayacucho. L-ippjanar urban ċentralizzat tiegħu estiż għal żoni oħra, bħal Pachacamac, Cajamarquilla u Wari Willka. Bejn is-sekli 9 u 13 AD, l-imperu militari urban ta' Tiwanaku ħareġ fuq ix-xtut tal-Lag Titicaca. Iċċentrat fuq belt bl-istess isem fil-Bolivja tal-lum, it-Tiwanaku introduċa arkitettura u skultura monumentali tal-ġebel. Dawn ix-xogħlijiet ta' arkitettura u arti kienu possibbli grazzi għall-iżvilupp tal-bronż mit-Tiwanaku, li ppermettiethom jagħmlu l-għodda meħtieġa. L-arkitettura urbana laħqet quċċata ġdida bejn is-sekli 14 u 15 bil-Kultura Chimú. Il-Chimú bena l-belt ta' Chan Chan fil-wied tax-Xmara Moche, f'La Libertad. Iċ-Chimú kienu ħaddiema tad-deheb tas-sengħa u ħolqu xogħlijiet notevoli ta' inġinerija idrawlika. Iċ-Ċiviltà Inca, li għaqqdet lill-Peru taħt l-eġemonija tagħha fis-sekli immedjatament qabel il-konkwista Spanjola, inkorporat fix-xogħlijiet tagħha stess ħafna mill-wirt kulturali taċ-ċiviltajiet li qabduha. Fdalijiet importanti tal-arti u l-arkitettura tagħhom jistgħu jidhru fi bliet bħal Cusco, fdalijiet arkitettoniċi bħal Sacsayhuamán u Machu Picchu u bankini tal-ġebel li jgħaqqdu lil Cusco mal-bqija tal-Imperu Inca. ==== Arti kolonjali ==== [[File:Saint Joseph and the Christ Child - Google Art Project.jpg|thumb|San Ġużepp u l-Bambin Ġesù, Anonimu, Skola Kolonjali tal-Pittura ta' Cusco, sekli 17-18]] L-iskultura u l-pittura Peruvjani bdew jiġu definiti mill-workshops imwaqqfa mill-patrijiet, li kienu influwenzati ħafna mill-Iskola Barokka Seviljana. F’dak il-kuntest, ġew irreġistrati l-monti tal-kor tal-Katidral, il-funtana fil-Plaza de Armas f’Lima, it-tnejn ta' Pedro de Noguera, u parti kbira mill-produzzjoni kolonjali. L-ewwel ċentru tal-arti stabbilit mill-Ispanjol kienet l-Skola ta' Cuzco li għallmet lill-artisti Quechua stili ta' pittura Ewropej. Diego Quispe Tito (1611–1681) kien wieħed mill-ewwel membri tal-iskola Cuzco u Marcos Zapata (1710–1773) kien wieħed mill-aħħar. Il-pittura ta' dan il-perjodu kienet tirrifletti sinteżi ta' influwenzi Ewropej u indiġeni, kif jidher fir-ritratt tal-priġunier Atahualpa, ta' D. de Mora jew fit-tiles tat-Taljani Mateo Pérez de Alesio u Angelino Medoro, l-Ispanjol Francisco Bejarano u J. minn Illescas u l-Kreolu J. Rodríguez. Matul is-sekli 17 u 18, l-istil barokk iddomina wkoll il-qasam tal-arti. === Letteratura === It-terminu letteratura Peruvjana mhux biss jirreferi għal-letteratura prodotta fir-Repubblika indipendenti tal-Perù, iżda wkoll għal-letteratura prodotta fil-Viċiroyalty tal-Perù matul il-perjodu kolonjali tal-pajjiż, u għall-forom artistiċi orali maħluqa minn diversi gruppi etniċi li kienu jeżistu fiż-żona matul il-perjodu prekolumbjan, bħall-Quechuas, l-Aymaras u l-Chankas. Il-letteratura Peruvjana għandha l-għeruq tagħha fit-tradizzjonijiet orali taċ-ċiviltajiet prekolombjani. L-Ispanjol introduċew il-kitba fis-seklu 16; L-espressjoni letterarja kolonjali kienet tinkludi kronaki u letteratura reliġjuża. Wara l-indipendenza, il-kostumbriżmu u r-romantizmu saru l-aktar ġeneri letterarji komuni, kif eżemplati mix-xogħlijiet ta' Ricardo Palma. Il-moviment indiġenu tal-bidu tas-seklu 20 kien immexxi minn kittieba bħal Ciro Alegría u José María Arguedas. César Vallejo kiteb versi modernisti u spiss impenjati politikament. Il-letteratura Peruvjana moderna hija rikonoxxuta grazzi għal awturi bħar-rebbieħ tal-Premju Nobel Mario Vargas Llosa, membru prominenti tal-isplużjoni tal-Amerika Latina. === Kċina === [[File:Ceviche mixto callao.jpg|thumb|Ceviche huwa platt popolari tal-frott tal-baħar immarinat bil-lumi li oriġina fil-Peru.]] Minħabba l-espedizzjoni Spanjola u l-iskoperta tal-Amerika, l-esploraturi bdew l-iskambju Kolumbjan li kien jinkludi ikel mhux magħruf fid-Dinja l-Qadima, inkluż patata, tadam, u qamħ. L-ikel Peruvjan indiġenu modern spiss jinkludi qamħ, patata, u bżar taċ-chili. Issa hemm aktar minn 3,000 tip ta' patata mkabbra fuq ħamrija Peruvjana, skont l-Istitut tal-Patata Peruvjana tal-Peru. Il-kċina Peruvjana moderna tħallat ikel Amerinjan u Spanjol b'influwenzi qawwija mill-kċina Ċiniża, Afrikana, Għarbija, Taljana u Ġappuniża. Dixxijiet komuni jinkludu anticuchos, ceviche, u pachamanca. Il-klima varjata tal-Perù tippermetti t-tkabbir ta' diversi pjanti u annimali tajbin għat-tisjir. Il-Peru huwa magħruf li għandu waħda mill-aqwa kċejjen fid-dinja. Il-kapitali, Lima, hija dar għal Central Restaurante, li huwa l-aqwa ristorant fid-dinja u jservi diversi platti Peruvjani minn kull parti ġeografika tal-pajjiż, il-Costa (il-kosta), Sierra (muntanji) u Selva (foresti tropikali). Il-kċina Peruvjana tirrifletti prattiċi u ingredjenti lokali, inklużi influwenzi mill-popolazzjoni indiġena, inklużi l-Incas, u kċejjen miġjuba ma 'kolonizzaturi u immigranti. Mingħajr ingredjenti familjari minn pajjiżhom, l-immigranti mmodifikaw il-kċejjen tradizzjonali tagħhom billi jużaw ingredjenti disponibbli fil-Perù. L-erba 'ikel bażiku tradizzjonali tal-kċina Peruvjana huma qamħ, patata u tuberi oħra, amaranths (quinoa, kañiwa u kiwicha), u legumi (fażola u lupini). Ikel bażiku miġjub mill-Ispanjol jinkludi ross, qamħ, u laħmijiet (ċanga, majjal, u tiġieġ). Ħafna ikel tradizzjonali, bħal quinoa, kiwicha, bżar chili, u diversi għeruq u tuberi, żdiedu fil-popolarità f'dawn l-aħħar deċennji, li jirrifletti qawmien mill-ġdid ta' interess fl-ikel indiġenu Peruvjan u tekniki kulinari. Huwa wkoll komuni li tara kċejjen tradizzjonali servuti b'mod modern fi bliet bħal Cusco, fejn it-turisti jiġu jżuru. Iċ-chef Gastón Acurio sar magħruf biex qajjem kuxjenza dwar l-ingredjenti lokali. === Mużika === [[File:Marinera Norteña.jpg|thumb|Baħri tat-tramuntana]] Il-mużika Peruvjana għandha għeruq Andini, Spanjoli u Afrikani. Fi żminijiet prekolombjani, l-espressjonijiet mużikali kienu jvarjaw ħafna f’kull reġjun; Il-quena u t-tinya kienu żewġ strumenti komuni. L-Ispanjol introduċew strumenti ġodda, bħall-kitarra u l-arpa, li wasslu għall-iżvilupp ta' strumenti ibridi bħall-charango. Kontribuzzjonijiet Afrikani għall-mużika Peruvjana jinkludu r-ritmi tagħha u l-cajon, strument tal-perkussjoni. Żfin folkloristiku Peruvjani jinkludu l-marinera, it-tondero, iż-zamacueca, id-diablada, u l-huayno. Il-mużika Peruvjana hija ddominata mill-istrument nazzjonali, iċ-charango. Iċ-charango huwa membru tal-familja tal-istrumenti tal-lute u ġie ivvintat fi żmien kolonjali minn mużiċisti li jimitaw il-vihuela Spanjola. Fir-reġjuni ta 'Canas u Titicaca, iċ-charango jintuża f'ritwali ta' courtship, simbolikament jinvoka sireni bl-istrument biex jattira lin-nisa lejn artisti rġiel. Sas-sittinijiet, iċ-charango kien denigrat bħala strument tal-foqra rurali. Wara r-rivoluzzjoni tal-1959, li bniet il-moviment indigenismo (1910-1940), iċ-charango sar popolari fost artisti oħra. Varjanti jinkludu l-walaycho, il-chillador, il-chinlili, u l-akbar, charangon aktar baxx sintonizzat. Filwaqt li l-kitarra Spanjola tindaqq ħafna, hekk ukoll il-bandurria ta' oriġini Spanjola. B'differenza mill-kitarra, mużiċisti Peruvjani ttrasformawha matul is-snin, u għaddew minn strument bi 12-il korda u 6 kors għal wieħed li għandu minn 12 sa 16-il korda f'erba' kors biss. Jindaqqu wkoll il-vjolini u l-arpi, ukoll ta' oriġini Ewropea. Strument famuż ħafna mill-Peru huwa l-flawt tal-Pan, li jmur lura għaż-żminijiet tal-Inka. Huwa magħmul minn tubi tal-bambu vojta minn ġewwa u tintlagħab ħafna fl-Andes Peruvjani. === Ċinema === Filwaqt li l-industrija tal-films Peruvjani ma kinitx prolifika daqs dik ta' xi pajjiżi oħra tal-Amerika Latina, xi films Peruvjani prodotti gawdew suċċess reġjonali. Storikament, iċ-ċinema Peruvjana bdiet f'Iquitos fl-1932 minn Antonio Wong Rengifo (b'lavanja inizjali traxxendentali ta' films li bdiet fl-1900) bħala riżultat tal-isplużjoni tal-gomma u l-wasla intensa ta' barranin bit-teknoloġija fil-belt, u b'hekk kompla estensiva. u filmografija unika, bi stil differenti minn dak tal-films li saru fil-kapitali, Lima. Il-Perù pproduċa wkoll l-ewwel film animat 3D tal-Amerika Latina, Piratas en el Callao. Dan il-film huwa ambjentat fil-belt storika tal-port ta' Callao, li fi żmien l-era kolonjali kellha tiddefendi ruħha minn attakki mill-privaters Olandiżi u Brittaniċi li ppruvaw jimminaw il-kummerċ ta' Spanja mal-kolonji tagħha. Il-film kien prodott mill-kumpanija Peruvjana Alpamayo Entertainment, li għamlet it-tieni film 3D sena wara: Dragones: Destino de Fuego. Fi Frar 2006, il-film Madeinusa, prodott b'mod konġunt bejn il-Perù u Spanja u taħt id-direzzjoni ta' Claudia Llosa, jinsab f’raħal Andin immaġinarju u jiddeskrivi l-ħajja staġnata ta' Madeinusa interpretata minn Magaly Solier u t-trawmi tal-Peru ta' wara l-gwerra ċivili. Llosa, li qasmet elementi tar-realiżmu maġiku ta' Gabriel García Márquez, rebaħ premju fil-Festival tal-Films ta' Rotterdam. It-tieni film ta' Llosa, La tetatrabajo (“The Frightened Tit”), ġie nominat fit-82 Akkademja għall-Aqwa Film tal-Lingwa Barranija, l-ewwel film Peruvjan fl-istorja tal-akkademja li ġie nominat. La teta Afraida ("The Frightened Tit"), rebħet il-premju Golden Bear fil-Berlinale tal-2009. === Sport === [[File:Estadio Nacional nuevo 07 10 2011.jpg|thumb|L-Stadium Nazzjonali tal-Peru fl-2011]] Il-prattika tal-isport fil-Peru tmur lura għal żminijiet kolonjali. Bil-wasla tal-Spanjoli f'dan it-territorju, il-prattika tal-isport inbidlet radikalment. Dan kien aktar tard influwenzat mill-ideoloġija Amerikana tal-edukazzjoni fiżika marbuta mal-kummerċjalizzazzjoni. L-isports fil-pajjiż huma maqsuma f'diversi federazzjonijiet sportivi (wieħed għal kull prattika sportiva) li huma taħt it-tutela tal-ogħla entità statali biex tirregola l-prattika tagħhom, l-Istitut Sportiv Peruvjan (IPD). Ħafna mill-federazzjonijiet sportivi għandhom il-kwartieri ġenerali tagħhom fil-Villaġġ Nazzjonali tal-Isport f'Lima. L-akbar grawnd fil-Peru huwa l-Estadio Monumental "U" li għandu kapaċità ta' aktar minn 80,000, li jagħmilha t-tieni l-akbar grawnd fl-Amerika t'Isfel. L-istadium nazzjonali tal-pajjiż huwa l-Estadio Nacional. Il-Perù ospita diversi avvenimenti sportivi, bħall-Copa América tal-2004, il-Kampjonat Dinji U-17 tal-FIFA tal-2005, il-Logħob Bolivariani tal-2013 u l-2024, u l-akbar avveniment sportiv li sar mill-pajjiż, il-Logħob PanAmerikan tal-2019. Il-futbol huwa l-aktar logħba popolari u pprattikata fil-pajjiż. L-Ewwel Diviżjoni Peruvjana hija l-aktar kampjonat importanti tal-klabbs fin-nazzjon. It-tim tal-irġiel kellu xi wirjiet importanti fix-xena dinjija. Huwa pparteċipa fit-Tazza tad-Dinja tal-FIFA ħames darbiet. Huwa wkoll darbtejn champion tat-Tazza tal-Amerika fl-1939 u fl-1975 u impressjona fl-Olimpjadi tas-Sajf tal-1936 qabel mar id-dar wara li rtira minn rebħa faċli fuq l-Awstrija fil-kwarti tal-finali. Teófilo Cubillas huwa meqjus bħala l-aqwa plejer tal-futbol fil-Perù. Fuq livell ta' klabb jispikka Universitario mar-runner-up tal-Copa Libertadores fl-1972 u Sporting Cristal ukoll mar-runner-up fl-1997. L-uniċi klabbs Peruvjani b'titli internazzjonali huma Cienciano, li rebaħ ir-Recopa Sudamericana tal-2004 u l-2004. Recopa Sudamericana, u ċampjin tal-Università tal-Copa Libertadores U-20 tal-2011. Sports popolari oħra fil-Perù huma volleyball, surfing u karate. Il-Perù rebaħ bosta midalji tad-deheb, tal-fidda u tal-bronż fil-Logħob PanAmerikan. It-tim nazzjonali tal-volleyball tan-nisa tal-Peru kien wieħed mit-timijiet dominanti fis-snin tmenin u disgħin u rebaħ il-midalja tal-fidda fl-Olimpjadi tas-Sajf tal-1988, tilef kontra l-Unjoni Sovjetika 3–2 wara li kien mexxa b'marġni wiesa'. Il-Peru ġeneralment kien tajjeb ħafna fis-surfing u l-volleyball. == L-aktar bliet popolati == [[File:Lima2017 A.jpg|thumb|250px|Lima]] [[File:Vista de Cusco, Perú, 2015-07-31, DD 18.JPG|thumb|250px|Cuzco]] <gallery> File:Lima2017 A.jpg|Lima File:Sacsayhuamán, Cusco, Perú, 2015-07-31, DD 01.JPG|Cuzco File:Monumento al Inca, Plaza de Armas, Cusco, Perú, 2015-07-31, DD 50.JPG|Cuzco File:Museo de Arte Religioso del Arzobispado, Cusco, Perú, 2015-07-31, DD 59.JPG|Cuzco File:Coricancha, Cusco, Perú, 2015-07-31, DD 69.JPG|Cuzco File:Iglesia de la Compañía de Jesús, Plaza de Armas, Cusco, Perú, 2015-07-31, DD 51.JPG|Cuzco File:Vista de Cusco, Perú, 2015-07-31, DD 18.JPG|Cuzco File:Mozaico Callao.jpg|Callao File:Iglesia Santa Catalina, Cajamarca.jpg|Cajamarca File:Cajamarca Plaza Cathedral.JPG|Cajamarca File:Iglesia en Santa Apolonia.jpg|Cajamarca File:Cajamarca aerial.JPG|Cajamarca File:Catedral de Arequipa.jpg|Arequipa File:Arequipa Metropolitana.jpg|Arequipa File:Volcano Misti, Peru.jpg|Arequipa File:Street scene in Arequipa, Peru.jpg|Arequipa File:Iglesia de la Compañía de Jesús en Arequipa.jpg|Arequipa File:Campiña Paisajista, Cercado, Arequipa.png|Arequipa File:Freedom Monument, Trujillo.jpg|Trujillo File:Municipalidad Provincial de Trujillo.JPG|Trujillo File:Placeta al Jirón Orbegoso de Trujillo.jpg|Trujillo File:Església de San Agustín de Trujillo, Peru.jpg|Trujillo File:Iglesia trujillo.JPG|Trujillo File:Teatro Municipal de Trujillo - Fachada.jpg|Trujillo File:Ausgrabungsstätte Huaca de la Luna 78.jpg|Trujillo File:Photo montage Chiclayo.png|Chiclayo File:HuarazyHuascaran.jpg|Huaraz/Huarás/Waraq File:CentroculturalHuaraz.JPG|Huaraz/Huarás/Waraq File:AvenidaGamarraHZ.jpg|Huaraz/Huarás/Waraq File:HuarazStreet.jpg|Huaraz/Huarás/Waraq File:Plazuela Belen de noche (Huaraz, Peru).JPG|Huaraz/Huarás/Waraq File:Parquefaphz.jpg|Huaraz/Huarás/Waraq File:Hyowiki.jpg|Huancayo File:UPLA Faculty of Law with two horses.jpg|Huancayo File:Real plaza.JPG|Huancayo File:Plaza de Armas de Huancayo.jpg|Huancayo File:Piura desde el aire.jpg|Piura File:Edificis del jirón Tacna de Piura.jpg|Piura File:Plaza de Armas de Piura.jpg|Piura File:Edificio Ingeniería.jpg|Piura File:Estadio-miguel-grau-piura-entrada-occidente.jpg|Piura File:Piura Plaza de Armas.jpg|Piura File:Vista de Puno y el Titicaca, Perú, 2015-08-01, DD 63.JPG|San Carlos de Puno File:Historico Barco Yavari de Puno.jpg|San Carlos de Puno File:Lago Titicaca, Puno 02.jpg|San Carlos de Puno File:Jezero Titicaca - plovoucí ostrovy Uros - panoramio (1).jpg|San Carlos de Puno File:Puno - katedrála - panoramio.jpg|San Carlos de Puno File:Panoramica de la ciudad de PUNO.jpg|San Carlos de Puno File:HuachoCollage.jpg|Huacho File:Avenida José Abelardo Quiñones de Iquitos.jpg|Iquitos File:Oasis de Huacachina, Ica, Perú, 2015-07-29, DD 23.JPG|Ica File:Señor de Luren.jpg|Ica File:Ica - Iglesia de San Francisco - panoramio.jpg|Ica File:Bodega El Catador (7521862384).jpg|Ica File:Plaza armas ica noche.jpg|Ica File:Sand dunes of Huacachina.jpg|Ica File:Plaza de Armas de Moyobamba de Día.jpg|Moyobamba File:IEntrada a la zona de discotecas en Moyobamba.JPG|Moyobamba File:Plaza de Armas de Moyobamba de noche.jpg|Moyobamba File:Catedral de Moyobamba 2012 desde la municipalidad.jpg|Moyobamba File:Font del Parc de San Sebastián amb l'església de San Sebastián darrera a Huánuco.jpg|Huánuco File:Huánuco San Cristóbal Church.jpg|Huánuco File:Huánuco Cathedral.jpg|Huánuco File:Puente Tingo Huanuco.jpg|Huánuco File:Puente de San Sebastián des del Malecón Alomia Robles, Huánuco.jpg|Huánuco File:Plaza de Armas de Huánuco 2.jpg|Huánuco File:Ciudad de Ayacucho.jpg|Ayacucho File:Casona Castilla y Zamora - Ayacucho.png|Ayacucho File:Monument to the Battle of Ayacucho where Peru won its inependence (7271029082).jpg|Ayacucho File:Plaza de Armas - Ayacucho.JPG|Ayacucho File:Catedral de Ayacucho (39517424791).jpg|Ayacucho File:Perou243.jpg|Ayacucho File:Pucallpa Plaza San Martín Fountain by Night.jpg|Pucallpa File:Podrer Judicial de la corte superior de justicia de Ucayali.jpg|Pucallpa File:Plaza de armas de Pucallpa, obelisco.jpg|Pucallpa File:7 de Junio-Pucallpa.jpg|Pucallpa File:El Chavo Rustica CC Real Plaza Pucallpa.JPG|Pucallpa File:Pucallpa Fair by night.jpg|Pucallpa/Puka Allpa File:Avenida Tacna Pucallpa.JPG|Pucallpa/Puka Allpa File:Plaza de Armas Pucallpa.JPG|Pucallpa/Puka Allpa File:Puerto de San Francisco, visto a Yarinacocha.jpg|Pucallpa/Puka Allpa File:Abancay montaje.png|Abancay File:Chachapoyas.jpg|Chachapoyas File:House of Toribio Rodriguez.jpg|Chachapoyas File:Monumento a Toribio Rodríguez de Mendoza.jpg|Chachapoyas File:Iglesia Catedral de Chachapoyas.jpg|Chachapoyas File:Plaza Independencia de Chachapoyas al capvespre.jpg|Chachapoyas File:Parque Belén de Chachapoyas des de l'església de la Buena Muerte amb l'església de Belén al fons.jpg|Chachapoyas File:Panorámica de Huancavelica.jpg|Huancavelica File:Huancavelica, calle comercial de una ciudad minera (mercurio) - panoramio.jpg|Huancavelica File:385631298 1fb2e9365c o.jpg|Huancavelica File:Plaza de armas de Huancavelica.jpg|Huancavelica File:Catedral san antonio Huancavelica.PNG|Huancavelica File:385631294 6c7731c7c8.jpg|Huancavelica File:Photo montage Tacna.png|San Pedro de Tacna File:Plaza Daniel Alcides Carrión monumento.jpg|Cerro de Pasco File:Mina cerro pasco.jpg|Cerro de Pasco File:La Laguna patarcocha en cerro de Pasco.jpg|Cerro de Pasco File:Estadio Daniel Alcides Carrión de Cerro de Pasco.jpg|Cerro de Pasco File:Mozaico Tumbes.jpg|Tumbes File:Ciudad de Moquegua - Plaza de armas.jpg|Moquegua File:Ciudad de Moquegua - Antiguo Local Policial.jpg|Moquegua File:View of Moquegua Peru 2005.jpg|Moquegua File:Co-Catedral Santo Domingo de la Ciudad de Moquegua.jpg|Moquegua File:Ciudad de Moquegua - Entrada Museo Contisuyo y Iglesia Matriz.jpg|Moquegua File:Collage P.Maldonado.png|Puerto Maldonado File:Plazazarumilla.JPG|Zarumilla File:Ollantaytambo - Heiliges Tal.jpg|Ollantaytambo/Ullantaytampu File:Town of Ollantaytambo.jpg|Ollantaytambo/Ullantaytampu </gallery> == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == {{commons|Peru}} {{Amerika t'Isfel}} [[Kategorija:Perù| ]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika t'Isfel]] 0d7z0nrbrj38bg61kmkxwjerb46sjiv 331778 331777 2026-08-26T03:29:25Z ĠanniĠuzeppi 27231 /* seklu 20 */ 331778 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika tal-Perù |isem_nattiv = ''República del Perú'' |isem_komuni = Peru |stampa_bandiera = Flag of Peru.svg |stampa_emblema = Escudo nacional del Perú.svg |stampa_mappa = PER orthographic.svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Perù |ħolqa_emblema = Emblema tal-Perù |ħolqa_demografija = Demografija tal-Perù |mottu_nazzjonali = ""Firme y Feliz por la Unión"" {{es}}<br /><small>''Sod u Ferħan għall-Unjoni''</small> |innu_nazzjonali = ''[[Innu Nazzjonali tal-Peru|Himno Nacional del Peru]]''<center>[[Stampa:United States Navy Band - Marcha Nacional del Perú.ogg]]</center> |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Lima]] |l-ikbar_belt = [[Lima]] |latd=12 |latm=2.6 |latNS=S |lonġd=77 |lonġm=1.7 |lonġEW=W |tip_gvern = [[Sistema presidenzjali]] [[Kostituzzjoni tal-Peru|kostituzzjonali]] [[Stat unitarju|unitarja]] |titlu_kap1 = [[Lista ta' Presidenti tal-Perù|President]] |titlu_kap2 = [[Viċi President tal-Perù|Viċi President]] |titlu_kap3 = [[Prim Ministru tal-Perù|Prim Ministru]] |titlu_kap4=[[President tal-Kungress]] |isem_kap1 = [[Keiko Fujimori]] |isem_kap2 = [[Luis Galarreta]] |isem_kap3 = [[Luis Galarreta]] |isem_kap4=[[Miki Torres]]/[[Óscar de Jesús Reto Otero]] |żona_kklassifika = 20 |poż_erja = 20 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 1,285,216 |erja_mi_kw = 496,225 |perċentwal_ilma = 0.41 |sena_stima_popolazzjoni = 2023 |stima_popolazzjoni = 34,352,720 |poż_stima_popolazzjoni = 43 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |densità_popolazzjoni_km2 = 23 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 59.6 |poż_densità_popolazzjoni = 197 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2013 |PGD_PSX = $352.875&nbsp;biljun<ref name=imf2>{{ċita web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?sy=2011&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=52&pr1.y=3&c=273%2C228%2C233%2C293%2C238&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= |titlu=Peru |editur=International Monetary Fund}}</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $11,403<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.741<ref name="HDI">{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf |titlu=Rapport tal-Iżvilupp Uman 2010 |sena=2010 |editur=Nazzjonijiet Uniti}}</ref> |poż_IŻU = 77 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = [[Gwerra tal-Indipendenza Peruvjana|Indipendenza]] {{nobold|minn [[Spanja]]}} |avveniment_stabbilit1 = Iddikjarata |data_stabbilit1 = 28 ta' Lulju, 1821 |avveniment_stabbilit2 = Konsolidata |data_stabbilit2 = 9 ta' Diċembru, 1824 |avveniment_stabbilit3 = Kostituzzjoni attwali |data_stabbilit3 = 31 ta' Diċembru, 1993 |valuta = [[sol ġdid tal-Perù|Sol ġdid]] |kodiċi_valuta = PEN |żona_ħin = [[Ħin fil-Perù|PET]] |differenza_ħku = -5 |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = |cctld = [[.pe]] |kodiċi_telefoniku = +51 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $220.825 biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $7,135<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = |total_popolazzjoni=34,352,720}} Il-'''Perù''' ({{awdjo|en-us-Peru.ogg|pəˈruː}} ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]: ''Perú''), uffiċjalment ir-'''Repubblika tal-Perù''' ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]: ''República del Perú''), hu pajjiż li jinsab fil-Punent tal-[[Amerika t'Isfel]]. Imiss mal-[[Ekwador]] u l-[[Kolombja]] fit-Tramuntana, mal-[[Brażil]] fil-Lvant, mal-[[Bolivja]] fil-Lbiċ, maċ-[[Ċili|Ċilì]] fin-Nofsinhar, u mal-[[Oċean Paċifiku]] fil-Punent. It-territorju Peruvjan rawwem ħafna [[Kultura|kulturi]] antiki li fosthom insibu ċ-[[Ċivilizzazzjoni Norte Chico]], waħda mill-eqdem fid-[[Id-Dinja|dinja]] u l-[[Imperu Inka]], l-akbar stat fl-Amerka Pre-Kolombjana. L-[[Imperu Spanjol]] ikkonkwista r-reġjun fis-seklu 16 u stabbilixxa l-''Virreinato'' (Viċirenju), li kien jinkludi l-parti l-kbira tal-kolonji tiegħu fl-Amerka t'Isfel. Wara li nkisbet l-indipendenza fl-1821, il-Perù kellu perjodi ta' inkwiet [[Politika|politiku]] u [[kriżi fiskali]] kif ukoll perjodi ta' stabbiltà u titjib ekonomiku. == Etimoloġija == L-isem tal-pajjiż jista' jkun derivat minn Birú, l-isem ta' ħakkiem lokali li għex qrib il-Bajja ta' San Miguel, il-Belt ta' Panama, fil-bidu tas-seklu 16. Il-konkwistaturi Spanjoli, li waslu fl-1522, emmnu li din kienet l-aktar parti tan-nofsinhar tad-Dinja l-Ġdida. Meta Francisco Pizarro invada r-reġjuni aktar 'l bogħod fin-Nofsinhar, dawn ġew nominati Birú jew Perú. Storja alternattiva hija pprovduta mill-kittieb kontemporanju Inca Garcilaso de la Vega, iben prinċipessa Inca u konkwistador. Huwa qal li l-isem Birú kien dak ta' Amerindjan komuni li nqala' mill-ekwipaġġ ta' bastiment f'missjoni esploratorja għall-gvernatur Pedro Arias Dávila u kompla biex jirrelata aktar każijiet ta' nuqqas ta' ftehim minħabba n-nuqqas ta' lingwa komuni. Il-kuruna Spanjola tat l-isem status legali bil-Capitulación de Toledo tal-1529, li indikat l-Imperu Inca li kien għadu kif iltaqa' ma' l-provinċja tal-Peru. Fl-1561, ir-ribelli Lope de Aguirre iddikjara lilu nnifsu bħala l-“Prinċep” ta' Perù indipendenti, li nqatgħet bl-arrest u l-eżekuzzjoni tiegħu. Taħt il-ħakma Spanjola, il-pajjiż adotta d-denominazzjoni Viċiroyalty tal-Peru, li saret ir-Repubblika Peruvjana mill-indipendenza tagħha sal-1979, meta adotta l-isem attwali tagħha tar-Repubblika tal-Peru. == Storja == === Il-Preistorja u l-Peru Prekolombjan === [[File:Moche earrings.jpg|thumb|left|Imsielet Moche li juru ġellieda, magħmulin mit-turkważ u mid-deheb (1–800 AD)]] [[File:Caral-25.jpg|thumb|left|Fdalijiet ta' piramida Caral/Norte Chico fil-Wied ta' Supe niexef.]] [[File:Tawantinsuyu (orthographic projection).svg|thumb|left|60px|L-Imperu Inca fl-akbar firxa tiegħu madwar l-1525 (1438–1533/1572)) Tawantinsuyu]] [[File:Map of Wari and Tiawaku.svg|thumb|left|60px|Tiwanaku fl-akbar firxa territorjali tagħha, AD 950 (konfini attwali murija))]] [[File:Tupac-inca-yupanqui-small.png|thumb|left|60px|Tpinġija ta' Guaman Poma fl-1615 ta' Topa Inca Yupanqui (Sapa Inca X, 1471-1493)]] L-ewwel evidenza tal-preżenza umana fit-territorju Peruvjan tmur lura għal madwar 12,500 QK fl-insedjament ta' Huaca Prieta. Is-soċjetajiet Andini kienu bbażati fuq l-agrikoltura, bl-użu ta' tekniki bħal tisqija u terrazzi; It-trobbija u s-sajd tal-kamelids kienu importanti wkoll. L-organizzazzjoni kienet tiddependi fuq ir-reċiproċità u r-ridistribuzzjoni għaliex dawn is-soċjetajiet ma kellhom l-ebda kunċett ta' suq jew flus. L-eqdem soċjetà kumplessa magħrufa fil-Perù, iċ-ċiviltà Caral/Norte Chico, iffjorixxiet tul il-kosta tal-Oċean Paċifiku bejn 3,000 u 1,800 QK Dawn l-iżviluppi bikrija kienu segwiti minn kulturi arkeoloġiċi li żviluppaw prinċipalment madwar ir-reġjuni kostali u Andini madwar il-Perù. Il-kultura Cupisnique li ffjorixxiet madwar 1000 sa 200 QK. tul dik li llum hija l-kosta tal-Paċifiku tal-Peru kien eżempju ta' kultura bikrija ta' qabel l-Inka. [[File:Vitcos - Rosaspata (parcial).jpg|thumb|Vitcos (Rosaspata) sit arkeoloġiku]] [[File:Choquequirao Plaza.JPG|thumb|Choquequirao]] Il-kultura Chavín, li żviluppat bejn l-1500 u t-300 QK, x'aktarx kien fenomenu aktar reliġjuż milli politiku, biċ-ċentru reliġjuż tiegħu f'Chavín de Huántar. Wara t-tnaqqis tal-kultura Chavín fil-bidu tas-seklu 1 AD, serje ta' kulturi lokalizzati u speċjalizzati telgħu u niżlu, kemm fuq il-kosta kif ukoll fl-artijiet għolja, matul l-elf sena ta' wara. Fuq il-kosta, dawn kienu jinkludu ċ-ċiviltajiet ta' Paracas, Nazca, Wari u l-aktar prominenti Chimú u Moche. Il- Moche, li laħqu l- quċċata tagħhom fl- ewwel millennju AD, kienu famużi għas- sistema ta' tisqija tagħhom li fertilizzat it- art niexfa tagħhom, il- fuħħar sofistikat tagħhom, il- bini għoli, u x- xogħol tal- metall inġenjuż tagħhom. Il-Chimú kienu l-bennejja tal-belt il-kbar taċ-ċiviltà ta' qabel l-Inka; Bħala konfederazzjoni laxka ta' bliet b’ħitan imxerrda tul il-kosta tat-Tramuntana tal-Perù, iċ-Chimú iffjorixxiet minn madwar 1140 sal-1450. Il-kapitali tagħhom kienet f’Chan Chan fil-periferija ta' Trujillo tal-lum. Fl-artijiet għolja, kemm il-kultura Tiahuanaco, ħdejn il-Lag Titicaca fil-Perù u l-Bolivja, kif ukoll il-kultura Wari, ħdejn il-belt attwali ta' Ayacucho, żviluppaw insedjamenti urbani kbar u sistemi statali wiesgħa bejn il-500 u l-1000 AD. Fis-seklu 15, l-Incas ħarġu bħala stat qawwi li, fi żmien seklu, iffurmaw l-akbar imperu fl-Ameriki prekolombjani bil-kapitali tiegħu f'Cusco. L-Incas ta 'Cusco oriġinarjament irrappreżentaw wieħed mill-gruppi etniċi żgħar u relattivament minuri, il-Quechuas. Gradwalment, kmieni fis-seklu 13, bdew jespandu u jinkorporaw lill-ġirien tagħhom. L-espansjoni tal-Inka kienet bil-mod sa madwar nofs is-seklu 15, meta l-pass tal-konkwista beda jaċċellera, partikolarment taħt il-ħakma tal-Imperatur Pachacuti. Taħt il-ħakma tiegħu u ta' ibnu, Topa Inca Yupanqui, l-Incas waslu biex jikkontrollaw il-biċċa l-kbira tar-reġjun Andin, b'popolazzjoni ta' 9 sa 16-il miljun abitant taħt il-ħakma tagħhom. Pachacuti ippromulga wkoll kodiċi komprensiv ta' liġijiet biex jirregola l-imperu estensiv tiegħu, filwaqt li kkonsolida l-awtorità temporali u spiritwali assoluta tiegħu bħala l-Alla tax-Xemx li ħakem minn Cusco rikostruwit b'mod magnífico. Mill-1438 sal-1533, l-Incas użaw varjetà ta' metodi, minn konkwista sa assimilazzjoni paċifika, biex jinkorporaw parti kbira tal-Punent tal-Amerika t’Isfel, iċċentrata fuq il-meded muntanjużi Andini, min-Nofsinhar tal-Kolombja sat-Tramuntana taċ-Ċili, bejn l-Oċean Paċifiku fil-punent. u l-foresti tropikali tal-Amażonja fil-lvant. Il-lingwa uffiċjali tal-imperu kienet il-Quechua, għalkemm kienu mitkellma mijiet ta' lingwi u djaletti lokali. L-Incas irreferew għall-imperu tagħhom bħala Tawantinsuyu li jista 'jiġi tradott bħala "L-Erbgħa Reġjuni" jew "L-Erba' Provinċji Magħquda." Ħafna forom lokali ta' qima baqgħu jippersistu fl-imperu, ħafna minnhom relatati ma' huacas sagri lokali, iżda t-tmexxija tal-Inka ħeġġet il-kult ta' Inti, l-alla tax-xemx, u imponiet is-sovranità tiegħu fuq kulti oħra bħal dik ta' Pachamama. L-Incas qiesu lis-sultan tagħhom, is-Sapa Inca, bħala l-“iben tax-xemx”. === Konkwista u perjodu kolonjali === [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14579774088).jpg|thumb|left|Wieħed mill-avvenimenti ewlenin tal-konkwista tal-Perù kien il-mewt ta' Atahualpa, l-aħħar Sapa Inca, eżegwiti mill-Ispanjoli fid-29 ta' Awwissu, 1533.]] [[File:MapaPeruMannessonMallet1683fr.JPG|thumb|Mappa tal-Peru. 1683. Verżjoni bil-Franċiż]] [[File:Map of the Viceroyalty of Peru (de jure + de facto).svg|thumb|left|Viċi-realtà tal-Perù, ir-Renju tal-Peru 1542-1824 Post tal-Viċi-realtà tal-Peru: territorju inizjali 1542-1718 aħdar ċar u territorju finali de jure 1776-1824 aħdar skur)]] [[File:Nusta hispana 08.jpg|thumb|left|Is-santwarju ta' Yuraq Rumi, li nħaraq mill-qassisin Spanjoli fl-1570) Reino de las Cuatro Partes-Estado Neo-Inca-Tawantinsuyu 1537-1572]] Atahualpa (ukoll Atahuallpa), l-aħħar Sapa Inca, sar imperatur meta għeleb u eżekuta lil nofs ħuh il-kbir Huáscar fi gwerra ċivili li nqalgħet mill-mewt ta' missieru, Inca Huayna Capac. F'Diċembru 1532, grupp ta' konkwistaturi (appoġġati mill-Chankas, Huancas, Cañaris u Chachapoyas bħala awżiljarji indiġeni) immexxija minn Francisco Pizarro għelbu u qabdu lill-imperatur Inca Atahualpa fil-Battalja ta' Cajamarca. Wara snin ta' esplorazzjoni preliminari u kunflitt militari, kien l-ewwel pass f'kampanja twila li ħadet għexieren ta' snin ta' ġlied iżda spiċċat b'rebħa Spanjola u kolonizzazzjoni tar-reġjun magħruf bħala l-Viċi-Realtà tal-Perù bil-kapitali tiegħu f'Lima, li dak iż-żmien kienet magħrufa bħala "Il-Belt tar-Rejiet". Il-konkwista tal-Perù tat lok għal kampanji komplementari matul il-viċi-realtà, kif ukoll spedizzjonijiet lejn il-baċin tal-Amażonja, bħal fil-każ tal-isforzi Spanjoli biex titnaqqas ir-reżistenza Amerindja. L-aħħar reżistenza tal-Inka ġiet imrażżna meta l-Ispanjol annihilaw l-Istat Neo-Inka f'Vilcabamba fl-1572. [[File:Plaza de Cusco Allison Bellido.jpg|thumb|Cuzco]] Il-popolazzjoni indiġena waqgħet b'mod drammatiku ħafna minħabba mard epidemiku introdott mill-Ispanjoli, kif ukoll sfruttament u bidla soċjoekonomika. Il-Viciroy Francisco de Toledo organizza mill-ġdid il-pajjiż fis-snin 1570 bil-minjieri tad-deheb u l-fidda bħala l-attività ekonomika ewlenija tiegħu u x-xogħol furzat Amerindijan bħala l-forza tax-xogħol prinċipali tagħha. Bl-iskoperta tal-vini l-kbar tal-fidda u tad-deheb f'Potosí (il-Bolivja tal-lum) u Huancavelica, il-viċi-realtà iffjorixxiet bħala fornitur ewlieni ta' riżorsi minerali. L-ingotti Peruvjani pprovdew dħul lill-Kuruna Spanjola u alimentaw netwerk kummerċjali kumpless li estiż għall-Ewropa u l-Filippini. L-iskambji kummerċjali u tal-popolazzjoni bejn l-Amerika Latina u l-Asja mwettqa permezz tal-galluni ta' Manila li tranżitaw minn Acapulco, kellhom lil Callao fil-Peru bħala l-aktar punt ta' tmiem tar-rotta kummerċjali fl-Ameriki. B'rabta ma' dan, Don Sebastián Hurtado de Corcuera, gvernatur tal-Panama kien ukoll responsabbli biex iwaqqaf il-belt ta' Zamboanga fil-Filippini bl-użu ta' suldati u settlers Peruvjani. Skjavi Afrikani ġew miżjuda mal-popolazzjoni tax-xogħol biex jespandu l-forza tax-xogħol. L-espansjoni ta 'apparat amministrattiv kolonjali u burokrazija parallela r-riorganizzazzjoni ekonomika. Mal-konkwista bdiet l-espansjoni tal-Kristjaneżmu fl-Amerika t'Isfel; Il-biċċa l-kbira tan-nies ġew ikkonvertiti bil-forza għall-Kattoliċiżmu, u l-kleru Spanjoli emmnu, bħal teologi Puritani fil-kolonji Ingliżi aktar tard, li l-popli indiġeni "kienu korrotti mix-xitan, li kien qed jaħdem" permezz tagħhom biex jiffrustraw" il-pedamenti tagħhom ġenerazzjoni waħda biex jikkonvertu l-popolazzjoni Huma bnew knejjes fl-ibliet kollha u sostitwit xi tempji Inca bi knejjes, bħall-Coricancha fil-belt ta' Cusco Il-knisja impjegat l-Inquisition, jagħmlu użu mill-tortura biex jiżguraw li għadhom kif konvertiti Il-Kattoliċi ma tbiegħdux lejn reliġjonijiet jew twemmin ieħor, u skejjel tal-monasteru, jedukaw lill-bniet, speċjalment tan-nobbli Inka u tal-klassi għolja, "sakemm kienu kbar biżżejjed biex professaw [ isiru sorijiet] jew jitilqu mill-monasteru u jassumu r-rwol ("stat" ) fis-soċjetà Nisranija li l-ġenituri tagħhom ippjanaw li jwaqqfu" fil-Peru. Il-Kattoliċiżmu Peruvjan isegwi s-sinkretiżmu misjub f'ħafna pajjiżi tal-Amerika Latina, li fihom ritwali reliġjużi indiġeni huma integrati maċ-ċelebrazzjonijiet Kristjani. F'dan l-isforz, il-knisja bdiet taqdi rwol importanti fl-akkulturazzjoni tal-indiġeni, u ġibdethom fl-orbita kulturali tas-settlers Spanjoli. [[File:Catedral Arequipa, Peru.jpg|thumb|Kolonjali Arequipa]] Fis-seklu 18, it-tnaqqis fil-produzzjoni tal-fidda u d-diversifikazzjoni ekonomika naqqsu ħafna d-dħul irjali. B'reazzjoni, il-Kuruna ppromulga r-Riformi Borboni, sensiela ta' editti li żiedu t-taxxi u qasmu l-Viċireyalty. Il-liġijiet il-ġodda pprovokaw ir-ribelljoni ta' Túpac Amaru II u rewwixti oħra, li kollha ġew repressi. Bħala riżultat ta' dawn u bidliet oħra, l-Ispanjol u s-suċċessuri Kreoli tagħhom waslu biex jimmonopolizzaw il-kontroll fuq l-art, u ħatfu ħafna mill-aqwa artijiet abbandunati minn depopolazzjoni indiġena massiva. Madankollu, l-Ispanjol ma rreżistiex l-espansjoni Portugiża tal-Brażil madwar il-meridjan. It-Trattat ta' Tordesillas inqatgħet bla sens bejn l-1580 u l-1640 filwaqt li Spanja kienet tikkontrolla l-Portugall. Il-ħtieġa li jiġu ffaċilitati l-komunikazzjoni u l-kummerċ ma' Spanja wasslet għall-qasma tal-viċi-realtà u l-ħolqien ta' viċi-realtajiet ġodda ta' New Granada u Río de la Plata għad-detriment tat-territorji li ffurmaw il-Viċi-realtà tal-Perù; Dan naqqas il-poter, il-prominenza u l-importanza ta' Lima bħala kapital viċiregali u ċċaqlaq il-kummerċ Andin qligħ lejn Buenos Aires u Bogotá, filwaqt li t-tnaqqis fil-produzzjoni tal-minjieri u tat-tessuti aċċellera t-tnaqqis progressiv tal-Viċiroyalty tal-Perù. [[File:Juan Santos Atahualpa 1747 Quimiri.jpg|thumb|left|Juan Santos u l-partitarji tiegħu jikkonfrontaw saċerdoti Franġiskani.]] Eventwalment, il-viċi-realtà kienet se tinħall, kif għamlet ħafna mill-imperu Spanjol, meta kien ikkontestat minn movimenti ta' indipendenza nazzjonali fil-bidu tas-seklu 19. Dawn il-movimenti wasslu għall-formazzjoni tal-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Amerika t'Isfel tal-lum fit-territorji li xi żmien jew ieħor kienu jikkostitwixxu l-Viċirejaltà tal-Perù. Il-konkwista u l-kolonja ġabu taħlita ta 'kulturi u etniċi li ma' kinux jeżistu qabel ma l-Ispanjol ħakmu t-territorju Peruvjan. Għalkemm ħafna mit-tradizzjonijiet tal-Inka intilfu jew ġew dilwiti, ġew miżjuda drawwiet, tradizzjonijiet u għarfien ġodda, u ħolqu kultura Peruvjana mħallta rikka. Tnejn mill-aktar ribelljonijiet indiġeni importanti kontra l-Ispanjoli kienu dak ta' Juan Santos Atahualpa fl-1742 u r-Ribelljoni ta' Tupac Amaru II fl-1780 fl-artijiet għolja qrib Cuzco. [[File:Realfelipe.JPG|thumb|left|Quddiem il-Fortizza Real Felipe. (Frente del Fuerte del Real Felipe)]] [[File:Interiores de la fortaleza del Real Felipe.jpg|thumb|left|Fortizza Real Felipe. (Fuerte del Real Felipe)]] === Indipendenza === [[File:Batalla de Ayacucho por Martín Tovar y Tovar (1827 - 1902).jpg|thumb|Il-Battalja ta' Ayacucho kienet deċiżiva biex tiġi żgurata l-indipendenza tal-Peru.]] [[File:Capitulación de Ayacucho1.jpg|thumb|left|Il-kapitulazzjoni ta' Ayacucho minn Daniel Hernández Morillo.]] [[File:La casa de Emacipacion.jpg|thumb|left|Id-Dar tal-Kapitulazzjoni f'Quinua, Ayacucho]] Fil-bidu tas-seklu 19, filwaqt li l-biċċa l-kbira tan-nazzjonijiet ta' l-Amerika t'Isfel kienu fi gwerer ta' indipendenza, il-Perù baqa' fortizza royalista. Filwaqt li l-elite tħawwad bejn l-emanċipazzjoni u l-lealtà lejn il-monarkija Spanjola, l-indipendenza nkisbet biss wara l-okkupazzjoni mill-kampanji militari ta' José de San Martín u Simón Bolívar. Il-kriżijiet ekonomiċi, it-telf tal-poter ta' Spanja fl-Ewropa, il-gwerra ta' indipendenza fl-Amerika ta' Fuq u r-rewwixti indiġeni kkontribwew għall-ħolqien ta' klima favorevoli għall-iżvilupp ta' ideat emanċipatorji fost il-popolazzjoni kreola tal-Amerika t'Isfel. Madankollu, l-oligarkija Creole fil-Perù gawdiet privileġġi u baqgħet leali lejn il-Kuruna Spanjola. Il-moviment tal-ħelsien beda fl-Arġentina, fejn inħolqu bordijiet awtonomi bħala riżultat tat-telf tal-awtorità tal-gvern Spanjol fuq il-kolonji tiegħu. Wara li ġġieled għall-indipendenza tal-Viċi-Reali tar-Río de la Plata, José de San Martín ħoloq l-Armata tal-Andes u qasam il-firxa tal-muntanji f'21 jum. Ladarba fiċ-Ċili, ingħaqad mal-Ġeneral tal-Armata Ċilena Bernardo O'Higgins u ħeles il-pajjiż fil-battalji ta' Chacabuco u Maipú fl-1818. Fis-7 ta' Settembru, 1820, waslet flotta ta' tmien bastimenti tal-gwerra taħt il-kmand tal-Ġeneral José de San Martín u Thomas Cochrane, li servew fil-Navy Ċilena. Minnufih, fis-26 ta' Ottubru, ħadu l-kontroll tal-belt ta' Pisco. San Martín stabbilixxa ruħu f'Huacho fit-12 ta' Novembru, fejn stabbilixxa l-kwartieri ġenerali tiegħu filwaqt li Cochrane salpa lejn it-tramuntana u mblokka l-port ta' Callao f'Lima. Fl-istess ħin, fit-tramuntana, Guayaquil kienet okkupata minn forzi ribelli taħt il-kmand ta' Gregorio Escobedo. Peress li l-Perù kien il-fortizza tal-gvern Spanjol fl-Amerika t'Isfel, l-istrateġija ta' San Martín biex jeħles lill-pajjiż kienet li juża d-diplomazija. Hu bagħat rappreżentanti f’Lima biex iħeġġeġ lill-viċirej jagħti l-indipendenza lill-Perù; Madankollu, in-negozjati kollha ma rnexxewx. [[File:Proclamación de la Independencia del Perú.tif|thumb|San Martín jipproklama l-indipendenza tal-Peru. Pittura ta' Juan Lepiani.]] Il-viċire tal-Perù, Joaquín de la Pazuela, ħatar lil José de la Serna bħala kap kmandant tal-armata leali biex jipproteġi lil Lima mit-theddida ta' invażjoni minn San Martín. Fid-29 ta' Jannar, de la Serna organizza kolp ta' stat kontra de la Pazuela, li kienet rikonoxxuta minn Spanja u nħatar viċi re tal-Perù. Din il-ġlieda interna għall-poter ikkontribwiet għas-suċċess tal-armata li tillibera. Biex jevita konfrontazzjoni militari, San Martín iltaqa’ mal-viċire li kien għadu kif ġie maħtur, José de la Serna, u ppropona li tinħoloq monarkija kostituzzjonali, proposta li ġiet miċħuda. De la Serna abbanduna l-belt u fit-12 ta' Lulju, 1821, San Martín okkupa Lima u ddikjara l-indipendenza tal-Peru fit-28 ta' Lulju, 1821. Ħoloq l-ewwel bandiera Peruvjana. Il-Peru ta' Fuq (il-Bolivja tal-lum) baqgħet fortizza Spanjola sakemm l-armata ta' Simón Bolívar ħelsetha tliet snin wara. José de San Martín ġie ddikjarat Protettur tal-Perù. L-identità nazzjonali Peruvjana ġiet iffurmata matul dan il-perjodu, filwaqt li proġetti Bolivariani għal Konfederazzjoni Latino-Amerikana fallew u għaqda mal-Bolivja wriet li damet ħajja qasira. Simón Bolívar nieda l-kampanja tiegħu mit-tramuntana, u ħeles lill-Viċi-Reali ta' New Granada fil-Battalja ta' Carabobo fl-1821 u Pichincha sena wara. F'Lulju 1822, Bolívar u San Martín iltaqgħu fil-Konferenza ta' Guayaquil. Bolívar tħalla responsabbli mill-ħelsien totali tal-Perù filwaqt li San Martín irtira mill-politika wara li ltaqa' l-ewwel parlament. Il-Kungress Peruvjan li għadu kif twaqqaf sejjaħ Bolívar dittatur tal-Perù, u tah is-setgħa li jorganizza l-armata. Bl-għajnuna ta' Antonio José de Sucre, għelbu lill-armata Spanjola fil-Battalja ta’ Junín fis-6 ta' Awwissu, 1824 u fil-Battalja deċiżiva ta' Ayacucho fid-9 ta' Diċembru tal-istess sena, u kkonsolidaw l-indipendenza tal-Peru u l-Peru ta' Fuq. Il-Peru ta' fuq ġie stabbilit aktar tard bħala l-Bolivja. Matul l-ewwel snin tar-Repubblika, ġlidiet endemiċi għall-poter fost il-mexxejja militari kkawżaw instabbiltà politika. === seklu 19 === [[File:Angamos2.jpg|thumb|Il-Battalja ta' Angamos, matul il-Gwerra tal-Paċifiku]] Mis-snin 1840 sas-snin 60, il-Perù gawda minn perjodu ta' stabbiltà taħt il-presidenza ta' Ramón Castilla, grazzi għal żieda fid-dħul tal-istat mill-esportazzjonijiet tal-guano. Madankollu, sas-snin sebgħin dawn ir-riżorsi kienu ġew eżawriti, il-pajjiż kien dejn ħafna, u l-ġlied politiku reġa' kien qed jiżdied. Il-Perù imbarka fuq programm ta' kostruzzjoni ta' ferroviji li għen iżda wkoll ifalli l-pajjiż. Fl-1879 il-Peru daħal fil-Gwerra tal-Paċifiku, li damet sa l-1884. Il-Bolivja invokat l-alleanza tagħha mal-Peru kontra ċ-Ċilì. Il-gvern Peruvjan ipprova jimmedja t-tilwima billi bagħat tim diplomatiku biex jinnegozja mal-gvern Ċilen, iżda l-kumitat ikkonkluda li l-gwerra kienet inevitabbli. Iċ-Ċili ddikjara gwerra fil-5 ta' April, 1879. Kważi ħames snin ta' gwerra spiċċaw bit-telf tad-dipartiment ta' Tarapacá u l-provinċji ta' Tacna u Arica, fir-reġjun ta' Atacama. Żewġ mexxejja militari prominenti matul il-gwerra kienu Francisco Bolognesi u Miguel Grau. Oriġinarjament iċ-Ċilì impenjat ruħha għal referendum għall-ibliet ta' Arica u Tacna li kien se jsir snin wara, biex tiddetermina l-affiljazzjoni nazzjonali tagħhom stess. Madankollu, iċ-Ċilì irrifjuta li japplika t-Trattat, u l-ebda pajjiż ma kien kapaċi jiddetermina l-qafas statutorju. Wara l-Gwerra tal-Paċifiku, beda sforz straordinarju ta' rikostruzzjoni. Il-gvern beda jibda sensiela ta' riformi soċjali u ekonomiċi biex jirkupra mill-ħsarat tal-gwerra. L-istabbiltà politika nkisbet biss fil-bidu tas-seklu 20. === seklu 20 === [[File:Mapa del Perú (1913).jpg|thumb|Mappa ta' 1913]] [[File:Protocolo de Río.jpg|thumb|L-iffirmar tal-Protokoll ta' Rio f'Jannar 1942]] Il-ġlied intern ta' wara l-gwerra kien segwit minn perjodu ta' stabbiltà taħt il-Partit Ċivilista, li dam sal-bidu tar-reġim awtoritarju ta' Augusto B. Leguía. Id-Depressjoni l-Kbira wasslet għall-waqgħa ta' Leguía, inkwiet politiku mġedded, u ż-żieda tal-Alleanza Rivoluzzjonarja Popolari Amerikana (APRA). Ir-rivalità bejn din l-organizzazzjoni u koalizzjoni tal-elite u l-militar iddefiniet il-politika Peruvjana għat-tliet deċennji li ġejjin. Trattat ta' paċi finali fl-1929, iffirmat bejn il-Perù u ċ-Ċilì imsejjaħ it-Trattat ta' Lima, irritorna lil Tacna lill-Peru. Bejn l-1932 u l-1933, il-Perù kien involut fi gwerra għal sena mal-Kolombja dwar tilwima territorjali li kienet tinvolvi d-Dipartiment tal-Amazonas u l-kapitali tiegħu Leticia. Fl-1941 il-Perù u l-Ekwador ħabtu fil-Gwerra Peruvjana-Ekwadorjana, u wara l-Protokoll ta' Rio fittex li jifformalizza l-fruntiera bejn dawk iż-żewġ pajjiżi. F'kolp ta' stat militari fid-29 ta' Ottubru, 1948, il-Ġeneral Manuel A. Odría sar president. Il-presidenza ta' Odría kienet magħrufa bħala l-Ochenio. Kien iebsa mal-APRA, momentarjament pandered mal-oligarkija u lil kull min iehor fuq il-lemin, imma mexa triq populista li rebhulu favur kbir mal-fqar u l-klassijiet baxxi. Ekonomija prospera ppermettielu jgawdi minn politiki soċjali għaljin iżda li jakkomodaw il-massa. Fl-istess ħin, madankollu, id-drittijiet ċivili kienu ristretti ħafna u l-korruzzjoni kienet rampanti matul ir-reġim tiegħu. Odría kien suċċessur minn Manuel Prado Ugarteche. Madankollu, akkużi mifruxa ta' frodi wasslu lill-militar Peruvjan biex iwarrab Prado u jinstalla ġunta militari, permezz ta' kolp ta' stat immexxi minn Ricardo Pérez Godoy. Godoy mexxa gvern tranżitorju qasir u kellu elezzjonijiet ġodda fl-1963, li ntrebħu minn Fernando Belaúnde Terry, li ħa l-presidenza sal-1968. Belaúnde ġie rikonoxxut għall-impenn tiegħu għall-proċess demokratiku. [[File:Junta Militar de 1968.jpg|thumb|Ġunta Militari tal-1968.]] Fit-3 ta' Ottubru, 1968, kolp ta' stat ġdid immexxi minn grupp ta' uffiċjali mmexxi mill-Ġeneral Juan Velasco Alvarado ġab l-armata fil-poter bil-għan li tiġi applikata duttrina ta' “progress soċjali u żvilupp integrali”, nazzjonalista u riformista, influwenzata. mit-teżijiet tal-ECLAC dwar id-dipendenza u s-sottożvilupp. Sitt ijiem wara l-kolp ta' stat, Velasco ipproċediet biex nazzjonalizza l-Korporazzjoni Internazzjonali tal-Pitrolju (IPC), il-kumpanija tal-Amerika ta' Fuq li sfruttat iż-żejt Peruvjan, u mbagħad wettaq riforma tal-apparat tal-stat, riforma agrarja. Kienet l-akbar riforma agrarja li qatt saret fl-Amerika Latina: abolit is-sistema latifundista u mmodernizzat l-agrikoltura permezz ta' ridistribuzzjoni aktar ġusta tal-art (90% tal-bdiewa ffurmaw kooperattivi jew soċjetajiet agrikoli ta' interess soċjali). L-art saret propjetà ta' dawk li kkultivawha u s-sidien il-kbar ġew esproprjati. L-uniċi proprjetajiet kbar permessi kienu kooperattivi. Bejn l-1969 u l-1976, 325,000 familja rċevew art b'erja medja ta' 29.8 ettaru mill-Stat. Il-“gvern rivoluzzjonarju” ippjana wkoll investimenti kbar fl-edukazzjoni, għolla l-lingwa Quechua – mitkellma minn kważi nofs il-popolazzjoni iżda sa dak iż-żmien disprezzata mill-awtoritajiet – għal status ekwivalenti għall-Ispanjol, u stabbilixxa drittijiet ugwali għat-tfal naturali. Il-Perù ried jeħles minn kull dipendenza u wettaq politika barranija tat-Tielet Dinja. L-Istati Uniti wieġbu bi pressjonijiet kummerċjali, ekonomiċi u diplomatiċi. Fl-1973, il-Perù deher li jirbaħ fuq l-imblokk finanzjarju impost minn Washington billi nnegozja self mill-Bank Internazzjonali għall-Iżvilupp biex jiffinanzja l-politika tiegħu għall-iżvilupp agrikolu u tal-minjieri. Ir-relazzjonijiet maċ-Ċilì saru tensi ħafna wara l-kolp ta' stat tal-Ġeneral Pinochet. Il-Ġeneral Edgardo Mercado Jarrín (Prim Ministru u Kmandant Kap tal-Armata) u l-Ammirall Guillermo Faura Gaig (Ministru tan-Navy) ħarbu minn attentati ta' qtil fi żmien ftit ġimgħat ta' xulxin. Fl-1975, il-Ġeneral Francisco Morales Bermúdez Cerruti ħa l-poter u kiser il-politika tal-predeċessur tiegħu. Ir-reġim tiegħu kultant ipparteċipa fl-Operazzjoni Condor b'kollaborazzjoni ma' dittatorjati militari oħra. [[File:1970 Ancash earthquake intensity.jpg|thumb|USGS ShakeMap li turi l-intensità tat-terremot]] Fil-31 ta' Mejju, ’il barra mill-kosta tal-Perù fl-Oċean Paċifiku u fit-15:23:29 ħin lokali, seħħ it-terremot devastanti ta' Ancash tal-1970 (magħruf ukoll bħala l-“Gran Terremot tal-Perù”), b'kobor ta’ 7.9 Mw u tul ta' 45 sekonda. Flimkien mal-valanga tal-art li rriżultat minnu, dan huwa l-aktar diżastru naturali katastrofiku fl-istorja tal-Perù. Minħabba l-kwantitajiet kbar ta' borra u silġ involuti fil-valanga ta' Huascarán-Yunagy — li ​​kkawżat bejn 66,794 u 70,000 vittma — din titqies ukoll bħala l-aktar valanga qattiela fid-dinja. <gallery> File:Pat Nixon in Peru Consuelo Velasco 1970.jpg|Il-First Lady tal-Istati Uniti, Pat Nixon, mexxiet l-isforzi ta’ għajnuna Amerikani wara t-terremot. Hija għenet biex jitwasslu provvisti ta' għajnuna lill-vittmi tat-terremot. File:Remnant of Yungay cathedral.jpg|Il-fdalijiet tal-Katjdral tal-belt ta' Yungay wara l-valanga tal-art File:Statue of Christ at Cemetery Hill overlooking old Yungay.jpg|Statwa ta' Kristu fuq Cemetery Hill li tagħti fuq Yungay; din, flimkien ma' erba' siġar tal-palm, hija dak kollu li fadal mill-belt. Il-Perù, 1970. File:Pat Nixon hospital Peru C3796-18.jpg|Pat Nixon żaret tfal fl-isptarijiet. File:Yungay Viejo - location of landslide 1970.jpg|Yungay Viejo (2,500 m) kif jidher mill-għolja taċ-ċimiterju. Iż-żona b’lewn ċar tindika l-post tal-valanga (ta’ silġ, tajn u debris) li seħħet meta ċeda parti mill-ġenb tal-punent ta' Huascaran Norte (6,652 m). Yungay Nuevo jinsab wara ż-żona mmarkata, fiċ-ċentru. </gallery> Il-Perù kien involut f'kunflitt ta' ġimgħatejn mal-Ekwador waqt il-Gwerra ta' Paquisha fil-bidu tal-1981 bħala riżultat ta' tilwima territorjali bejn iż-żewġ pajjiżi. Il-politika ekonomika tal-President Alan García kompliet tbiegħed lill-Perù mis-swieq internazzjonali, u rriżultat f'inqas investiment barrani fil-pajjiż. Wara li l-pajjiż esperjenza inflazzjoni kronika, il-munita Peruvjana, is-sol, ġiet sostitwita bl-inti f'nofs l-1985, li mbagħad ġiet sostitwita aktar tard mill-sol il-ġdid f'Lulju 1991, f'liema żmien is-sol il-ġdid kellu valur kumulattiv ta' wieħed. biljun qigħan qodma. Id-dħul annwali per capita tal-Peruvjani niżel għal $720 (taħt il-livell tal-1960) u l-PGD tal-Perù naqas 20%, f'liema ħin ir-riżervi nazzjonali kienu negattivi ta' $900 miljun. It-taqlib ekonomiku ta' dak iż-żmien aggravat it-tensjonijiet soċjali fil-Perù u kkontribwixxa parzjalment għaż-żieda ta' movimenti terroristiċi ribelli rurali vjolenti, bħas-Shining Path u l-MRTA, li ħolqu ħerba kbira fil-pajjiż kollu.. Alberto Fujimori ħa l-presidenza fl-1990 u, skont Rospigliosi, il-kap tas-Servizz tal-Intelliġenza Nazzjonali (SIN), il-Ġeneral Edwin "Cucharita" Díaz u Vladimiro Montesinos kellhom rwol ewlieni biex il-President Fujimori jikkonforma mat-talbiet tal-militar, filwaqt li " ġie stabbilit ftehim bejn Fujimori, Montesinos u xi wħud mill-uffiċjali militari" involuti fil-Pjan l-Aħdar qabel l-inawgurazzjoni ta' ujimori. Il-politika ta' Fujimori, preskritta minn Hernando de Soto, wasslet għat-tbatija immedjata ta' Peruvjani foqra li raw il-prezzijiet mhux regolati jogħlew malajr, u dawk li jgħixu fil-faqar raw il-prezzijiet jogħlew tant li ma setgħux aktar jixtru l-ikel. De Soto sostna l-kollass tas-soċjetà Peruvjana, u l-ekonomista qal li kriżi ċivili kienet meħtieġa biex tappoġġja l-politiki ta' Fujimori. Dawn il-miżuri drastiċi wasslu biex l-inflazzjoni niżlet minn 7,650% fl-1990 għal 139% fl-1991 u 57% fl-1992. Id-deskrizzjoni tal-kisbiet ekonomiċi ta' Fujimori bħala "miraklu Peruvjan" kienet esaġerata u l-inugwaljanza baqgħet tippersisti wara l-presidenza tiegħu. Fujimori assuma poteri sħaħ fl-awto-kolp ta' stat tal-5 ta' April, 1992. Imbagħad irreveda l-kostituzzjoni; sejjaħ elezzjonijiet ġodda għall-kungress; u implimenta riforma ekonomika sostanzjali, inkluża l-privatizzazzjoni ta' bosta intrapriżi tal-stat, il-ħolqien ta' klima ta' investiment favorevoli, u ġestjoni soda tal-ekonomija. L-amministrazzjoni ta' Fujimori kienet segwita minn gruppi terroristiċi, l-aktar Sendero Luminoso, li wettqu attakki madwar il-pajjiż matul is-snin 80 u 1990 Fujimori waqqaf ir-ribelli u fil-biċċa l-kbira rnexxielu jrażżanhom sa tmiem l-1990, iżda l-ġlied kien imħassar minn atroċitajiet imwettqa kemm mill-forzi tas-sigurtà Peruvjani kif ukoll mir-ribelli: il-massakru ta’ Barrios Altos u l-massakru ta' La Cantuta minn gruppi paramilitari tal-gvern, u l-attakki bil-bombi f’Tarata u Frecuencia Latina minn Sendero Luminoso. Dawn l-inċidenti aktar tard bdew jissimbolizzaw il-ksur tad-drittijiet tal-bniedem li sar f’dawn l-aħħar snin ta' vjolenza. Fil-bidu tal-1995, il-Perù u l-Ekwador reġgħu ħabtu fil-Gwerra Cenepa, iżda fl-1998 il-gvernijiet taż-żewġ nazzjonijiet iffirmaw trattat ta' paċi li ddemarka b'mod ċar il-fruntiera internazzjonali bejniethom. F'Novembru 2000, Fujimori rriżenja mill-pożizzjoni tiegħu u mar f'eżilju volontarju, fil-bidu evita l-prosekuzzjoni għal ksur tad-drittijiet tal-bniedem u akkużi ta' korruzzjoni mill-awtoritajiet Peruvjani l-ġodda. === seklu 21 === Gvern interim ippresedut minn Valentín Paniagua assuma r-responsabbiltà li jorganizza elezzjonijiet presidenzjali u tal-kungress ġodda. Sussegwentement Alejandro Toledo sar president bejn l-2001 u l-2006. Fit-28 ta 'Lulju 2006, l-eks president Alan García sar president tal-Perù wara li rebaħ l-elezzjonijiet tal-2006 Fl-2006, bint Alberto Fujimori, Keiko Fujimori, daħlet fl-arena politika tal-Perù biex tkompli dik ta' missieru. wirt u jħaddnu l-Fujimoriiżmu. L-eks President Alberto Fujimori instab ħati ta’ ksur tad-drittijiet tal-bniedem u kkundannat 25 sena ħabs għar-rwol tiegħu f’qtil u ħtif li sar mill-iskwadra tal-mewt tal-Grupo Colina fis-snin disgħin. Ibda minn Pedro Pablo Kuczynski, il-Kungress uża lingwaġġ ta' impeachment interpretat b'mod wiesa' fil-Kostituzzjoni tal-1993 tal-Perù li ppermetta l-impeachment tal-president mingħajr raġuni biex jagħmel pressjoni fuq il-president, u ġiegħlu jirriżenja fl-2018 fost diversi kontroversji dwar l-amministrazzjoni tiegħu. Il-Viċi President Martín Vizcarra ħa l-kariga f'Marzu 2018 għal klassifikazzjonijiet ta' approvazzjoni ġeneralment favorevoli filwaqt li mexxa l-moviment tar-referendum kostituzzjonali kontra l-korruzzjoni. Il-pandemija tal-COVID-19 laqtet serjament lill-Peru. Tneħħija ta' Vizcara mill-presidenza mill-Kungress. Il-Kungress, meqjus b'mod wiesa' bħala kolp ta' stat, il-kap tiegħu, il-President li għadu kif inħatar Manuel Merino, iffaċċja protesti mal-pajjiż kollu u, wara ħamest ijiem, Merino rriżenja mill-presidenza. Merino ġie sostitwit mill-President Francisco Sagasti, li mexxa gvern proviżorju, ċentrist, u infurza ħafna mill-politiki preċedenti ta' Vizcarra. L-elezzjonijiet saru fil-11 ta' April, 2021, u Pedro Castillo, tal-partit Peru Libre, rebaħ l-ewwel rawnd, segwit mill-qrib minn Keiko Fujimori, li żamm pożizzjonijiet fil-Kungress Fit-28 ta' Lulju, 2021, Pedro Castillo ħa l-ġurament bħala l-president il-ġdid tal-Perù wara rebħa dejqa f’elezzjoni tat-tieni rawnd ikkontestata mill-qrib. F'dik l-istess sena, il-Perù ċċelebra l-biċentinarju tal-indipendenza. Castillo ffaċċja nuqqas ta' popolarità kemm nazzjonalment kif ukoll fil-Kungress u għalhekk għadda minn bosta voti ta' impeachment matul il-presidenza tiegħu mill-Kungress u fis-7 ta' Diċembru, 2022, ftit sigħat qabel il-Kungress beda t-tielet attentat ta' impeachment, Castillo pprova jevita dan billi pprova jxolji l-oppożizzjoni kkontrollata mill-oppożizzjoni. leġiżlatura u toħloq “gvern ta' emerġenza eċċezzjonali”, dan jitqies b'mod wiesa' bħala attentat ta' awto-kolp ta' stat. Bi tweġiba, il-Kungress malajr kellu sessjoni ta' emerġenza fl-istess jum, li matulha ivvota 101 kontra 6 (b'10 astensjonijiet) biex jitneħħa lil Castillo mill-kariga u jissostitwih bil-Viċi President Dina Boluarte. Hija saret l-ewwel president mara tal-pajjiż. Castillo ġie arrestat wara li pprova jaħrab lejn l-ambaxxata Messikana u ġie mixli bir-reat ta' ribelljoni. Keiko Fujimori rebħet l-elezzjonijiet demokratiċi ġenerali u presidenzjali tal-2026. == Gvern u politika == [[File:Lima 2017 - Palacio de Gobierno del Perú.jpg|thumb|Palazz tal-Gvern, f'Lima]] Il-Perù huwa repubblika unitarja semi-presidenzjali b'sistema b'ħafna partiti. Il-pajjiż żamm sistema demokratika liberali taħt il-Kostituzzjoni tiegħu tal-1993, li ssostitwiet kostituzzjoni li xejlet lill-gvern lejn federazzjoni biex tawtorizza aktar poter lill-president. Hija wkoll repubblika unitarja, li fiha l-gvern ċentrali għandu l-akbar poter u jista 'joħloq diviżjonijiet amministrattivi. Is-sistema tal-gvern Peruvjana tgħaqqad elementi derivati ​​mis-sistemi politiċi tal-Istati Uniti (kostituzzjoni bil-miktub, qorti suprema awtonoma, u sistema presidenzjali) u r-Repubblika Popolari taċ-Ċina (kungress unikamerali, prim ministru, u sistema ministerjali). Il-gvern Peruvjan huwa maqsum fi tliet poteri: Fergħa leġiżlattiva: il-Kungress unikamerali tal-Perù, magħmul minn 130 membru tal-Kungress (fuq il-bażi tal-popolazzjoni), il-president tal-Kungress u l-Kummissjoni Permanenti; Eżekuttiv: il-president, il-Kunsill tal-Ministri, li fil-prattika jikkontrolla l-leġiżlazzjoni interna u jservi bħala l-kabinett tal-president, magħmul mill-prim ministru u 18-il ministru tal-istat; Fergħa Ġudizzjarja: Il-Qorti Suprema tal-Perù, magħrufa wkoll bħala l-Udjenza Rjali ta' Lima, magħmula minn 18-il maġistrat, inkluż imħallef suprem, flimkien ma' 28 qorti superjuri, 195 qorti tal-prim istanza u 1,838 qorti distrettwali. Skont il-kostituzzjoni tiegħu, il-president tal-Perù huwa kemm kap tal-istat kif ukoll kap tal-gvern u jiġi elett għal terminu ta’ ħames snin mingħajr elezzjoni mill-ġdid immedjata. Il-president jaħtar lill-ministri li jissorveljaw it-18-il ministeru tal-istat, inkluż il-prim ministru, fil-Kabinett. Il-kostituzzjoni tinnomina awtorità minima lill-prim ministru, li jippresiedi laqgħat tal-kabinett li fihom il-ministri jagħtu parir lill-president u jaġixxi bħala kelliem f'isem il-fergħa eżekuttiva. Il-president jista 'wkoll iqajjem mistoqsijiet ta' fiduċja lill-Kungress tal-Perù u, konsegwentement, jordna x-xoljiment tal-Kungress, imwettaq fl-1992 minn Alberto Fujimori u fl-2019 minn Martín Vizcarra. Fil-Kungress tal-Perù hemm 130 membru, minn 25 diviżjoni amministrattiva, determinati mill-popolazzjoni rispettiva u eletti għal perjodi ta 'ħames snin. L-abbozzi huma proposti mill-fergħat eżekuttivi u leġiżlattivi u jsiru liġi permezz ta' vot ta' pluralità fil-Kungress. Il-ġudikatura hija nominalment indipendenti, għalkemm l-intervent politiku fi kwistjonijiet ġudizzjarji kien komuni matul l-istorja. Il-Kungress Peruvjan jista’ wkoll jgħaddi mozzjoni ta' sfiduċja, jiċċensura lill-ministri, kif ukoll jibda proċessi politiċi u jikkundanna lill-eżekuttivi. Minħabba l-lingwaġġ interpretat b'mod wiesa' ta' impeachment fil-Kostituzzjoni tal-1993 tal-Perù, il-fergħa leġiżlattiva tista' impeach lill-president mingħajr raġuni, u tagħmel il-fergħa eżekuttiva soġġetta għall-Kungress. Fi żminijiet riċenti, il-korp leġiżlattiv għadda impeachment wieħed semi-suċċess u żewġ impeachments b'suċċess; Alberto Fujimori irriżenja qabel tneħħa fl-2000, Pedro Pablo Kuczynski irriżenja fl-2018, Martín Vizcarra tneħħa mill-kariga fl-2020, u Pedro Castillo tneħħa fl-2022. Wara deċiżjoni fi Frar 2023 mill-Qorti Kostituzzjonali tal-Perù, li l-membri tagħha huma eletti mill-Kungress, is-sorveljanza ġudizzjarja tal-korp leġiżlattiv ġiet eliminata wkoll mill-qorti, li essenzjalment tat lill-Kungress kontroll assolut tal-gvern tal-Perù. [[File:Lima Peru - City of kings - Congress.jpg|thumb|Il-Kungress tal-Peru, f'Lima]] Is-sistema elettorali tal-Perù tuża votazzjoni obbligatorja għaċ-ċittadini ta' bejn it-18 u s-70 sena, inklużi ċittadini b'ċittadinanza doppja u Peruvjani barra l-pajjiż. Il-membri tal-Kungress huma eletti direttament mill-votanti fid-distretti rispettivi permezz ta' votazzjoni proporzjonali. Il-president jiġi elett f'elezzjoni ġenerali, flimkien mal-viċi president, permezz ta' maġġoranza f'sistema ta' żewġ rawnds. L-elezzjonijiet huma osservati u organizzati mill-Ġurija Elettorali Nazzjonali, l-Uffiċċju Nazzjonali tal-Proċessi Elettorali u r-Reġistru Nazzjonali tal-Identifikazzjoni u l-Istatus Ċivili. Il-Perù juża sistema multipartitika għall-elezzjonijiet leġiżlattivi u ġenerali. Il-gruppi ewlenin li ffurmaw gvernijiet, kemm fil-livell federali kif ukoll leġiżlattiv, huma partiti li storikament adottaw il-liberaliżmu ekonomiku, il-progressiviżmu, il-populiżmu tal-lemin, il-Fujimoriżmu, in-nazzjonaliżmu u r-riformiżmu. === Relazzjonijiet barranin === [[File:Perú asume Presidencia Pro Témpore de la Comunidad Andina.jpg|thumb|Il-kwartieri ġenerali tal-Komunità Andina tinsab f'Lima.]] Fl-aħħar deċennji, ir-relazzjonijiet barranin tal-Perù storikament kienu ddominati minn rabtiet mill-qrib mal-Istati Uniti u l-Asja, partikolarment permezz tal-Kooperazzjoni Ekonomika Asja-Paċifiku (APEC), l-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ, l-Alleanza tal-Paċifiku, il-Mercosur u l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani (OAS). Il-Perù huwa membru attiv ta 'diversi blokki kummerċjali reġjonali u huwa wieħed mill-membri fundaturi tal-Komunità Andina tan-Nazzjonijiet. Huwa wkoll membru ta' organizzazzjonijiet internazzjonali bħall-OAS u n-Nazzjonijiet Uniti. Javier Pérez de Cuéllar, diplomatiku ċċelebrat Peruvjan, serva bħala Segretarju Ġenerali tan-Nazzjonijiet Uniti mill-1981 sal-1991. Il-Perù qed jippjana li jintegra bis-sħiħ fl-Organizzazzjoni għall-Kooperazzjoni u l-Iżvilupp Ekonomiċi (OECD) sal-2021, billi jattribwixxi s-suċċess ekonomiku tiegħu u l-isforzi biex isaħħaħ l-istituzzjonijiet bħala fatturi meħtieġa biex ikunu parti mill-OECD. Il-Perù huwa membru tal-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ u wettaq diversi ftehimiet ewlenin ta' kummerċ ħieles, l-aktar reċentement il-Ftehim ta' Kummerċ Ħieles bejn il-Perù u Stati Uniti, il-Ftehim ta' Kummerċ Ħieles bejn iċ-Ċina u l-Perù, il-Ftehim ta' Kummerċ Ħieles tal-Unjoni Ewropea, ftehimiet ta' kummerċ ħieles mal-Ġappun u ħafna oħrajn. Il-Perù iżomm relazzjoni integrata ma 'nazzjonijiet oħra tal-Amerika t'Isfel u huwa membru ta' diversi ftehimiet intergovernattivi tal-Amerika t'Isfel, l-aktar reċentement l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani, il-Mercosur, il-Komunità Andina tan-Nazzjonijiet, l-Alleanza tal-Paċifiku u l-APEC. Il-Perù storikament esperjenza relazzjonijiet ta' tensjoni maċ-Ċilì, inkluż ir-riżoluzzjoni tal-qorti internazzjonali Perù vs Ċili u t-tilwima marittima Ċilen-Peruvjana, iżda ż-żewġ pajjiżi qablu li jaħdmu biex itejbu r-relazzjonijiet. Il-Perù ħa sehem billi assuma rwol ewlieni fl-indirizzar tal-kriżi fil-Venezwela permezz tal-ħolqien tal-Grupp ta' Lima. === Gruppi etniċi (2017) === [[File:Peruvian Marines 2019.jpg|thumb|Marines Peruvjani fil-VRAEM fl-2019]] Il-Perù għandu r-raba' l-akbar armata fl-Amerika Latina. Il-Forzi Armati tal-Perù huma komposti mill-Navy Peruvjana (MGP), l-Armata Peruvjana (EP) u l-Forza tal-Ajru Peruvjana (FAP), b'total ta '392,660 truppa (inklużi 120,660 suldat regolari u 272,000 riservist) fl-2020. missjoni hija li tissalvagwardja l-indipendenza, is-sovranità u l-integrità territorjali tal-pajjiż. Il-funzjonijiet tiegħu huma separati minn fergħa: * L-Armata Peruvjana hija magħmula mill-Kap tal-Persunal, żewġ Korpi ta 'Kontroll, żewġ Korpi ta' Appoġġ, ħames Reġjuni Militari u sitt Kmamar tal-Kmand. * Il-Forza tal-Ajru Peruvjana nħolqot uffiċjalment fl-20 ta' Mejju, 1929, bl-isem tal-Korp tal-Avjazzjoni Peruvjana. Il-funzjoni ewlenija tagħha hija li sservi bħala d-difiża tal-ajru tal-pajjiż. Jipparteċipa wkoll f'kampanji ta' appoġġ soċjali għal popolazzjonijiet diffiċli biex jintlaħqu, jorganizza ġarr bl-ajru waqt diżastri u jipparteċipa f'missjonijiet ta' paċi internazzjonali. L-erba 'bażijiet tal-ajru ewlenin tagħha jinsabu fil-bliet ta' Piura, Callao, Arequipa u Iquitos. * In-Navy Peruvjana hija responsabbli mid-difiża marittima, tax-xmajjar u tal-lagi tal-pajjiż. Huwa magħmul minn 26,000 baħri. Il-persunal huwa maqsum fi tliet livelli: persunal anzjan, persunal junior u baħħara. Il-militar huwa rregolat kemm mill-kmandant in-kap, il-Ministeru tad-Difiża, kif ukoll mill-Kmand Konġunt tal-Forzi Armati (CCFFAA). Is-CCFFAA għandha subordinati għall-Kmandi Operattivi u l-Kmandi Speċjali, li magħhom twettaq l-operazzjonijiet militari li huma meħtieġa għad-difiża u t-twettiq tal-kompiti li tipprovdi l-fergħa eżekuttiva. Is-servizz militari obbligatorju tneħħa fl-1999 u mibdul b'servizz militari volontarju. Il-Pulizija Nazzjonali tal-Perù ħafna drabi hija kklassifikata bħala parti mill-forzi armati. Għalkemm fil-fatt għandha organizzazzjoni differenti u missjoni kompletament ċivili, it-taħriġ u l-attivitajiet tagħha fuq aktar minn għoxrin sena bħala forza kontra t-terroriżmu pproduċew karatteristiċi notevoli militari, li tawh id-dehra ta' raba' servizz militari virtwali b’art, baħar u militari sinifikanti. kapaċitajiet bl-ajru u madwar 140,000 suldat. Il-forzi armati Peruvjani jirrappurtaw permezz tal-Ministeru tad-Difiża, filwaqt li l-Pulizija Nazzjonali Peruvjana tirrapporta permezz tal-Ministeru tal-Intern. Sa mit-tmiem tal-kriżi fil-Perù fl-2000, il-gvern federali naqqas b'mod sinifikanti l-infiq tad-difiża annwali. Fil-baġit 2016-2017, l-infiq tad-difiża kien jikkostitwixxi 1.1% tal-PGD ($ 2.3 biljun), it-tieni l-inqas infiq relattiv għall-PDG fl-Amerika t'Isfel wara l-Arġentina. Aktar reċentement, il-Forzi Armati Peruvjani ntużaw fid-difiża ċivili. Fl-2020, il-Perù uża l-persunal militari tiegħu u anke r-riservisti tiegħu biex jinforza miżuri stretti ta' kwarantina imposti matul il-pandemija tal-COVID-19. == Ġeografija == [[File:Mapa topográfico del Perú.png|thumb|Mappa Topografika tal-Peru]] [[File:Regiones geográficas del Perú.png|thumb|left|Mappa tat-tliet reġjuni ġeografiċi tal-Perù: Kosta, Sierra u Ġungla]] [[File:Peru Blue Marble.png|thumb|Fotografija bis-satellita tal-Perù, fejn tista 'tidentifika r-reġjuni ġeografiċi u l-kopertura tal-veġetazzjoni tagħhom: fuq il-kosta tista' tara d-deżert tal-kosta u fit-tramuntana l-foresta niexfa ta 'Tumes-Piura; Fis-Sierra, jispikkaw il-mergħat u l-għorik tal-muntanji, u l-Ġungla turi l-aħdar perenni tal-foresta umda tropikali u subtropikali.]] [[File:Climas del Perú.png|thumb|left|Mappa tal-klima tal-Perù skond it-temperatura medja annwali u l-preċipitazzjoni]] [[File:Kosñipata valley Manu.jpg|thumb|Yungas fil-Park Nazzjonali Manu]] [[File:Ecoregion NT0153.png|thumb|left|Yungas (Ekożona: Neotropikali, Bijoma: Foresti tropikali, Estensjoni: 186,700 km2, Stat ta' konservazzjoni: Fil-periklu kritiku)]] [[File:Vinicunca.jpg|thumb|left|Vinicunca, magħrufa wkoll bħala l-Muntanja Rainbow (Montaña Arcoiris) f'Cusco]] [[File:Manu riverbank.jpg|thumb|Minn fuq għal isfel: Manu National Park (Parque Nacional Manu) fl-Amażonja]] [[File:Alpamayo.jpg|thumb|left|Il-quċċata tal-muntanji Alpamayo,]] [[File:Paracas National Reserve. Ica, Peru.jpg|thumb|Riżerva Nazzjonali ta' Paracas (Reserva Nacional de Paracas) fl-Ica]] [[File:Chachani, Peru ESA413331.png|thumb|left|Kumpless vulkaniku Chachani (Complejo volcanico Chachani)]] [[File:Peru sat.png|thumb|Fotografija bis-satellita tal-Perù]] Il-Perù jinsab fil-parti ċentrali u tal-punent tal-Amerika t'Isfel (UTM N7970840.422; E552505.422). Huwa magħmul minn territorju b'wiċċ kontinentali ta' 1,285,216.60 km², li jirrappreżenta 0.87% tal-pjaneta, li hija mqassma fir-reġjun kostali 136,232.85 km² (10.6%), reġjun Andin 404,842.91 km² (28.4% reġjun Amazon u reġjun Amazon. (782,880.55 km²); Fit-tarf tat-Tramuntana tat-territorju Peruvjan hemm ix-Xmara Putumayo, li sservi bħala l-fruntiera bejn il-Perù u l-Ekwador, mill-punt trifinio (jew tripoint: -0.0388397"S -75.1821266"W, punt fejn il-fruntieri tat-3 pajjiżi jikkonverġu), sal-punt fejn il-fruntiera Peruvjana ddur lejn il-Lbiċ, tagħmel linja dritta, fil-bokka tax-Xmara Yaguas (Punt: 2°45'27.5"S 70°03'34.8"W). It-tarf tan-nofsinhar jinsab fuq ix-xatt tal-baħar f'Tacna (punt La Concordia: 18°21'04.9"S 70°22'37.6"W); It-tarf tal-lvant jinsab fix-Xmara Heath f'Madre de Dios, fil-punt 12°29'53.3"S 68°39'08.3"W, u t-tarf tal-punent jinsab f'Caleta Punta Balcones f'Pariñas, Talara, Piura, fil-punt : 4°40'57.7"S 81°19'42.8"W. Il-Baħar Peruvjan jew Mar de Grau huwa l-parti tal-Oċean Paċifiku li testendi tul il-kosta Peruvjana għal erja ta' 3080 km u wisa' ta '200 mil 'il barra mix-xtut. Il-ġid iktijoloġiku kbir tiegħu huwa r-riżultat tal-kurrenti tal-baħar Humboldt u El Niño. Il-baħar sovran tiegħu għandu żona marittima ta' 991,194.97 km², li huwa pajjiż b’potenzjal idroloġiku kbir. L-ogħla quċċata fil-Peru hija Huascarán fil-Cordillera Blanca, b'għoli ta' 6768 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar; l-aktar żona baxxa hija d-depressjoni tas-Sechura f’-34 m.b.n.m.; Il-wied l-aktar fonda huwa l-canyon Cotahuasi, saħansitra jaqbeż il-canyon famuż ta 'Colorado; L-itwal xmara fil-Peru hija x-Xmara Ucayali (tributarju tax-Xmara Amazon b'tul ta' 1,771 km; l-ogħla lag navigabbli fid-dinja huwa l-Lag Titicaca f'Puno/Peru b'8,380 km² u l-akbar gżira fuq il-kosta Peruvjana hija Isla San Lorenzo f'Callao b'16.48 km² huwa t-tielet l-akbar pajjiż fl-Amerika t'Isfel. Ġeoloġikament, il-Peru huwa pajjiż żagħżugħ f'ħafna mit-territorju tiegħu. 42% tal-wiċċ tagħha, is-sistema Andina u l-kosta, qamu fl-Era Mesozoic, bejn 130 sa 65 miljun sena ilu, bħala riżultat tat-taqlib tettonic ikkawżat mis-subduzzjoni tal-pjanċa Nazca fil-pjanċa tal-Amerika t'Isfel. Jogħla fuq territorju affettwat minn subduzzjoni tal-pjanċa oċeanika Nazca taħt il-blata kontinentali tal-Amerika t'Isfel. L-intensità tal-kunflitt bejn iż-żewġ mases ipproduċiet, li bdiet fl-Era Terzjarja, il-firxa tal-muntanji tal-Andes, sistema muntanjuża spettakolari u prattikament unika li tistruttura l-pajjiż fi tliet reġjuni ġeografiċi differenti ħafna: kosta, muntanji u ġungla. Il-kosta, lejn il-punent, hija pjanura dejqa u fil-biċċa l-kbira niexfa, ħlief għall-widien maħluqa minn xmajjar staġjonali. Il-muntanji huma r-reġjun tal-Andes; Jinkludi l-plateau tal-Altiplano, kif ukoll l-ogħla quċċata tal-pajjiż, is-6,768 m (22,205 pied) Huascarán. It-tielet reġjun huwa l-ġungla, medda wiesgħa ta' art ċatta koperta mill-foresti tropikali tal-Amażonja li testendi lejn il-Lvant. Kważi 60 fil-mija taż-żona tal-wiċċ tal-pajjiż tinsab f'dan ir-reġjun. [165] Il-pajjiż għandu erbgħa u ħamsin baċin tax-xmara, tnejn u ħamsin minnhom huma baċiri kostali żgħar li jbattu l-ilmijiet tagħhom fl-Oċean Paċifiku. L-aħħar tnejn huma l-baċin endorreic tal-Lag Titicaca u l-baċin tal-Amażonja, li joħroġ fl-Oċean Atlantiku. It-tnejn huma delimitati mill-firxa tal-muntanji tal-Andes. Il-baċin tal-Amażonja huwa ta' importanza partikolari, peress li hemm imwieled ix-Xmara Amazon, l-itwal fid-dinja b'tul ta' 6,872 km u li tkopri 75% tat-territorju Peruvjan. Il-Perù fih 4% tal-ilma ħelu tal-pjaneta. Żona: 1,285,220 (19º) km²: 1,285,216.60 (99.6%) km² (art), 4.4 (0.4%) km² (ilma); Kosta: 3,080 km; L-iktar punt baxx: Depressjoni tas-Sechura f'-34 m.a.s.l., L-ogħla punt: Huascarán f'6768 m.a.s.l.; Fruntieri territorjali internazzjonali: 7,073 km: Brażil: 2,822 km, Ekwador: 1,529 km, Kolombja: 1,506 km, Bolivja: 1,047 km, Ċili: 169 km; Baħar territorjali: 200 mil nawtiku. === Delimitazzjoni territorjali === Il-limiti attwali tal-fruntiera tal-Perù huma l-prodott ta' proċess ta' konsolidazzjoni ta 'ħafna snin, li beda fl-1821, ibbażat fuq l-Uti possidetis iure tal-1810 u ġew stabbiliti fis-seklu 20. L-isforzi diplomatiċi tal-Ministeru tal-Affarijiet Barranin Peruvjan ma kinux mhux relatati ma' dan il-proċess u f’ċerti każi, wasslu għal kunflitti armati, bil-Forzi Armati jieħdu ċ-ċentru tal-palk. Sas-seklu 19, l-Armata, in-Navy u l-Pulizija Nazzjonali kellhom rwol eċċellenti; Fil-kunflitti li seħħew fis-seklu 20, hekk għamlet l-Air Force. Il-fruntieri hekk konfigurati, sew jekk kien hemm gwerra jew le, laħqu l-qofol tagħhom f'sensiela ta' trattati, kemm jekk ta' Paċi, Ħbiberija u Limiti jew ta' Navigazzjoni u Kummerċ, kif inhu l-każ tat-trattati u l-ftehimiet mal-pajjiżi ġirien tal-Amażonja. Il-Perù huwa wieħed mit-tnax-il pajjiż indipendenti fl-Amerika t'Isfel. Hija tinsab fil-parti ċentrali u tal-punent ta' din il-parti tal-Amerika. Għandha żona kontinentali ta' 1,285,215.6 km² u perimetru ta' 7,073 km ta' linja tal-fruntiera tal-art, li hija kondiviża mal-ġirien kollha tagħha tal-Amerika t'Isfel. L-itwal fruntiera u waħda mill-aktar imħatteb hija mal-Brażil, li għandha tul ta' 2,822.496 km bejn il-bokka tax-Xmara Yavarí u l-bokka tax-Xmara Yaverija fix-Xmara Acre u ssir kompletament fil-ġungla tal-Amażonja. , u l- l-iqsar, maċ-Ċilì, 169 km biss bejn il-plateau ta' Ancomarca sal-punt imsejjaħ Concordia fuq ix-xatt tal-bajja fl-Oċean Paċifiku. === Eżenzjoni === L-Andes jaqsmu l-Peru mit-tramuntana għan-nofsinhar, u jikkundizzjonaw il-klima u l-orografija tal-pajjiż bil-preżenza imponenti tagħhom. Għalkemm il-Pass ta’ Porculla jimmarka l-iktar punt baxx tiegħu f’2,137 metru ‘l fuq mil-livell tal-baħar, il-Cordillera Blanca u l-Cordillera de Huayhuash huma dar għall-ogħla qċaċet fil-Perù fis-settur tat-Tramuntana. Jibdew mill-junction Pasco, l-Andes ċentrali jwessgħu u jippreżentaw plateaus bejn il-meded tal-muntanji u l-qċaċet bħal Coropuna, Ampato jew Salcantay. Il-plateau ta' Collao, f'3600 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar u l-firxa tal-muntanji Vulkaniċi, bil-Misti, Pichu Pichu, u Ubinas b'silġ, jiffurmaw is-settur tan-Nofsinhar tal-Andes Peruvjani li jibdew mill-Vilcanota Nude. Il-Cordillera Blanca hija l-ogħla katina tropikali fid-dinja. Fost il-qċaċet tas-silġ tiegħu, li jaqbżu s-6,000 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, jispikka Huascarán, l-ogħla muntanja fil-Peru. Barra minn hekk, ta’ min jenfasizza l-preżenza ta' Alpamayo, meqjusa bħala l-isbaħ muntanja b'silġ fid-dinja, u Pastoruri, iffrekwentata ħafna mit-turisti. Il-Kordillera Blanca għandha tul ta' 250 km u taqsam id-dipartiment ta' Ancash. Il-pelagatos b'kappa tas-silġ, fit-tramuntana, u l-għoqda Tuco, fin-nofsinhar, jistabbilixxu l-limiti tiegħu. Flimkien mal-Cordillera Negra, ta' altitudni aktar baxxa u mingħajr qċaċet ta' silġ, tifforma l-attrattiva Callejón de Huaylas, li minnha tgħaddi x-Xmara Santa. === Idrografija === [[File:Sillustani, Perú, 2015-08-01, DD 108-112.JPG|thumb|left|Lag Umayo (Lago Umayo)]] [[File:Atardecer en Sillustani.jpg|thumb|Lag Umayo (Lago Umayo)]] Il-Perù fih 4% tal-ilma ħelu tal-pjaneta. Dan il-volum huwa mqassam b'mod irregolari fi tliet għoljiet, il-Paċifiku, l-Amażonja u l-Lag Titicaca, delimitati mill-firxa tal-muntanji tal-Andes. Il-ġgant Amazon twieldet ukoll fit-tieni minn dawn il-baċiri, li, bis-6,872 km tagħha, hija l-itwal u l-akbar xmara fid-dinja. L-inklinazzjoni tagħha tokkupa 75% tat-territorju. Il-Lag Titicaca huwa l-akbar lag fl-Amerika t'Isfel, b'8,380 km². Dan il-lag tectonic huwa kondiviż mill-Perù u l-Bolivja. 20 xmara ferra l-ilmijiet tagħhom fiha; fosthom, ir-Ramis, l-Ilave u l-Huancané, fuq in-naħa Peruvjana. Jirreġistra l-mewġ u l-mareat; Għandha 36 gżira u tinfluwenza l-klima tal-plateau ta' Collao, minħabba t-temperatura medja tagħha ta' 12 °C. Il-Lag Titicaca iffurmat, flimkien mal-laguna Arapa u l-Lag Poopó (Bolivja), il-Lag kbir Ballivián tal-għoljiet Peruvjani. Il-biċċa l-kbira tax-xmajjar Peruvjani joriġinaw fil-qċaċet tal-Andes u joħorġu f'wieħed mit-tliet baċiri. Dawk li joħorġu fl-Oċean Paċifiku huma wieqaf u qosra, u jgħaddu biss b'mod intermittenti. It-tributarji tax-Xmara Amazon għandhom fluss ferm akbar u huma itwal u inqas wieqaf ladarba jitilqu mill-muntanji. Ix-xmajjar li joħorġu fil-Lag Titicaca huma ġeneralment qosra u għandhom fluss kbir. L-itwal xmajjar fil-Perù huma l-Ucayali, il-Marañón, il-Putumayo, il-Yavarí, il-Huallaga, l-Urubamba, il-Mantaro u l-Amazonas. L-akbar lag tal-Perù, il-Lag Titicaca bejn il-Peru u l-Bolivja fl-Andes, huwa wkoll l-akbar fl-Amerika t'Isfel. L-akbar ġibjuni, kollha fir-reġjun kostali tal-Perù, huma l-ġibjuni ta' Poechos, Tinajones, San Lorenzo u El Fraile. === Klima === [[File:Koppen-Geiger Map PER present.svg|thumb|Mappa tal-klassifikazzjoni tal-klima Köppen-Geiger għall-Perù]] Il-fatt li l-Perù huwa qrib l-ekwatur jindika li l-klima tiegħu għandha tkun eminentement tropikali, madankollu żewġ fatturi jbiddlu l-klima b'mod sinifikanti. L-ewwelnett, l-eżistenza tal-Medda tal-Muntanji tal-Andes għolja parallela fl-Amerika t'Isfel mal-Oċean Paċifiku u, it-tieni, il-Kurrent kiesaħ Peruvjan jew Humboldt li jimmanifesta ruħu minn nofsinhar għat-tramuntana sa 5° latitudni u li jaħbat mal-Kurrent El Niño fuq il-kosti ta' Piura u Tumbes sa latitudni 3.2°, fin-nofsinhar tal-ekwatur. Dawn l-inċidenti, flimkien mal-antiċiklun tan-Nofsinhar tal-Paċifiku f'din il-parti tal-kontinent, jikkawżaw tnaqqis fit-temperaturi annwali medji ta' madwar għaxar gradi Celsius fuq il-kosta u varjetà kbira ta' klimi simultanji madwar il-pajjiż kollu li poġġa lill-Peru bħala wieħed mill-pajjiżi li għandhom l-akbar varjetà ta' klimi fid-dinja. Il-kosta Meta jseħħ il-fenomenu klimatiku magħruf bħala El Niño, jiġifieri, meta t-temperatura tal-baħar taqbeż is-27 °C matul is-sjuf, il-klima tal-kosta kollha tvarja sostanzjalment, u tikkawża għargħar li jikkawżaw ħsara ta' diversi tipi u l-klima ssir tropikalizzata, li ma timmanifestax. biss fir-radjazzjoni solari li tikkaratterizza s-sjuf u l-molol iżda fil-veġetazzjoni kif jiġri fid-dipartimenti ta' Piura u Tumbes. Iż-żona ċentrali u tan-Nofsinhar tal-kosta għandha klima niexfa subtropikali jew deżert, b'temperatura medja ta '18 °C u xita annwali ta' 150 mm Min-naħa l-oħra, iż-żona tat-Tramuntana għandha klima tropikali niexfa, b'temperatura medja 'l fuq. 24 °C u xita matul is-sajf. Jekk iseħħ il-fenomenu El Niño, it-temperatura medja tal-kosta kollha tista 'tilħaq sa 40 °C u x-xita tiżdied b'mod sinifikanti fiż-żoni kostali tat-Tramuntana u ċ-ċentru. L-eżenzjoni tax-xmara tinkludi reġjuni ekoloġiċi bħad-deżert kostali, il-foresta niexfa ekwatorjali u porzjon żgħir ta 'foresti tropikali fil-majjistral ta' Tumbes. Fost il-karatteristiċi ġeografiċi li jistgħu jinstabu f'dan ir-reġjun hemm irdum, peniżoli, bajjiet u bajjiet. Is-serrieq Il-muntanji għandhom klima ta' muntanji għolja varjata li fl-istess ħin hija kuntrarja għall-istaġun meta mqabbla mal-kosta. Jiġifieri, filwaqt li fuq il-kosta huwa sajf, fil-muntanji huwa "xitwa" (biex isir il-paragun, peress li fir-realtà fl-emisferu tan-nofsinhar kollu se jkun is-sajf) u viċi versa, dan għaliex minn Diċembru sa April huwa l-istaġun tax-xita. Barra minn hekk, id-diversi għoli, ir-rilievi tagħhom li jiġġeneraw mikroklima u l-varjazzjonijiet fl-ammonti ta’ preċipitazzjoni skont iż-żoni għandhom influwenza addizzjonali. L-oxxillazzjoni tat-temperatura bejn il-ġurnata u l-lejl hija aktar evidenti. Hemm żoni, bħall-Cordillera Blanca, li għandha isimha għall-borra perpetwu u glaċieri. Ġungla Il-foresta tropikali tal-Amażonja Peruvjana, l-akbar mit-tliet reġjuni, b'782,880.55 km² tirrappreżenta 62% tat-territorju Peruvjan, tidher fil-lvant tal-firxa tal-muntanji Andini. Huwa magħmul mill-foresta għolja jew sħaba, b'għoljiet weqfin, u l-pjanura tal-Amażonja, taħt l-400 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. 10% biss tal-Peruvjani jgħixu hemmhekk. Ġungla eyebrow u pjanura tal-Amażonja. Fiż-żona tal-ġungla, il-klima hija pjuttost tropikali u subtropikali. Il-ġungla nnifisha, minħabba n-natura tagħha stess u l-post 'il bogħod mill-influwenzi tal-kosta u l-prossimità tal-ekwatur, għandha klima tropikali b'xita madwar 200 jum fis-sena. Is-sħana permanenti tikkontribwixxi għall-evaporazzjoni mgħaġġla tax-xita u għalhekk, għal umdità b'irwejjaħ differenti, skont il-pjanti jew is-siġar. Il-klima tal-Perù hija determinata mill-post ġeografiku tagħha, peress li l-pajjiż jinsab fiż-żona intertropikali tad-Dinja, jiġifieri f'latitudni baxxa u qrib l-ekwatur tad-Dinja. Dan jimplika li m'hemmx differenzi kbar bejn it-temperaturi medji tax-xitwa u tas-sajf fil-pajjiż kollu, u jiddetermina wkoll li l-Lvant għandu klima tropikali b'xita. Il-preżenza imponenti tal-firxa tal-muntanji tal-Andes tiddetermina varjetà ta 'klimi ta' altitudni għolja li jvarjaw mill-klima moderata tal-muntanji sal-klima friġida tal-muntanji għoljin. Fl-aħħarnett, il-kurrenti kesħin tal-baħar u l-irjiħat li ġejjin mill-antiċiklun tan-Nofsinhar tal-Paċifiku jiddeterminaw li l-klima niexfa subtropikali tipprevali fuq il-kosta. Għalkemm il-Peru jinsab kompletament fit-tropiċi, il-kombinazzjoni ta' latitudni tropikali, meded ta' muntanji, varjazzjonijiet topografiċi u żewġ kurrenti oċeani (Humboldt u El Niño) jagħtu lill-Peru diversità kbira ta' klimi. Elevazzjonijiet 'il fuq mil-livell tal-baħar fil-pajjiż ivarjaw minn -37 sa 6,778 m (-121 sa 22,238 pied) u l-preċipitazzjoni tvarja minn inqas minn 20 mm (0.79 pulzieri) kull sena f'żoni deżerti għal aktar minn 8,000 mm (310 pulzieri) f'żoni ta' foresti tropikali tropikali . Minħabba l-ġeografija tiegħu, il-Peru jista 'jinqasam fi tliet klimi ewlenin. Ir-reġjun kostali relattivament irqiq u kontinwu għandu temperaturi moderati, ftit preċipitazzjoni, u umdità għolja, ħlief fil-partijiet tat-Tramuntana aktar sħan u umdi tiegħu. Fir-reġjun muntanjuż, li jkopri kważi terz tal-pajjiż, ix-xita hija frekwenti fis-sajf u t-temperatura u l-umdità jonqsu bl-altitudni sal-qċaċet iffriżati tal-Andes. L-Amażonja Peruvjana, li tkopri aktar minn nofs iż-żona totali tal-Perù, hija kkaratterizzata minn xita qawwija u temperaturi għoljin, ħlief fil-parti l-aktar tan-nofsinhar tagħha, li għandha xtiewi kesħin u xita staġjonali. === Reġjuni ġeografiċi tradizzjonali tal-Perù === It-territorju tar-Repubblika Peruvjana huwa tradizzjonalment maqsum fi tliet reġjuni naturali differenzjati mill-klima u l-veġetazzjoni tagħhom, li sabiex mill-punent għal-lvant li jibdew mill-Oċean Paċifiku huma l-Kosta, is-Sierra u l-Ġungla. Din id-diviżjoni tripartitika tintuża ta' spiss fid-diskors popolari tal-Perù. L-ewwel rekord ta’ l-użu ta' din is-sistema jinsab fil-ktieb Chronicle of Peru mill-kronista Spanjol Pedro Cieza de León, li daret il-Peru fl-1548 u ddeskriva l-Llanos, is-Sierra u l-Montaña biex jirreferi għall-kosta, muntanji u ġungla. , rispettivament. . Cieza semma l-kosta tan-Nofsinhar bħala sħuna u niexfa, tal-kumplament tal-kosta qal: "...ħaġa notevoli, peress li ma tagħmilx xita tul il-pjanuri kollha." u li hija mħawla biss fejn ix-xmajjar jippermettu t-tisqija.minħabba l-għerja tal-kosta. Jagħmel ukoll kuntrast mal-muntanji, minħabba li hija kiesħa u għandha "xita tax-xitwa", li fil-fatt hija inverżjoni tal-istaġun tas-sajf tan-Nofsinhar, kif ħafna abitanti tal-muntanji saħansitra jqisu llum meta jsejħu l-istaġun tax-xita xitwa. . Fuq il-ġungla, huwa laħaq dak li nafu bħala l-ġungla għolja, billi sejjaħlu "il-muntanji ta 'l-Andes, ta' ħxuna kbira, ta' sriep kbar u ta' l-Indjani ġewwa l-muntanja." Cieza ppubblika l-ewwel parti tal-Kronika tiegħu fi Spanja fl-1553. Din id-diviżjoni lonġitudinali għandha korrispondenza bijoġeografika relatata mal-klima u l-bijodiversità, peress li r-reġjun tal-Kosta għandu korrispondenza mad-deżert kostali tal-Perù, bi klima deżert subtropikali u li min-naħa tiegħu huwa parti mid-deżert tal-Paċifiku tal-Amerika t'Isfel; Is-Sierra tikkostitwixxi l-parti ċentrali tal-firxa tal-muntanji tal-Andes u għandha klima ta' muntanji moderata u klima ta' muntanji għolja kiesħa; u l-Ġungla bil-veġetazzjoni eżuberanti tagħha hija parti mill-Amażonja bi klima tropikali sħuna u b'xita, b'bijodiversità għolja. Din id-diviżjoni tat-territorju Peruvjan fi tliet reġjuni kbar ġiet riveduta mill-akkademja Peruvjana, u pproponiet teżijiet oħra bħat-tmien reġjuni naturali tal-Perù li jippermettulna niksbu approssimazzjoni tal-partikolaritajiet li jiddistingwu t-territorju Peruvjan, speċjalment fost l-ambjent ekoloġiku Andin. Pavimenti; jew id-diviżjoni f'ekoreġjuni li tiddistingwi l-kosta tad-deżert mill-kosta tat-tramuntana ekwatorjali u forestata, ukoll il-firxa tal-muntanji tal-isteppa mill-puna u l-paramo, u l-ġungla baxxa mill-ġungla għolja. === Bijodiversità === [[File:Kantutas Cuzco.jpg|thumb|Fjura Cantuta (Cantua buxifolia), fjura nazzjonali tal-Peru]] Il-bijodiversità tal-Perù hija pjuttost kumplessa u hija kkaratterizzata minn diversità bijoloġika għolja minħabba l-eżenzjoni partikolari tiegħu imħatteb, id-diversità kbira ta' klimi u l-istorja naturali tagħha. Il-Perù huwa meqjus bħala wieħed mill-pajjiżi megadiverse, jiġifieri wieħed mill-inqas minn għoxrin pajjiż bl-akbar bijodiversità fuq il-pjaneta. Barra minn hekk, fih rati għoljin ta' endemiżmu f'kladi multipli u differenti uniċi fid-Dinja. ==== Fawna ==== [[File:Rupicola peruvianus Gallito de roca andino Andean-Cock-of-the-Rock (male) (13995875991).jpg|thumb|Serduk tal-blat Andin, għasfur nazzjonali tal-Perù]] [[File:Vicunacrop2.jpg|thumb|Il-vicuña (Vicugna vicugna), abitant rappreżentattiv tas-Sierra Sur]] [[File:Jaguar animal panthera onca.jpg|thumb|Il-ġaguar (Jaguar) (Panthera onca), abitant rappreżentattiv tal-Foresti Baxx]] Minħabba l-ġeografija u l-klima varjati tiegħu, il-Perù għandu bijodiversità għolja b'21,462 speċi ta 'pjanti u annimali rrappurtati fl-2003, 5,855 minnhom endemiċi, u huwa wieħed mill-pajjiżi megadiverse. Il-Perù għandu aktar minn 1,800 speċi ta' għasafar (120 endemiċi), aktar minn 500 speċi ta' mammiferi, aktar minn 300 speċi ta 'rettili u aktar minn 1,000 speċi ta' ħut tal-ilma ħelu. Il-mijiet ta' mammiferi jinkludu speċi rari bħall-puma, il-ġaguar, u l-ors tan-nuċċalijiet. L-għasafar tal-Perù jipproduċu kwantitajiet kbar ta' guano, esportazzjoni ekonomikament importanti. Il-Paċifiku fih kwantitajiet kbar ta’ ispnott, barbun, inċova, tonn, krustaċji u molluski, u fih ħafna klieb il-baħar, sperma u balieni. Il-fawna invertebrata hija ħafna inqas inventarjata; Mill-inqas il-ħanfus (Coleoptera) ġew studjati fil-proġett "Beetles of Peru", immexxi minn Caroline S. Chaboo, tal-Università ta 'Nebraska, l-Istati Uniti, u dan żvela aktar minn 12,000 speċi dokumentati u ħafna ġodda għall-Peru. Il-Peru għandu wkoll flora ugwalment diversa. Id-deżerti kostali jipproduċu ftit aktar minn kakti, minbarra oasi ta’ ċpar tal-muntanji u widien tax-xmajjar li fihom ħajja unika tal-pjanti. L-artijiet għolja fuq il-linja tas-siġar magħrufa bħala puna huma dar għal arbuxelli, kakti, pjanti reżistenti għan-nixfa bħal ichu, u l-akbar speċi ta 'bromeliad: il-Puya raimondii spettakolari. L-għoljiet tal-foresti tas-sħab tal-Andes jappoġġjaw ħażiż, orkidej u bromeliads, u l-foresti tropikali tal-Amażonja hija magħrufa għall-varjetà ta 'siġar u pjanti tal-kanupew. Il-Perù kellu punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti tal-2019 ta' 8.86/10, u kklassifikah fl-14-il post globalment fost 172 pajjiż. == Organizzazzjoni Territorjali == [[File:Peru - Regions and departments (labeled).svg|thumb|250px|Organizzazzjoni territorjali]] It-tqassim politiku-amministrattiv ta' pajjiżna jurina li hemm 24 dipartiment jew reġjun u Il-Perù huwa maqsum f'26 unità: 24 dipartiment, il-Provinċja Kostituzzjonali ta' Callao u l-Provinċja ta' Lima (LIM) – li hija indipendenti minn kwalunkwe reġjun u sservi bħala l-kapitali tal-pajjiż. Skont il-kostituzzjoni, l-24 dipartiment flimkien mal-Provinċja ta' Callao għandhom gvern "reġjonali" elett magħmul mill-gvernatur reġjonali u l-kunsill reġjonali. Il-gvernatur jikkostitwixxi l-korp eżekuttiv, jipproponi baġits u joħloq digrieti, riżoluzzjonijiet u programmi reġjonali. Il-Kunsill Reġjonali, il-korp leġiżlattiv tar-reġjun, jiddibatti u jivvota fuq il-baġits, jissorvelja l-uffiċjali reġjonali, u jista' jivvota biex ineħħi l-gvernatur, logutenent gvernatur, jew kwalunkwe membru tal-kunsill mill-kariga. Il-gvernatur reġjonali u l-Kunsill Reġjonali jservu terminu ta' erba' snin, mingħajr elezzjoni mill-ġdid immedjata. Dawn il-gvernijiet jippjanaw l-iżvilupp reġjonali, jeżegwixxu proġetti ta' investiment pubbliku, jippromwovu attivitajiet ekonomiċi u jimmaniġġjaw proprjetà pubblika. Provinċji bħal Lima huma amministrati minn kunsill muniċipali, immexxi minn sindku. L-għan tad-delega tas-setgħa lill-gvernijiet reġjonali u muniċipali kien, fost l-oħrajn, li tittejjeb il-parteċipazzjoni popolari. L-NGOs kellhom rwol importanti fil-proċess ta' deċentralizzazzjoni u għadhom jinfluwenzaw il-politika lokali. Xi żoni tal-Peru huma definiti bħala żoni metropolitani li jikkoinċidu żoni distrettwali. L-akbar minn dawn, iż-żona metropolitana ta' Lima, hija s-seba' l-akbar metropoli fl-Amerika. == Demografija == [[File:Peru Population Density, 2000 (6171916181).jpg|thumb|Densità tal-popolazzjoni, 2000]] B'madwar 31.2 miljun abitant fl-2017, il-Perù huwa r-raba' pajjiż l-aktar popolat fl-Amerika t'Isfel. Ir-rata tat-tkabbir tal-popolazzjoni tal-Perù naqset minn 2.6% għal 1.6% bejn l-1950 u l-2000; Il-popolazzjoni hija mistennija li tilħaq madwar 42 miljun fl-2050. Skont iċ-ċensiment Peruvjan tal-1940, il-Peru kellu popolazzjoni ta' seba' miljun residenti. Fl-2017, 79.3% għexu f'żoni urbani u 20.7% f'żoni rurali. Bliet ewlenin jinkludu ż-żona metropolitana ta' Lima (dar għal aktar minn 9.8 miljun ruħ), Arequipa, Trujillo, Chiclayo, Piura, Iquitos, Cusco, Chimbote u Huancayo; kollha rrappurtaw aktar minn 250,000 abitant fiċ-ċensiment tal-2007 Hemm 15-il tribù Amerindian mhux ikkuntattjat fil-Perù. Il-Perù għandu stennija tal-ħajja ta' 75.0 snin (72.4 għall-irġiel u 77.7 għan-nisa) skont l-aħħar dejta tal-2016 mill-Bank Dinji. === Gruppi etniċi === Il-Perù huwa nazzjon multietniku ffurmat minn mewġ suċċessiv ta' popli differenti fuq ħames sekli. L-Amerindjani abitaw it-territorju Peruvjan għal diversi millenji qabel il-konkwista Spanjola fis-seklu 16; Skont l-istoriku Nobbli David Cook, il-popolazzjoni tagħha naqset minn kważi 5-9 miljun fis-snin 1520 għal madwar 600,000 fl-1620 prinċipalment minħabba mard infettiv. Iċ-ċensiment tal-2017 kien jinkludi mistoqsija dwar l-awtoidentifikazzjoni etnika għall-ewwel darba. Skont ir-riżultati, 60.2% tan-nies identifikaw lilhom infushom bħala mestizo, 22.3% identifikaw lilhom infushom bħala Quechua, 5.9% identifikaw lilhom infushom bħala bojod, 3.6% identifikaw lilhom infushom bħala iswed, 2.4% identifikaw ruħhom bħala Aymara, 2.3% identifikaw ruħhom bħala oħrajn. etniċi, u 3.3% ma ddikjarawx l-etniċità tagħhom. L-Ispanjoli u l-Afrikani waslu f'numru kbir taħt ir-reġim kolonjali, ħallat ħafna ma' xulxin u ma' popli indiġeni. Wara l-indipendenza, kien hemm immigrazzjoni gradwali mill-Ingilterra, Franza, il-Ġermanja u l-Italja. Il-Perù ħeles lill-iskjavi suwed tiegħu fl-1854. Iċ-Ċiniżi u l-Ġappuniżi waslu fl-1850 bħala ħaddiema wara t-tmiem tal-iskjavitù, u minn dakinhar saru influwenza kbira fuq is-soċjetà Peruvjana. ==== Gruppi etniċi (2017) ==== * 60.2% Mestizo (Mħallta Abjad u Indiġeni) * 25.8% Indiġeni * 5.9% Abjad * 3.6% Iswed * 0.2% Nikkei (Ġappuniż) jew Tusan (Ċiniż) * 1.0% oħra * 3.3% ebda tweġiba === Lingwa === [[File:Last look arounjd Lima (8444763943).jpg|thumb|Casa de Osambela, kwartieri ġenerali tal-Akkademja tal-Lingwa Peruvjana (APL) f'Lima]] Skont il-Kostituzzjoni Peruvjana tal-1993, il-lingwi uffiċjali tal-Perù huma l-Spanjol u, f'żoni fejn jippredominaw, il-Quechua u lingwi indiġeni oħra. L-Ispanjol huwa mitkellem b'mod nattiv minn 82.6% tal-popolazzjoni, il-Quechua bi 13.9% u l-Aymara b'1.7%, filwaqt li l-1.8% li jifdal jitkellmu lingwi oħra. L-Spanjol huwa l-lingwa uffiċjali tal-pajjiż, li tintuża fil-midja, fis-sistemi edukattivi u fil-kummerċ. L-Amerindjani li jgħixu fl-artijiet għoljiet Andini jitkellmu bil-Quechua u l-Aymara u huma etnikament distinti mid-diversi gruppi indiġeni li jgħixu fin-naħa tal-Lvant tal-Andes u fl-artijiet baxxi tropikali li jmissu mal-baċin tal-Amażonja. Ir-reġjuni ġeografiċi distinti tal-Perù huma riflessi f'diviżjoni lingwistika bejn il-kosta, fejn l-Ispanjol huwa aktar predominanti fuq il-lingwi Amerinjani, u l-kulturi Andini tradizzjonali aktar diversi tal-muntanji u l-għoljiet. Il-popolazzjonijiet indiġeni fil-Lvant tal-Andes jitkellmu diversi lingwi u djaletti. Xi wħud minn dawn il-gruppi għadhom jaderixxu mal-lingwi indiġeni tradizzjonali, filwaqt li oħrajn ġew assimilati kważi kompletament fil-lingwa Spanjola. Kien hemm sforz dejjem jikber u organizzat biex jiġi mgħallem il-Quechua fi skejjel pubbliċi f’żoni li jitkellmu bil-Quechua. Fl-Amażonja Peruvjana, huma mitkellma bosta lingwi indiġeni, inklużi Asháninka, Bora u Aguaruna. ==== Lingwi uffiċjali u ko-uffiċjali ==== * Spanjol * Keċwa * Aymara * Lingwi Indiġeni oħra === Religion === [[File:Coricancha, Cusco, Perú, 2015-07-31, DD 68.JPG|thumb|Quri Kancha u l-Kunvent ta' Santo Domingo, f'Cusco]] Il-Kattoliċiżmu Ruman kien il-fidi predominanti fil-Perù għal sekli sħaħ, għalkemm il-prattiċi reliġjużi għandhom grad għoli ta' sinkretiżmu mat-tradizzjonijiet indiġeni. Tnejn mill-universitajiet tagħha, il-Pontificia Universidad Católica del Perú u l-Universidad Católica San Pablo, huma fost l-aqwa 5 universitajiet fil-pajjiż. Skont iċ-ċensiment tal-2017, 76% tal-popolazzjoni ta' aktar minn 12-il sena ddeskrivew lilhom infushom bħala Kattolika, 14.1% bħala Evanġeliċi, 4.8% bħala Protestanti, Lhudija, Qaddisin tal-Aħħar Jiem u Xhieda ta' Jehovah, u 5.1% bħala mhux reliġjużi. It-tradizzjonijiet reliġjużi Amerindjani għadhom għandhom rwol importanti fit-twemmin tal-Peruvjani. Il-vaganzi Kattoliċi bħal Corpus Christi, il-Ġimgħa Mqaddsa, u l-Milied huma xi drabi mħallta mat-tradizzjonijiet Amerinjani. Il-festi Amerinjani minn żmien qabel il-Kolombja għadhom mifruxa; Inti Raymi, festival antik tal-Inka, għadu ċċelebrat, speċjalment fil-komunitajiet rurali. Ħafna bliet u rħula għandhom il-knisja jew il-katidral uffiċjali tagħhom u l-qaddis patrun. Iż-żewġ qaddisin tal-Perù huma Rosa de Lima, l-ewwel Qaddisa tal-Amerika, u Martín de Porres. L-akbar katidral fil-Perù huwa l-Katidral Metropolitan ta' Lima. Knejjes u katidrali notevoli oħra huma l-Katidral Bażilika ta' Cusco, il-Katidral ta' Arequipa, u l-Bażilika ta' Santo Domingo. ==== Religion (2017) ==== * 94.5% Kristjaneżmu * 76.0% Kattoliku * 18.5% Kristjan ieħor * 5.1% ebda reliġjon * 0.4% oħra === Edukazzjoni === [[File:CCSM-UNMSM Casona de San Marcos y Parque Universitario.jpg|thumb|Università Nazzjonali ta' San Marcos, f'Lima]] Ir-rata tal-litteriżmu tal-Perù hija stmata għal 92.9% fl-2007; Din ir-rata hija inqas fiż-żoni rurali (80.3%) milli fiż-żoni urbani (96.3%). L-edukazzjoni primarja u sekondarja huma obbligatorji u b’xejn fl-iskejjel pubbliċi. Il-Perù huwa dar għal waħda mill-eqdem istituzzjonijiet ta' edukazzjoni ogħla fid-Dinja l-Ġdida. L-Universidad Nacional Mayor de San Marcos, imwaqqfa fit-12 ta' Mejju, 1551 matul il-Viciroyalty tal-Perù, hija l-ewwel università stabbilita uffiċjalment u l-eqdem università li topera kontinwament fl-Amerika. Fil-Perù hemm 140 università, li minnhom 51 huma pubbliċi u 89 privati. Barra minn hekk, hemm istituzzjonijiet speċjalizzati fl-arti, mużika u reliġjon, bħal konservatorji, istituti u skejjel ogħla. === Toponimi === Ħafna mill-ismijiet tal-postijiet Peruvjani għandhom sorsi indiġeni. Fil-komunitajiet Andini ta' Ancash, Cusco u Puno, l-ismijiet Quechua jew Aymara jippredominaw b'mod assolut. Madankollu, l-ortografija tagħha bbażata fl-Ispanjol hija f'kunflitt mal-alfabeti standardizzati ta' dawn il-lingwi. Skont l-artikolu 20 tad-Digriet Suprem Nru 004-2016-MC (Digriet Suprem) li japprova r-Regolament tal-Liġi 29735, ippubblikat fil-gazzetta uffiċjali El Peruano fit-22 ta' Lulju, 2016, iridu jiġu proposti progressivament ortografiji xierqa tal-ismijiet tal-postijiet fl-istandardizzati alfabeti tal-lingwi indiġeni bil-għan li tiġi standardizzata n-nomenklatura użata mill-Istitut Ġeografiku Nazzjonali (IGN). L-Istitut Ġeografiku Nazzjonali jagħmel il-bidliet meħtieġa għall-mapep uffiċjali tal-Perù. == Ekonomija == [[File:Sanisidroskyscrapers.jpg|thumb|San Isidro, Lima, id-distrett finanzjarju tal-Perù]] [[File:Ciudadela de Machu Picchu al atardecer 2.jpg|thumb|Machu Picchu huwa wieħed mis-siti turistiċi ewlenin fil-Perù, it-turiżmu huwa wkoll kontributur ekonomiku.]] L-ekonomija tal-Perù hija t-48 l-akbar fid-dinja (klassifikata skont il-parità tas-saħħa tal-akkwist), u l-livell tad-dħul huwa kklassifikat bħala upper-middle mill-Bank Dinji. Il-Perù huwa, mill-2011, waħda mill-ekonomiji li qed jikbru b'rata mgħaġġla fid-dinja minħabba boom ekonomiku esperjenzat matul is-snin 2000. Għandu Indiċi ta' Żvilupp Uman ogħla mill-medja ta' 0.77 li ra titjib kostanti fl-aħħar 25 sena. Storikament, il-prestazzjoni ekonomika tal-pajjiż kienet marbuta mal-esportazzjonijiet, li jipprovdu munita barranija biex tiffinanzja l-importazzjonijiet u l-ħlasijiet tad-dejn barrani. Għalkemm ipprovdew dħul sostanzjali, it-tkabbir awtosostenibbli u distribuzzjoni aktar ugwali tad-dħul urew li ma kinux faċli. Skont id-dejta tal-2015, 19.3% tal-popolazzjoni totali tagħha hija fqira, inklużi 9% li jgħixu f'faqar estrem. L-inflazzjoni fl-2012 kienet l-inqas fl-Amerika Latina, b'1.8% biss, iżda żdiedet fl-2013 hekk kif il-prezzijiet taż-żejt u tal-komoditajiet żdiedu; Fl-2014 huwa 2.5%. u fl-2023 għal 8.6%. Ir-rata tal-qgħad naqset b’mod kostanti f’dawn l-aħħar snin, u fl-2012 kienet ta' 3.6%. Il-politika ekonomika Peruvjana varjat ħafna f'dawn l-aħħar deċennji. Il-gvern 1968-1975 ta 'Juan Velasco Alvarado introduċa riformi radikali, inkluża riforma agrarja, l-esproprjazzjoni ta' kumpaniji barranin, l-introduzzjoni ta' sistema ta' ppjanar ekonomiku, u l-ħolqien ta' settur statali kbir. Dawn il-miżuri ma laħqux l-għanijiet tagħhom ta' ridistribuzzjoni tad-dħul u t-tmiem tad-dipendenza ekonomika fuq nazzjonijiet żviluppati. Minkejja dawn ir-riżultati, il-biċċa l-kbira tar-riformi ma treġġgħux lura sad-disgħinijiet, meta l-gvern liberalizzanti ta' Alberto Fujimori temm il-kontrolli tal-prezzijiet, il-protezzjoniżmu, ir-restrizzjonijiet fuq l-investiment barrani dirett u l-biċċa l-kbira tas-sjieda statali tal-kumpaniji. Fl-2010, is-servizzi rrappreżentaw 53% tal-prodott gross domestiku tal-Perù, segwiti mill-manifattura (22.3%), l-industriji estrattivi (15%) u t-taxxi (9.7%). It-tkabbir ekonomiku reċenti kien immexxi minn stabbiltà makroekonomika, titjib fit-termini tal-kummerċ, u żieda fl-investiment u l-konsum. Il-kummerċ kien mistenni li jiżdied aktar wara l-implimentazzjoni ta 'ftehim ta' kummerċ ħieles mal-Istati Uniti ffirmat fit-12 ta' April, 2006. L-esportazzjonijiet ewlenin tal-Peru kienu ram, deheb, żingu, tessuti u ħut mitħun; L-imsieħba kummerċjali ewlenin tagħha kienu l-Istati Uniti, iċ-Ċina, il-Brażil u ċ-Ċilì. Il-Perù kklassifikat fis-76 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2023. Il-ħaddiema informali jirrappreżentaw, fl-2019, 70% tas-suq tax-xogħol skont l-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika u l-Informatika (INEI). Fl-2016, kważi tliet miljun tifel u tifla u adoloxxenti ħadmu fis-settur informali. === Minjieri === [[File:OperacionesYanacocha.jpg|thumb|Mina Yanacocha]] Il-pajjiż jiddependi ħafna fuq il-minjieri għall-esportazzjoni tal-materja prima, li ammontaw għal 61.3% tal-esportazzjonijiet fl-2023. Fl-2019, il-pajjiż kien it-tieni l-akbar produttur fid-dinja ta' ram, fidda u żingu, it-tmien l-akbar produttur fid-dinja tad-deheb, it-tielet. produttur dinji taċ-ċomb, ir-raba’ produttur dinji tal-landa, il-ħames produttur dinji tal-boron u r-raba' produttur dinji tal-molibdenu. – biex ma nsemmux il-gass u ż-żejt. Il-pajjiż għandu pożizzjoni kompetittiva mistennija fil-minjieri dinjija, li jżomm it-tmexxija tal-minjieri fl-Amerika Latina u storja soda u trajettorja ta' minjieri ftit industrijalizzata l-Perù jbati mill-varjazzjoni internazzjonali fil-prezzijiet tal-komoditajiet. Il-minjiera Yanacocha f'Cajamarca hija s-sors ewlieni tal-estrazzjoni tad-deheb fil-Perù. Hija meqjusa bħala l-akbar minjiera tad-deheb fl-Amerika t'Isfel u t-tieni l-akbar fid-dinja. Fl-2005, ġew prodotti 3,333,088 uqija ta 'deheb. Indikatur tat-tkabbir tal-minjieri jista 'jidher fl-esportazzjonijiet tal-minjieri, wara li marru minn US $ 1,447 miljun fl-1990 għal US $ 39,639 miljun fl-2023. === Agrikoltura === [[File:Ocoña, Région d'Arequipa, Pérou (9).jpg|thumb|left|Oqsma madwar Ocoña, Arequipa, il-Peru]] [[File:Quinoa growing on Isla del Sol, Lake Titicaca.jpg|thumb|Quinoa]] [[File:59 Colca (1).jpg|thumb|left|Oqsma madwar Ocoña, Arequipa, il-Peru]] Il-Perù huwa l-akbar produttur fid-dinja tal-quinoa, il-maca u wieħed mill-akbar 5 produtturi tal-avokado, blueberry, qaqoċċ u asparagu, wieħed mill-akbar 10 produtturi fid-dinja tal-kafè u l-kawkaw, u wieħed mill-15-il produttur fid-dinja ta 'patata u ananas, li għandhom ukoll produzzjoni konsiderevoli ta' għeneb, kannamieli taz-zokkor, ross, banana, qamħirrum u kassava; L-agrikoltura tagħha hija diversifikata b'mod konsiderevoli. Fit-trobbija tal-bhejjem, il-Peru huwa wieħed mill-akbar 20 produttur tal-laħam tat-tiġieġ fid-dinja. Skont rapport mill-Organizzazzjoni tal-Ikel u l-Agrikoltura tan-Nazzjonijiet Uniti (FAO) ippubblikat f'Awwissu 2022, nofs il-popolazzjoni Peruvjana tbati minn nuqqas ta' sigurtà alimentari moderata (16.6 miljun ruħ), u aktar minn 20% (6.8 miljun ruħ), ibatu minn minn insigurtà severa tal-ikel: imorru ġurnata sħiħa, jew saħansitra diversi jiem mingħajr ma jieklu. Id-direttur tal-FAO Peru jenfasizza li “dan huwa l-paradoss kbir ta' pajjiż li għandu biżżejjed ikel għall-popolazzjoni tiegħu. Il-Peru huwa produttur nett tal-ikel u wieħed mill-poteri kbar tal-agro-esportazzjoni fir-reġjun. L-insigurtà tal-ikel hija dovuta għal inugwaljanza soċjali għolja u pagi baxxi, bil-paga minima Peruvjana tkun waħda mill-inqas fl-Amerika t'Isfel u settur informali kbir. Skont il-FAO, il-bdiewa ż-żgħar stess ibatu mill-ġuħ. Imħallsa ħażin, ibatu wkoll l-impatti tat-tibdil fil-klima u jiffaċċjaw il-problema tat-traffikar tad-droga fuq l-artijiet tagħhom u l-attività tal-minjieri li tnaqqas il-ħamrija.” === Industrija === Kull sena l-Bank Dinji jipprepara lista tal-pajjiżi produtturi ewlenin, ibbażata fuq il-valur totali tal-produzzjoni tagħhom. Skont il-lista tal-2019, il-Perù jikklassifika fil-50 fost l-aktar industriji siewja fid-dinja ($ 28.7 biljun). Fl-2011 u l-2016 il-Perù kien l-akbar fornitur tad-dinja tal-ħut mitħun. Huwa wkoll il-produttur ewlieni fid-dinja tas-suf tal-alpaka, u l-aktar esportatur importanti ta 'ħwejjeġ tat-tessuti tal-qoton fl-Amerika Latina, u minħabba l-ġid naturali tiegħu, huwa post eċċellenti għall-iżvilupp tal-industrija tal-polimeru mad-dinja kollha. Il-pajjiż jinsab fi stadju ta' tkabbir ekonomiku u mistenni, fid-dawl tal-ftehimiet u t-trattati ffirmati fiż-żoni ta' kummerċ ħieles, isir wieħed mill-aktar nazzjonijiet tal-Amerika t'Isfel attraenti għall-iżvilupp tan-negozju. == Infrastruttura == === Trasport === [[File:Airport lima peru.jpg|thumb|Ajruport Internazzjonali Jorge Chávez, f'Callao]] In-netwerk tat-toroq tal-Perù fl-2021 kien jikkonsisti f'175,589 km (109,106 mi) ta' toroq, b'29,579 km (18,380 mi) asfaltati. Xi awtostradi fil-pajjiż li jispikkaw huma l-Highway Pan-Amerikana u l-Highway Interoceanic. Fl-2016, il-pajjiż kellu 827 km (514 mi) ta' toroq duplikati, u kien qed jinvesti f'aktar duplikazzjonijiet: il-pjan kien li jkollu 2,634 km (1,637 mi) sal-2026. In-netwerk ferrovjarju tal-pajjiż huwa żgħir: fl-2018, il-pajjiż li fih kellu biss 1,939 km (1,205 mi) ta 'ferroviji. Il-Perù għandu ajruporti internazzjonali importanti bħal Lima, Cuzco u Arequipa. L-10 ajruporti l-aktar traffikużi fl-Amerika t'Isfel fl-2017 kienu: São Paulo-Guarulhos (Brażil), Bogotá (Kolombja), São Paulo-Congonhas (Brażil), Santiago (Ċili), Lima (Perù), Brażilja (Brażil), Rio de Janeiro (Brażil), Buenos Aires-Aeroparque (Arġentina), Buenos Aires-Ezeiza (Arġentina) u Minas Gerais (Brażil). Bħalissa qed jinbnew espansjonijiet multipli tal-ajruport madwar il-Perù, iż-żewġ ewlenin huma l-Ajruport Internazzjonali Jorge Chávez u l-Ajruport Internazzjonali ta' Chinchero. L-Ajruport Internazzjonali Jorge Chávez, l-akbar fil-Perù, għaddej minn espansjoni li tinkludi l-kostruzzjoni ta' runway ġdida, torri ta' kontroll u terminal ġdid, flimkien ma' lukandi ġodda, bini tal-loġistika u settur tal-merkanzija. Flimkien, jiffurmaw il-Belt tal-Ajruport. Se jippermetti t-tranżitu ta' 40 miljun passiġġier fis-sena u se jitlesta f'Diċembru 2024. Proġett ieħor ta' ajruport ambizzjuż huwa l-Ajruport Internazzjonali ta' Chinchero f'Cusco. L-ajruport il-ġdid se jieħu post l-Ajruport Internazzjonali Alejandro Velasco Astete l-antik u se jgħin lill-passiġġieri jevitaw waqfa f’Lima billi jintroduċi rotot internazzjonali. Il-Perù għandu portijiet importanti f'Callao, Ilo u Matarani. Il-15-il port l-aktar traffikużi fl-Amerika t'Isfel fl-2018 kienu: Port ta' Santos (Brażil), Port ta' Bahía de Cartagena (Kolombja), Callao (Perù), Guayaquil (Ekwador), Buenos Aires (Arġentina), San Antonio (Ċili), Buenaventura (Kolombja), Itajaí (Brażil), Valparaíso (Ċili), Montevideo (Urugwaj), Paranaguá (Brażil), Rio Grande (Brażil), São Francisco do Sul (Brażil), Manaus (Brażil) u Coronel (Ċili). Il-Port ta' Callao bħalissa huwa l-akbar port fil-Perù. === Enerġija === [[File:Dam on urubamba river.jpg|thumb|Diga fuq ix-Xmara Urubamba fl-2013]] Is-settur tal-elettriku esperjenza titjib notevoli f'dawn l-aħħar snin. In-numru ta' djar b'dawl elettriku kiber minn 82% fl-2007 għal 94.2% fl-2016, filwaqt li l-kwalità u l-effettività tat-twassil tas-servizz tjiebu. Il-kapaċità attwali ta' ġenerazzjoni elettrika hija maqsuma b'mod ugwali bejn l-enerġija termali u idroelettrika. Is-Sistema Elettrika Nazzjonali Interkonnessa tforni 85% tal-popolazzjoni konnessa, b'diversi sistemi iżolati li jkopru l-bqija tal-pajjiż. Il-produzzjoni tal-elettriku Peruvjana ammontat għal 5.1 TWh fix-xahar ta' Ottubru 2022. Minn dawn, 52 % ġew minn impjanti idroelettriċi, 38.3 % minn impjanti termoelettriċi (li jużaw iż-żejt, gass u faħam) u 9.7 % tal-impjanti tal-enerġija rinnovabbli bħal: riħ, solari u oħrajn. Fl-2021, il-Perù kellu, f'termini ta' elettriku rinnovabbli installat, 5,490 MW f'enerġija idroelettrika (l-34 l-akbar fid-dinja), 409 MW f'enerġija mir-riħ (id-49 l-akbar fid-dinja), 336 MW f’enerġija solari (62 l-akbar fid-dinja). id-dinja) u 185 MW fil-bijomassa. === Kura tas-saħħa === Il-Perù għandu sistema tas-saħħa deċentralizzata li tikkonsisti f'kombinazzjoni ta' kopertura tal-gvern u mhux tal-gvern. Il-kura medika hija koperta mill-Ministeru tas-Saħħa, EsSalud, il-Forzi Armati (FFAA) u l-Pulizija Nazzjonali (PNP), kif ukoll minn kumpaniji tal-assigurazzjoni privati. Il-Ministeru tas-Saħħa jassigura 60% tal-popolazzjoni u EsSalud tkopri 30%. Il-bqija tal-popolazzjoni tal-Perù hija assigurata minn taħlita tal-Forzi Armati, il-PNP u kumpaniji tal-assigurazzjoni privati. Skont l-Organizzazzjoni Pan-Amerikana tas-Saħħa, l-istennija tal-ħajja għall-irġiel hija 72.6 snin, filwaqt li għan-nisa hija 77.9 snin. Il-mortalità tat-trabi hija tmintax għal kull elf twelid, wara li naqset b'76% mill-1990 sal-2011. Il-kawżi ewlenin tal-mewt tal-Peruvjani huma neoplażmi, influwenza u pnewmonja, mard batterjali, mard iskemiku tal-qalb u mard ċerebrovaskulari. Skont iċ-Ċensimenti tal-Popolazzjoni u tad-Djar tal-2017, 75.5% tal-popolazzjoni għandha xi tip ta' assigurazzjoni tas-saħħa, jiġifieri 22,173,663 persuna, minkejja dan, 24.5% tal-popolazzjoni m’għandha bl-ebda tip ta' assigurazzjoni. == Kultura == [[File:Chancay - Textile Doll - Walters 83768.jpg|thumb|Pupa tat-tessuti (seklu 11), kultura Chancay, Walters Art Museum. Pupi, żgħar fid-daqs, jinstabu ta' spiss fl-oqbra tal-Perù tal-qedem.]] Il-kultura Peruvjana għandha l-għeruq tagħha prinċipalment fit-tradizzjonijiet Iberiċi u Andini, għalkemm ġiet influwenzata wkoll minn diversi gruppi etniċi Ewropej, Asjatiċi u Afrikani. It-tradizzjonijiet artistiċi Peruvjani jmorru lura għall-fuħħar elaborat, it-tessuti, il-ġojjellerija, u l-iskultura tal-kulturi pre-Inka. L-Incas żammew dawn is-snajja u kisbu kisbiet arkitettoniċi, inkluż il-kostruzzjoni ta' Machu Picchu. Il-barokk iddomina l-arti kolonjali, għalkemm immodifikat minn tradizzjonijiet indiġeni. Matul dan il-perjodu, il-biċċa l-kbira tal-arti ffukat fuq temi reliġjużi; Il-knejjes numerużi ta' dak iż-żmien u l-pitturi tal-Skola ta' Cusco huma rappreżentattivi. L-arti staġnat wara l-indipendenza saż-żieda tal-indiġeniżmu fil-bidu tas-seklu 20. Mis-snin ħamsin, l-arti Peruvjana kienet eclettika u ffurmata minn kurrenti artistiċi kemm barranin kif ukoll lokali. === Arti viżwali === L-arti Peruvjana għandha l-oriġini tagħha fiċ-ċiviltajiet Andini. Dawn iċ-ċiviltajiet ħarġu fit-territorju tal-Perù modern qabel il-wasla tal-Spanjol. L-arti Peruvjana inkorporat elementi Ewropej wara l-konkwista Spanjola u kompliet tevolvi matul is-sekli sal-lum. ==== Arti prekolombjana ==== [[File:Nariguera Moche2.JPG|thumb|Ċirku tal-imnieħer Moche li jirrappreżenta d-Decapitator, deheb intarzjat bil-lewn u l-krysocolla. Mużew tad-Deheb tal-Peru, Lima.]] L-ewwel xogħlijiet tal-arti fil-Perù ġejjin mill-kultura Cupisnique, li kienet ikkonċentrata fuq il-kosta tal-Paċifiku, u l-kultura Chavín, li tinfirex fil-biċċa l-kbira fit-tramuntana ta' Lima, bejn il-meded tal-muntanji Andini tal-Cordillera Negra u l-Cordillera Blanca. Ix-xogħlijiet dekorattivi ta' dan il-perjodu, bejn wieħed u ieħor mis-seklu 9 QK, kienu ta' natura simbolika u reliġjuża. L-artisti ħadmu bid-deheb, il-fidda u ċ-ċeramika biex joħolqu varjetà ta' skulturi u rilievi. Dawn iċ-ċiviltajiet kienu magħrufa wkoll għall-arkitettura u l-iskulturi tal-injam tagħhom. Bejn is-seklu 9 QK u t-tieni seklu wara Kristu. C., il-kulturi tal-għerien ta' Paracas u n-nekropoli ta' Paracas żviluppaw fuq il-kosta tan-nofsinhar tal-Perù. L-għerien ta 'Paracas ipproduċew ċeramika polikroma u monokroma kumplessa b'rappreżentazzjonijiet reliġjużi. Id-dfin fin-nekropoli ta' Paracas ipproduċew ukoll tessuti kumplessi, ħafna minnhom magħmulin b’disinni ġeometriċi sofistikati. It-3 seklu QK raw it-tiffjorit tal-kultura urbana Moche fir-reġjun ta' Lambayeque. Il-kultura Moche pproduċiet xogħlijiet arkitettoniċi, bħall-Huacas del Sol y de la Luna u l-Huaca Rajada de Sipán. Kienu esperti fil-biedja tat-terrazzini u l-inġinerija idrawlika u pproduċew ċeramika, tessuti, pitturi u skulturi oriġinali. [[File:Huaca de la Luna Août 2007 - Peintures_4.jpg|thumb|Huaca de la Luna, tempju Moche li jippreserva patios u pjazez ċerimonjali li għandhom aktar minn 1,500 sena. Jinsabu fil-belt ta' Trujillo.]] Kultura urbana oħra, iċ-ċiviltà Wari, iffjorixxiet bejn is-sekli 8 u 12 f'Ayacucho. L-ippjanar urban ċentralizzat tiegħu estiż għal żoni oħra, bħal Pachacamac, Cajamarquilla u Wari Willka. Bejn is-sekli 9 u 13 AD, l-imperu militari urban ta' Tiwanaku ħareġ fuq ix-xtut tal-Lag Titicaca. Iċċentrat fuq belt bl-istess isem fil-Bolivja tal-lum, it-Tiwanaku introduċa arkitettura u skultura monumentali tal-ġebel. Dawn ix-xogħlijiet ta' arkitettura u arti kienu possibbli grazzi għall-iżvilupp tal-bronż mit-Tiwanaku, li ppermettiethom jagħmlu l-għodda meħtieġa. L-arkitettura urbana laħqet quċċata ġdida bejn is-sekli 14 u 15 bil-Kultura Chimú. Il-Chimú bena l-belt ta' Chan Chan fil-wied tax-Xmara Moche, f'La Libertad. Iċ-Chimú kienu ħaddiema tad-deheb tas-sengħa u ħolqu xogħlijiet notevoli ta' inġinerija idrawlika. Iċ-Ċiviltà Inca, li għaqqdet lill-Peru taħt l-eġemonija tagħha fis-sekli immedjatament qabel il-konkwista Spanjola, inkorporat fix-xogħlijiet tagħha stess ħafna mill-wirt kulturali taċ-ċiviltajiet li qabduha. Fdalijiet importanti tal-arti u l-arkitettura tagħhom jistgħu jidhru fi bliet bħal Cusco, fdalijiet arkitettoniċi bħal Sacsayhuamán u Machu Picchu u bankini tal-ġebel li jgħaqqdu lil Cusco mal-bqija tal-Imperu Inca. ==== Arti kolonjali ==== [[File:Saint Joseph and the Christ Child - Google Art Project.jpg|thumb|San Ġużepp u l-Bambin Ġesù, Anonimu, Skola Kolonjali tal-Pittura ta' Cusco, sekli 17-18]] L-iskultura u l-pittura Peruvjani bdew jiġu definiti mill-workshops imwaqqfa mill-patrijiet, li kienu influwenzati ħafna mill-Iskola Barokka Seviljana. F’dak il-kuntest, ġew irreġistrati l-monti tal-kor tal-Katidral, il-funtana fil-Plaza de Armas f’Lima, it-tnejn ta' Pedro de Noguera, u parti kbira mill-produzzjoni kolonjali. L-ewwel ċentru tal-arti stabbilit mill-Ispanjol kienet l-Skola ta' Cuzco li għallmet lill-artisti Quechua stili ta' pittura Ewropej. Diego Quispe Tito (1611–1681) kien wieħed mill-ewwel membri tal-iskola Cuzco u Marcos Zapata (1710–1773) kien wieħed mill-aħħar. Il-pittura ta' dan il-perjodu kienet tirrifletti sinteżi ta' influwenzi Ewropej u indiġeni, kif jidher fir-ritratt tal-priġunier Atahualpa, ta' D. de Mora jew fit-tiles tat-Taljani Mateo Pérez de Alesio u Angelino Medoro, l-Ispanjol Francisco Bejarano u J. minn Illescas u l-Kreolu J. Rodríguez. Matul is-sekli 17 u 18, l-istil barokk iddomina wkoll il-qasam tal-arti. === Letteratura === It-terminu letteratura Peruvjana mhux biss jirreferi għal-letteratura prodotta fir-Repubblika indipendenti tal-Perù, iżda wkoll għal-letteratura prodotta fil-Viċiroyalty tal-Perù matul il-perjodu kolonjali tal-pajjiż, u għall-forom artistiċi orali maħluqa minn diversi gruppi etniċi li kienu jeżistu fiż-żona matul il-perjodu prekolumbjan, bħall-Quechuas, l-Aymaras u l-Chankas. Il-letteratura Peruvjana għandha l-għeruq tagħha fit-tradizzjonijiet orali taċ-ċiviltajiet prekolombjani. L-Ispanjol introduċew il-kitba fis-seklu 16; L-espressjoni letterarja kolonjali kienet tinkludi kronaki u letteratura reliġjuża. Wara l-indipendenza, il-kostumbriżmu u r-romantizmu saru l-aktar ġeneri letterarji komuni, kif eżemplati mix-xogħlijiet ta' Ricardo Palma. Il-moviment indiġenu tal-bidu tas-seklu 20 kien immexxi minn kittieba bħal Ciro Alegría u José María Arguedas. César Vallejo kiteb versi modernisti u spiss impenjati politikament. Il-letteratura Peruvjana moderna hija rikonoxxuta grazzi għal awturi bħar-rebbieħ tal-Premju Nobel Mario Vargas Llosa, membru prominenti tal-isplużjoni tal-Amerika Latina. === Kċina === [[File:Ceviche mixto callao.jpg|thumb|Ceviche huwa platt popolari tal-frott tal-baħar immarinat bil-lumi li oriġina fil-Peru.]] Minħabba l-espedizzjoni Spanjola u l-iskoperta tal-Amerika, l-esploraturi bdew l-iskambju Kolumbjan li kien jinkludi ikel mhux magħruf fid-Dinja l-Qadima, inkluż patata, tadam, u qamħ. L-ikel Peruvjan indiġenu modern spiss jinkludi qamħ, patata, u bżar taċ-chili. Issa hemm aktar minn 3,000 tip ta' patata mkabbra fuq ħamrija Peruvjana, skont l-Istitut tal-Patata Peruvjana tal-Peru. Il-kċina Peruvjana moderna tħallat ikel Amerinjan u Spanjol b'influwenzi qawwija mill-kċina Ċiniża, Afrikana, Għarbija, Taljana u Ġappuniża. Dixxijiet komuni jinkludu anticuchos, ceviche, u pachamanca. Il-klima varjata tal-Perù tippermetti t-tkabbir ta' diversi pjanti u annimali tajbin għat-tisjir. Il-Peru huwa magħruf li għandu waħda mill-aqwa kċejjen fid-dinja. Il-kapitali, Lima, hija dar għal Central Restaurante, li huwa l-aqwa ristorant fid-dinja u jservi diversi platti Peruvjani minn kull parti ġeografika tal-pajjiż, il-Costa (il-kosta), Sierra (muntanji) u Selva (foresti tropikali). Il-kċina Peruvjana tirrifletti prattiċi u ingredjenti lokali, inklużi influwenzi mill-popolazzjoni indiġena, inklużi l-Incas, u kċejjen miġjuba ma 'kolonizzaturi u immigranti. Mingħajr ingredjenti familjari minn pajjiżhom, l-immigranti mmodifikaw il-kċejjen tradizzjonali tagħhom billi jużaw ingredjenti disponibbli fil-Perù. L-erba 'ikel bażiku tradizzjonali tal-kċina Peruvjana huma qamħ, patata u tuberi oħra, amaranths (quinoa, kañiwa u kiwicha), u legumi (fażola u lupini). Ikel bażiku miġjub mill-Ispanjol jinkludi ross, qamħ, u laħmijiet (ċanga, majjal, u tiġieġ). Ħafna ikel tradizzjonali, bħal quinoa, kiwicha, bżar chili, u diversi għeruq u tuberi, żdiedu fil-popolarità f'dawn l-aħħar deċennji, li jirrifletti qawmien mill-ġdid ta' interess fl-ikel indiġenu Peruvjan u tekniki kulinari. Huwa wkoll komuni li tara kċejjen tradizzjonali servuti b'mod modern fi bliet bħal Cusco, fejn it-turisti jiġu jżuru. Iċ-chef Gastón Acurio sar magħruf biex qajjem kuxjenza dwar l-ingredjenti lokali. === Mużika === [[File:Marinera Norteña.jpg|thumb|Baħri tat-tramuntana]] Il-mużika Peruvjana għandha għeruq Andini, Spanjoli u Afrikani. Fi żminijiet prekolombjani, l-espressjonijiet mużikali kienu jvarjaw ħafna f’kull reġjun; Il-quena u t-tinya kienu żewġ strumenti komuni. L-Ispanjol introduċew strumenti ġodda, bħall-kitarra u l-arpa, li wasslu għall-iżvilupp ta' strumenti ibridi bħall-charango. Kontribuzzjonijiet Afrikani għall-mużika Peruvjana jinkludu r-ritmi tagħha u l-cajon, strument tal-perkussjoni. Żfin folkloristiku Peruvjani jinkludu l-marinera, it-tondero, iż-zamacueca, id-diablada, u l-huayno. Il-mużika Peruvjana hija ddominata mill-istrument nazzjonali, iċ-charango. Iċ-charango huwa membru tal-familja tal-istrumenti tal-lute u ġie ivvintat fi żmien kolonjali minn mużiċisti li jimitaw il-vihuela Spanjola. Fir-reġjuni ta 'Canas u Titicaca, iċ-charango jintuża f'ritwali ta' courtship, simbolikament jinvoka sireni bl-istrument biex jattira lin-nisa lejn artisti rġiel. Sas-sittinijiet, iċ-charango kien denigrat bħala strument tal-foqra rurali. Wara r-rivoluzzjoni tal-1959, li bniet il-moviment indigenismo (1910-1940), iċ-charango sar popolari fost artisti oħra. Varjanti jinkludu l-walaycho, il-chillador, il-chinlili, u l-akbar, charangon aktar baxx sintonizzat. Filwaqt li l-kitarra Spanjola tindaqq ħafna, hekk ukoll il-bandurria ta' oriġini Spanjola. B'differenza mill-kitarra, mużiċisti Peruvjani ttrasformawha matul is-snin, u għaddew minn strument bi 12-il korda u 6 kors għal wieħed li għandu minn 12 sa 16-il korda f'erba' kors biss. Jindaqqu wkoll il-vjolini u l-arpi, ukoll ta' oriġini Ewropea. Strument famuż ħafna mill-Peru huwa l-flawt tal-Pan, li jmur lura għaż-żminijiet tal-Inka. Huwa magħmul minn tubi tal-bambu vojta minn ġewwa u tintlagħab ħafna fl-Andes Peruvjani. === Ċinema === Filwaqt li l-industrija tal-films Peruvjani ma kinitx prolifika daqs dik ta' xi pajjiżi oħra tal-Amerika Latina, xi films Peruvjani prodotti gawdew suċċess reġjonali. Storikament, iċ-ċinema Peruvjana bdiet f'Iquitos fl-1932 minn Antonio Wong Rengifo (b'lavanja inizjali traxxendentali ta' films li bdiet fl-1900) bħala riżultat tal-isplużjoni tal-gomma u l-wasla intensa ta' barranin bit-teknoloġija fil-belt, u b'hekk kompla estensiva. u filmografija unika, bi stil differenti minn dak tal-films li saru fil-kapitali, Lima. Il-Perù pproduċa wkoll l-ewwel film animat 3D tal-Amerika Latina, Piratas en el Callao. Dan il-film huwa ambjentat fil-belt storika tal-port ta' Callao, li fi żmien l-era kolonjali kellha tiddefendi ruħha minn attakki mill-privaters Olandiżi u Brittaniċi li ppruvaw jimminaw il-kummerċ ta' Spanja mal-kolonji tagħha. Il-film kien prodott mill-kumpanija Peruvjana Alpamayo Entertainment, li għamlet it-tieni film 3D sena wara: Dragones: Destino de Fuego. Fi Frar 2006, il-film Madeinusa, prodott b'mod konġunt bejn il-Perù u Spanja u taħt id-direzzjoni ta' Claudia Llosa, jinsab f’raħal Andin immaġinarju u jiddeskrivi l-ħajja staġnata ta' Madeinusa interpretata minn Magaly Solier u t-trawmi tal-Peru ta' wara l-gwerra ċivili. Llosa, li qasmet elementi tar-realiżmu maġiku ta' Gabriel García Márquez, rebaħ premju fil-Festival tal-Films ta' Rotterdam. It-tieni film ta' Llosa, La tetatrabajo (“The Frightened Tit”), ġie nominat fit-82 Akkademja għall-Aqwa Film tal-Lingwa Barranija, l-ewwel film Peruvjan fl-istorja tal-akkademja li ġie nominat. La teta Afraida ("The Frightened Tit"), rebħet il-premju Golden Bear fil-Berlinale tal-2009. === Sport === [[File:Estadio Nacional nuevo 07 10 2011.jpg|thumb|L-Stadium Nazzjonali tal-Peru fl-2011]] Il-prattika tal-isport fil-Peru tmur lura għal żminijiet kolonjali. Bil-wasla tal-Spanjoli f'dan it-territorju, il-prattika tal-isport inbidlet radikalment. Dan kien aktar tard influwenzat mill-ideoloġija Amerikana tal-edukazzjoni fiżika marbuta mal-kummerċjalizzazzjoni. L-isports fil-pajjiż huma maqsuma f'diversi federazzjonijiet sportivi (wieħed għal kull prattika sportiva) li huma taħt it-tutela tal-ogħla entità statali biex tirregola l-prattika tagħhom, l-Istitut Sportiv Peruvjan (IPD). Ħafna mill-federazzjonijiet sportivi għandhom il-kwartieri ġenerali tagħhom fil-Villaġġ Nazzjonali tal-Isport f'Lima. L-akbar grawnd fil-Peru huwa l-Estadio Monumental "U" li għandu kapaċità ta' aktar minn 80,000, li jagħmilha t-tieni l-akbar grawnd fl-Amerika t'Isfel. L-istadium nazzjonali tal-pajjiż huwa l-Estadio Nacional. Il-Perù ospita diversi avvenimenti sportivi, bħall-Copa América tal-2004, il-Kampjonat Dinji U-17 tal-FIFA tal-2005, il-Logħob Bolivariani tal-2013 u l-2024, u l-akbar avveniment sportiv li sar mill-pajjiż, il-Logħob PanAmerikan tal-2019. Il-futbol huwa l-aktar logħba popolari u pprattikata fil-pajjiż. L-Ewwel Diviżjoni Peruvjana hija l-aktar kampjonat importanti tal-klabbs fin-nazzjon. It-tim tal-irġiel kellu xi wirjiet importanti fix-xena dinjija. Huwa pparteċipa fit-Tazza tad-Dinja tal-FIFA ħames darbiet. Huwa wkoll darbtejn champion tat-Tazza tal-Amerika fl-1939 u fl-1975 u impressjona fl-Olimpjadi tas-Sajf tal-1936 qabel mar id-dar wara li rtira minn rebħa faċli fuq l-Awstrija fil-kwarti tal-finali. Teófilo Cubillas huwa meqjus bħala l-aqwa plejer tal-futbol fil-Perù. Fuq livell ta' klabb jispikka Universitario mar-runner-up tal-Copa Libertadores fl-1972 u Sporting Cristal ukoll mar-runner-up fl-1997. L-uniċi klabbs Peruvjani b'titli internazzjonali huma Cienciano, li rebaħ ir-Recopa Sudamericana tal-2004 u l-2004. Recopa Sudamericana, u ċampjin tal-Università tal-Copa Libertadores U-20 tal-2011. Sports popolari oħra fil-Perù huma volleyball, surfing u karate. Il-Perù rebaħ bosta midalji tad-deheb, tal-fidda u tal-bronż fil-Logħob PanAmerikan. It-tim nazzjonali tal-volleyball tan-nisa tal-Peru kien wieħed mit-timijiet dominanti fis-snin tmenin u disgħin u rebaħ il-midalja tal-fidda fl-Olimpjadi tas-Sajf tal-1988, tilef kontra l-Unjoni Sovjetika 3–2 wara li kien mexxa b'marġni wiesa'. Il-Peru ġeneralment kien tajjeb ħafna fis-surfing u l-volleyball. == L-aktar bliet popolati == [[File:Lima2017 A.jpg|thumb|250px|Lima]] [[File:Vista de Cusco, Perú, 2015-07-31, DD 18.JPG|thumb|250px|Cuzco]] <gallery> File:Lima2017 A.jpg|Lima File:Sacsayhuamán, Cusco, Perú, 2015-07-31, DD 01.JPG|Cuzco File:Monumento al Inca, Plaza de Armas, Cusco, Perú, 2015-07-31, DD 50.JPG|Cuzco File:Museo de Arte Religioso del Arzobispado, Cusco, Perú, 2015-07-31, DD 59.JPG|Cuzco File:Coricancha, Cusco, Perú, 2015-07-31, DD 69.JPG|Cuzco File:Iglesia de la Compañía de Jesús, Plaza de Armas, Cusco, Perú, 2015-07-31, DD 51.JPG|Cuzco File:Vista de Cusco, Perú, 2015-07-31, DD 18.JPG|Cuzco File:Mozaico Callao.jpg|Callao File:Iglesia Santa Catalina, Cajamarca.jpg|Cajamarca File:Cajamarca Plaza Cathedral.JPG|Cajamarca File:Iglesia en Santa Apolonia.jpg|Cajamarca File:Cajamarca aerial.JPG|Cajamarca File:Catedral de Arequipa.jpg|Arequipa File:Arequipa Metropolitana.jpg|Arequipa File:Volcano Misti, Peru.jpg|Arequipa File:Street scene in Arequipa, Peru.jpg|Arequipa File:Iglesia de la Compañía de Jesús en Arequipa.jpg|Arequipa File:Campiña Paisajista, Cercado, Arequipa.png|Arequipa File:Freedom Monument, Trujillo.jpg|Trujillo File:Municipalidad Provincial de Trujillo.JPG|Trujillo File:Placeta al Jirón Orbegoso de Trujillo.jpg|Trujillo File:Església de San Agustín de Trujillo, Peru.jpg|Trujillo File:Iglesia trujillo.JPG|Trujillo File:Teatro Municipal de Trujillo - Fachada.jpg|Trujillo File:Ausgrabungsstätte Huaca de la Luna 78.jpg|Trujillo File:Photo montage Chiclayo.png|Chiclayo File:HuarazyHuascaran.jpg|Huaraz/Huarás/Waraq File:CentroculturalHuaraz.JPG|Huaraz/Huarás/Waraq File:AvenidaGamarraHZ.jpg|Huaraz/Huarás/Waraq File:HuarazStreet.jpg|Huaraz/Huarás/Waraq File:Plazuela Belen de noche (Huaraz, Peru).JPG|Huaraz/Huarás/Waraq File:Parquefaphz.jpg|Huaraz/Huarás/Waraq File:Hyowiki.jpg|Huancayo File:UPLA Faculty of Law with two horses.jpg|Huancayo File:Real plaza.JPG|Huancayo File:Plaza de Armas de Huancayo.jpg|Huancayo File:Piura desde el aire.jpg|Piura File:Edificis del jirón Tacna de Piura.jpg|Piura File:Plaza de Armas de Piura.jpg|Piura File:Edificio Ingeniería.jpg|Piura File:Estadio-miguel-grau-piura-entrada-occidente.jpg|Piura File:Piura Plaza de Armas.jpg|Piura File:Vista de Puno y el Titicaca, Perú, 2015-08-01, DD 63.JPG|San Carlos de Puno File:Historico Barco Yavari de Puno.jpg|San Carlos de Puno File:Lago Titicaca, Puno 02.jpg|San Carlos de Puno File:Jezero Titicaca - plovoucí ostrovy Uros - panoramio (1).jpg|San Carlos de Puno File:Puno - katedrála - panoramio.jpg|San Carlos de Puno File:Panoramica de la ciudad de PUNO.jpg|San Carlos de Puno File:HuachoCollage.jpg|Huacho File:Avenida José Abelardo Quiñones de Iquitos.jpg|Iquitos File:Oasis de Huacachina, Ica, Perú, 2015-07-29, DD 23.JPG|Ica File:Señor de Luren.jpg|Ica File:Ica - Iglesia de San Francisco - panoramio.jpg|Ica File:Bodega El Catador (7521862384).jpg|Ica File:Plaza armas ica noche.jpg|Ica File:Sand dunes of Huacachina.jpg|Ica File:Plaza de Armas de Moyobamba de Día.jpg|Moyobamba File:IEntrada a la zona de discotecas en Moyobamba.JPG|Moyobamba File:Plaza de Armas de Moyobamba de noche.jpg|Moyobamba File:Catedral de Moyobamba 2012 desde la municipalidad.jpg|Moyobamba File:Font del Parc de San Sebastián amb l'església de San Sebastián darrera a Huánuco.jpg|Huánuco File:Huánuco San Cristóbal Church.jpg|Huánuco File:Huánuco Cathedral.jpg|Huánuco File:Puente Tingo Huanuco.jpg|Huánuco File:Puente de San Sebastián des del Malecón Alomia Robles, Huánuco.jpg|Huánuco File:Plaza de Armas de Huánuco 2.jpg|Huánuco File:Ciudad de Ayacucho.jpg|Ayacucho File:Casona Castilla y Zamora - Ayacucho.png|Ayacucho File:Monument to the Battle of Ayacucho where Peru won its inependence (7271029082).jpg|Ayacucho File:Plaza de Armas - Ayacucho.JPG|Ayacucho File:Catedral de Ayacucho (39517424791).jpg|Ayacucho File:Perou243.jpg|Ayacucho File:Pucallpa Plaza San Martín Fountain by Night.jpg|Pucallpa File:Podrer Judicial de la corte superior de justicia de Ucayali.jpg|Pucallpa File:Plaza de armas de Pucallpa, obelisco.jpg|Pucallpa File:7 de Junio-Pucallpa.jpg|Pucallpa File:El Chavo Rustica CC Real Plaza Pucallpa.JPG|Pucallpa File:Pucallpa Fair by night.jpg|Pucallpa/Puka Allpa File:Avenida Tacna Pucallpa.JPG|Pucallpa/Puka Allpa File:Plaza de Armas Pucallpa.JPG|Pucallpa/Puka Allpa File:Puerto de San Francisco, visto a Yarinacocha.jpg|Pucallpa/Puka Allpa File:Abancay montaje.png|Abancay File:Chachapoyas.jpg|Chachapoyas File:House of Toribio Rodriguez.jpg|Chachapoyas File:Monumento a Toribio Rodríguez de Mendoza.jpg|Chachapoyas File:Iglesia Catedral de Chachapoyas.jpg|Chachapoyas File:Plaza Independencia de Chachapoyas al capvespre.jpg|Chachapoyas File:Parque Belén de Chachapoyas des de l'església de la Buena Muerte amb l'església de Belén al fons.jpg|Chachapoyas File:Panorámica de Huancavelica.jpg|Huancavelica File:Huancavelica, calle comercial de una ciudad minera (mercurio) - panoramio.jpg|Huancavelica File:385631298 1fb2e9365c o.jpg|Huancavelica File:Plaza de armas de Huancavelica.jpg|Huancavelica File:Catedral san antonio Huancavelica.PNG|Huancavelica File:385631294 6c7731c7c8.jpg|Huancavelica File:Photo montage Tacna.png|San Pedro de Tacna File:Plaza Daniel Alcides Carrión monumento.jpg|Cerro de Pasco File:Mina cerro pasco.jpg|Cerro de Pasco File:La Laguna patarcocha en cerro de Pasco.jpg|Cerro de Pasco File:Estadio Daniel Alcides Carrión de Cerro de Pasco.jpg|Cerro de Pasco File:Mozaico Tumbes.jpg|Tumbes File:Ciudad de Moquegua - Plaza de armas.jpg|Moquegua File:Ciudad de Moquegua - Antiguo Local Policial.jpg|Moquegua File:View of Moquegua Peru 2005.jpg|Moquegua File:Co-Catedral Santo Domingo de la Ciudad de Moquegua.jpg|Moquegua File:Ciudad de Moquegua - Entrada Museo Contisuyo y Iglesia Matriz.jpg|Moquegua File:Collage P.Maldonado.png|Puerto Maldonado File:Plazazarumilla.JPG|Zarumilla File:Ollantaytambo - Heiliges Tal.jpg|Ollantaytambo/Ullantaytampu File:Town of Ollantaytambo.jpg|Ollantaytambo/Ullantaytampu </gallery> == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == {{commons|Peru}} {{Amerika t'Isfel}} [[Kategorija:Perù| ]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika t'Isfel]] 3efk85sy9ef135qr18h600vux86ksrk 331779 331778 2026-08-26T03:30:31Z ĠanniĠuzeppi 27231 /* seklu 20 */ 331779 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika tal-Perù |isem_nattiv = ''República del Perú'' |isem_komuni = Peru |stampa_bandiera = Flag of Peru.svg |stampa_emblema = Escudo nacional del Perú.svg |stampa_mappa = PER orthographic.svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Perù |ħolqa_emblema = Emblema tal-Perù |ħolqa_demografija = Demografija tal-Perù |mottu_nazzjonali = ""Firme y Feliz por la Unión"" {{es}}<br /><small>''Sod u Ferħan għall-Unjoni''</small> |innu_nazzjonali = ''[[Innu Nazzjonali tal-Peru|Himno Nacional del Peru]]''<center>[[Stampa:United States Navy Band - Marcha Nacional del Perú.ogg]]</center> |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Lima]] |l-ikbar_belt = [[Lima]] |latd=12 |latm=2.6 |latNS=S |lonġd=77 |lonġm=1.7 |lonġEW=W |tip_gvern = [[Sistema presidenzjali]] [[Kostituzzjoni tal-Peru|kostituzzjonali]] [[Stat unitarju|unitarja]] |titlu_kap1 = [[Lista ta' Presidenti tal-Perù|President]] |titlu_kap2 = [[Viċi President tal-Perù|Viċi President]] |titlu_kap3 = [[Prim Ministru tal-Perù|Prim Ministru]] |titlu_kap4=[[President tal-Kungress]] |isem_kap1 = [[Keiko Fujimori]] |isem_kap2 = [[Luis Galarreta]] |isem_kap3 = [[Luis Galarreta]] |isem_kap4=[[Miki Torres]]/[[Óscar de Jesús Reto Otero]] |żona_kklassifika = 20 |poż_erja = 20 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 1,285,216 |erja_mi_kw = 496,225 |perċentwal_ilma = 0.41 |sena_stima_popolazzjoni = 2023 |stima_popolazzjoni = 34,352,720 |poż_stima_popolazzjoni = 43 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |densità_popolazzjoni_km2 = 23 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 59.6 |poż_densità_popolazzjoni = 197 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2013 |PGD_PSX = $352.875&nbsp;biljun<ref name=imf2>{{ċita web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?sy=2011&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=52&pr1.y=3&c=273%2C228%2C233%2C293%2C238&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= |titlu=Peru |editur=International Monetary Fund}}</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $11,403<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.741<ref name="HDI">{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf |titlu=Rapport tal-Iżvilupp Uman 2010 |sena=2010 |editur=Nazzjonijiet Uniti}}</ref> |poż_IŻU = 77 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = [[Gwerra tal-Indipendenza Peruvjana|Indipendenza]] {{nobold|minn [[Spanja]]}} |avveniment_stabbilit1 = Iddikjarata |data_stabbilit1 = 28 ta' Lulju, 1821 |avveniment_stabbilit2 = Konsolidata |data_stabbilit2 = 9 ta' Diċembru, 1824 |avveniment_stabbilit3 = Kostituzzjoni attwali |data_stabbilit3 = 31 ta' Diċembru, 1993 |valuta = [[sol ġdid tal-Perù|Sol ġdid]] |kodiċi_valuta = PEN |żona_ħin = [[Ħin fil-Perù|PET]] |differenza_ħku = -5 |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = |cctld = [[.pe]] |kodiċi_telefoniku = +51 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $220.825 biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $7,135<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = |total_popolazzjoni=34,352,720}} Il-'''Perù''' ({{awdjo|en-us-Peru.ogg|pəˈruː}} ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]: ''Perú''), uffiċjalment ir-'''Repubblika tal-Perù''' ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]: ''República del Perú''), hu pajjiż li jinsab fil-Punent tal-[[Amerika t'Isfel]]. Imiss mal-[[Ekwador]] u l-[[Kolombja]] fit-Tramuntana, mal-[[Brażil]] fil-Lvant, mal-[[Bolivja]] fil-Lbiċ, maċ-[[Ċili|Ċilì]] fin-Nofsinhar, u mal-[[Oċean Paċifiku]] fil-Punent. It-territorju Peruvjan rawwem ħafna [[Kultura|kulturi]] antiki li fosthom insibu ċ-[[Ċivilizzazzjoni Norte Chico]], waħda mill-eqdem fid-[[Id-Dinja|dinja]] u l-[[Imperu Inka]], l-akbar stat fl-Amerka Pre-Kolombjana. L-[[Imperu Spanjol]] ikkonkwista r-reġjun fis-seklu 16 u stabbilixxa l-''Virreinato'' (Viċirenju), li kien jinkludi l-parti l-kbira tal-kolonji tiegħu fl-Amerka t'Isfel. Wara li nkisbet l-indipendenza fl-1821, il-Perù kellu perjodi ta' inkwiet [[Politika|politiku]] u [[kriżi fiskali]] kif ukoll perjodi ta' stabbiltà u titjib ekonomiku. == Etimoloġija == L-isem tal-pajjiż jista' jkun derivat minn Birú, l-isem ta' ħakkiem lokali li għex qrib il-Bajja ta' San Miguel, il-Belt ta' Panama, fil-bidu tas-seklu 16. Il-konkwistaturi Spanjoli, li waslu fl-1522, emmnu li din kienet l-aktar parti tan-nofsinhar tad-Dinja l-Ġdida. Meta Francisco Pizarro invada r-reġjuni aktar 'l bogħod fin-Nofsinhar, dawn ġew nominati Birú jew Perú. Storja alternattiva hija pprovduta mill-kittieb kontemporanju Inca Garcilaso de la Vega, iben prinċipessa Inca u konkwistador. Huwa qal li l-isem Birú kien dak ta' Amerindjan komuni li nqala' mill-ekwipaġġ ta' bastiment f'missjoni esploratorja għall-gvernatur Pedro Arias Dávila u kompla biex jirrelata aktar każijiet ta' nuqqas ta' ftehim minħabba n-nuqqas ta' lingwa komuni. Il-kuruna Spanjola tat l-isem status legali bil-Capitulación de Toledo tal-1529, li indikat l-Imperu Inca li kien għadu kif iltaqa' ma' l-provinċja tal-Peru. Fl-1561, ir-ribelli Lope de Aguirre iddikjara lilu nnifsu bħala l-“Prinċep” ta' Perù indipendenti, li nqatgħet bl-arrest u l-eżekuzzjoni tiegħu. Taħt il-ħakma Spanjola, il-pajjiż adotta d-denominazzjoni Viċiroyalty tal-Peru, li saret ir-Repubblika Peruvjana mill-indipendenza tagħha sal-1979, meta adotta l-isem attwali tagħha tar-Repubblika tal-Peru. == Storja == === Il-Preistorja u l-Peru Prekolombjan === [[File:Moche earrings.jpg|thumb|left|Imsielet Moche li juru ġellieda, magħmulin mit-turkważ u mid-deheb (1–800 AD)]] [[File:Caral-25.jpg|thumb|left|Fdalijiet ta' piramida Caral/Norte Chico fil-Wied ta' Supe niexef.]] [[File:Tawantinsuyu (orthographic projection).svg|thumb|left|60px|L-Imperu Inca fl-akbar firxa tiegħu madwar l-1525 (1438–1533/1572)) Tawantinsuyu]] [[File:Map of Wari and Tiawaku.svg|thumb|left|60px|Tiwanaku fl-akbar firxa territorjali tagħha, AD 950 (konfini attwali murija))]] [[File:Tupac-inca-yupanqui-small.png|thumb|left|60px|Tpinġija ta' Guaman Poma fl-1615 ta' Topa Inca Yupanqui (Sapa Inca X, 1471-1493)]] L-ewwel evidenza tal-preżenza umana fit-territorju Peruvjan tmur lura għal madwar 12,500 QK fl-insedjament ta' Huaca Prieta. Is-soċjetajiet Andini kienu bbażati fuq l-agrikoltura, bl-użu ta' tekniki bħal tisqija u terrazzi; It-trobbija u s-sajd tal-kamelids kienu importanti wkoll. L-organizzazzjoni kienet tiddependi fuq ir-reċiproċità u r-ridistribuzzjoni għaliex dawn is-soċjetajiet ma kellhom l-ebda kunċett ta' suq jew flus. L-eqdem soċjetà kumplessa magħrufa fil-Perù, iċ-ċiviltà Caral/Norte Chico, iffjorixxiet tul il-kosta tal-Oċean Paċifiku bejn 3,000 u 1,800 QK Dawn l-iżviluppi bikrija kienu segwiti minn kulturi arkeoloġiċi li żviluppaw prinċipalment madwar ir-reġjuni kostali u Andini madwar il-Perù. Il-kultura Cupisnique li ffjorixxiet madwar 1000 sa 200 QK. tul dik li llum hija l-kosta tal-Paċifiku tal-Peru kien eżempju ta' kultura bikrija ta' qabel l-Inka. [[File:Vitcos - Rosaspata (parcial).jpg|thumb|Vitcos (Rosaspata) sit arkeoloġiku]] [[File:Choquequirao Plaza.JPG|thumb|Choquequirao]] Il-kultura Chavín, li żviluppat bejn l-1500 u t-300 QK, x'aktarx kien fenomenu aktar reliġjuż milli politiku, biċ-ċentru reliġjuż tiegħu f'Chavín de Huántar. Wara t-tnaqqis tal-kultura Chavín fil-bidu tas-seklu 1 AD, serje ta' kulturi lokalizzati u speċjalizzati telgħu u niżlu, kemm fuq il-kosta kif ukoll fl-artijiet għolja, matul l-elf sena ta' wara. Fuq il-kosta, dawn kienu jinkludu ċ-ċiviltajiet ta' Paracas, Nazca, Wari u l-aktar prominenti Chimú u Moche. Il- Moche, li laħqu l- quċċata tagħhom fl- ewwel millennju AD, kienu famużi għas- sistema ta' tisqija tagħhom li fertilizzat it- art niexfa tagħhom, il- fuħħar sofistikat tagħhom, il- bini għoli, u x- xogħol tal- metall inġenjuż tagħhom. Il-Chimú kienu l-bennejja tal-belt il-kbar taċ-ċiviltà ta' qabel l-Inka; Bħala konfederazzjoni laxka ta' bliet b’ħitan imxerrda tul il-kosta tat-Tramuntana tal-Perù, iċ-Chimú iffjorixxiet minn madwar 1140 sal-1450. Il-kapitali tagħhom kienet f’Chan Chan fil-periferija ta' Trujillo tal-lum. Fl-artijiet għolja, kemm il-kultura Tiahuanaco, ħdejn il-Lag Titicaca fil-Perù u l-Bolivja, kif ukoll il-kultura Wari, ħdejn il-belt attwali ta' Ayacucho, żviluppaw insedjamenti urbani kbar u sistemi statali wiesgħa bejn il-500 u l-1000 AD. Fis-seklu 15, l-Incas ħarġu bħala stat qawwi li, fi żmien seklu, iffurmaw l-akbar imperu fl-Ameriki prekolombjani bil-kapitali tiegħu f'Cusco. L-Incas ta 'Cusco oriġinarjament irrappreżentaw wieħed mill-gruppi etniċi żgħar u relattivament minuri, il-Quechuas. Gradwalment, kmieni fis-seklu 13, bdew jespandu u jinkorporaw lill-ġirien tagħhom. L-espansjoni tal-Inka kienet bil-mod sa madwar nofs is-seklu 15, meta l-pass tal-konkwista beda jaċċellera, partikolarment taħt il-ħakma tal-Imperatur Pachacuti. Taħt il-ħakma tiegħu u ta' ibnu, Topa Inca Yupanqui, l-Incas waslu biex jikkontrollaw il-biċċa l-kbira tar-reġjun Andin, b'popolazzjoni ta' 9 sa 16-il miljun abitant taħt il-ħakma tagħhom. Pachacuti ippromulga wkoll kodiċi komprensiv ta' liġijiet biex jirregola l-imperu estensiv tiegħu, filwaqt li kkonsolida l-awtorità temporali u spiritwali assoluta tiegħu bħala l-Alla tax-Xemx li ħakem minn Cusco rikostruwit b'mod magnífico. Mill-1438 sal-1533, l-Incas użaw varjetà ta' metodi, minn konkwista sa assimilazzjoni paċifika, biex jinkorporaw parti kbira tal-Punent tal-Amerika t’Isfel, iċċentrata fuq il-meded muntanjużi Andini, min-Nofsinhar tal-Kolombja sat-Tramuntana taċ-Ċili, bejn l-Oċean Paċifiku fil-punent. u l-foresti tropikali tal-Amażonja fil-lvant. Il-lingwa uffiċjali tal-imperu kienet il-Quechua, għalkemm kienu mitkellma mijiet ta' lingwi u djaletti lokali. L-Incas irreferew għall-imperu tagħhom bħala Tawantinsuyu li jista 'jiġi tradott bħala "L-Erbgħa Reġjuni" jew "L-Erba' Provinċji Magħquda." Ħafna forom lokali ta' qima baqgħu jippersistu fl-imperu, ħafna minnhom relatati ma' huacas sagri lokali, iżda t-tmexxija tal-Inka ħeġġet il-kult ta' Inti, l-alla tax-xemx, u imponiet is-sovranità tiegħu fuq kulti oħra bħal dik ta' Pachamama. L-Incas qiesu lis-sultan tagħhom, is-Sapa Inca, bħala l-“iben tax-xemx”. === Konkwista u perjodu kolonjali === [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14579774088).jpg|thumb|left|Wieħed mill-avvenimenti ewlenin tal-konkwista tal-Perù kien il-mewt ta' Atahualpa, l-aħħar Sapa Inca, eżegwiti mill-Ispanjoli fid-29 ta' Awwissu, 1533.]] [[File:MapaPeruMannessonMallet1683fr.JPG|thumb|Mappa tal-Peru. 1683. Verżjoni bil-Franċiż]] [[File:Map of the Viceroyalty of Peru (de jure + de facto).svg|thumb|left|Viċi-realtà tal-Perù, ir-Renju tal-Peru 1542-1824 Post tal-Viċi-realtà tal-Peru: territorju inizjali 1542-1718 aħdar ċar u territorju finali de jure 1776-1824 aħdar skur)]] [[File:Nusta hispana 08.jpg|thumb|left|Is-santwarju ta' Yuraq Rumi, li nħaraq mill-qassisin Spanjoli fl-1570) Reino de las Cuatro Partes-Estado Neo-Inca-Tawantinsuyu 1537-1572]] Atahualpa (ukoll Atahuallpa), l-aħħar Sapa Inca, sar imperatur meta għeleb u eżekuta lil nofs ħuh il-kbir Huáscar fi gwerra ċivili li nqalgħet mill-mewt ta' missieru, Inca Huayna Capac. F'Diċembru 1532, grupp ta' konkwistaturi (appoġġati mill-Chankas, Huancas, Cañaris u Chachapoyas bħala awżiljarji indiġeni) immexxija minn Francisco Pizarro għelbu u qabdu lill-imperatur Inca Atahualpa fil-Battalja ta' Cajamarca. Wara snin ta' esplorazzjoni preliminari u kunflitt militari, kien l-ewwel pass f'kampanja twila li ħadet għexieren ta' snin ta' ġlied iżda spiċċat b'rebħa Spanjola u kolonizzazzjoni tar-reġjun magħruf bħala l-Viċi-Realtà tal-Perù bil-kapitali tiegħu f'Lima, li dak iż-żmien kienet magħrufa bħala "Il-Belt tar-Rejiet". Il-konkwista tal-Perù tat lok għal kampanji komplementari matul il-viċi-realtà, kif ukoll spedizzjonijiet lejn il-baċin tal-Amażonja, bħal fil-każ tal-isforzi Spanjoli biex titnaqqas ir-reżistenza Amerindja. L-aħħar reżistenza tal-Inka ġiet imrażżna meta l-Ispanjol annihilaw l-Istat Neo-Inka f'Vilcabamba fl-1572. [[File:Plaza de Cusco Allison Bellido.jpg|thumb|Cuzco]] Il-popolazzjoni indiġena waqgħet b'mod drammatiku ħafna minħabba mard epidemiku introdott mill-Ispanjoli, kif ukoll sfruttament u bidla soċjoekonomika. Il-Viciroy Francisco de Toledo organizza mill-ġdid il-pajjiż fis-snin 1570 bil-minjieri tad-deheb u l-fidda bħala l-attività ekonomika ewlenija tiegħu u x-xogħol furzat Amerindijan bħala l-forza tax-xogħol prinċipali tagħha. Bl-iskoperta tal-vini l-kbar tal-fidda u tad-deheb f'Potosí (il-Bolivja tal-lum) u Huancavelica, il-viċi-realtà iffjorixxiet bħala fornitur ewlieni ta' riżorsi minerali. L-ingotti Peruvjani pprovdew dħul lill-Kuruna Spanjola u alimentaw netwerk kummerċjali kumpless li estiż għall-Ewropa u l-Filippini. L-iskambji kummerċjali u tal-popolazzjoni bejn l-Amerika Latina u l-Asja mwettqa permezz tal-galluni ta' Manila li tranżitaw minn Acapulco, kellhom lil Callao fil-Peru bħala l-aktar punt ta' tmiem tar-rotta kummerċjali fl-Ameriki. B'rabta ma' dan, Don Sebastián Hurtado de Corcuera, gvernatur tal-Panama kien ukoll responsabbli biex iwaqqaf il-belt ta' Zamboanga fil-Filippini bl-użu ta' suldati u settlers Peruvjani. Skjavi Afrikani ġew miżjuda mal-popolazzjoni tax-xogħol biex jespandu l-forza tax-xogħol. L-espansjoni ta 'apparat amministrattiv kolonjali u burokrazija parallela r-riorganizzazzjoni ekonomika. Mal-konkwista bdiet l-espansjoni tal-Kristjaneżmu fl-Amerika t'Isfel; Il-biċċa l-kbira tan-nies ġew ikkonvertiti bil-forza għall-Kattoliċiżmu, u l-kleru Spanjoli emmnu, bħal teologi Puritani fil-kolonji Ingliżi aktar tard, li l-popli indiġeni "kienu korrotti mix-xitan, li kien qed jaħdem" permezz tagħhom biex jiffrustraw" il-pedamenti tagħhom ġenerazzjoni waħda biex jikkonvertu l-popolazzjoni Huma bnew knejjes fl-ibliet kollha u sostitwit xi tempji Inca bi knejjes, bħall-Coricancha fil-belt ta' Cusco Il-knisja impjegat l-Inquisition, jagħmlu użu mill-tortura biex jiżguraw li għadhom kif konvertiti Il-Kattoliċi ma tbiegħdux lejn reliġjonijiet jew twemmin ieħor, u skejjel tal-monasteru, jedukaw lill-bniet, speċjalment tan-nobbli Inka u tal-klassi għolja, "sakemm kienu kbar biżżejjed biex professaw [ isiru sorijiet] jew jitilqu mill-monasteru u jassumu r-rwol ("stat" ) fis-soċjetà Nisranija li l-ġenituri tagħhom ippjanaw li jwaqqfu" fil-Peru. Il-Kattoliċiżmu Peruvjan isegwi s-sinkretiżmu misjub f'ħafna pajjiżi tal-Amerika Latina, li fihom ritwali reliġjużi indiġeni huma integrati maċ-ċelebrazzjonijiet Kristjani. F'dan l-isforz, il-knisja bdiet taqdi rwol importanti fl-akkulturazzjoni tal-indiġeni, u ġibdethom fl-orbita kulturali tas-settlers Spanjoli. [[File:Catedral Arequipa, Peru.jpg|thumb|Kolonjali Arequipa]] Fis-seklu 18, it-tnaqqis fil-produzzjoni tal-fidda u d-diversifikazzjoni ekonomika naqqsu ħafna d-dħul irjali. B'reazzjoni, il-Kuruna ppromulga r-Riformi Borboni, sensiela ta' editti li żiedu t-taxxi u qasmu l-Viċireyalty. Il-liġijiet il-ġodda pprovokaw ir-ribelljoni ta' Túpac Amaru II u rewwixti oħra, li kollha ġew repressi. Bħala riżultat ta' dawn u bidliet oħra, l-Ispanjol u s-suċċessuri Kreoli tagħhom waslu biex jimmonopolizzaw il-kontroll fuq l-art, u ħatfu ħafna mill-aqwa artijiet abbandunati minn depopolazzjoni indiġena massiva. Madankollu, l-Ispanjol ma rreżistiex l-espansjoni Portugiża tal-Brażil madwar il-meridjan. It-Trattat ta' Tordesillas inqatgħet bla sens bejn l-1580 u l-1640 filwaqt li Spanja kienet tikkontrolla l-Portugall. Il-ħtieġa li jiġu ffaċilitati l-komunikazzjoni u l-kummerċ ma' Spanja wasslet għall-qasma tal-viċi-realtà u l-ħolqien ta' viċi-realtajiet ġodda ta' New Granada u Río de la Plata għad-detriment tat-territorji li ffurmaw il-Viċi-realtà tal-Perù; Dan naqqas il-poter, il-prominenza u l-importanza ta' Lima bħala kapital viċiregali u ċċaqlaq il-kummerċ Andin qligħ lejn Buenos Aires u Bogotá, filwaqt li t-tnaqqis fil-produzzjoni tal-minjieri u tat-tessuti aċċellera t-tnaqqis progressiv tal-Viċiroyalty tal-Perù. [[File:Juan Santos Atahualpa 1747 Quimiri.jpg|thumb|left|Juan Santos u l-partitarji tiegħu jikkonfrontaw saċerdoti Franġiskani.]] Eventwalment, il-viċi-realtà kienet se tinħall, kif għamlet ħafna mill-imperu Spanjol, meta kien ikkontestat minn movimenti ta' indipendenza nazzjonali fil-bidu tas-seklu 19. Dawn il-movimenti wasslu għall-formazzjoni tal-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Amerika t'Isfel tal-lum fit-territorji li xi żmien jew ieħor kienu jikkostitwixxu l-Viċirejaltà tal-Perù. Il-konkwista u l-kolonja ġabu taħlita ta 'kulturi u etniċi li ma' kinux jeżistu qabel ma l-Ispanjol ħakmu t-territorju Peruvjan. Għalkemm ħafna mit-tradizzjonijiet tal-Inka intilfu jew ġew dilwiti, ġew miżjuda drawwiet, tradizzjonijiet u għarfien ġodda, u ħolqu kultura Peruvjana mħallta rikka. Tnejn mill-aktar ribelljonijiet indiġeni importanti kontra l-Ispanjoli kienu dak ta' Juan Santos Atahualpa fl-1742 u r-Ribelljoni ta' Tupac Amaru II fl-1780 fl-artijiet għolja qrib Cuzco. [[File:Realfelipe.JPG|thumb|left|Quddiem il-Fortizza Real Felipe. (Frente del Fuerte del Real Felipe)]] [[File:Interiores de la fortaleza del Real Felipe.jpg|thumb|left|Fortizza Real Felipe. (Fuerte del Real Felipe)]] === Indipendenza === [[File:Batalla de Ayacucho por Martín Tovar y Tovar (1827 - 1902).jpg|thumb|Il-Battalja ta' Ayacucho kienet deċiżiva biex tiġi żgurata l-indipendenza tal-Peru.]] [[File:Capitulación de Ayacucho1.jpg|thumb|left|Il-kapitulazzjoni ta' Ayacucho minn Daniel Hernández Morillo.]] [[File:La casa de Emacipacion.jpg|thumb|left|Id-Dar tal-Kapitulazzjoni f'Quinua, Ayacucho]] Fil-bidu tas-seklu 19, filwaqt li l-biċċa l-kbira tan-nazzjonijiet ta' l-Amerika t'Isfel kienu fi gwerer ta' indipendenza, il-Perù baqa' fortizza royalista. Filwaqt li l-elite tħawwad bejn l-emanċipazzjoni u l-lealtà lejn il-monarkija Spanjola, l-indipendenza nkisbet biss wara l-okkupazzjoni mill-kampanji militari ta' José de San Martín u Simón Bolívar. Il-kriżijiet ekonomiċi, it-telf tal-poter ta' Spanja fl-Ewropa, il-gwerra ta' indipendenza fl-Amerika ta' Fuq u r-rewwixti indiġeni kkontribwew għall-ħolqien ta' klima favorevoli għall-iżvilupp ta' ideat emanċipatorji fost il-popolazzjoni kreola tal-Amerika t'Isfel. Madankollu, l-oligarkija Creole fil-Perù gawdiet privileġġi u baqgħet leali lejn il-Kuruna Spanjola. Il-moviment tal-ħelsien beda fl-Arġentina, fejn inħolqu bordijiet awtonomi bħala riżultat tat-telf tal-awtorità tal-gvern Spanjol fuq il-kolonji tiegħu. Wara li ġġieled għall-indipendenza tal-Viċi-Reali tar-Río de la Plata, José de San Martín ħoloq l-Armata tal-Andes u qasam il-firxa tal-muntanji f'21 jum. Ladarba fiċ-Ċili, ingħaqad mal-Ġeneral tal-Armata Ċilena Bernardo O'Higgins u ħeles il-pajjiż fil-battalji ta' Chacabuco u Maipú fl-1818. Fis-7 ta' Settembru, 1820, waslet flotta ta' tmien bastimenti tal-gwerra taħt il-kmand tal-Ġeneral José de San Martín u Thomas Cochrane, li servew fil-Navy Ċilena. Minnufih, fis-26 ta' Ottubru, ħadu l-kontroll tal-belt ta' Pisco. San Martín stabbilixxa ruħu f'Huacho fit-12 ta' Novembru, fejn stabbilixxa l-kwartieri ġenerali tiegħu filwaqt li Cochrane salpa lejn it-tramuntana u mblokka l-port ta' Callao f'Lima. Fl-istess ħin, fit-tramuntana, Guayaquil kienet okkupata minn forzi ribelli taħt il-kmand ta' Gregorio Escobedo. Peress li l-Perù kien il-fortizza tal-gvern Spanjol fl-Amerika t'Isfel, l-istrateġija ta' San Martín biex jeħles lill-pajjiż kienet li juża d-diplomazija. Hu bagħat rappreżentanti f’Lima biex iħeġġeġ lill-viċirej jagħti l-indipendenza lill-Perù; Madankollu, in-negozjati kollha ma rnexxewx. [[File:Proclamación de la Independencia del Perú.tif|thumb|San Martín jipproklama l-indipendenza tal-Peru. Pittura ta' Juan Lepiani.]] Il-viċire tal-Perù, Joaquín de la Pazuela, ħatar lil José de la Serna bħala kap kmandant tal-armata leali biex jipproteġi lil Lima mit-theddida ta' invażjoni minn San Martín. Fid-29 ta' Jannar, de la Serna organizza kolp ta' stat kontra de la Pazuela, li kienet rikonoxxuta minn Spanja u nħatar viċi re tal-Perù. Din il-ġlieda interna għall-poter ikkontribwiet għas-suċċess tal-armata li tillibera. Biex jevita konfrontazzjoni militari, San Martín iltaqa’ mal-viċire li kien għadu kif ġie maħtur, José de la Serna, u ppropona li tinħoloq monarkija kostituzzjonali, proposta li ġiet miċħuda. De la Serna abbanduna l-belt u fit-12 ta' Lulju, 1821, San Martín okkupa Lima u ddikjara l-indipendenza tal-Peru fit-28 ta' Lulju, 1821. Ħoloq l-ewwel bandiera Peruvjana. Il-Peru ta' Fuq (il-Bolivja tal-lum) baqgħet fortizza Spanjola sakemm l-armata ta' Simón Bolívar ħelsetha tliet snin wara. José de San Martín ġie ddikjarat Protettur tal-Perù. L-identità nazzjonali Peruvjana ġiet iffurmata matul dan il-perjodu, filwaqt li proġetti Bolivariani għal Konfederazzjoni Latino-Amerikana fallew u għaqda mal-Bolivja wriet li damet ħajja qasira. Simón Bolívar nieda l-kampanja tiegħu mit-tramuntana, u ħeles lill-Viċi-Reali ta' New Granada fil-Battalja ta' Carabobo fl-1821 u Pichincha sena wara. F'Lulju 1822, Bolívar u San Martín iltaqgħu fil-Konferenza ta' Guayaquil. Bolívar tħalla responsabbli mill-ħelsien totali tal-Perù filwaqt li San Martín irtira mill-politika wara li ltaqa' l-ewwel parlament. Il-Kungress Peruvjan li għadu kif twaqqaf sejjaħ Bolívar dittatur tal-Perù, u tah is-setgħa li jorganizza l-armata. Bl-għajnuna ta' Antonio José de Sucre, għelbu lill-armata Spanjola fil-Battalja ta’ Junín fis-6 ta' Awwissu, 1824 u fil-Battalja deċiżiva ta' Ayacucho fid-9 ta' Diċembru tal-istess sena, u kkonsolidaw l-indipendenza tal-Peru u l-Peru ta' Fuq. Il-Peru ta' fuq ġie stabbilit aktar tard bħala l-Bolivja. Matul l-ewwel snin tar-Repubblika, ġlidiet endemiċi għall-poter fost il-mexxejja militari kkawżaw instabbiltà politika. === seklu 19 === [[File:Angamos2.jpg|thumb|Il-Battalja ta' Angamos, matul il-Gwerra tal-Paċifiku]] Mis-snin 1840 sas-snin 60, il-Perù gawda minn perjodu ta' stabbiltà taħt il-presidenza ta' Ramón Castilla, grazzi għal żieda fid-dħul tal-istat mill-esportazzjonijiet tal-guano. Madankollu, sas-snin sebgħin dawn ir-riżorsi kienu ġew eżawriti, il-pajjiż kien dejn ħafna, u l-ġlied politiku reġa' kien qed jiżdied. Il-Perù imbarka fuq programm ta' kostruzzjoni ta' ferroviji li għen iżda wkoll ifalli l-pajjiż. Fl-1879 il-Peru daħal fil-Gwerra tal-Paċifiku, li damet sa l-1884. Il-Bolivja invokat l-alleanza tagħha mal-Peru kontra ċ-Ċilì. Il-gvern Peruvjan ipprova jimmedja t-tilwima billi bagħat tim diplomatiku biex jinnegozja mal-gvern Ċilen, iżda l-kumitat ikkonkluda li l-gwerra kienet inevitabbli. Iċ-Ċili ddikjara gwerra fil-5 ta' April, 1879. Kważi ħames snin ta' gwerra spiċċaw bit-telf tad-dipartiment ta' Tarapacá u l-provinċji ta' Tacna u Arica, fir-reġjun ta' Atacama. Żewġ mexxejja militari prominenti matul il-gwerra kienu Francisco Bolognesi u Miguel Grau. Oriġinarjament iċ-Ċilì impenjat ruħha għal referendum għall-ibliet ta' Arica u Tacna li kien se jsir snin wara, biex tiddetermina l-affiljazzjoni nazzjonali tagħhom stess. Madankollu, iċ-Ċilì irrifjuta li japplika t-Trattat, u l-ebda pajjiż ma kien kapaċi jiddetermina l-qafas statutorju. Wara l-Gwerra tal-Paċifiku, beda sforz straordinarju ta' rikostruzzjoni. Il-gvern beda jibda sensiela ta' riformi soċjali u ekonomiċi biex jirkupra mill-ħsarat tal-gwerra. L-istabbiltà politika nkisbet biss fil-bidu tas-seklu 20. === seklu 20 === [[File:Mapa del Perú (1913).jpg|thumb|Mappa ta' 1913]] [[File:Protocolo de Río.jpg|thumb|L-iffirmar tal-Protokoll ta' Rio f'Jannar 1942]] Il-ġlied intern ta' wara l-gwerra kien segwit minn perjodu ta' stabbiltà taħt il-Partit Ċivilista, li dam sal-bidu tar-reġim awtoritarju ta' Augusto B. Leguía. Id-Depressjoni l-Kbira wasslet għall-waqgħa ta' Leguía, inkwiet politiku mġedded, u ż-żieda tal-Alleanza Rivoluzzjonarja Popolari Amerikana (APRA). Ir-rivalità bejn din l-organizzazzjoni u koalizzjoni tal-elite u l-militar iddefiniet il-politika Peruvjana għat-tliet deċennji li ġejjin. Trattat ta' paċi finali fl-1929, iffirmat bejn il-Perù u ċ-Ċilì imsejjaħ it-Trattat ta' Lima, irritorna lil Tacna lill-Peru. Bejn l-1932 u l-1933, il-Perù kien involut fi gwerra għal sena mal-Kolombja dwar tilwima territorjali li kienet tinvolvi d-Dipartiment tal-Amazonas u l-kapitali tiegħu Leticia. Fl-1941 il-Perù u l-Ekwador ħabtu fil-Gwerra Peruvjana-Ekwadorjana, u wara l-Protokoll ta' Rio fittex li jifformalizza l-fruntiera bejn dawk iż-żewġ pajjiżi. F'kolp ta' stat militari fid-29 ta' Ottubru, 1948, il-Ġeneral Manuel A. Odría sar president. Il-presidenza ta' Odría kienet magħrufa bħala l-Ochenio. Kien iebsa mal-APRA, momentarjament pandered mal-oligarkija u lil kull min iehor fuq il-lemin, imma mexa triq populista li rebhulu favur kbir mal-fqar u l-klassijiet baxxi. Ekonomija prospera ppermettielu jgawdi minn politiki soċjali għaljin iżda li jakkomodaw il-massa. Fl-istess ħin, madankollu, id-drittijiet ċivili kienu ristretti ħafna u l-korruzzjoni kienet rampanti matul ir-reġim tiegħu. Odría kien suċċessur minn Manuel Prado Ugarteche. Madankollu, akkużi mifruxa ta' frodi wasslu lill-militar Peruvjan biex iwarrab Prado u jinstalla ġunta militari, permezz ta' kolp ta' stat immexxi minn Ricardo Pérez Godoy. Godoy mexxa gvern tranżitorju qasir u kellu elezzjonijiet ġodda fl-1963, li ntrebħu minn Fernando Belaúnde Terry, li ħa l-presidenza sal-1968. Belaúnde ġie rikonoxxut għall-impenn tiegħu għall-proċess demokratiku. [[File:Junta Militar de 1968.jpg|thumb|Ġunta Militari tal-1968.]] Fit-3 ta' Ottubru, 1968, kolp ta' stat ġdid immexxi minn grupp ta' uffiċjali mmexxi mill-Ġeneral Juan Velasco Alvarado ġab l-armata fil-poter bil-għan li tiġi applikata duttrina ta' “progress soċjali u żvilupp integrali”, nazzjonalista u riformista, influwenzata. mit-teżijiet tal-ECLAC dwar id-dipendenza u s-sottożvilupp. Sitt ijiem wara l-kolp ta' stat, Velasco ipproċediet biex nazzjonalizza l-Korporazzjoni Internazzjonali tal-Pitrolju (IPC), il-kumpanija tal-Amerika ta' Fuq li sfruttat iż-żejt Peruvjan, u mbagħad wettaq riforma tal-apparat tal-stat, riforma agrarja. Kienet l-akbar riforma agrarja li qatt saret fl-Amerika Latina: abolit is-sistema latifundista u mmodernizzat l-agrikoltura permezz ta' ridistribuzzjoni aktar ġusta tal-art (90% tal-bdiewa ffurmaw kooperattivi jew soċjetajiet agrikoli ta' interess soċjali). L-art saret propjetà ta' dawk li kkultivawha u s-sidien il-kbar ġew esproprjati. L-uniċi proprjetajiet kbar permessi kienu kooperattivi. Bejn l-1969 u l-1976, 325,000 familja rċevew art b'erja medja ta' 29.8 ettaru mill-Stat. Il-“gvern rivoluzzjonarju” ippjana wkoll investimenti kbar fl-edukazzjoni, għolla l-lingwa Quechua – mitkellma minn kważi nofs il-popolazzjoni iżda sa dak iż-żmien disprezzata mill-awtoritajiet – għal status ekwivalenti għall-Ispanjol, u stabbilixxa drittijiet ugwali għat-tfal naturali. Il-Perù ried jeħles minn kull dipendenza u wettaq politika barranija tat-Tielet Dinja. L-Istati Uniti wieġbu bi pressjonijiet kummerċjali, ekonomiċi u diplomatiċi. Fl-1973, il-Perù deher li jirbaħ fuq l-imblokk finanzjarju impost minn Washington billi nnegozja self mill-Bank Internazzjonali għall-Iżvilupp biex jiffinanzja l-politika tiegħu għall-iżvilupp agrikolu u tal-minjieri. Ir-relazzjonijiet maċ-Ċilì saru tensi ħafna wara l-kolp ta' stat tal-Ġeneral Pinochet. Il-Ġeneral Edgardo Mercado Jarrín (Prim Ministru u Kmandant Kap tal-Armata) u l-Ammirall Guillermo Faura Gaig (Ministru tan-Navy) ħarbu minn attentati ta' qtil fi żmien ftit ġimgħat ta' xulxin. Fl-1975, il-Ġeneral Francisco Morales Bermúdez Cerruti ħa l-poter u kiser il-politika tal-predeċessur tiegħu. Ir-reġim tiegħu kultant ipparteċipa fl-Operazzjoni Condor b'kollaborazzjoni ma' dittatorjati militari oħra. [[File:Yungay Viejo - location of landslide 1970.jpg|thumb|left|Yungay Viejo (2,500 m) kif jidher mill-għolja taċ-ċimiterju. Iż-żona b’lewn ċar tindika l-post tal-valanga (ta’ silġ, tajn u debris) li seħħet meta ċeda parti mill-ġenb tal-punent ta' Huascaran Norte (6,652 m). Yungay Nuevo jinsab wara ż-żona mmarkata, fiċ-ċentru.]] [[File:1970 Ancash earthquake intensity.jpg|thumb|USGS ShakeMap li turi l-intensità tat-terremot]] Fil-31 ta' Mejju, ’il barra mill-kosta tal-Perù fl-Oċean Paċifiku u fit-15:23:29 ħin lokali, seħħ it-terremot devastanti ta' Ancash tal-1970 (magħruf ukoll bħala l-“Gran Terremot tal-Perù”), b'kobor ta’ 7.9 Mw u tul ta' 45 sekonda. Flimkien mal-valanga tal-art li rriżultat minnu, dan huwa l-aktar diżastru naturali katastrofiku fl-istorja tal-Perù. Minħabba l-kwantitajiet kbar ta' borra u silġ involuti fil-valanga ta' Huascarán-Yunagy — li ​​kkawżat bejn 66,794 u 70,000 vittma — din titqies ukoll bħala l-aktar valanga qattiela fid-dinja. <gallery> File:Pat Nixon in Peru Consuelo Velasco 1970.jpg|Il-First Lady tal-Istati Uniti, Pat Nixon, mexxiet l-isforzi ta’ għajnuna Amerikani wara t-terremot. Hija għenet biex jitwasslu provvisti ta' għajnuna lill-vittmi tat-terremot. File:Remnant of Yungay cathedral.jpg|Il-fdalijiet tal-Katjdral tal-belt ta' Yungay wara l-valanga tal-art File:Statue of Christ at Cemetery Hill overlooking old Yungay.jpg|Statwa ta' Kristu fuq Cemetery Hill li tagħti fuq Yungay; din, flimkien ma' erba' siġar tal-palm, hija dak kollu li fadal mill-belt. Il-Perù, 1970. File:Pat Nixon hospital Peru C3796-18.jpg|Pat Nixon żaret tfal fl-isptarijiet. </gallery> Il-Perù kien involut f'kunflitt ta' ġimgħatejn mal-Ekwador waqt il-Gwerra ta' Paquisha fil-bidu tal-1981 bħala riżultat ta' tilwima territorjali bejn iż-żewġ pajjiżi. Il-politika ekonomika tal-President Alan García kompliet tbiegħed lill-Perù mis-swieq internazzjonali, u rriżultat f'inqas investiment barrani fil-pajjiż. Wara li l-pajjiż esperjenza inflazzjoni kronika, il-munita Peruvjana, is-sol, ġiet sostitwita bl-inti f'nofs l-1985, li mbagħad ġiet sostitwita aktar tard mill-sol il-ġdid f'Lulju 1991, f'liema żmien is-sol il-ġdid kellu valur kumulattiv ta' wieħed. biljun qigħan qodma. Id-dħul annwali per capita tal-Peruvjani niżel għal $720 (taħt il-livell tal-1960) u l-PGD tal-Perù naqas 20%, f'liema ħin ir-riżervi nazzjonali kienu negattivi ta' $900 miljun. It-taqlib ekonomiku ta' dak iż-żmien aggravat it-tensjonijiet soċjali fil-Perù u kkontribwixxa parzjalment għaż-żieda ta' movimenti terroristiċi ribelli rurali vjolenti, bħas-Shining Path u l-MRTA, li ħolqu ħerba kbira fil-pajjiż kollu.. Alberto Fujimori ħa l-presidenza fl-1990 u, skont Rospigliosi, il-kap tas-Servizz tal-Intelliġenza Nazzjonali (SIN), il-Ġeneral Edwin "Cucharita" Díaz u Vladimiro Montesinos kellhom rwol ewlieni biex il-President Fujimori jikkonforma mat-talbiet tal-militar, filwaqt li " ġie stabbilit ftehim bejn Fujimori, Montesinos u xi wħud mill-uffiċjali militari" involuti fil-Pjan l-Aħdar qabel l-inawgurazzjoni ta' ujimori. Il-politika ta' Fujimori, preskritta minn Hernando de Soto, wasslet għat-tbatija immedjata ta' Peruvjani foqra li raw il-prezzijiet mhux regolati jogħlew malajr, u dawk li jgħixu fil-faqar raw il-prezzijiet jogħlew tant li ma setgħux aktar jixtru l-ikel. De Soto sostna l-kollass tas-soċjetà Peruvjana, u l-ekonomista qal li kriżi ċivili kienet meħtieġa biex tappoġġja l-politiki ta' Fujimori. Dawn il-miżuri drastiċi wasslu biex l-inflazzjoni niżlet minn 7,650% fl-1990 għal 139% fl-1991 u 57% fl-1992. Id-deskrizzjoni tal-kisbiet ekonomiċi ta' Fujimori bħala "miraklu Peruvjan" kienet esaġerata u l-inugwaljanza baqgħet tippersisti wara l-presidenza tiegħu. Fujimori assuma poteri sħaħ fl-awto-kolp ta' stat tal-5 ta' April, 1992. Imbagħad irreveda l-kostituzzjoni; sejjaħ elezzjonijiet ġodda għall-kungress; u implimenta riforma ekonomika sostanzjali, inkluża l-privatizzazzjoni ta' bosta intrapriżi tal-stat, il-ħolqien ta' klima ta' investiment favorevoli, u ġestjoni soda tal-ekonomija. L-amministrazzjoni ta' Fujimori kienet segwita minn gruppi terroristiċi, l-aktar Sendero Luminoso, li wettqu attakki madwar il-pajjiż matul is-snin 80 u 1990 Fujimori waqqaf ir-ribelli u fil-biċċa l-kbira rnexxielu jrażżanhom sa tmiem l-1990, iżda l-ġlied kien imħassar minn atroċitajiet imwettqa kemm mill-forzi tas-sigurtà Peruvjani kif ukoll mir-ribelli: il-massakru ta’ Barrios Altos u l-massakru ta' La Cantuta minn gruppi paramilitari tal-gvern, u l-attakki bil-bombi f’Tarata u Frecuencia Latina minn Sendero Luminoso. Dawn l-inċidenti aktar tard bdew jissimbolizzaw il-ksur tad-drittijiet tal-bniedem li sar f’dawn l-aħħar snin ta' vjolenza. Fil-bidu tal-1995, il-Perù u l-Ekwador reġgħu ħabtu fil-Gwerra Cenepa, iżda fl-1998 il-gvernijiet taż-żewġ nazzjonijiet iffirmaw trattat ta' paċi li ddemarka b'mod ċar il-fruntiera internazzjonali bejniethom. F'Novembru 2000, Fujimori rriżenja mill-pożizzjoni tiegħu u mar f'eżilju volontarju, fil-bidu evita l-prosekuzzjoni għal ksur tad-drittijiet tal-bniedem u akkużi ta' korruzzjoni mill-awtoritajiet Peruvjani l-ġodda. === seklu 21 === Gvern interim ippresedut minn Valentín Paniagua assuma r-responsabbiltà li jorganizza elezzjonijiet presidenzjali u tal-kungress ġodda. Sussegwentement Alejandro Toledo sar president bejn l-2001 u l-2006. Fit-28 ta 'Lulju 2006, l-eks president Alan García sar president tal-Perù wara li rebaħ l-elezzjonijiet tal-2006 Fl-2006, bint Alberto Fujimori, Keiko Fujimori, daħlet fl-arena politika tal-Perù biex tkompli dik ta' missieru. wirt u jħaddnu l-Fujimoriiżmu. L-eks President Alberto Fujimori instab ħati ta’ ksur tad-drittijiet tal-bniedem u kkundannat 25 sena ħabs għar-rwol tiegħu f’qtil u ħtif li sar mill-iskwadra tal-mewt tal-Grupo Colina fis-snin disgħin. Ibda minn Pedro Pablo Kuczynski, il-Kungress uża lingwaġġ ta' impeachment interpretat b'mod wiesa' fil-Kostituzzjoni tal-1993 tal-Perù li ppermetta l-impeachment tal-president mingħajr raġuni biex jagħmel pressjoni fuq il-president, u ġiegħlu jirriżenja fl-2018 fost diversi kontroversji dwar l-amministrazzjoni tiegħu. Il-Viċi President Martín Vizcarra ħa l-kariga f'Marzu 2018 għal klassifikazzjonijiet ta' approvazzjoni ġeneralment favorevoli filwaqt li mexxa l-moviment tar-referendum kostituzzjonali kontra l-korruzzjoni. Il-pandemija tal-COVID-19 laqtet serjament lill-Peru. Tneħħija ta' Vizcara mill-presidenza mill-Kungress. Il-Kungress, meqjus b'mod wiesa' bħala kolp ta' stat, il-kap tiegħu, il-President li għadu kif inħatar Manuel Merino, iffaċċja protesti mal-pajjiż kollu u, wara ħamest ijiem, Merino rriżenja mill-presidenza. Merino ġie sostitwit mill-President Francisco Sagasti, li mexxa gvern proviżorju, ċentrist, u infurza ħafna mill-politiki preċedenti ta' Vizcarra. L-elezzjonijiet saru fil-11 ta' April, 2021, u Pedro Castillo, tal-partit Peru Libre, rebaħ l-ewwel rawnd, segwit mill-qrib minn Keiko Fujimori, li żamm pożizzjonijiet fil-Kungress Fit-28 ta' Lulju, 2021, Pedro Castillo ħa l-ġurament bħala l-president il-ġdid tal-Perù wara rebħa dejqa f’elezzjoni tat-tieni rawnd ikkontestata mill-qrib. F'dik l-istess sena, il-Perù ċċelebra l-biċentinarju tal-indipendenza. Castillo ffaċċja nuqqas ta' popolarità kemm nazzjonalment kif ukoll fil-Kungress u għalhekk għadda minn bosta voti ta' impeachment matul il-presidenza tiegħu mill-Kungress u fis-7 ta' Diċembru, 2022, ftit sigħat qabel il-Kungress beda t-tielet attentat ta' impeachment, Castillo pprova jevita dan billi pprova jxolji l-oppożizzjoni kkontrollata mill-oppożizzjoni. leġiżlatura u toħloq “gvern ta' emerġenza eċċezzjonali”, dan jitqies b'mod wiesa' bħala attentat ta' awto-kolp ta' stat. Bi tweġiba, il-Kungress malajr kellu sessjoni ta' emerġenza fl-istess jum, li matulha ivvota 101 kontra 6 (b'10 astensjonijiet) biex jitneħħa lil Castillo mill-kariga u jissostitwih bil-Viċi President Dina Boluarte. Hija saret l-ewwel president mara tal-pajjiż. Castillo ġie arrestat wara li pprova jaħrab lejn l-ambaxxata Messikana u ġie mixli bir-reat ta' ribelljoni. Keiko Fujimori rebħet l-elezzjonijiet demokratiċi ġenerali u presidenzjali tal-2026. == Gvern u politika == [[File:Lima 2017 - Palacio de Gobierno del Perú.jpg|thumb|Palazz tal-Gvern, f'Lima]] Il-Perù huwa repubblika unitarja semi-presidenzjali b'sistema b'ħafna partiti. Il-pajjiż żamm sistema demokratika liberali taħt il-Kostituzzjoni tiegħu tal-1993, li ssostitwiet kostituzzjoni li xejlet lill-gvern lejn federazzjoni biex tawtorizza aktar poter lill-president. Hija wkoll repubblika unitarja, li fiha l-gvern ċentrali għandu l-akbar poter u jista 'joħloq diviżjonijiet amministrattivi. Is-sistema tal-gvern Peruvjana tgħaqqad elementi derivati ​​mis-sistemi politiċi tal-Istati Uniti (kostituzzjoni bil-miktub, qorti suprema awtonoma, u sistema presidenzjali) u r-Repubblika Popolari taċ-Ċina (kungress unikamerali, prim ministru, u sistema ministerjali). Il-gvern Peruvjan huwa maqsum fi tliet poteri: Fergħa leġiżlattiva: il-Kungress unikamerali tal-Perù, magħmul minn 130 membru tal-Kungress (fuq il-bażi tal-popolazzjoni), il-president tal-Kungress u l-Kummissjoni Permanenti; Eżekuttiv: il-president, il-Kunsill tal-Ministri, li fil-prattika jikkontrolla l-leġiżlazzjoni interna u jservi bħala l-kabinett tal-president, magħmul mill-prim ministru u 18-il ministru tal-istat; Fergħa Ġudizzjarja: Il-Qorti Suprema tal-Perù, magħrufa wkoll bħala l-Udjenza Rjali ta' Lima, magħmula minn 18-il maġistrat, inkluż imħallef suprem, flimkien ma' 28 qorti superjuri, 195 qorti tal-prim istanza u 1,838 qorti distrettwali. Skont il-kostituzzjoni tiegħu, il-president tal-Perù huwa kemm kap tal-istat kif ukoll kap tal-gvern u jiġi elett għal terminu ta’ ħames snin mingħajr elezzjoni mill-ġdid immedjata. Il-president jaħtar lill-ministri li jissorveljaw it-18-il ministeru tal-istat, inkluż il-prim ministru, fil-Kabinett. Il-kostituzzjoni tinnomina awtorità minima lill-prim ministru, li jippresiedi laqgħat tal-kabinett li fihom il-ministri jagħtu parir lill-president u jaġixxi bħala kelliem f'isem il-fergħa eżekuttiva. Il-president jista 'wkoll iqajjem mistoqsijiet ta' fiduċja lill-Kungress tal-Perù u, konsegwentement, jordna x-xoljiment tal-Kungress, imwettaq fl-1992 minn Alberto Fujimori u fl-2019 minn Martín Vizcarra. Fil-Kungress tal-Perù hemm 130 membru, minn 25 diviżjoni amministrattiva, determinati mill-popolazzjoni rispettiva u eletti għal perjodi ta 'ħames snin. L-abbozzi huma proposti mill-fergħat eżekuttivi u leġiżlattivi u jsiru liġi permezz ta' vot ta' pluralità fil-Kungress. Il-ġudikatura hija nominalment indipendenti, għalkemm l-intervent politiku fi kwistjonijiet ġudizzjarji kien komuni matul l-istorja. Il-Kungress Peruvjan jista’ wkoll jgħaddi mozzjoni ta' sfiduċja, jiċċensura lill-ministri, kif ukoll jibda proċessi politiċi u jikkundanna lill-eżekuttivi. Minħabba l-lingwaġġ interpretat b'mod wiesa' ta' impeachment fil-Kostituzzjoni tal-1993 tal-Perù, il-fergħa leġiżlattiva tista' impeach lill-president mingħajr raġuni, u tagħmel il-fergħa eżekuttiva soġġetta għall-Kungress. Fi żminijiet riċenti, il-korp leġiżlattiv għadda impeachment wieħed semi-suċċess u żewġ impeachments b'suċċess; Alberto Fujimori irriżenja qabel tneħħa fl-2000, Pedro Pablo Kuczynski irriżenja fl-2018, Martín Vizcarra tneħħa mill-kariga fl-2020, u Pedro Castillo tneħħa fl-2022. Wara deċiżjoni fi Frar 2023 mill-Qorti Kostituzzjonali tal-Perù, li l-membri tagħha huma eletti mill-Kungress, is-sorveljanza ġudizzjarja tal-korp leġiżlattiv ġiet eliminata wkoll mill-qorti, li essenzjalment tat lill-Kungress kontroll assolut tal-gvern tal-Perù. [[File:Lima Peru - City of kings - Congress.jpg|thumb|Il-Kungress tal-Peru, f'Lima]] Is-sistema elettorali tal-Perù tuża votazzjoni obbligatorja għaċ-ċittadini ta' bejn it-18 u s-70 sena, inklużi ċittadini b'ċittadinanza doppja u Peruvjani barra l-pajjiż. Il-membri tal-Kungress huma eletti direttament mill-votanti fid-distretti rispettivi permezz ta' votazzjoni proporzjonali. Il-president jiġi elett f'elezzjoni ġenerali, flimkien mal-viċi president, permezz ta' maġġoranza f'sistema ta' żewġ rawnds. L-elezzjonijiet huma osservati u organizzati mill-Ġurija Elettorali Nazzjonali, l-Uffiċċju Nazzjonali tal-Proċessi Elettorali u r-Reġistru Nazzjonali tal-Identifikazzjoni u l-Istatus Ċivili. Il-Perù juża sistema multipartitika għall-elezzjonijiet leġiżlattivi u ġenerali. Il-gruppi ewlenin li ffurmaw gvernijiet, kemm fil-livell federali kif ukoll leġiżlattiv, huma partiti li storikament adottaw il-liberaliżmu ekonomiku, il-progressiviżmu, il-populiżmu tal-lemin, il-Fujimoriżmu, in-nazzjonaliżmu u r-riformiżmu. === Relazzjonijiet barranin === [[File:Perú asume Presidencia Pro Témpore de la Comunidad Andina.jpg|thumb|Il-kwartieri ġenerali tal-Komunità Andina tinsab f'Lima.]] Fl-aħħar deċennji, ir-relazzjonijiet barranin tal-Perù storikament kienu ddominati minn rabtiet mill-qrib mal-Istati Uniti u l-Asja, partikolarment permezz tal-Kooperazzjoni Ekonomika Asja-Paċifiku (APEC), l-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ, l-Alleanza tal-Paċifiku, il-Mercosur u l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani (OAS). Il-Perù huwa membru attiv ta 'diversi blokki kummerċjali reġjonali u huwa wieħed mill-membri fundaturi tal-Komunità Andina tan-Nazzjonijiet. Huwa wkoll membru ta' organizzazzjonijiet internazzjonali bħall-OAS u n-Nazzjonijiet Uniti. Javier Pérez de Cuéllar, diplomatiku ċċelebrat Peruvjan, serva bħala Segretarju Ġenerali tan-Nazzjonijiet Uniti mill-1981 sal-1991. Il-Perù qed jippjana li jintegra bis-sħiħ fl-Organizzazzjoni għall-Kooperazzjoni u l-Iżvilupp Ekonomiċi (OECD) sal-2021, billi jattribwixxi s-suċċess ekonomiku tiegħu u l-isforzi biex isaħħaħ l-istituzzjonijiet bħala fatturi meħtieġa biex ikunu parti mill-OECD. Il-Perù huwa membru tal-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ u wettaq diversi ftehimiet ewlenin ta' kummerċ ħieles, l-aktar reċentement il-Ftehim ta' Kummerċ Ħieles bejn il-Perù u Stati Uniti, il-Ftehim ta' Kummerċ Ħieles bejn iċ-Ċina u l-Perù, il-Ftehim ta' Kummerċ Ħieles tal-Unjoni Ewropea, ftehimiet ta' kummerċ ħieles mal-Ġappun u ħafna oħrajn. Il-Perù iżomm relazzjoni integrata ma 'nazzjonijiet oħra tal-Amerika t'Isfel u huwa membru ta' diversi ftehimiet intergovernattivi tal-Amerika t'Isfel, l-aktar reċentement l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani, il-Mercosur, il-Komunità Andina tan-Nazzjonijiet, l-Alleanza tal-Paċifiku u l-APEC. Il-Perù storikament esperjenza relazzjonijiet ta' tensjoni maċ-Ċilì, inkluż ir-riżoluzzjoni tal-qorti internazzjonali Perù vs Ċili u t-tilwima marittima Ċilen-Peruvjana, iżda ż-żewġ pajjiżi qablu li jaħdmu biex itejbu r-relazzjonijiet. Il-Perù ħa sehem billi assuma rwol ewlieni fl-indirizzar tal-kriżi fil-Venezwela permezz tal-ħolqien tal-Grupp ta' Lima. === Gruppi etniċi (2017) === [[File:Peruvian Marines 2019.jpg|thumb|Marines Peruvjani fil-VRAEM fl-2019]] Il-Perù għandu r-raba' l-akbar armata fl-Amerika Latina. Il-Forzi Armati tal-Perù huma komposti mill-Navy Peruvjana (MGP), l-Armata Peruvjana (EP) u l-Forza tal-Ajru Peruvjana (FAP), b'total ta '392,660 truppa (inklużi 120,660 suldat regolari u 272,000 riservist) fl-2020. missjoni hija li tissalvagwardja l-indipendenza, is-sovranità u l-integrità territorjali tal-pajjiż. Il-funzjonijiet tiegħu huma separati minn fergħa: * L-Armata Peruvjana hija magħmula mill-Kap tal-Persunal, żewġ Korpi ta 'Kontroll, żewġ Korpi ta' Appoġġ, ħames Reġjuni Militari u sitt Kmamar tal-Kmand. * Il-Forza tal-Ajru Peruvjana nħolqot uffiċjalment fl-20 ta' Mejju, 1929, bl-isem tal-Korp tal-Avjazzjoni Peruvjana. Il-funzjoni ewlenija tagħha hija li sservi bħala d-difiża tal-ajru tal-pajjiż. Jipparteċipa wkoll f'kampanji ta' appoġġ soċjali għal popolazzjonijiet diffiċli biex jintlaħqu, jorganizza ġarr bl-ajru waqt diżastri u jipparteċipa f'missjonijiet ta' paċi internazzjonali. L-erba 'bażijiet tal-ajru ewlenin tagħha jinsabu fil-bliet ta' Piura, Callao, Arequipa u Iquitos. * In-Navy Peruvjana hija responsabbli mid-difiża marittima, tax-xmajjar u tal-lagi tal-pajjiż. Huwa magħmul minn 26,000 baħri. Il-persunal huwa maqsum fi tliet livelli: persunal anzjan, persunal junior u baħħara. Il-militar huwa rregolat kemm mill-kmandant in-kap, il-Ministeru tad-Difiża, kif ukoll mill-Kmand Konġunt tal-Forzi Armati (CCFFAA). Is-CCFFAA għandha subordinati għall-Kmandi Operattivi u l-Kmandi Speċjali, li magħhom twettaq l-operazzjonijiet militari li huma meħtieġa għad-difiża u t-twettiq tal-kompiti li tipprovdi l-fergħa eżekuttiva. Is-servizz militari obbligatorju tneħħa fl-1999 u mibdul b'servizz militari volontarju. Il-Pulizija Nazzjonali tal-Perù ħafna drabi hija kklassifikata bħala parti mill-forzi armati. Għalkemm fil-fatt għandha organizzazzjoni differenti u missjoni kompletament ċivili, it-taħriġ u l-attivitajiet tagħha fuq aktar minn għoxrin sena bħala forza kontra t-terroriżmu pproduċew karatteristiċi notevoli militari, li tawh id-dehra ta' raba' servizz militari virtwali b’art, baħar u militari sinifikanti. kapaċitajiet bl-ajru u madwar 140,000 suldat. Il-forzi armati Peruvjani jirrappurtaw permezz tal-Ministeru tad-Difiża, filwaqt li l-Pulizija Nazzjonali Peruvjana tirrapporta permezz tal-Ministeru tal-Intern. Sa mit-tmiem tal-kriżi fil-Perù fl-2000, il-gvern federali naqqas b'mod sinifikanti l-infiq tad-difiża annwali. Fil-baġit 2016-2017, l-infiq tad-difiża kien jikkostitwixxi 1.1% tal-PGD ($ 2.3 biljun), it-tieni l-inqas infiq relattiv għall-PDG fl-Amerika t'Isfel wara l-Arġentina. Aktar reċentement, il-Forzi Armati Peruvjani ntużaw fid-difiża ċivili. Fl-2020, il-Perù uża l-persunal militari tiegħu u anke r-riservisti tiegħu biex jinforza miżuri stretti ta' kwarantina imposti matul il-pandemija tal-COVID-19. == Ġeografija == [[File:Mapa topográfico del Perú.png|thumb|Mappa Topografika tal-Peru]] [[File:Regiones geográficas del Perú.png|thumb|left|Mappa tat-tliet reġjuni ġeografiċi tal-Perù: Kosta, Sierra u Ġungla]] [[File:Peru Blue Marble.png|thumb|Fotografija bis-satellita tal-Perù, fejn tista 'tidentifika r-reġjuni ġeografiċi u l-kopertura tal-veġetazzjoni tagħhom: fuq il-kosta tista' tara d-deżert tal-kosta u fit-tramuntana l-foresta niexfa ta 'Tumes-Piura; Fis-Sierra, jispikkaw il-mergħat u l-għorik tal-muntanji, u l-Ġungla turi l-aħdar perenni tal-foresta umda tropikali u subtropikali.]] [[File:Climas del Perú.png|thumb|left|Mappa tal-klima tal-Perù skond it-temperatura medja annwali u l-preċipitazzjoni]] [[File:Kosñipata valley Manu.jpg|thumb|Yungas fil-Park Nazzjonali Manu]] [[File:Ecoregion NT0153.png|thumb|left|Yungas (Ekożona: Neotropikali, Bijoma: Foresti tropikali, Estensjoni: 186,700 km2, Stat ta' konservazzjoni: Fil-periklu kritiku)]] [[File:Vinicunca.jpg|thumb|left|Vinicunca, magħrufa wkoll bħala l-Muntanja Rainbow (Montaña Arcoiris) f'Cusco]] [[File:Manu riverbank.jpg|thumb|Minn fuq għal isfel: Manu National Park (Parque Nacional Manu) fl-Amażonja]] [[File:Alpamayo.jpg|thumb|left|Il-quċċata tal-muntanji Alpamayo,]] [[File:Paracas National Reserve. Ica, Peru.jpg|thumb|Riżerva Nazzjonali ta' Paracas (Reserva Nacional de Paracas) fl-Ica]] [[File:Chachani, Peru ESA413331.png|thumb|left|Kumpless vulkaniku Chachani (Complejo volcanico Chachani)]] [[File:Peru sat.png|thumb|Fotografija bis-satellita tal-Perù]] Il-Perù jinsab fil-parti ċentrali u tal-punent tal-Amerika t'Isfel (UTM N7970840.422; E552505.422). Huwa magħmul minn territorju b'wiċċ kontinentali ta' 1,285,216.60 km², li jirrappreżenta 0.87% tal-pjaneta, li hija mqassma fir-reġjun kostali 136,232.85 km² (10.6%), reġjun Andin 404,842.91 km² (28.4% reġjun Amazon u reġjun Amazon. (782,880.55 km²); Fit-tarf tat-Tramuntana tat-territorju Peruvjan hemm ix-Xmara Putumayo, li sservi bħala l-fruntiera bejn il-Perù u l-Ekwador, mill-punt trifinio (jew tripoint: -0.0388397"S -75.1821266"W, punt fejn il-fruntieri tat-3 pajjiżi jikkonverġu), sal-punt fejn il-fruntiera Peruvjana ddur lejn il-Lbiċ, tagħmel linja dritta, fil-bokka tax-Xmara Yaguas (Punt: 2°45'27.5"S 70°03'34.8"W). It-tarf tan-nofsinhar jinsab fuq ix-xatt tal-baħar f'Tacna (punt La Concordia: 18°21'04.9"S 70°22'37.6"W); It-tarf tal-lvant jinsab fix-Xmara Heath f'Madre de Dios, fil-punt 12°29'53.3"S 68°39'08.3"W, u t-tarf tal-punent jinsab f'Caleta Punta Balcones f'Pariñas, Talara, Piura, fil-punt : 4°40'57.7"S 81°19'42.8"W. Il-Baħar Peruvjan jew Mar de Grau huwa l-parti tal-Oċean Paċifiku li testendi tul il-kosta Peruvjana għal erja ta' 3080 km u wisa' ta '200 mil 'il barra mix-xtut. Il-ġid iktijoloġiku kbir tiegħu huwa r-riżultat tal-kurrenti tal-baħar Humboldt u El Niño. Il-baħar sovran tiegħu għandu żona marittima ta' 991,194.97 km², li huwa pajjiż b’potenzjal idroloġiku kbir. L-ogħla quċċata fil-Peru hija Huascarán fil-Cordillera Blanca, b'għoli ta' 6768 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar; l-aktar żona baxxa hija d-depressjoni tas-Sechura f’-34 m.b.n.m.; Il-wied l-aktar fonda huwa l-canyon Cotahuasi, saħansitra jaqbeż il-canyon famuż ta 'Colorado; L-itwal xmara fil-Peru hija x-Xmara Ucayali (tributarju tax-Xmara Amazon b'tul ta' 1,771 km; l-ogħla lag navigabbli fid-dinja huwa l-Lag Titicaca f'Puno/Peru b'8,380 km² u l-akbar gżira fuq il-kosta Peruvjana hija Isla San Lorenzo f'Callao b'16.48 km² huwa t-tielet l-akbar pajjiż fl-Amerika t'Isfel. Ġeoloġikament, il-Peru huwa pajjiż żagħżugħ f'ħafna mit-territorju tiegħu. 42% tal-wiċċ tagħha, is-sistema Andina u l-kosta, qamu fl-Era Mesozoic, bejn 130 sa 65 miljun sena ilu, bħala riżultat tat-taqlib tettonic ikkawżat mis-subduzzjoni tal-pjanċa Nazca fil-pjanċa tal-Amerika t'Isfel. Jogħla fuq territorju affettwat minn subduzzjoni tal-pjanċa oċeanika Nazca taħt il-blata kontinentali tal-Amerika t'Isfel. L-intensità tal-kunflitt bejn iż-żewġ mases ipproduċiet, li bdiet fl-Era Terzjarja, il-firxa tal-muntanji tal-Andes, sistema muntanjuża spettakolari u prattikament unika li tistruttura l-pajjiż fi tliet reġjuni ġeografiċi differenti ħafna: kosta, muntanji u ġungla. Il-kosta, lejn il-punent, hija pjanura dejqa u fil-biċċa l-kbira niexfa, ħlief għall-widien maħluqa minn xmajjar staġjonali. Il-muntanji huma r-reġjun tal-Andes; Jinkludi l-plateau tal-Altiplano, kif ukoll l-ogħla quċċata tal-pajjiż, is-6,768 m (22,205 pied) Huascarán. It-tielet reġjun huwa l-ġungla, medda wiesgħa ta' art ċatta koperta mill-foresti tropikali tal-Amażonja li testendi lejn il-Lvant. Kważi 60 fil-mija taż-żona tal-wiċċ tal-pajjiż tinsab f'dan ir-reġjun. [165] Il-pajjiż għandu erbgħa u ħamsin baċin tax-xmara, tnejn u ħamsin minnhom huma baċiri kostali żgħar li jbattu l-ilmijiet tagħhom fl-Oċean Paċifiku. L-aħħar tnejn huma l-baċin endorreic tal-Lag Titicaca u l-baċin tal-Amażonja, li joħroġ fl-Oċean Atlantiku. It-tnejn huma delimitati mill-firxa tal-muntanji tal-Andes. Il-baċin tal-Amażonja huwa ta' importanza partikolari, peress li hemm imwieled ix-Xmara Amazon, l-itwal fid-dinja b'tul ta' 6,872 km u li tkopri 75% tat-territorju Peruvjan. Il-Perù fih 4% tal-ilma ħelu tal-pjaneta. Żona: 1,285,220 (19º) km²: 1,285,216.60 (99.6%) km² (art), 4.4 (0.4%) km² (ilma); Kosta: 3,080 km; L-iktar punt baxx: Depressjoni tas-Sechura f'-34 m.a.s.l., L-ogħla punt: Huascarán f'6768 m.a.s.l.; Fruntieri territorjali internazzjonali: 7,073 km: Brażil: 2,822 km, Ekwador: 1,529 km, Kolombja: 1,506 km, Bolivja: 1,047 km, Ċili: 169 km; Baħar territorjali: 200 mil nawtiku. === Delimitazzjoni territorjali === Il-limiti attwali tal-fruntiera tal-Perù huma l-prodott ta' proċess ta' konsolidazzjoni ta 'ħafna snin, li beda fl-1821, ibbażat fuq l-Uti possidetis iure tal-1810 u ġew stabbiliti fis-seklu 20. L-isforzi diplomatiċi tal-Ministeru tal-Affarijiet Barranin Peruvjan ma kinux mhux relatati ma' dan il-proċess u f’ċerti każi, wasslu għal kunflitti armati, bil-Forzi Armati jieħdu ċ-ċentru tal-palk. Sas-seklu 19, l-Armata, in-Navy u l-Pulizija Nazzjonali kellhom rwol eċċellenti; Fil-kunflitti li seħħew fis-seklu 20, hekk għamlet l-Air Force. Il-fruntieri hekk konfigurati, sew jekk kien hemm gwerra jew le, laħqu l-qofol tagħhom f'sensiela ta' trattati, kemm jekk ta' Paċi, Ħbiberija u Limiti jew ta' Navigazzjoni u Kummerċ, kif inhu l-każ tat-trattati u l-ftehimiet mal-pajjiżi ġirien tal-Amażonja. Il-Perù huwa wieħed mit-tnax-il pajjiż indipendenti fl-Amerika t'Isfel. Hija tinsab fil-parti ċentrali u tal-punent ta' din il-parti tal-Amerika. Għandha żona kontinentali ta' 1,285,215.6 km² u perimetru ta' 7,073 km ta' linja tal-fruntiera tal-art, li hija kondiviża mal-ġirien kollha tagħha tal-Amerika t'Isfel. L-itwal fruntiera u waħda mill-aktar imħatteb hija mal-Brażil, li għandha tul ta' 2,822.496 km bejn il-bokka tax-Xmara Yavarí u l-bokka tax-Xmara Yaverija fix-Xmara Acre u ssir kompletament fil-ġungla tal-Amażonja. , u l- l-iqsar, maċ-Ċilì, 169 km biss bejn il-plateau ta' Ancomarca sal-punt imsejjaħ Concordia fuq ix-xatt tal-bajja fl-Oċean Paċifiku. === Eżenzjoni === L-Andes jaqsmu l-Peru mit-tramuntana għan-nofsinhar, u jikkundizzjonaw il-klima u l-orografija tal-pajjiż bil-preżenza imponenti tagħhom. Għalkemm il-Pass ta’ Porculla jimmarka l-iktar punt baxx tiegħu f’2,137 metru ‘l fuq mil-livell tal-baħar, il-Cordillera Blanca u l-Cordillera de Huayhuash huma dar għall-ogħla qċaċet fil-Perù fis-settur tat-Tramuntana. Jibdew mill-junction Pasco, l-Andes ċentrali jwessgħu u jippreżentaw plateaus bejn il-meded tal-muntanji u l-qċaċet bħal Coropuna, Ampato jew Salcantay. Il-plateau ta' Collao, f'3600 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar u l-firxa tal-muntanji Vulkaniċi, bil-Misti, Pichu Pichu, u Ubinas b'silġ, jiffurmaw is-settur tan-Nofsinhar tal-Andes Peruvjani li jibdew mill-Vilcanota Nude. Il-Cordillera Blanca hija l-ogħla katina tropikali fid-dinja. Fost il-qċaċet tas-silġ tiegħu, li jaqbżu s-6,000 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, jispikka Huascarán, l-ogħla muntanja fil-Peru. Barra minn hekk, ta’ min jenfasizza l-preżenza ta' Alpamayo, meqjusa bħala l-isbaħ muntanja b'silġ fid-dinja, u Pastoruri, iffrekwentata ħafna mit-turisti. Il-Kordillera Blanca għandha tul ta' 250 km u taqsam id-dipartiment ta' Ancash. Il-pelagatos b'kappa tas-silġ, fit-tramuntana, u l-għoqda Tuco, fin-nofsinhar, jistabbilixxu l-limiti tiegħu. Flimkien mal-Cordillera Negra, ta' altitudni aktar baxxa u mingħajr qċaċet ta' silġ, tifforma l-attrattiva Callejón de Huaylas, li minnha tgħaddi x-Xmara Santa. === Idrografija === [[File:Sillustani, Perú, 2015-08-01, DD 108-112.JPG|thumb|left|Lag Umayo (Lago Umayo)]] [[File:Atardecer en Sillustani.jpg|thumb|Lag Umayo (Lago Umayo)]] Il-Perù fih 4% tal-ilma ħelu tal-pjaneta. Dan il-volum huwa mqassam b'mod irregolari fi tliet għoljiet, il-Paċifiku, l-Amażonja u l-Lag Titicaca, delimitati mill-firxa tal-muntanji tal-Andes. Il-ġgant Amazon twieldet ukoll fit-tieni minn dawn il-baċiri, li, bis-6,872 km tagħha, hija l-itwal u l-akbar xmara fid-dinja. L-inklinazzjoni tagħha tokkupa 75% tat-territorju. Il-Lag Titicaca huwa l-akbar lag fl-Amerika t'Isfel, b'8,380 km². Dan il-lag tectonic huwa kondiviż mill-Perù u l-Bolivja. 20 xmara ferra l-ilmijiet tagħhom fiha; fosthom, ir-Ramis, l-Ilave u l-Huancané, fuq in-naħa Peruvjana. Jirreġistra l-mewġ u l-mareat; Għandha 36 gżira u tinfluwenza l-klima tal-plateau ta' Collao, minħabba t-temperatura medja tagħha ta' 12 °C. Il-Lag Titicaca iffurmat, flimkien mal-laguna Arapa u l-Lag Poopó (Bolivja), il-Lag kbir Ballivián tal-għoljiet Peruvjani. Il-biċċa l-kbira tax-xmajjar Peruvjani joriġinaw fil-qċaċet tal-Andes u joħorġu f'wieħed mit-tliet baċiri. Dawk li joħorġu fl-Oċean Paċifiku huma wieqaf u qosra, u jgħaddu biss b'mod intermittenti. It-tributarji tax-Xmara Amazon għandhom fluss ferm akbar u huma itwal u inqas wieqaf ladarba jitilqu mill-muntanji. Ix-xmajjar li joħorġu fil-Lag Titicaca huma ġeneralment qosra u għandhom fluss kbir. L-itwal xmajjar fil-Perù huma l-Ucayali, il-Marañón, il-Putumayo, il-Yavarí, il-Huallaga, l-Urubamba, il-Mantaro u l-Amazonas. L-akbar lag tal-Perù, il-Lag Titicaca bejn il-Peru u l-Bolivja fl-Andes, huwa wkoll l-akbar fl-Amerika t'Isfel. L-akbar ġibjuni, kollha fir-reġjun kostali tal-Perù, huma l-ġibjuni ta' Poechos, Tinajones, San Lorenzo u El Fraile. === Klima === [[File:Koppen-Geiger Map PER present.svg|thumb|Mappa tal-klassifikazzjoni tal-klima Köppen-Geiger għall-Perù]] Il-fatt li l-Perù huwa qrib l-ekwatur jindika li l-klima tiegħu għandha tkun eminentement tropikali, madankollu żewġ fatturi jbiddlu l-klima b'mod sinifikanti. L-ewwelnett, l-eżistenza tal-Medda tal-Muntanji tal-Andes għolja parallela fl-Amerika t'Isfel mal-Oċean Paċifiku u, it-tieni, il-Kurrent kiesaħ Peruvjan jew Humboldt li jimmanifesta ruħu minn nofsinhar għat-tramuntana sa 5° latitudni u li jaħbat mal-Kurrent El Niño fuq il-kosti ta' Piura u Tumbes sa latitudni 3.2°, fin-nofsinhar tal-ekwatur. Dawn l-inċidenti, flimkien mal-antiċiklun tan-Nofsinhar tal-Paċifiku f'din il-parti tal-kontinent, jikkawżaw tnaqqis fit-temperaturi annwali medji ta' madwar għaxar gradi Celsius fuq il-kosta u varjetà kbira ta' klimi simultanji madwar il-pajjiż kollu li poġġa lill-Peru bħala wieħed mill-pajjiżi li għandhom l-akbar varjetà ta' klimi fid-dinja. Il-kosta Meta jseħħ il-fenomenu klimatiku magħruf bħala El Niño, jiġifieri, meta t-temperatura tal-baħar taqbeż is-27 °C matul is-sjuf, il-klima tal-kosta kollha tvarja sostanzjalment, u tikkawża għargħar li jikkawżaw ħsara ta' diversi tipi u l-klima ssir tropikalizzata, li ma timmanifestax. biss fir-radjazzjoni solari li tikkaratterizza s-sjuf u l-molol iżda fil-veġetazzjoni kif jiġri fid-dipartimenti ta' Piura u Tumbes. Iż-żona ċentrali u tan-Nofsinhar tal-kosta għandha klima niexfa subtropikali jew deżert, b'temperatura medja ta '18 °C u xita annwali ta' 150 mm Min-naħa l-oħra, iż-żona tat-Tramuntana għandha klima tropikali niexfa, b'temperatura medja 'l fuq. 24 °C u xita matul is-sajf. Jekk iseħħ il-fenomenu El Niño, it-temperatura medja tal-kosta kollha tista 'tilħaq sa 40 °C u x-xita tiżdied b'mod sinifikanti fiż-żoni kostali tat-Tramuntana u ċ-ċentru. L-eżenzjoni tax-xmara tinkludi reġjuni ekoloġiċi bħad-deżert kostali, il-foresta niexfa ekwatorjali u porzjon żgħir ta 'foresti tropikali fil-majjistral ta' Tumbes. Fost il-karatteristiċi ġeografiċi li jistgħu jinstabu f'dan ir-reġjun hemm irdum, peniżoli, bajjiet u bajjiet. Is-serrieq Il-muntanji għandhom klima ta' muntanji għolja varjata li fl-istess ħin hija kuntrarja għall-istaġun meta mqabbla mal-kosta. Jiġifieri, filwaqt li fuq il-kosta huwa sajf, fil-muntanji huwa "xitwa" (biex isir il-paragun, peress li fir-realtà fl-emisferu tan-nofsinhar kollu se jkun is-sajf) u viċi versa, dan għaliex minn Diċembru sa April huwa l-istaġun tax-xita. Barra minn hekk, id-diversi għoli, ir-rilievi tagħhom li jiġġeneraw mikroklima u l-varjazzjonijiet fl-ammonti ta’ preċipitazzjoni skont iż-żoni għandhom influwenza addizzjonali. L-oxxillazzjoni tat-temperatura bejn il-ġurnata u l-lejl hija aktar evidenti. Hemm żoni, bħall-Cordillera Blanca, li għandha isimha għall-borra perpetwu u glaċieri. Ġungla Il-foresta tropikali tal-Amażonja Peruvjana, l-akbar mit-tliet reġjuni, b'782,880.55 km² tirrappreżenta 62% tat-territorju Peruvjan, tidher fil-lvant tal-firxa tal-muntanji Andini. Huwa magħmul mill-foresta għolja jew sħaba, b'għoljiet weqfin, u l-pjanura tal-Amażonja, taħt l-400 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. 10% biss tal-Peruvjani jgħixu hemmhekk. Ġungla eyebrow u pjanura tal-Amażonja. Fiż-żona tal-ġungla, il-klima hija pjuttost tropikali u subtropikali. Il-ġungla nnifisha, minħabba n-natura tagħha stess u l-post 'il bogħod mill-influwenzi tal-kosta u l-prossimità tal-ekwatur, għandha klima tropikali b'xita madwar 200 jum fis-sena. Is-sħana permanenti tikkontribwixxi għall-evaporazzjoni mgħaġġla tax-xita u għalhekk, għal umdità b'irwejjaħ differenti, skont il-pjanti jew is-siġar. Il-klima tal-Perù hija determinata mill-post ġeografiku tagħha, peress li l-pajjiż jinsab fiż-żona intertropikali tad-Dinja, jiġifieri f'latitudni baxxa u qrib l-ekwatur tad-Dinja. Dan jimplika li m'hemmx differenzi kbar bejn it-temperaturi medji tax-xitwa u tas-sajf fil-pajjiż kollu, u jiddetermina wkoll li l-Lvant għandu klima tropikali b'xita. Il-preżenza imponenti tal-firxa tal-muntanji tal-Andes tiddetermina varjetà ta 'klimi ta' altitudni għolja li jvarjaw mill-klima moderata tal-muntanji sal-klima friġida tal-muntanji għoljin. Fl-aħħarnett, il-kurrenti kesħin tal-baħar u l-irjiħat li ġejjin mill-antiċiklun tan-Nofsinhar tal-Paċifiku jiddeterminaw li l-klima niexfa subtropikali tipprevali fuq il-kosta. Għalkemm il-Peru jinsab kompletament fit-tropiċi, il-kombinazzjoni ta' latitudni tropikali, meded ta' muntanji, varjazzjonijiet topografiċi u żewġ kurrenti oċeani (Humboldt u El Niño) jagħtu lill-Peru diversità kbira ta' klimi. Elevazzjonijiet 'il fuq mil-livell tal-baħar fil-pajjiż ivarjaw minn -37 sa 6,778 m (-121 sa 22,238 pied) u l-preċipitazzjoni tvarja minn inqas minn 20 mm (0.79 pulzieri) kull sena f'żoni deżerti għal aktar minn 8,000 mm (310 pulzieri) f'żoni ta' foresti tropikali tropikali . Minħabba l-ġeografija tiegħu, il-Peru jista 'jinqasam fi tliet klimi ewlenin. Ir-reġjun kostali relattivament irqiq u kontinwu għandu temperaturi moderati, ftit preċipitazzjoni, u umdità għolja, ħlief fil-partijiet tat-Tramuntana aktar sħan u umdi tiegħu. Fir-reġjun muntanjuż, li jkopri kważi terz tal-pajjiż, ix-xita hija frekwenti fis-sajf u t-temperatura u l-umdità jonqsu bl-altitudni sal-qċaċet iffriżati tal-Andes. L-Amażonja Peruvjana, li tkopri aktar minn nofs iż-żona totali tal-Perù, hija kkaratterizzata minn xita qawwija u temperaturi għoljin, ħlief fil-parti l-aktar tan-nofsinhar tagħha, li għandha xtiewi kesħin u xita staġjonali. === Reġjuni ġeografiċi tradizzjonali tal-Perù === It-territorju tar-Repubblika Peruvjana huwa tradizzjonalment maqsum fi tliet reġjuni naturali differenzjati mill-klima u l-veġetazzjoni tagħhom, li sabiex mill-punent għal-lvant li jibdew mill-Oċean Paċifiku huma l-Kosta, is-Sierra u l-Ġungla. Din id-diviżjoni tripartitika tintuża ta' spiss fid-diskors popolari tal-Perù. L-ewwel rekord ta’ l-użu ta' din is-sistema jinsab fil-ktieb Chronicle of Peru mill-kronista Spanjol Pedro Cieza de León, li daret il-Peru fl-1548 u ddeskriva l-Llanos, is-Sierra u l-Montaña biex jirreferi għall-kosta, muntanji u ġungla. , rispettivament. . Cieza semma l-kosta tan-Nofsinhar bħala sħuna u niexfa, tal-kumplament tal-kosta qal: "...ħaġa notevoli, peress li ma tagħmilx xita tul il-pjanuri kollha." u li hija mħawla biss fejn ix-xmajjar jippermettu t-tisqija.minħabba l-għerja tal-kosta. Jagħmel ukoll kuntrast mal-muntanji, minħabba li hija kiesħa u għandha "xita tax-xitwa", li fil-fatt hija inverżjoni tal-istaġun tas-sajf tan-Nofsinhar, kif ħafna abitanti tal-muntanji saħansitra jqisu llum meta jsejħu l-istaġun tax-xita xitwa. . Fuq il-ġungla, huwa laħaq dak li nafu bħala l-ġungla għolja, billi sejjaħlu "il-muntanji ta 'l-Andes, ta' ħxuna kbira, ta' sriep kbar u ta' l-Indjani ġewwa l-muntanja." Cieza ppubblika l-ewwel parti tal-Kronika tiegħu fi Spanja fl-1553. Din id-diviżjoni lonġitudinali għandha korrispondenza bijoġeografika relatata mal-klima u l-bijodiversità, peress li r-reġjun tal-Kosta għandu korrispondenza mad-deżert kostali tal-Perù, bi klima deżert subtropikali u li min-naħa tiegħu huwa parti mid-deżert tal-Paċifiku tal-Amerika t'Isfel; Is-Sierra tikkostitwixxi l-parti ċentrali tal-firxa tal-muntanji tal-Andes u għandha klima ta' muntanji moderata u klima ta' muntanji għolja kiesħa; u l-Ġungla bil-veġetazzjoni eżuberanti tagħha hija parti mill-Amażonja bi klima tropikali sħuna u b'xita, b'bijodiversità għolja. Din id-diviżjoni tat-territorju Peruvjan fi tliet reġjuni kbar ġiet riveduta mill-akkademja Peruvjana, u pproponiet teżijiet oħra bħat-tmien reġjuni naturali tal-Perù li jippermettulna niksbu approssimazzjoni tal-partikolaritajiet li jiddistingwu t-territorju Peruvjan, speċjalment fost l-ambjent ekoloġiku Andin. Pavimenti; jew id-diviżjoni f'ekoreġjuni li tiddistingwi l-kosta tad-deżert mill-kosta tat-tramuntana ekwatorjali u forestata, ukoll il-firxa tal-muntanji tal-isteppa mill-puna u l-paramo, u l-ġungla baxxa mill-ġungla għolja. === Bijodiversità === [[File:Kantutas Cuzco.jpg|thumb|Fjura Cantuta (Cantua buxifolia), fjura nazzjonali tal-Peru]] Il-bijodiversità tal-Perù hija pjuttost kumplessa u hija kkaratterizzata minn diversità bijoloġika għolja minħabba l-eżenzjoni partikolari tiegħu imħatteb, id-diversità kbira ta' klimi u l-istorja naturali tagħha. Il-Perù huwa meqjus bħala wieħed mill-pajjiżi megadiverse, jiġifieri wieħed mill-inqas minn għoxrin pajjiż bl-akbar bijodiversità fuq il-pjaneta. Barra minn hekk, fih rati għoljin ta' endemiżmu f'kladi multipli u differenti uniċi fid-Dinja. ==== Fawna ==== [[File:Rupicola peruvianus Gallito de roca andino Andean-Cock-of-the-Rock (male) (13995875991).jpg|thumb|Serduk tal-blat Andin, għasfur nazzjonali tal-Perù]] [[File:Vicunacrop2.jpg|thumb|Il-vicuña (Vicugna vicugna), abitant rappreżentattiv tas-Sierra Sur]] [[File:Jaguar animal panthera onca.jpg|thumb|Il-ġaguar (Jaguar) (Panthera onca), abitant rappreżentattiv tal-Foresti Baxx]] Minħabba l-ġeografija u l-klima varjati tiegħu, il-Perù għandu bijodiversità għolja b'21,462 speċi ta 'pjanti u annimali rrappurtati fl-2003, 5,855 minnhom endemiċi, u huwa wieħed mill-pajjiżi megadiverse. Il-Perù għandu aktar minn 1,800 speċi ta' għasafar (120 endemiċi), aktar minn 500 speċi ta' mammiferi, aktar minn 300 speċi ta 'rettili u aktar minn 1,000 speċi ta' ħut tal-ilma ħelu. Il-mijiet ta' mammiferi jinkludu speċi rari bħall-puma, il-ġaguar, u l-ors tan-nuċċalijiet. L-għasafar tal-Perù jipproduċu kwantitajiet kbar ta' guano, esportazzjoni ekonomikament importanti. Il-Paċifiku fih kwantitajiet kbar ta’ ispnott, barbun, inċova, tonn, krustaċji u molluski, u fih ħafna klieb il-baħar, sperma u balieni. Il-fawna invertebrata hija ħafna inqas inventarjata; Mill-inqas il-ħanfus (Coleoptera) ġew studjati fil-proġett "Beetles of Peru", immexxi minn Caroline S. Chaboo, tal-Università ta 'Nebraska, l-Istati Uniti, u dan żvela aktar minn 12,000 speċi dokumentati u ħafna ġodda għall-Peru. Il-Peru għandu wkoll flora ugwalment diversa. Id-deżerti kostali jipproduċu ftit aktar minn kakti, minbarra oasi ta’ ċpar tal-muntanji u widien tax-xmajjar li fihom ħajja unika tal-pjanti. L-artijiet għolja fuq il-linja tas-siġar magħrufa bħala puna huma dar għal arbuxelli, kakti, pjanti reżistenti għan-nixfa bħal ichu, u l-akbar speċi ta 'bromeliad: il-Puya raimondii spettakolari. L-għoljiet tal-foresti tas-sħab tal-Andes jappoġġjaw ħażiż, orkidej u bromeliads, u l-foresti tropikali tal-Amażonja hija magħrufa għall-varjetà ta 'siġar u pjanti tal-kanupew. Il-Perù kellu punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti tal-2019 ta' 8.86/10, u kklassifikah fl-14-il post globalment fost 172 pajjiż. == Organizzazzjoni Territorjali == [[File:Peru - Regions and departments (labeled).svg|thumb|250px|Organizzazzjoni territorjali]] It-tqassim politiku-amministrattiv ta' pajjiżna jurina li hemm 24 dipartiment jew reġjun u Il-Perù huwa maqsum f'26 unità: 24 dipartiment, il-Provinċja Kostituzzjonali ta' Callao u l-Provinċja ta' Lima (LIM) – li hija indipendenti minn kwalunkwe reġjun u sservi bħala l-kapitali tal-pajjiż. Skont il-kostituzzjoni, l-24 dipartiment flimkien mal-Provinċja ta' Callao għandhom gvern "reġjonali" elett magħmul mill-gvernatur reġjonali u l-kunsill reġjonali. Il-gvernatur jikkostitwixxi l-korp eżekuttiv, jipproponi baġits u joħloq digrieti, riżoluzzjonijiet u programmi reġjonali. Il-Kunsill Reġjonali, il-korp leġiżlattiv tar-reġjun, jiddibatti u jivvota fuq il-baġits, jissorvelja l-uffiċjali reġjonali, u jista' jivvota biex ineħħi l-gvernatur, logutenent gvernatur, jew kwalunkwe membru tal-kunsill mill-kariga. Il-gvernatur reġjonali u l-Kunsill Reġjonali jservu terminu ta' erba' snin, mingħajr elezzjoni mill-ġdid immedjata. Dawn il-gvernijiet jippjanaw l-iżvilupp reġjonali, jeżegwixxu proġetti ta' investiment pubbliku, jippromwovu attivitajiet ekonomiċi u jimmaniġġjaw proprjetà pubblika. Provinċji bħal Lima huma amministrati minn kunsill muniċipali, immexxi minn sindku. L-għan tad-delega tas-setgħa lill-gvernijiet reġjonali u muniċipali kien, fost l-oħrajn, li tittejjeb il-parteċipazzjoni popolari. L-NGOs kellhom rwol importanti fil-proċess ta' deċentralizzazzjoni u għadhom jinfluwenzaw il-politika lokali. Xi żoni tal-Peru huma definiti bħala żoni metropolitani li jikkoinċidu żoni distrettwali. L-akbar minn dawn, iż-żona metropolitana ta' Lima, hija s-seba' l-akbar metropoli fl-Amerika. == Demografija == [[File:Peru Population Density, 2000 (6171916181).jpg|thumb|Densità tal-popolazzjoni, 2000]] B'madwar 31.2 miljun abitant fl-2017, il-Perù huwa r-raba' pajjiż l-aktar popolat fl-Amerika t'Isfel. Ir-rata tat-tkabbir tal-popolazzjoni tal-Perù naqset minn 2.6% għal 1.6% bejn l-1950 u l-2000; Il-popolazzjoni hija mistennija li tilħaq madwar 42 miljun fl-2050. Skont iċ-ċensiment Peruvjan tal-1940, il-Peru kellu popolazzjoni ta' seba' miljun residenti. Fl-2017, 79.3% għexu f'żoni urbani u 20.7% f'żoni rurali. Bliet ewlenin jinkludu ż-żona metropolitana ta' Lima (dar għal aktar minn 9.8 miljun ruħ), Arequipa, Trujillo, Chiclayo, Piura, Iquitos, Cusco, Chimbote u Huancayo; kollha rrappurtaw aktar minn 250,000 abitant fiċ-ċensiment tal-2007 Hemm 15-il tribù Amerindian mhux ikkuntattjat fil-Perù. Il-Perù għandu stennija tal-ħajja ta' 75.0 snin (72.4 għall-irġiel u 77.7 għan-nisa) skont l-aħħar dejta tal-2016 mill-Bank Dinji. === Gruppi etniċi === Il-Perù huwa nazzjon multietniku ffurmat minn mewġ suċċessiv ta' popli differenti fuq ħames sekli. L-Amerindjani abitaw it-territorju Peruvjan għal diversi millenji qabel il-konkwista Spanjola fis-seklu 16; Skont l-istoriku Nobbli David Cook, il-popolazzjoni tagħha naqset minn kważi 5-9 miljun fis-snin 1520 għal madwar 600,000 fl-1620 prinċipalment minħabba mard infettiv. Iċ-ċensiment tal-2017 kien jinkludi mistoqsija dwar l-awtoidentifikazzjoni etnika għall-ewwel darba. Skont ir-riżultati, 60.2% tan-nies identifikaw lilhom infushom bħala mestizo, 22.3% identifikaw lilhom infushom bħala Quechua, 5.9% identifikaw lilhom infushom bħala bojod, 3.6% identifikaw lilhom infushom bħala iswed, 2.4% identifikaw ruħhom bħala Aymara, 2.3% identifikaw ruħhom bħala oħrajn. etniċi, u 3.3% ma ddikjarawx l-etniċità tagħhom. L-Ispanjoli u l-Afrikani waslu f'numru kbir taħt ir-reġim kolonjali, ħallat ħafna ma' xulxin u ma' popli indiġeni. Wara l-indipendenza, kien hemm immigrazzjoni gradwali mill-Ingilterra, Franza, il-Ġermanja u l-Italja. Il-Perù ħeles lill-iskjavi suwed tiegħu fl-1854. Iċ-Ċiniżi u l-Ġappuniżi waslu fl-1850 bħala ħaddiema wara t-tmiem tal-iskjavitù, u minn dakinhar saru influwenza kbira fuq is-soċjetà Peruvjana. ==== Gruppi etniċi (2017) ==== * 60.2% Mestizo (Mħallta Abjad u Indiġeni) * 25.8% Indiġeni * 5.9% Abjad * 3.6% Iswed * 0.2% Nikkei (Ġappuniż) jew Tusan (Ċiniż) * 1.0% oħra * 3.3% ebda tweġiba === Lingwa === [[File:Last look arounjd Lima (8444763943).jpg|thumb|Casa de Osambela, kwartieri ġenerali tal-Akkademja tal-Lingwa Peruvjana (APL) f'Lima]] Skont il-Kostituzzjoni Peruvjana tal-1993, il-lingwi uffiċjali tal-Perù huma l-Spanjol u, f'żoni fejn jippredominaw, il-Quechua u lingwi indiġeni oħra. L-Ispanjol huwa mitkellem b'mod nattiv minn 82.6% tal-popolazzjoni, il-Quechua bi 13.9% u l-Aymara b'1.7%, filwaqt li l-1.8% li jifdal jitkellmu lingwi oħra. L-Spanjol huwa l-lingwa uffiċjali tal-pajjiż, li tintuża fil-midja, fis-sistemi edukattivi u fil-kummerċ. L-Amerindjani li jgħixu fl-artijiet għoljiet Andini jitkellmu bil-Quechua u l-Aymara u huma etnikament distinti mid-diversi gruppi indiġeni li jgħixu fin-naħa tal-Lvant tal-Andes u fl-artijiet baxxi tropikali li jmissu mal-baċin tal-Amażonja. Ir-reġjuni ġeografiċi distinti tal-Perù huma riflessi f'diviżjoni lingwistika bejn il-kosta, fejn l-Ispanjol huwa aktar predominanti fuq il-lingwi Amerinjani, u l-kulturi Andini tradizzjonali aktar diversi tal-muntanji u l-għoljiet. Il-popolazzjonijiet indiġeni fil-Lvant tal-Andes jitkellmu diversi lingwi u djaletti. Xi wħud minn dawn il-gruppi għadhom jaderixxu mal-lingwi indiġeni tradizzjonali, filwaqt li oħrajn ġew assimilati kważi kompletament fil-lingwa Spanjola. Kien hemm sforz dejjem jikber u organizzat biex jiġi mgħallem il-Quechua fi skejjel pubbliċi f’żoni li jitkellmu bil-Quechua. Fl-Amażonja Peruvjana, huma mitkellma bosta lingwi indiġeni, inklużi Asháninka, Bora u Aguaruna. ==== Lingwi uffiċjali u ko-uffiċjali ==== * Spanjol * Keċwa * Aymara * Lingwi Indiġeni oħra === Religion === [[File:Coricancha, Cusco, Perú, 2015-07-31, DD 68.JPG|thumb|Quri Kancha u l-Kunvent ta' Santo Domingo, f'Cusco]] Il-Kattoliċiżmu Ruman kien il-fidi predominanti fil-Perù għal sekli sħaħ, għalkemm il-prattiċi reliġjużi għandhom grad għoli ta' sinkretiżmu mat-tradizzjonijiet indiġeni. Tnejn mill-universitajiet tagħha, il-Pontificia Universidad Católica del Perú u l-Universidad Católica San Pablo, huma fost l-aqwa 5 universitajiet fil-pajjiż. Skont iċ-ċensiment tal-2017, 76% tal-popolazzjoni ta' aktar minn 12-il sena ddeskrivew lilhom infushom bħala Kattolika, 14.1% bħala Evanġeliċi, 4.8% bħala Protestanti, Lhudija, Qaddisin tal-Aħħar Jiem u Xhieda ta' Jehovah, u 5.1% bħala mhux reliġjużi. It-tradizzjonijiet reliġjużi Amerindjani għadhom għandhom rwol importanti fit-twemmin tal-Peruvjani. Il-vaganzi Kattoliċi bħal Corpus Christi, il-Ġimgħa Mqaddsa, u l-Milied huma xi drabi mħallta mat-tradizzjonijiet Amerinjani. Il-festi Amerinjani minn żmien qabel il-Kolombja għadhom mifruxa; Inti Raymi, festival antik tal-Inka, għadu ċċelebrat, speċjalment fil-komunitajiet rurali. Ħafna bliet u rħula għandhom il-knisja jew il-katidral uffiċjali tagħhom u l-qaddis patrun. Iż-żewġ qaddisin tal-Perù huma Rosa de Lima, l-ewwel Qaddisa tal-Amerika, u Martín de Porres. L-akbar katidral fil-Perù huwa l-Katidral Metropolitan ta' Lima. Knejjes u katidrali notevoli oħra huma l-Katidral Bażilika ta' Cusco, il-Katidral ta' Arequipa, u l-Bażilika ta' Santo Domingo. ==== Religion (2017) ==== * 94.5% Kristjaneżmu * 76.0% Kattoliku * 18.5% Kristjan ieħor * 5.1% ebda reliġjon * 0.4% oħra === Edukazzjoni === [[File:CCSM-UNMSM Casona de San Marcos y Parque Universitario.jpg|thumb|Università Nazzjonali ta' San Marcos, f'Lima]] Ir-rata tal-litteriżmu tal-Perù hija stmata għal 92.9% fl-2007; Din ir-rata hija inqas fiż-żoni rurali (80.3%) milli fiż-żoni urbani (96.3%). L-edukazzjoni primarja u sekondarja huma obbligatorji u b’xejn fl-iskejjel pubbliċi. Il-Perù huwa dar għal waħda mill-eqdem istituzzjonijiet ta' edukazzjoni ogħla fid-Dinja l-Ġdida. L-Universidad Nacional Mayor de San Marcos, imwaqqfa fit-12 ta' Mejju, 1551 matul il-Viciroyalty tal-Perù, hija l-ewwel università stabbilita uffiċjalment u l-eqdem università li topera kontinwament fl-Amerika. Fil-Perù hemm 140 università, li minnhom 51 huma pubbliċi u 89 privati. Barra minn hekk, hemm istituzzjonijiet speċjalizzati fl-arti, mużika u reliġjon, bħal konservatorji, istituti u skejjel ogħla. === Toponimi === Ħafna mill-ismijiet tal-postijiet Peruvjani għandhom sorsi indiġeni. Fil-komunitajiet Andini ta' Ancash, Cusco u Puno, l-ismijiet Quechua jew Aymara jippredominaw b'mod assolut. Madankollu, l-ortografija tagħha bbażata fl-Ispanjol hija f'kunflitt mal-alfabeti standardizzati ta' dawn il-lingwi. Skont l-artikolu 20 tad-Digriet Suprem Nru 004-2016-MC (Digriet Suprem) li japprova r-Regolament tal-Liġi 29735, ippubblikat fil-gazzetta uffiċjali El Peruano fit-22 ta' Lulju, 2016, iridu jiġu proposti progressivament ortografiji xierqa tal-ismijiet tal-postijiet fl-istandardizzati alfabeti tal-lingwi indiġeni bil-għan li tiġi standardizzata n-nomenklatura użata mill-Istitut Ġeografiku Nazzjonali (IGN). L-Istitut Ġeografiku Nazzjonali jagħmel il-bidliet meħtieġa għall-mapep uffiċjali tal-Perù. == Ekonomija == [[File:Sanisidroskyscrapers.jpg|thumb|San Isidro, Lima, id-distrett finanzjarju tal-Perù]] [[File:Ciudadela de Machu Picchu al atardecer 2.jpg|thumb|Machu Picchu huwa wieħed mis-siti turistiċi ewlenin fil-Perù, it-turiżmu huwa wkoll kontributur ekonomiku.]] L-ekonomija tal-Perù hija t-48 l-akbar fid-dinja (klassifikata skont il-parità tas-saħħa tal-akkwist), u l-livell tad-dħul huwa kklassifikat bħala upper-middle mill-Bank Dinji. Il-Perù huwa, mill-2011, waħda mill-ekonomiji li qed jikbru b'rata mgħaġġla fid-dinja minħabba boom ekonomiku esperjenzat matul is-snin 2000. Għandu Indiċi ta' Żvilupp Uman ogħla mill-medja ta' 0.77 li ra titjib kostanti fl-aħħar 25 sena. Storikament, il-prestazzjoni ekonomika tal-pajjiż kienet marbuta mal-esportazzjonijiet, li jipprovdu munita barranija biex tiffinanzja l-importazzjonijiet u l-ħlasijiet tad-dejn barrani. Għalkemm ipprovdew dħul sostanzjali, it-tkabbir awtosostenibbli u distribuzzjoni aktar ugwali tad-dħul urew li ma kinux faċli. Skont id-dejta tal-2015, 19.3% tal-popolazzjoni totali tagħha hija fqira, inklużi 9% li jgħixu f'faqar estrem. L-inflazzjoni fl-2012 kienet l-inqas fl-Amerika Latina, b'1.8% biss, iżda żdiedet fl-2013 hekk kif il-prezzijiet taż-żejt u tal-komoditajiet żdiedu; Fl-2014 huwa 2.5%. u fl-2023 għal 8.6%. Ir-rata tal-qgħad naqset b’mod kostanti f’dawn l-aħħar snin, u fl-2012 kienet ta' 3.6%. Il-politika ekonomika Peruvjana varjat ħafna f'dawn l-aħħar deċennji. Il-gvern 1968-1975 ta 'Juan Velasco Alvarado introduċa riformi radikali, inkluża riforma agrarja, l-esproprjazzjoni ta' kumpaniji barranin, l-introduzzjoni ta' sistema ta' ppjanar ekonomiku, u l-ħolqien ta' settur statali kbir. Dawn il-miżuri ma laħqux l-għanijiet tagħhom ta' ridistribuzzjoni tad-dħul u t-tmiem tad-dipendenza ekonomika fuq nazzjonijiet żviluppati. Minkejja dawn ir-riżultati, il-biċċa l-kbira tar-riformi ma treġġgħux lura sad-disgħinijiet, meta l-gvern liberalizzanti ta' Alberto Fujimori temm il-kontrolli tal-prezzijiet, il-protezzjoniżmu, ir-restrizzjonijiet fuq l-investiment barrani dirett u l-biċċa l-kbira tas-sjieda statali tal-kumpaniji. Fl-2010, is-servizzi rrappreżentaw 53% tal-prodott gross domestiku tal-Perù, segwiti mill-manifattura (22.3%), l-industriji estrattivi (15%) u t-taxxi (9.7%). It-tkabbir ekonomiku reċenti kien immexxi minn stabbiltà makroekonomika, titjib fit-termini tal-kummerċ, u żieda fl-investiment u l-konsum. Il-kummerċ kien mistenni li jiżdied aktar wara l-implimentazzjoni ta 'ftehim ta' kummerċ ħieles mal-Istati Uniti ffirmat fit-12 ta' April, 2006. L-esportazzjonijiet ewlenin tal-Peru kienu ram, deheb, żingu, tessuti u ħut mitħun; L-imsieħba kummerċjali ewlenin tagħha kienu l-Istati Uniti, iċ-Ċina, il-Brażil u ċ-Ċilì. Il-Perù kklassifikat fis-76 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2023. Il-ħaddiema informali jirrappreżentaw, fl-2019, 70% tas-suq tax-xogħol skont l-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika u l-Informatika (INEI). Fl-2016, kważi tliet miljun tifel u tifla u adoloxxenti ħadmu fis-settur informali. === Minjieri === [[File:OperacionesYanacocha.jpg|thumb|Mina Yanacocha]] Il-pajjiż jiddependi ħafna fuq il-minjieri għall-esportazzjoni tal-materja prima, li ammontaw għal 61.3% tal-esportazzjonijiet fl-2023. Fl-2019, il-pajjiż kien it-tieni l-akbar produttur fid-dinja ta' ram, fidda u żingu, it-tmien l-akbar produttur fid-dinja tad-deheb, it-tielet. produttur dinji taċ-ċomb, ir-raba’ produttur dinji tal-landa, il-ħames produttur dinji tal-boron u r-raba' produttur dinji tal-molibdenu. – biex ma nsemmux il-gass u ż-żejt. Il-pajjiż għandu pożizzjoni kompetittiva mistennija fil-minjieri dinjija, li jżomm it-tmexxija tal-minjieri fl-Amerika Latina u storja soda u trajettorja ta' minjieri ftit industrijalizzata l-Perù jbati mill-varjazzjoni internazzjonali fil-prezzijiet tal-komoditajiet. Il-minjiera Yanacocha f'Cajamarca hija s-sors ewlieni tal-estrazzjoni tad-deheb fil-Perù. Hija meqjusa bħala l-akbar minjiera tad-deheb fl-Amerika t'Isfel u t-tieni l-akbar fid-dinja. Fl-2005, ġew prodotti 3,333,088 uqija ta 'deheb. Indikatur tat-tkabbir tal-minjieri jista 'jidher fl-esportazzjonijiet tal-minjieri, wara li marru minn US $ 1,447 miljun fl-1990 għal US $ 39,639 miljun fl-2023. === Agrikoltura === [[File:Ocoña, Région d'Arequipa, Pérou (9).jpg|thumb|left|Oqsma madwar Ocoña, Arequipa, il-Peru]] [[File:Quinoa growing on Isla del Sol, Lake Titicaca.jpg|thumb|Quinoa]] [[File:59 Colca (1).jpg|thumb|left|Oqsma madwar Ocoña, Arequipa, il-Peru]] Il-Perù huwa l-akbar produttur fid-dinja tal-quinoa, il-maca u wieħed mill-akbar 5 produtturi tal-avokado, blueberry, qaqoċċ u asparagu, wieħed mill-akbar 10 produtturi fid-dinja tal-kafè u l-kawkaw, u wieħed mill-15-il produttur fid-dinja ta 'patata u ananas, li għandhom ukoll produzzjoni konsiderevoli ta' għeneb, kannamieli taz-zokkor, ross, banana, qamħirrum u kassava; L-agrikoltura tagħha hija diversifikata b'mod konsiderevoli. Fit-trobbija tal-bhejjem, il-Peru huwa wieħed mill-akbar 20 produttur tal-laħam tat-tiġieġ fid-dinja. Skont rapport mill-Organizzazzjoni tal-Ikel u l-Agrikoltura tan-Nazzjonijiet Uniti (FAO) ippubblikat f'Awwissu 2022, nofs il-popolazzjoni Peruvjana tbati minn nuqqas ta' sigurtà alimentari moderata (16.6 miljun ruħ), u aktar minn 20% (6.8 miljun ruħ), ibatu minn minn insigurtà severa tal-ikel: imorru ġurnata sħiħa, jew saħansitra diversi jiem mingħajr ma jieklu. Id-direttur tal-FAO Peru jenfasizza li “dan huwa l-paradoss kbir ta' pajjiż li għandu biżżejjed ikel għall-popolazzjoni tiegħu. Il-Peru huwa produttur nett tal-ikel u wieħed mill-poteri kbar tal-agro-esportazzjoni fir-reġjun. L-insigurtà tal-ikel hija dovuta għal inugwaljanza soċjali għolja u pagi baxxi, bil-paga minima Peruvjana tkun waħda mill-inqas fl-Amerika t'Isfel u settur informali kbir. Skont il-FAO, il-bdiewa ż-żgħar stess ibatu mill-ġuħ. Imħallsa ħażin, ibatu wkoll l-impatti tat-tibdil fil-klima u jiffaċċjaw il-problema tat-traffikar tad-droga fuq l-artijiet tagħhom u l-attività tal-minjieri li tnaqqas il-ħamrija.” === Industrija === Kull sena l-Bank Dinji jipprepara lista tal-pajjiżi produtturi ewlenin, ibbażata fuq il-valur totali tal-produzzjoni tagħhom. Skont il-lista tal-2019, il-Perù jikklassifika fil-50 fost l-aktar industriji siewja fid-dinja ($ 28.7 biljun). Fl-2011 u l-2016 il-Perù kien l-akbar fornitur tad-dinja tal-ħut mitħun. Huwa wkoll il-produttur ewlieni fid-dinja tas-suf tal-alpaka, u l-aktar esportatur importanti ta 'ħwejjeġ tat-tessuti tal-qoton fl-Amerika Latina, u minħabba l-ġid naturali tiegħu, huwa post eċċellenti għall-iżvilupp tal-industrija tal-polimeru mad-dinja kollha. Il-pajjiż jinsab fi stadju ta' tkabbir ekonomiku u mistenni, fid-dawl tal-ftehimiet u t-trattati ffirmati fiż-żoni ta' kummerċ ħieles, isir wieħed mill-aktar nazzjonijiet tal-Amerika t'Isfel attraenti għall-iżvilupp tan-negozju. == Infrastruttura == === Trasport === [[File:Airport lima peru.jpg|thumb|Ajruport Internazzjonali Jorge Chávez, f'Callao]] In-netwerk tat-toroq tal-Perù fl-2021 kien jikkonsisti f'175,589 km (109,106 mi) ta' toroq, b'29,579 km (18,380 mi) asfaltati. Xi awtostradi fil-pajjiż li jispikkaw huma l-Highway Pan-Amerikana u l-Highway Interoceanic. Fl-2016, il-pajjiż kellu 827 km (514 mi) ta' toroq duplikati, u kien qed jinvesti f'aktar duplikazzjonijiet: il-pjan kien li jkollu 2,634 km (1,637 mi) sal-2026. In-netwerk ferrovjarju tal-pajjiż huwa żgħir: fl-2018, il-pajjiż li fih kellu biss 1,939 km (1,205 mi) ta 'ferroviji. Il-Perù għandu ajruporti internazzjonali importanti bħal Lima, Cuzco u Arequipa. L-10 ajruporti l-aktar traffikużi fl-Amerika t'Isfel fl-2017 kienu: São Paulo-Guarulhos (Brażil), Bogotá (Kolombja), São Paulo-Congonhas (Brażil), Santiago (Ċili), Lima (Perù), Brażilja (Brażil), Rio de Janeiro (Brażil), Buenos Aires-Aeroparque (Arġentina), Buenos Aires-Ezeiza (Arġentina) u Minas Gerais (Brażil). Bħalissa qed jinbnew espansjonijiet multipli tal-ajruport madwar il-Perù, iż-żewġ ewlenin huma l-Ajruport Internazzjonali Jorge Chávez u l-Ajruport Internazzjonali ta' Chinchero. L-Ajruport Internazzjonali Jorge Chávez, l-akbar fil-Perù, għaddej minn espansjoni li tinkludi l-kostruzzjoni ta' runway ġdida, torri ta' kontroll u terminal ġdid, flimkien ma' lukandi ġodda, bini tal-loġistika u settur tal-merkanzija. Flimkien, jiffurmaw il-Belt tal-Ajruport. Se jippermetti t-tranżitu ta' 40 miljun passiġġier fis-sena u se jitlesta f'Diċembru 2024. Proġett ieħor ta' ajruport ambizzjuż huwa l-Ajruport Internazzjonali ta' Chinchero f'Cusco. L-ajruport il-ġdid se jieħu post l-Ajruport Internazzjonali Alejandro Velasco Astete l-antik u se jgħin lill-passiġġieri jevitaw waqfa f’Lima billi jintroduċi rotot internazzjonali. Il-Perù għandu portijiet importanti f'Callao, Ilo u Matarani. Il-15-il port l-aktar traffikużi fl-Amerika t'Isfel fl-2018 kienu: Port ta' Santos (Brażil), Port ta' Bahía de Cartagena (Kolombja), Callao (Perù), Guayaquil (Ekwador), Buenos Aires (Arġentina), San Antonio (Ċili), Buenaventura (Kolombja), Itajaí (Brażil), Valparaíso (Ċili), Montevideo (Urugwaj), Paranaguá (Brażil), Rio Grande (Brażil), São Francisco do Sul (Brażil), Manaus (Brażil) u Coronel (Ċili). Il-Port ta' Callao bħalissa huwa l-akbar port fil-Perù. === Enerġija === [[File:Dam on urubamba river.jpg|thumb|Diga fuq ix-Xmara Urubamba fl-2013]] Is-settur tal-elettriku esperjenza titjib notevoli f'dawn l-aħħar snin. In-numru ta' djar b'dawl elettriku kiber minn 82% fl-2007 għal 94.2% fl-2016, filwaqt li l-kwalità u l-effettività tat-twassil tas-servizz tjiebu. Il-kapaċità attwali ta' ġenerazzjoni elettrika hija maqsuma b'mod ugwali bejn l-enerġija termali u idroelettrika. Is-Sistema Elettrika Nazzjonali Interkonnessa tforni 85% tal-popolazzjoni konnessa, b'diversi sistemi iżolati li jkopru l-bqija tal-pajjiż. Il-produzzjoni tal-elettriku Peruvjana ammontat għal 5.1 TWh fix-xahar ta' Ottubru 2022. Minn dawn, 52 % ġew minn impjanti idroelettriċi, 38.3 % minn impjanti termoelettriċi (li jużaw iż-żejt, gass u faħam) u 9.7 % tal-impjanti tal-enerġija rinnovabbli bħal: riħ, solari u oħrajn. Fl-2021, il-Perù kellu, f'termini ta' elettriku rinnovabbli installat, 5,490 MW f'enerġija idroelettrika (l-34 l-akbar fid-dinja), 409 MW f'enerġija mir-riħ (id-49 l-akbar fid-dinja), 336 MW f’enerġija solari (62 l-akbar fid-dinja). id-dinja) u 185 MW fil-bijomassa. === Kura tas-saħħa === Il-Perù għandu sistema tas-saħħa deċentralizzata li tikkonsisti f'kombinazzjoni ta' kopertura tal-gvern u mhux tal-gvern. Il-kura medika hija koperta mill-Ministeru tas-Saħħa, EsSalud, il-Forzi Armati (FFAA) u l-Pulizija Nazzjonali (PNP), kif ukoll minn kumpaniji tal-assigurazzjoni privati. Il-Ministeru tas-Saħħa jassigura 60% tal-popolazzjoni u EsSalud tkopri 30%. Il-bqija tal-popolazzjoni tal-Perù hija assigurata minn taħlita tal-Forzi Armati, il-PNP u kumpaniji tal-assigurazzjoni privati. Skont l-Organizzazzjoni Pan-Amerikana tas-Saħħa, l-istennija tal-ħajja għall-irġiel hija 72.6 snin, filwaqt li għan-nisa hija 77.9 snin. Il-mortalità tat-trabi hija tmintax għal kull elf twelid, wara li naqset b'76% mill-1990 sal-2011. Il-kawżi ewlenin tal-mewt tal-Peruvjani huma neoplażmi, influwenza u pnewmonja, mard batterjali, mard iskemiku tal-qalb u mard ċerebrovaskulari. Skont iċ-Ċensimenti tal-Popolazzjoni u tad-Djar tal-2017, 75.5% tal-popolazzjoni għandha xi tip ta' assigurazzjoni tas-saħħa, jiġifieri 22,173,663 persuna, minkejja dan, 24.5% tal-popolazzjoni m’għandha bl-ebda tip ta' assigurazzjoni. == Kultura == [[File:Chancay - Textile Doll - Walters 83768.jpg|thumb|Pupa tat-tessuti (seklu 11), kultura Chancay, Walters Art Museum. Pupi, żgħar fid-daqs, jinstabu ta' spiss fl-oqbra tal-Perù tal-qedem.]] Il-kultura Peruvjana għandha l-għeruq tagħha prinċipalment fit-tradizzjonijiet Iberiċi u Andini, għalkemm ġiet influwenzata wkoll minn diversi gruppi etniċi Ewropej, Asjatiċi u Afrikani. It-tradizzjonijiet artistiċi Peruvjani jmorru lura għall-fuħħar elaborat, it-tessuti, il-ġojjellerija, u l-iskultura tal-kulturi pre-Inka. L-Incas żammew dawn is-snajja u kisbu kisbiet arkitettoniċi, inkluż il-kostruzzjoni ta' Machu Picchu. Il-barokk iddomina l-arti kolonjali, għalkemm immodifikat minn tradizzjonijiet indiġeni. Matul dan il-perjodu, il-biċċa l-kbira tal-arti ffukat fuq temi reliġjużi; Il-knejjes numerużi ta' dak iż-żmien u l-pitturi tal-Skola ta' Cusco huma rappreżentattivi. L-arti staġnat wara l-indipendenza saż-żieda tal-indiġeniżmu fil-bidu tas-seklu 20. Mis-snin ħamsin, l-arti Peruvjana kienet eclettika u ffurmata minn kurrenti artistiċi kemm barranin kif ukoll lokali. === Arti viżwali === L-arti Peruvjana għandha l-oriġini tagħha fiċ-ċiviltajiet Andini. Dawn iċ-ċiviltajiet ħarġu fit-territorju tal-Perù modern qabel il-wasla tal-Spanjol. L-arti Peruvjana inkorporat elementi Ewropej wara l-konkwista Spanjola u kompliet tevolvi matul is-sekli sal-lum. ==== Arti prekolombjana ==== [[File:Nariguera Moche2.JPG|thumb|Ċirku tal-imnieħer Moche li jirrappreżenta d-Decapitator, deheb intarzjat bil-lewn u l-krysocolla. Mużew tad-Deheb tal-Peru, Lima.]] L-ewwel xogħlijiet tal-arti fil-Perù ġejjin mill-kultura Cupisnique, li kienet ikkonċentrata fuq il-kosta tal-Paċifiku, u l-kultura Chavín, li tinfirex fil-biċċa l-kbira fit-tramuntana ta' Lima, bejn il-meded tal-muntanji Andini tal-Cordillera Negra u l-Cordillera Blanca. Ix-xogħlijiet dekorattivi ta' dan il-perjodu, bejn wieħed u ieħor mis-seklu 9 QK, kienu ta' natura simbolika u reliġjuża. L-artisti ħadmu bid-deheb, il-fidda u ċ-ċeramika biex joħolqu varjetà ta' skulturi u rilievi. Dawn iċ-ċiviltajiet kienu magħrufa wkoll għall-arkitettura u l-iskulturi tal-injam tagħhom. Bejn is-seklu 9 QK u t-tieni seklu wara Kristu. C., il-kulturi tal-għerien ta' Paracas u n-nekropoli ta' Paracas żviluppaw fuq il-kosta tan-nofsinhar tal-Perù. L-għerien ta 'Paracas ipproduċew ċeramika polikroma u monokroma kumplessa b'rappreżentazzjonijiet reliġjużi. Id-dfin fin-nekropoli ta' Paracas ipproduċew ukoll tessuti kumplessi, ħafna minnhom magħmulin b’disinni ġeometriċi sofistikati. It-3 seklu QK raw it-tiffjorit tal-kultura urbana Moche fir-reġjun ta' Lambayeque. Il-kultura Moche pproduċiet xogħlijiet arkitettoniċi, bħall-Huacas del Sol y de la Luna u l-Huaca Rajada de Sipán. Kienu esperti fil-biedja tat-terrazzini u l-inġinerija idrawlika u pproduċew ċeramika, tessuti, pitturi u skulturi oriġinali. [[File:Huaca de la Luna Août 2007 - Peintures_4.jpg|thumb|Huaca de la Luna, tempju Moche li jippreserva patios u pjazez ċerimonjali li għandhom aktar minn 1,500 sena. Jinsabu fil-belt ta' Trujillo.]] Kultura urbana oħra, iċ-ċiviltà Wari, iffjorixxiet bejn is-sekli 8 u 12 f'Ayacucho. L-ippjanar urban ċentralizzat tiegħu estiż għal żoni oħra, bħal Pachacamac, Cajamarquilla u Wari Willka. Bejn is-sekli 9 u 13 AD, l-imperu militari urban ta' Tiwanaku ħareġ fuq ix-xtut tal-Lag Titicaca. Iċċentrat fuq belt bl-istess isem fil-Bolivja tal-lum, it-Tiwanaku introduċa arkitettura u skultura monumentali tal-ġebel. Dawn ix-xogħlijiet ta' arkitettura u arti kienu possibbli grazzi għall-iżvilupp tal-bronż mit-Tiwanaku, li ppermettiethom jagħmlu l-għodda meħtieġa. L-arkitettura urbana laħqet quċċata ġdida bejn is-sekli 14 u 15 bil-Kultura Chimú. Il-Chimú bena l-belt ta' Chan Chan fil-wied tax-Xmara Moche, f'La Libertad. Iċ-Chimú kienu ħaddiema tad-deheb tas-sengħa u ħolqu xogħlijiet notevoli ta' inġinerija idrawlika. Iċ-Ċiviltà Inca, li għaqqdet lill-Peru taħt l-eġemonija tagħha fis-sekli immedjatament qabel il-konkwista Spanjola, inkorporat fix-xogħlijiet tagħha stess ħafna mill-wirt kulturali taċ-ċiviltajiet li qabduha. Fdalijiet importanti tal-arti u l-arkitettura tagħhom jistgħu jidhru fi bliet bħal Cusco, fdalijiet arkitettoniċi bħal Sacsayhuamán u Machu Picchu u bankini tal-ġebel li jgħaqqdu lil Cusco mal-bqija tal-Imperu Inca. ==== Arti kolonjali ==== [[File:Saint Joseph and the Christ Child - Google Art Project.jpg|thumb|San Ġużepp u l-Bambin Ġesù, Anonimu, Skola Kolonjali tal-Pittura ta' Cusco, sekli 17-18]] L-iskultura u l-pittura Peruvjani bdew jiġu definiti mill-workshops imwaqqfa mill-patrijiet, li kienu influwenzati ħafna mill-Iskola Barokka Seviljana. F’dak il-kuntest, ġew irreġistrati l-monti tal-kor tal-Katidral, il-funtana fil-Plaza de Armas f’Lima, it-tnejn ta' Pedro de Noguera, u parti kbira mill-produzzjoni kolonjali. L-ewwel ċentru tal-arti stabbilit mill-Ispanjol kienet l-Skola ta' Cuzco li għallmet lill-artisti Quechua stili ta' pittura Ewropej. Diego Quispe Tito (1611–1681) kien wieħed mill-ewwel membri tal-iskola Cuzco u Marcos Zapata (1710–1773) kien wieħed mill-aħħar. Il-pittura ta' dan il-perjodu kienet tirrifletti sinteżi ta' influwenzi Ewropej u indiġeni, kif jidher fir-ritratt tal-priġunier Atahualpa, ta' D. de Mora jew fit-tiles tat-Taljani Mateo Pérez de Alesio u Angelino Medoro, l-Ispanjol Francisco Bejarano u J. minn Illescas u l-Kreolu J. Rodríguez. Matul is-sekli 17 u 18, l-istil barokk iddomina wkoll il-qasam tal-arti. === Letteratura === It-terminu letteratura Peruvjana mhux biss jirreferi għal-letteratura prodotta fir-Repubblika indipendenti tal-Perù, iżda wkoll għal-letteratura prodotta fil-Viċiroyalty tal-Perù matul il-perjodu kolonjali tal-pajjiż, u għall-forom artistiċi orali maħluqa minn diversi gruppi etniċi li kienu jeżistu fiż-żona matul il-perjodu prekolumbjan, bħall-Quechuas, l-Aymaras u l-Chankas. Il-letteratura Peruvjana għandha l-għeruq tagħha fit-tradizzjonijiet orali taċ-ċiviltajiet prekolombjani. L-Ispanjol introduċew il-kitba fis-seklu 16; L-espressjoni letterarja kolonjali kienet tinkludi kronaki u letteratura reliġjuża. Wara l-indipendenza, il-kostumbriżmu u r-romantizmu saru l-aktar ġeneri letterarji komuni, kif eżemplati mix-xogħlijiet ta' Ricardo Palma. Il-moviment indiġenu tal-bidu tas-seklu 20 kien immexxi minn kittieba bħal Ciro Alegría u José María Arguedas. César Vallejo kiteb versi modernisti u spiss impenjati politikament. Il-letteratura Peruvjana moderna hija rikonoxxuta grazzi għal awturi bħar-rebbieħ tal-Premju Nobel Mario Vargas Llosa, membru prominenti tal-isplużjoni tal-Amerika Latina. === Kċina === [[File:Ceviche mixto callao.jpg|thumb|Ceviche huwa platt popolari tal-frott tal-baħar immarinat bil-lumi li oriġina fil-Peru.]] Minħabba l-espedizzjoni Spanjola u l-iskoperta tal-Amerika, l-esploraturi bdew l-iskambju Kolumbjan li kien jinkludi ikel mhux magħruf fid-Dinja l-Qadima, inkluż patata, tadam, u qamħ. L-ikel Peruvjan indiġenu modern spiss jinkludi qamħ, patata, u bżar taċ-chili. Issa hemm aktar minn 3,000 tip ta' patata mkabbra fuq ħamrija Peruvjana, skont l-Istitut tal-Patata Peruvjana tal-Peru. Il-kċina Peruvjana moderna tħallat ikel Amerinjan u Spanjol b'influwenzi qawwija mill-kċina Ċiniża, Afrikana, Għarbija, Taljana u Ġappuniża. Dixxijiet komuni jinkludu anticuchos, ceviche, u pachamanca. Il-klima varjata tal-Perù tippermetti t-tkabbir ta' diversi pjanti u annimali tajbin għat-tisjir. Il-Peru huwa magħruf li għandu waħda mill-aqwa kċejjen fid-dinja. Il-kapitali, Lima, hija dar għal Central Restaurante, li huwa l-aqwa ristorant fid-dinja u jservi diversi platti Peruvjani minn kull parti ġeografika tal-pajjiż, il-Costa (il-kosta), Sierra (muntanji) u Selva (foresti tropikali). Il-kċina Peruvjana tirrifletti prattiċi u ingredjenti lokali, inklużi influwenzi mill-popolazzjoni indiġena, inklużi l-Incas, u kċejjen miġjuba ma 'kolonizzaturi u immigranti. Mingħajr ingredjenti familjari minn pajjiżhom, l-immigranti mmodifikaw il-kċejjen tradizzjonali tagħhom billi jużaw ingredjenti disponibbli fil-Perù. L-erba 'ikel bażiku tradizzjonali tal-kċina Peruvjana huma qamħ, patata u tuberi oħra, amaranths (quinoa, kañiwa u kiwicha), u legumi (fażola u lupini). Ikel bażiku miġjub mill-Ispanjol jinkludi ross, qamħ, u laħmijiet (ċanga, majjal, u tiġieġ). Ħafna ikel tradizzjonali, bħal quinoa, kiwicha, bżar chili, u diversi għeruq u tuberi, żdiedu fil-popolarità f'dawn l-aħħar deċennji, li jirrifletti qawmien mill-ġdid ta' interess fl-ikel indiġenu Peruvjan u tekniki kulinari. Huwa wkoll komuni li tara kċejjen tradizzjonali servuti b'mod modern fi bliet bħal Cusco, fejn it-turisti jiġu jżuru. Iċ-chef Gastón Acurio sar magħruf biex qajjem kuxjenza dwar l-ingredjenti lokali. === Mużika === [[File:Marinera Norteña.jpg|thumb|Baħri tat-tramuntana]] Il-mużika Peruvjana għandha għeruq Andini, Spanjoli u Afrikani. Fi żminijiet prekolombjani, l-espressjonijiet mużikali kienu jvarjaw ħafna f’kull reġjun; Il-quena u t-tinya kienu żewġ strumenti komuni. L-Ispanjol introduċew strumenti ġodda, bħall-kitarra u l-arpa, li wasslu għall-iżvilupp ta' strumenti ibridi bħall-charango. Kontribuzzjonijiet Afrikani għall-mużika Peruvjana jinkludu r-ritmi tagħha u l-cajon, strument tal-perkussjoni. Żfin folkloristiku Peruvjani jinkludu l-marinera, it-tondero, iż-zamacueca, id-diablada, u l-huayno. Il-mużika Peruvjana hija ddominata mill-istrument nazzjonali, iċ-charango. Iċ-charango huwa membru tal-familja tal-istrumenti tal-lute u ġie ivvintat fi żmien kolonjali minn mużiċisti li jimitaw il-vihuela Spanjola. Fir-reġjuni ta 'Canas u Titicaca, iċ-charango jintuża f'ritwali ta' courtship, simbolikament jinvoka sireni bl-istrument biex jattira lin-nisa lejn artisti rġiel. Sas-sittinijiet, iċ-charango kien denigrat bħala strument tal-foqra rurali. Wara r-rivoluzzjoni tal-1959, li bniet il-moviment indigenismo (1910-1940), iċ-charango sar popolari fost artisti oħra. Varjanti jinkludu l-walaycho, il-chillador, il-chinlili, u l-akbar, charangon aktar baxx sintonizzat. Filwaqt li l-kitarra Spanjola tindaqq ħafna, hekk ukoll il-bandurria ta' oriġini Spanjola. B'differenza mill-kitarra, mużiċisti Peruvjani ttrasformawha matul is-snin, u għaddew minn strument bi 12-il korda u 6 kors għal wieħed li għandu minn 12 sa 16-il korda f'erba' kors biss. Jindaqqu wkoll il-vjolini u l-arpi, ukoll ta' oriġini Ewropea. Strument famuż ħafna mill-Peru huwa l-flawt tal-Pan, li jmur lura għaż-żminijiet tal-Inka. Huwa magħmul minn tubi tal-bambu vojta minn ġewwa u tintlagħab ħafna fl-Andes Peruvjani. === Ċinema === Filwaqt li l-industrija tal-films Peruvjani ma kinitx prolifika daqs dik ta' xi pajjiżi oħra tal-Amerika Latina, xi films Peruvjani prodotti gawdew suċċess reġjonali. Storikament, iċ-ċinema Peruvjana bdiet f'Iquitos fl-1932 minn Antonio Wong Rengifo (b'lavanja inizjali traxxendentali ta' films li bdiet fl-1900) bħala riżultat tal-isplużjoni tal-gomma u l-wasla intensa ta' barranin bit-teknoloġija fil-belt, u b'hekk kompla estensiva. u filmografija unika, bi stil differenti minn dak tal-films li saru fil-kapitali, Lima. Il-Perù pproduċa wkoll l-ewwel film animat 3D tal-Amerika Latina, Piratas en el Callao. Dan il-film huwa ambjentat fil-belt storika tal-port ta' Callao, li fi żmien l-era kolonjali kellha tiddefendi ruħha minn attakki mill-privaters Olandiżi u Brittaniċi li ppruvaw jimminaw il-kummerċ ta' Spanja mal-kolonji tagħha. Il-film kien prodott mill-kumpanija Peruvjana Alpamayo Entertainment, li għamlet it-tieni film 3D sena wara: Dragones: Destino de Fuego. Fi Frar 2006, il-film Madeinusa, prodott b'mod konġunt bejn il-Perù u Spanja u taħt id-direzzjoni ta' Claudia Llosa, jinsab f’raħal Andin immaġinarju u jiddeskrivi l-ħajja staġnata ta' Madeinusa interpretata minn Magaly Solier u t-trawmi tal-Peru ta' wara l-gwerra ċivili. Llosa, li qasmet elementi tar-realiżmu maġiku ta' Gabriel García Márquez, rebaħ premju fil-Festival tal-Films ta' Rotterdam. It-tieni film ta' Llosa, La tetatrabajo (“The Frightened Tit”), ġie nominat fit-82 Akkademja għall-Aqwa Film tal-Lingwa Barranija, l-ewwel film Peruvjan fl-istorja tal-akkademja li ġie nominat. La teta Afraida ("The Frightened Tit"), rebħet il-premju Golden Bear fil-Berlinale tal-2009. === Sport === [[File:Estadio Nacional nuevo 07 10 2011.jpg|thumb|L-Stadium Nazzjonali tal-Peru fl-2011]] Il-prattika tal-isport fil-Peru tmur lura għal żminijiet kolonjali. Bil-wasla tal-Spanjoli f'dan it-territorju, il-prattika tal-isport inbidlet radikalment. Dan kien aktar tard influwenzat mill-ideoloġija Amerikana tal-edukazzjoni fiżika marbuta mal-kummerċjalizzazzjoni. L-isports fil-pajjiż huma maqsuma f'diversi federazzjonijiet sportivi (wieħed għal kull prattika sportiva) li huma taħt it-tutela tal-ogħla entità statali biex tirregola l-prattika tagħhom, l-Istitut Sportiv Peruvjan (IPD). Ħafna mill-federazzjonijiet sportivi għandhom il-kwartieri ġenerali tagħhom fil-Villaġġ Nazzjonali tal-Isport f'Lima. L-akbar grawnd fil-Peru huwa l-Estadio Monumental "U" li għandu kapaċità ta' aktar minn 80,000, li jagħmilha t-tieni l-akbar grawnd fl-Amerika t'Isfel. L-istadium nazzjonali tal-pajjiż huwa l-Estadio Nacional. Il-Perù ospita diversi avvenimenti sportivi, bħall-Copa América tal-2004, il-Kampjonat Dinji U-17 tal-FIFA tal-2005, il-Logħob Bolivariani tal-2013 u l-2024, u l-akbar avveniment sportiv li sar mill-pajjiż, il-Logħob PanAmerikan tal-2019. Il-futbol huwa l-aktar logħba popolari u pprattikata fil-pajjiż. L-Ewwel Diviżjoni Peruvjana hija l-aktar kampjonat importanti tal-klabbs fin-nazzjon. It-tim tal-irġiel kellu xi wirjiet importanti fix-xena dinjija. Huwa pparteċipa fit-Tazza tad-Dinja tal-FIFA ħames darbiet. Huwa wkoll darbtejn champion tat-Tazza tal-Amerika fl-1939 u fl-1975 u impressjona fl-Olimpjadi tas-Sajf tal-1936 qabel mar id-dar wara li rtira minn rebħa faċli fuq l-Awstrija fil-kwarti tal-finali. Teófilo Cubillas huwa meqjus bħala l-aqwa plejer tal-futbol fil-Perù. Fuq livell ta' klabb jispikka Universitario mar-runner-up tal-Copa Libertadores fl-1972 u Sporting Cristal ukoll mar-runner-up fl-1997. L-uniċi klabbs Peruvjani b'titli internazzjonali huma Cienciano, li rebaħ ir-Recopa Sudamericana tal-2004 u l-2004. Recopa Sudamericana, u ċampjin tal-Università tal-Copa Libertadores U-20 tal-2011. Sports popolari oħra fil-Perù huma volleyball, surfing u karate. Il-Perù rebaħ bosta midalji tad-deheb, tal-fidda u tal-bronż fil-Logħob PanAmerikan. It-tim nazzjonali tal-volleyball tan-nisa tal-Peru kien wieħed mit-timijiet dominanti fis-snin tmenin u disgħin u rebaħ il-midalja tal-fidda fl-Olimpjadi tas-Sajf tal-1988, tilef kontra l-Unjoni Sovjetika 3–2 wara li kien mexxa b'marġni wiesa'. Il-Peru ġeneralment kien tajjeb ħafna fis-surfing u l-volleyball. == L-aktar bliet popolati == [[File:Lima2017 A.jpg|thumb|250px|Lima]] [[File:Vista de Cusco, Perú, 2015-07-31, DD 18.JPG|thumb|250px|Cuzco]] <gallery> File:Lima2017 A.jpg|Lima File:Sacsayhuamán, Cusco, Perú, 2015-07-31, DD 01.JPG|Cuzco File:Monumento al Inca, Plaza de Armas, Cusco, Perú, 2015-07-31, DD 50.JPG|Cuzco File:Museo de Arte Religioso del Arzobispado, Cusco, Perú, 2015-07-31, DD 59.JPG|Cuzco File:Coricancha, Cusco, Perú, 2015-07-31, DD 69.JPG|Cuzco File:Iglesia de la Compañía de Jesús, Plaza de Armas, Cusco, Perú, 2015-07-31, DD 51.JPG|Cuzco File:Vista de Cusco, Perú, 2015-07-31, DD 18.JPG|Cuzco File:Mozaico Callao.jpg|Callao File:Iglesia Santa Catalina, Cajamarca.jpg|Cajamarca File:Cajamarca Plaza Cathedral.JPG|Cajamarca File:Iglesia en Santa Apolonia.jpg|Cajamarca File:Cajamarca aerial.JPG|Cajamarca File:Catedral de Arequipa.jpg|Arequipa File:Arequipa Metropolitana.jpg|Arequipa File:Volcano Misti, Peru.jpg|Arequipa File:Street scene in Arequipa, Peru.jpg|Arequipa File:Iglesia de la Compañía de Jesús en Arequipa.jpg|Arequipa File:Campiña Paisajista, Cercado, Arequipa.png|Arequipa File:Freedom Monument, Trujillo.jpg|Trujillo File:Municipalidad Provincial de Trujillo.JPG|Trujillo File:Placeta al Jirón Orbegoso de Trujillo.jpg|Trujillo File:Església de San Agustín de Trujillo, Peru.jpg|Trujillo File:Iglesia trujillo.JPG|Trujillo File:Teatro Municipal de Trujillo - Fachada.jpg|Trujillo File:Ausgrabungsstätte Huaca de la Luna 78.jpg|Trujillo File:Photo montage Chiclayo.png|Chiclayo File:HuarazyHuascaran.jpg|Huaraz/Huarás/Waraq File:CentroculturalHuaraz.JPG|Huaraz/Huarás/Waraq File:AvenidaGamarraHZ.jpg|Huaraz/Huarás/Waraq File:HuarazStreet.jpg|Huaraz/Huarás/Waraq File:Plazuela Belen de noche (Huaraz, Peru).JPG|Huaraz/Huarás/Waraq File:Parquefaphz.jpg|Huaraz/Huarás/Waraq File:Hyowiki.jpg|Huancayo File:UPLA Faculty of Law with two horses.jpg|Huancayo File:Real plaza.JPG|Huancayo File:Plaza de Armas de Huancayo.jpg|Huancayo File:Piura desde el aire.jpg|Piura File:Edificis del jirón Tacna de Piura.jpg|Piura File:Plaza de Armas de Piura.jpg|Piura File:Edificio Ingeniería.jpg|Piura File:Estadio-miguel-grau-piura-entrada-occidente.jpg|Piura File:Piura Plaza de Armas.jpg|Piura File:Vista de Puno y el Titicaca, Perú, 2015-08-01, DD 63.JPG|San Carlos de Puno File:Historico Barco Yavari de Puno.jpg|San Carlos de Puno File:Lago Titicaca, Puno 02.jpg|San Carlos de Puno File:Jezero Titicaca - plovoucí ostrovy Uros - panoramio (1).jpg|San Carlos de Puno File:Puno - katedrála - panoramio.jpg|San Carlos de Puno File:Panoramica de la ciudad de PUNO.jpg|San Carlos de Puno File:HuachoCollage.jpg|Huacho File:Avenida José Abelardo Quiñones de Iquitos.jpg|Iquitos File:Oasis de Huacachina, Ica, Perú, 2015-07-29, DD 23.JPG|Ica File:Señor de Luren.jpg|Ica File:Ica - Iglesia de San Francisco - panoramio.jpg|Ica File:Bodega El Catador (7521862384).jpg|Ica File:Plaza armas ica noche.jpg|Ica File:Sand dunes of Huacachina.jpg|Ica File:Plaza de Armas de Moyobamba de Día.jpg|Moyobamba File:IEntrada a la zona de discotecas en Moyobamba.JPG|Moyobamba File:Plaza de Armas de Moyobamba de noche.jpg|Moyobamba File:Catedral de Moyobamba 2012 desde la municipalidad.jpg|Moyobamba File:Font del Parc de San Sebastián amb l'església de San Sebastián darrera a Huánuco.jpg|Huánuco File:Huánuco San Cristóbal Church.jpg|Huánuco File:Huánuco Cathedral.jpg|Huánuco File:Puente Tingo Huanuco.jpg|Huánuco File:Puente de San Sebastián des del Malecón Alomia Robles, Huánuco.jpg|Huánuco File:Plaza de Armas de Huánuco 2.jpg|Huánuco File:Ciudad de Ayacucho.jpg|Ayacucho File:Casona Castilla y Zamora - Ayacucho.png|Ayacucho File:Monument to the Battle of Ayacucho where Peru won its inependence (7271029082).jpg|Ayacucho File:Plaza de Armas - Ayacucho.JPG|Ayacucho File:Catedral de Ayacucho (39517424791).jpg|Ayacucho File:Perou243.jpg|Ayacucho File:Pucallpa Plaza San Martín Fountain by Night.jpg|Pucallpa File:Podrer Judicial de la corte superior de justicia de Ucayali.jpg|Pucallpa File:Plaza de armas de Pucallpa, obelisco.jpg|Pucallpa File:7 de Junio-Pucallpa.jpg|Pucallpa File:El Chavo Rustica CC Real Plaza Pucallpa.JPG|Pucallpa File:Pucallpa Fair by night.jpg|Pucallpa/Puka Allpa File:Avenida Tacna Pucallpa.JPG|Pucallpa/Puka Allpa File:Plaza de Armas Pucallpa.JPG|Pucallpa/Puka Allpa File:Puerto de San Francisco, visto a Yarinacocha.jpg|Pucallpa/Puka Allpa File:Abancay montaje.png|Abancay File:Chachapoyas.jpg|Chachapoyas File:House of Toribio Rodriguez.jpg|Chachapoyas File:Monumento a Toribio Rodríguez de Mendoza.jpg|Chachapoyas File:Iglesia Catedral de Chachapoyas.jpg|Chachapoyas File:Plaza Independencia de Chachapoyas al capvespre.jpg|Chachapoyas File:Parque Belén de Chachapoyas des de l'església de la Buena Muerte amb l'església de Belén al fons.jpg|Chachapoyas File:Panorámica de Huancavelica.jpg|Huancavelica File:Huancavelica, calle comercial de una ciudad minera (mercurio) - panoramio.jpg|Huancavelica File:385631298 1fb2e9365c o.jpg|Huancavelica File:Plaza de armas de Huancavelica.jpg|Huancavelica File:Catedral san antonio Huancavelica.PNG|Huancavelica File:385631294 6c7731c7c8.jpg|Huancavelica File:Photo montage Tacna.png|San Pedro de Tacna File:Plaza Daniel Alcides Carrión monumento.jpg|Cerro de Pasco File:Mina cerro pasco.jpg|Cerro de Pasco File:La Laguna patarcocha en cerro de Pasco.jpg|Cerro de Pasco File:Estadio Daniel Alcides Carrión de Cerro de Pasco.jpg|Cerro de Pasco File:Mozaico Tumbes.jpg|Tumbes File:Ciudad de Moquegua - Plaza de armas.jpg|Moquegua File:Ciudad de Moquegua - Antiguo Local Policial.jpg|Moquegua File:View of Moquegua Peru 2005.jpg|Moquegua File:Co-Catedral Santo Domingo de la Ciudad de Moquegua.jpg|Moquegua File:Ciudad de Moquegua - Entrada Museo Contisuyo y Iglesia Matriz.jpg|Moquegua File:Collage P.Maldonado.png|Puerto Maldonado File:Plazazarumilla.JPG|Zarumilla File:Ollantaytambo - Heiliges Tal.jpg|Ollantaytambo/Ullantaytampu File:Town of Ollantaytambo.jpg|Ollantaytambo/Ullantaytampu </gallery> == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == {{commons|Peru}} {{Amerika t'Isfel}} [[Kategorija:Perù| ]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika t'Isfel]] egbjtnoqljfhdsar73yz0y1n0yasakh 0 23263 331754 326508 2026-08-25T19:27:09Z ĠanniĠuzeppi 27231 331754 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika Federali Demokratika tan-Nepal |isem_nattiv = सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल<br />''Sanghiya Loktāntrik Ganatantra Nepāl'' |isem_komuni = Kirġiżistan |stampa_bandiera = Flag of Nepal.svg |stampa_emblema =Emblem of Nepal.svg |tip_simbolu = Emblema |daqs_simbolu = 125px |stampa_mappa = Nepal (orthographic projection).svg |stampa_mappa2 = Map of Nepal (Political and Administrative).jpg |deskrizzjoni_mappa = <small>Pożizzjoni tan-Nepal (aħdar)</small> |ħolqa_bandiera = Bandiera tan-Nepal |ħolqa_emblema = Emblema tan-Nepal |ħolqa_demografija = Demografija tan-Nepal |mottu_nazzjonali = जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी <small>([[Sanskrit]])<br/>''Janani Janmabhoomischa Swargadapi Gariyasi''</small> |innu_nazzjonali = ''[[Sayaun Thunga Phool Ka|Sayaun Thunga Phulka]]''<br/><small>''Magħmula minn Mijiet ta' Fjuri''</small> |lingwi_uffiċjali = [[lingwa Nepali|Nepali]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Kathmandu]] |latd=27 |latm=42 |latNS=N |lonġd=85 |lonġm=19 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[Kathmandu]] |leġislatura = [[Assemblaġġ kostitwenti]] |tip_gvern = [[Repubblika parlamentari]] [[Repubblika federali|federali]] |titlu_kap1 = [[President tan-Nepal|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru tan-Nepal|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Ram Chandra Paudel]] |isem_kap2 = [[Balen Shah]] |poż_erja = 95 |erja_km2 = 147,181 |erja_mi_kw = 56,827 |perċentwal_ilma = 2.8 |sena_stima_popolazzjoni = 28,982,771 |stima_popolazzjoni = 2016 |poż_stima_popolazzjoni = <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 26,494,504 |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011 |densità_popolazzjoni_km2 = 180 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 518 |poż_densità_popolazzjoni = 62 |sena_PGD_PSX = 2013 |PGD_PSX = $62.384 biljun<ref>http://databank.worldbank.org/data/download/GDP_PPP.pdf</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita =$2,310 |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2014 |IŻU = {{increase}} 0.548<ref name="HDI">{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |titlu=2015 Human Development Report |sena=2015 |data-aċċess=2015-12-15 |pubblikatur=United Nations Development Programme |lingwa=Ingliż}}</ref> |poż_IŻU = 145 |kategorija_IŻU =<span style="color:#e0584e;white-space:nowrap;">bax</span> |tip_sovranità = [[Unifikazzjoni tan-Nepal|Unifikazzjoni]] |avveniment_stabbilit1 = Renju iddikjarat |data_stabbilit1 = 25 ta' Settembru 1768 |avveniment_stabbilit2 = Stat iddikjarat |data_stabbilit2 = 15 ta' Jannar 2007 |avveniment_stabbilit3 =Repubblika iddikjarata |data_stabbilit3 = 28 ta' Mejju 2008 |valuta = [[Rupee tan-Nepal]] |kodiċi_valuta = NPR |żona_ħin = [[Ħin Koordinat Universali|UTC]] |differenza_ħku = +05:45 |żona_ħin_legali = [[Ħin Koordinat Universali|UTC]] |differenza_żona_ħin_legali = +05:45 |cctld = [[.np]] |kodiċi_telefoniku = +977 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $19.921 biljun |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $743 |poż_PGD_nominali_per_capita = }} In-'''Nepal''' ([[lingwa Nepali|Nepali]]:नेपाल), uffiċjalment ir-'''Repubblika Federali Demokratika tan-Nepal''',<ref>{{ċita web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html|titlu=CIA&nbsp;– The World Factbook|pubblikatur=CIA|data-aċċess=2012-12-05|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20101229013308/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html|arkivju-data=2010-12-29|url-status=dead}}</ref> huwa [[pajjiż interkjuż]] fl-[[Asja t'Isfel]]. B'erja ta' 147,181 kilometri kwadri (56,827 mi kw) u b'popolazzjoni ta' madwar 27 miljun, in-Nepal huwa t-[[Lista ta' pajjiżi skont l-erja|93 l-akbar]] pajjiż mill-erja<ref>{{ċita web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|titlu=The World Factbook: Rank order population|pubblikatur=CIA|data-aċċess=2014-02-14|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|arkivju-data=2014-02-09|url-status=dead}}</ref> u l-[[Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni|41 l-akbar]] pajjiż mill-popolazzjoni. Il-pajjiż huwa allokat fil-[[Ħimalajas]] u mdawwar miċ-[[Ċina]] fit-tramuntana u mill-[[Indja]] minn nofsinhar, mill-lvant, u mill-Punent. In-Nepal huwa separat mill-[[Bangladexx]] minn kuritur dejjaq Indjan ta' [[Kuritur Siliguri|Siliguri]] u mill-[[Butan]] minn stat Indjan ta' [[Sikkim]]. [[Kathmandu]] hija l-belt kapitali u l-akbar metropoli tal-pajjiż. Konfini totali tan-Nepal: 3,159 km, pajjiżi tal-fruntiera (2): Ċina 1,389 km; Indja 1,770 km. == Gallerija == <gallery> Kathmandu-Hanuman Dhoka-Nasal Chowk-08-Pancamukhi Hanuman Mandir-2013-gje.jpg|Kathmandu Pashupatinath-Menschen-10-Holzsammler-2013-gje.jpg|Pashupatinath Patan-Palast-Garten-16-Stele-2015-gje.jpg|Patan Bhaktapur-Palastplatz 01 mit Siddhilakshmi-Cyasilim-Bhupatindramalla-Saeule-Vatsala-Yaksheshvara-gje.jpg|Bhaktapur Gokyo surroundings-44-Mulde-2007-gje.jpg|Himalaya Cho La Tsho-14-2007-gje.jpg|Himalaya Mustang-Chhungkar-08-Choerten-2015-gje.jpg|Mustang Mustang-Lo Manthang to Tibetan border-38-Milka-Kuh-2015-gje.jpg|Mustang Mount Everest as seen from Drukair2 PLW edit.jpg|Mount Everest </gallery> <gallery> File:Nepal adm location map.svg|Mappa File:Nepal relief location map.jpg|Nepal Relief Mappa tal-Post File:Flag of Kathmandu.svg|Bandiera ta' Katmandu/Katmandú File:NepalKathmanduDistrictmap.png|Map displaying Village Development Committees in Kathmandu District, Katmandu/Katmandú (Motto: Il-wirt tiegħi, il-kburija tiegħi, Kathmandu tiegħi) File:Kathmandu District in Nepal 2015.svg|Distrett ta' Kathmandu (Nepaliż: काठमाडौं जिल्ला) huwa distrett li jinsab fil-Wied ta' Kathmandu, Provinċja ta' Bagmati tan-Nepal. Huwa wieħed mis-77 distrett tan-Nepal, għandu erja ta' 413.69 km² (159.7 mi²), u huwa l-aktar distrett b'popolazzjoni densa fin-Nepal b'1,081,845 abitant fl-2001, 1,744,240 fl-2011 u 2,017,532 fil-kwartieri ġenerali amministrattivi. tad-distrett ta 'Kathmandu jinsab f'Kathmandu. Il-belt għandha 21 uffiċċju postali li jimmaniġġjaw il-posta minn madwar il-pajjiż u lil hinn, u Kathmandu DPO għandha 44,600 bħala kodiċi postali għal servizzi ta 'kunsinna ta' posta internazzjonali bħal UPS jew DHL Couriers, eċċ. </gallery> <gallery> File:Bhaktapur durbar square.jpg|Bhaktapur Durbar Square, il-kumpless tal-palazz irjali, fl-1854, miżbugħa minn Henry Ambrose Oldfield (1822-1871). File:Sindhuli Fort 01.jpg|Sindhuli Gadhi Ruins (Distrett tal-lum Sindhuli, Provinċja ta' Bagmati, Nepal) File:Kirtipur swords.jpg|Xwabel mill-Battalja ta' Kirtipur ((Nepal bhasa bhasa: कीर्तिपुरयाउ युद्ध) seħħew fl-1767 waqt il-konkwista ta' Gorkha tan-Nepal, u kienet miġġielda fil-belt prinċipali ta' Kathman f'Bagha fil-Wied ta' Nepal va tempju File:Kathmandu 1811 high (cropped).jpg|L-orizzont ta' Kathmandu mimli pagoda fl-1811. File:Kathmandu durbar square.jpg|Kathmandu Durbar Square, fejn saret il-battalja ewlenija, kif deher fl-1852, miżbugħa minn Henry Ambrose Oldfield (1822-1871).. File:Jaya prakash malla.jpg|Jaya Prakash Malla (saltan 1736–1768), l-aħħar re ta' Kathmandu File:Capture of Magaer.jpg|Qbid ta' Magaer (il-lum ir-raħal ta' Maga fil-majjistral ta' Gyirong): xena mill-Kampanja Gurkha (Nepal) 1792, Il-Gwerra Sino-Nepaliż (Nepaliż: नेपाल-चीन युद्ध u ċ-Ċiniż), magħrufa wkoll bħala Waro the u-Ċiniż bħala l-Kampanja Gorkha (Ċiniż: 廓爾喀之役), kienet gwerra miġġielda bejn id-dinastija Qing taċ-Ċina u r-Renju tan-Nepal bejn l-1788 u l-1792. File:Anglo-Nepal war.jpg|Bhakti Thapa (isfar) imexxi l-armata Gurkhali tan-Nepal kontra l-forzi Brittaniċi, Anglo-Nepal Thapa (isfar) li jmexxi l-armata Gurkhali tan-Nepal kontra l-forzi Brittaniċi, Il-Gwerra Anglo-Nepaliż (नेपाल-अङ्ग्रेज युद 46 ta' Marzu), magħrufa wkoll bħala l-1 ta' Novembru 1818 ्ध – Gorkha File:Joppen1907India1805a.jpg|Mappa tal-Indja fl-1805 File:Bhimsen-thapa-painting.jpg|Bhimsen Thapa, Prim Ministru tan-Nepal mill-1806 sal-1837. File:Gurkha soldier 1815.jpg|Gwerrier Gorkhali. File:Battle of Jaithak.JPG|Pożizzjoni palisade tan-Nepaliż f'Jaithak File:Eight Gurkha men depicted in a British Indian painting, 1815.jpg|Suldati Gorkhali fl-1815 AD File:Sugauli treaty.jpg|It-truppi ta' Bhimsen Thapa, il-lemin, f'Segauli, 1816, b'moskets Bess Brown Pattern ta' l-Indja u bayonets chupi. File:Sugauli Treaty cessions.png|It-Trattat ta' Sugauli tal-4 ta' Marzu 1816. Kien fl-interess ta' Ochterlony li jikkonkludi l-kampanja malajr minħabba l-avviċinament tal-istaġun tad-deni tal-aul, iżda wkoll minħabba li bosta mit-truppi Ewropej tiegħu kienu qed ibatu mid-diżinterija. File:Ilngurkhas1858.jpg|Gurkahs tas-66 Reġiment bil-kostum nazzjonali tagħhom File:Francis Edward Rawdon, Marquess of Hastings.jpg|Francis Edward Rawdon, Markiż ta' Hastings, Gvernatur Ġenerali tal-Indja mill-1813 sal-1823. File:Officer and Private, 40th Foot, 1815.jpg|Uffiċjal u suldat, l-40 Reġiment tal-Marda Brittaniċi, 1815 File:Nepal-Tibet Treaty of 1856.jpg|It-Trattat ta' Thapathali (Ċiniż: 藏尼條約) kien trattat iffirmat bejn il-gvern Tibetan ta' Ganden Phodrang (dak iż-żmien protettorat tad-dinastija Qing) u r-Renju tan-Nepal f'Thapathali Durbar f'Kathmandu, il-kapitali tan-Nepal, wara n-Nepal. -Gwerra tat-Tibet (1855–1856). F'Jannar 1856, grupp rappreżentattiv mit-Tibet (flimkien ma' ambaxxatur Ċiniż) ġie Kathmandu biex jiddiskuti t-trattat. Wara diskussjoni twila, il-grupp rappreżentattiv fl-aħħar iffirma trattat fl-24 ta' Marzu. </gallery> <gallery> File:Nepal army-Basantapur darbar square3.JPG|Guruju Paltan (kumpanija tal-infanterija ċerimonjali) tal-Armata tan-Nepal bl-uniformi tradizzjonali File:Kukri, karda & chakmak.jpg|Khukuri, Karda u Chakmak. Khukuri hija l-arma simbolika tal-armata tan-Nepal File:Kukri.jpg|Il-Khukuri hija l-arma u l-għodda tradizzjonali tal-Gurkhas. File:Nepali soldiers Le Bon 1885.jpg|Suldati Nazzjonali tan-Nepal minn Gustave Le Bon, 1885 File:Nepal Army Special Forces.jpg|Suldati tal-Armata tan-Nepal f'Jum l-Armata </gallery> ==Referenzi== {{Referenzi}} {{Asja}} [[Kategorija:Nepal| ]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Asja]] [[Kategorija:Pajjiżi interkjużi]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1768]] c4fi72lpmp2jd6xjlnwj6lk77kvl8qk 331755 331754 2026-08-25T20:21:43Z ĠanniĠuzeppi 27231 331755 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika Federali Demokratika tan-Nepal |isem_nattiv = सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल<br />''Sanghiya Loktāntrik Ganatantra Nepāl'' |isem_komuni = Kirġiżistan |stampa_bandiera = Flag of Nepal.svg |stampa_emblema =Emblem of Nepal.svg |tip_simbolu = Emblema |daqs_simbolu = 125px |stampa_mappa = Nepal (orthographic projection).svg |stampa_mappa2 = Map of Nepal (Political and Administrative).jpg |deskrizzjoni_mappa = <small>Pożizzjoni tan-Nepal (aħdar)</small> |ħolqa_bandiera = Bandiera tan-Nepal |ħolqa_emblema = Emblema tan-Nepal |ħolqa_demografija = Demografija tan-Nepal |mottu_nazzjonali = जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी <small>([[Sanskrit]])<br/>''Janani Janmabhoomischa Swargadapi Gariyasi''</small> |innu_nazzjonali = ''[[Sayaun Thunga Phool Ka|Sayaun Thunga Phulka]]''<br/><small>''Magħmula minn Mijiet ta' Fjuri''</small> |lingwi_uffiċjali = [[lingwa Nepali|Nepali]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Kathmandu]] |latd=27 |latm=42 |latNS=N |lonġd=85 |lonġm=19 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[Kathmandu]] |leġislatura = [[Assemblaġġ kostitwenti]] |tip_gvern = [[Repubblika parlamentari]] [[Repubblika federali|federali]] |titlu_kap1 = [[President tan-Nepal|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru tan-Nepal|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Ram Chandra Paudel]] |isem_kap2 = [[Balen Shah]] |poż_erja = 95 |erja_km2 = 147,181 |erja_mi_kw = 56,827 |perċentwal_ilma = 2.8 |sena_stima_popolazzjoni = 28,982,771 |stima_popolazzjoni = 2016 |poż_stima_popolazzjoni = <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 26,494,504 |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011 |densità_popolazzjoni_km2 = 180 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 518 |poż_densità_popolazzjoni = 62 |sena_PGD_PSX = 2013 |PGD_PSX = $62.384 biljun<ref>http://databank.worldbank.org/data/download/GDP_PPP.pdf</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita =$2,310 |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2014 |IŻU = {{increase}} 0.548<ref name="HDI">{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |titlu=2015 Human Development Report |sena=2015 |data-aċċess=2015-12-15 |pubblikatur=United Nations Development Programme |lingwa=Ingliż}}</ref> |poż_IŻU = 145 |kategorija_IŻU =<span style="color:#e0584e;white-space:nowrap;">bax</span> |tip_sovranità = [[Unifikazzjoni tan-Nepal|Unifikazzjoni]] |avveniment_stabbilit1 = Renju iddikjarat |data_stabbilit1 = 25 ta' Settembru 1768 |avveniment_stabbilit2 = Stat iddikjarat |data_stabbilit2 = 15 ta' Jannar 2007 |avveniment_stabbilit3 =Repubblika iddikjarata |data_stabbilit3 = 28 ta' Mejju 2008 |valuta = [[Rupee tan-Nepal]] |kodiċi_valuta = NPR |żona_ħin = [[Ħin Koordinat Universali|UTC]] |differenza_ħku = +05:45 |żona_ħin_legali = [[Ħin Koordinat Universali|UTC]] |differenza_żona_ħin_legali = +05:45 |cctld = [[.np]] |kodiċi_telefoniku = +977 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $19.921 biljun |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $743 |poż_PGD_nominali_per_capita = }} In-'''Nepal''' ([[lingwa Nepali|Nepali]]:नेपाल), uffiċjalment ir-'''Repubblika Federali Demokratika tan-Nepal''',<ref>{{ċita web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html|titlu=CIA&nbsp;– The World Factbook|pubblikatur=CIA|data-aċċess=2012-12-05|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20101229013308/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html|arkivju-data=2010-12-29|url-status=dead}}</ref> huwa [[pajjiż interkjuż]] fl-[[Asja t'Isfel]]. B'erja ta' 147,181 kilometri kwadri (56,827 mi kw) u b'popolazzjoni ta' madwar 27 miljun, in-Nepal huwa t-[[Lista ta' pajjiżi skont l-erja|93 l-akbar]] pajjiż mill-erja<ref>{{ċita web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|titlu=The World Factbook: Rank order population|pubblikatur=CIA|data-aċċess=2014-02-14|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|arkivju-data=2014-02-09|url-status=dead}}</ref> u l-[[Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni|41 l-akbar]] pajjiż mill-popolazzjoni. Il-pajjiż huwa allokat fil-[[Ħimalajas]] u mdawwar miċ-[[Ċina]] fit-tramuntana u mill-[[Indja]] minn nofsinhar, mill-lvant, u mill-Punent. In-Nepal huwa separat mill-[[Bangladexx]] minn kuritur dejjaq Indjan ta' [[Kuritur Siliguri|Siliguri]] u mill-[[Butan]] minn stat Indjan ta' [[Sikkim]]. [[Kathmandu]] hija l-belt kapitali u l-akbar metropoli tal-pajjiż. == Etimoloġija == [[File:Nēpāla in the Allahabad Pillar inscription.jpg|thumb|"Nēpāla" fl-iskritt Brahmi tardiv, fl-iskrizzjoni tal-Kolonna ta’ Allahabad ta’ Samudragupta (350–375 WK).]] Qabel l-unifikazzjoni tan-Nepal, il-Wied ta' Kathmandu kien magħruf bħala n-Nepal. L-oriġini preċiża tat-terminu *Nepāl* mhijiex ċerta. In-Nepal jissemma f'testi letterarji Indjani tal-qedem li jmorru lura għar-raba' seklu W.K. Ma tistax tiġi stabbilita kronoloġija assoluta, ladarba anke l-eqdem testi jistgħu jinkludu kontribuzzjonijiet anonimi li jmorru lura għall-bidu tal-era moderna. L-isforzi tal-istudjużi biex jipproponu teorija plawżibbli huma mfixkla min-nuqqas ta' ħarsa ġenerali storika komprensiva u minn fehim insuffiċjenti tal-lingwistika jew tal-lingwi rilevanti Indo-Ewropej u Tibeto-Burmani. Skont il-mitoloġija Ħindu, in-Nepal jieħu ismu minn għaref Ħindu tal-qedem jismu Ne, magħruf ukoll bħala Ne Muni jew Nemi. Skont il-*Pashupati Purāna*, billi kienet art protetta minn Ne, iż-żona fil-qalba tal-Ħimalaja saret magħrufa bħala Nepāl. Skont in-*Nepāl Mahātmya*, Pashupati kien afda lil Nemi bil-protezzjoni tal-pajjiż. Skont il-mitoloġija Buddista, il-Bodhisattva Manjushri tbattal lag primordjali mimli sriep biex joħloq il-Wied tan-Nepal u pproklama li Adi-Buddha Ne kien se jieħu ħsieb il-komunità li stabbiliet ruħha hemmhekk; billi l-wied kien għal qalbu lil Ne, ingħata l-isem ta’ Nepāl. Skont il-*Gopalarājvamshāvali*, kompilata għall-ħabta tas-snin tmenin tas-seklu erbatax, in-Nepal jieħu ismu minn Nepa, ragħaj tal-baqar li waqqaf il-fergħa Nepaliżi tal-Abhiras. F'dan ir-rakkont, il-baqra li kien qed jaħleb fil-post fejn skopra l-Jyotirlinga ta' Pashupatinath kienet jisimha wkoll Ne. L-etimoloġija "Ne Muni" ġiet miċħuda minn viżitaturi Ewropej bikrin. L-Indologu Norveġiż Christian Lassen ippropona li *Nepāla* kienet kelma komposta minn *Nipa* (qiegħ ta’ muntanja) u *-ala* (forma mqassra ta’ *alaya*, li tfisser "abitazzjoni"), u għalhekk *Nepāla* kienet tfisser "abitazzjoni fil-qiegħ tal-muntanja." L-Indologu Sylvain Lévi qies it-teorija ta’ Lassen bħala waħda li ma tistax tiġi sostnuta, iżda ma ppropona l-ebda teorija tiegħu stess; huwa sempliċiment issuġġerixxa li jew *Newara* hija forma vernakulari tal-kelma Sanskrita *Nepala*, jew inkella *Nepala* hija forma Sanskritizzata tat-terminu etniku lokali. Il-fehma tiegħu sabet xi appoġġ, għalkemm ma ssolvix il-kwistjoni tal-etimoloġija. Ġie propost ukoll li *Nepa* hija għerq tat-tip Tibeto-Burman magħmul minn *ne* (baqar) u *pa* (gwardjan), fatt li jirrifletti li l-ewwel abitanti tal-wied kienu *gopalas* (rgħajja tal-baqar) u *mahispalas* (rgħajja tal-buflu). Suniti Kumar Chatterji kien jemmen li l-kelma "Nepal" oriġinat minn għeruq tat-tip Tibeto-Burman: *Ne*, li t-tifsira tagħha mhix ċerta (minħabba l-possibbiltajiet numerużi), u *pala* jew *bal*, li t-tifsira tagħhom intilfet għalkollox. == Storja == === Prestorja === Madwar 55,000 sena ilu, l-ewwel bnedmin moderni waslu fis-sottokontinent Indjan mill-Afrika. L-eqdem fdalijiet magħrufa ta’ bnedmin moderni fl-Asja t'Isfel imorru lura madwar 30,000 sena. L-eqdem evidenza arkeoloġika ta’ insedjamenti umani fin-Nepal tmur lura għal madwar l-istess perjodu. Wara s-sena 6500 QK, ħarġet evidenza tad-domestikazzjoni tal-għelejjel u tal-annimali għall-ikel, tal-bini ta’ strutturi permanenti, u tal-ħażna ta' surplus agrikolu f’Mehrgarh u f’siti oħra f’dik li llum hija l-Balochistan. Dawn l-iżviluppi gradwalment evolvew fiċ-Ċivilizzazzjoni tal-Wied tal-Indu, l-ewwel kultura urbana fl-Asja t’Isfel. F’Għoljiet Siwalik tad-distrett ta' Dang ġew skoperti siti preistoriċi li jmorru lura għall-perjodi Paleolitiku, Mesolitiku u Neolitiku. Huwa maħsub li l-ewwel abitanti tan-Nepal modern u taż-żoni biswit kienu nies assoċjati maċ-Ċivilizzazzjoni tal-Wied tal-Indu. Popli Dravidjani — li ​​l-istorja tagħhom tmur lura għal qabel il-bidu tal-Era tal-Bronż fis-sottokontinent Indjan (madwar is-sena 6300 QK) — jista’ jkun li għexu f’din iż-żona qabel il-wasla ta' gruppi etniċi oħra bħat-Tibeto-Burmani u l-Indo-Arjani. Sal-4000 QK, il-popli Tibeto-Burmani kienu waslu n-Nepal; huma waslu jew direttament minn fuq il-Ħimalaja mit-Tibet, jew inkella permezz tal-Mjanmar u l-Grigal tal-Indja, jew saħansitra permezz taż-żewġ rotot. Stella Kramrisch (1964) tinnota l-eżistenza ta’ substrat pre-Dravidjan u Dravidjan; dawn il-gruppi kienu preżenti fin-Nepal saħansitra qabel in-Newars, li kienu jiffurmaw il-maġġoranza tal-abitanti tal-qedem tal-Wied ta' Kathmandu. === Antik === [[File:Changunarayan photowalk-WLV-3897.jpg|thumb|left|Fil-kumpless tat-Tempju ta' Changu Narayan hemm iskrizzjoni fuq il-ġebel li tmur lura għas-sena 464 W.K.; din hija l-ewwel waħda tan-nepal sa mill-iskrizzjoni ta' Ashoka f'Lumbini (għall-ħabta tal-250 Q.K.).]] Madwar is-sena 600 QK, fir-reġjuni tan-Nofsinhar tan-Nepal u tat-Tramuntana tal-Indja bdew jitfaċċaw saltniet żgħar u konfederazzjonijiet ta' klanijiet. Minn waħda minn dawn—is-saltna ta' Shakya—ħareġ prinċep li aktar tard irrinunzja għall-istatus tiegħu biex jgħix ħajja axetika u sar magħruf bħala Gautama Buddha (li tradizzjonalment jitqiegħed fil-perjodu bejn il-563 u l-483 QK). Fis-sekli ta' wara, in-Nepal stabbilixxa ruħu bħala art ta' spiritwalità u post ta' kenn; kellu rwol sinifikanti fit-tixrid tal-Buddiżmu lejn l-Asja tal-Lvant permezz tat-Tibet u kkontribwixxa għall-preservazzjoni ta' manuskritti Ħindu u Buddisti. Għall-ħabta tal-250 QK, ir-reġjuni tan-nofsinhar kienu taħt l-influwenza tal-Imperu Maurya. L-Imperatur Mawrjan Ashoka għamel pellegrinaġġ lejn Lumbini — il-post fejn twieled il-Buddha skont it-tradizzjoni Buddista — u hemmhekk waqqaf kolonna; l-iskrizzjonijiet fuqha jimmarkaw il-bidu tal-istorja dokumentata tan-Nepal. Ashoka żar ukoll il-Wied ta' Kathmandu u bena monumenti biex ifakkar iż-żjara ta' Gautama Buddha f’dik iż-żona. Sas-seklu 4 WK, parti kbira min-Nepal kienet taħt l-influwenza tal-Imperu Gupta. Fil-Wied ta' Kathmandu, il-Kiratas ġew imbuttati lejn il-Lvant mil-Licchavis, u d-dinastija Licchavi telgħet fil-poter għall-ħabta tas-sena 400 W.K. Il-Licchavis bnew monumenti u ħallew warajhom sensiela ta' iskrizzjonijiet; l-istorja tan-Nepal matul dan il-perjodu hija rikostruwita kważi għalkollox abbażi tagħhom. Fis-sena 641, Songtsen Gampo tal-Imperu Tibetan bagħat lil Narendradeva lura lejn ir-renju Licchavi b’armata u ssottometta lin-Nepal. Sussegwentement, partijiet min-Nepal u mir-renju Licchavi waqgħu taħt l-influwenza diretta tal-Imperu Tibetan. Id-dinastija Licchavi bdiet tiddgħajjef lejn l-aħħar tat-tmien seklu u minflokha daħal il-ħakma tat-Thakuri. Ir-rejiet Thakuri ħakmu l-pajjiż sa nofs il-ħdax-il seklu W.K.; ftit li xejn huwa magħruf dwar dan il-perjodu, li spiss jissejjaħ il-"Perjodu tad-Dlam." === Medjevali === [[File:Sinja Valley, Karnali.jpg|thumb|left|Il-Wied ta' Sinja, meqjus bħala l-post tal-oriġini tar-Renju ta' Khasa u tal-lingwa Nepali.]] [[File:Patan Durbar Square-2644.jpg|thumb|Patan Durbar Square, waħda mit-tliet pjazez tal-palazz fil-Wied ta' Kathmandu, inbniet mid-dinastija Malla fis-seklu sbatax. Il-pjazez Durbar jirrappreżentaw il-quċċata ta' aktar minn millennju ta' żvilupp fl-arti u l-arkitettura tan-Nepal.]] Fil-ħdax-il seklu, fil-punent tan-Nepal ħareġ fil-beraħ imperu b'saħħtu tal-poplu Khas; fl-aqwa tiegħu, it-territorju tiegħu kien ikopri parti kbira mill-punent tan-Nepal kif ukoll partijiet mill-punent tat-Tibet u minn Uttarakhand, fl-Indja. Sas-seklu erbatax, l-imperu kien inqasam fil-*Baise rajyas* (li litteralment tfisser "22 stat"), li kienu assoċjati bejniethom b'mod laxk. Il-kultura u l-lingwa għonja tal-poplu Khas infirxu fin-Nepal kollu u saħansitra sa l-Indoċina fis-sekli ta' wara; il-lingwa tagħhom — li ​​aktar tard ingħatat l-isem ta' Nepali — saret il-*lingua franca* tan-Nepal u tar-reġjuni tal-Indja li jmissu miegħu. Fix-xlokk tan-Nepal, mal-fruntiera ma' Bihar, Simraungadh serviet bħala l-belt kapitali tal-Karnats ta' Mithila (jew Tirhut) għall-ħabta tas-sena 1100 W.K.; din baqgħet renju b'saħħtu għal aktar minn 200 sena, u għal perjodu anke ħakmet lil Kathmandu. Wara 300 sena oħra ta' ħakma Musulmana, Tirhut spiċċat taħt il-kontroll tas-Senas ta' Makwanpur. Fl-għoljiet tal-lvant, konfederazzjoni ta' prinċipati Kirat kienet tmexxi ż-żona li tinsab bejn Kathmandu u l-Bengal. Fil-Wied ta' Kathmandu, id-dinastija Malla — li ​​tidher fl-istorja tan-Nepal sa minn żminijiet antiki — stabbiliet ruħha f’Kathmandu u f'Patan f'nofs is-seklu 14. Għall-ewwel, il-Malla ħakmu l-wied taħt is-sovranità ta' Tirhut, iżda stabbilew renju indipendenti lejn l-aħħar tas-seklu 14 hekk kif Tirhut beda jitlef is-saħħa tiegħu. Matul dak l-istess perjodu, Jayasthiti Malla introduċa riformi soċjoekonomiċi estensivi. Sa nofs is-seklu 15, Kathmandu kienet kibret f’imperu b’saħħtu li, skont Kirkpatrick, kien jifrex minn Digarchi (jew Shigatse) fit-Tibet sa Tirhut u Gaya fl-Indja. Lejn l-aħħar tas-seklu 15, il-prinċpijiet Malla qasmu r-renju tagħhom f'erba' saltniet: Kathmandu, Patan u Bhaktapur fil-wied, u Banepa fil-lvant. Ir-rivalità għall-prestiġju bejn dawn is-saltniet aħwa wasslet għal fjuriment tal-arti u l-arkitettura fiċ-ċentru tan-Nepal, kif ukoll għall-bini tal-famużi Pjazez Durbar f’Kathmandu, Patan u Bhaktapur. Il-frammentazzjoni u n-nuqqas ta' fiduċja reċiproka bejniethom wasslu għall-waqgħa tagħhom lejn l-aħħar tas-seklu 18 u, fl-aħħar mill-aħħar, għall-unifikazzjoni tan-Nepal fi stat modern. Minbarra attakk devastanti fuq il-Wied ta' Kathmandu f’nofs is-seklu 14, in-Nepal baqa' fil-biċċa l-kbira tiegħu mhux affettwat mill-invażjoni Musulmana tal-Indja li bdiet fis-seklu 11. Matul il-perjodu tal-Mughal, kien hemm influss lejn in-Nepal ta’ Ħindù li kienu jappartjenu għall-kasti għoljin fl-Indja. Dawn malajr ħalltu kulturalment mal-poplu Khas, u sas-seklu 16, fin-Nepal kien hemm madwar 50 prinċipat immexxi minn Rajput, inklużi t-22 stat *Baisi* u—fil-lvant ta' dawn, fil-parti tal-punent u ċentrali tan-Nepal—l-24 stat *Chaubisi*. Bdiet tinfirex l-idea li n-Nepal kien baqa' l-bastjun veru tal-Ħinduwiżmu pur fi żmien meta l-kultura Indjana kienet ġiet influwenzata minn sekli ta’ ħakma Mughal, segwita mill-ħakma Brittanika. Gorkha, wieħed mill-istati *Baisi*, żviluppa fi saltna influwenti u ambizzjuża magħrufa għall-ġustizzja tagħha, wara li kienet ikkodifikat l-ewwel liġijiet ibbażati fuq il-Ħinduwiżmu fir-reġjun muntanjuż tan-Nepal. === Renju tan-Nepal (1768–2008) === [[File:Prithvi Narayan Shah.jpg|thumb|left|Prithvi Narayan Shah beda l-proċess tal-unifikazzjoni ta' dak li kellu jsir il-pajjiż modern tan-Nepal.]] [[File:Bhimsen-thapa-painting (cropped).jpg|thumb|Matul ir-renju ta' Bhimsen Thapa, in-Nepal laħaq il-quċċata tiegħu.]] [[File:Jung Bahadur Rana in 1887.jpg|thumb|left|Jung Bahadur Rana, li daħħal fis-seħħ politika barranija favur il-Brittaniċi.]] [[File:King Mahendra (cropped).png|thumb|Matul ir-renju tar-Re Mahendra, in-Nepal għadda minn perjodu ta' bidliet industrijali, politiċi u ekonomiċi.]] === Unifikazzjoni, espansjoni u konsolidazzjoni (1768–1846) === F'nofs is-seklu tmintax, Prithvi Narayan Shah, ir-Reta' Gorkha, beda proċess biex jgħaqqad dak li llum huwa n-Nepal. Huwa beda l-missjoni tiegħu billi kiseb in-newtralità tar-renji muntanjużi ġirien. Wara diversi battalji u assedji mdemmija — b'mod partikolari l-Battalja ta' Kirtipur — huwa rnexxielu jirbaħ il-Wied ta' Kathmandu fl-1769. Il-qawwa tal-Gurkha laħqet il-quċċata tagħha meta territorji li kienu jestendu mir-renji ta' Kumaon u Garhwal fil-punent sa Sikkim fil-lvant ġew taħt il-kontroll tan-Nepal. Tilwima mat-Tibet dwar il-kontroll tal-passaġġi fil-muntanji u l-widien interni ta' Tingri wasslet lill-Imperatur Qing taċ-Ċina biex jibda l-Gwerra Sino-Nepaliża, u b'hekk ġiegħel lin-Nepaliżi jirtiraw lejn il-fruntieri tat-tramuntana tagħhom stess. Ir-rivalità bejn ir-Renju tan-Nepal u l-British East India Company dwar il-kontroll ta' stati li jmissu man-Nepal eventwalment wasslet għall-Gwerra Anglo-Nepaliża (1815–16). Għall-ewwel, l-Ingliżi ssottovalutaw lin-Nepaliżi u sofrew telfiet kbar sakemm iddeċidew li jużaw aktar riżorsi militari milli kienu ħasbu li kellhom bżonn. Dan kien il-bidu tar-reputazzjoni tal-Gurkhas bħala suldati ħorox u bla ħniena. Il-gwerra ntemmet bit-Trattat ta' Sugauli, li permezz tiegħu n-Nepal ċeda t-territorji li kien għadu kif rebaħ. Fl-1846, inkixfet konspirazzjoni li wriet kif ir-reġina li kienet qed tmexxi kienet ippjanat li twaqqa’ lil Bir Narsingh Kunwar, mexxej militari li kien qed jikseb prominenza. Dan wassal għall-Massakru ta' Kot; konfronti armati bejn il-militar u uffiċjali leali lejn ir-reġina rriżultaw fl-eżekuzzjoni ta' mijiet ta' prinċpijiet u kapijiet madwar il-pajjiż. Bir Narsingh Kunwar ħareġ rebbieħ u waqqaf id-dinastija Rana, u sar magħruf bħala Jung Bahadur Rana. Ir-re spiċċa b’rwol simboliku biss, filwaqt li l-kariga ta' Prim Ministru saret waħda b'saħħitha u ereditarja. Ir-Rana kienu favur il-Brittaniċi b’mod sod u appoġġjawhom matul ir-Ribelljoni Indjana tal-1857 (u sussegwentement fiż-żewġ Gwerer Dinjija). Fl-1860, partijiet mir-reġjun tal-Punent ta' Terai ingħataw lin-Nepal mill-Brittaniċi bħala ġest ta' ħbiberija u rikonoxximent tal-assistenza militari pprovduta biex jinżamm il-kontroll Brittaniku fl-Indja matul ir-ribelljoni (żona magħrufa bħala *Naya Muluk*, jew "Pajjiż Ġdid"). Fl-1923, ir-Renju Unit u n-Nepal iffirmaw formalment ftehim ta' ħbiberija li ħa post it-Trattat ta' Sugauli tal-1816. Il-prattika Ħindu ta' Sati — fejn armla kienet tissagrifika ruħha fuq il-ħatab tal-funeral ta' żewġha — ġiet ipprojbita fl-1919, u l-iskjavitù ġiet abolita uffiċjalment fl-1924. Konfini totali tan-Nepal: 3,159 km. ==== Monarkija Assoluta, Demokratizzazzjoni u Gwerra Ċivili (1951–2008) ==== Il-partit tal-Kungress tan-Nepal irnexxielu jwaqqa’ l-gvern u jistabbilixxi demokrazija parlamentari. Wara għaxar snin ta' taqbid għall-poter bejn il-monarka u l-gvern, ir-Re Mahendra (li rrenja mill-1955 sal-1972) daħħal fis-seħħ sistema Panchayat "mingħajr partiti" biex tmexxi n-Nepal. Il-partiti politiċi ġew ipprojbiti, u l-politiċi ġew mitfugħa l-ħabs jew sfurzati fl-eżilju. Il-gvern Panchayat immodernizza l-pajjiż permezz ta' riformi u l-iżvilupp tal-infrastruttura, iżda fl-istess waqt illimita l-libertajiet u impona ċensura stretta. Fl-1990, ir-Re Birendra (li rrenja mill-1972 sal-2001) qabel ma' riformi kostituzzjonali u mal-istabbiliment ta' demokrazija b'diversi partiti. Fl-1996, il-Partit Maoista nieda kampanja vjolenti, brutali u mdemmija bil-għan li jissostitwixxi l-monarkija parlamentari b’dittatorjat Maoista. Dan wassal għall-Gwerra Ċivili twila tan-Nepal u għall-mewt ta' aktar minn 16,000 persuna. Wara l-mewt tar-Re Birendra u tal-Prinċep Ereditarju Dipendra f’massakru fil-palazz irjali mwettaq minn Dipendra stess, ħu r-Re Birendra, Gyanendra, wiret it-tron fl-2001 u sussegwentement ħa f’idejh setgħat eżekuttivi sħaħ bil-għan li jrażżan personalment ir-ribelljoni Maoista. === Repubblika === In-Nepal sar stat sekulari u, fit-28 ta' Mejju 2008, ġie ddikjarat repubblika federali, u b’hekk temm l-istatus tiegħu ta’ żmien twil bħala l-uniku renju Ħindu fid-dinja. Wara għaxar snin ta' instabbiltà u kunflitt intern li raw żewġ elezzjonijiet għall-Assemblea Kostitwenti, il-kostituzzjoni l-ġdida ġiet ippromulgata fl-20 ta' Settembru, 2015, u stabbiliet lin-Nepal bħala repubblika demokratika federali maqsuma f'seba' provinċji. Is-Sibt, 25 ta' April, 2015, seħħ it-terremot tan-Nepal (magħruf ukoll bħala t-terremot ta' Gorkha), li ħasad il-ħajja ta’ 8,962 persuna u kkawża korrimenti lil 21,952 oħra fin-Nepal, l-Indja, Ċina u l-Bangladexx. It-terremot seħħ fil-11:56 (ħin standard tan-Nepal) b'kobor ta' 7.8 jew 8.1 Mw u intensità massima fuq l-iskala Mercalli ta' X (Estrema). Dan ikkawża ħsara enormi fin-Nepal, partikolarment f’żoni bħal Kathmandu, u l-mod kif il-gvern immaniġġja s-sitwazzjoni dak iż-żmien kien fqir u inadegwat. Bejn Marzu u Ġunju tal-2025, f'Kathmandu saru diversi protesti favur il-monarkija, li kienu jappellaw għar-restawrazzjoni tal-eks Renju tan-Nepal bl-eks Re Gyanendra bħala l-kap tiegħu. [[File:2025 Nepalese Gen Z protesters infront of Bharatpur mahanagarpalika office.jpg|thumb|Dimostranti u rvellużi rrabjati f'Kathmandu waqt il-protesti tal-Ġenerazzjoni Z fin-Nepal fl-2025.]] Fid-19 ta' Frar, 2025 — jum ta' festa pubblika li tfakkar ir-rivoluzzjoni tal-1951 — Shah għamel diskors permezz ta' vidjow li fih tkellem dwar il-frustrazzjoni mifruxa fir-rigward tal-gvern komunista. Għalkemm ma talabx b’mod espliċitu r-restawrazzjoni tal-monarkija, l-enfasi tad-diskors fuq l-għaqda u s-sagrifiċċju ġiet interpretata minn uħud bħala ħjiel ta' possibbli qawmien mill-ġdid tal-monarkija. Fid-9 ta' Marzu 2025, eluf ta' sostenituri laqgħu lil Shah malli wasal Kathmandu. Kelliema għall-partit monarkista Rastriya Prajatantra Party stqarret li l-parteċipazzjoni kbira "turi l-frustrazzjoni tal-poplu bil-gvern attwali u t-tfittxija tiegħu għal alternattiva għas-sistema eżistenti." F’Settembru 2025, protesti mifruxa kontra l-projbizzjoni tal-midja soċjali u l-inugwaljanza ekonomika wasslu għal taqlib li ħalla għexieren ta' mejtin u midruba, ikkawża ħsara fil-Parlament u f’bini ieħor, u wassal għar-riżenja tal-Prim Ministru KP Sharma Oli, li ħarab minn Kathmandu u fittex kenn mal-armata tan-Nepal. Bi tweġiba għall-kriżi, l-armata ħadet il-kontroll tas-sigurtà nazzjonali u bdiet taħditiet mal-mexxejja tal-protesti, li għażlu lill-eks Prim Imħallef Sushila Karki bħala Prim Ministru interim. Fis-27 ta' Marzu, 2026, Balendra Shah ħa l-ġurament tal-ħatra bħala Prim Ministru tan-Nepal wara r-rebħa kbira tal-partit tiegħu, ir-Rastriya Swatantra Party (RSP), fl-elezzjonijiet ġenerali demokratiċi li saru f’dak ix-xahar ta' Marzu. == Ġeografija == [[File:Nepal topo en.jpg|thumb|Mappa topografika tan-Nepal]] In-Nepal għandu forma li tixbah bejn wieħed u ieħor lil dik ta' trapeżojd; huwa twil madwar 800 kilometru (500 mil) u wiesa’ 200 kilometru (120 mil), b'erja ta’ 147,516 km² (56,956 mil kwadru). Jinsab bejn il-latitudnijiet 26° u 31° Tramuntana u l-lonġitudnijiet 80° u 89° Lvant. Il-proċessi ġeoloġiċi li sawru lin-Nepal bdew 75 miljun sena ilu, meta l-pjanċa Indjana — li ​​dak iż-żmien kienet parti mis-superkontinent tan-Nofsinhar magħruf bħala Gondwana — bdiet tiċċaqlaq lejn il-Grigal, imbuttata mill-espansjoni tal-qiegħ tal-oċean fil-Lbiċ tagħha u, aktar tard, fin-Nofsinhar u fix-Xlokk tagħha. Fl-istess ħin, il-qoxra oċeanika vasta ta' Tethys, li kienet tinsab fil-Grigal, bdiet tiżżerżaq taħt il-pjanċa Ewrasjatika (proċess magħruf bħala subduzzjoni). Dawn iż-żewġ proċessi, imħaddma minn kurrenti ta' konvezzjoni fil-mantell tad-Dinja, ħolqu l-Oċean Indjan u wasslu biex il-qoxra kontinentali Indjana gradwalment tiżżerżaq taħt l-Ewrasja, u b'hekk għollew il-katina muntanjuża tal-Ħimalaja. [[File:Everest kalapatthar crop.jpg|thumb|left|Il-Muntanja Everest, l-ogħla quċċata fid-Dinja, tinsab fin-Nepal.]] Ostakli li kienu qed jogħlew imblukkaw il-kanali tax-xmajjar u ħolqu lagi kbar; dawn il-lagi kissru d-digi naturali tagħhom madwar 100,000 sena ilu, u b'hekk iffurmaw widien fertili fiż-żona tal-għoljiet tan-nofs, bħall-Wied ta' Kathmandu. Fir-reġjun tal-punent, ix-xmajjar—li kellhom qawwa wisq kbira biex jiġu mwaqqfa—ħaffru wħud mill-aktar widien dojoq u fondi (gorges) fid-dinja. Eżatt fin-nofsinhar tal-muntanji tal-Ħimalaja li kienu qed jogħlew, il-moviment tal-pjanċi tektoniċi ħoloq depressjoni vasta li malajr imtliet b'sediment miġjub mix-xmajjar, u b'hekk iffurmat dik li llum hija l-Pjanura Indo-Ganġetika. In-Nepal jinsab kważi kollu kemm hu f'din iż-żona ta' ħabta bejn il-pjanċi; huwa jokkupa s-sezzjoni ċentrali tal-ark tal-Ħimalaja—kważi terz tat-tul totali tal-katina muntanjuża li jlaħħaq l-2,400 km (1,500 mil)—bi strixxa żgħira tat-tarf tan-nofsinhar tiegħu testendi sal-Pjanura Indo-Ganġetika u b’żewġ distretti fil-majjistral li jilħqu l-Plateau tat-Tibet. In-Nepal huwa maqsum fi tliet żoni fiżjografiċi ewlenin magħrufa bħala Himal, Pahad u Terai. Il-Himal hija r-reġjun muntanjuż miksi bil-borra li jinsab fil-Katina tal-Ħimalaja l-Kbira; din tifforma l-parti tat-tramuntana tan-Nepal. Hawnhekk jinsabu l-ogħla quċċati fid-dinja, inkluż il-Muntanja Everest (magħrufa bħala Sagarmatha bin-Nepaliż), li tilħaq għoli ta' 8,848.86 metru (29,032 pied). Aktar minn 340 persuna tilfu ħajjithom fuq il-Muntanja Everest, u huwa stmat li madwar 200 katavru għadhom jinsabu fuq il-muntanja. Uħud minn dawn il-katavri, li ppreservaw tajjeb, saru punti ta' referenza rikonoxxibbli tul ir-rotot stabbiliti għat-tlugħ. Hemm seba’ muntanji oħra li jaqbżu t-8,000 metru fl-għoli li jinsabu fin-Nepal jew tul il-fruntiera tiegħu mat-Tibet: Lhotse, Makalu, Cho Oyu, Kangchenjunga, Dhaulagiri, Annapurna u Manaslu. Il-Pahad hija r-reġjun muntanjuż li ġeneralment ma jkollux kopertura tas-silġ. L-għoli tal-muntanji jvarja bejn 800 u 4,000 metru (2,600 sa 13,100 pied), bi tranżizzjoni minn klimi subtropikali f’altitudni taħt l-1,200 metru (3,900 pied) għal klimi alpini f’altitudni ’l fuq minn 3,600 metru (11,800 pied). Il-Katina tal-Ħimalaja Minuri (Lesser Himalayan Range), li tilħaq għoli ta' bejn 1,500 u 3,000 metru (4,900 sa 9,800 pied), tifforma l-konfini tan-Nofsinhar ta' dan ir-reġjun; fit-Tramuntana ta' din il-katina jalternaw widien tax-xmajjar subtropikali u għoljiet. Id-densità tal-popolazzjoni hija għolja fil-widien iżda ferm aktar baxxa f’altitudni ’l fuq minn 2,000 metru (6,600 pied), u baxxa ħafna ’l fuq minn 2,500 metru (8,200 pied), fejn kultant tinżel il-borra fix-xitwa. Il-pjanuri baxxi tan-Nofsinhar, jew it-Terai, li jmissu mal-Indja, jiffurmaw parti mit-tarf tat-Tramuntana tal-Pjanura Indo-Gangetika. It-Terai huwa reġjun ta' art baxxa li jinkludi xi ktajjen muntanjużi. Dawn il-pjanuri ġew iffurmati u huma alimentati minn tliet xmajjar ewlenin tal-Ħimalaja—il-Koshi, in-Narayani u l-Karnali—kif ukoll minn xmajjar iżgħar li joriġinaw taħt il-linja tal-borra permanenti. Dan ir-reġjun għandu klima li tvarja minn subtropikali għal tropikali. L-aktar katina muntanjuża esterna tal-għoljiet ta’ qabel il-muntanji l-kbar—magħrufa bħala l-Għoljiet Sivalik jew il-Katina Churia, li tilħaq għoli ta' bejn 700 u 1,000 metru (2,300 sa 3,280 pied)—timmarka l-konfini tal-Pjanura Gangetika. Widien wesgħin u baxxi, magħrufa bħala l-Widien tat-Terai Intern (*Bhitri Tarai Upatyaka*), jinsabu fit-Tramuntana ta' dawn l-għoljiet f’diversi postijiet. [[File:Koppen-Geiger Map v2 NPL 1991–2020.svg|thumb|Il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen għan-Nepal]] Il-Pjanċa Indjana tkompli timxi lejn it-tramuntana relattivament għall-Asja b'rata ta' madwar 50 mm (2.0 pulzieri) fis-sena. Dan jagħmel lin-Nepal żona suxxettibbli għat-terremoti, u terremoti perjodiċi b'konsegwenzi devastanti joħolqu ostaklu sinifikanti għall-iżvilupp. L-erożjoni fil-Himalayas hija sors ewlieni ta' sediment li jispiċċa fl-Oċean Indjan. B'mod partikolari, ix-Xmara Saptakoshi ġġorr kwantità enormi ta' ħama 'l barra min-Nepal iżda tesperjenza tnaqqis drastiku fil-gradjent malli tasal f'Bihar, u dan jikkawża għargħar qawwi u bidliet fil-kors tagħha; konsegwentement, hija magħrufa bħala d-"Dulur ta' Bihar." Kull sena, matul l-istaġun tal-monsun, għargħar qawwi u valangi jikkawżaw imwiet u mard, jeqirdu artijiet agrikoli, u jipparalizzaw l-infrastruttura tat-trasport tal-pajjiż. In-Nepal għandu ħames żoni klimatiċi li bejn wieħed u ieħor jikkorrispondu mal-elevazzjoni. Iż-żoni tropikali u subtropikali jinsabu taħt l-1,200 metru (3,900 pied); iż-żona moderata tinsab bejn l-1,200 u l-2,400 metru (3,900 u 7,900 pied); iż-żona kiesħa tinsab bejn l-2,400 u t-3,600 metru (7,900 u 11,800 pied); iż-żona subartika tinsab bejn it-3,600 u l-4,400 metru (11,800 u 14,400 pied); u ż-żona artika tinsab 'il fuq mill-4,400 metru (14,400 pied). In-Nepal jesperjenza ħames staġuni: is-sajf, il-monsun, il-ħarifa, ix-xitwa u r-rebbiegħa. Il-Himalayas jimblokkaw l-irjieħ kesħin mill-Asja Ċentrali matul ix-xitwa u jiffurmaw il-konfini tat-tramuntana għall-mudelli tal-irjieħ tal-monsun. === Bijodiversità === [[File:Land cover map of Nepal using Landsat 30 m (2010) data.jpg|thumb|left|Din il-mappa tal-kopertura tal-art tan-Nepal, li tuża data minn Landsat b’riżoluzzjoni ta’ 30 metru (2010), turi li l-kopertura tal-foresti hija t-tip dominanti ta' kopertura tal-art fin-Nepal.]] In-Nepal għandu diversità ta' pjanti u annimali kbira b’mod sproporzjonat meta mqabbel mad-daqs tiegħu. Il-pajjiż kollu kemm hu jifforma l-parti tal-punent taż-żona ta' importanza kritika għall-bijodiversità tal-Ħimalaja tal-Lvant u jiftaħar b’diversità bijokulturali notevoli. Id-differenzi kbar fl-elevazzjoni li nsibu fin-Nepal — li ​​jvarjaw minn 60 metru ’l fuq mil-livell tal-baħar fil-pjanuri ta' Terai sa 8,848 metru fil-Muntanja Everest — iwasslu għal varjetà ta' bijomi. In-Nepal tal-Lvant huwa aktar sinjur fil-bijodiversità minħabba preċipitazzjoni ogħla meta mqabbel mar-reġjuni tal-punent, fejn kundizzjonijiet ta' deżert artiku huma aktar komuni f’elevazzjonijiet ogħla. In-Nepal jospita 4.0% tal-ispeċi kollha tal-mammiferi, 8.9% tal-ispeċi tal-għasafar, 1.0% tal-ispeċi tar-rettili, 2.5% tal-ispeċi tal-anfibji, 1.9% tal-ispeċi tal-ħut, 3.7% tal-ispeċi tal-friefet, 0.5% tal-ispeċi tal-kamlijiet (moths), u 0.4% tal-ispeċi tal-brimb. Permezz tal-35 tip ta’ foresta u l-118-il ekosistema tiegħu, in-Nepal jipprovdi ħabitat għal 2% tal-ispeċi ta' pjanti bil-fjuri, 3% tal-pteridofiti, u 6% tal-brijofiti. [[File:Indian rhinoceros (Rhinoceros unicornis) 4.jpg|thumb|Ir-rinoċeront Indjan jgħix fil-mergħat sottotropikali tal-pjanuri ta' Terai.]] Il-kopertura tal-foresti fin-Nepal testendi għal 59,624 km² (23,021 mil kwadru)—jiġifieri 40.36% tal-erja totali tal-art tal-pajjiż—b'4.38% oħra tikkonsisti f'art miksija bl-arbuxxelli, u b’hekk l-erja totali relatata mal-foresti tilħaq l-44.74%; dan jirrappreżenta żieda ta' 5% mill-bidu tal-millennju ’l hawn. Fl-2019, il-pajjiż irreġistra punteġġ medju ta' 7.23/10 fl-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti (Forest Landscape Integrity Index), u kklassifika fil-45 post minn fost 172 pajjiż madwar id-dinja. Fil-pjanuri tan-nofsinhar, l-ekoreġjun tas-savanna u l-mergħat ta' Terai-Duar jinkludi wħud mill-itwal ħaxix fid-dinja, flimkien ma' foresti tas-siġar Sal, foresti tropikali dejjem ħodor, u foresti tropikali tax-xmajjar b'siġar li jitilfu l-weraq. Fl-għoljiet l-aktar baxxi (700 m – 2,000 m), huma komuni foresti mħallta subtropikali u temperati btsiġar li jitilfu l-weraq—li jinkludu prinċipalment is-siġar Sal (f’altitudnijiet aktar baxxi), Chilaune u Katus—kif ukoll foresti subtropikali tal-arżnu ddominati mill-arżnu Chir. L-għoljiet ta’ altitudni medja (2,000 m – 3,000 m) huma ddominati mis-siġar tal-ballut u r-rododendru. Foresti koniferi subalpini jkopru ż-żona bejn it-3,000 m u t-3,500 m, u huma ddominati mill-ballut (partikolarment fil-punent), iż-żnuber tal-Ħimalaja tal-Lvant, l-arżnu tal-Ħimalaja u l-hemlock tal-Ħimalaja; ir-rododendru huwa wkoll komuni. F’altitudnijiet ogħla minn 3,500 m fil-punent u 4,000 m fil-lvant, is-siġar koniferi jagħtu lok għal artijiet bl-arbuxxelli u mergħat alpini ddominati mir-rododendru. Fost is-siġar notevoli nsibu l-*Azadirachta indica* (neem)—li għandha proprjetajiet astringenti u tintuża ħafna fil-mediċina tradizzjonali tal-ħxejjex—u l-*Ficus religiosa* (peepal), siġra li tidher fuq siġilli antiki minn Mohenjo-daro u li taħtha, skont il-kanonku Pali, Gautama Buddha kiseb l-illuminazzjoni. Il-biċċa l-kbira tal-foresti subtropikali ta' siġar b'weraq wiesa' u dejjem ħodor fir-reġjun t’isfel tal-Ħimalaja joriġinaw mill-flora tal-perjodu Terzjarju tat-Tethys. Hekk kif il-pjanċa Indjana ħabtet mal-Ewrażja—proċess li fforma u għolla l-katina muntanjuża tal-Ħimalaja—il-flora Mediterranja ta' żoni aridi u semi-aridi ġiet imbuttata ’l fuq u adattat ruħha għall-klima aktar alpina matul l-40 sa 50 miljun sena ta' wara. Iż-żona ta' bijodiversità rikka tal-Ħimalaja kienet sit ta' skambju u taħlit kbir bejn speċi Indjani u Ewrażjatiċi matul il-perjodu Neoġeniku. Speċi waħda ta' mammiferu (il-ġurdien tal-għelieqi tal-Ħimalaja), żewġ speċi ta' għasafar u rettili, disa' speċi ta' anfibji, tmienja ta' ħut u 29 speċi ta' farfett huma endemiċi għan-Nepal. [[File:Lophophorus impejanus Zoo DU 2.jpg|thumb|left|Il-Monal tal-Ħimalaja (Danphe), l-għasfur nazzjonali tan-Nepal, ibejjet fl-għoli tal-Ħimalaja.]] In-Nepal huwa dar għal 107 speċi li l-IUCN ikklassifikat bħala mhedda: 88 speċi ta' annimali, 18-il speċi ta' pjanti, u speċi waħda mill-grupp tal-fungi jew protisti. Dawn jinkludu speċi fil-periklu ta' estinzjoni bħat-tigra tal-Bengal, il-panda l-aħmar, l-iljunfant tal-Asja, iċ-ċerva tal-musk tal-Ħimalaja, il-buflu tal-ilma selvaġġ u d-delfin tax-xmajjar tal-Asja t’Isfel, kif ukoll speċi li jinsabu f’periklu kritiku ta' estinzjoni bħall-gharial, il-Bengal florican u l-vultur b’dahru abjad (white-rumped vulture) — dan tal-aħħar wasal fix-xifer tal-estinzjoni wara li kiel karkassi ta' bhejjem li kienu ġew ikkurati bid-diclofenac. L-indħil tal-bniedem fl-ambjent naturali, li kien mifrux u devastanti mil-lat ekoloġiku matul l-aħħar deċennji, poġġa lill-ħajja selvaġġa tan-Nepal f'periklu kritiku. Bi tweġiba għal dan, is-sistema ta' parks nazzjonali u żoni protetti — li ​​kienet ġiet stabbilita għall-ewwel darba fl-1973 bl-approvazzjoni tal-Att dwar il-Parks Nazzjonali u l-Konservazzjoni tal-Ħajja Selvaġġa — ġiet estiża b'mod sinifikanti. Il-ħolqien ta' "ristoranti għall-vulturi," flimkien mal-projbizzjoni tal-użu veterinarju tad-diclofenac, wasslu għal żieda fin-numru ta' vulturi b'dahru abjad. Il-programm tal-forestrija komunitarja—li ra lil terz tal-popolazzjoni tal-pajjiż tipparteċipa direttament fil-ġestjoni ta' kwart tal-erja totali tal-foresti—saħħaħ l-ekonomiji lokali filwaqt li naqqas il-kunflitti bejn il-bnedmin u l-annimali selvaġġi. Il-programmi tat-tgħammir, flimkien ma' rondi militari megħjuna mill-komunità u miżuri stretti kontra l-kaċċa illegali u l-kuntrabandu, irnexxielhom prattikament jeliminaw il-kaċċa illegali tat-tigri u l-iljunfanti li jinsabu f’periklu kritiku ta' estinzjoni, kif ukoll tar-rinoċeronti li huma vulnerabbli (fost oħrajn), u dan wassal għal tkabbir kostanti fil-popolazzjoni tagħhom. In-Nepal jiftaħar b'għaxar parks nazzjonali, tliet riżervi għall-annimali selvaġġi, riżerva waħda għall-kaċċa, tliet żoni ta' konservazzjoni u ħdax-il żona ta' lqugħ (buffer zones)—li jkopru erja totali ta' 28,959.67 km² (11,181.39 mil kwadru), jew 19.67% tal-erja totali tal-art—filwaqt li għaxar artijiet mistagħdra huma rreġistrati taħt il-Konvenzjoni ta' Ramsar. In-Nepal kien ikklassifikat b’mod konsistenti fost l-aktar pajjiżi mniġġsa fid-dinja. == Gallerija == <gallery> Kathmandu-Hanuman Dhoka-Nasal Chowk-08-Pancamukhi Hanuman Mandir-2013-gje.jpg|Kathmandu Pashupatinath-Menschen-10-Holzsammler-2013-gje.jpg|Pashupatinath Patan-Palast-Garten-16-Stele-2015-gje.jpg|Patan Bhaktapur-Palastplatz 01 mit Siddhilakshmi-Cyasilim-Bhupatindramalla-Saeule-Vatsala-Yaksheshvara-gje.jpg|Bhaktapur Gokyo surroundings-44-Mulde-2007-gje.jpg|Himalaya Cho La Tsho-14-2007-gje.jpg|Himalaya Mustang-Chhungkar-08-Choerten-2015-gje.jpg|Mustang Mustang-Lo Manthang to Tibetan border-38-Milka-Kuh-2015-gje.jpg|Mustang Mount Everest as seen from Drukair2 PLW edit.jpg|Mount Everest </gallery> <gallery> File:Nepal adm location map.svg|Mappa File:Nepal relief location map.jpg|Nepal Relief Mappa tal-Post File:Flag of Kathmandu.svg|Bandiera ta' Katmandu/Katmandú File:NepalKathmanduDistrictmap.png|Map displaying Village Development Committees in Kathmandu District, Katmandu/Katmandú (Motto: Il-wirt tiegħi, il-kburija tiegħi, Kathmandu tiegħi) File:Kathmandu District in Nepal 2015.svg|Distrett ta' Kathmandu (Nepaliż: काठमाडौं जिल्ला) huwa distrett li jinsab fil-Wied ta' Kathmandu, Provinċja ta' Bagmati tan-Nepal. Huwa wieħed mis-77 distrett tan-Nepal, għandu erja ta' 413.69 km² (159.7 mi²), u huwa l-aktar distrett b'popolazzjoni densa fin-Nepal b'1,081,845 abitant fl-2001, 1,744,240 fl-2011 u 2,017,532 fil-kwartieri ġenerali amministrattivi. tad-distrett ta 'Kathmandu jinsab f'Kathmandu. Il-belt għandha 21 uffiċċju postali li jimmaniġġjaw il-posta minn madwar il-pajjiż u lil hinn, u Kathmandu DPO għandha 44,600 bħala kodiċi postali għal servizzi ta 'kunsinna ta' posta internazzjonali bħal UPS jew DHL Couriers, eċċ. </gallery> <gallery> File:Bhaktapur durbar square.jpg|Bhaktapur Durbar Square, il-kumpless tal-palazz irjali, fl-1854, miżbugħa minn Henry Ambrose Oldfield (1822-1871). File:Sindhuli Fort 01.jpg|Sindhuli Gadhi Ruins (Distrett tal-lum Sindhuli, Provinċja ta' Bagmati, Nepal) File:Kirtipur swords.jpg|Xwabel mill-Battalja ta' Kirtipur ((Nepal bhasa bhasa: कीर्तिपुरयाउ युद्ध) seħħew fl-1767 waqt il-konkwista ta' Gorkha tan-Nepal, u kienet miġġielda fil-belt prinċipali ta' Kathman f'Bagha fil-Wied ta' Nepal va tempju File:Kathmandu 1811 high (cropped).jpg|L-orizzont ta' Kathmandu mimli pagoda fl-1811. File:Kathmandu durbar square.jpg|Kathmandu Durbar Square, fejn saret il-battalja ewlenija, kif deher fl-1852, miżbugħa minn Henry Ambrose Oldfield (1822-1871).. File:Jaya prakash malla.jpg|Jaya Prakash Malla (saltan 1736–1768), l-aħħar re ta' Kathmandu File:Capture of Magaer.jpg|Qbid ta' Magaer (il-lum ir-raħal ta' Maga fil-majjistral ta' Gyirong): xena mill-Kampanja Gurkha (Nepal) 1792, Il-Gwerra Sino-Nepaliż (Nepaliż: नेपाल-चीन युद्ध u ċ-Ċiniż), magħrufa wkoll bħala Waro the u-Ċiniż bħala l-Kampanja Gorkha (Ċiniż: 廓爾喀之役), kienet gwerra miġġielda bejn id-dinastija Qing taċ-Ċina u r-Renju tan-Nepal bejn l-1788 u l-1792. File:Anglo-Nepal war.jpg|Bhakti Thapa (isfar) imexxi l-armata Gurkhali tan-Nepal kontra l-forzi Brittaniċi, Anglo-Nepal Thapa (isfar) li jmexxi l-armata Gurkhali tan-Nepal kontra l-forzi Brittaniċi, Il-Gwerra Anglo-Nepaliż (नेपाल-अङ्ग्रेज युद 46 ta' Marzu), magħrufa wkoll bħala l-1 ta' Novembru 1818 ्ध – Gorkha File:Joppen1907India1805a.jpg|Mappa tal-Indja fl-1805 File:Bhimsen-thapa-painting.jpg|Bhimsen Thapa, Prim Ministru tan-Nepal mill-1806 sal-1837. File:Gurkha soldier 1815.jpg|Gwerrier Gorkhali. File:Battle of Jaithak.JPG|Pożizzjoni palisade tan-Nepaliż f'Jaithak File:Eight Gurkha men depicted in a British Indian painting, 1815.jpg|Suldati Gorkhali fl-1815 AD File:Sugauli treaty.jpg|It-truppi ta' Bhimsen Thapa, il-lemin, f'Segauli, 1816, b'moskets Bess Brown Pattern ta' l-Indja u bayonets chupi. File:Sugauli Treaty cessions.png|It-Trattat ta' Sugauli tal-4 ta' Marzu 1816. Kien fl-interess ta' Ochterlony li jikkonkludi l-kampanja malajr minħabba l-avviċinament tal-istaġun tad-deni tal-aul, iżda wkoll minħabba li bosta mit-truppi Ewropej tiegħu kienu qed ibatu mid-diżinterija. File:Ilngurkhas1858.jpg|Gurkahs tas-66 Reġiment bil-kostum nazzjonali tagħhom File:Francis Edward Rawdon, Marquess of Hastings.jpg|Francis Edward Rawdon, Markiż ta' Hastings, Gvernatur Ġenerali tal-Indja mill-1813 sal-1823. File:Officer and Private, 40th Foot, 1815.jpg|Uffiċjal u suldat, l-40 Reġiment tal-Marda Brittaniċi, 1815 File:Nepal-Tibet Treaty of 1856.jpg|It-Trattat ta' Thapathali (Ċiniż: 藏尼條約) kien trattat iffirmat bejn il-gvern Tibetan ta' Ganden Phodrang (dak iż-żmien protettorat tad-dinastija Qing) u r-Renju tan-Nepal f'Thapathali Durbar f'Kathmandu, il-kapitali tan-Nepal, wara n-Nepal. -Gwerra tat-Tibet (1855–1856). F'Jannar 1856, grupp rappreżentattiv mit-Tibet (flimkien ma' ambaxxatur Ċiniż) ġie Kathmandu biex jiddiskuti t-trattat. Wara diskussjoni twila, il-grupp rappreżentattiv fl-aħħar iffirma trattat fl-24 ta' Marzu. </gallery> <gallery> File:Nepal army-Basantapur darbar square3.JPG|Guruju Paltan (kumpanija tal-infanterija ċerimonjali) tal-Armata tan-Nepal bl-uniformi tradizzjonali File:Kukri, karda & chakmak.jpg|Khukuri, Karda u Chakmak. Khukuri hija l-arma simbolika tal-armata tan-Nepal File:Kukri.jpg|Il-Khukuri hija l-arma u l-għodda tradizzjonali tal-Gurkhas. File:Nepali soldiers Le Bon 1885.jpg|Suldati Nazzjonali tan-Nepal minn Gustave Le Bon, 1885 File:Nepal Army Special Forces.jpg|Suldati tal-Armata tan-Nepal f'Jum l-Armata </gallery> ==Referenzi== {{Referenzi}} {{Asja}} [[Kategorija:Nepal| ]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Asja]] [[Kategorija:Pajjiżi interkjużi]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1768]] 94au9wym12dr5dj59rh7xuvx7bpyn4v 331756 331755 2026-08-25T21:30:08Z ĠanniĠuzeppi 27231 331756 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika Federali Demokratika tan-Nepal |isem_nattiv = सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल<br />''Sanghiya Loktāntrik Ganatantra Nepāl'' |isem_komuni = Kirġiżistan |stampa_bandiera = Flag of Nepal.svg |stampa_emblema =Emblem of Nepal.svg |tip_simbolu = Emblema |daqs_simbolu = 125px |stampa_mappa = Nepal (orthographic projection).svg |stampa_mappa2 = Map of Nepal (Political and Administrative).jpg |deskrizzjoni_mappa = <small>Pożizzjoni tan-Nepal (aħdar)</small> |ħolqa_bandiera = Bandiera tan-Nepal |ħolqa_emblema = Emblema tan-Nepal |ħolqa_demografija = Demografija tan-Nepal |mottu_nazzjonali = जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी <small>([[Sanskrit]])<br/>''Janani Janmabhoomischa Swargadapi Gariyasi''</small> |innu_nazzjonali = ''[[Sayaun Thunga Phool Ka|Sayaun Thunga Phulka]]''<br/><small>''Magħmula minn Mijiet ta' Fjuri''</small> |lingwi_uffiċjali = [[lingwa Nepali|Nepali]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Kathmandu]] |latd=27 |latm=42 |latNS=N |lonġd=85 |lonġm=19 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[Kathmandu]] |leġislatura = [[Assemblaġġ kostitwenti]] |tip_gvern = [[Repubblika parlamentari]] [[Repubblika federali|federali]] |titlu_kap1 = [[President tan-Nepal|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru tan-Nepal|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Ram Chandra Paudel]] |isem_kap2 = [[Balen Shah]] |poż_erja = 95 |erja_km2 = 147,181 |erja_mi_kw = 56,827 |perċentwal_ilma = 2.8 |sena_stima_popolazzjoni = 28,982,771 |stima_popolazzjoni = 2016 |poż_stima_popolazzjoni = <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 26,494,504 |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011 |densità_popolazzjoni_km2 = 180 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 518 |poż_densità_popolazzjoni = 62 |sena_PGD_PSX = 2013 |PGD_PSX = $62.384 biljun<ref>http://databank.worldbank.org/data/download/GDP_PPP.pdf</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita =$2,310 |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2014 |IŻU = {{increase}} 0.548<ref name="HDI">{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |titlu=2015 Human Development Report |sena=2015 |data-aċċess=2015-12-15 |pubblikatur=United Nations Development Programme |lingwa=Ingliż}}</ref> |poż_IŻU = 145 |kategorija_IŻU =<span style="color:#e0584e;white-space:nowrap;">bax</span> |tip_sovranità = [[Unifikazzjoni tan-Nepal|Unifikazzjoni]] |avveniment_stabbilit1 = Renju iddikjarat |data_stabbilit1 = 25 ta' Settembru 1768 |avveniment_stabbilit2 = Stat iddikjarat |data_stabbilit2 = 15 ta' Jannar 2007 |avveniment_stabbilit3 =Repubblika iddikjarata |data_stabbilit3 = 28 ta' Mejju 2008 |valuta = [[Rupee tan-Nepal]] |kodiċi_valuta = NPR |żona_ħin = [[Ħin Koordinat Universali|UTC]] |differenza_ħku = +05:45 |żona_ħin_legali = [[Ħin Koordinat Universali|UTC]] |differenza_żona_ħin_legali = +05:45 |cctld = [[.np]] |kodiċi_telefoniku = +977 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $19.921 biljun |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $743 |poż_PGD_nominali_per_capita = }} In-'''Nepal''' ([[lingwa Nepali|Nepali]]:नेपाल), uffiċjalment ir-'''Repubblika Federali Demokratika tan-Nepal''',<ref>{{ċita web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html|titlu=CIA&nbsp;– The World Factbook|pubblikatur=CIA|data-aċċess=2012-12-05|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20101229013308/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html|arkivju-data=2010-12-29|url-status=dead}}</ref> huwa [[pajjiż interkjuż]] fl-[[Asja t'Isfel]]. B'erja ta' 147,181 kilometri kwadri (56,827 mi kw) u b'popolazzjoni ta' madwar 27 miljun, in-Nepal huwa t-[[Lista ta' pajjiżi skont l-erja|93 l-akbar]] pajjiż mill-erja<ref>{{ċita web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|titlu=The World Factbook: Rank order population|pubblikatur=CIA|data-aċċess=2014-02-14|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|arkivju-data=2014-02-09|url-status=dead}}</ref> u l-[[Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni|41 l-akbar]] pajjiż mill-popolazzjoni. Il-pajjiż huwa allokat fil-[[Ħimalajas]] u mdawwar miċ-[[Ċina]] fit-tramuntana u mill-[[Indja]] minn nofsinhar, mill-lvant, u mill-Punent. In-Nepal huwa separat mill-[[Bangladexx]] minn kuritur dejjaq Indjan ta' [[Kuritur Siliguri|Siliguri]] u mill-[[Butan]] minn stat Indjan ta' [[Sikkim]]. [[Kathmandu]] hija l-belt kapitali u l-akbar metropoli tal-pajjiż. == Etimoloġija == [[File:Nēpāla in the Allahabad Pillar inscription.jpg|thumb|"Nēpāla" fl-iskritt Brahmi tardiv, fl-iskrizzjoni tal-Kolonna ta’ Allahabad ta’ Samudragupta (350–375 WK).]] Qabel l-unifikazzjoni tan-Nepal, il-Wied ta' Kathmandu kien magħruf bħala n-Nepal. L-oriġini preċiża tat-terminu *Nepāl* mhijiex ċerta. In-Nepal jissemma f'testi letterarji Indjani tal-qedem li jmorru lura għar-raba' seklu W.K. Ma tistax tiġi stabbilita kronoloġija assoluta, ladarba anke l-eqdem testi jistgħu jinkludu kontribuzzjonijiet anonimi li jmorru lura għall-bidu tal-era moderna. L-isforzi tal-istudjużi biex jipproponu teorija plawżibbli huma mfixkla min-nuqqas ta' ħarsa ġenerali storika komprensiva u minn fehim insuffiċjenti tal-lingwistika jew tal-lingwi rilevanti Indo-Ewropej u Tibeto-Burmani. Skont il-mitoloġija Ħindu, in-Nepal jieħu ismu minn għaref Ħindu tal-qedem jismu Ne, magħruf ukoll bħala Ne Muni jew Nemi. Skont il-*Pashupati Purāna*, billi kienet art protetta minn Ne, iż-żona fil-qalba tal-Ħimalaja saret magħrufa bħala Nepāl. Skont in-*Nepāl Mahātmya*, Pashupati kien afda lil Nemi bil-protezzjoni tal-pajjiż. Skont il-mitoloġija Buddista, il-Bodhisattva Manjushri tbattal lag primordjali mimli sriep biex joħloq il-Wied tan-Nepal u pproklama li Adi-Buddha Ne kien se jieħu ħsieb il-komunità li stabbiliet ruħha hemmhekk; billi l-wied kien għal qalbu lil Ne, ingħata l-isem ta’ Nepāl. Skont il-*Gopalarājvamshāvali*, kompilata għall-ħabta tas-snin tmenin tas-seklu erbatax, in-Nepal jieħu ismu minn Nepa, ragħaj tal-baqar li waqqaf il-fergħa Nepaliżi tal-Abhiras. F'dan ir-rakkont, il-baqra li kien qed jaħleb fil-post fejn skopra l-Jyotirlinga ta' Pashupatinath kienet jisimha wkoll Ne. L-etimoloġija "Ne Muni" ġiet miċħuda minn viżitaturi Ewropej bikrin. L-Indologu Norveġiż Christian Lassen ippropona li *Nepāla* kienet kelma komposta minn *Nipa* (qiegħ ta’ muntanja) u *-ala* (forma mqassra ta’ *alaya*, li tfisser "abitazzjoni"), u għalhekk *Nepāla* kienet tfisser "abitazzjoni fil-qiegħ tal-muntanja." L-Indologu Sylvain Lévi qies it-teorija ta’ Lassen bħala waħda li ma tistax tiġi sostnuta, iżda ma ppropona l-ebda teorija tiegħu stess; huwa sempliċiment issuġġerixxa li jew *Newara* hija forma vernakulari tal-kelma Sanskrita *Nepala*, jew inkella *Nepala* hija forma Sanskritizzata tat-terminu etniku lokali. Il-fehma tiegħu sabet xi appoġġ, għalkemm ma ssolvix il-kwistjoni tal-etimoloġija. Ġie propost ukoll li *Nepa* hija għerq tat-tip Tibeto-Burman magħmul minn *ne* (baqar) u *pa* (gwardjan), fatt li jirrifletti li l-ewwel abitanti tal-wied kienu *gopalas* (rgħajja tal-baqar) u *mahispalas* (rgħajja tal-buflu). Suniti Kumar Chatterji kien jemmen li l-kelma "Nepal" oriġinat minn għeruq tat-tip Tibeto-Burman: *Ne*, li t-tifsira tagħha mhix ċerta (minħabba l-possibbiltajiet numerużi), u *pala* jew *bal*, li t-tifsira tagħhom intilfet għalkollox. == Storja == === Prestorja === Madwar 55,000 sena ilu, l-ewwel bnedmin moderni waslu fis-sottokontinent Indjan mill-Afrika. L-eqdem fdalijiet magħrufa ta’ bnedmin moderni fl-Asja t'Isfel imorru lura madwar 30,000 sena. L-eqdem evidenza arkeoloġika ta’ insedjamenti umani fin-Nepal tmur lura għal madwar l-istess perjodu. Wara s-sena 6500 QK, ħarġet evidenza tad-domestikazzjoni tal-għelejjel u tal-annimali għall-ikel, tal-bini ta’ strutturi permanenti, u tal-ħażna ta' surplus agrikolu f’Mehrgarh u f’siti oħra f’dik li llum hija l-Balochistan. Dawn l-iżviluppi gradwalment evolvew fiċ-Ċivilizzazzjoni tal-Wied tal-Indu, l-ewwel kultura urbana fl-Asja t’Isfel. F’Għoljiet Siwalik tad-distrett ta' Dang ġew skoperti siti preistoriċi li jmorru lura għall-perjodi Paleolitiku, Mesolitiku u Neolitiku. Huwa maħsub li l-ewwel abitanti tan-Nepal modern u taż-żoni biswit kienu nies assoċjati maċ-Ċivilizzazzjoni tal-Wied tal-Indu. Popli Dravidjani — li ​​l-istorja tagħhom tmur lura għal qabel il-bidu tal-Era tal-Bronż fis-sottokontinent Indjan (madwar is-sena 6300 QK) — jista’ jkun li għexu f’din iż-żona qabel il-wasla ta' gruppi etniċi oħra bħat-Tibeto-Burmani u l-Indo-Arjani. Sal-4000 QK, il-popli Tibeto-Burmani kienu waslu n-Nepal; huma waslu jew direttament minn fuq il-Ħimalaja mit-Tibet, jew inkella permezz tal-Mjanmar u l-Grigal tal-Indja, jew saħansitra permezz taż-żewġ rotot. Stella Kramrisch (1964) tinnota l-eżistenza ta’ substrat pre-Dravidjan u Dravidjan; dawn il-gruppi kienu preżenti fin-Nepal saħansitra qabel in-Newars, li kienu jiffurmaw il-maġġoranza tal-abitanti tal-qedem tal-Wied ta' Kathmandu. === Antik === [[File:Changunarayan photowalk-WLV-3897.jpg|thumb|left|Fil-kumpless tat-Tempju ta' Changu Narayan hemm iskrizzjoni fuq il-ġebel li tmur lura għas-sena 464 W.K.; din hija l-ewwel waħda tan-nepal sa mill-iskrizzjoni ta' Ashoka f'Lumbini (għall-ħabta tal-250 Q.K.).]] Madwar is-sena 600 QK, fir-reġjuni tan-Nofsinhar tan-Nepal u tat-Tramuntana tal-Indja bdew jitfaċċaw saltniet żgħar u konfederazzjonijiet ta' klanijiet. Minn waħda minn dawn—is-saltna ta' Shakya—ħareġ prinċep li aktar tard irrinunzja għall-istatus tiegħu biex jgħix ħajja axetika u sar magħruf bħala Gautama Buddha (li tradizzjonalment jitqiegħed fil-perjodu bejn il-563 u l-483 QK). Fis-sekli ta' wara, in-Nepal stabbilixxa ruħu bħala art ta' spiritwalità u post ta' kenn; kellu rwol sinifikanti fit-tixrid tal-Buddiżmu lejn l-Asja tal-Lvant permezz tat-Tibet u kkontribwixxa għall-preservazzjoni ta' manuskritti Ħindu u Buddisti. Għall-ħabta tal-250 QK, ir-reġjuni tan-nofsinhar kienu taħt l-influwenza tal-Imperu Maurya. L-Imperatur Mawrjan Ashoka għamel pellegrinaġġ lejn Lumbini — il-post fejn twieled il-Buddha skont it-tradizzjoni Buddista — u hemmhekk waqqaf kolonna; l-iskrizzjonijiet fuqha jimmarkaw il-bidu tal-istorja dokumentata tan-Nepal. Ashoka żar ukoll il-Wied ta' Kathmandu u bena monumenti biex ifakkar iż-żjara ta' Gautama Buddha f’dik iż-żona. Sas-seklu 4 WK, parti kbira min-Nepal kienet taħt l-influwenza tal-Imperu Gupta. Fil-Wied ta' Kathmandu, il-Kiratas ġew imbuttati lejn il-Lvant mil-Licchavis, u d-dinastija Licchavi telgħet fil-poter għall-ħabta tas-sena 400 W.K. Il-Licchavis bnew monumenti u ħallew warajhom sensiela ta' iskrizzjonijiet; l-istorja tan-Nepal matul dan il-perjodu hija rikostruwita kważi għalkollox abbażi tagħhom. Fis-sena 641, Songtsen Gampo tal-Imperu Tibetan bagħat lil Narendradeva lura lejn ir-renju Licchavi b’armata u ssottometta lin-Nepal. Sussegwentement, partijiet min-Nepal u mir-renju Licchavi waqgħu taħt l-influwenza diretta tal-Imperu Tibetan. Id-dinastija Licchavi bdiet tiddgħajjef lejn l-aħħar tat-tmien seklu u minflokha daħal il-ħakma tat-Thakuri. Ir-rejiet Thakuri ħakmu l-pajjiż sa nofs il-ħdax-il seklu W.K.; ftit li xejn huwa magħruf dwar dan il-perjodu, li spiss jissejjaħ il-"Perjodu tad-Dlam." === Medjevali === [[File:Sinja Valley, Karnali.jpg|thumb|left|Il-Wied ta' Sinja, meqjus bħala l-post tal-oriġini tar-Renju ta' Khasa u tal-lingwa Nepali.]] [[File:Patan Durbar Square-2644.jpg|thumb|Patan Durbar Square, waħda mit-tliet pjazez tal-palazz fil-Wied ta' Kathmandu, inbniet mid-dinastija Malla fis-seklu sbatax. Il-pjazez Durbar jirrappreżentaw il-quċċata ta' aktar minn millennju ta' żvilupp fl-arti u l-arkitettura tan-Nepal.]] Fil-ħdax-il seklu, fil-punent tan-Nepal ħareġ fil-beraħ imperu b'saħħtu tal-poplu Khas; fl-aqwa tiegħu, it-territorju tiegħu kien ikopri parti kbira mill-punent tan-Nepal kif ukoll partijiet mill-punent tat-Tibet u minn Uttarakhand, fl-Indja. Sas-seklu erbatax, l-imperu kien inqasam fil-*Baise rajyas* (li litteralment tfisser "22 stat"), li kienu assoċjati bejniethom b'mod laxk. Il-kultura u l-lingwa għonja tal-poplu Khas infirxu fin-Nepal kollu u saħansitra sa l-Indoċina fis-sekli ta' wara; il-lingwa tagħhom — li ​​aktar tard ingħatat l-isem ta' Nepali — saret il-*lingua franca* tan-Nepal u tar-reġjuni tal-Indja li jmissu miegħu. Fix-xlokk tan-Nepal, mal-fruntiera ma' Bihar, Simraungadh serviet bħala l-belt kapitali tal-Karnats ta' Mithila (jew Tirhut) għall-ħabta tas-sena 1100 W.K.; din baqgħet renju b'saħħtu għal aktar minn 200 sena, u għal perjodu anke ħakmet lil Kathmandu. Wara 300 sena oħra ta' ħakma Musulmana, Tirhut spiċċat taħt il-kontroll tas-Senas ta' Makwanpur. Fl-għoljiet tal-lvant, konfederazzjoni ta' prinċipati Kirat kienet tmexxi ż-żona li tinsab bejn Kathmandu u l-Bengal. Fil-Wied ta' Kathmandu, id-dinastija Malla — li ​​tidher fl-istorja tan-Nepal sa minn żminijiet antiki — stabbiliet ruħha f’Kathmandu u f'Patan f'nofs is-seklu 14. Għall-ewwel, il-Malla ħakmu l-wied taħt is-sovranità ta' Tirhut, iżda stabbilew renju indipendenti lejn l-aħħar tas-seklu 14 hekk kif Tirhut beda jitlef is-saħħa tiegħu. Matul dak l-istess perjodu, Jayasthiti Malla introduċa riformi soċjoekonomiċi estensivi. Sa nofs is-seklu 15, Kathmandu kienet kibret f’imperu b’saħħtu li, skont Kirkpatrick, kien jifrex minn Digarchi (jew Shigatse) fit-Tibet sa Tirhut u Gaya fl-Indja. Lejn l-aħħar tas-seklu 15, il-prinċpijiet Malla qasmu r-renju tagħhom f'erba' saltniet: Kathmandu, Patan u Bhaktapur fil-wied, u Banepa fil-lvant. Ir-rivalità għall-prestiġju bejn dawn is-saltniet aħwa wasslet għal fjuriment tal-arti u l-arkitettura fiċ-ċentru tan-Nepal, kif ukoll għall-bini tal-famużi Pjazez Durbar f’Kathmandu, Patan u Bhaktapur. Il-frammentazzjoni u n-nuqqas ta' fiduċja reċiproka bejniethom wasslu għall-waqgħa tagħhom lejn l-aħħar tas-seklu 18 u, fl-aħħar mill-aħħar, għall-unifikazzjoni tan-Nepal fi stat modern. Minbarra attakk devastanti fuq il-Wied ta' Kathmandu f’nofs is-seklu 14, in-Nepal baqa' fil-biċċa l-kbira tiegħu mhux affettwat mill-invażjoni Musulmana tal-Indja li bdiet fis-seklu 11. Matul il-perjodu tal-Mughal, kien hemm influss lejn in-Nepal ta’ Ħindù li kienu jappartjenu għall-kasti għoljin fl-Indja. Dawn malajr ħalltu kulturalment mal-poplu Khas, u sas-seklu 16, fin-Nepal kien hemm madwar 50 prinċipat immexxi minn Rajput, inklużi t-22 stat *Baisi* u—fil-lvant ta' dawn, fil-parti tal-punent u ċentrali tan-Nepal—l-24 stat *Chaubisi*. Bdiet tinfirex l-idea li n-Nepal kien baqa' l-bastjun veru tal-Ħinduwiżmu pur fi żmien meta l-kultura Indjana kienet ġiet influwenzata minn sekli ta’ ħakma Mughal, segwita mill-ħakma Brittanika. Gorkha, wieħed mill-istati *Baisi*, żviluppa fi saltna influwenti u ambizzjuża magħrufa għall-ġustizzja tagħha, wara li kienet ikkodifikat l-ewwel liġijiet ibbażati fuq il-Ħinduwiżmu fir-reġjun muntanjuż tan-Nepal. === Renju tan-Nepal (1768–2008) === [[File:Prithvi Narayan Shah.jpg|thumb|left|Prithvi Narayan Shah beda l-proċess tal-unifikazzjoni ta' dak li kellu jsir il-pajjiż modern tan-Nepal.]] [[File:Bhimsen-thapa-painting (cropped).jpg|thumb|Matul ir-renju ta' Bhimsen Thapa, in-Nepal laħaq il-quċċata tiegħu.]] [[File:Jung Bahadur Rana in 1887.jpg|thumb|left|Jung Bahadur Rana, li daħħal fis-seħħ politika barranija favur il-Brittaniċi.]] [[File:King Mahendra (cropped).png|thumb|Matul ir-renju tar-Re Mahendra, in-Nepal għadda minn perjodu ta' bidliet industrijali, politiċi u ekonomiċi.]] === Unifikazzjoni, espansjoni u konsolidazzjoni (1768–1846) === F'nofs is-seklu tmintax, Prithvi Narayan Shah, ir-Reta' Gorkha, beda proċess biex jgħaqqad dak li llum huwa n-Nepal. Huwa beda l-missjoni tiegħu billi kiseb in-newtralità tar-renji muntanjużi ġirien. Wara diversi battalji u assedji mdemmija — b'mod partikolari l-Battalja ta' Kirtipur — huwa rnexxielu jirbaħ il-Wied ta' Kathmandu fl-1769. Il-qawwa tal-Gurkha laħqet il-quċċata tagħha meta territorji li kienu jestendu mir-renji ta' Kumaon u Garhwal fil-punent sa Sikkim fil-lvant ġew taħt il-kontroll tan-Nepal. Tilwima mat-Tibet dwar il-kontroll tal-passaġġi fil-muntanji u l-widien interni ta' Tingri wasslet lill-Imperatur Qing taċ-Ċina biex jibda l-Gwerra Sino-Nepaliża, u b'hekk ġiegħel lin-Nepaliżi jirtiraw lejn il-fruntieri tat-tramuntana tagħhom stess. Ir-rivalità bejn ir-Renju tan-Nepal u l-British East India Company dwar il-kontroll ta' stati li jmissu man-Nepal eventwalment wasslet għall-Gwerra Anglo-Nepaliża (1815–16). Għall-ewwel, l-Ingliżi ssottovalutaw lin-Nepaliżi u sofrew telfiet kbar sakemm iddeċidew li jużaw aktar riżorsi militari milli kienu ħasbu li kellhom bżonn. Dan kien il-bidu tar-reputazzjoni tal-Gurkhas bħala suldati ħorox u bla ħniena. Il-gwerra ntemmet bit-Trattat ta' Sugauli, li permezz tiegħu n-Nepal ċeda t-territorji li kien għadu kif rebaħ. Fl-1846, inkixfet konspirazzjoni li wriet kif ir-reġina li kienet qed tmexxi kienet ippjanat li twaqqa’ lil Bir Narsingh Kunwar, mexxej militari li kien qed jikseb prominenza. Dan wassal għall-Massakru ta' Kot; konfronti armati bejn il-militar u uffiċjali leali lejn ir-reġina rriżultaw fl-eżekuzzjoni ta' mijiet ta' prinċpijiet u kapijiet madwar il-pajjiż. Bir Narsingh Kunwar ħareġ rebbieħ u waqqaf id-dinastija Rana, u sar magħruf bħala Jung Bahadur Rana. Ir-re spiċċa b’rwol simboliku biss, filwaqt li l-kariga ta' Prim Ministru saret waħda b'saħħitha u ereditarja. Ir-Rana kienu favur il-Brittaniċi b’mod sod u appoġġjawhom matul ir-Ribelljoni Indjana tal-1857 (u sussegwentement fiż-żewġ Gwerer Dinjija). Fl-1860, partijiet mir-reġjun tal-Punent ta' Terai ingħataw lin-Nepal mill-Brittaniċi bħala ġest ta' ħbiberija u rikonoxximent tal-assistenza militari pprovduta biex jinżamm il-kontroll Brittaniku fl-Indja matul ir-ribelljoni (żona magħrufa bħala *Naya Muluk*, jew "Pajjiż Ġdid"). Fl-1923, ir-Renju Unit u n-Nepal iffirmaw formalment ftehim ta' ħbiberija li ħa post it-Trattat ta' Sugauli tal-1816. Il-prattika Ħindu ta' Sati — fejn armla kienet tissagrifika ruħha fuq il-ħatab tal-funeral ta' żewġha — ġiet ipprojbita fl-1919, u l-iskjavitù ġiet abolita uffiċjalment fl-1924. Konfini totali tan-Nepal: 3,159 km. ==== Monarkija Assoluta, Demokratizzazzjoni u Gwerra Ċivili (1951–2008) ==== Il-partit tal-Kungress tan-Nepal irnexxielu jwaqqa’ l-gvern u jistabbilixxi demokrazija parlamentari. Wara għaxar snin ta' taqbid għall-poter bejn il-monarka u l-gvern, ir-Re Mahendra (li rrenja mill-1955 sal-1972) daħħal fis-seħħ sistema Panchayat "mingħajr partiti" biex tmexxi n-Nepal. Il-partiti politiċi ġew ipprojbiti, u l-politiċi ġew mitfugħa l-ħabs jew sfurzati fl-eżilju. Il-gvern Panchayat immodernizza l-pajjiż permezz ta' riformi u l-iżvilupp tal-infrastruttura, iżda fl-istess waqt illimita l-libertajiet u impona ċensura stretta. Fl-1990, ir-Re Birendra (li rrenja mill-1972 sal-2001) qabel ma' riformi kostituzzjonali u mal-istabbiliment ta' demokrazija b'diversi partiti. Fl-1996, il-Partit Maoista nieda kampanja vjolenti, brutali u mdemmija bil-għan li jissostitwixxi l-monarkija parlamentari b’dittatorjat Maoista. Dan wassal għall-Gwerra Ċivili twila tan-Nepal u għall-mewt ta' aktar minn 16,000 persuna. Wara l-mewt tar-Re Birendra u tal-Prinċep Ereditarju Dipendra f’massakru fil-palazz irjali mwettaq minn Dipendra stess, ħu r-Re Birendra, Gyanendra, wiret it-tron fl-2001 u sussegwentement ħa f’idejh setgħat eżekuttivi sħaħ bil-għan li jrażżan personalment ir-ribelljoni Maoista. === Repubblika === In-Nepal sar stat sekulari u, fit-28 ta' Mejju 2008, ġie ddikjarat repubblika federali, u b’hekk temm l-istatus tiegħu ta’ żmien twil bħala l-uniku renju Ħindu fid-dinja. Wara għaxar snin ta' instabbiltà u kunflitt intern li raw żewġ elezzjonijiet għall-Assemblea Kostitwenti, il-kostituzzjoni l-ġdida ġiet ippromulgata fl-20 ta' Settembru, 2015, u stabbiliet lin-Nepal bħala repubblika demokratika federali maqsuma f'seba' provinċji. Is-Sibt, 25 ta' April, 2015, seħħ it-terremot tan-Nepal (magħruf ukoll bħala t-terremot ta' Gorkha), li ħasad il-ħajja ta’ 8,962 persuna u kkawża korrimenti lil 21,952 oħra fin-Nepal, l-Indja, Ċina u l-Bangladexx. It-terremot seħħ fil-11:56 (ħin standard tan-Nepal) b'kobor ta' 7.8 jew 8.1 Mw u intensità massima fuq l-iskala Mercalli ta' X (Estrema). Dan ikkawża ħsara enormi fin-Nepal, partikolarment f’żoni bħal Kathmandu, u l-mod kif il-gvern immaniġġja s-sitwazzjoni dak iż-żmien kien fqir u inadegwat. Bejn Marzu u Ġunju tal-2025, f'Kathmandu saru diversi protesti favur il-monarkija, li kienu jappellaw għar-restawrazzjoni tal-eks Renju tan-Nepal bl-eks Re Gyanendra bħala l-kap tiegħu. [[File:2025 Nepalese Gen Z protesters infront of Bharatpur mahanagarpalika office.jpg|thumb|Dimostranti u rvellużi rrabjati f'Kathmandu waqt il-protesti tal-Ġenerazzjoni Z fin-Nepal fl-2025.]] Fid-19 ta' Frar, 2025 — jum ta' festa pubblika li tfakkar ir-rivoluzzjoni tal-1951 — Shah għamel diskors permezz ta' vidjow li fih tkellem dwar il-frustrazzjoni mifruxa fir-rigward tal-gvern komunista. Għalkemm ma talabx b’mod espliċitu r-restawrazzjoni tal-monarkija, l-enfasi tad-diskors fuq l-għaqda u s-sagrifiċċju ġiet interpretata minn uħud bħala ħjiel ta' possibbli qawmien mill-ġdid tal-monarkija. Fid-9 ta' Marzu 2025, eluf ta' sostenituri laqgħu lil Shah malli wasal Kathmandu. Kelliema għall-partit monarkista Rastriya Prajatantra Party stqarret li l-parteċipazzjoni kbira "turi l-frustrazzjoni tal-poplu bil-gvern attwali u t-tfittxija tiegħu għal alternattiva għas-sistema eżistenti." F’Settembru 2025, protesti mifruxa kontra l-projbizzjoni tal-midja soċjali u l-inugwaljanza ekonomika wasslu għal taqlib li ħalla għexieren ta' mejtin u midruba, ikkawża ħsara fil-Parlament u f’bini ieħor, u wassal għar-riżenja tal-Prim Ministru KP Sharma Oli, li ħarab minn Kathmandu u fittex kenn mal-armata tan-Nepal. Bi tweġiba għall-kriżi, l-armata ħadet il-kontroll tas-sigurtà nazzjonali u bdiet taħditiet mal-mexxejja tal-protesti, li għażlu lill-eks Prim Imħallef Sushila Karki bħala Prim Ministru interim. Fis-27 ta' Marzu, 2026, Balendra Shah ħa l-ġurament tal-ħatra bħala Prim Ministru tan-Nepal wara r-rebħa kbira tal-partit tiegħu, ir-Rastriya Swatantra Party (RSP), fl-elezzjonijiet ġenerali demokratiċi li saru f’dak ix-xahar ta' Marzu. == Ġeografija == [[File:Nepal topo en.jpg|thumb|Mappa topografika tan-Nepal]] In-Nepal għandu forma li tixbah bejn wieħed u ieħor lil dik ta' trapeżojd; huwa twil madwar 800 kilometru (500 mil) u wiesa’ 200 kilometru (120 mil), b'erja ta’ 147,516 km² (56,956 mil kwadru). Jinsab bejn il-latitudnijiet 26° u 31° Tramuntana u l-lonġitudnijiet 80° u 89° Lvant. Il-proċessi ġeoloġiċi li sawru lin-Nepal bdew 75 miljun sena ilu, meta l-pjanċa Indjana — li ​​dak iż-żmien kienet parti mis-superkontinent tan-Nofsinhar magħruf bħala Gondwana — bdiet tiċċaqlaq lejn il-Grigal, imbuttata mill-espansjoni tal-qiegħ tal-oċean fil-Lbiċ tagħha u, aktar tard, fin-Nofsinhar u fix-Xlokk tagħha. Fl-istess ħin, il-qoxra oċeanika vasta ta' Tethys, li kienet tinsab fil-Grigal, bdiet tiżżerżaq taħt il-pjanċa Ewrasjatika (proċess magħruf bħala subduzzjoni). Dawn iż-żewġ proċessi, imħaddma minn kurrenti ta' konvezzjoni fil-mantell tad-Dinja, ħolqu l-Oċean Indjan u wasslu biex il-qoxra kontinentali Indjana gradwalment tiżżerżaq taħt l-Ewrasja, u b'hekk għollew il-katina muntanjuża tal-Ħimalaja. [[File:Everest kalapatthar crop.jpg|thumb|left|Il-Muntanja Everest, l-ogħla quċċata fid-Dinja, tinsab fin-Nepal.]] Ostakli li kienu qed jogħlew imblukkaw il-kanali tax-xmajjar u ħolqu lagi kbar; dawn il-lagi kissru d-digi naturali tagħhom madwar 100,000 sena ilu, u b'hekk iffurmaw widien fertili fiż-żona tal-għoljiet tan-nofs, bħall-Wied ta' Kathmandu. Fir-reġjun tal-punent, ix-xmajjar—li kellhom qawwa wisq kbira biex jiġu mwaqqfa—ħaffru wħud mill-aktar widien dojoq u fondi (gorges) fid-dinja. Eżatt fin-nofsinhar tal-muntanji tal-Ħimalaja li kienu qed jogħlew, il-moviment tal-pjanċi tektoniċi ħoloq depressjoni vasta li malajr imtliet b'sediment miġjub mix-xmajjar, u b'hekk iffurmat dik li llum hija l-Pjanura Indo-Ganġetika. In-Nepal jinsab kważi kollu kemm hu f'din iż-żona ta' ħabta bejn il-pjanċi; huwa jokkupa s-sezzjoni ċentrali tal-ark tal-Ħimalaja—kważi terz tat-tul totali tal-katina muntanjuża li jlaħħaq l-2,400 km (1,500 mil)—bi strixxa żgħira tat-tarf tan-nofsinhar tiegħu testendi sal-Pjanura Indo-Ganġetika u b’żewġ distretti fil-majjistral li jilħqu l-Plateau tat-Tibet. In-Nepal huwa maqsum fi tliet żoni fiżjografiċi ewlenin magħrufa bħala Himal, Pahad u Terai. Il-Himal hija r-reġjun muntanjuż miksi bil-borra li jinsab fil-Katina tal-Ħimalaja l-Kbira; din tifforma l-parti tat-tramuntana tan-Nepal. Hawnhekk jinsabu l-ogħla quċċati fid-dinja, inkluż il-Muntanja Everest (magħrufa bħala Sagarmatha bin-Nepaliż), li tilħaq għoli ta' 8,848.86 metru (29,032 pied). Aktar minn 340 persuna tilfu ħajjithom fuq il-Muntanja Everest, u huwa stmat li madwar 200 katavru għadhom jinsabu fuq il-muntanja. Uħud minn dawn il-katavri, li ppreservaw tajjeb, saru punti ta' referenza rikonoxxibbli tul ir-rotot stabbiliti għat-tlugħ. Hemm seba’ muntanji oħra li jaqbżu t-8,000 metru fl-għoli li jinsabu fin-Nepal jew tul il-fruntiera tiegħu mat-Tibet: Lhotse, Makalu, Cho Oyu, Kangchenjunga, Dhaulagiri, Annapurna u Manaslu. Il-Pahad hija r-reġjun muntanjuż li ġeneralment ma jkollux kopertura tas-silġ. L-għoli tal-muntanji jvarja bejn 800 u 4,000 metru (2,600 sa 13,100 pied), bi tranżizzjoni minn klimi subtropikali f’altitudni taħt l-1,200 metru (3,900 pied) għal klimi alpini f’altitudni ’l fuq minn 3,600 metru (11,800 pied). Il-Katina tal-Ħimalaja Minuri (Lesser Himalayan Range), li tilħaq għoli ta' bejn 1,500 u 3,000 metru (4,900 sa 9,800 pied), tifforma l-konfini tan-Nofsinhar ta' dan ir-reġjun; fit-Tramuntana ta' din il-katina jalternaw widien tax-xmajjar subtropikali u għoljiet. Id-densità tal-popolazzjoni hija għolja fil-widien iżda ferm aktar baxxa f’altitudni ’l fuq minn 2,000 metru (6,600 pied), u baxxa ħafna ’l fuq minn 2,500 metru (8,200 pied), fejn kultant tinżel il-borra fix-xitwa. Il-pjanuri baxxi tan-Nofsinhar, jew it-Terai, li jmissu mal-Indja, jiffurmaw parti mit-tarf tat-Tramuntana tal-Pjanura Indo-Gangetika. It-Terai huwa reġjun ta' art baxxa li jinkludi xi ktajjen muntanjużi. Dawn il-pjanuri ġew iffurmati u huma alimentati minn tliet xmajjar ewlenin tal-Ħimalaja—il-Koshi, in-Narayani u l-Karnali—kif ukoll minn xmajjar iżgħar li joriġinaw taħt il-linja tal-borra permanenti. Dan ir-reġjun għandu klima li tvarja minn subtropikali għal tropikali. L-aktar katina muntanjuża esterna tal-għoljiet ta’ qabel il-muntanji l-kbar—magħrufa bħala l-Għoljiet Sivalik jew il-Katina Churia, li tilħaq għoli ta' bejn 700 u 1,000 metru (2,300 sa 3,280 pied)—timmarka l-konfini tal-Pjanura Gangetika. Widien wesgħin u baxxi, magħrufa bħala l-Widien tat-Terai Intern (*Bhitri Tarai Upatyaka*), jinsabu fit-Tramuntana ta' dawn l-għoljiet f’diversi postijiet. [[File:Koppen-Geiger Map v2 NPL 1991–2020.svg|thumb|Il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen għan-Nepal]] Il-Pjanċa Indjana tkompli timxi lejn it-tramuntana relattivament għall-Asja b'rata ta' madwar 50 mm (2.0 pulzieri) fis-sena. Dan jagħmel lin-Nepal żona suxxettibbli għat-terremoti, u terremoti perjodiċi b'konsegwenzi devastanti joħolqu ostaklu sinifikanti għall-iżvilupp. L-erożjoni fil-Himalayas hija sors ewlieni ta' sediment li jispiċċa fl-Oċean Indjan. B'mod partikolari, ix-Xmara Saptakoshi ġġorr kwantità enormi ta' ħama 'l barra min-Nepal iżda tesperjenza tnaqqis drastiku fil-gradjent malli tasal f'Bihar, u dan jikkawża għargħar qawwi u bidliet fil-kors tagħha; konsegwentement, hija magħrufa bħala d-"Dulur ta' Bihar." Kull sena, matul l-istaġun tal-monsun, għargħar qawwi u valangi jikkawżaw imwiet u mard, jeqirdu artijiet agrikoli, u jipparalizzaw l-infrastruttura tat-trasport tal-pajjiż. In-Nepal għandu ħames żoni klimatiċi li bejn wieħed u ieħor jikkorrispondu mal-elevazzjoni. Iż-żoni tropikali u subtropikali jinsabu taħt l-1,200 metru (3,900 pied); iż-żona moderata tinsab bejn l-1,200 u l-2,400 metru (3,900 u 7,900 pied); iż-żona kiesħa tinsab bejn l-2,400 u t-3,600 metru (7,900 u 11,800 pied); iż-żona subartika tinsab bejn it-3,600 u l-4,400 metru (11,800 u 14,400 pied); u ż-żona artika tinsab 'il fuq mill-4,400 metru (14,400 pied). In-Nepal jesperjenza ħames staġuni: is-sajf, il-monsun, il-ħarifa, ix-xitwa u r-rebbiegħa. Il-Himalayas jimblokkaw l-irjieħ kesħin mill-Asja Ċentrali matul ix-xitwa u jiffurmaw il-konfini tat-tramuntana għall-mudelli tal-irjieħ tal-monsun. === Bijodiversità === [[File:Land cover map of Nepal using Landsat 30 m (2010) data.jpg|thumb|left|Din il-mappa tal-kopertura tal-art tan-Nepal, li tuża data minn Landsat b’riżoluzzjoni ta’ 30 metru (2010), turi li l-kopertura tal-foresti hija t-tip dominanti ta' kopertura tal-art fin-Nepal.]] In-Nepal għandu diversità ta' pjanti u annimali kbira b’mod sproporzjonat meta mqabbel mad-daqs tiegħu. Il-pajjiż kollu kemm hu jifforma l-parti tal-punent taż-żona ta' importanza kritika għall-bijodiversità tal-Ħimalaja tal-Lvant u jiftaħar b’diversità bijokulturali notevoli. Id-differenzi kbar fl-elevazzjoni li nsibu fin-Nepal — li ​​jvarjaw minn 60 metru ’l fuq mil-livell tal-baħar fil-pjanuri ta' Terai sa 8,848 metru fil-Muntanja Everest — iwasslu għal varjetà ta' bijomi. In-Nepal tal-Lvant huwa aktar sinjur fil-bijodiversità minħabba preċipitazzjoni ogħla meta mqabbel mar-reġjuni tal-punent, fejn kundizzjonijiet ta' deżert artiku huma aktar komuni f’elevazzjonijiet ogħla. In-Nepal jospita 4.0% tal-ispeċi kollha tal-mammiferi, 8.9% tal-ispeċi tal-għasafar, 1.0% tal-ispeċi tar-rettili, 2.5% tal-ispeċi tal-anfibji, 1.9% tal-ispeċi tal-ħut, 3.7% tal-ispeċi tal-friefet, 0.5% tal-ispeċi tal-kamlijiet (moths), u 0.4% tal-ispeċi tal-brimb. Permezz tal-35 tip ta’ foresta u l-118-il ekosistema tiegħu, in-Nepal jipprovdi ħabitat għal 2% tal-ispeċi ta' pjanti bil-fjuri, 3% tal-pteridofiti, u 6% tal-brijofiti. [[File:Indian rhinoceros (Rhinoceros unicornis) 4.jpg|thumb|Ir-rinoċeront Indjan jgħix fil-mergħat sottotropikali tal-pjanuri ta' Terai.]] Il-kopertura tal-foresti fin-Nepal testendi għal 59,624 km² (23,021 mil kwadru)—jiġifieri 40.36% tal-erja totali tal-art tal-pajjiż—b'4.38% oħra tikkonsisti f'art miksija bl-arbuxxelli, u b’hekk l-erja totali relatata mal-foresti tilħaq l-44.74%; dan jirrappreżenta żieda ta' 5% mill-bidu tal-millennju ’l hawn. Fl-2019, il-pajjiż irreġistra punteġġ medju ta' 7.23/10 fl-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti (Forest Landscape Integrity Index), u kklassifika fil-45 post minn fost 172 pajjiż madwar id-dinja. Fil-pjanuri tan-nofsinhar, l-ekoreġjun tas-savanna u l-mergħat ta' Terai-Duar jinkludi wħud mill-itwal ħaxix fid-dinja, flimkien ma' foresti tas-siġar Sal, foresti tropikali dejjem ħodor, u foresti tropikali tax-xmajjar b'siġar li jitilfu l-weraq. Fl-għoljiet l-aktar baxxi (700 m – 2,000 m), huma komuni foresti mħallta subtropikali u temperati btsiġar li jitilfu l-weraq—li jinkludu prinċipalment is-siġar Sal (f’altitudnijiet aktar baxxi), Chilaune u Katus—kif ukoll foresti subtropikali tal-arżnu ddominati mill-arżnu Chir. L-għoljiet ta’ altitudni medja (2,000 m – 3,000 m) huma ddominati mis-siġar tal-ballut u r-rododendru. Foresti koniferi subalpini jkopru ż-żona bejn it-3,000 m u t-3,500 m, u huma ddominati mill-ballut (partikolarment fil-punent), iż-żnuber tal-Ħimalaja tal-Lvant, l-arżnu tal-Ħimalaja u l-hemlock tal-Ħimalaja; ir-rododendru huwa wkoll komuni. F’altitudnijiet ogħla minn 3,500 m fil-punent u 4,000 m fil-lvant, is-siġar koniferi jagħtu lok għal artijiet bl-arbuxxelli u mergħat alpini ddominati mir-rododendru. Fost is-siġar notevoli nsibu l-*Azadirachta indica* (neem)—li għandha proprjetajiet astringenti u tintuża ħafna fil-mediċina tradizzjonali tal-ħxejjex—u l-*Ficus religiosa* (peepal), siġra li tidher fuq siġilli antiki minn Mohenjo-daro u li taħtha, skont il-kanonku Pali, Gautama Buddha kiseb l-illuminazzjoni. Il-biċċa l-kbira tal-foresti subtropikali ta' siġar b'weraq wiesa' u dejjem ħodor fir-reġjun t’isfel tal-Ħimalaja joriġinaw mill-flora tal-perjodu Terzjarju tat-Tethys. Hekk kif il-pjanċa Indjana ħabtet mal-Ewrażja—proċess li fforma u għolla l-katina muntanjuża tal-Ħimalaja—il-flora Mediterranja ta' żoni aridi u semi-aridi ġiet imbuttata ’l fuq u adattat ruħha għall-klima aktar alpina matul l-40 sa 50 miljun sena ta' wara. Iż-żona ta' bijodiversità rikka tal-Ħimalaja kienet sit ta' skambju u taħlit kbir bejn speċi Indjani u Ewrażjatiċi matul il-perjodu Neoġeniku. Speċi waħda ta' mammiferu (il-ġurdien tal-għelieqi tal-Ħimalaja), żewġ speċi ta' għasafar u rettili, disa' speċi ta' anfibji, tmienja ta' ħut u 29 speċi ta' farfett huma endemiċi għan-Nepal. [[File:Lophophorus impejanus Zoo DU 2.jpg|thumb|left|Il-Monal tal-Ħimalaja (Danphe), l-għasfur nazzjonali tan-Nepal, ibejjet fl-għoli tal-Ħimalaja.]] In-Nepal huwa dar għal 107 speċi li l-IUCN ikklassifikat bħala mhedda: 88 speċi ta' annimali, 18-il speċi ta' pjanti, u speċi waħda mill-grupp tal-fungi jew protisti. Dawn jinkludu speċi fil-periklu ta' estinzjoni bħat-tigra tal-Bengal, il-panda l-aħmar, l-iljunfant tal-Asja, iċ-ċerva tal-musk tal-Ħimalaja, il-buflu tal-ilma selvaġġ u d-delfin tax-xmajjar tal-Asja t’Isfel, kif ukoll speċi li jinsabu f’periklu kritiku ta' estinzjoni bħall-gharial, il-Bengal florican u l-vultur b’dahru abjad (white-rumped vulture) — dan tal-aħħar wasal fix-xifer tal-estinzjoni wara li kiel karkassi ta' bhejjem li kienu ġew ikkurati bid-diclofenac. L-indħil tal-bniedem fl-ambjent naturali, li kien mifrux u devastanti mil-lat ekoloġiku matul l-aħħar deċennji, poġġa lill-ħajja selvaġġa tan-Nepal f'periklu kritiku. Bi tweġiba għal dan, is-sistema ta' parks nazzjonali u żoni protetti — li ​​kienet ġiet stabbilita għall-ewwel darba fl-1973 bl-approvazzjoni tal-Att dwar il-Parks Nazzjonali u l-Konservazzjoni tal-Ħajja Selvaġġa — ġiet estiża b'mod sinifikanti. Il-ħolqien ta' "ristoranti għall-vulturi," flimkien mal-projbizzjoni tal-użu veterinarju tad-diclofenac, wasslu għal żieda fin-numru ta' vulturi b'dahru abjad. Il-programm tal-forestrija komunitarja—li ra lil terz tal-popolazzjoni tal-pajjiż tipparteċipa direttament fil-ġestjoni ta' kwart tal-erja totali tal-foresti—saħħaħ l-ekonomiji lokali filwaqt li naqqas il-kunflitti bejn il-bnedmin u l-annimali selvaġġi. Il-programmi tat-tgħammir, flimkien ma' rondi militari megħjuna mill-komunità u miżuri stretti kontra l-kaċċa illegali u l-kuntrabandu, irnexxielhom prattikament jeliminaw il-kaċċa illegali tat-tigri u l-iljunfanti li jinsabu f’periklu kritiku ta' estinzjoni, kif ukoll tar-rinoċeronti li huma vulnerabbli (fost oħrajn), u dan wassal għal tkabbir kostanti fil-popolazzjoni tagħhom. In-Nepal jiftaħar b'għaxar parks nazzjonali, tliet riżervi għall-annimali selvaġġi, riżerva waħda għall-kaċċa, tliet żoni ta' konservazzjoni u ħdax-il żona ta' lqugħ (buffer zones)—li jkopru erja totali ta' 28,959.67 km² (11,181.39 mil kwadru), jew 19.67% tal-erja totali tal-art—filwaqt li għaxar artijiet mistagħdra huma rreġistrati taħt il-Konvenzjoni ta' Ramsar. In-Nepal kien ikklassifikat b’mod konsistenti fost l-aktar pajjiżi mniġġsa fid-dinja. == Gvern u politika == === Politika === [[File:Rt. Honourable Prime Minister Balendra Shah.jpg|thumb|Balen Shah,]] In-Nepal huwa repubblika parlamentari b'sistema ta' bosta partiti. === Il-Gvern === [[File:|thumb|]] [[File:|thumb|left|]] [[File:|thumb|]] In-Nepal huwa mmexxi skont il-Kostituzzjoni tan-Nepal. Din tiddefinixxi lin-Nepal bħala pajjiż b'karatteristiċi multi-etniċi, multilingwi, multireliġjużi u multikulturali, bl-aspirazzjonijiet komuni ta' nies li jgħixu f’reġjuni ġeografiċi diversi, li huma impenjati lejn u magħqudin b'rabta ta' lealtà lejn l-indipendenza nazzjonali, l-integrità territorjali, l-interess nazzjonali u l-prosperità tan-Nepal. Il-Gvern tan-Nepal jikkonsisti fi tliet fergħat: <gallery> File:Kathmandu-35.JPG|Singha Durbar File:Supreme Court of Nepal 01.jpg|Qorti Suprema File:Nepalese Constituent Assembly Building.jpg|Il-Parlament </gallery> * Fergħa Eżekuttiva: Il-forma ta' gvern hija sistema parlamentari federali, demokratika-repubblikana, b'sistema ta' bosta partiti u kompetittiva, ibbażata fuq maġġoranza sempliċi. Il-President jaħtar lill-mexxej tal-partit politiku li jkollu l-maġġoranza fil-Kamra tar-Rappreżentanti bħala Prim Ministru; din il-persuna tifforma l-Kunsill tal-Ministri, li jeżerċita l-poter eżekuttiv. * Leġiżlatura: Il-korp leġiżlattiv tan-Nepal, magħruf bħala l-Parlament Federali, jikkonsisti fil-Kamra tar-Rappreżentanti u fl-Assemblea Nazzjonali. Il-Kamra tar-Rappreżentanti tikkonsisti f’275 membru elett permezz ta’ sistema elettorali mħallta u sservi mandat ta' ħames snin. L-Assemblea Nazzjonali, magħmula minn 59 membru elett minn kulleġġi elettorali provinċjali, hija kamra permanenti; terz tal-membri tagħha jiġu eletti kull sentejn għal mandat ta' sitt snin. * Ġudikatura: In-Nepal għandu sistema ġudizzjarja indipendenti u bi tliet livelli li tikkonsisti fil-Qorti Suprema — l-ogħla qorti tal-pajjiż, ippreseduta mill-Prim Imħallef — seba' Qrati Għoljin (waħda f’kull provinċja, li jservu bħala l-ogħla qorti fil-livell provinċjali), u 77 qorti distrettwali (waħda f'kull distrett). Il-kunsilli muniċipali jistgħu jwaqqfu korpi ġudizzjarji lokali biex isolvu tilwim u joħorġu deċiżjonijiet mhux vinkolanti f’każijiet li ma jinvolvux reati punibbli. L-azzjonijiet u l-proċeduri ta' dawn il-korpi ġudizzjarji lokali jistgħu jiġu ggwidati u annullati mill-qrati distrettwali. === Diviżjonijiet amministrattivi (Provinċji) === [[File:Nepal adm location map.svg|thumb|Diviżjonijiet amministrattivi (Provinċji)]] In-Nepal huwa repubblika federali magħmula minn seba' provinċji. Kull provinċja tikkonsisti f'għadd ta' distretti li jvarja bejn 8 u 14. Id-distretti, min-naħa tagħhom, jinkludu unitajiet lokali magħrufa bħala muniċipalitajiet urbani u rurali. B'kollox hemm 753 unità lokali, inklużi 6 muniċipalitajiet metropolitani, 11-il muniċipalità sub-metropolitana u 276 muniċipalità — li ​​jammontaw għal total ta' 293 muniċipalità urbana — flimkien ma' 460 muniċipalità rurali. Kull unità lokali hija magħmula minn diviżjonijiet lokali (magħrufa bħala *wards*); b'kollox hemm 6,743 minn dawn id-diviżjonijiet. L-awtoritajiet lokali għandhom setgħat eżekuttivi u leġiżlattivi, kif ukoll setgħat ġudizzjarji limitati fi ħdan il-ġurisdizzjoni lokali tagħhom. Il-provinċji joperaw taħt sistema parlamentari ta' kamra waħda (unikamerali) skont il-mudell ta' Westminster. L-awtoritajiet lokali u provinċjali jeżerċitaw ċerti setgħat esklussivi, filwaqt li jaqsmu oħrajn mal-gvern provinċjali jew federali. Il-Kumitat ta' Koordinazzjoni tad-Distrett — korp magħmul mill-uffiċjali eletti kollha mill-awtoritajiet lokali tad-distrett — għandu rwol limitat ħafna. === Liġijiet u l-infurzar tal-liġi === [[File:Traffic-controllers - Kathmandu, Nepal - panoramio.jpg|thumb|Uffiċjali tal-pulizija tat-traffiku jidderieġu t-traffiku manwalment fit-toroq u fl-intersezzjonijiet l-aktar traffikużi.]] Il-Kostituzzjoni tan-Nepal hija l-liġi suprema tal-pajjiż, u kwalunkwe liġi oħra li tikkontradixxiha hija awtomatikament invalida sal-punt ta' dik il-kontradizzjoni. Dispożizzjonijiet legali speċifiċi huma kkodifikati fil-Kodiċi Ċivili u l-Kodiċi Penali, akkumpanjati mill-Kodiċi tal-Proċedura Ċivili u l-Kodiċi tal-Proċedura Kriminali, rispettivament. Il-Qorti Suprema hija l-awtorità aħħarija dwar l-interpretazzjoni legali u tista' tordna lill-Parlament biex jemenda jew jippromulga liġijiet ġodda kif meħtieġ. Il-piena tal-mewt ġiet abolita. Il-liġi tirrikonoxxi l-istupru fiż-żwieġ u tappoġġja d-dritt għall-abort; madankollu, ġew introdotti restrizzjonijiet minħabba żieda fl-abort selettiv għas-sess. In-Nepal huwa firmatarju tal-Konvenzjoni ta' Ġinevra, trattati li jipprojbixxu armi bijoloġiċi, kimiċi u nukleari, il-Konvenzjonijiet Fundamentali tal-Organizzazzjoni Internazzjonali tax-Xogħol, it-Trattat dwar in-Nonproliferazzjoni tal-Armi Nukleari, u l-Ftehim ta' Pariġi dwar it-tibdil fil-klima. Ċerti dispożizzjonijiet legali, iffurmati minn sensittivitajiet soċjoekonomiċi, kulturali u reliġjużi, jibqgħu diskriminatorji. Teżisti diskriminazzjoni bbażata fuq is-sess kontra ċittadini barranin miżżewġin ma’ ċittadini Nepaliżi. Il-linjaġġ patern ta’ persuna huwa vvalutat u meħtieġ f'dokumenti legali. Ħafna liġijiet jibqgħu mhux infurzati fil-prattika. === Militari u intelligence === [[File:Kukri, karda & chakmak.jpg|thumb|Is-sikkina b'użi multipli Kukri (hawn fuq) hija l-arma distintiva tal-forzi armati tan-Nepal u tintuża mill-Gurkhas, mill-Armata tan-Nepal, mill-pulizija u saħansitra mill-gwardji tas-sigurtà.]] Il-President huwa l-kmandant suprem tal-Armata tan-Nepal; l-amministrazzjoni ta' kuljum tagħha titmexxa mill-Ministeru tad-Difiża. L-infiq militari fl-2018 kien ta' $398.5 miljun, li jammonta għal madwar 1.4% tal-Prodott Domestiku Gross (PDG). L-Armata tan-Nepal — forza magħmula kważi esklussivament minn infanterija fuq l-art — għandha inqas minn 100,000 membru; ir-reklutaġġ isir fuq bażi volontarja. Hija għandha ftit inġenji tal-ajru — prinċipalment ħelikopters — li ​​jintużaw l-aktar għat-trasport, għall-għassa, u għal operazzjonijiet ta' tfittxija u salvataġġ. Id-Direttorat tal-Intelligence Militari fi ħdan l-Armata tan-Nepal iservi bħala l-aġenzija tal-intelligence militari, filwaqt li d-Dipartiment tal-Investigazzjoni Nazzjonali, responsabbli għall-ġbir ta' intelligence domestika u internazzjonali, jopera b'mod indipendenti. L-Armata tan-Nepal tintuża primarjament għas-sigurtà ta' rutina ta' infrastruttura u riżorsi kritiċi, għal rondi kontra l-kaċċa illegali fil-parks nazzjonali, għal operazzjonijiet kontra l-insurġenza, u għal missjonijiet ta' tfittxija u salvataġġ waqt diżastri naturali; hija twettaq ukoll proġetti kbar ta' kostruzzjoni. M'hemm l-ebda politika diskriminatorja fir-rigward tar-reklutaġġ fl-armata, iżda l-forza hija ddominata minn irġiel li ġejjin mill-kasti tal-gwerriera tal-elite Pahari. == Ekonomija == In-Nepal huwa wieħed mill-pajjiżi l-inqas żviluppati; jikklassifika fil-165 post fid-dinja f’termini ta’ PDG nominali per capita u fil-162 post f'termini ta' PDG per capita bbażat fuq il-parità tal-kapaċità tal-akkwist (PPP). Fl-2019, il-prodott domestiku gross (PDG) tan-Nepal kien jammonta għal $34.186 biljun. In-Nepal dejjem kien ikklassifikat fost l-ifqar pajjiżi fid-dinja. Ilu membru tad-WTO mit-23 ta' April 2004. Il-forza tax-xogħol tan-Nepal, li tikkonsisti fi 16.8 miljun ħaddiem, hija s-37 l-akbar waħda fid-dinja. Is-settur primarju jammonta għal 27.59% tal-PDG, is-settur sekondarju għal 14.6%, u s-settur terzjarju għal 57.81%. Ir-rimessi — li ​​fl-2018 ammontaw għal total ta' US$8.1 biljun (id-dsatax-il l-akbar ammont globalment u 28.0% tal-PDG) — ġew kontribwiti lill-ekonomija minn mijiet ta' eluf ta' ħaddiema, prinċipalment fil-Malasja u fil-Lvant Nofsani; kważi kollha kemm huma kienu ħaddiema bla ħiliet speċifiċi. Il-prodotti agrikoli ewlenin jinkludu ċ-ċereali (xgħir, qamħirrum, millieġ, ross u qamħ), żrieragħ taż-żejt, patata, legumi, kannamieli taz-zokkor, ġuta, tabakk, ħalib u laħam tal-buflu tal-ilma. L-industriji ewlenin jinkludu t-turiżmu, it-twapet, it-tessuti, is-sigaretti, is-siment u l-briks, kif ukoll impjanti fuq skala żgħira għall-ipproċessar tar-ross, il-ġuta, iz-zokkor u ż-żrieragħ taż-żejt. Il-kummerċ internazzjonali tan-Nepal espanda b’mod sinifikanti fl-1951 bl-istabbiliment tad-demokrazija; il-liberalizzazzjoni bdiet fl-1985 u aċċellerat wara l-1990. Fis-sena fiskali 2016/17, il-kummerċ barrani tan-Nepal ammonta għal 1.06 triljun rupja — żieda ta' tlieta u għoxrin darba meta mqabbel mal-45.6 biljun rupja rreġistrati fl-1990/91. Aktar minn 60% tal-kummerċ tan-Nepal isir mal-Indja. L-esportazzjonijiet ewlenin jinkludu ħwejjeġ lesti, twapet, legumi, artiġjanat, ġilda, ħxejjex aromatiċi mediċinali u prodotti tal-karta, li flimkien jammontaw għal 90% tat-total. L-importazzjonijiet ewlenin jinkludu diversi oġġetti lesti u nofshom lesti, materja prima, makkinarju u tagħmir, fertilizzanti kimiċi, apparat elettriku u elettroniku, prodotti tal-petroleum, deheb u ħwejjeġ lesti. Ir-rata tal-inflazzjoni kienet ta’ 4.5% fl-2019. Id-dħul per capita huwa ta' $1,004. Id-distribuzzjoni tal-ġid fost in-Nepali hija simili għal dik ta’ ħafna pajjiżi żviluppati u dawk li qed jiżviluppaw: l-aktar 10% sinjuri tal-familji jikkontrollaw 39.1% tal-ġid nazzjonali, filwaqt li l-aktar 10% foqra jikkontrollaw biss 2.6%. L-Unjoni Ewropea (UE) (46.13%), l-Istati Uniti (17.4%) u l-Ġermanja (7.1%) huma l-imsieħba ewlenin tagħha fl-esportazzjoni; dawn prinċipalment jixtru ħwejjeġ lesti (RMG) min-Nepal. L-imsieħba tan-Nepal fl-importazzjoni jinkludu lill-Indja (47.5%), lill-Emirati Għarab Magħquda (11.2%), lill-Għarabja Sawdija (4.9%) u lil Singapore (4%). === Turiżmu === [[File:USAID Measuring Impact Conservation Enterprise Retrospective (Nepal; National Trust for Nature Conservation) (26428623908).jpg|thumb|Turisti josservaw rinoċeronte mill-perspettiva ta' iljunfant Ażjatiku fil-Park Nazzjonali ta' Chitwan.]] It-turiżmu huwa wieħed mill-akbar industriji tan-Nepal u dik li qed tikber bl-aktar mod mgħaġġel; jimpjega aktar minn miljun ruħ u jikkontribwixxi 7.9% tal-Prodott Domestiku Gross (PDG) totali. In-numru ta' viżitaturi internazzjonali qabeż il-miljun għall-ewwel darba fl-2018 (esklużi t-turisti Indjani li jaslu bl-art). In-Nepal jattira madwar 6% tal-viżitaturi li jżuru l-Asja t’Isfel, għalkemm dawn jonfqu ferm inqas bħala medja, u b'hekk in-Nepal jiġġenera 1.7% tad-dħul totali. Fost id-destinazzjonijiet ewlenin insibu lil Pokhara, ir-rotta tal-mixi (trekking) ta' Annapurna, u erba’ siti elenkati fil-Wirt Dinji tal-UNESCO: Lumbini, il-Park Nazzjonali ta' Sagarmatha (fejn jinsab il-Muntanja Everest), is-seba' siti fil-Wied ta' Kathmandu li huma elenkati kollettivament bħala entrata waħda, u l-Park Nazzjonali ta' Chitwan. Il-biċċa l-kbira tad-dħul tan-Nepal mill-muntanjiżmu ġej mill-Muntanja Everest. In-Nepal fetaħ uffiċjalment għall-Punentin fl-1951 u sar destinazzjoni popolari fi tmiem ir-"rotta tal-hippies" matul is-snin sittin u sebgħin. Għalkemm l-industrija — li ​​sofriet matul il-gwerra ċivili tad-disgħinijiet — minn dak iż-żmien irkuprat, tiffaċċja sfidi ta' tkabbir minħabba nuqqas ta' faċilitajiet adattati għal turiżmu ta’ livell għoli (kwistjoni magħrufa bħala l-"konġestjoni fl-infrastruttura"), problemi dejjem akbar għal Nepal Airlines, u l-iżvilupp u l-kummerċjalizzazzjoni limitati ta’ ċerti destinazzjonijiet. It-turiżmu tat-tip *homestay* — fejn turisti interessati fil-kultura u fl-ekoturiżmu joqogħdu bħala mistednin li jħallsu fi djar ta' komunitajiet indiġeni — kiseb ċertu suċċess. It-Tempju ta' Pashupatinath f’Kathmandu huwa kumpless ewlieni ta' tempji Ħindu li jinsab max-xtut tax-Xmara Bagmati. Is-sit jinkludi l-Pashupati Aryaghat, sensiela ta' pjattaformi ddedikati għall-kremazzjoni ta' katavri fil-miftuħ. Dawn il-kremazzjonijiet isiru fil-pubbliku, u ż-żona tattira numru sinifikanti ta' turisti internazzjonali. Minħabba l-istands fil-viċin li jbigħu xorb u ikel ħafif, huwa komuni li tara turisti jikkunsmaw dawn l-oġġetti waqt li jaraw lin-nies tal-post li jkunu qed jesprimu l-luttu tagħhom. == Infrastruttura == === Enerġija === [[File:Kaligandaki A HPS Tailrace Channel.jpg|thumb|Id-diga idroelettrika ta' Middle Marsyangdi. In-Nepal għandu potenzjal sinifikanti għall-ġenerazzjoni tal-enerġija idroelettrika, li biħsiebu jesporta lejn l-Asja t'Isfel kollha.]] Il-biċċa l-kbira tal-enerġija tan-Nepal ġejja mill-bijomassa (80%) u minn fjuwils fossili importati (16%). Il-maġġoranza tal-konsum finali tal-enerġija sseħħ fis-settur domestiku (84%), segwit mit-trasport (7%) u l-industrija (6%); is-setturi tat-trasport u dawk industrijali kibru b'rata mgħaġġla f'dawn l-aħħar snin. Minbarra xi depożiti tal-linjite, in-Nepal m'għandu l-ebda riżerva magħrufa ta' żejt, gass jew faħam. Il-fjuwils fossili kummerċjali kollha (prinċipalment iż-żejt, il-LPG u l-faħam) huma importati, bi spiża ekwivalenti għal 129% tad-dħul totali tal-pajjiż mill-esportazzjoni. Madwar 1% biss tal-ħtiġijiet tal-enerġija huma sodisfatti bl-elettriku. In-natura permanenti tax-xmajjar tan-Nepal u t-topografija wieqfa tal-pajjiż jipprovdu kundizzjonijiet ideali għall-iżvilupp ta' proġetti idroelettriċi. L-istimi jindikaw li l-potenzjal idroelettriku ekonomikament vijabbli tan-Nepal huwa ta' madwar 42,000 MW. In-Nepal irnexxielu jisfrutta biss madwar 1,100 MW. Peress li l-biċċa l-kbira tal-enerġija tiġi ġġenerata minn impjanti tat-tip "run-of-the-river" (ROR), il-produzzjoni attwali tkun ħafna aktar baxxa matul ix-xhur xotti tax-xitwa — meta d-domanda massima tista' tilħaq l-1,200 MW — u dan iġiegħel lin-Nepal jimporta sa 650 MW mill-Indja biex jissodisfa d-domanda. Proġetti idroelettriċi ewlenin qed jiffaċċjaw dewmien u intoppi. Ir-rata ta' elettrifikazzjoni tan-Nepal (76%) hija komparabbli ma' dik ta' pajjiżi oħra fir-reġjun, iżda teżisti disparità sinifikanti bejn iż-żoni rurali (72%) u dawk urbani (97%). Il-prestazzjoni tas-settur tal-enerġija għadha mhix sodisfaċenti minħabba tariffi għoljin, telf sostanzjali fis-sistema, spejjeż għoljin ta' ġenerazzjoni, spejjeż ġenerali għoljin, persunal żejjed u domanda domestika baxxa. === Trasport === In-Nepal jibqa' iżolat mir-rotot ewlenin tat-trasport globali fuq l-art, fl-ajru u bil-baħar, għalkemm is-settur tal-avjazzjoni fil-pajjiż jinsab f'qagħda aħjar; dan jiftaħar b’47 ajruport — li ​​11 minnhom għandhom runways pavimentati — u jara volum sinifikanti ta' traffiku u titjiriet frekwenti. It-terren imħarbat u muntanjuż li jkopri ż-żewġ terzi tat-tramuntana tal-pajjiż għamel il-kostruzzjoni ta' toroq u infrastruttura oħra biċċa xogħol diffiċli u għalja. Sal-2016, kien hemm ftit aktar minn 11,890 km (7,388 mil) ta' toroq pavimentati, 16,100 km (10,004 mil) ta' toroq mhux pavimentati, u 59 km (37 mil) biss ta' linji ferrovjarji fin-nofsinhar. Iċ-ċentri amministrattivi tad-distretti kollha (bl-eċċezzjonita' Simikot) kienu konnessi man-netwerk tat-toroq. Il-biċċa l-kbira tat-toroq rurali ma jkunux jistgħu jintużaw matul l-istaġun tax-xita, u anke t-toroq ewlenin nazzjonali spiss jispiċċaw ma jistgħux jintużaw. In-Nepal jiddependi kważi għalkollox fuq nazzjonijiet barranin, bħall-Ġappun, għall-kostruzzjoni, il-manutenzjoni u l-espansjoni tan-netwerk tat-toroq tiegħu. Il-linja tal-ajru nazzjonali, Nepal Airlines, tinsab f’qagħda ħażina minħabba amministrazzjoni ħażina u korruzzjoni, u tpoġġiet fil-lista s-sewda tal-UE. Fuq livell domestiku, l-istat sottożviluppat tan-netwerk tat-toroq ixekkel l-aċċess għas-swieq, l-iskejjel u l-kliniċi tas-saħħa. === Komunikazzjoni === Skont ir-rapport MIS ta' Awwissu 2019 tal-Awtorità tat-Telekomunikazzjoni tan-Nepal, ir-rata ta' abbonament għas-servizzi tat-telefonija bil-vuċi kienet tammonta għal 2.70% tal-popolazzjoni totali għal-linji fissi u 138.59% għall-mowbajls; 98% tat-telefonija bil-vuċi kollha saret permezz tal-mowbajls. Bl-istess mod, filwaqt li huwa stmat li 14.52% kellhom aċċess għall-broadband fiss, 52.71% oħra aċċessaw l-Internet permezz ta' abbonamenti tad-data mobbli — b’kważi 15-il miljun minnhom jużaw it-teknoloġija 3G jew ogħla. Is-suq tal-vuċi u l-broadband mobbli kien iddominat minn żewġ kumpaniji tat-telekomunikazzjoni: Nepal Telecom, li hija proprjetà tal-istat (55%), u l-kumpanija multinazzjonali privata Ncell (40%). Fir-rigward tal-ishma tas-suq ta' 21% miżmuma mill-broadband fiss, Nepal Telecom kienet tammonta għal madwar 25%, bil-bqija mqassma fost fornituri privati ​​tas-servizz tal-Internet. Għalkemm teżisti disparità sinifikanti fir-rati ta' penetrazzjoni bejn iż-żoni rurali u dawk urbani, is-servizz mobbli laħaq 75 distrett madwar il-pajjiż — u b’hekk kopra 90% tat-territorju — u l-aċċess għall-broadband mistenni jilħaq 90% tal-popolazzjoni. === Midja === Sal-2019, l-istat kien jopera tliet stazzjonijiet tat-televiżjoni, kif ukoll stazzjonijiet tar-radju nazzjonali u reġjonali. Hemm 117-il stazzjon tat-televiżjoni privat u 736 stazzjon tar-radju FM liċenzjat, li minnhom tal-inqas 314 huma stazzjonijiet tar-radju tal-komunità. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-perċentwal ta' unitajiet domestiċi li kellhom radju kien ta' 50.82%; televiżjoni, 36.45%; televiżjoni bil-kejbil, 19.33%; u kompjuter, 7.28%. Skont il-klassifikazzjoni tal-Kunsill tal-Istampa tan-Nepal tal-2017, għaxar gazzetti nazzjonali ta' kuljum u ta' kull ġimgħa — minn fost 833 pubblikazzjoni li jipproduċu kontenut oriġinali — huma kklassifikati fil-Kategorija A+. Fl-2019, l-organizzazzjoni Reporters Without Borders ikklassifikat lin-Nepal fil-106 post fid-dinja f’dak li għandu x'jaqsam mal-libertà tal-istampa. == Data demografika == [[File:Ethnicities and Castes Nepal.png|thumb|Gruppi etniċi u kasti fid-distretti tan-Nepal]] Iċ-ċittadini tan-Nepal huma magħrufa bħala Nepali. In-Nepali huma dixxendenti ta' tliet mewġiet migratorji ewlenin li oriġinaw mill-Indja, mit-Tibet u—permezz ta' Assam—mit-tramuntana tal-Burma u minn Yunnan. Fost l-ewwel abitanti kien hemm il-Kirat tar-reġjun tal-Lvant, in-Newar tal-Wied ta' Kathmandu, it-Tharu indiġeni tal-pjanuri ta' Terai, u l-poplu Khas Pahari tal-għoljiet fil-Punent imbiegħed. Minkejja l-migrazzjoni ta' parti sinifikanti tal-popolazzjoni lejn Terai fi żminijiet reċenti, il-maġġoranza tan-Nepali għadhom jgħixu fl-artijiet għoljin ċentrali, filwaqt li l-muntanji tat-Tramuntana huma ftit popolati. [[File:Magar Culture.jpg|thumb|Koppja Magar]] In-Nepal huwa pajjiż multikulturali u multietniku, dar għal 125 grupp etniku distint li jitkellmu 123 lingwa materna differenti u jipprattikaw diversi reliġjonijiet indiġeni u tradizzjonali flimkien mal-Induiżmu, il-Buddiżmu, l-Iżlam u l-Kristjaneżmu. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-popolazzjoni tan-Nepal kienet tammonta għal 26.5 miljun—kważi tliet darbiet id-disa' miljuni rreġistrati fl-1950. Bejn l-2001 u l-2011, id-daqs medju tal-familja naqas minn 5.44 għal 4.9. Iċ-ċensiment irreġistra wkoll madwar 1.9 miljun persuna bħala "assenti"—żieda ta' aktar minn miljun mill-2001—bil-maġġoranza jkunu ħaddiema rġiel impjegati barra mill-pajjiż. Din ix-xejra kienet marbuta ma' tnaqqis fil-proporzjon bejn is-sessi minn 99.8 fl-2001 għal 94.2. Ir-rata annwali tat-tkabbir tal-popolazzjoni kienet ta' 1.35% bejn l-2001 u l-2011, tnaqqis mill-medja ta' 2.25% bejn l-1961 u l-2001; dan it-tnaqqis huwa attribwit ukoll għall-popolazzjoni assenti. In-Nepal jikklassifika fost l-għaxar pajjiżi l-inqas urbanizzati fid-dinja, iżda fl-istess ħin għandu waħda mill-ogħla rati ta' urbanizzazzjoni globalment (ibbażat fuq dejta tal-2014). Huwa stmat li 18.3% tal-popolazzjoni kienet tgħix f’żoni urbani. Ir-rati ta' urbanizzazzjoni huma għoljin fit-Terai, fil-widien Doon tal-Inner Terai, u fil-widien tal-Middle Hills, iżda baxxi fil-Ħimalaja. Bl-istess mod, ir-rata hija ogħla fiċ-ċentru u fil-lvant tan-Nepal meta mqabbla mal-punent. Il-belt kapitali, Kathmandu—magħrufa bħala l-"Belt tat-Tempji"—hija l-akbar belt tal-pajjiż u ċ-ċentru kulturali u ekonomiku tiegħu. Bliet ewlenin oħra fin-Nepal jinkludu Pokhara, Biratnagar, Lalitpur, Bharatpur, Birgunj, Dharan, Hetauda u Nepalgunj. Il-konġestjoni, it-tniġġis u n-nuqqas ta' ilma tax-xorb huma wħud mill-problemi ewlenin li qed jiffaċċjaw bliet li qed jikbru malajr, speċjalment il-Wied ta' Kathmandu. === Lingwa === [[File:MOST SPOKEN LANGUAGE IN NEPAL.png|thumb|Lingwi tan-Nepal (2021)]] Il-wirt lingwistiku divers tan-Nepal ġej minn tliet gruppi lingwistiċi ewlenin: l-Indo-Arjan, is-Sino-Tibetan, u diversi lingwi indiġeni iżolati. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-lingwi ewlenin tan-Nepal (skont il-perċentwal ta' kelliema nattivi) huma n-Nepali (44.6%), il-Maithili (11.7%), il-Bhojpuri (6.0%), it-Tharu (5.8%), it-Tamang (5.1%), in-Nepal Bhasa (3.2%), il-Bajjika (3%), il-Magar (3.0%), id-Doteli (3.0%), l-Urdu (2.6%), l-Awadhi (1.89%) u s-Sunwar. In-Nepal huwa dar għal mill-inqas erba' lingwi tas-sinjali indiġeni. In-Nepali, li oriġina mis-Sanskrit, jinkiteb bl-iskrittura Devanagari. Hija l-lingwa uffiċjali u sservi bħala *lingua franca* fost in-Nepaliżi li ġejjin minn gruppi etnolingwistiċi diversi. Il-lingwi reġjonali Maithili, Awadhi u Bhojpuri huma mitkellma fir-reġjun tan-Nofsinhar tat-Terai, filwaqt li l-Urdu huwa komuni fost il-Musulmani Nepaliżi. Diversi forom tat-Tibetan huma mitkellma fil-Ħimalaja u fir-reġjun tat-Tramuntana, bit-Tibetan Letterarju Standard mifhum sew minn dawk li għandhom taħriġ reliġjuż. Id-djaletti lokali fit-Terai u fiż-żoni muntanjużi fil-biċċa l-kbira m’għandhomx sistema ta' kitba, għalkemm għaddejjin sforzi biex jiġu żviluppati sistemi ta' kitba għal ħafna minnhom bl-użu tad-Devanagari jew tal-alfabett Ruman. === Reliġjon === [[File:Sadus at Pashupatinath temple.JPG|thumb|Sadus fit-Tempju ta' Pashupatinath]] In-Nepal huwa pajjiż sekulari, kif iddikjarat fil-Kostituzzjoni tan-Nepal tal-2012 (Parti 1, Artikolu 4), fejn is-sekulariżmu "jfisser libertà reliġjuża u kulturali, flimkien mal-ħarsien tar-reliġjon u l-kultura mgħoddija lilna minn żmien immemorjali (*Sanatan*)." Iċ-ċensiment tal-2011 irrapporta li r-reliġjon bl-akbar għadd ta' segwaċi fin-Nepal kienet l-Induiżmu (81.3% tal-popolazzjoni), segwita mill-Buddiżmu (9%); il-bqija kienu jinkludu l-Iżlam (4.4%), il-Kirant (3.1%), il-Kristjaneżmu (1.4%), u l- *Prakriti* jew il-qima tan-natura (0.5%). F'termini ta' perċentwal tal-popolazzjoni, in-Nepal għandu l-akbar popolazzjoni Induista fid-dinja. In-Nepal kien uffiċjalment saltna Induista sa żmien mhux ilu, u Shiva kien meqjus bħala d-divinità protettriċi tal-pajjiż. Għalkemm ħafna politiki tal-gvern matul iż-żmien injoraw jew emarġinaw reliġjonijiet minoritarji, is-soċjetà Nepaliżi ġeneralment tgawdi minn tolleranza reliġjuża u armonija bejn il-fidi kollha, b'inċidenti iżolati biss ta' vjolenza motivata mir-reliġjon. Il-kostituzzjoni tan-Nepal ma tagħti lil ħadd id-dritt li jikkonverti persuna oħra għal reliġjon differenti. In-Nepal għadda wkoll liġi aktar stretta kontra l-konverżjoni fl-2017. In-Nepal għandu t-tieni l-akbar popolazzjoni Induista fid-dinja, wara l-Indja. === Edukazzjoni === In-Nepal daħal fl-era moderna fl-1951 b’rata ta’ litteriżmu ta’ 5% u madwar 10,000 student irreġistrati fi 300 skola. Sal-2017, kien hemm aktar minn seba’ miljun student irreġistrati f’35,601 skola. Ir-rata ġenerali tal-litteriżmu (għall-popolazzjoni ta’ ħames snin ’il fuq) kienet ta’ 54.1% fl-2001. Ir-rata netta ta’ reġistrazzjoni fl-edukazzjoni primarja laħqet is-97% sal-2017; madankollu, ir-rata ta’ reġistrazzjoni kienet taħt is-60% fil-livell sekondarju (gradi 9–12) u madwar 12% fil-livell terzjarju. Għalkemm teżisti disparità sinifikanti bejn is-sessi fir-rata ġenerali tal-litteriżmu, il-bniet qabżu lis-subien fir-reġistrazzjoni fil-livelli kollha tal-edukazzjoni. In-Nepal għandu ħdax-il università u erba’ akkademji tax-xjenza indipendenti. Fl-2025, in-Nepal ikklassifika fil-107 post fl-Indiċi Globali tal-Innovazzjoni. In-nuqqas ta' infrastruttura u materjali tat-tagħlim adegwati, il-proporzjonijiet għoljin ta' studenti għal kull għalliem, il-politiċizzazzjoni tal-kumitati tal-ġestjoni tal-iskejjel, u l-organizzazzjoni f'unjins fuq bażi partiġjana fost l-istudenti u l-għalliema joħolqu ostakli għall-progress. L-edukazzjoni bażika b’xejn hija garantita mill-kostituzzjoni, iżda l-programm nieqes mill-fondi meħtieġa għal implimentazzjoni effettiva. Il-gvern iżomm programmi ta' boroż ta' studju għall-bniet u għall-istudenti b'diżabilità, kif ukoll għat-tfal ta' martri, ta' komunitajiet emarġinati u ta' familji foqra. Għexieren ta' eluf ta' studenti Nepali jitilqu mill-pajjiż kull sena fit-tfittxija ta' edukazzjoni u impjieg aħjar, u nofshom qatt ma jirritornaw. == Gallerija == <gallery> Kathmandu-Hanuman Dhoka-Nasal Chowk-08-Pancamukhi Hanuman Mandir-2013-gje.jpg|Kathmandu Pashupatinath-Menschen-10-Holzsammler-2013-gje.jpg|Pashupatinath Patan-Palast-Garten-16-Stele-2015-gje.jpg|Patan Bhaktapur-Palastplatz 01 mit Siddhilakshmi-Cyasilim-Bhupatindramalla-Saeule-Vatsala-Yaksheshvara-gje.jpg|Bhaktapur Gokyo surroundings-44-Mulde-2007-gje.jpg|Himalaya Cho La Tsho-14-2007-gje.jpg|Himalaya Mustang-Chhungkar-08-Choerten-2015-gje.jpg|Mustang Mustang-Lo Manthang to Tibetan border-38-Milka-Kuh-2015-gje.jpg|Mustang Mount Everest as seen from Drukair2 PLW edit.jpg|Mount Everest </gallery> <gallery> File:Nepal adm location map.svg|Mappa File:Nepal relief location map.jpg|Nepal Relief Mappa tal-Post File:Flag of Kathmandu.svg|Bandiera ta' Katmandu/Katmandú File:NepalKathmanduDistrictmap.png|Map displaying Village Development Committees in Kathmandu District, Katmandu/Katmandú (Motto: Il-wirt tiegħi, il-kburija tiegħi, Kathmandu tiegħi) File:Kathmandu District in Nepal 2015.svg|Distrett ta' Kathmandu (Nepaliż: काठमाडौं जिल्ला) huwa distrett li jinsab fil-Wied ta' Kathmandu, Provinċja ta' Bagmati tan-Nepal. Huwa wieħed mis-77 distrett tan-Nepal, għandu erja ta' 413.69 km² (159.7 mi²), u huwa l-aktar distrett b'popolazzjoni densa fin-Nepal b'1,081,845 abitant fl-2001, 1,744,240 fl-2011 u 2,017,532 fil-kwartieri ġenerali amministrattivi. tad-distrett ta 'Kathmandu jinsab f'Kathmandu. Il-belt għandha 21 uffiċċju postali li jimmaniġġjaw il-posta minn madwar il-pajjiż u lil hinn, u Kathmandu DPO għandha 44,600 bħala kodiċi postali għal servizzi ta 'kunsinna ta' posta internazzjonali bħal UPS jew DHL Couriers, eċċ. </gallery> <gallery> File:Bhaktapur durbar square.jpg|Bhaktapur Durbar Square, il-kumpless tal-palazz irjali, fl-1854, miżbugħa minn Henry Ambrose Oldfield (1822-1871). File:Sindhuli Fort 01.jpg|Sindhuli Gadhi Ruins (Distrett tal-lum Sindhuli, Provinċja ta' Bagmati, Nepal) File:Kirtipur swords.jpg|Xwabel mill-Battalja ta' Kirtipur ((Nepal bhasa bhasa: कीर्तिपुरयाउ युद्ध) seħħew fl-1767 waqt il-konkwista ta' Gorkha tan-Nepal, u kienet miġġielda fil-belt prinċipali ta' Kathman f'Bagha fil-Wied ta' Nepal va tempju File:Kathmandu 1811 high (cropped).jpg|L-orizzont ta' Kathmandu mimli pagoda fl-1811. File:Kathmandu durbar square.jpg|Kathmandu Durbar Square, fejn saret il-battalja ewlenija, kif deher fl-1852, miżbugħa minn Henry Ambrose Oldfield (1822-1871).. File:Jaya prakash malla.jpg|Jaya Prakash Malla (saltan 1736–1768), l-aħħar re ta' Kathmandu File:Capture of Magaer.jpg|Qbid ta' Magaer (il-lum ir-raħal ta' Maga fil-majjistral ta' Gyirong): xena mill-Kampanja Gurkha (Nepal) 1792, Il-Gwerra Sino-Nepaliż (Nepaliż: नेपाल-चीन युद्ध u ċ-Ċiniż), magħrufa wkoll bħala Waro the u-Ċiniż bħala l-Kampanja Gorkha (Ċiniż: 廓爾喀之役), kienet gwerra miġġielda bejn id-dinastija Qing taċ-Ċina u r-Renju tan-Nepal bejn l-1788 u l-1792. File:Anglo-Nepal war.jpg|Bhakti Thapa (isfar) imexxi l-armata Gurkhali tan-Nepal kontra l-forzi Brittaniċi, Anglo-Nepal Thapa (isfar) li jmexxi l-armata Gurkhali tan-Nepal kontra l-forzi Brittaniċi, Il-Gwerra Anglo-Nepaliż (नेपाल-अङ्ग्रेज युद 46 ta' Marzu), magħrufa wkoll bħala l-1 ta' Novembru 1818 ्ध – Gorkha File:Joppen1907India1805a.jpg|Mappa tal-Indja fl-1805 File:Bhimsen-thapa-painting.jpg|Bhimsen Thapa, Prim Ministru tan-Nepal mill-1806 sal-1837. File:Gurkha soldier 1815.jpg|Gwerrier Gorkhali. File:Battle of Jaithak.JPG|Pożizzjoni palisade tan-Nepaliż f'Jaithak File:Eight Gurkha men depicted in a British Indian painting, 1815.jpg|Suldati Gorkhali fl-1815 AD File:Sugauli treaty.jpg|It-truppi ta' Bhimsen Thapa, il-lemin, f'Segauli, 1816, b'moskets Bess Brown Pattern ta' l-Indja u bayonets chupi. File:Sugauli Treaty cessions.png|It-Trattat ta' Sugauli tal-4 ta' Marzu 1816. Kien fl-interess ta' Ochterlony li jikkonkludi l-kampanja malajr minħabba l-avviċinament tal-istaġun tad-deni tal-aul, iżda wkoll minħabba li bosta mit-truppi Ewropej tiegħu kienu qed ibatu mid-diżinterija. File:Ilngurkhas1858.jpg|Gurkahs tas-66 Reġiment bil-kostum nazzjonali tagħhom File:Francis Edward Rawdon, Marquess of Hastings.jpg|Francis Edward Rawdon, Markiż ta' Hastings, Gvernatur Ġenerali tal-Indja mill-1813 sal-1823. File:Officer and Private, 40th Foot, 1815.jpg|Uffiċjal u suldat, l-40 Reġiment tal-Marda Brittaniċi, 1815 File:Nepal-Tibet Treaty of 1856.jpg|It-Trattat ta' Thapathali (Ċiniż: 藏尼條約) kien trattat iffirmat bejn il-gvern Tibetan ta' Ganden Phodrang (dak iż-żmien protettorat tad-dinastija Qing) u r-Renju tan-Nepal f'Thapathali Durbar f'Kathmandu, il-kapitali tan-Nepal, wara n-Nepal. -Gwerra tat-Tibet (1855–1856). F'Jannar 1856, grupp rappreżentattiv mit-Tibet (flimkien ma' ambaxxatur Ċiniż) ġie Kathmandu biex jiddiskuti t-trattat. Wara diskussjoni twila, il-grupp rappreżentattiv fl-aħħar iffirma trattat fl-24 ta' Marzu. </gallery> <gallery> File:Nepal army-Basantapur darbar square3.JPG|Guruju Paltan (kumpanija tal-infanterija ċerimonjali) tal-Armata tan-Nepal bl-uniformi tradizzjonali File:Kukri, karda & chakmak.jpg|Khukuri, Karda u Chakmak. Khukuri hija l-arma simbolika tal-armata tan-Nepal File:Kukri.jpg|Il-Khukuri hija l-arma u l-għodda tradizzjonali tal-Gurkhas. File:Nepali soldiers Le Bon 1885.jpg|Suldati Nazzjonali tan-Nepal minn Gustave Le Bon, 1885 File:Nepal Army Special Forces.jpg|Suldati tal-Armata tan-Nepal f'Jum l-Armata </gallery> ==Referenzi== {{Referenzi}} {{Asja}} [[Kategorija:Nepal| ]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Asja]] [[Kategorija:Pajjiżi interkjużi]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1768]] gi1o3colgywo9cyeotyfh2zh0pejjpk 331757 331756 2026-08-25T22:01:23Z ĠanniĠuzeppi 27231 331757 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika Federali Demokratika tan-Nepal |isem_nattiv = सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल<br />''Sanghiya Loktāntrik Ganatantra Nepāl'' |isem_komuni = Kirġiżistan |stampa_bandiera = Flag of Nepal.svg |stampa_emblema =Emblem of Nepal.svg |tip_simbolu = Emblema |daqs_simbolu = 125px |stampa_mappa = Nepal (orthographic projection).svg |stampa_mappa2 = Map of Nepal (Political and Administrative).jpg |deskrizzjoni_mappa = <small>Pożizzjoni tan-Nepal (aħdar)</small> |ħolqa_bandiera = Bandiera tan-Nepal |ħolqa_emblema = Emblema tan-Nepal |ħolqa_demografija = Demografija tan-Nepal |mottu_nazzjonali = जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी <small>([[Sanskrit]])<br/>''Janani Janmabhoomischa Swargadapi Gariyasi''</small> |innu_nazzjonali = ''[[Sayaun Thunga Phool Ka|Sayaun Thunga Phulka]]''<br/><small>''Magħmula minn Mijiet ta' Fjuri''</small> |lingwi_uffiċjali = [[lingwa Nepali|Nepali]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Kathmandu]] |latd=27 |latm=42 |latNS=N |lonġd=85 |lonġm=19 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[Kathmandu]] |leġislatura = [[Assemblaġġ kostitwenti]] |tip_gvern = [[Repubblika parlamentari]] [[Repubblika federali|federali]] |titlu_kap1 = [[President tan-Nepal|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru tan-Nepal|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Ram Chandra Paudel]] |isem_kap2 = [[Balen Shah]] |poż_erja = 95 |erja_km2 = 147,181 |erja_mi_kw = 56,827 |perċentwal_ilma = 2.8 |sena_stima_popolazzjoni = 28,982,771 |stima_popolazzjoni = 2016 |poż_stima_popolazzjoni = <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 26,494,504 |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011 |densità_popolazzjoni_km2 = 180 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 518 |poż_densità_popolazzjoni = 62 |sena_PGD_PSX = 2013 |PGD_PSX = $62.384 biljun<ref>http://databank.worldbank.org/data/download/GDP_PPP.pdf</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita =$2,310 |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2014 |IŻU = {{increase}} 0.548<ref name="HDI">{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |titlu=2015 Human Development Report |sena=2015 |data-aċċess=2015-12-15 |pubblikatur=United Nations Development Programme |lingwa=Ingliż}}</ref> |poż_IŻU = 145 |kategorija_IŻU =<span style="color:#e0584e;white-space:nowrap;">bax</span> |tip_sovranità = [[Unifikazzjoni tan-Nepal|Unifikazzjoni]] |avveniment_stabbilit1 = Renju iddikjarat |data_stabbilit1 = 25 ta' Settembru 1768 |avveniment_stabbilit2 = Stat iddikjarat |data_stabbilit2 = 15 ta' Jannar 2007 |avveniment_stabbilit3 =Repubblika iddikjarata |data_stabbilit3 = 28 ta' Mejju 2008 |valuta = [[Rupee tan-Nepal]] |kodiċi_valuta = NPR |żona_ħin = [[Ħin Koordinat Universali|UTC]] |differenza_ħku = +05:45 |żona_ħin_legali = [[Ħin Koordinat Universali|UTC]] |differenza_żona_ħin_legali = +05:45 |cctld = [[.np]] |kodiċi_telefoniku = +977 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $19.921 biljun |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $743 |poż_PGD_nominali_per_capita = }} In-'''Nepal''' ([[lingwa Nepali|Nepali]]:नेपाल), uffiċjalment ir-'''Repubblika Federali Demokratika tan-Nepal''',<ref>{{ċita web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html|titlu=CIA&nbsp;– The World Factbook|pubblikatur=CIA|data-aċċess=2012-12-05|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20101229013308/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html|arkivju-data=2010-12-29|url-status=dead}}</ref> huwa [[pajjiż interkjuż]] fl-[[Asja t'Isfel]]. B'erja ta' 147,181 kilometri kwadri (56,827 mi kw) u b'popolazzjoni ta' madwar 27 miljun, in-Nepal huwa t-[[Lista ta' pajjiżi skont l-erja|93 l-akbar]] pajjiż mill-erja<ref>{{ċita web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|titlu=The World Factbook: Rank order population|pubblikatur=CIA|data-aċċess=2014-02-14|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|arkivju-data=2014-02-09|url-status=dead}}</ref> u l-[[Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni|41 l-akbar]] pajjiż mill-popolazzjoni. Il-pajjiż huwa allokat fil-[[Ħimalajas]] u mdawwar miċ-[[Ċina]] fit-tramuntana u mill-[[Indja]] minn nofsinhar, mill-lvant, u mill-Punent. In-Nepal huwa separat mill-[[Bangladexx]] minn kuritur dejjaq Indjan ta' [[Kuritur Siliguri|Siliguri]] u mill-[[Butan]] minn stat Indjan ta' [[Sikkim]]. [[Kathmandu]] hija l-belt kapitali u l-akbar metropoli tal-pajjiż. == Etimoloġija == [[File:Nēpāla in the Allahabad Pillar inscription.jpg|thumb|"Nēpāla" fl-iskritt Brahmi tardiv, fl-iskrizzjoni tal-Kolonna ta’ Allahabad ta’ Samudragupta (350–375 WK).]] Qabel l-unifikazzjoni tan-Nepal, il-Wied ta' Kathmandu kien magħruf bħala n-Nepal. L-oriġini preċiża tat-terminu *Nepāl* mhijiex ċerta. In-Nepal jissemma f'testi letterarji Indjani tal-qedem li jmorru lura għar-raba' seklu W.K. Ma tistax tiġi stabbilita kronoloġija assoluta, ladarba anke l-eqdem testi jistgħu jinkludu kontribuzzjonijiet anonimi li jmorru lura għall-bidu tal-era moderna. L-isforzi tal-istudjużi biex jipproponu teorija plawżibbli huma mfixkla min-nuqqas ta' ħarsa ġenerali storika komprensiva u minn fehim insuffiċjenti tal-lingwistika jew tal-lingwi rilevanti Indo-Ewropej u Tibeto-Burmani. Skont il-mitoloġija Ħindu, in-Nepal jieħu ismu minn għaref Ħindu tal-qedem jismu Ne, magħruf ukoll bħala Ne Muni jew Nemi. Skont il-*Pashupati Purāna*, billi kienet art protetta minn Ne, iż-żona fil-qalba tal-Ħimalaja saret magħrufa bħala Nepāl. Skont in-*Nepāl Mahātmya*, Pashupati kien afda lil Nemi bil-protezzjoni tal-pajjiż. Skont il-mitoloġija Buddista, il-Bodhisattva Manjushri tbattal lag primordjali mimli sriep biex joħloq il-Wied tan-Nepal u pproklama li Adi-Buddha Ne kien se jieħu ħsieb il-komunità li stabbiliet ruħha hemmhekk; billi l-wied kien għal qalbu lil Ne, ingħata l-isem ta’ Nepāl. Skont il-*Gopalarājvamshāvali*, kompilata għall-ħabta tas-snin tmenin tas-seklu erbatax, in-Nepal jieħu ismu minn Nepa, ragħaj tal-baqar li waqqaf il-fergħa Nepaliżi tal-Abhiras. F'dan ir-rakkont, il-baqra li kien qed jaħleb fil-post fejn skopra l-Jyotirlinga ta' Pashupatinath kienet jisimha wkoll Ne. L-etimoloġija "Ne Muni" ġiet miċħuda minn viżitaturi Ewropej bikrin. L-Indologu Norveġiż Christian Lassen ippropona li *Nepāla* kienet kelma komposta minn *Nipa* (qiegħ ta’ muntanja) u *-ala* (forma mqassra ta’ *alaya*, li tfisser "abitazzjoni"), u għalhekk *Nepāla* kienet tfisser "abitazzjoni fil-qiegħ tal-muntanja." L-Indologu Sylvain Lévi qies it-teorija ta’ Lassen bħala waħda li ma tistax tiġi sostnuta, iżda ma ppropona l-ebda teorija tiegħu stess; huwa sempliċiment issuġġerixxa li jew *Newara* hija forma vernakulari tal-kelma Sanskrita *Nepala*, jew inkella *Nepala* hija forma Sanskritizzata tat-terminu etniku lokali. Il-fehma tiegħu sabet xi appoġġ, għalkemm ma ssolvix il-kwistjoni tal-etimoloġija. Ġie propost ukoll li *Nepa* hija għerq tat-tip Tibeto-Burman magħmul minn *ne* (baqar) u *pa* (gwardjan), fatt li jirrifletti li l-ewwel abitanti tal-wied kienu *gopalas* (rgħajja tal-baqar) u *mahispalas* (rgħajja tal-buflu). Suniti Kumar Chatterji kien jemmen li l-kelma "Nepal" oriġinat minn għeruq tat-tip Tibeto-Burman: *Ne*, li t-tifsira tagħha mhix ċerta (minħabba l-possibbiltajiet numerużi), u *pala* jew *bal*, li t-tifsira tagħhom intilfet għalkollox. == Storja == === Prestorja === Madwar 55,000 sena ilu, l-ewwel bnedmin moderni waslu fis-sottokontinent Indjan mill-Afrika. L-eqdem fdalijiet magħrufa ta’ bnedmin moderni fl-Asja t'Isfel imorru lura madwar 30,000 sena. L-eqdem evidenza arkeoloġika ta’ insedjamenti umani fin-Nepal tmur lura għal madwar l-istess perjodu. Wara s-sena 6500 QK, ħarġet evidenza tad-domestikazzjoni tal-għelejjel u tal-annimali għall-ikel, tal-bini ta’ strutturi permanenti, u tal-ħażna ta' surplus agrikolu f’Mehrgarh u f’siti oħra f’dik li llum hija l-Balochistan. Dawn l-iżviluppi gradwalment evolvew fiċ-Ċivilizzazzjoni tal-Wied tal-Indu, l-ewwel kultura urbana fl-Asja t’Isfel. F’Għoljiet Siwalik tad-distrett ta' Dang ġew skoperti siti preistoriċi li jmorru lura għall-perjodi Paleolitiku, Mesolitiku u Neolitiku. Huwa maħsub li l-ewwel abitanti tan-Nepal modern u taż-żoni biswit kienu nies assoċjati maċ-Ċivilizzazzjoni tal-Wied tal-Indu. Popli Dravidjani — li ​​l-istorja tagħhom tmur lura għal qabel il-bidu tal-Era tal-Bronż fis-sottokontinent Indjan (madwar is-sena 6300 QK) — jista’ jkun li għexu f’din iż-żona qabel il-wasla ta' gruppi etniċi oħra bħat-Tibeto-Burmani u l-Indo-Arjani. Sal-4000 QK, il-popli Tibeto-Burmani kienu waslu n-Nepal; huma waslu jew direttament minn fuq il-Ħimalaja mit-Tibet, jew inkella permezz tal-Mjanmar u l-Grigal tal-Indja, jew saħansitra permezz taż-żewġ rotot. Stella Kramrisch (1964) tinnota l-eżistenza ta’ substrat pre-Dravidjan u Dravidjan; dawn il-gruppi kienu preżenti fin-Nepal saħansitra qabel in-Newars, li kienu jiffurmaw il-maġġoranza tal-abitanti tal-qedem tal-Wied ta' Kathmandu. === Antik === [[File:Changunarayan photowalk-WLV-3897.jpg|thumb|left|Fil-kumpless tat-Tempju ta' Changu Narayan hemm iskrizzjoni fuq il-ġebel li tmur lura għas-sena 464 W.K.; din hija l-ewwel waħda tan-nepal sa mill-iskrizzjoni ta' Ashoka f'Lumbini (għall-ħabta tal-250 Q.K.).]] Madwar is-sena 600 QK, fir-reġjuni tan-Nofsinhar tan-Nepal u tat-Tramuntana tal-Indja bdew jitfaċċaw saltniet żgħar u konfederazzjonijiet ta' klanijiet. Minn waħda minn dawn—is-saltna ta' Shakya—ħareġ prinċep li aktar tard irrinunzja għall-istatus tiegħu biex jgħix ħajja axetika u sar magħruf bħala Gautama Buddha (li tradizzjonalment jitqiegħed fil-perjodu bejn il-563 u l-483 QK). Fis-sekli ta' wara, in-Nepal stabbilixxa ruħu bħala art ta' spiritwalità u post ta' kenn; kellu rwol sinifikanti fit-tixrid tal-Buddiżmu lejn l-Asja tal-Lvant permezz tat-Tibet u kkontribwixxa għall-preservazzjoni ta' manuskritti Ħindu u Buddisti. Għall-ħabta tal-250 QK, ir-reġjuni tan-nofsinhar kienu taħt l-influwenza tal-Imperu Maurya. L-Imperatur Mawrjan Ashoka għamel pellegrinaġġ lejn Lumbini — il-post fejn twieled il-Buddha skont it-tradizzjoni Buddista — u hemmhekk waqqaf kolonna; l-iskrizzjonijiet fuqha jimmarkaw il-bidu tal-istorja dokumentata tan-Nepal. Ashoka żar ukoll il-Wied ta' Kathmandu u bena monumenti biex ifakkar iż-żjara ta' Gautama Buddha f’dik iż-żona. Sas-seklu 4 WK, parti kbira min-Nepal kienet taħt l-influwenza tal-Imperu Gupta. Fil-Wied ta' Kathmandu, il-Kiratas ġew imbuttati lejn il-Lvant mil-Licchavis, u d-dinastija Licchavi telgħet fil-poter għall-ħabta tas-sena 400 W.K. Il-Licchavis bnew monumenti u ħallew warajhom sensiela ta' iskrizzjonijiet; l-istorja tan-Nepal matul dan il-perjodu hija rikostruwita kważi għalkollox abbażi tagħhom. Fis-sena 641, Songtsen Gampo tal-Imperu Tibetan bagħat lil Narendradeva lura lejn ir-renju Licchavi b’armata u ssottometta lin-Nepal. Sussegwentement, partijiet min-Nepal u mir-renju Licchavi waqgħu taħt l-influwenza diretta tal-Imperu Tibetan. Id-dinastija Licchavi bdiet tiddgħajjef lejn l-aħħar tat-tmien seklu u minflokha daħal il-ħakma tat-Thakuri. Ir-rejiet Thakuri ħakmu l-pajjiż sa nofs il-ħdax-il seklu W.K.; ftit li xejn huwa magħruf dwar dan il-perjodu, li spiss jissejjaħ il-"Perjodu tad-Dlam." === Medjevali === [[File:Sinja Valley, Karnali.jpg|thumb|left|Il-Wied ta' Sinja, meqjus bħala l-post tal-oriġini tar-Renju ta' Khasa u tal-lingwa Nepali.]] [[File:Patan Durbar Square-2644.jpg|thumb|Patan Durbar Square, waħda mit-tliet pjazez tal-palazz fil-Wied ta' Kathmandu, inbniet mid-dinastija Malla fis-seklu sbatax. Il-pjazez Durbar jirrappreżentaw il-quċċata ta' aktar minn millennju ta' żvilupp fl-arti u l-arkitettura tan-Nepal.]] Fil-ħdax-il seklu, fil-punent tan-Nepal ħareġ fil-beraħ imperu b'saħħtu tal-poplu Khas; fl-aqwa tiegħu, it-territorju tiegħu kien ikopri parti kbira mill-punent tan-Nepal kif ukoll partijiet mill-punent tat-Tibet u minn Uttarakhand, fl-Indja. Sas-seklu erbatax, l-imperu kien inqasam fil-*Baise rajyas* (li litteralment tfisser "22 stat"), li kienu assoċjati bejniethom b'mod laxk. Il-kultura u l-lingwa għonja tal-poplu Khas infirxu fin-Nepal kollu u saħansitra sa l-Indoċina fis-sekli ta' wara; il-lingwa tagħhom — li ​​aktar tard ingħatat l-isem ta' Nepali — saret il-*lingua franca* tan-Nepal u tar-reġjuni tal-Indja li jmissu miegħu. Fix-xlokk tan-Nepal, mal-fruntiera ma' Bihar, Simraungadh serviet bħala l-belt kapitali tal-Karnats ta' Mithila (jew Tirhut) għall-ħabta tas-sena 1100 W.K.; din baqgħet renju b'saħħtu għal aktar minn 200 sena, u għal perjodu anke ħakmet lil Kathmandu. Wara 300 sena oħra ta' ħakma Musulmana, Tirhut spiċċat taħt il-kontroll tas-Senas ta' Makwanpur. Fl-għoljiet tal-lvant, konfederazzjoni ta' prinċipati Kirat kienet tmexxi ż-żona li tinsab bejn Kathmandu u l-Bengal. Fil-Wied ta' Kathmandu, id-dinastija Malla — li ​​tidher fl-istorja tan-Nepal sa minn żminijiet antiki — stabbiliet ruħha f’Kathmandu u f'Patan f'nofs is-seklu 14. Għall-ewwel, il-Malla ħakmu l-wied taħt is-sovranità ta' Tirhut, iżda stabbilew renju indipendenti lejn l-aħħar tas-seklu 14 hekk kif Tirhut beda jitlef is-saħħa tiegħu. Matul dak l-istess perjodu, Jayasthiti Malla introduċa riformi soċjoekonomiċi estensivi. Sa nofs is-seklu 15, Kathmandu kienet kibret f’imperu b’saħħtu li, skont Kirkpatrick, kien jifrex minn Digarchi (jew Shigatse) fit-Tibet sa Tirhut u Gaya fl-Indja. Lejn l-aħħar tas-seklu 15, il-prinċpijiet Malla qasmu r-renju tagħhom f'erba' saltniet: Kathmandu, Patan u Bhaktapur fil-wied, u Banepa fil-lvant. Ir-rivalità għall-prestiġju bejn dawn is-saltniet aħwa wasslet għal fjuriment tal-arti u l-arkitettura fiċ-ċentru tan-Nepal, kif ukoll għall-bini tal-famużi Pjazez Durbar f’Kathmandu, Patan u Bhaktapur. Il-frammentazzjoni u n-nuqqas ta' fiduċja reċiproka bejniethom wasslu għall-waqgħa tagħhom lejn l-aħħar tas-seklu 18 u, fl-aħħar mill-aħħar, għall-unifikazzjoni tan-Nepal fi stat modern. Minbarra attakk devastanti fuq il-Wied ta' Kathmandu f’nofs is-seklu 14, in-Nepal baqa' fil-biċċa l-kbira tiegħu mhux affettwat mill-invażjoni Musulmana tal-Indja li bdiet fis-seklu 11. Matul il-perjodu tal-Mughal, kien hemm influss lejn in-Nepal ta’ Ħindù li kienu jappartjenu għall-kasti għoljin fl-Indja. Dawn malajr ħalltu kulturalment mal-poplu Khas, u sas-seklu 16, fin-Nepal kien hemm madwar 50 prinċipat immexxi minn Rajput, inklużi t-22 stat *Baisi* u—fil-lvant ta' dawn, fil-parti tal-punent u ċentrali tan-Nepal—l-24 stat *Chaubisi*. Bdiet tinfirex l-idea li n-Nepal kien baqa' l-bastjun veru tal-Ħinduwiżmu pur fi żmien meta l-kultura Indjana kienet ġiet influwenzata minn sekli ta’ ħakma Mughal, segwita mill-ħakma Brittanika. Gorkha, wieħed mill-istati *Baisi*, żviluppa fi saltna influwenti u ambizzjuża magħrufa għall-ġustizzja tagħha, wara li kienet ikkodifikat l-ewwel liġijiet ibbażati fuq il-Ħinduwiżmu fir-reġjun muntanjuż tan-Nepal. === Renju tan-Nepal (1768–2008) === [[File:Prithvi Narayan Shah.jpg|thumb|left|Prithvi Narayan Shah beda l-proċess tal-unifikazzjoni ta' dak li kellu jsir il-pajjiż modern tan-Nepal.]] [[File:Bhimsen-thapa-painting (cropped).jpg|thumb|Matul ir-renju ta' Bhimsen Thapa, in-Nepal laħaq il-quċċata tiegħu.]] [[File:Jung Bahadur Rana in 1887.jpg|thumb|left|Jung Bahadur Rana, li daħħal fis-seħħ politika barranija favur il-Brittaniċi.]] [[File:King Mahendra (cropped).png|thumb|Matul ir-renju tar-Re Mahendra, in-Nepal għadda minn perjodu ta' bidliet industrijali, politiċi u ekonomiċi.]] === Unifikazzjoni, espansjoni u konsolidazzjoni (1768–1846) === F'nofs is-seklu tmintax, Prithvi Narayan Shah, ir-Reta' Gorkha, beda proċess biex jgħaqqad dak li llum huwa n-Nepal. Huwa beda l-missjoni tiegħu billi kiseb in-newtralità tar-renji muntanjużi ġirien. Wara diversi battalji u assedji mdemmija — b'mod partikolari l-Battalja ta' Kirtipur — huwa rnexxielu jirbaħ il-Wied ta' Kathmandu fl-1769. Il-qawwa tal-Gurkha laħqet il-quċċata tagħha meta territorji li kienu jestendu mir-renji ta' Kumaon u Garhwal fil-punent sa Sikkim fil-lvant ġew taħt il-kontroll tan-Nepal. Tilwima mat-Tibet dwar il-kontroll tal-passaġġi fil-muntanji u l-widien interni ta' Tingri wasslet lill-Imperatur Qing taċ-Ċina biex jibda l-Gwerra Sino-Nepaliża, u b'hekk ġiegħel lin-Nepaliżi jirtiraw lejn il-fruntieri tat-tramuntana tagħhom stess. Ir-rivalità bejn ir-Renju tan-Nepal u l-British East India Company dwar il-kontroll ta' stati li jmissu man-Nepal eventwalment wasslet għall-Gwerra Anglo-Nepaliża (1815–16). Għall-ewwel, l-Ingliżi ssottovalutaw lin-Nepaliżi u sofrew telfiet kbar sakemm iddeċidew li jużaw aktar riżorsi militari milli kienu ħasbu li kellhom bżonn. Dan kien il-bidu tar-reputazzjoni tal-Gurkhas bħala suldati ħorox u bla ħniena. Il-gwerra ntemmet bit-Trattat ta' Sugauli, li permezz tiegħu n-Nepal ċeda t-territorji li kien għadu kif rebaħ. Fl-1846, inkixfet konspirazzjoni li wriet kif ir-reġina li kienet qed tmexxi kienet ippjanat li twaqqa’ lil Bir Narsingh Kunwar, mexxej militari li kien qed jikseb prominenza. Dan wassal għall-Massakru ta' Kot; konfronti armati bejn il-militar u uffiċjali leali lejn ir-reġina rriżultaw fl-eżekuzzjoni ta' mijiet ta' prinċpijiet u kapijiet madwar il-pajjiż. Bir Narsingh Kunwar ħareġ rebbieħ u waqqaf id-dinastija Rana, u sar magħruf bħala Jung Bahadur Rana. Ir-re spiċċa b’rwol simboliku biss, filwaqt li l-kariga ta' Prim Ministru saret waħda b'saħħitha u ereditarja. Ir-Rana kienu favur il-Brittaniċi b’mod sod u appoġġjawhom matul ir-Ribelljoni Indjana tal-1857 (u sussegwentement fiż-żewġ Gwerer Dinjija). Fl-1860, partijiet mir-reġjun tal-Punent ta' Terai ingħataw lin-Nepal mill-Brittaniċi bħala ġest ta' ħbiberija u rikonoxximent tal-assistenza militari pprovduta biex jinżamm il-kontroll Brittaniku fl-Indja matul ir-ribelljoni (żona magħrufa bħala *Naya Muluk*, jew "Pajjiż Ġdid"). Fl-1923, ir-Renju Unit u n-Nepal iffirmaw formalment ftehim ta' ħbiberija li ħa post it-Trattat ta' Sugauli tal-1816. Il-prattika Ħindu ta' Sati — fejn armla kienet tissagrifika ruħha fuq il-ħatab tal-funeral ta' żewġha — ġiet ipprojbita fl-1919, u l-iskjavitù ġiet abolita uffiċjalment fl-1924. Konfini totali tan-Nepal: 3,159 km. ==== Monarkija Assoluta, Demokratizzazzjoni u Gwerra Ċivili (1951–2008) ==== Il-partit tal-Kungress tan-Nepal irnexxielu jwaqqa’ l-gvern u jistabbilixxi demokrazija parlamentari. Wara għaxar snin ta' taqbid għall-poter bejn il-monarka u l-gvern, ir-Re Mahendra (li rrenja mill-1955 sal-1972) daħħal fis-seħħ sistema Panchayat "mingħajr partiti" biex tmexxi n-Nepal. Il-partiti politiċi ġew ipprojbiti, u l-politiċi ġew mitfugħa l-ħabs jew sfurzati fl-eżilju. Il-gvern Panchayat immodernizza l-pajjiż permezz ta' riformi u l-iżvilupp tal-infrastruttura, iżda fl-istess waqt illimita l-libertajiet u impona ċensura stretta. Fl-1990, ir-Re Birendra (li rrenja mill-1972 sal-2001) qabel ma' riformi kostituzzjonali u mal-istabbiliment ta' demokrazija b'diversi partiti. Fl-1996, il-Partit Maoista nieda kampanja vjolenti, brutali u mdemmija bil-għan li jissostitwixxi l-monarkija parlamentari b’dittatorjat Maoista. Dan wassal għall-Gwerra Ċivili twila tan-Nepal u għall-mewt ta' aktar minn 16,000 persuna. Wara l-mewt tar-Re Birendra u tal-Prinċep Ereditarju Dipendra f’massakru fil-palazz irjali mwettaq minn Dipendra stess, ħu r-Re Birendra, Gyanendra, wiret it-tron fl-2001 u sussegwentement ħa f’idejh setgħat eżekuttivi sħaħ bil-għan li jrażżan personalment ir-ribelljoni Maoista. === Repubblika === In-Nepal sar stat sekulari u, fit-28 ta' Mejju 2008, ġie ddikjarat repubblika federali, u b’hekk temm l-istatus tiegħu ta’ żmien twil bħala l-uniku renju Ħindu fid-dinja. Wara għaxar snin ta' instabbiltà u kunflitt intern li raw żewġ elezzjonijiet għall-Assemblea Kostitwenti, il-kostituzzjoni l-ġdida ġiet ippromulgata fl-20 ta' Settembru, 2015, u stabbiliet lin-Nepal bħala repubblika demokratika federali maqsuma f'seba' provinċji. Is-Sibt, 25 ta' April, 2015, seħħ it-terremot tan-Nepal (magħruf ukoll bħala t-terremot ta' Gorkha), li ħasad il-ħajja ta’ 8,962 persuna u kkawża korrimenti lil 21,952 oħra fin-Nepal, l-Indja, Ċina u l-Bangladexx. It-terremot seħħ fil-11:56 (ħin standard tan-Nepal) b'kobor ta' 7.8 jew 8.1 Mw u intensità massima fuq l-iskala Mercalli ta' X (Estrema). Dan ikkawża ħsara enormi fin-Nepal, partikolarment f’żoni bħal Kathmandu, u l-mod kif il-gvern immaniġġja s-sitwazzjoni dak iż-żmien kien fqir u inadegwat. Bejn Marzu u Ġunju tal-2025, f'Kathmandu saru diversi protesti favur il-monarkija, li kienu jappellaw għar-restawrazzjoni tal-eks Renju tan-Nepal bl-eks Re Gyanendra bħala l-kap tiegħu. [[File:2025 Nepalese Gen Z protesters infront of Bharatpur mahanagarpalika office.jpg|thumb|Dimostranti u rvellużi rrabjati f'Kathmandu waqt il-protesti tal-Ġenerazzjoni Z fin-Nepal fl-2025.]] Fid-19 ta' Frar, 2025 — jum ta' festa pubblika li tfakkar ir-rivoluzzjoni tal-1951 — Shah għamel diskors permezz ta' vidjow li fih tkellem dwar il-frustrazzjoni mifruxa fir-rigward tal-gvern komunista. Għalkemm ma talabx b’mod espliċitu r-restawrazzjoni tal-monarkija, l-enfasi tad-diskors fuq l-għaqda u s-sagrifiċċju ġiet interpretata minn uħud bħala ħjiel ta' possibbli qawmien mill-ġdid tal-monarkija. Fid-9 ta' Marzu 2025, eluf ta' sostenituri laqgħu lil Shah malli wasal Kathmandu. Kelliema għall-partit monarkista Rastriya Prajatantra Party stqarret li l-parteċipazzjoni kbira "turi l-frustrazzjoni tal-poplu bil-gvern attwali u t-tfittxija tiegħu għal alternattiva għas-sistema eżistenti." F’Settembru 2025, protesti mifruxa kontra l-projbizzjoni tal-midja soċjali u l-inugwaljanza ekonomika wasslu għal taqlib li ħalla għexieren ta' mejtin u midruba, ikkawża ħsara fil-Parlament u f’bini ieħor, u wassal għar-riżenja tal-Prim Ministru KP Sharma Oli, li ħarab minn Kathmandu u fittex kenn mal-armata tan-Nepal. Bi tweġiba għall-kriżi, l-armata ħadet il-kontroll tas-sigurtà nazzjonali u bdiet taħditiet mal-mexxejja tal-protesti, li għażlu lill-eks Prim Imħallef Sushila Karki bħala Prim Ministru interim. Fis-27 ta' Marzu, 2026, Balendra Shah ħa l-ġurament tal-ħatra bħala Prim Ministru tan-Nepal wara r-rebħa kbira tal-partit tiegħu, ir-Rastriya Swatantra Party (RSP), fl-elezzjonijiet ġenerali demokratiċi li saru f’dak ix-xahar ta' Marzu. == Ġeografija == [[File:Nepal topo en.jpg|thumb|Mappa topografika tan-Nepal]] In-Nepal għandu forma li tixbah bejn wieħed u ieħor lil dik ta' trapeżojd; huwa twil madwar 800 kilometru (500 mil) u wiesa’ 200 kilometru (120 mil), b'erja ta’ 147,516 km² (56,956 mil kwadru). Jinsab bejn il-latitudnijiet 26° u 31° Tramuntana u l-lonġitudnijiet 80° u 89° Lvant. Il-proċessi ġeoloġiċi li sawru lin-Nepal bdew 75 miljun sena ilu, meta l-pjanċa Indjana — li ​​dak iż-żmien kienet parti mis-superkontinent tan-Nofsinhar magħruf bħala Gondwana — bdiet tiċċaqlaq lejn il-Grigal, imbuttata mill-espansjoni tal-qiegħ tal-oċean fil-Lbiċ tagħha u, aktar tard, fin-Nofsinhar u fix-Xlokk tagħha. Fl-istess ħin, il-qoxra oċeanika vasta ta' Tethys, li kienet tinsab fil-Grigal, bdiet tiżżerżaq taħt il-pjanċa Ewrasjatika (proċess magħruf bħala subduzzjoni). Dawn iż-żewġ proċessi, imħaddma minn kurrenti ta' konvezzjoni fil-mantell tad-Dinja, ħolqu l-Oċean Indjan u wasslu biex il-qoxra kontinentali Indjana gradwalment tiżżerżaq taħt l-Ewrasja, u b'hekk għollew il-katina muntanjuża tal-Ħimalaja. [[File:Everest kalapatthar crop.jpg|thumb|left|Il-Muntanja Everest, l-ogħla quċċata fid-Dinja, tinsab fin-Nepal.]] Ostakli li kienu qed jogħlew imblukkaw il-kanali tax-xmajjar u ħolqu lagi kbar; dawn il-lagi kissru d-digi naturali tagħhom madwar 100,000 sena ilu, u b'hekk iffurmaw widien fertili fiż-żona tal-għoljiet tan-nofs, bħall-Wied ta' Kathmandu. Fir-reġjun tal-punent, ix-xmajjar—li kellhom qawwa wisq kbira biex jiġu mwaqqfa—ħaffru wħud mill-aktar widien dojoq u fondi (gorges) fid-dinja. Eżatt fin-nofsinhar tal-muntanji tal-Ħimalaja li kienu qed jogħlew, il-moviment tal-pjanċi tektoniċi ħoloq depressjoni vasta li malajr imtliet b'sediment miġjub mix-xmajjar, u b'hekk iffurmat dik li llum hija l-Pjanura Indo-Ganġetika. In-Nepal jinsab kważi kollu kemm hu f'din iż-żona ta' ħabta bejn il-pjanċi; huwa jokkupa s-sezzjoni ċentrali tal-ark tal-Ħimalaja—kważi terz tat-tul totali tal-katina muntanjuża li jlaħħaq l-2,400 km (1,500 mil)—bi strixxa żgħira tat-tarf tan-nofsinhar tiegħu testendi sal-Pjanura Indo-Ganġetika u b’żewġ distretti fil-majjistral li jilħqu l-Plateau tat-Tibet. In-Nepal huwa maqsum fi tliet żoni fiżjografiċi ewlenin magħrufa bħala Himal, Pahad u Terai. Il-Himal hija r-reġjun muntanjuż miksi bil-borra li jinsab fil-Katina tal-Ħimalaja l-Kbira; din tifforma l-parti tat-tramuntana tan-Nepal. Hawnhekk jinsabu l-ogħla quċċati fid-dinja, inkluż il-Muntanja Everest (magħrufa bħala Sagarmatha bin-Nepaliż), li tilħaq għoli ta' 8,848.86 metru (29,032 pied). Aktar minn 340 persuna tilfu ħajjithom fuq il-Muntanja Everest, u huwa stmat li madwar 200 katavru għadhom jinsabu fuq il-muntanja. Uħud minn dawn il-katavri, li ppreservaw tajjeb, saru punti ta' referenza rikonoxxibbli tul ir-rotot stabbiliti għat-tlugħ. Hemm seba’ muntanji oħra li jaqbżu t-8,000 metru fl-għoli li jinsabu fin-Nepal jew tul il-fruntiera tiegħu mat-Tibet: Lhotse, Makalu, Cho Oyu, Kangchenjunga, Dhaulagiri, Annapurna u Manaslu. Il-Pahad hija r-reġjun muntanjuż li ġeneralment ma jkollux kopertura tas-silġ. L-għoli tal-muntanji jvarja bejn 800 u 4,000 metru (2,600 sa 13,100 pied), bi tranżizzjoni minn klimi subtropikali f’altitudni taħt l-1,200 metru (3,900 pied) għal klimi alpini f’altitudni ’l fuq minn 3,600 metru (11,800 pied). Il-Katina tal-Ħimalaja Minuri (Lesser Himalayan Range), li tilħaq għoli ta' bejn 1,500 u 3,000 metru (4,900 sa 9,800 pied), tifforma l-konfini tan-Nofsinhar ta' dan ir-reġjun; fit-Tramuntana ta' din il-katina jalternaw widien tax-xmajjar subtropikali u għoljiet. Id-densità tal-popolazzjoni hija għolja fil-widien iżda ferm aktar baxxa f’altitudni ’l fuq minn 2,000 metru (6,600 pied), u baxxa ħafna ’l fuq minn 2,500 metru (8,200 pied), fejn kultant tinżel il-borra fix-xitwa. Il-pjanuri baxxi tan-Nofsinhar, jew it-Terai, li jmissu mal-Indja, jiffurmaw parti mit-tarf tat-Tramuntana tal-Pjanura Indo-Gangetika. It-Terai huwa reġjun ta' art baxxa li jinkludi xi ktajjen muntanjużi. Dawn il-pjanuri ġew iffurmati u huma alimentati minn tliet xmajjar ewlenin tal-Ħimalaja—il-Koshi, in-Narayani u l-Karnali—kif ukoll minn xmajjar iżgħar li joriġinaw taħt il-linja tal-borra permanenti. Dan ir-reġjun għandu klima li tvarja minn subtropikali għal tropikali. L-aktar katina muntanjuża esterna tal-għoljiet ta’ qabel il-muntanji l-kbar—magħrufa bħala l-Għoljiet Sivalik jew il-Katina Churia, li tilħaq għoli ta' bejn 700 u 1,000 metru (2,300 sa 3,280 pied)—timmarka l-konfini tal-Pjanura Gangetika. Widien wesgħin u baxxi, magħrufa bħala l-Widien tat-Terai Intern (*Bhitri Tarai Upatyaka*), jinsabu fit-Tramuntana ta' dawn l-għoljiet f’diversi postijiet. [[File:Koppen-Geiger Map v2 NPL 1991–2020.svg|thumb|Il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen għan-Nepal]] Il-Pjanċa Indjana tkompli timxi lejn it-tramuntana relattivament għall-Asja b'rata ta' madwar 50 mm (2.0 pulzieri) fis-sena. Dan jagħmel lin-Nepal żona suxxettibbli għat-terremoti, u terremoti perjodiċi b'konsegwenzi devastanti joħolqu ostaklu sinifikanti għall-iżvilupp. L-erożjoni fil-Himalayas hija sors ewlieni ta' sediment li jispiċċa fl-Oċean Indjan. B'mod partikolari, ix-Xmara Saptakoshi ġġorr kwantità enormi ta' ħama 'l barra min-Nepal iżda tesperjenza tnaqqis drastiku fil-gradjent malli tasal f'Bihar, u dan jikkawża għargħar qawwi u bidliet fil-kors tagħha; konsegwentement, hija magħrufa bħala d-"Dulur ta' Bihar." Kull sena, matul l-istaġun tal-monsun, għargħar qawwi u valangi jikkawżaw imwiet u mard, jeqirdu artijiet agrikoli, u jipparalizzaw l-infrastruttura tat-trasport tal-pajjiż. In-Nepal għandu ħames żoni klimatiċi li bejn wieħed u ieħor jikkorrispondu mal-elevazzjoni. Iż-żoni tropikali u subtropikali jinsabu taħt l-1,200 metru (3,900 pied); iż-żona moderata tinsab bejn l-1,200 u l-2,400 metru (3,900 u 7,900 pied); iż-żona kiesħa tinsab bejn l-2,400 u t-3,600 metru (7,900 u 11,800 pied); iż-żona subartika tinsab bejn it-3,600 u l-4,400 metru (11,800 u 14,400 pied); u ż-żona artika tinsab 'il fuq mill-4,400 metru (14,400 pied). In-Nepal jesperjenza ħames staġuni: is-sajf, il-monsun, il-ħarifa, ix-xitwa u r-rebbiegħa. Il-Himalayas jimblokkaw l-irjieħ kesħin mill-Asja Ċentrali matul ix-xitwa u jiffurmaw il-konfini tat-tramuntana għall-mudelli tal-irjieħ tal-monsun. === Bijodiversità === [[File:Land cover map of Nepal using Landsat 30 m (2010) data.jpg|thumb|left|Din il-mappa tal-kopertura tal-art tan-Nepal, li tuża data minn Landsat b’riżoluzzjoni ta’ 30 metru (2010), turi li l-kopertura tal-foresti hija t-tip dominanti ta' kopertura tal-art fin-Nepal.]] In-Nepal għandu diversità ta' pjanti u annimali kbira b’mod sproporzjonat meta mqabbel mad-daqs tiegħu. Il-pajjiż kollu kemm hu jifforma l-parti tal-punent taż-żona ta' importanza kritika għall-bijodiversità tal-Ħimalaja tal-Lvant u jiftaħar b’diversità bijokulturali notevoli. Id-differenzi kbar fl-elevazzjoni li nsibu fin-Nepal — li ​​jvarjaw minn 60 metru ’l fuq mil-livell tal-baħar fil-pjanuri ta' Terai sa 8,848 metru fil-Muntanja Everest — iwasslu għal varjetà ta' bijomi. In-Nepal tal-Lvant huwa aktar sinjur fil-bijodiversità minħabba preċipitazzjoni ogħla meta mqabbel mar-reġjuni tal-punent, fejn kundizzjonijiet ta' deżert artiku huma aktar komuni f’elevazzjonijiet ogħla. In-Nepal jospita 4.0% tal-ispeċi kollha tal-mammiferi, 8.9% tal-ispeċi tal-għasafar, 1.0% tal-ispeċi tar-rettili, 2.5% tal-ispeċi tal-anfibji, 1.9% tal-ispeċi tal-ħut, 3.7% tal-ispeċi tal-friefet, 0.5% tal-ispeċi tal-kamlijiet (moths), u 0.4% tal-ispeċi tal-brimb. Permezz tal-35 tip ta’ foresta u l-118-il ekosistema tiegħu, in-Nepal jipprovdi ħabitat għal 2% tal-ispeċi ta' pjanti bil-fjuri, 3% tal-pteridofiti, u 6% tal-brijofiti. [[File:Indian rhinoceros (Rhinoceros unicornis) 4.jpg|thumb|Ir-rinoċeront Indjan jgħix fil-mergħat sottotropikali tal-pjanuri ta' Terai.]] Il-kopertura tal-foresti fin-Nepal testendi għal 59,624 km² (23,021 mil kwadru)—jiġifieri 40.36% tal-erja totali tal-art tal-pajjiż—b'4.38% oħra tikkonsisti f'art miksija bl-arbuxxelli, u b’hekk l-erja totali relatata mal-foresti tilħaq l-44.74%; dan jirrappreżenta żieda ta' 5% mill-bidu tal-millennju ’l hawn. Fl-2019, il-pajjiż irreġistra punteġġ medju ta' 7.23/10 fl-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti (Forest Landscape Integrity Index), u kklassifika fil-45 post minn fost 172 pajjiż madwar id-dinja. Fil-pjanuri tan-nofsinhar, l-ekoreġjun tas-savanna u l-mergħat ta' Terai-Duar jinkludi wħud mill-itwal ħaxix fid-dinja, flimkien ma' foresti tas-siġar Sal, foresti tropikali dejjem ħodor, u foresti tropikali tax-xmajjar b'siġar li jitilfu l-weraq. Fl-għoljiet l-aktar baxxi (700 m – 2,000 m), huma komuni foresti mħallta subtropikali u temperati btsiġar li jitilfu l-weraq—li jinkludu prinċipalment is-siġar Sal (f’altitudnijiet aktar baxxi), Chilaune u Katus—kif ukoll foresti subtropikali tal-arżnu ddominati mill-arżnu Chir. L-għoljiet ta’ altitudni medja (2,000 m – 3,000 m) huma ddominati mis-siġar tal-ballut u r-rododendru. Foresti koniferi subalpini jkopru ż-żona bejn it-3,000 m u t-3,500 m, u huma ddominati mill-ballut (partikolarment fil-punent), iż-żnuber tal-Ħimalaja tal-Lvant, l-arżnu tal-Ħimalaja u l-hemlock tal-Ħimalaja; ir-rododendru huwa wkoll komuni. F’altitudnijiet ogħla minn 3,500 m fil-punent u 4,000 m fil-lvant, is-siġar koniferi jagħtu lok għal artijiet bl-arbuxxelli u mergħat alpini ddominati mir-rododendru. Fost is-siġar notevoli nsibu l-*Azadirachta indica* (neem)—li għandha proprjetajiet astringenti u tintuża ħafna fil-mediċina tradizzjonali tal-ħxejjex—u l-*Ficus religiosa* (peepal), siġra li tidher fuq siġilli antiki minn Mohenjo-daro u li taħtha, skont il-kanonku Pali, Gautama Buddha kiseb l-illuminazzjoni. Il-biċċa l-kbira tal-foresti subtropikali ta' siġar b'weraq wiesa' u dejjem ħodor fir-reġjun t’isfel tal-Ħimalaja joriġinaw mill-flora tal-perjodu Terzjarju tat-Tethys. Hekk kif il-pjanċa Indjana ħabtet mal-Ewrażja—proċess li fforma u għolla l-katina muntanjuża tal-Ħimalaja—il-flora Mediterranja ta' żoni aridi u semi-aridi ġiet imbuttata ’l fuq u adattat ruħha għall-klima aktar alpina matul l-40 sa 50 miljun sena ta' wara. Iż-żona ta' bijodiversità rikka tal-Ħimalaja kienet sit ta' skambju u taħlit kbir bejn speċi Indjani u Ewrażjatiċi matul il-perjodu Neoġeniku. Speċi waħda ta' mammiferu (il-ġurdien tal-għelieqi tal-Ħimalaja), żewġ speċi ta' għasafar u rettili, disa' speċi ta' anfibji, tmienja ta' ħut u 29 speċi ta' farfett huma endemiċi għan-Nepal. [[File:Lophophorus impejanus Zoo DU 2.jpg|thumb|left|Il-Monal tal-Ħimalaja (Danphe), l-għasfur nazzjonali tan-Nepal, ibejjet fl-għoli tal-Ħimalaja.]] In-Nepal huwa dar għal 107 speċi li l-IUCN ikklassifikat bħala mhedda: 88 speċi ta' annimali, 18-il speċi ta' pjanti, u speċi waħda mill-grupp tal-fungi jew protisti. Dawn jinkludu speċi fil-periklu ta' estinzjoni bħat-tigra tal-Bengal, il-panda l-aħmar, l-iljunfant tal-Asja, iċ-ċerva tal-musk tal-Ħimalaja, il-buflu tal-ilma selvaġġ u d-delfin tax-xmajjar tal-Asja t’Isfel, kif ukoll speċi li jinsabu f’periklu kritiku ta' estinzjoni bħall-gharial, il-Bengal florican u l-vultur b’dahru abjad (white-rumped vulture) — dan tal-aħħar wasal fix-xifer tal-estinzjoni wara li kiel karkassi ta' bhejjem li kienu ġew ikkurati bid-diclofenac. L-indħil tal-bniedem fl-ambjent naturali, li kien mifrux u devastanti mil-lat ekoloġiku matul l-aħħar deċennji, poġġa lill-ħajja selvaġġa tan-Nepal f'periklu kritiku. Bi tweġiba għal dan, is-sistema ta' parks nazzjonali u żoni protetti — li ​​kienet ġiet stabbilita għall-ewwel darba fl-1973 bl-approvazzjoni tal-Att dwar il-Parks Nazzjonali u l-Konservazzjoni tal-Ħajja Selvaġġa — ġiet estiża b'mod sinifikanti. Il-ħolqien ta' "ristoranti għall-vulturi," flimkien mal-projbizzjoni tal-użu veterinarju tad-diclofenac, wasslu għal żieda fin-numru ta' vulturi b'dahru abjad. Il-programm tal-forestrija komunitarja—li ra lil terz tal-popolazzjoni tal-pajjiż tipparteċipa direttament fil-ġestjoni ta' kwart tal-erja totali tal-foresti—saħħaħ l-ekonomiji lokali filwaqt li naqqas il-kunflitti bejn il-bnedmin u l-annimali selvaġġi. Il-programmi tat-tgħammir, flimkien ma' rondi militari megħjuna mill-komunità u miżuri stretti kontra l-kaċċa illegali u l-kuntrabandu, irnexxielhom prattikament jeliminaw il-kaċċa illegali tat-tigri u l-iljunfanti li jinsabu f’periklu kritiku ta' estinzjoni, kif ukoll tar-rinoċeronti li huma vulnerabbli (fost oħrajn), u dan wassal għal tkabbir kostanti fil-popolazzjoni tagħhom. In-Nepal jiftaħar b'għaxar parks nazzjonali, tliet riżervi għall-annimali selvaġġi, riżerva waħda għall-kaċċa, tliet żoni ta' konservazzjoni u ħdax-il żona ta' lqugħ (buffer zones)—li jkopru erja totali ta' 28,959.67 km² (11,181.39 mil kwadru), jew 19.67% tal-erja totali tal-art—filwaqt li għaxar artijiet mistagħdra huma rreġistrati taħt il-Konvenzjoni ta' Ramsar. In-Nepal kien ikklassifikat b’mod konsistenti fost l-aktar pajjiżi mniġġsa fid-dinja. == Gvern u politika == === Politika === [[File:Rt. Honourable Prime Minister Balendra Shah.jpg|thumb|Balen Shah,]] In-Nepal huwa repubblika parlamentari b'sistema ta' bosta partiti. === Il-Gvern === [[File:|thumb|]] [[File:|thumb|left|]] [[File:|thumb|]] In-Nepal huwa mmexxi skont il-Kostituzzjoni tan-Nepal. Din tiddefinixxi lin-Nepal bħala pajjiż b'karatteristiċi multi-etniċi, multilingwi, multireliġjużi u multikulturali, bl-aspirazzjonijiet komuni ta' nies li jgħixu f’reġjuni ġeografiċi diversi, li huma impenjati lejn u magħqudin b'rabta ta' lealtà lejn l-indipendenza nazzjonali, l-integrità territorjali, l-interess nazzjonali u l-prosperità tan-Nepal. Il-Gvern tan-Nepal jikkonsisti fi tliet fergħat: <gallery> File:Kathmandu-35.JPG|Singha Durbar File:Supreme Court of Nepal 01.jpg|Qorti Suprema File:Nepalese Constituent Assembly Building.jpg|Il-Parlament </gallery> * Fergħa Eżekuttiva: Il-forma ta' gvern hija sistema parlamentari federali, demokratika-repubblikana, b'sistema ta' bosta partiti u kompetittiva, ibbażata fuq maġġoranza sempliċi. Il-President jaħtar lill-mexxej tal-partit politiku li jkollu l-maġġoranza fil-Kamra tar-Rappreżentanti bħala Prim Ministru; din il-persuna tifforma l-Kunsill tal-Ministri, li jeżerċita l-poter eżekuttiv. * Leġiżlatura: Il-korp leġiżlattiv tan-Nepal, magħruf bħala l-Parlament Federali, jikkonsisti fil-Kamra tar-Rappreżentanti u fl-Assemblea Nazzjonali. Il-Kamra tar-Rappreżentanti tikkonsisti f’275 membru elett permezz ta’ sistema elettorali mħallta u sservi mandat ta' ħames snin. L-Assemblea Nazzjonali, magħmula minn 59 membru elett minn kulleġġi elettorali provinċjali, hija kamra permanenti; terz tal-membri tagħha jiġu eletti kull sentejn għal mandat ta' sitt snin. * Ġudikatura: In-Nepal għandu sistema ġudizzjarja indipendenti u bi tliet livelli li tikkonsisti fil-Qorti Suprema — l-ogħla qorti tal-pajjiż, ippreseduta mill-Prim Imħallef — seba' Qrati Għoljin (waħda f’kull provinċja, li jservu bħala l-ogħla qorti fil-livell provinċjali), u 77 qorti distrettwali (waħda f'kull distrett). Il-kunsilli muniċipali jistgħu jwaqqfu korpi ġudizzjarji lokali biex isolvu tilwim u joħorġu deċiżjonijiet mhux vinkolanti f’każijiet li ma jinvolvux reati punibbli. L-azzjonijiet u l-proċeduri ta' dawn il-korpi ġudizzjarji lokali jistgħu jiġu ggwidati u annullati mill-qrati distrettwali. === Diviżjonijiet amministrattivi (Provinċji) === [[File:Nepal adm location map.svg|thumb|Diviżjonijiet amministrattivi (Provinċji)]] In-Nepal huwa repubblika federali magħmula minn seba' provinċji. Kull provinċja tikkonsisti f'għadd ta' distretti li jvarja bejn 8 u 14. Id-distretti, min-naħa tagħhom, jinkludu unitajiet lokali magħrufa bħala muniċipalitajiet urbani u rurali. B'kollox hemm 753 unità lokali, inklużi 6 muniċipalitajiet metropolitani, 11-il muniċipalità sub-metropolitana u 276 muniċipalità — li ​​jammontaw għal total ta' 293 muniċipalità urbana — flimkien ma' 460 muniċipalità rurali. Kull unità lokali hija magħmula minn diviżjonijiet lokali (magħrufa bħala *wards*); b'kollox hemm 6,743 minn dawn id-diviżjonijiet. L-awtoritajiet lokali għandhom setgħat eżekuttivi u leġiżlattivi, kif ukoll setgħat ġudizzjarji limitati fi ħdan il-ġurisdizzjoni lokali tagħhom. Il-provinċji joperaw taħt sistema parlamentari ta' kamra waħda (unikamerali) skont il-mudell ta' Westminster. L-awtoritajiet lokali u provinċjali jeżerċitaw ċerti setgħat esklussivi, filwaqt li jaqsmu oħrajn mal-gvern provinċjali jew federali. Il-Kumitat ta' Koordinazzjoni tad-Distrett — korp magħmul mill-uffiċjali eletti kollha mill-awtoritajiet lokali tad-distrett — għandu rwol limitat ħafna. === Liġijiet u l-infurzar tal-liġi === [[File:Traffic-controllers - Kathmandu, Nepal - panoramio.jpg|thumb|Uffiċjali tal-pulizija tat-traffiku jidderieġu t-traffiku manwalment fit-toroq u fl-intersezzjonijiet l-aktar traffikużi.]] Il-Kostituzzjoni tan-Nepal hija l-liġi suprema tal-pajjiż, u kwalunkwe liġi oħra li tikkontradixxiha hija awtomatikament invalida sal-punt ta' dik il-kontradizzjoni. Dispożizzjonijiet legali speċifiċi huma kkodifikati fil-Kodiċi Ċivili u l-Kodiċi Penali, akkumpanjati mill-Kodiċi tal-Proċedura Ċivili u l-Kodiċi tal-Proċedura Kriminali, rispettivament. Il-Qorti Suprema hija l-awtorità aħħarija dwar l-interpretazzjoni legali u tista' tordna lill-Parlament biex jemenda jew jippromulga liġijiet ġodda kif meħtieġ. Il-piena tal-mewt ġiet abolita. Il-liġi tirrikonoxxi l-istupru fiż-żwieġ u tappoġġja d-dritt għall-abort; madankollu, ġew introdotti restrizzjonijiet minħabba żieda fl-abort selettiv għas-sess. In-Nepal huwa firmatarju tal-Konvenzjoni ta' Ġinevra, trattati li jipprojbixxu armi bijoloġiċi, kimiċi u nukleari, il-Konvenzjonijiet Fundamentali tal-Organizzazzjoni Internazzjonali tax-Xogħol, it-Trattat dwar in-Nonproliferazzjoni tal-Armi Nukleari, u l-Ftehim ta' Pariġi dwar it-tibdil fil-klima. Ċerti dispożizzjonijiet legali, iffurmati minn sensittivitajiet soċjoekonomiċi, kulturali u reliġjużi, jibqgħu diskriminatorji. Teżisti diskriminazzjoni bbażata fuq is-sess kontra ċittadini barranin miżżewġin ma’ ċittadini Nepaliżi. Il-linjaġġ patern ta’ persuna huwa vvalutat u meħtieġ f'dokumenti legali. Ħafna liġijiet jibqgħu mhux infurzati fil-prattika. === Militari u intelligence === [[File:Kukri, karda & chakmak.jpg|thumb|Is-sikkina b'użi multipli Kukri (hawn fuq) hija l-arma distintiva tal-forzi armati tan-Nepal u tintuża mill-Gurkhas, mill-Armata tan-Nepal, mill-pulizija u saħansitra mill-gwardji tas-sigurtà.]] Il-President huwa l-kmandant suprem tal-Armata tan-Nepal; l-amministrazzjoni ta' kuljum tagħha titmexxa mill-Ministeru tad-Difiża. L-infiq militari fl-2018 kien ta' $398.5 miljun, li jammonta għal madwar 1.4% tal-Prodott Domestiku Gross (PDG). L-Armata tan-Nepal — forza magħmula kważi esklussivament minn infanterija fuq l-art — għandha inqas minn 100,000 membru; ir-reklutaġġ isir fuq bażi volontarja. Hija għandha ftit inġenji tal-ajru — prinċipalment ħelikopters — li ​​jintużaw l-aktar għat-trasport, għall-għassa, u għal operazzjonijiet ta' tfittxija u salvataġġ. Id-Direttorat tal-Intelligence Militari fi ħdan l-Armata tan-Nepal iservi bħala l-aġenzija tal-intelligence militari, filwaqt li d-Dipartiment tal-Investigazzjoni Nazzjonali, responsabbli għall-ġbir ta' intelligence domestika u internazzjonali, jopera b'mod indipendenti. L-Armata tan-Nepal tintuża primarjament għas-sigurtà ta' rutina ta' infrastruttura u riżorsi kritiċi, għal rondi kontra l-kaċċa illegali fil-parks nazzjonali, għal operazzjonijiet kontra l-insurġenza, u għal missjonijiet ta' tfittxija u salvataġġ waqt diżastri naturali; hija twettaq ukoll proġetti kbar ta' kostruzzjoni. M'hemm l-ebda politika diskriminatorja fir-rigward tar-reklutaġġ fl-armata, iżda l-forza hija ddominata minn irġiel li ġejjin mill-kasti tal-gwerriera tal-elite Pahari. == Ekonomija == In-Nepal huwa wieħed mill-pajjiżi l-inqas żviluppati; jikklassifika fil-165 post fid-dinja f’termini ta’ PDG nominali per capita u fil-162 post f'termini ta' PDG per capita bbażat fuq il-parità tal-kapaċità tal-akkwist (PPP). Fl-2019, il-prodott domestiku gross (PDG) tan-Nepal kien jammonta għal $34.186 biljun. In-Nepal dejjem kien ikklassifikat fost l-ifqar pajjiżi fid-dinja. Ilu membru tad-WTO mit-23 ta' April 2004. Il-forza tax-xogħol tan-Nepal, li tikkonsisti fi 16.8 miljun ħaddiem, hija s-37 l-akbar waħda fid-dinja. Is-settur primarju jammonta għal 27.59% tal-PDG, is-settur sekondarju għal 14.6%, u s-settur terzjarju għal 57.81%. Ir-rimessi — li ​​fl-2018 ammontaw għal total ta' US$8.1 biljun (id-dsatax-il l-akbar ammont globalment u 28.0% tal-PDG) — ġew kontribwiti lill-ekonomija minn mijiet ta' eluf ta' ħaddiema, prinċipalment fil-Malasja u fil-Lvant Nofsani; kważi kollha kemm huma kienu ħaddiema bla ħiliet speċifiċi. Il-prodotti agrikoli ewlenin jinkludu ċ-ċereali (xgħir, qamħirrum, millieġ, ross u qamħ), żrieragħ taż-żejt, patata, legumi, kannamieli taz-zokkor, ġuta, tabakk, ħalib u laħam tal-buflu tal-ilma. L-industriji ewlenin jinkludu t-turiżmu, it-twapet, it-tessuti, is-sigaretti, is-siment u l-briks, kif ukoll impjanti fuq skala żgħira għall-ipproċessar tar-ross, il-ġuta, iz-zokkor u ż-żrieragħ taż-żejt. Il-kummerċ internazzjonali tan-Nepal espanda b’mod sinifikanti fl-1951 bl-istabbiliment tad-demokrazija; il-liberalizzazzjoni bdiet fl-1985 u aċċellerat wara l-1990. Fis-sena fiskali 2016/17, il-kummerċ barrani tan-Nepal ammonta għal 1.06 triljun rupja — żieda ta' tlieta u għoxrin darba meta mqabbel mal-45.6 biljun rupja rreġistrati fl-1990/91. Aktar minn 60% tal-kummerċ tan-Nepal isir mal-Indja. L-esportazzjonijiet ewlenin jinkludu ħwejjeġ lesti, twapet, legumi, artiġjanat, ġilda, ħxejjex aromatiċi mediċinali u prodotti tal-karta, li flimkien jammontaw għal 90% tat-total. L-importazzjonijiet ewlenin jinkludu diversi oġġetti lesti u nofshom lesti, materja prima, makkinarju u tagħmir, fertilizzanti kimiċi, apparat elettriku u elettroniku, prodotti tal-petroleum, deheb u ħwejjeġ lesti. Ir-rata tal-inflazzjoni kienet ta’ 4.5% fl-2019. Id-dħul per capita huwa ta' $1,004. Id-distribuzzjoni tal-ġid fost in-Nepali hija simili għal dik ta’ ħafna pajjiżi żviluppati u dawk li qed jiżviluppaw: l-aktar 10% sinjuri tal-familji jikkontrollaw 39.1% tal-ġid nazzjonali, filwaqt li l-aktar 10% foqra jikkontrollaw biss 2.6%. L-Unjoni Ewropea (UE) (46.13%), l-Istati Uniti (17.4%) u l-Ġermanja (7.1%) huma l-imsieħba ewlenin tagħha fl-esportazzjoni; dawn prinċipalment jixtru ħwejjeġ lesti (RMG) min-Nepal. L-imsieħba tan-Nepal fl-importazzjoni jinkludu lill-Indja (47.5%), lill-Emirati Għarab Magħquda (11.2%), lill-Għarabja Sawdija (4.9%) u lil Singapore (4%). === Turiżmu === [[File:USAID Measuring Impact Conservation Enterprise Retrospective (Nepal; National Trust for Nature Conservation) (26428623908).jpg|thumb|Turisti josservaw rinoċeronte mill-perspettiva ta' iljunfant Ażjatiku fil-Park Nazzjonali ta' Chitwan.]] It-turiżmu huwa wieħed mill-akbar industriji tan-Nepal u dik li qed tikber bl-aktar mod mgħaġġel; jimpjega aktar minn miljun ruħ u jikkontribwixxi 7.9% tal-Prodott Domestiku Gross (PDG) totali. In-numru ta' viżitaturi internazzjonali qabeż il-miljun għall-ewwel darba fl-2018 (esklużi t-turisti Indjani li jaslu bl-art). In-Nepal jattira madwar 6% tal-viżitaturi li jżuru l-Asja t’Isfel, għalkemm dawn jonfqu ferm inqas bħala medja, u b'hekk in-Nepal jiġġenera 1.7% tad-dħul totali. Fost id-destinazzjonijiet ewlenin insibu lil Pokhara, ir-rotta tal-mixi (trekking) ta' Annapurna, u erba’ siti elenkati fil-Wirt Dinji tal-UNESCO: Lumbini, il-Park Nazzjonali ta' Sagarmatha (fejn jinsab il-Muntanja Everest), is-seba' siti fil-Wied ta' Kathmandu li huma elenkati kollettivament bħala entrata waħda, u l-Park Nazzjonali ta' Chitwan. Il-biċċa l-kbira tad-dħul tan-Nepal mill-muntanjiżmu ġej mill-Muntanja Everest. In-Nepal fetaħ uffiċjalment għall-Punentin fl-1951 u sar destinazzjoni popolari fi tmiem ir-"rotta tal-hippies" matul is-snin sittin u sebgħin. Għalkemm l-industrija — li ​​sofriet matul il-gwerra ċivili tad-disgħinijiet — minn dak iż-żmien irkuprat, tiffaċċja sfidi ta' tkabbir minħabba nuqqas ta' faċilitajiet adattati għal turiżmu ta’ livell għoli (kwistjoni magħrufa bħala l-"konġestjoni fl-infrastruttura"), problemi dejjem akbar għal Nepal Airlines, u l-iżvilupp u l-kummerċjalizzazzjoni limitati ta’ ċerti destinazzjonijiet. It-turiżmu tat-tip *homestay* — fejn turisti interessati fil-kultura u fl-ekoturiżmu joqogħdu bħala mistednin li jħallsu fi djar ta' komunitajiet indiġeni — kiseb ċertu suċċess. It-Tempju ta' Pashupatinath f’Kathmandu huwa kumpless ewlieni ta' tempji Ħindu li jinsab max-xtut tax-Xmara Bagmati. Is-sit jinkludi l-Pashupati Aryaghat, sensiela ta' pjattaformi ddedikati għall-kremazzjoni ta' katavri fil-miftuħ. Dawn il-kremazzjonijiet isiru fil-pubbliku, u ż-żona tattira numru sinifikanti ta' turisti internazzjonali. Minħabba l-istands fil-viċin li jbigħu xorb u ikel ħafif, huwa komuni li tara turisti jikkunsmaw dawn l-oġġetti waqt li jaraw lin-nies tal-post li jkunu qed jesprimu l-luttu tagħhom. == Infrastruttura == === Enerġija === [[File:Kaligandaki A HPS Tailrace Channel.jpg|thumb|Id-diga idroelettrika ta' Middle Marsyangdi. In-Nepal għandu potenzjal sinifikanti għall-ġenerazzjoni tal-enerġija idroelettrika, li biħsiebu jesporta lejn l-Asja t'Isfel kollha.]] Il-biċċa l-kbira tal-enerġija tan-Nepal ġejja mill-bijomassa (80%) u minn fjuwils fossili importati (16%). Il-maġġoranza tal-konsum finali tal-enerġija sseħħ fis-settur domestiku (84%), segwit mit-trasport (7%) u l-industrija (6%); is-setturi tat-trasport u dawk industrijali kibru b'rata mgħaġġla f'dawn l-aħħar snin. Minbarra xi depożiti tal-linjite, in-Nepal m'għandu l-ebda riżerva magħrufa ta' żejt, gass jew faħam. Il-fjuwils fossili kummerċjali kollha (prinċipalment iż-żejt, il-LPG u l-faħam) huma importati, bi spiża ekwivalenti għal 129% tad-dħul totali tal-pajjiż mill-esportazzjoni. Madwar 1% biss tal-ħtiġijiet tal-enerġija huma sodisfatti bl-elettriku. In-natura permanenti tax-xmajjar tan-Nepal u t-topografija wieqfa tal-pajjiż jipprovdu kundizzjonijiet ideali għall-iżvilupp ta' proġetti idroelettriċi. L-istimi jindikaw li l-potenzjal idroelettriku ekonomikament vijabbli tan-Nepal huwa ta' madwar 42,000 MW. In-Nepal irnexxielu jisfrutta biss madwar 1,100 MW. Peress li l-biċċa l-kbira tal-enerġija tiġi ġġenerata minn impjanti tat-tip "run-of-the-river" (ROR), il-produzzjoni attwali tkun ħafna aktar baxxa matul ix-xhur xotti tax-xitwa — meta d-domanda massima tista' tilħaq l-1,200 MW — u dan iġiegħel lin-Nepal jimporta sa 650 MW mill-Indja biex jissodisfa d-domanda. Proġetti idroelettriċi ewlenin qed jiffaċċjaw dewmien u intoppi. Ir-rata ta' elettrifikazzjoni tan-Nepal (76%) hija komparabbli ma' dik ta' pajjiżi oħra fir-reġjun, iżda teżisti disparità sinifikanti bejn iż-żoni rurali (72%) u dawk urbani (97%). Il-prestazzjoni tas-settur tal-enerġija għadha mhix sodisfaċenti minħabba tariffi għoljin, telf sostanzjali fis-sistema, spejjeż għoljin ta' ġenerazzjoni, spejjeż ġenerali għoljin, persunal żejjed u domanda domestika baxxa. === Trasport === In-Nepal jibqa' iżolat mir-rotot ewlenin tat-trasport globali fuq l-art, fl-ajru u bil-baħar, għalkemm is-settur tal-avjazzjoni fil-pajjiż jinsab f'qagħda aħjar; dan jiftaħar b’47 ajruport — li ​​11 minnhom għandhom runways pavimentati — u jara volum sinifikanti ta' traffiku u titjiriet frekwenti. It-terren imħarbat u muntanjuż li jkopri ż-żewġ terzi tat-tramuntana tal-pajjiż għamel il-kostruzzjoni ta' toroq u infrastruttura oħra biċċa xogħol diffiċli u għalja. Sal-2016, kien hemm ftit aktar minn 11,890 km (7,388 mil) ta' toroq pavimentati, 16,100 km (10,004 mil) ta' toroq mhux pavimentati, u 59 km (37 mil) biss ta' linji ferrovjarji fin-nofsinhar. Iċ-ċentri amministrattivi tad-distretti kollha (bl-eċċezzjonita' Simikot) kienu konnessi man-netwerk tat-toroq. Il-biċċa l-kbira tat-toroq rurali ma jkunux jistgħu jintużaw matul l-istaġun tax-xita, u anke t-toroq ewlenin nazzjonali spiss jispiċċaw ma jistgħux jintużaw. In-Nepal jiddependi kważi għalkollox fuq nazzjonijiet barranin, bħall-Ġappun, għall-kostruzzjoni, il-manutenzjoni u l-espansjoni tan-netwerk tat-toroq tiegħu. Il-linja tal-ajru nazzjonali, Nepal Airlines, tinsab f’qagħda ħażina minħabba amministrazzjoni ħażina u korruzzjoni, u tpoġġiet fil-lista s-sewda tal-UE. Fuq livell domestiku, l-istat sottożviluppat tan-netwerk tat-toroq ixekkel l-aċċess għas-swieq, l-iskejjel u l-kliniċi tas-saħħa. === Komunikazzjoni === Skont ir-rapport MIS ta' Awwissu 2019 tal-Awtorità tat-Telekomunikazzjoni tan-Nepal, ir-rata ta' abbonament għas-servizzi tat-telefonija bil-vuċi kienet tammonta għal 2.70% tal-popolazzjoni totali għal-linji fissi u 138.59% għall-mowbajls; 98% tat-telefonija bil-vuċi kollha saret permezz tal-mowbajls. Bl-istess mod, filwaqt li huwa stmat li 14.52% kellhom aċċess għall-broadband fiss, 52.71% oħra aċċessaw l-Internet permezz ta' abbonamenti tad-data mobbli — b’kważi 15-il miljun minnhom jużaw it-teknoloġija 3G jew ogħla. Is-suq tal-vuċi u l-broadband mobbli kien iddominat minn żewġ kumpaniji tat-telekomunikazzjoni: Nepal Telecom, li hija proprjetà tal-istat (55%), u l-kumpanija multinazzjonali privata Ncell (40%). Fir-rigward tal-ishma tas-suq ta' 21% miżmuma mill-broadband fiss, Nepal Telecom kienet tammonta għal madwar 25%, bil-bqija mqassma fost fornituri privati ​​tas-servizz tal-Internet. Għalkemm teżisti disparità sinifikanti fir-rati ta' penetrazzjoni bejn iż-żoni rurali u dawk urbani, is-servizz mobbli laħaq 75 distrett madwar il-pajjiż — u b’hekk kopra 90% tat-territorju — u l-aċċess għall-broadband mistenni jilħaq 90% tal-popolazzjoni. === Midja === Sal-2019, l-istat kien jopera tliet stazzjonijiet tat-televiżjoni, kif ukoll stazzjonijiet tar-radju nazzjonali u reġjonali. Hemm 117-il stazzjon tat-televiżjoni privat u 736 stazzjon tar-radju FM liċenzjat, li minnhom tal-inqas 314 huma stazzjonijiet tar-radju tal-komunità. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-perċentwal ta' unitajiet domestiċi li kellhom radju kien ta' 50.82%; televiżjoni, 36.45%; televiżjoni bil-kejbil, 19.33%; u kompjuter, 7.28%. Skont il-klassifikazzjoni tal-Kunsill tal-Istampa tan-Nepal tal-2017, għaxar gazzetti nazzjonali ta' kuljum u ta' kull ġimgħa — minn fost 833 pubblikazzjoni li jipproduċu kontenut oriġinali — huma kklassifikati fil-Kategorija A+. Fl-2019, l-organizzazzjoni Reporters Without Borders ikklassifikat lin-Nepal fil-106 post fid-dinja f’dak li għandu x'jaqsam mal-libertà tal-istampa. == Data demografika == [[File:Ethnicities and Castes Nepal.png|thumb|Gruppi etniċi u kasti fid-distretti tan-Nepal]] Iċ-ċittadini tan-Nepal huma magħrufa bħala Nepali. In-Nepali huma dixxendenti ta' tliet mewġiet migratorji ewlenin li oriġinaw mill-Indja, mit-Tibet u—permezz ta' Assam—mit-tramuntana tal-Burma u minn Yunnan. Fost l-ewwel abitanti kien hemm il-Kirat tar-reġjun tal-Lvant, in-Newar tal-Wied ta' Kathmandu, it-Tharu indiġeni tal-pjanuri ta' Terai, u l-poplu Khas Pahari tal-għoljiet fil-Punent imbiegħed. Minkejja l-migrazzjoni ta' parti sinifikanti tal-popolazzjoni lejn Terai fi żminijiet reċenti, il-maġġoranza tan-Nepali għadhom jgħixu fl-artijiet għoljin ċentrali, filwaqt li l-muntanji tat-Tramuntana huma ftit popolati. [[File:Magar Culture.jpg|thumb|Koppja Magar]] In-Nepal huwa pajjiż multikulturali u multietniku, dar għal 125 grupp etniku distint li jitkellmu 123 lingwa materna differenti u jipprattikaw diversi reliġjonijiet indiġeni u tradizzjonali flimkien mal-Induiżmu, il-Buddiżmu, l-Iżlam u l-Kristjaneżmu. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-popolazzjoni tan-Nepal kienet tammonta għal 26.5 miljun—kważi tliet darbiet id-disa' miljuni rreġistrati fl-1950. Bejn l-2001 u l-2011, id-daqs medju tal-familja naqas minn 5.44 għal 4.9. Iċ-ċensiment irreġistra wkoll madwar 1.9 miljun persuna bħala "assenti"—żieda ta' aktar minn miljun mill-2001—bil-maġġoranza jkunu ħaddiema rġiel impjegati barra mill-pajjiż. Din ix-xejra kienet marbuta ma' tnaqqis fil-proporzjon bejn is-sessi minn 99.8 fl-2001 għal 94.2. Ir-rata annwali tat-tkabbir tal-popolazzjoni kienet ta' 1.35% bejn l-2001 u l-2011, tnaqqis mill-medja ta' 2.25% bejn l-1961 u l-2001; dan it-tnaqqis huwa attribwit ukoll għall-popolazzjoni assenti. In-Nepal jikklassifika fost l-għaxar pajjiżi l-inqas urbanizzati fid-dinja, iżda fl-istess ħin għandu waħda mill-ogħla rati ta' urbanizzazzjoni globalment (ibbażat fuq dejta tal-2014). Huwa stmat li 18.3% tal-popolazzjoni kienet tgħix f’żoni urbani. Ir-rati ta' urbanizzazzjoni huma għoljin fit-Terai, fil-widien Doon tal-Inner Terai, u fil-widien tal-Middle Hills, iżda baxxi fil-Ħimalaja. Bl-istess mod, ir-rata hija ogħla fiċ-ċentru u fil-lvant tan-Nepal meta mqabbla mal-punent. Il-belt kapitali, Kathmandu—magħrufa bħala l-"Belt tat-Tempji"—hija l-akbar belt tal-pajjiż u ċ-ċentru kulturali u ekonomiku tiegħu. Bliet ewlenin oħra fin-Nepal jinkludu Pokhara, Biratnagar, Lalitpur, Bharatpur, Birgunj, Dharan, Hetauda u Nepalgunj. Il-konġestjoni, it-tniġġis u n-nuqqas ta' ilma tax-xorb huma wħud mill-problemi ewlenin li qed jiffaċċjaw bliet li qed jikbru malajr, speċjalment il-Wied ta' Kathmandu. === Lingwa === [[File:MOST SPOKEN LANGUAGE IN NEPAL.png|thumb|Lingwi tan-Nepal (2021)]] Il-wirt lingwistiku divers tan-Nepal ġej minn tliet gruppi lingwistiċi ewlenin: l-Indo-Arjan, is-Sino-Tibetan, u diversi lingwi indiġeni iżolati. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-lingwi ewlenin tan-Nepal (skont il-perċentwal ta' kelliema nattivi) huma n-Nepali (44.6%), il-Maithili (11.7%), il-Bhojpuri (6.0%), it-Tharu (5.8%), it-Tamang (5.1%), in-Nepal Bhasa (3.2%), il-Bajjika (3%), il-Magar (3.0%), id-Doteli (3.0%), l-Urdu (2.6%), l-Awadhi (1.89%) u s-Sunwar. In-Nepal huwa dar għal mill-inqas erba' lingwi tas-sinjali indiġeni. In-Nepali, li oriġina mis-Sanskrit, jinkiteb bl-iskrittura Devanagari. Hija l-lingwa uffiċjali u sservi bħala *lingua franca* fost in-Nepaliżi li ġejjin minn gruppi etnolingwistiċi diversi. Il-lingwi reġjonali Maithili, Awadhi u Bhojpuri huma mitkellma fir-reġjun tan-Nofsinhar tat-Terai, filwaqt li l-Urdu huwa komuni fost il-Musulmani Nepaliżi. Diversi forom tat-Tibetan huma mitkellma fil-Ħimalaja u fir-reġjun tat-Tramuntana, bit-Tibetan Letterarju Standard mifhum sew minn dawk li għandhom taħriġ reliġjuż. Id-djaletti lokali fit-Terai u fiż-żoni muntanjużi fil-biċċa l-kbira m’għandhomx sistema ta' kitba, għalkemm għaddejjin sforzi biex jiġu żviluppati sistemi ta' kitba għal ħafna minnhom bl-użu tad-Devanagari jew tal-alfabett Ruman. === Reliġjon === [[File:Sadus at Pashupatinath temple.JPG|thumb|Sadus fit-Tempju ta' Pashupatinath]] In-Nepal huwa pajjiż sekulari, kif iddikjarat fil-Kostituzzjoni tan-Nepal tal-2012 (Parti 1, Artikolu 4), fejn is-sekulariżmu "jfisser libertà reliġjuża u kulturali, flimkien mal-ħarsien tar-reliġjon u l-kultura mgħoddija lilna minn żmien immemorjali (*Sanatan*)." Iċ-ċensiment tal-2011 irrapporta li r-reliġjon bl-akbar għadd ta' segwaċi fin-Nepal kienet l-Induiżmu (81.3% tal-popolazzjoni), segwita mill-Buddiżmu (9%); il-bqija kienu jinkludu l-Iżlam (4.4%), il-Kirant (3.1%), il-Kristjaneżmu (1.4%), u l- *Prakriti* jew il-qima tan-natura (0.5%). F'termini ta' perċentwal tal-popolazzjoni, in-Nepal għandu l-akbar popolazzjoni Induista fid-dinja. In-Nepal kien uffiċjalment saltna Induista sa żmien mhux ilu, u Shiva kien meqjus bħala d-divinità protettriċi tal-pajjiż. Għalkemm ħafna politiki tal-gvern matul iż-żmien injoraw jew emarġinaw reliġjonijiet minoritarji, is-soċjetà Nepaliżi ġeneralment tgawdi minn tolleranza reliġjuża u armonija bejn il-fidi kollha, b'inċidenti iżolati biss ta' vjolenza motivata mir-reliġjon. Il-kostituzzjoni tan-Nepal ma tagħti lil ħadd id-dritt li jikkonverti persuna oħra għal reliġjon differenti. In-Nepal għadda wkoll liġi aktar stretta kontra l-konverżjoni fl-2017. In-Nepal għandu t-tieni l-akbar popolazzjoni Induista fid-dinja, wara l-Indja. === Edukazzjoni === In-Nepal daħal fl-era moderna fl-1951 b’rata ta’ litteriżmu ta’ 5% u madwar 10,000 student irreġistrati fi 300 skola. Sal-2017, kien hemm aktar minn seba’ miljun student irreġistrati f’35,601 skola. Ir-rata ġenerali tal-litteriżmu (għall-popolazzjoni ta’ ħames snin ’il fuq) kienet ta’ 54.1% fl-2001. Ir-rata netta ta’ reġistrazzjoni fl-edukazzjoni primarja laħqet is-97% sal-2017; madankollu, ir-rata ta’ reġistrazzjoni kienet taħt is-60% fil-livell sekondarju (gradi 9–12) u madwar 12% fil-livell terzjarju. Għalkemm teżisti disparità sinifikanti bejn is-sessi fir-rata ġenerali tal-litteriżmu, il-bniet qabżu lis-subien fir-reġistrazzjoni fil-livelli kollha tal-edukazzjoni. In-Nepal għandu ħdax-il università u erba’ akkademji tax-xjenza indipendenti. Fl-2025, in-Nepal ikklassifika fil-107 post fl-Indiċi Globali tal-Innovazzjoni. In-nuqqas ta' infrastruttura u materjali tat-tagħlim adegwati, il-proporzjonijiet għoljin ta' studenti għal kull għalliem, il-politiċizzazzjoni tal-kumitati tal-ġestjoni tal-iskejjel, u l-organizzazzjoni f'unjins fuq bażi partiġjana fost l-istudenti u l-għalliema joħolqu ostakli għall-progress. L-edukazzjoni bażika b’xejn hija garantita mill-kostituzzjoni, iżda l-programm nieqes mill-fondi meħtieġa għal implimentazzjoni effettiva. Il-gvern iżomm programmi ta' boroż ta' studju għall-bniet u għall-istudenti b'diżabilità, kif ukoll għat-tfal ta' martri, ta' komunitajiet emarġinati u ta' familji foqra. Għexieren ta' eluf ta' studenti Nepali jitilqu mill-pajjiż kull sena fit-tfittxija ta' edukazzjoni u impjieg aħjar, u nofshom qatt ma jirritornaw. === Saħħa === Is-servizzi tal-kura tas-saħħa fin-Nepal huma pprovduti kemm mis-settur pubbliku kif ukoll minn dak privat. L-istennija tal-ħajja mat-twelid kienet stmata għal 71 sena fl-2017, u poġġiet lill-pajjiż fil-153 post globalment. Żewġ terzi tal-imwiet kollha huma attribwiti għal mard mhux trażmissibbli, bil-mard tal-qalb ikun l-aktar kawża komuni tal-mewt. Filwaqt li l-istili ta’ ħajja sedentarji, id-dieti mhux ibbilanċjati, u l-konsum tat-tabakk u l-alkoħol ikkontribwew għaż-żieda fil-mard mhux trażmissibbli, ħafna nies għadhom jitilfu ħajjithom minħabba mard trażmissibbli u li jista’ jiġi kkurat, ikkawżat minn sanità fqira u malnutrizzjoni—problemi li jirriżultaw minn nuqqas ta' edukazzjoni, għarfien, u aċċess għas-servizzi tal-kura tas-saħħa. In-Nepal għamel passi kbar ’il quddiem fis-saħħa tal-ommijiet u tat-tfal. 95% tat-tfal għandhom aċċess għal melħ jodizzat, u 86% tat-tfal bejn is-6 u d-59 xahar jirċievu profilassi tal-vitamina A. Ir-rati ta' tkabbir stunted (nuqqas ta' żvilupp fl-għoli), piż baxx wisq, u wasting (telf ta' massa tal-ġisem) naqsu b’mod sinifikanti; madankollu, il-malnutrizzjoni tibqa' għolja ħafna, u taffettwa 43% tat-tfal taħt l-età ta' ħames snin. L-anemija fost in-nisa u t-tfal żdiedet bejn l-2011 u l-2016, u laħqet il-livelli ta' 41% u 53% rispettivament. Ir-rata ta' trabi li jitwieldu b'piż baxx hija ta' 27%, filwaqt li r-rata tat-treddigħ hija ta' 65%. Il-proporzjon tal-mortalità materna fin-Nepal huwa ta' 229, u r-rata tal-mortalità tat-trabi niżlet għal 32.2 għal kull 1,000 twelid ħaj. Ir-rata tal-użu tal-kontraċettivi hija ta' 53%, għalkemm teżisti disparità sinifikanti bejn iż-żoni rurali u dawk urbani minħabba nuqqas ta' għarfien u aċċess limitat. Il-progress fil-qasam tas-saħħa huwa mmexxi minn inizjattiva governattiva qawwija, b'kollaborazzjoni ma' organizzazzjonijiet mhux governattivi (NGOs) u NGOs internazzjonali. Iċ-ċentri tas-saħħa pubblika jipprovdu 72 mediċina essenzjali mingħajr ħlas. === Immigranti u refuġjati === In-Nepal għandu tradizzjoni twila li jilqa' lill-immigranti u lir-refuġjati. Fiż-żminijiet moderni, it-Tibetani u l-Bhutaniżi ffurmaw il-maġġoranza tar-refuġjati fin-Nepal. Ir-refuġjati Tibetani bdew jaslu fl-1959, u ħafna oħrajn ikomplu jaqsmu l-fruntiera lejn in-Nepal kull sena. Ir-refuġjati Lhotsampa mill-Bhutan bdew jaslu fis-snin tmenin, u n-numru tagħhom qabeż il-110,000 fis-snin elfejn; minn dak iż-żmien ’l hawn, il-maġġoranza tagħhom ġew risistemati f'pajjiżi terzi. Sal-aħħar tal-2018, in-Nepal kellu total ta' 20,800 refuġjat ikkonfermat, li 64% minnhom kienu Tibetani u 31% Bhutaniżi. L-immigranti ekonomiċi u r-refuġjati li jaħarbu mill-persekuzzjoni jew mill-gwerra — li ​​ġejjin minn pajjiżi ġirien, mill-Afrika u mil-Lvant Nofsani — m'għandhomx rikonoxximent uffiċjali; huma magħrufa bħala "refuġjati urbani" għaliex jgħixu f'appartamenti fil-bliet minflok f'kampijiet tar-refuġjati, għalkemm il-gvern jiffaċilita r-risistemazzjoni tagħhom f’pajjiżi terzi. Madwar 2,000 immigrant — li ​​nofshom kienu Ċiniżi — applikaw għal permessi tax-xogħol fl-2018–19. Il-gvern m'għandux data dwar l-immigranti Indjani, għalkemm il-Gvern tal-Indja jistma li n-numru ta’ Indjani mhux residenti fil-pajjiż huwa ta' 600,000. == Kultura == === Soċjetà === [[File:Gadhimai.jpg|thumb|Il-Festival ta' Gadhimai]] Is-soċjetà tradizzjonali Nepaliża ħafna drabi hija definita minn ġerarkija soċjali. Is-sistema tal-kasti Nepaliża tirrifletti ħafna mill-istratifikazzjoni soċjali u ħafna mir-restrizzjonijiet soċjali karatteristiċi tal-Asja t'Isfel. Il-klassijiet soċjali huma definiti minn aktar minn mitt grupp ereditarju u endogamu, ħafna drabi msejħa *jātis* jew "kasti." In-Nepal ipprojbixxa l-intokkabbiltà fl-1963 u minn dakinhar għadda aktar liġijiet kontra d-diskriminazzjoni u inizjattivi ta' benesseri soċjali. Il-valuri tal-familja huma ċentrali għat-tradizzjoni Nepaliża, u l-familji estiżi multiġenerazzjonali u patrijarkali storikament kienu n-norma, għalkemm il-familji nukleari qed isiru komuni f'żoni urbani. Maġġoranza kbira tan-Nepalis jidħlu fi żwiġijiet irranġati mill-ġenituri tagħhom jew minn anzjani oħra tal-familja, kemm jekk jagħtu l-kunsens tagħhom għat-tqabbil kif ukoll jekk le. Iż-żwieġ huwa meqjus bħala impenn tul il-ħajja, u r-rata tad-divorzju hija baxxa ħafna, b'inqas minn wieħed minn kull elf żwieġ li jispiċċa bid-divorzju. Iż-żwieġ tat-tfal huwa komuni, partikolarment f'żoni rurali; ħafna nisa jiżżewġu qabel l-età ta' 18-il sena. [[File:Teej.jpg|thumb|Nisa jiċċelebraw Haritalika Teej fin-Nepal]] Ħafna mill-festivals tan-Nepal għandhom oriġini reliġjuża. Fost l-aktar magħrufa nsibu l-festival ta' Gadhimai, Dashain, Tihar, Teej, Chhath, Maghi, Sakela, Holi u l-Ewwel tas-Sena tan-Nepal. Il-festival ta' Gadhimai huwa avveniment reliġjuż Ħindu li jsir kull ħames snin fit-Tempju ta' Gadhimai fin-Nepal. Dan ġie deskritt bħala l-aktar festival imdemmi fid-dinja minħabba l-qatla tal-massa ta’ annimali u għasafar, fosthom bufli, mogħoż, nagħaġ, tiġieġ, papri, ħamiem, ħnieżer, firien u ġrieden bojod. Dan is-sagrifiċċju tal-massa jsir bil-għan li tiġi sodisfatta l-alla Gadhimai. Il-kritiċi kkundannaw dan ir-ritwal bħala wieħed barbaru, mhux iġjeniku u li jwassal għal ħela kbira. Min-naħa l-oħra, id-devoti Ħindù jisħqu li din il-prattika għandha sinifikat profond. Dashain huwa festival reliġjuż Ħindu ewlieni fin-Nepal. Imħeġġa mit-twemmin li offerti ta’ demm frisk jikkalmaw lill-alla Durga, eluf ta' bufli, mogħoż, nagħaġ, ħnieżer, tiġieġ u papri jiġu sagrifikati matul iċ-ċelebrazzjoni. Il-gvern tan-Nepal ipprova jipprojbixxi l-iffilmjar ta' dawn is-sagrifiċċji tal-annimali. Grupp favur id-drittijiet tal-annimali li kien preżenti għall-festival irrapporta li ffaċċja ostilità kbira: "Ħadulna t-tagħmir u l-kameras u kissruhom f’biċċiet." Il-grupp innota wkoll kwistjonijiet serji ta' iġjene pubblika, u stqarr li ra nies fil-folla jagħmlu l-bżonnijiet fiżjoloġiċi tagħhom fil-pubbliku u li kellhom jimxu qalb il-ħmieġ uman. F'inċident ieħor, individwi Nepali armati b’machetes ġrew wara attivisti tad-drittijiet tal-annimali fit-triq. Il-kaċċa għas-saħħaħar għadha sseħħ fin-Nepal, anke fis-seklu wieħed u għoxrin. Il-vittmi huma tipikament nies vulnerabbli, partikolarment dawk li ġejjin minn kasti inferjuri. Politiċi, uffiċjali tal-armata, uffiċjali tal-pulizija u membri oħra tal-komunità kienu involuti wkoll f’diversi inċidenti. L-eżekuzzjonijiet jistgħu jsiru billi l-vittma tinħaraq ħajja. Ħafna vittmi fl-aħħar mill-aħħar imutu kawża tal-ġrieħi li jġarrbu mit-tortura u l-aggressjoni. Kaċċa għas-saħħaħar li ma tirriżultax f’mewt spiss tinvolvi swat qawwi. == Simboli == [[File:Flag of Nepal.svg|thumb|Bandiera ta' Nepal]] L-emblema tan-Nepal turi l-muntanji tal-Ħimalaja miksijin bil-borra, għoljiet miksijin bis-siġar, u r-reġjun fertili tat-Terai, imdawrin b'kuruna ta' fjuri tar-rododendru; fiha tidher il-bandiera nazzjonali fil-parti ta' fuq, mappa bajda tan-Nepal fuq quddiem, u l-idejn il-leminija ta' raġel u mara magħqudin flimkien, li jissimbolizzaw l-ugwaljanza bejn is-sessi. Fil-parti t’isfel jinsab il-motto nazzjonali—kwotazzjoni patrijottika bis-Sanskrit li fil-folklor Nepali hija attribwita lill-alla Rama u miktuba bl-iskrittura Devanagari: "Omm u l-art twelidek huma akbar mis-sema." Il-bandiera tan-Nepal hija l-unika bandiera nazzjonali fid-dinja li mhijiex rettangolari. Il-kostituzzjoni tinkludi struzzjonijiet għall-kostruzzjoni ġeometrika ta' din il-bandiera magħmula minn żewġ triangoli (jew pennons). Skont id-deskrizzjoni uffiċjali tagħha, il-kulur aħmar skur (crimson) jirrappreżenta r-rebħa fil-gwerra jew il-kuraġġ, u huwa wkoll il-kulur tar-rododendru. It-tarf blu jissimbolizza x-xewqa tal-poplu Nepali għall-paċi. Il-qamar fuq il-bandiera jissimbolizza n-natura paċifika u kalma tal-poplu Nepali, filwaqt li x-xemx tirrappreżenta l-qawwa u l-kuraġġ tal-ġellieda Nepali. Il-president iservi bħala s-simbolu tal-għaqda nazzjonali. Il-martri huma simboli tal-patrijottiżmu. Kmandanti mill-Gwerra Anglo-Nepaliża—Amar Singh Thapa, Bhakti Thapa, u Balbhadra Kunwar—jitqiesu bħala eroj tal-gwerra. Sittax-il figura mill-istorja tan-Nepal ingħataw id-distinzjoni speċjali ta' "Eroj Nazzjonali" għall-kontribuzzjonijiet eċċezzjonali tagħhom għall-prestiġju tal-pajjiż. Prithvi Narayan Shah, il-fundatur tan-Nepal modern, huwa rispettat ħafna u meqjus minn ħafna bħala l-"Missier tan-Nazzjon". === Arti u arkitettura === [[File:Nyatapola Temple.JPG|thumb|left|Nyatapola, pagoda ta' ħames sulari f'Bhaktapur imżejna b’ħidma artiġjanali karatteristika tal-ġebel, tal-metall u tal-injam, baqgħet teżisti wara tal-inqas erba' terremoti kbar.]] [[File:Tusha Hiti step-well.jpg|thumb|Ħidma artistika fuq il-ġebel min-Nepal fuq żennuna tal-ilma li għadha tintuża.]] [[File:Shivas Kinder - 0219.jpg|thumb|left|Tieqa tradizzjonali Newar f'għamla ta' pagun.]] L-eqdem eżempji magħrufa ta' arkitettura Nepali huma l-istupas li jmorru lura għall-ewwel kostruzzjonijiet Buddisti f'Kapilvastu u l-inħawi tal-madwar fil-Lbiċ tan-Nepal, kif ukoll dawk mibnija minn Ashoka fil-Wied ta' Kathmandu għall-ħabta tas-sena 250 QK. L-istil arkitettoniku distintiv assoċjat esklussivament man-Nepal ġie żviluppat u pperfezzjonat mill-artiġjani Newa fil-Wied ta' Kathmandu, li bdew din il-ħidma matul il-perjodu Lichchhavi. Kronaka tal-ivvjaġġar Ċiniża tad-Dynasty Tang — li ​​x'aktarx hija bbażata fuq rekords li jmorru lura għall-ħabta tas-sena 650 WK — tiddeskrivi l-arkitettura Nepali ta' dak iż-żmien (mibnija l-aktar mill-injam) bħala waħda rikka fid-dettalji artistiċi, inklużi skulturi tal-injam u tal-metall. Hija tiddeskrivi pagoda magnífika ta' seba' sulari li tinsab fi ħdan kumpless ta' palazz, li fiha soqfa miksijin bil-madum tar-ram; balustradi, gradilji, kolonni u travi mżejna b'ħaġar prezzjuż u ħaġar fin; kif ukoll erba’ skulturi indurati tal-Makara fil-kantunieri tal-bażi li jferrgħu l-ilma bħal funtana, fornuti minn pajpijiet tar-ram konnessi ma' kanali fil-quċċata tat-torri. Kronaki Ċiniżi ta' wara jiddeskrivu l-palazz tar-Re tan-Nepal bħala struttura immensa b’ħafna soqfa, fatt li jissuġġerixxi li ċ-Ċiniżi kienu għadhom mhux familjari mal-arkitettura tal-pagodi. Tempju tipiku fi stil ta' pagoda jinbena mill-injam, b’kull biċċa mnaqqxa b'mod fin b'disinji ġeometriċi jew b'xbihat ta' allat, allat nisa, ħlejjaq mitiċi u bhejjem. Is-soqfa—ġeneralment miksija b'madum tat-tafal u xi drabi indurati bid-deheb—jonqsu gradwalment fid-daqs hekk kif jitilgħu lejn l-ogħla saqaf, li jkun inkurunat b'pinnaklu tad-deheb. Il-bażi tipikament tikkonsisti f'terrazzi rettangolari magħmula minn ġebel imnaqqax b'sengħa kbira, u d-daħla spiss tkun protetta minn skulturi tal-ġebel li jirrappreżentaw figuri tradizzjonali. Is-sengħa fil-bronż u r-ram—viżibbli fi skulturi ta' divinitajiet u bhejjem, f'dekorazzjonijiet tal-bibien u t-twieqi, f’pinnakli tal-bini u f'oġġetti ta' kuljum—hija mill-aqwa wkoll. L-aktar tradizzjoni tal-pittura Nepali żviluppata hija dik tal-pittura Buddisti Tibetana magħrufa bħala thangka jew paubha, ipprattikata fin-Nepal minn patrijiet Buddisti u artiġjani tal-poplu Newar. It-Tempju ta' Changu Narayan, mibni għall-ħabta tar-raba’ seklu WK, jiftaħar b’dak li forsi huma l-aqwa eżempji tas-sengħa Nepali fl-injam. Il-Pjazez Durbar ta' Kathmandu, Patan u Bhaktapur jirrappreżentaw il-quċċata tal-arti u l-arkitettura Nepali, u juru sengħa fl-injam, fil-metall u fil-ġebel li ġiet ipperfezzjonata tul elfejn sena. It-tieqa "ankhijhyal", li tippermetti veduta f'direzzjoni waħda tad-dinja ta' barra, hija eżempju ta' sengħa unika tal-injam Nepaliża li tinsab kemm f'bini domestiku kif ukoll pubbliku, kemm jekk antik kif ukoll modern. Ħafna kulturi jżebgħu l-ħitan tad-djar tagħhom b'disinji regolari, figuri ta' allat u bhejjem, u simboli reliġjużi; oħrajn jżebgħuhom b'kuluri solidi, ħafna drabi jużaw tafal jew ħamrija sewda li tikkuntrasta mal-ħamrija safra jew il-ġebla tal-ġir. Is-soqfa ta' strutturi reliġjużi u domestiċi għandhom sporġenzi sinifikanti, preżumibbilment biex jipprovdu protezzjoni mix-xemx u x-xita. L-injam fi strutturi domestiċi huwa minqux fin, bħal dak tal-kontropartijiet reliġjużi tagħhom. Is-serq kulturali huwa kriżi fin-Nepal, minkejja l-isforzi biex jiġi miġġieled. === Letteratura u arti tal-ispettaklu === [[File:Bhanu Bhakta Acharya (1814-1869) author.jpg|thumb|Bhanubhakta Acharya, kittieb Nepali li traduċa l-epopea antika Ħindu Ramayana għal-lingwa Nepali.]] Il-letteratura tan-Nepal kienet marbuta mill-qrib ma' dik tal-bqija tal-Asja t’Isfel sakemm il-pajjiż ingħaqad fi renju modern. Ix-xogħlijiet letterarji — miktuba bis-Sanskrit minn qassisin Brahmins edukati, li wħud minnhom kienu bbażati f'Varanasi — kienu jinkludu testi reliġjużi u leġġendi dwar rejiet, allat u demonji. L-eqdem test li għadu jeżisti bil-lingwa Nepaliża jmur lura għas-seklu 13; madankollu, apparti minn materjal epigrafiku, ma nstabet l-ebda letteratura Nepaliża ta' qabel is-seklu 17. Il-letteratura Newar tmur lura kważi 500 sena. L-istorja moderna tal-letteratura Nepaliża tibda b'Bhanubhakta Acharya (1814–1868), li kien l-ewwel wieħed li kiteb xogħlijiet sinifikanti u influwenti bil-lingwa Nepaliża — lingwa aċċessibbli għall-mases — l-aktar notevoli fosthom il-*Bhanubhakta Ramayana*, traduzzjoni tal-epika antika Ħindu. Lejn l-aħħar tas-seklu 19, Motiram Bhatta ppubblika edizzjonijiet stampati tax-xogħlijiet ta' Acharya; permezz tal-isforzi tiegħu, huwa popolarizza l-letteratura bil-lingwa Nepaliża u mexxieha lejn il-modernità. Sa nofs is-seklu 20, il-letteratura Nepaliża ma baqgħetx limitata għat-tradizzjonijiet letterarji Ħindu. Influwenzati mit-tradizzjonijiet letterarji tal-Punent, il-kittieba ta' dak iż-żmien bdew jipproduċu xogħlijiet li kienu jindirizzaw kwistjonijiet soċjali kontemporanji, filwaqt li ħafna oħrajn komplew jarrikkixxu t-tradizzjonijiet poetiċi Nepaliżi b’poeżija Nepaliża awtentika. Il-letteratura Newar ukoll ħarġet bħala tradizzjoni letterarja ewlenija. Wara l-wasla tad-demokrazija fl-1951, il-letteratura Nepaliża ffjorixxiet, u bdew jiġu prodotti xogħlijiet letterarji f’ħafna lingwi oħra. Il-letteratura Nepaliża kompliet timmodernizza ruħha; f’dawn l-aħħar snin, ġiet influwenzata bil-qawwa mill-esperjenza tan-Nepal wara l-gwerra ċivili kif ukoll mit-tradizzjonijiet letterarji globali. Maruni, Lakhey, Sakela, Kauda u Tamang Selo huma eżempji ta' mużika u żfin tradizzjonali tan-Nepal li ġejjin mir-reġjuni muntanjużi tal-pajjiż. L-industrija tal-films tan-Nepal hija magħrufa bħala "Kollywood." L-Akkademja tan-Nepal hija l-istituzzjoni ewlenija għall-promozzjoni tal-arti u l-kultura fin-Nepal, u twaqqfet fl-1957. === Ħwejjeġ === [[File:Bhoto jatra.jpg|thumb|Raġel tan-Nepal liebes Daura-Suruwal, kowt, u topi ta' Dhaka juri l-bhoto waqt il-festival Bhoto Jatra.]] Minn żminijiet antiki sal-era moderna, l-ilbies tradizzjonali l-aktar komuni fin-Nepal, kemm għall-irġiel kif ukoll għan-nisa, kien jikkonsisti f'biċċa drapp imgeżwra mal-ġisem. Għan-nisa, dan l-ilbies evolva maż-żmien fis-sari — biċċa drapp waħda twila, magħrufa li tkejjel sitt jards u li hija wiesgħa biżżejjed biex tgħatti l-parti t’isfel tal-ġisem. Is-sari jintrabat mal-qadd, jitgeżwer madwar il-parti t’isfel tal-ġisem, u mbagħad jitħalla jaqa’ fuq l-ispalla. Fil-forma aktar moderna tiegħu, jintuża biex jgħatti r-ras — u xi kultant il-wiċċ — bħal velu, partikolarment fir-reġjun tat-Terai. Jintlibes flimkien ma' dublett ta' taħt (petticoat) u jiddaħħal fiċ-ċinturin tad-dublett biex jibqa' f'postu sew. Jintlibes ukoll ma’ bluża, jew cholo, li sservi bħala l-ilbies ewlieni għall-parti ta' fuq tal-ġisem; it-tarf tas-sari li jkun imdendel fuq l-ispalla jaħbi l-kontorni tal-parti ta' fuq tal-ġisem u jgħatti ż-żona tal-qadd. Il-kombinazzjoni ta' *cholo* u sari saret l-ilbies preferut għal okkażjonijiet formali, ambjenti uffiċjali u laqgħat festivi. Fil-forma l-aktar tradizzjonali tiegħu — meta jintlibes waqt attivitajiet ta' kuljum, xogħol tad-dar jew xogħol manwali — jidher bħala fariya jew *gunyu*; dawn ġeneralment ikunu iqsar u idjaq minn sari standard u jitgeżwru għalkollox madwar il-parti t’isfel tal-ġisem. Għall-irġiel, biċċa drapp simili iżda iqsar — ​​id-*dhoti* — isservi bħala ilbies għall-parti t’isfel tal-ġisem; din ukoll titkebbeb madwar il-qadd. Fost l-Arjani, id-drapp jitkebbeb darba madwar kull riġel qabel ma jgħaddi minn bejn ir-riġlejn u jiddaħħal sew fil-parti ta' wara. Id-*dhoti* u l-varjanti tiegħu — li ​​normalment jintlibsu fuq langauti — jiffurmaw l-ilbies għall-parti t'isfel tal-ġisem fl-ilbies tradizzjonali tal-popli Tharu, Gurung u Magar, kif ukoll tal-poplu Madheshi, fost oħrajn. Forom oħra ta' ilbies tradizzjonali li ma jinvolvux ħjata jew tfassil jinkludu l-patukas (strixxa drapp imkebba sewwa madwar il-qadd bħal faxxa — parti mill-biċċa l-kbira tal-ilbiesi tradizzjonali tan-Nepal u li spiss iżżomm khukuri meta tintlibes mill-irġiel); xalpi bħal pachhyauras u majetros; xalli bħall-ga tan-Newar u l-khata tat-Tibet; ghumtos (velijiet tal-għarusa); u tipi varji ta' turbani — xalpi li jintlibsu madwar ir-ras għal raġunijiet tradizzjonali jew għall-protezzjoni mix-xemx jew mill-kesħa — magħrufa bħala pheta, pagri jew sirpau. Sal-bidu tal-ewwel millennju W.K., l-ilbies komuni tan-nies tal-Asja t'Isfel kien jikkonsisti f'biċċiet tad-drapp mhux meħjuta. Il-wasla tal-Kushans mill-Asja Ċentrali, għall-ħabta tas-sena 48 WK, għamlet popolari l-ilbies maqtugħ u meħjut fi stil tipiku tal-Asja Ċentrali. L-aktar forma sempliċi ta' ilbies meħjut hija l- bhoto (vesta rudimentali), li tintlibes kemm mis-subien kif ukoll mill-bniet; tradizzjonalment, dan huwa l-uniku ilbies li jilbsu t-tfal sakemm jilħqu l-età adulta u jibdew jilbsu ħwejjeġ tal-kbar—kultant waqt ċerimonja ta' tranżizzjoni, bħaċ-ċerimonja gunyu-choli għall-bniet Ħindu. L-irġiel ikomplu jilbsu l-bhoto anke meta jikbru. Għall-parti ta' fuq tal-ġisem, l-irġiel tipikament jilbsu vesta bħall- *bhoto* jew qmis tat-tip *kurta*, bħad-daura—qmis twila b'għeluq doppju fuq quddiem u għonq magħluq, li fiha ħames tiwi u tmien rbitiet biex titwaħħal mal-ġisem. Is-suruwal—kelma li tfisser sempliċiment "qalziet"—iservi bħala alternattiva għad-dhoti, il-kachhad (li jilbsuh in-nies tal-poplu Magar), jew il- lungi (li jilbsuh in-nies tal-poplu Tharu), u fi żminijiet aktar reċenti saħansitra ħa posthom; tradizzjonalment, ikun wiesa’ ħafna ’l fuq mill-irkopptejn iżda jidjieq ’l isfel biex jiġi mwaħħal mal-għekiesi, u jintrabat mal-qadd permezz ta' qafla. Il-blużi moderni tat-tip cholo, li jintlibsu mas-saris, normalment ikollhom kmiem qosra, buttuna waħda, u ma jgħattux iż-żona tal-qadd. Il-verżjoni tradizzjonali, magħrufa bħala chaubandi cholo, tixbaħ lid-daura: ikollha kmiem twal, għeluq doppju fuq quddiem bi tiwi u rbitiet, u tinżel sal- patuka (faxxa tal-qadd), u b'hekk tgħatti ż-żona tal-qadd. Id-daura-suruwal u l- gunyu-cholo servew bħala l-ilbies nazzjonali għall-irġiel u n-nisa rispettivament sal-2011, meta din id-denominazzjoni tneħħiet biex jiġi eliminat kull favoritizmu. L-ilbies tradizzjonali għal ħafna gruppi etniċi Pahari jikkonsisti fid- daura-suruwal (jew ilbies simili) flimkien ma' patuka, dhaka topi (beritta), u kiswa ta' fuq (kowt) għall-irġiel; u l-gunyu-cholo (jew xi ħaġa simili) flimkien ma' patuka u, għan-nisa, xi kultant xalpa tar-ras. Għal ħafna gruppi oħra, l-ilbies tradizzjonali tal-irġiel jikkonsisti f'qmis jew vest flimkien ma' *dhoti*, kachhad jew lungi. Fir-reġjuni għoljin tal-Ħimalaja, l-ilbies tradizzjonali huwa influwenzat ħafna mill-kultura Tibetana. In-nisa Sherpa jilbsu ċ-chuba flimkien mal-fardal pangi, filwaqt li l-irġiel Sherpa jilbsu qomos bi kmiem twal u għenuq għoljin u iebsin — magħrufa bħala tetung — taħt iċ-chuba. Il-kpiepel Tibetani Xamo Gyaise tas-Sherpa, id-dhaka topi li jilbsu l-irġiel Pahari, u l-kpiepel tondi tat-Tamang huma fost l-aktar tipi distintivi ta' xedd ir-ras. In-nisa Ħindu miżżewġin jilbsu tika, sindoor, pote (ġiżirajjen biż-żibeġ) u brazzuletti ħomor. Huwa komuni li jilbsu dehbijiet tad-deheb u tal-fidda—kultant inkrustati b'ħaġar prezzjuż. Id-dehbijiet tad-deheb jinkludu l-*mangalsutras* u t-*tilaharis* li jilbsuhom il-Ħindu flimkien mal-pote; is-samyafung (fjura kbira tad-deheb li tintlibes fuq ir-ras) u n-nessey (imsielet kbar u ċatti tad-deheb) li jilbsuhom in-nies tal-poplu Limbu; kif ukoll is-sirphuli, is-*sirbandhi* u ċ-chandra li jilbsuhom in-nies tal-poplu Magar. In-nisa tal-poplu Tharu jistgħu jilbsu sa sitt kilogrammi ta' dehbijiet tal-fidda, inklużi l-*mangiya* (li tintlibes fuq ir-ras), it-*tikuli* (fuq il-forehead), u l-*kanseri* u t-tikahamala (madwar l-għonq). Il-moda fin-Nepal inbidlet b’mod sinifikanti matul l-aħħar 50 sena. Fiż-żoni urbani, is-sari qed jintuża dejjem inqas bħala ilbies ta' kuljum u qed isir ilbies riżervat għal okkażjonijiet formali. Il-kurta suruwal tradizzjonali rarament jintlibes minn nisa żgħażagħ, li dejjem aktar jippreferu l-jeans. Id-*dhoti* spiċċa l-aktar bħala ilbies ċerimonjali għax-xamani u għall-qassisin Ħindu. == Gallerija == <gallery> Kathmandu-Hanuman Dhoka-Nasal Chowk-08-Pancamukhi Hanuman Mandir-2013-gje.jpg|Kathmandu Pashupatinath-Menschen-10-Holzsammler-2013-gje.jpg|Pashupatinath Patan-Palast-Garten-16-Stele-2015-gje.jpg|Patan Bhaktapur-Palastplatz 01 mit Siddhilakshmi-Cyasilim-Bhupatindramalla-Saeule-Vatsala-Yaksheshvara-gje.jpg|Bhaktapur Gokyo surroundings-44-Mulde-2007-gje.jpg|Himalaya Cho La Tsho-14-2007-gje.jpg|Himalaya Mustang-Chhungkar-08-Choerten-2015-gje.jpg|Mustang Mustang-Lo Manthang to Tibetan border-38-Milka-Kuh-2015-gje.jpg|Mustang Mount Everest as seen from Drukair2 PLW edit.jpg|Mount Everest </gallery> <gallery> File:Nepal adm location map.svg|Mappa File:Nepal relief location map.jpg|Nepal Relief Mappa tal-Post File:Flag of Kathmandu.svg|Bandiera ta' Katmandu/Katmandú File:NepalKathmanduDistrictmap.png|Map displaying Village Development Committees in Kathmandu District, Katmandu/Katmandú (Motto: Il-wirt tiegħi, il-kburija tiegħi, Kathmandu tiegħi) File:Kathmandu District in Nepal 2015.svg|Distrett ta' Kathmandu (Nepaliż: काठमाडौं जिल्ला) huwa distrett li jinsab fil-Wied ta' Kathmandu, Provinċja ta' Bagmati tan-Nepal. Huwa wieħed mis-77 distrett tan-Nepal, għandu erja ta' 413.69 km² (159.7 mi²), u huwa l-aktar distrett b'popolazzjoni densa fin-Nepal b'1,081,845 abitant fl-2001, 1,744,240 fl-2011 u 2,017,532 fil-kwartieri ġenerali amministrattivi. tad-distrett ta 'Kathmandu jinsab f'Kathmandu. Il-belt għandha 21 uffiċċju postali li jimmaniġġjaw il-posta minn madwar il-pajjiż u lil hinn, u Kathmandu DPO għandha 44,600 bħala kodiċi postali għal servizzi ta 'kunsinna ta' posta internazzjonali bħal UPS jew DHL Couriers, eċċ. </gallery> <gallery> File:Bhaktapur durbar square.jpg|Bhaktapur Durbar Square, il-kumpless tal-palazz irjali, fl-1854, miżbugħa minn Henry Ambrose Oldfield (1822-1871). File:Sindhuli Fort 01.jpg|Sindhuli Gadhi Ruins (Distrett tal-lum Sindhuli, Provinċja ta' Bagmati, Nepal) File:Kirtipur swords.jpg|Xwabel mill-Battalja ta' Kirtipur ((Nepal bhasa bhasa: कीर्तिपुरयाउ युद्ध) seħħew fl-1767 waqt il-konkwista ta' Gorkha tan-Nepal, u kienet miġġielda fil-belt prinċipali ta' Kathman f'Bagha fil-Wied ta' Nepal va tempju File:Kathmandu 1811 high (cropped).jpg|L-orizzont ta' Kathmandu mimli pagoda fl-1811. File:Kathmandu durbar square.jpg|Kathmandu Durbar Square, fejn saret il-battalja ewlenija, kif deher fl-1852, miżbugħa minn Henry Ambrose Oldfield (1822-1871).. File:Jaya prakash malla.jpg|Jaya Prakash Malla (saltan 1736–1768), l-aħħar re ta' Kathmandu File:Capture of Magaer.jpg|Qbid ta' Magaer (il-lum ir-raħal ta' Maga fil-majjistral ta' Gyirong): xena mill-Kampanja Gurkha (Nepal) 1792, Il-Gwerra Sino-Nepaliż (Nepaliż: नेपाल-चीन युद्ध u ċ-Ċiniż), magħrufa wkoll bħala Waro the u-Ċiniż bħala l-Kampanja Gorkha (Ċiniż: 廓爾喀之役), kienet gwerra miġġielda bejn id-dinastija Qing taċ-Ċina u r-Renju tan-Nepal bejn l-1788 u l-1792. File:Anglo-Nepal war.jpg|Bhakti Thapa (isfar) imexxi l-armata Gurkhali tan-Nepal kontra l-forzi Brittaniċi, Anglo-Nepal Thapa (isfar) li jmexxi l-armata Gurkhali tan-Nepal kontra l-forzi Brittaniċi, Il-Gwerra Anglo-Nepaliż (नेपाल-अङ्ग्रेज युद 46 ta' Marzu), magħrufa wkoll bħala l-1 ta' Novembru 1818 ्ध – Gorkha File:Joppen1907India1805a.jpg|Mappa tal-Indja fl-1805 File:Bhimsen-thapa-painting.jpg|Bhimsen Thapa, Prim Ministru tan-Nepal mill-1806 sal-1837. File:Gurkha soldier 1815.jpg|Gwerrier Gorkhali. File:Battle of Jaithak.JPG|Pożizzjoni palisade tan-Nepaliż f'Jaithak File:Eight Gurkha men depicted in a British Indian painting, 1815.jpg|Suldati Gorkhali fl-1815 AD File:Sugauli treaty.jpg|It-truppi ta' Bhimsen Thapa, il-lemin, f'Segauli, 1816, b'moskets Bess Brown Pattern ta' l-Indja u bayonets chupi. File:Sugauli Treaty cessions.png|It-Trattat ta' Sugauli tal-4 ta' Marzu 1816. Kien fl-interess ta' Ochterlony li jikkonkludi l-kampanja malajr minħabba l-avviċinament tal-istaġun tad-deni tal-aul, iżda wkoll minħabba li bosta mit-truppi Ewropej tiegħu kienu qed ibatu mid-diżinterija. File:Ilngurkhas1858.jpg|Gurkahs tas-66 Reġiment bil-kostum nazzjonali tagħhom File:Francis Edward Rawdon, Marquess of Hastings.jpg|Francis Edward Rawdon, Markiż ta' Hastings, Gvernatur Ġenerali tal-Indja mill-1813 sal-1823. File:Officer and Private, 40th Foot, 1815.jpg|Uffiċjal u suldat, l-40 Reġiment tal-Marda Brittaniċi, 1815 File:Nepal-Tibet Treaty of 1856.jpg|It-Trattat ta' Thapathali (Ċiniż: 藏尼條約) kien trattat iffirmat bejn il-gvern Tibetan ta' Ganden Phodrang (dak iż-żmien protettorat tad-dinastija Qing) u r-Renju tan-Nepal f'Thapathali Durbar f'Kathmandu, il-kapitali tan-Nepal, wara n-Nepal. -Gwerra tat-Tibet (1855–1856). F'Jannar 1856, grupp rappreżentattiv mit-Tibet (flimkien ma' ambaxxatur Ċiniż) ġie Kathmandu biex jiddiskuti t-trattat. Wara diskussjoni twila, il-grupp rappreżentattiv fl-aħħar iffirma trattat fl-24 ta' Marzu. </gallery> <gallery> File:Nepal army-Basantapur darbar square3.JPG|Guruju Paltan (kumpanija tal-infanterija ċerimonjali) tal-Armata tan-Nepal bl-uniformi tradizzjonali File:Kukri, karda & chakmak.jpg|Khukuri, Karda u Chakmak. Khukuri hija l-arma simbolika tal-armata tan-Nepal File:Kukri.jpg|Il-Khukuri hija l-arma u l-għodda tradizzjonali tal-Gurkhas. File:Nepali soldiers Le Bon 1885.jpg|Suldati Nazzjonali tan-Nepal minn Gustave Le Bon, 1885 File:Nepal Army Special Forces.jpg|Suldati tal-Armata tan-Nepal f'Jum l-Armata </gallery> ==Referenzi== {{Referenzi}} {{Asja}} [[Kategorija:Nepal| ]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Asja]] [[Kategorija:Pajjiżi interkjużi]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1768]] 8no6f5x1lvg2z199qinadl2sgova2s3 331758 331757 2026-08-25T22:17:43Z ĠanniĠuzeppi 27231 331758 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika Federali Demokratika tan-Nepal |isem_nattiv = सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल<br />''Sanghiya Loktāntrik Ganatantra Nepāl'' |isem_komuni = Kirġiżistan |stampa_bandiera = Flag of Nepal.svg |stampa_emblema =Emblem of Nepal.svg |tip_simbolu = Emblema |daqs_simbolu = 125px |stampa_mappa = Nepal (orthographic projection).svg |stampa_mappa2 = Map of Nepal (Political and Administrative).jpg |deskrizzjoni_mappa = <small>Pożizzjoni tan-Nepal (aħdar)</small> |ħolqa_bandiera = Bandiera tan-Nepal |ħolqa_emblema = Emblema tan-Nepal |ħolqa_demografija = Demografija tan-Nepal |mottu_nazzjonali = जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी <small>([[Sanskrit]])<br/>''Janani Janmabhoomischa Swargadapi Gariyasi''</small> |innu_nazzjonali = ''[[Sayaun Thunga Phool Ka|Sayaun Thunga Phulka]]''<br/><small>''Magħmula minn Mijiet ta' Fjuri''</small> |lingwi_uffiċjali = [[lingwa Nepali|Nepali]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Kathmandu]] |latd=27 |latm=42 |latNS=N |lonġd=85 |lonġm=19 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[Kathmandu]] |leġislatura = [[Assemblaġġ kostitwenti]] |tip_gvern = [[Repubblika parlamentari]] [[Repubblika federali|federali]] |titlu_kap1 = [[President tan-Nepal|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru tan-Nepal|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Ram Chandra Paudel]] |isem_kap2 = [[Balen Shah]] |poż_erja = 95 |erja_km2 = 147,181 |erja_mi_kw = 56,827 |perċentwal_ilma = 2.8 |sena_stima_popolazzjoni = 28,982,771 |stima_popolazzjoni = 2016 |poż_stima_popolazzjoni = <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 26,494,504 |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011 |densità_popolazzjoni_km2 = 180 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 518 |poż_densità_popolazzjoni = 62 |sena_PGD_PSX = 2013 |PGD_PSX = $62.384 biljun<ref>http://databank.worldbank.org/data/download/GDP_PPP.pdf</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita =$2,310 |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2014 |IŻU = {{increase}} 0.548<ref name="HDI">{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |titlu=2015 Human Development Report |sena=2015 |data-aċċess=2015-12-15 |pubblikatur=United Nations Development Programme |lingwa=Ingliż}}</ref> |poż_IŻU = 145 |kategorija_IŻU =<span style="color:#e0584e;white-space:nowrap;">bax</span> |tip_sovranità = [[Unifikazzjoni tan-Nepal|Unifikazzjoni]] |avveniment_stabbilit1 = Renju iddikjarat |data_stabbilit1 = 25 ta' Settembru 1768 |avveniment_stabbilit2 = Stat iddikjarat |data_stabbilit2 = 15 ta' Jannar 2007 |avveniment_stabbilit3 =Repubblika iddikjarata |data_stabbilit3 = 28 ta' Mejju 2008 |valuta = [[Rupee tan-Nepal]] |kodiċi_valuta = NPR |żona_ħin = [[Ħin Koordinat Universali|UTC]] |differenza_ħku = +05:45 |żona_ħin_legali = [[Ħin Koordinat Universali|UTC]] |differenza_żona_ħin_legali = +05:45 |cctld = [[.np]] |kodiċi_telefoniku = +977 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $19.921 biljun |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $743 |poż_PGD_nominali_per_capita = }} In-'''Nepal''' ([[lingwa Nepali|Nepali]]:नेपाल), uffiċjalment ir-'''Repubblika Federali Demokratika tan-Nepal''',<ref>{{ċita web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html|titlu=CIA&nbsp;– The World Factbook|pubblikatur=CIA|data-aċċess=2012-12-05|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20101229013308/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html|arkivju-data=2010-12-29|url-status=dead}}</ref> huwa [[pajjiż interkjuż]] fl-[[Asja t'Isfel]]. B'erja ta' 147,181 kilometri kwadri (56,827 mi kw) u b'popolazzjoni ta' madwar 27 miljun, in-Nepal huwa t-[[Lista ta' pajjiżi skont l-erja|93 l-akbar]] pajjiż mill-erja<ref>{{ċita web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|titlu=The World Factbook: Rank order population|pubblikatur=CIA|data-aċċess=2014-02-14|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|arkivju-data=2014-02-09|url-status=dead}}</ref> u l-[[Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni|41 l-akbar]] pajjiż mill-popolazzjoni. Il-pajjiż huwa allokat fil-[[Ħimalajas]] u mill-[[Indja]] minn nofsinhar, mill-lvant, u mill-Punent. In-Nepal huwa separat mill-[[Bangladexx]] minn kuritur dejjaq Indjan ta' [[Kuritur Siliguri|Siliguri]] u mill-[[Butan]] minn stat Indjan ta' [[Sikkim]]. [[Kathmandu]] hija l-belt kapitali u l-akbar metropoli tal-pajjiż. == Etimoloġija == [[File:Nēpāla in the Allahabad Pillar inscription.jpg|thumb|"Nēpāla" fl-iskritt Brahmi tardiv, fl-iskrizzjoni tal-Kolonna ta’ Allahabad ta’ Samudragupta (350–375 WK).]] Qabel l-unifikazzjoni tan-Nepal, il-Wied ta' Kathmandu kien magħruf bħala n-Nepal. L-oriġini preċiża tat-terminu *Nepāl* mhijiex ċerta. In-Nepal jissemma f'testi letterarji Indjani tal-qedem li jmorru lura għar-raba' seklu W.K. Ma tistax tiġi stabbilita kronoloġija assoluta, ladarba anke l-eqdem testi jistgħu jinkludu kontribuzzjonijiet anonimi li jmorru lura għall-bidu tal-era moderna. L-isforzi tal-istudjużi biex jipproponu teorija plawżibbli huma mfixkla min-nuqqas ta' ħarsa ġenerali storika komprensiva u minn fehim insuffiċjenti tal-lingwistika jew tal-lingwi rilevanti Indo-Ewropej u Tibeto-Burmani. Skont il-mitoloġija Ħindu, in-Nepal jieħu ismu minn għaref Ħindu tal-qedem jismu Ne, magħruf ukoll bħala Ne Muni jew Nemi. Skont il-*Pashupati Purāna*, billi kienet art protetta minn Ne, iż-żona fil-qalba tal-Ħimalaja saret magħrufa bħala Nepāl. Skont in-*Nepāl Mahātmya*, Pashupati kien afda lil Nemi bil-protezzjoni tal-pajjiż. Skont il-mitoloġija Buddista, il-Bodhisattva Manjushri tbattal lag primordjali mimli sriep biex joħloq il-Wied tan-Nepal u pproklama li Adi-Buddha Ne kien se jieħu ħsieb il-komunità li stabbiliet ruħha hemmhekk; billi l-wied kien għal qalbu lil Ne, ingħata l-isem ta’ Nepāl. Skont il-*Gopalarājvamshāvali*, kompilata għall-ħabta tas-snin tmenin tas-seklu erbatax, in-Nepal jieħu ismu minn Nepa, ragħaj tal-baqar li waqqaf il-fergħa Nepaliżi tal-Abhiras. F'dan ir-rakkont, il-baqra li kien qed jaħleb fil-post fejn skopra l-Jyotirlinga ta' Pashupatinath kienet jisimha wkoll Ne. L-etimoloġija "Ne Muni" ġiet miċħuda minn viżitaturi Ewropej bikrin. L-Indologu Norveġiż Christian Lassen ippropona li *Nepāla* kienet kelma komposta minn *Nipa* (qiegħ ta’ muntanja) u *-ala* (forma mqassra ta’ *alaya*, li tfisser "abitazzjoni"), u għalhekk *Nepāla* kienet tfisser "abitazzjoni fil-qiegħ tal-muntanja." L-Indologu Sylvain Lévi qies it-teorija ta’ Lassen bħala waħda li ma tistax tiġi sostnuta, iżda ma ppropona l-ebda teorija tiegħu stess; huwa sempliċiment issuġġerixxa li jew *Newara* hija forma vernakulari tal-kelma Sanskrita *Nepala*, jew inkella *Nepala* hija forma Sanskritizzata tat-terminu etniku lokali. Il-fehma tiegħu sabet xi appoġġ, għalkemm ma ssolvix il-kwistjoni tal-etimoloġija. Ġie propost ukoll li *Nepa* hija għerq tat-tip Tibeto-Burman magħmul minn *ne* (baqar) u *pa* (gwardjan), fatt li jirrifletti li l-ewwel abitanti tal-wied kienu *gopalas* (rgħajja tal-baqar) u *mahispalas* (rgħajja tal-buflu). Suniti Kumar Chatterji kien jemmen li l-kelma "Nepal" oriġinat minn għeruq tat-tip Tibeto-Burman: *Ne*, li t-tifsira tagħha mhix ċerta (minħabba l-possibbiltajiet numerużi), u *pala* jew *bal*, li t-tifsira tagħhom intilfet għalkollox. == Storja == === Prestorja === Madwar 55,000 sena ilu, l-ewwel bnedmin moderni waslu fis-sottokontinent Indjan mill-Afrika. L-eqdem fdalijiet magħrufa ta’ bnedmin moderni fl-Asja t'Isfel imorru lura madwar 30,000 sena. L-eqdem evidenza arkeoloġika ta’ insedjamenti umani fin-Nepal tmur lura għal madwar l-istess perjodu. Wara s-sena 6500 QK, ħarġet evidenza tad-domestikazzjoni tal-għelejjel u tal-annimali għall-ikel, tal-bini ta’ strutturi permanenti, u tal-ħażna ta' surplus agrikolu f’Mehrgarh u f’siti oħra f’dik li llum hija l-Balochistan. Dawn l-iżviluppi gradwalment evolvew fiċ-Ċivilizzazzjoni tal-Wied tal-Indu, l-ewwel kultura urbana fl-Asja t’Isfel. F’Għoljiet Siwalik tad-distrett ta' Dang ġew skoperti siti preistoriċi li jmorru lura għall-perjodi Paleolitiku, Mesolitiku u Neolitiku. Huwa maħsub li l-ewwel abitanti tan-Nepal modern u taż-żoni biswit kienu nies assoċjati maċ-Ċivilizzazzjoni tal-Wied tal-Indu. Popli Dravidjani — li ​​l-istorja tagħhom tmur lura għal qabel il-bidu tal-Era tal-Bronż fis-sottokontinent Indjan (madwar is-sena 6300 QK) — jista’ jkun li għexu f’din iż-żona qabel il-wasla ta' gruppi etniċi oħra bħat-Tibeto-Burmani u l-Indo-Arjani. Sal-4000 QK, il-popli Tibeto-Burmani kienu waslu n-Nepal; huma waslu jew direttament minn fuq il-Ħimalaja mit-Tibet, jew inkella permezz tal-Mjanmar u l-Grigal tal-Indja, jew saħansitra permezz taż-żewġ rotot. Stella Kramrisch (1964) tinnota l-eżistenza ta’ substrat pre-Dravidjan u Dravidjan; dawn il-gruppi kienu preżenti fin-Nepal saħansitra qabel in-Newars, li kienu jiffurmaw il-maġġoranza tal-abitanti tal-qedem tal-Wied ta' Kathmandu. === Antik === [[File:Changunarayan photowalk-WLV-3897.jpg|thumb|left|Fil-kumpless tat-Tempju ta' Changu Narayan hemm iskrizzjoni fuq il-ġebel li tmur lura għas-sena 464 W.K.; din hija l-ewwel waħda tan-nepal sa mill-iskrizzjoni ta' Ashoka f'Lumbini (għall-ħabta tal-250 Q.K.).]] Madwar is-sena 600 QK, fir-reġjuni tan-Nofsinhar tan-Nepal u tat-Tramuntana tal-Indja bdew jitfaċċaw saltniet żgħar u konfederazzjonijiet ta' klanijiet. Minn waħda minn dawn—is-saltna ta' Shakya—ħareġ prinċep li aktar tard irrinunzja għall-istatus tiegħu biex jgħix ħajja axetika u sar magħruf bħala Gautama Buddha (li tradizzjonalment jitqiegħed fil-perjodu bejn il-563 u l-483 QK). Fis-sekli ta' wara, in-Nepal stabbilixxa ruħu bħala art ta' spiritwalità u post ta' kenn; kellu rwol sinifikanti fit-tixrid tal-Buddiżmu lejn l-Asja tal-Lvant permezz tat-Tibet u kkontribwixxa għall-preservazzjoni ta' manuskritti Ħindu u Buddisti. Għall-ħabta tal-250 QK, ir-reġjuni tan-nofsinhar kienu taħt l-influwenza tal-Imperu Maurya. L-Imperatur Mawrjan Ashoka għamel pellegrinaġġ lejn Lumbini — il-post fejn twieled il-Buddha skont it-tradizzjoni Buddista — u hemmhekk waqqaf kolonna; l-iskrizzjonijiet fuqha jimmarkaw il-bidu tal-istorja dokumentata tan-Nepal. Ashoka żar ukoll il-Wied ta' Kathmandu u bena monumenti biex ifakkar iż-żjara ta' Gautama Buddha f’dik iż-żona. Sas-seklu 4 WK, parti kbira min-Nepal kienet taħt l-influwenza tal-Imperu Gupta. Fil-Wied ta' Kathmandu, il-Kiratas ġew imbuttati lejn il-Lvant mil-Licchavis, u d-dinastija Licchavi telgħet fil-poter għall-ħabta tas-sena 400 W.K. Il-Licchavis bnew monumenti u ħallew warajhom sensiela ta' iskrizzjonijiet; l-istorja tan-Nepal matul dan il-perjodu hija rikostruwita kważi għalkollox abbażi tagħhom. Fis-sena 641, Songtsen Gampo tal-Imperu Tibetan bagħat lil Narendradeva lura lejn ir-renju Licchavi b’armata u ssottometta lin-Nepal. Sussegwentement, partijiet min-Nepal u mir-renju Licchavi waqgħu taħt l-influwenza diretta tal-Imperu Tibetan. Id-dinastija Licchavi bdiet tiddgħajjef lejn l-aħħar tat-tmien seklu u minflokha daħal il-ħakma tat-Thakuri. Ir-rejiet Thakuri ħakmu l-pajjiż sa nofs il-ħdax-il seklu W.K.; ftit li xejn huwa magħruf dwar dan il-perjodu, li spiss jissejjaħ il-"Perjodu tad-Dlam." === Medjevali === [[File:Sinja Valley, Karnali.jpg|thumb|left|Il-Wied ta' Sinja, meqjus bħala l-post tal-oriġini tar-Renju ta' Khasa u tal-lingwa Nepali.]] [[File:Patan Durbar Square-2644.jpg|thumb|Patan Durbar Square, waħda mit-tliet pjazez tal-palazz fil-Wied ta' Kathmandu, inbniet mid-dinastija Malla fis-seklu sbatax. Il-pjazez Durbar jirrappreżentaw il-quċċata ta' aktar minn millennju ta' żvilupp fl-arti u l-arkitettura tan-Nepal.]] Fil-ħdax-il seklu, fil-punent tan-Nepal ħareġ fil-beraħ imperu b'saħħtu tal-poplu Khas; fl-aqwa tiegħu, it-territorju tiegħu kien ikopri parti kbira mill-punent tan-Nepal kif ukoll partijiet mill-punent tat-Tibet u minn Uttarakhand, fl-Indja. Sas-seklu erbatax, l-imperu kien inqasam fil-*Baise rajyas* (li litteralment tfisser "22 stat"), li kienu assoċjati bejniethom b'mod laxk. Il-kultura u l-lingwa għonja tal-poplu Khas infirxu fin-Nepal kollu u saħansitra sa l-Indoċina fis-sekli ta' wara; il-lingwa tagħhom — li ​​aktar tard ingħatat l-isem ta' Nepali — saret il-*lingua franca* tan-Nepal u tar-reġjuni tal-Indja li jmissu miegħu. Fix-xlokk tan-Nepal, mal-fruntiera ma' Bihar, Simraungadh serviet bħala l-belt kapitali tal-Karnats ta' Mithila (jew Tirhut) għall-ħabta tas-sena 1100 W.K.; din baqgħet renju b'saħħtu għal aktar minn 200 sena, u għal perjodu anke ħakmet lil Kathmandu. Wara 300 sena oħra ta' ħakma Musulmana, Tirhut spiċċat taħt il-kontroll tas-Senas ta' Makwanpur. Fl-għoljiet tal-lvant, konfederazzjoni ta' prinċipati Kirat kienet tmexxi ż-żona li tinsab bejn Kathmandu u l-Bengal. Fil-Wied ta' Kathmandu, id-dinastija Malla — li ​​tidher fl-istorja tan-Nepal sa minn żminijiet antiki — stabbiliet ruħha f’Kathmandu u f'Patan f'nofs is-seklu 14. Għall-ewwel, il-Malla ħakmu l-wied taħt is-sovranità ta' Tirhut, iżda stabbilew renju indipendenti lejn l-aħħar tas-seklu 14 hekk kif Tirhut beda jitlef is-saħħa tiegħu. Matul dak l-istess perjodu, Jayasthiti Malla introduċa riformi soċjoekonomiċi estensivi. Sa nofs is-seklu 15, Kathmandu kienet kibret f’imperu b’saħħtu li, skont Kirkpatrick, kien jifrex minn Digarchi (jew Shigatse) fit-Tibet sa Tirhut u Gaya fl-Indja. Lejn l-aħħar tas-seklu 15, il-prinċpijiet Malla qasmu r-renju tagħhom f'erba' saltniet: Kathmandu, Patan u Bhaktapur fil-wied, u Banepa fil-lvant. Ir-rivalità għall-prestiġju bejn dawn is-saltniet aħwa wasslet għal fjuriment tal-arti u l-arkitettura fiċ-ċentru tan-Nepal, kif ukoll għall-bini tal-famużi Pjazez Durbar f’Kathmandu, Patan u Bhaktapur. Il-frammentazzjoni u n-nuqqas ta' fiduċja reċiproka bejniethom wasslu għall-waqgħa tagħhom lejn l-aħħar tas-seklu 18 u, fl-aħħar mill-aħħar, għall-unifikazzjoni tan-Nepal fi stat modern. Minbarra attakk devastanti fuq il-Wied ta' Kathmandu f’nofs is-seklu 14, in-Nepal baqa' fil-biċċa l-kbira tiegħu mhux affettwat mill-invażjoni Musulmana tal-Indja li bdiet fis-seklu 11. Matul il-perjodu tal-Mughal, kien hemm influss lejn in-Nepal ta’ Ħindù li kienu jappartjenu għall-kasti għoljin fl-Indja. Dawn malajr ħalltu kulturalment mal-poplu Khas, u sas-seklu 16, fin-Nepal kien hemm madwar 50 prinċipat immexxi minn Rajput, inklużi t-22 stat *Baisi* u—fil-lvant ta' dawn, fil-parti tal-punent u ċentrali tan-Nepal—l-24 stat *Chaubisi*. Bdiet tinfirex l-idea li n-Nepal kien baqa' l-bastjun veru tal-Ħinduwiżmu pur fi żmien meta l-kultura Indjana kienet ġiet influwenzata minn sekli ta’ ħakma Mughal, segwita mill-ħakma Brittanika. Gorkha, wieħed mill-istati *Baisi*, żviluppa fi saltna influwenti u ambizzjuża magħrufa għall-ġustizzja tagħha, wara li kienet ikkodifikat l-ewwel liġijiet ibbażati fuq il-Ħinduwiżmu fir-reġjun muntanjuż tan-Nepal. === Renju tan-Nepal (1768–2008) === [[File:Prithvi Narayan Shah.jpg|thumb|left|Prithvi Narayan Shah beda l-proċess tal-unifikazzjoni ta' dak li kellu jsir il-pajjiż modern tan-Nepal.]] [[File:Bhimsen-thapa-painting (cropped).jpg|thumb|Matul ir-renju ta' Bhimsen Thapa, in-Nepal laħaq il-quċċata tiegħu.]] [[File:Jung Bahadur Rana in 1887.jpg|thumb|left|Jung Bahadur Rana, li daħħal fis-seħħ politika barranija favur il-Brittaniċi.]] [[File:King Mahendra (cropped).png|thumb|Matul ir-renju tar-Re Mahendra, in-Nepal għadda minn perjodu ta' bidliet industrijali, politiċi u ekonomiċi.]] === Unifikazzjoni, espansjoni u konsolidazzjoni (1768–1846) === F'nofs is-seklu tmintax, Prithvi Narayan Shah, ir-Reta' Gorkha, beda proċess biex jgħaqqad dak li llum huwa n-Nepal. Huwa beda l-missjoni tiegħu billi kiseb in-newtralità tar-renji muntanjużi ġirien. Wara diversi battalji u assedji mdemmija — b'mod partikolari l-Battalja ta' Kirtipur — huwa rnexxielu jirbaħ il-Wied ta' Kathmandu fl-1769. Il-qawwa tal-Gurkha laħqet il-quċċata tagħha meta territorji li kienu jestendu mir-renji ta' Kumaon u Garhwal fil-punent sa Sikkim fil-lvant ġew taħt il-kontroll tan-Nepal. Tilwima mat-Tibet dwar il-kontroll tal-passaġġi fil-muntanji u l-widien interni ta' Tingri wasslet lill-Imperatur Qing taċ-Ċina biex jibda l-Gwerra Sino-Nepaliża, u b'hekk ġiegħel lin-Nepaliżi jirtiraw lejn il-fruntieri tat-tramuntana tagħhom stess. Ir-rivalità bejn ir-Renju tan-Nepal u l-British East India Company dwar il-kontroll ta' stati li jmissu man-Nepal eventwalment wasslet għall-Gwerra Anglo-Nepaliża (1815–16). Għall-ewwel, l-Ingliżi ssottovalutaw lin-Nepaliżi u sofrew telfiet kbar sakemm iddeċidew li jużaw aktar riżorsi militari milli kienu ħasbu li kellhom bżonn. Dan kien il-bidu tar-reputazzjoni tal-Gurkhas bħala suldati ħorox u bla ħniena. Il-gwerra ntemmet bit-Trattat ta' Sugauli, li permezz tiegħu n-Nepal ċeda t-territorji li kien għadu kif rebaħ. Fl-1846, inkixfet konspirazzjoni li wriet kif ir-reġina li kienet qed tmexxi kienet ippjanat li twaqqa’ lil Bir Narsingh Kunwar, mexxej militari li kien qed jikseb prominenza. Dan wassal għall-Massakru ta' Kot; konfronti armati bejn il-militar u uffiċjali leali lejn ir-reġina rriżultaw fl-eżekuzzjoni ta' mijiet ta' prinċpijiet u kapijiet madwar il-pajjiż. Bir Narsingh Kunwar ħareġ rebbieħ u waqqaf id-dinastija Rana, u sar magħruf bħala Jung Bahadur Rana. Ir-re spiċċa b’rwol simboliku biss, filwaqt li l-kariga ta' Prim Ministru saret waħda b'saħħitha u ereditarja. Ir-Rana kienu favur il-Brittaniċi b’mod sod u appoġġjawhom matul ir-Ribelljoni Indjana tal-1857 (u sussegwentement fiż-żewġ Gwerer Dinjija). Fl-1860, partijiet mir-reġjun tal-Punent ta' Terai ingħataw lin-Nepal mill-Brittaniċi bħala ġest ta' ħbiberija u rikonoxximent tal-assistenza militari pprovduta biex jinżamm il-kontroll Brittaniku fl-Indja matul ir-ribelljoni (żona magħrufa bħala *Naya Muluk*, jew "Pajjiż Ġdid"). Fl-1923, ir-Renju Unit u n-Nepal iffirmaw formalment ftehim ta' ħbiberija li ħa post it-Trattat ta' Sugauli tal-1816. Il-prattika Ħindu ta' Sati — fejn armla kienet tissagrifika ruħha fuq il-ħatab tal-funeral ta' żewġha — ġiet ipprojbita fl-1919, u l-iskjavitù ġiet abolita uffiċjalment fl-1924. Konfini totali tan-Nepal: 3,159 km. ==== Monarkija Assoluta, Demokratizzazzjoni u Gwerra Ċivili (1951–2008) ==== Il-partit tal-Kungress tan-Nepal irnexxielu jwaqqa’ l-gvern u jistabbilixxi demokrazija parlamentari. Wara għaxar snin ta' taqbid għall-poter bejn il-monarka u l-gvern, ir-Re Mahendra (li rrenja mill-1955 sal-1972) daħħal fis-seħħ sistema Panchayat "mingħajr partiti" biex tmexxi n-Nepal. Il-partiti politiċi ġew ipprojbiti, u l-politiċi ġew mitfugħa l-ħabs jew sfurzati fl-eżilju. Il-gvern Panchayat immodernizza l-pajjiż permezz ta' riformi u l-iżvilupp tal-infrastruttura, iżda fl-istess waqt illimita l-libertajiet u impona ċensura stretta. Fl-1990, ir-Re Birendra (li rrenja mill-1972 sal-2001) qabel ma' riformi kostituzzjonali u mal-istabbiliment ta' demokrazija b'diversi partiti. Fl-1996, il-Partit Maoista nieda kampanja vjolenti, brutali u mdemmija bil-għan li jissostitwixxi l-monarkija parlamentari b’dittatorjat Maoista. Dan wassal għall-Gwerra Ċivili twila tan-Nepal u għall-mewt ta' aktar minn 16,000 persuna. Wara l-mewt tar-Re Birendra u tal-Prinċep Ereditarju Dipendra f’massakru fil-palazz irjali mwettaq minn Dipendra stess, ħu r-Re Birendra, Gyanendra, wiret it-tron fl-2001 u sussegwentement ħa f’idejh setgħat eżekuttivi sħaħ bil-għan li jrażżan personalment ir-ribelljoni Maoista. === Repubblika === In-Nepal sar stat sekulari u, fit-28 ta' Mejju 2008, ġie ddikjarat repubblika federali, u b’hekk temm l-istatus tiegħu ta’ żmien twil bħala l-uniku renju Ħindu fid-dinja. Wara għaxar snin ta' instabbiltà u kunflitt intern li raw żewġ elezzjonijiet għall-Assemblea Kostitwenti, il-kostituzzjoni l-ġdida ġiet ippromulgata fl-20 ta' Settembru, 2015, u stabbiliet lin-Nepal bħala repubblika demokratika federali maqsuma f'seba' provinċji. Is-Sibt, 25 ta' April, 2015, seħħ it-terremot tan-Nepal (magħruf ukoll bħala t-terremot ta' Gorkha), li ħasad il-ħajja ta’ 8,962 persuna u kkawża korrimenti lil 21,952 oħra fin-Nepal, l-Indja, Ċina u l-Bangladexx. It-terremot seħħ fil-11:56 (ħin standard tan-Nepal) b'kobor ta' 7.8 jew 8.1 Mw u intensità massima fuq l-iskala Mercalli ta' X (Estrema). Dan ikkawża ħsara enormi fin-Nepal, partikolarment f’żoni bħal Kathmandu, u l-mod kif il-gvern immaniġġja s-sitwazzjoni dak iż-żmien kien fqir u inadegwat. Bejn Marzu u Ġunju tal-2025, f'Kathmandu saru diversi protesti favur il-monarkija, li kienu jappellaw għar-restawrazzjoni tal-eks Renju tan-Nepal bl-eks Re Gyanendra bħala l-kap tiegħu. [[File:2025 Nepalese Gen Z protesters infront of Bharatpur mahanagarpalika office.jpg|thumb|Dimostranti u rvellużi rrabjati f'Kathmandu waqt il-protesti tal-Ġenerazzjoni Z fin-Nepal fl-2025.]] Fid-19 ta' Frar, 2025 — jum ta' festa pubblika li tfakkar ir-rivoluzzjoni tal-1951 — Shah għamel diskors permezz ta' vidjow li fih tkellem dwar il-frustrazzjoni mifruxa fir-rigward tal-gvern komunista. Għalkemm ma talabx b’mod espliċitu r-restawrazzjoni tal-monarkija, l-enfasi tad-diskors fuq l-għaqda u s-sagrifiċċju ġiet interpretata minn uħud bħala ħjiel ta' possibbli qawmien mill-ġdid tal-monarkija. Fid-9 ta' Marzu 2025, eluf ta' sostenituri laqgħu lil Shah malli wasal Kathmandu. Kelliema għall-partit monarkista Rastriya Prajatantra Party stqarret li l-parteċipazzjoni kbira "turi l-frustrazzjoni tal-poplu bil-gvern attwali u t-tfittxija tiegħu għal alternattiva għas-sistema eżistenti." F’Settembru 2025, protesti mifruxa kontra l-projbizzjoni tal-midja soċjali u l-inugwaljanza ekonomika wasslu għal taqlib li ħalla għexieren ta' mejtin u midruba, ikkawża ħsara fil-Parlament u f’bini ieħor, u wassal għar-riżenja tal-Prim Ministru KP Sharma Oli, li ħarab minn Kathmandu u fittex kenn mal-armata tan-Nepal. Bi tweġiba għall-kriżi, l-armata ħadet il-kontroll tas-sigurtà nazzjonali u bdiet taħditiet mal-mexxejja tal-protesti, li għażlu lill-eks Prim Imħallef Sushila Karki bħala Prim Ministru interim. Fis-27 ta' Marzu, 2026, Balendra Shah ħa l-ġurament tal-ħatra bħala Prim Ministru tan-Nepal wara r-rebħa kbira tal-partit tiegħu, ir-Rastriya Swatantra Party (RSP), fl-elezzjonijiet ġenerali demokratiċi li saru f’dak ix-xahar ta' Marzu. == Ġeografija == [[File:Nepal topo en.jpg|thumb|Mappa topografika tan-Nepal]] In-Nepal għandu forma li tixbah bejn wieħed u ieħor lil dik ta' trapeżojd; huwa twil madwar 800 kilometru (500 mil) u wiesa’ 200 kilometru (120 mil), b'erja ta’ 147,516 km² (56,956 mil kwadru). Jinsab bejn il-latitudnijiet 26° u 31° Tramuntana u l-lonġitudnijiet 80° u 89° Lvant. Il-proċessi ġeoloġiċi li sawru lin-Nepal bdew 75 miljun sena ilu, meta l-pjanċa Indjana — li ​​dak iż-żmien kienet parti mis-superkontinent tan-Nofsinhar magħruf bħala Gondwana — bdiet tiċċaqlaq lejn il-Grigal, imbuttata mill-espansjoni tal-qiegħ tal-oċean fil-Lbiċ tagħha u, aktar tard, fin-Nofsinhar u fix-Xlokk tagħha. Fl-istess ħin, il-qoxra oċeanika vasta ta' Tethys, li kienet tinsab fil-Grigal, bdiet tiżżerżaq taħt il-pjanċa Ewrasjatika (proċess magħruf bħala subduzzjoni). Dawn iż-żewġ proċessi, imħaddma minn kurrenti ta' konvezzjoni fil-mantell tad-Dinja, ħolqu l-Oċean Indjan u wasslu biex il-qoxra kontinentali Indjana gradwalment tiżżerżaq taħt l-Ewrasja, u b'hekk għollew il-katina muntanjuża tal-Ħimalaja. [[File:Everest kalapatthar crop.jpg|thumb|left|Il-Muntanja Everest, l-ogħla quċċata fid-Dinja, tinsab fin-Nepal.]] Ostakli li kienu qed jogħlew imblukkaw il-kanali tax-xmajjar u ħolqu lagi kbar; dawn il-lagi kissru d-digi naturali tagħhom madwar 100,000 sena ilu, u b'hekk iffurmaw widien fertili fiż-żona tal-għoljiet tan-nofs, bħall-Wied ta' Kathmandu. Fir-reġjun tal-punent, ix-xmajjar—li kellhom qawwa wisq kbira biex jiġu mwaqqfa—ħaffru wħud mill-aktar widien dojoq u fondi (gorges) fid-dinja. Eżatt fin-nofsinhar tal-muntanji tal-Ħimalaja li kienu qed jogħlew, il-moviment tal-pjanċi tektoniċi ħoloq depressjoni vasta li malajr imtliet b'sediment miġjub mix-xmajjar, u b'hekk iffurmat dik li llum hija l-Pjanura Indo-Ganġetika. In-Nepal jinsab kważi kollu kemm hu f'din iż-żona ta' ħabta bejn il-pjanċi; huwa jokkupa s-sezzjoni ċentrali tal-ark tal-Ħimalaja—kważi terz tat-tul totali tal-katina muntanjuża li jlaħħaq l-2,400 km (1,500 mil)—bi strixxa żgħira tat-tarf tan-nofsinhar tiegħu testendi sal-Pjanura Indo-Ganġetika u b’żewġ distretti fil-majjistral li jilħqu l-Plateau tat-Tibet. In-Nepal huwa maqsum fi tliet żoni fiżjografiċi ewlenin magħrufa bħala Himal, Pahad u Terai. Il-Himal hija r-reġjun muntanjuż miksi bil-borra li jinsab fil-Katina tal-Ħimalaja l-Kbira; din tifforma l-parti tat-tramuntana tan-Nepal. Hawnhekk jinsabu l-ogħla quċċati fid-dinja, inkluż il-Muntanja Everest (magħrufa bħala Sagarmatha bin-Nepaliż), li tilħaq għoli ta' 8,848.86 metru (29,032 pied). Aktar minn 340 persuna tilfu ħajjithom fuq il-Muntanja Everest, u huwa stmat li madwar 200 katavru għadhom jinsabu fuq il-muntanja. Uħud minn dawn il-katavri, li ppreservaw tajjeb, saru punti ta' referenza rikonoxxibbli tul ir-rotot stabbiliti għat-tlugħ. Hemm seba’ muntanji oħra li jaqbżu t-8,000 metru fl-għoli li jinsabu fin-Nepal jew tul il-fruntiera tiegħu mat-Tibet: Lhotse, Makalu, Cho Oyu, Kangchenjunga, Dhaulagiri, Annapurna u Manaslu. Il-Pahad hija r-reġjun muntanjuż li ġeneralment ma jkollux kopertura tas-silġ. L-għoli tal-muntanji jvarja bejn 800 u 4,000 metru (2,600 sa 13,100 pied), bi tranżizzjoni minn klimi subtropikali f’altitudni taħt l-1,200 metru (3,900 pied) għal klimi alpini f’altitudni ’l fuq minn 3,600 metru (11,800 pied). Il-Katina tal-Ħimalaja Minuri (Lesser Himalayan Range), li tilħaq għoli ta' bejn 1,500 u 3,000 metru (4,900 sa 9,800 pied), tifforma l-konfini tan-Nofsinhar ta' dan ir-reġjun; fit-Tramuntana ta' din il-katina jalternaw widien tax-xmajjar subtropikali u għoljiet. Id-densità tal-popolazzjoni hija għolja fil-widien iżda ferm aktar baxxa f’altitudni ’l fuq minn 2,000 metru (6,600 pied), u baxxa ħafna ’l fuq minn 2,500 metru (8,200 pied), fejn kultant tinżel il-borra fix-xitwa. Il-pjanuri baxxi tan-Nofsinhar, jew it-Terai, li jmissu mal-Indja, jiffurmaw parti mit-tarf tat-Tramuntana tal-Pjanura Indo-Gangetika. It-Terai huwa reġjun ta' art baxxa li jinkludi xi ktajjen muntanjużi. Dawn il-pjanuri ġew iffurmati u huma alimentati minn tliet xmajjar ewlenin tal-Ħimalaja—il-Koshi, in-Narayani u l-Karnali—kif ukoll minn xmajjar iżgħar li joriġinaw taħt il-linja tal-borra permanenti. Dan ir-reġjun għandu klima li tvarja minn subtropikali għal tropikali. L-aktar katina muntanjuża esterna tal-għoljiet ta’ qabel il-muntanji l-kbar—magħrufa bħala l-Għoljiet Sivalik jew il-Katina Churia, li tilħaq għoli ta' bejn 700 u 1,000 metru (2,300 sa 3,280 pied)—timmarka l-konfini tal-Pjanura Gangetika. Widien wesgħin u baxxi, magħrufa bħala l-Widien tat-Terai Intern (*Bhitri Tarai Upatyaka*), jinsabu fit-Tramuntana ta' dawn l-għoljiet f’diversi postijiet. [[File:Koppen-Geiger Map v2 NPL 1991–2020.svg|thumb|Il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen għan-Nepal]] Il-Pjanċa Indjana tkompli timxi lejn it-tramuntana relattivament għall-Asja b'rata ta' madwar 50 mm (2.0 pulzieri) fis-sena. Dan jagħmel lin-Nepal żona suxxettibbli għat-terremoti, u terremoti perjodiċi b'konsegwenzi devastanti joħolqu ostaklu sinifikanti għall-iżvilupp. L-erożjoni fil-Himalayas hija sors ewlieni ta' sediment li jispiċċa fl-Oċean Indjan. B'mod partikolari, ix-Xmara Saptakoshi ġġorr kwantità enormi ta' ħama 'l barra min-Nepal iżda tesperjenza tnaqqis drastiku fil-gradjent malli tasal f'Bihar, u dan jikkawża għargħar qawwi u bidliet fil-kors tagħha; konsegwentement, hija magħrufa bħala d-"Dulur ta' Bihar." Kull sena, matul l-istaġun tal-monsun, għargħar qawwi u valangi jikkawżaw imwiet u mard, jeqirdu artijiet agrikoli, u jipparalizzaw l-infrastruttura tat-trasport tal-pajjiż. In-Nepal għandu ħames żoni klimatiċi li bejn wieħed u ieħor jikkorrispondu mal-elevazzjoni. Iż-żoni tropikali u subtropikali jinsabu taħt l-1,200 metru (3,900 pied); iż-żona moderata tinsab bejn l-1,200 u l-2,400 metru (3,900 u 7,900 pied); iż-żona kiesħa tinsab bejn l-2,400 u t-3,600 metru (7,900 u 11,800 pied); iż-żona subartika tinsab bejn it-3,600 u l-4,400 metru (11,800 u 14,400 pied); u ż-żona artika tinsab 'il fuq mill-4,400 metru (14,400 pied). In-Nepal jesperjenza ħames staġuni: is-sajf, il-monsun, il-ħarifa, ix-xitwa u r-rebbiegħa. Il-Himalayas jimblokkaw l-irjieħ kesħin mill-Asja Ċentrali matul ix-xitwa u jiffurmaw il-konfini tat-tramuntana għall-mudelli tal-irjieħ tal-monsun. === Bijodiversità === [[File:Land cover map of Nepal using Landsat 30 m (2010) data.jpg|thumb|left|Din il-mappa tal-kopertura tal-art tan-Nepal, li tuża data minn Landsat b’riżoluzzjoni ta’ 30 metru (2010), turi li l-kopertura tal-foresti hija t-tip dominanti ta' kopertura tal-art fin-Nepal.]] In-Nepal għandu diversità ta' pjanti u annimali kbira b’mod sproporzjonat meta mqabbel mad-daqs tiegħu. Il-pajjiż kollu kemm hu jifforma l-parti tal-punent taż-żona ta' importanza kritika għall-bijodiversità tal-Ħimalaja tal-Lvant u jiftaħar b’diversità bijokulturali notevoli. Id-differenzi kbar fl-elevazzjoni li nsibu fin-Nepal — li ​​jvarjaw minn 60 metru ’l fuq mil-livell tal-baħar fil-pjanuri ta' Terai sa 8,848 metru fil-Muntanja Everest — iwasslu għal varjetà ta' bijomi. In-Nepal tal-Lvant huwa aktar sinjur fil-bijodiversità minħabba preċipitazzjoni ogħla meta mqabbel mar-reġjuni tal-punent, fejn kundizzjonijiet ta' deżert artiku huma aktar komuni f’elevazzjonijiet ogħla. In-Nepal jospita 4.0% tal-ispeċi kollha tal-mammiferi, 8.9% tal-ispeċi tal-għasafar, 1.0% tal-ispeċi tar-rettili, 2.5% tal-ispeċi tal-anfibji, 1.9% tal-ispeċi tal-ħut, 3.7% tal-ispeċi tal-friefet, 0.5% tal-ispeċi tal-kamlijiet (moths), u 0.4% tal-ispeċi tal-brimb. Permezz tal-35 tip ta’ foresta u l-118-il ekosistema tiegħu, in-Nepal jipprovdi ħabitat għal 2% tal-ispeċi ta' pjanti bil-fjuri, 3% tal-pteridofiti, u 6% tal-brijofiti. [[File:Indian rhinoceros (Rhinoceros unicornis) 4.jpg|thumb|Ir-rinoċeront Indjan jgħix fil-mergħat sottotropikali tal-pjanuri ta' Terai.]] Il-kopertura tal-foresti fin-Nepal testendi għal 59,624 km² (23,021 mil kwadru)—jiġifieri 40.36% tal-erja totali tal-art tal-pajjiż—b'4.38% oħra tikkonsisti f'art miksija bl-arbuxxelli, u b’hekk l-erja totali relatata mal-foresti tilħaq l-44.74%; dan jirrappreżenta żieda ta' 5% mill-bidu tal-millennju ’l hawn. Fl-2019, il-pajjiż irreġistra punteġġ medju ta' 7.23/10 fl-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti (Forest Landscape Integrity Index), u kklassifika fil-45 post minn fost 172 pajjiż madwar id-dinja. Fil-pjanuri tan-nofsinhar, l-ekoreġjun tas-savanna u l-mergħat ta' Terai-Duar jinkludi wħud mill-itwal ħaxix fid-dinja, flimkien ma' foresti tas-siġar Sal, foresti tropikali dejjem ħodor, u foresti tropikali tax-xmajjar b'siġar li jitilfu l-weraq. Fl-għoljiet l-aktar baxxi (700 m – 2,000 m), huma komuni foresti mħallta subtropikali u temperati btsiġar li jitilfu l-weraq—li jinkludu prinċipalment is-siġar Sal (f’altitudnijiet aktar baxxi), Chilaune u Katus—kif ukoll foresti subtropikali tal-arżnu ddominati mill-arżnu Chir. L-għoljiet ta’ altitudni medja (2,000 m – 3,000 m) huma ddominati mis-siġar tal-ballut u r-rododendru. Foresti koniferi subalpini jkopru ż-żona bejn it-3,000 m u t-3,500 m, u huma ddominati mill-ballut (partikolarment fil-punent), iż-żnuber tal-Ħimalaja tal-Lvant, l-arżnu tal-Ħimalaja u l-hemlock tal-Ħimalaja; ir-rododendru huwa wkoll komuni. F’altitudnijiet ogħla minn 3,500 m fil-punent u 4,000 m fil-lvant, is-siġar koniferi jagħtu lok għal artijiet bl-arbuxxelli u mergħat alpini ddominati mir-rododendru. Fost is-siġar notevoli nsibu l-*Azadirachta indica* (neem)—li għandha proprjetajiet astringenti u tintuża ħafna fil-mediċina tradizzjonali tal-ħxejjex—u l-*Ficus religiosa* (peepal), siġra li tidher fuq siġilli antiki minn Mohenjo-daro u li taħtha, skont il-kanonku Pali, Gautama Buddha kiseb l-illuminazzjoni. Il-biċċa l-kbira tal-foresti subtropikali ta' siġar b'weraq wiesa' u dejjem ħodor fir-reġjun t’isfel tal-Ħimalaja joriġinaw mill-flora tal-perjodu Terzjarju tat-Tethys. Hekk kif il-pjanċa Indjana ħabtet mal-Ewrażja—proċess li fforma u għolla l-katina muntanjuża tal-Ħimalaja—il-flora Mediterranja ta' żoni aridi u semi-aridi ġiet imbuttata ’l fuq u adattat ruħha għall-klima aktar alpina matul l-40 sa 50 miljun sena ta' wara. Iż-żona ta' bijodiversità rikka tal-Ħimalaja kienet sit ta' skambju u taħlit kbir bejn speċi Indjani u Ewrażjatiċi matul il-perjodu Neoġeniku. Speċi waħda ta' mammiferu (il-ġurdien tal-għelieqi tal-Ħimalaja), żewġ speċi ta' għasafar u rettili, disa' speċi ta' anfibji, tmienja ta' ħut u 29 speċi ta' farfett huma endemiċi għan-Nepal. [[File:Lophophorus impejanus Zoo DU 2.jpg|thumb|left|Il-Monal tal-Ħimalaja (Danphe), l-għasfur nazzjonali tan-Nepal, ibejjet fl-għoli tal-Ħimalaja.]] In-Nepal huwa dar għal 107 speċi li l-IUCN ikklassifikat bħala mhedda: 88 speċi ta' annimali, 18-il speċi ta' pjanti, u speċi waħda mill-grupp tal-fungi jew protisti. Dawn jinkludu speċi fil-periklu ta' estinzjoni bħat-tigra tal-Bengal, il-panda l-aħmar, l-iljunfant tal-Asja, iċ-ċerva tal-musk tal-Ħimalaja, il-buflu tal-ilma selvaġġ u d-delfin tax-xmajjar tal-Asja t’Isfel, kif ukoll speċi li jinsabu f’periklu kritiku ta' estinzjoni bħall-gharial, il-Bengal florican u l-vultur b’dahru abjad (white-rumped vulture) — dan tal-aħħar wasal fix-xifer tal-estinzjoni wara li kiel karkassi ta' bhejjem li kienu ġew ikkurati bid-diclofenac. L-indħil tal-bniedem fl-ambjent naturali, li kien mifrux u devastanti mil-lat ekoloġiku matul l-aħħar deċennji, poġġa lill-ħajja selvaġġa tan-Nepal f'periklu kritiku. Bi tweġiba għal dan, is-sistema ta' parks nazzjonali u żoni protetti — li ​​kienet ġiet stabbilita għall-ewwel darba fl-1973 bl-approvazzjoni tal-Att dwar il-Parks Nazzjonali u l-Konservazzjoni tal-Ħajja Selvaġġa — ġiet estiża b'mod sinifikanti. Il-ħolqien ta' "ristoranti għall-vulturi," flimkien mal-projbizzjoni tal-użu veterinarju tad-diclofenac, wasslu għal żieda fin-numru ta' vulturi b'dahru abjad. Il-programm tal-forestrija komunitarja—li ra lil terz tal-popolazzjoni tal-pajjiż tipparteċipa direttament fil-ġestjoni ta' kwart tal-erja totali tal-foresti—saħħaħ l-ekonomiji lokali filwaqt li naqqas il-kunflitti bejn il-bnedmin u l-annimali selvaġġi. Il-programmi tat-tgħammir, flimkien ma' rondi militari megħjuna mill-komunità u miżuri stretti kontra l-kaċċa illegali u l-kuntrabandu, irnexxielhom prattikament jeliminaw il-kaċċa illegali tat-tigri u l-iljunfanti li jinsabu f’periklu kritiku ta' estinzjoni, kif ukoll tar-rinoċeronti li huma vulnerabbli (fost oħrajn), u dan wassal għal tkabbir kostanti fil-popolazzjoni tagħhom. In-Nepal jiftaħar b'għaxar parks nazzjonali, tliet riżervi għall-annimali selvaġġi, riżerva waħda għall-kaċċa, tliet żoni ta' konservazzjoni u ħdax-il żona ta' lqugħ (buffer zones)—li jkopru erja totali ta' 28,959.67 km² (11,181.39 mil kwadru), jew 19.67% tal-erja totali tal-art—filwaqt li għaxar artijiet mistagħdra huma rreġistrati taħt il-Konvenzjoni ta' Ramsar. In-Nepal kien ikklassifikat b’mod konsistenti fost l-aktar pajjiżi mniġġsa fid-dinja. == Gvern u politika == === Politika === [[File:Rt. Honourable Prime Minister Balendra Shah.jpg|thumb|Balen Shah,]] In-Nepal huwa repubblika parlamentari b'sistema ta' bosta partiti. === Il-Gvern === [[File:|thumb|]] [[File:|thumb|left|]] [[File:|thumb|]] In-Nepal huwa mmexxi skont il-Kostituzzjoni tan-Nepal. Din tiddefinixxi lin-Nepal bħala pajjiż b'karatteristiċi multi-etniċi, multilingwi, multireliġjużi u multikulturali, bl-aspirazzjonijiet komuni ta' nies li jgħixu f’reġjuni ġeografiċi diversi, li huma impenjati lejn u magħqudin b'rabta ta' lealtà lejn l-indipendenza nazzjonali, l-integrità territorjali, l-interess nazzjonali u l-prosperità tan-Nepal. Il-Gvern tan-Nepal jikkonsisti fi tliet fergħat: <gallery> File:Kathmandu-35.JPG|Singha Durbar File:Supreme Court of Nepal 01.jpg|Qorti Suprema File:Nepalese Constituent Assembly Building.jpg|Il-Parlament </gallery> * Fergħa Eżekuttiva: Il-forma ta' gvern hija sistema parlamentari federali, demokratika-repubblikana, b'sistema ta' bosta partiti u kompetittiva, ibbażata fuq maġġoranza sempliċi. Il-President jaħtar lill-mexxej tal-partit politiku li jkollu l-maġġoranza fil-Kamra tar-Rappreżentanti bħala Prim Ministru; din il-persuna tifforma l-Kunsill tal-Ministri, li jeżerċita l-poter eżekuttiv. * Leġiżlatura: Il-korp leġiżlattiv tan-Nepal, magħruf bħala l-Parlament Federali, jikkonsisti fil-Kamra tar-Rappreżentanti u fl-Assemblea Nazzjonali. Il-Kamra tar-Rappreżentanti tikkonsisti f’275 membru elett permezz ta’ sistema elettorali mħallta u sservi mandat ta' ħames snin. L-Assemblea Nazzjonali, magħmula minn 59 membru elett minn kulleġġi elettorali provinċjali, hija kamra permanenti; terz tal-membri tagħha jiġu eletti kull sentejn għal mandat ta' sitt snin. * Ġudikatura: In-Nepal għandu sistema ġudizzjarja indipendenti u bi tliet livelli li tikkonsisti fil-Qorti Suprema — l-ogħla qorti tal-pajjiż, ippreseduta mill-Prim Imħallef — seba' Qrati Għoljin (waħda f’kull provinċja, li jservu bħala l-ogħla qorti fil-livell provinċjali), u 77 qorti distrettwali (waħda f'kull distrett). Il-kunsilli muniċipali jistgħu jwaqqfu korpi ġudizzjarji lokali biex isolvu tilwim u joħorġu deċiżjonijiet mhux vinkolanti f’każijiet li ma jinvolvux reati punibbli. L-azzjonijiet u l-proċeduri ta' dawn il-korpi ġudizzjarji lokali jistgħu jiġu ggwidati u annullati mill-qrati distrettwali. === Diviżjonijiet amministrattivi (Provinċji) === [[File:Nepal adm location map.svg|thumb|Diviżjonijiet amministrattivi (Provinċji)]] In-Nepal huwa repubblika federali magħmula minn seba' provinċji. Kull provinċja tikkonsisti f'għadd ta' distretti li jvarja bejn 8 u 14. Id-distretti, min-naħa tagħhom, jinkludu unitajiet lokali magħrufa bħala muniċipalitajiet urbani u rurali. B'kollox hemm 753 unità lokali, inklużi 6 muniċipalitajiet metropolitani, 11-il muniċipalità sub-metropolitana u 276 muniċipalità — li ​​jammontaw għal total ta' 293 muniċipalità urbana — flimkien ma' 460 muniċipalità rurali. Kull unità lokali hija magħmula minn diviżjonijiet lokali (magħrufa bħala *wards*); b'kollox hemm 6,743 minn dawn id-diviżjonijiet. L-awtoritajiet lokali għandhom setgħat eżekuttivi u leġiżlattivi, kif ukoll setgħat ġudizzjarji limitati fi ħdan il-ġurisdizzjoni lokali tagħhom. Il-provinċji joperaw taħt sistema parlamentari ta' kamra waħda (unikamerali) skont il-mudell ta' Westminster. L-awtoritajiet lokali u provinċjali jeżerċitaw ċerti setgħat esklussivi, filwaqt li jaqsmu oħrajn mal-gvern provinċjali jew federali. Il-Kumitat ta' Koordinazzjoni tad-Distrett — korp magħmul mill-uffiċjali eletti kollha mill-awtoritajiet lokali tad-distrett — għandu rwol limitat ħafna. === Liġijiet u l-infurzar tal-liġi === [[File:Traffic-controllers - Kathmandu, Nepal - panoramio.jpg|thumb|Uffiċjali tal-pulizija tat-traffiku jidderieġu t-traffiku manwalment fit-toroq u fl-intersezzjonijiet l-aktar traffikużi.]] Il-Kostituzzjoni tan-Nepal hija l-liġi suprema tal-pajjiż, u kwalunkwe liġi oħra li tikkontradixxiha hija awtomatikament invalida sal-punt ta' dik il-kontradizzjoni. Dispożizzjonijiet legali speċifiċi huma kkodifikati fil-Kodiċi Ċivili u l-Kodiċi Penali, akkumpanjati mill-Kodiċi tal-Proċedura Ċivili u l-Kodiċi tal-Proċedura Kriminali, rispettivament. Il-Qorti Suprema hija l-awtorità aħħarija dwar l-interpretazzjoni legali u tista' tordna lill-Parlament biex jemenda jew jippromulga liġijiet ġodda kif meħtieġ. Il-piena tal-mewt ġiet abolita. Il-liġi tirrikonoxxi l-istupru fiż-żwieġ u tappoġġja d-dritt għall-abort; madankollu, ġew introdotti restrizzjonijiet minħabba żieda fl-abort selettiv għas-sess. In-Nepal huwa firmatarju tal-Konvenzjoni ta' Ġinevra, trattati li jipprojbixxu armi bijoloġiċi, kimiċi u nukleari, il-Konvenzjonijiet Fundamentali tal-Organizzazzjoni Internazzjonali tax-Xogħol, it-Trattat dwar in-Nonproliferazzjoni tal-Armi Nukleari, u l-Ftehim ta' Pariġi dwar it-tibdil fil-klima. Ċerti dispożizzjonijiet legali, iffurmati minn sensittivitajiet soċjoekonomiċi, kulturali u reliġjużi, jibqgħu diskriminatorji. Teżisti diskriminazzjoni bbażata fuq is-sess kontra ċittadini barranin miżżewġin ma’ ċittadini Nepaliżi. Il-linjaġġ patern ta’ persuna huwa vvalutat u meħtieġ f'dokumenti legali. Ħafna liġijiet jibqgħu mhux infurzati fil-prattika. === Militari u intelligence === [[File:Kukri, karda & chakmak.jpg|thumb|Is-sikkina b'użi multipli Kukri (hawn fuq) hija l-arma distintiva tal-forzi armati tan-Nepal u tintuża mill-Gurkhas, mill-Armata tan-Nepal, mill-pulizija u saħansitra mill-gwardji tas-sigurtà.]] Il-President huwa l-kmandant suprem tal-Armata tan-Nepal; l-amministrazzjoni ta' kuljum tagħha titmexxa mill-Ministeru tad-Difiża. L-infiq militari fl-2018 kien ta' $398.5 miljun, li jammonta għal madwar 1.4% tal-Prodott Domestiku Gross (PDG). L-Armata tan-Nepal — forza magħmula kważi esklussivament minn infanterija fuq l-art — għandha inqas minn 100,000 membru; ir-reklutaġġ isir fuq bażi volontarja. Hija għandha ftit inġenji tal-ajru — prinċipalment ħelikopters — li ​​jintużaw l-aktar għat-trasport, għall-għassa, u għal operazzjonijiet ta' tfittxija u salvataġġ. Id-Direttorat tal-Intelligence Militari fi ħdan l-Armata tan-Nepal iservi bħala l-aġenzija tal-intelligence militari, filwaqt li d-Dipartiment tal-Investigazzjoni Nazzjonali, responsabbli għall-ġbir ta' intelligence domestika u internazzjonali, jopera b'mod indipendenti. L-Armata tan-Nepal tintuża primarjament għas-sigurtà ta' rutina ta' infrastruttura u riżorsi kritiċi, għal rondi kontra l-kaċċa illegali fil-parks nazzjonali, għal operazzjonijiet kontra l-insurġenza, u għal missjonijiet ta' tfittxija u salvataġġ waqt diżastri naturali; hija twettaq ukoll proġetti kbar ta' kostruzzjoni. M'hemm l-ebda politika diskriminatorja fir-rigward tar-reklutaġġ fl-armata, iżda l-forza hija ddominata minn irġiel li ġejjin mill-kasti tal-gwerriera tal-elite Pahari. == Ekonomija == In-Nepal huwa wieħed mill-pajjiżi l-inqas żviluppati; jikklassifika fil-165 post fid-dinja f’termini ta’ PDG nominali per capita u fil-162 post f'termini ta' PDG per capita bbażat fuq il-parità tal-kapaċità tal-akkwist (PPP). Fl-2019, il-prodott domestiku gross (PDG) tan-Nepal kien jammonta għal $34.186 biljun. In-Nepal dejjem kien ikklassifikat fost l-ifqar pajjiżi fid-dinja. Ilu membru tad-WTO mit-23 ta' April 2004. Il-forza tax-xogħol tan-Nepal, li tikkonsisti fi 16.8 miljun ħaddiem, hija s-37 l-akbar waħda fid-dinja. Is-settur primarju jammonta għal 27.59% tal-PDG, is-settur sekondarju għal 14.6%, u s-settur terzjarju għal 57.81%. Ir-rimessi — li ​​fl-2018 ammontaw għal total ta' US$8.1 biljun (id-dsatax-il l-akbar ammont globalment u 28.0% tal-PDG) — ġew kontribwiti lill-ekonomija minn mijiet ta' eluf ta' ħaddiema, prinċipalment fil-Malasja u fil-Lvant Nofsani; kważi kollha kemm huma kienu ħaddiema bla ħiliet speċifiċi. Il-prodotti agrikoli ewlenin jinkludu ċ-ċereali (xgħir, qamħirrum, millieġ, ross u qamħ), żrieragħ taż-żejt, patata, legumi, kannamieli taz-zokkor, ġuta, tabakk, ħalib u laħam tal-buflu tal-ilma. L-industriji ewlenin jinkludu t-turiżmu, it-twapet, it-tessuti, is-sigaretti, is-siment u l-briks, kif ukoll impjanti fuq skala żgħira għall-ipproċessar tar-ross, il-ġuta, iz-zokkor u ż-żrieragħ taż-żejt. Il-kummerċ internazzjonali tan-Nepal espanda b’mod sinifikanti fl-1951 bl-istabbiliment tad-demokrazija; il-liberalizzazzjoni bdiet fl-1985 u aċċellerat wara l-1990. Fis-sena fiskali 2016/17, il-kummerċ barrani tan-Nepal ammonta għal 1.06 triljun rupja — żieda ta' tlieta u għoxrin darba meta mqabbel mal-45.6 biljun rupja rreġistrati fl-1990/91. Aktar minn 60% tal-kummerċ tan-Nepal isir mal-Indja. L-esportazzjonijiet ewlenin jinkludu ħwejjeġ lesti, twapet, legumi, artiġjanat, ġilda, ħxejjex aromatiċi mediċinali u prodotti tal-karta, li flimkien jammontaw għal 90% tat-total. L-importazzjonijiet ewlenin jinkludu diversi oġġetti lesti u nofshom lesti, materja prima, makkinarju u tagħmir, fertilizzanti kimiċi, apparat elettriku u elettroniku, prodotti tal-petroleum, deheb u ħwejjeġ lesti. Ir-rata tal-inflazzjoni kienet ta’ 4.5% fl-2019. Id-dħul per capita huwa ta' $1,004. Id-distribuzzjoni tal-ġid fost in-Nepali hija simili għal dik ta’ ħafna pajjiżi żviluppati u dawk li qed jiżviluppaw: l-aktar 10% sinjuri tal-familji jikkontrollaw 39.1% tal-ġid nazzjonali, filwaqt li l-aktar 10% foqra jikkontrollaw biss 2.6%. L-Unjoni Ewropea (UE) (46.13%), l-Istati Uniti (17.4%) u l-Ġermanja (7.1%) huma l-imsieħba ewlenin tagħha fl-esportazzjoni; dawn prinċipalment jixtru ħwejjeġ lesti (RMG) min-Nepal. L-imsieħba tan-Nepal fl-importazzjoni jinkludu lill-Indja (47.5%), lill-Emirati Għarab Magħquda (11.2%), lill-Għarabja Sawdija (4.9%) u lil Singapore (4%). === Turiżmu === [[File:USAID Measuring Impact Conservation Enterprise Retrospective (Nepal; National Trust for Nature Conservation) (26428623908).jpg|thumb|Turisti josservaw rinoċeronte mill-perspettiva ta' iljunfant Ażjatiku fil-Park Nazzjonali ta' Chitwan.]] It-turiżmu huwa wieħed mill-akbar industriji tan-Nepal u dik li qed tikber bl-aktar mod mgħaġġel; jimpjega aktar minn miljun ruħ u jikkontribwixxi 7.9% tal-Prodott Domestiku Gross (PDG) totali. In-numru ta' viżitaturi internazzjonali qabeż il-miljun għall-ewwel darba fl-2018 (esklużi t-turisti Indjani li jaslu bl-art). In-Nepal jattira madwar 6% tal-viżitaturi li jżuru l-Asja t’Isfel, għalkemm dawn jonfqu ferm inqas bħala medja, u b'hekk in-Nepal jiġġenera 1.7% tad-dħul totali. Fost id-destinazzjonijiet ewlenin insibu lil Pokhara, ir-rotta tal-mixi (trekking) ta' Annapurna, u erba’ siti elenkati fil-Wirt Dinji tal-UNESCO: Lumbini, il-Park Nazzjonali ta' Sagarmatha (fejn jinsab il-Muntanja Everest), is-seba' siti fil-Wied ta' Kathmandu li huma elenkati kollettivament bħala entrata waħda, u l-Park Nazzjonali ta' Chitwan. Il-biċċa l-kbira tad-dħul tan-Nepal mill-muntanjiżmu ġej mill-Muntanja Everest. In-Nepal fetaħ uffiċjalment għall-Punentin fl-1951 u sar destinazzjoni popolari fi tmiem ir-"rotta tal-hippies" matul is-snin sittin u sebgħin. Għalkemm l-industrija — li ​​sofriet matul il-gwerra ċivili tad-disgħinijiet — minn dak iż-żmien irkuprat, tiffaċċja sfidi ta' tkabbir minħabba nuqqas ta' faċilitajiet adattati għal turiżmu ta’ livell għoli (kwistjoni magħrufa bħala l-"konġestjoni fl-infrastruttura"), problemi dejjem akbar għal Nepal Airlines, u l-iżvilupp u l-kummerċjalizzazzjoni limitati ta’ ċerti destinazzjonijiet. It-turiżmu tat-tip *homestay* — fejn turisti interessati fil-kultura u fl-ekoturiżmu joqogħdu bħala mistednin li jħallsu fi djar ta' komunitajiet indiġeni — kiseb ċertu suċċess. It-Tempju ta' Pashupatinath f’Kathmandu huwa kumpless ewlieni ta' tempji Ħindu li jinsab max-xtut tax-Xmara Bagmati. Is-sit jinkludi l-Pashupati Aryaghat, sensiela ta' pjattaformi ddedikati għall-kremazzjoni ta' katavri fil-miftuħ. Dawn il-kremazzjonijiet isiru fil-pubbliku, u ż-żona tattira numru sinifikanti ta' turisti internazzjonali. Minħabba l-istands fil-viċin li jbigħu xorb u ikel ħafif, huwa komuni li tara turisti jikkunsmaw dawn l-oġġetti waqt li jaraw lin-nies tal-post li jkunu qed jesprimu l-luttu tagħhom. == Infrastruttura == === Enerġija === [[File:Kaligandaki A HPS Tailrace Channel.jpg|thumb|Id-diga idroelettrika ta' Middle Marsyangdi. In-Nepal għandu potenzjal sinifikanti għall-ġenerazzjoni tal-enerġija idroelettrika, li biħsiebu jesporta lejn l-Asja t'Isfel kollha.]] Il-biċċa l-kbira tal-enerġija tan-Nepal ġejja mill-bijomassa (80%) u minn fjuwils fossili importati (16%). Il-maġġoranza tal-konsum finali tal-enerġija sseħħ fis-settur domestiku (84%), segwit mit-trasport (7%) u l-industrija (6%); is-setturi tat-trasport u dawk industrijali kibru b'rata mgħaġġla f'dawn l-aħħar snin. Minbarra xi depożiti tal-linjite, in-Nepal m'għandu l-ebda riżerva magħrufa ta' żejt, gass jew faħam. Il-fjuwils fossili kummerċjali kollha (prinċipalment iż-żejt, il-LPG u l-faħam) huma importati, bi spiża ekwivalenti għal 129% tad-dħul totali tal-pajjiż mill-esportazzjoni. Madwar 1% biss tal-ħtiġijiet tal-enerġija huma sodisfatti bl-elettriku. In-natura permanenti tax-xmajjar tan-Nepal u t-topografija wieqfa tal-pajjiż jipprovdu kundizzjonijiet ideali għall-iżvilupp ta' proġetti idroelettriċi. L-istimi jindikaw li l-potenzjal idroelettriku ekonomikament vijabbli tan-Nepal huwa ta' madwar 42,000 MW. In-Nepal irnexxielu jisfrutta biss madwar 1,100 MW. Peress li l-biċċa l-kbira tal-enerġija tiġi ġġenerata minn impjanti tat-tip "run-of-the-river" (ROR), il-produzzjoni attwali tkun ħafna aktar baxxa matul ix-xhur xotti tax-xitwa — meta d-domanda massima tista' tilħaq l-1,200 MW — u dan iġiegħel lin-Nepal jimporta sa 650 MW mill-Indja biex jissodisfa d-domanda. Proġetti idroelettriċi ewlenin qed jiffaċċjaw dewmien u intoppi. Ir-rata ta' elettrifikazzjoni tan-Nepal (76%) hija komparabbli ma' dik ta' pajjiżi oħra fir-reġjun, iżda teżisti disparità sinifikanti bejn iż-żoni rurali (72%) u dawk urbani (97%). Il-prestazzjoni tas-settur tal-enerġija għadha mhix sodisfaċenti minħabba tariffi għoljin, telf sostanzjali fis-sistema, spejjeż għoljin ta' ġenerazzjoni, spejjeż ġenerali għoljin, persunal żejjed u domanda domestika baxxa. === Trasport === In-Nepal jibqa' iżolat mir-rotot ewlenin tat-trasport globali fuq l-art, fl-ajru u bil-baħar, għalkemm is-settur tal-avjazzjoni fil-pajjiż jinsab f'qagħda aħjar; dan jiftaħar b’47 ajruport — li ​​11 minnhom għandhom runways pavimentati — u jara volum sinifikanti ta' traffiku u titjiriet frekwenti. It-terren imħarbat u muntanjuż li jkopri ż-żewġ terzi tat-tramuntana tal-pajjiż għamel il-kostruzzjoni ta' toroq u infrastruttura oħra biċċa xogħol diffiċli u għalja. Sal-2016, kien hemm ftit aktar minn 11,890 km (7,388 mil) ta' toroq pavimentati, 16,100 km (10,004 mil) ta' toroq mhux pavimentati, u 59 km (37 mil) biss ta' linji ferrovjarji fin-nofsinhar. Iċ-ċentri amministrattivi tad-distretti kollha (bl-eċċezzjonita' Simikot) kienu konnessi man-netwerk tat-toroq. Il-biċċa l-kbira tat-toroq rurali ma jkunux jistgħu jintużaw matul l-istaġun tax-xita, u anke t-toroq ewlenin nazzjonali spiss jispiċċaw ma jistgħux jintużaw. In-Nepal jiddependi kważi għalkollox fuq nazzjonijiet barranin, bħall-Ġappun, għall-kostruzzjoni, il-manutenzjoni u l-espansjoni tan-netwerk tat-toroq tiegħu. Il-linja tal-ajru nazzjonali, Nepal Airlines, tinsab f’qagħda ħażina minħabba amministrazzjoni ħażina u korruzzjoni, u tpoġġiet fil-lista s-sewda tal-UE. Fuq livell domestiku, l-istat sottożviluppat tan-netwerk tat-toroq ixekkel l-aċċess għas-swieq, l-iskejjel u l-kliniċi tas-saħħa. === Komunikazzjoni === Skont ir-rapport MIS ta' Awwissu 2019 tal-Awtorità tat-Telekomunikazzjoni tan-Nepal, ir-rata ta' abbonament għas-servizzi tat-telefonija bil-vuċi kienet tammonta għal 2.70% tal-popolazzjoni totali għal-linji fissi u 138.59% għall-mowbajls; 98% tat-telefonija bil-vuċi kollha saret permezz tal-mowbajls. Bl-istess mod, filwaqt li huwa stmat li 14.52% kellhom aċċess għall-broadband fiss, 52.71% oħra aċċessaw l-Internet permezz ta' abbonamenti tad-data mobbli — b’kważi 15-il miljun minnhom jużaw it-teknoloġija 3G jew ogħla. Is-suq tal-vuċi u l-broadband mobbli kien iddominat minn żewġ kumpaniji tat-telekomunikazzjoni: Nepal Telecom, li hija proprjetà tal-istat (55%), u l-kumpanija multinazzjonali privata Ncell (40%). Fir-rigward tal-ishma tas-suq ta' 21% miżmuma mill-broadband fiss, Nepal Telecom kienet tammonta għal madwar 25%, bil-bqija mqassma fost fornituri privati ​​tas-servizz tal-Internet. Għalkemm teżisti disparità sinifikanti fir-rati ta' penetrazzjoni bejn iż-żoni rurali u dawk urbani, is-servizz mobbli laħaq 75 distrett madwar il-pajjiż — u b’hekk kopra 90% tat-territorju — u l-aċċess għall-broadband mistenni jilħaq 90% tal-popolazzjoni. === Midja === Sal-2019, l-istat kien jopera tliet stazzjonijiet tat-televiżjoni, kif ukoll stazzjonijiet tar-radju nazzjonali u reġjonali. Hemm 117-il stazzjon tat-televiżjoni privat u 736 stazzjon tar-radju FM liċenzjat, li minnhom tal-inqas 314 huma stazzjonijiet tar-radju tal-komunità. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-perċentwal ta' unitajiet domestiċi li kellhom radju kien ta' 50.82%; televiżjoni, 36.45%; televiżjoni bil-kejbil, 19.33%; u kompjuter, 7.28%. Skont il-klassifikazzjoni tal-Kunsill tal-Istampa tan-Nepal tal-2017, għaxar gazzetti nazzjonali ta' kuljum u ta' kull ġimgħa — minn fost 833 pubblikazzjoni li jipproduċu kontenut oriġinali — huma kklassifikati fil-Kategorija A+. Fl-2019, l-organizzazzjoni Reporters Without Borders ikklassifikat lin-Nepal fil-106 post fid-dinja f’dak li għandu x'jaqsam mal-libertà tal-istampa. == Data demografika == [[File:Ethnicities and Castes Nepal.png|thumb|Gruppi etniċi u kasti fid-distretti tan-Nepal]] Iċ-ċittadini tan-Nepal huma magħrufa bħala Nepali. In-Nepali huma dixxendenti ta' tliet mewġiet migratorji ewlenin li oriġinaw mill-Indja, mit-Tibet u—permezz ta' Assam—mit-tramuntana tal-Burma u minn Yunnan. Fost l-ewwel abitanti kien hemm il-Kirat tar-reġjun tal-Lvant, in-Newar tal-Wied ta' Kathmandu, it-Tharu indiġeni tal-pjanuri ta' Terai, u l-poplu Khas Pahari tal-għoljiet fil-Punent imbiegħed. Minkejja l-migrazzjoni ta' parti sinifikanti tal-popolazzjoni lejn Terai fi żminijiet reċenti, il-maġġoranza tan-Nepali għadhom jgħixu fl-artijiet għoljin ċentrali, filwaqt li l-muntanji tat-Tramuntana huma ftit popolati. [[File:Magar Culture.jpg|thumb|Koppja Magar]] In-Nepal huwa pajjiż multikulturali u multietniku, dar għal 125 grupp etniku distint li jitkellmu 123 lingwa materna differenti u jipprattikaw diversi reliġjonijiet indiġeni u tradizzjonali flimkien mal-Induiżmu, il-Buddiżmu, l-Iżlam u l-Kristjaneżmu. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-popolazzjoni tan-Nepal kienet tammonta għal 26.5 miljun—kważi tliet darbiet id-disa' miljuni rreġistrati fl-1950. Bejn l-2001 u l-2011, id-daqs medju tal-familja naqas minn 5.44 għal 4.9. Iċ-ċensiment irreġistra wkoll madwar 1.9 miljun persuna bħala "assenti"—żieda ta' aktar minn miljun mill-2001—bil-maġġoranza jkunu ħaddiema rġiel impjegati barra mill-pajjiż. Din ix-xejra kienet marbuta ma' tnaqqis fil-proporzjon bejn is-sessi minn 99.8 fl-2001 għal 94.2. Ir-rata annwali tat-tkabbir tal-popolazzjoni kienet ta' 1.35% bejn l-2001 u l-2011, tnaqqis mill-medja ta' 2.25% bejn l-1961 u l-2001; dan it-tnaqqis huwa attribwit ukoll għall-popolazzjoni assenti. In-Nepal jikklassifika fost l-għaxar pajjiżi l-inqas urbanizzati fid-dinja, iżda fl-istess ħin għandu waħda mill-ogħla rati ta' urbanizzazzjoni globalment (ibbażat fuq dejta tal-2014). Huwa stmat li 18.3% tal-popolazzjoni kienet tgħix f’żoni urbani. Ir-rati ta' urbanizzazzjoni huma għoljin fit-Terai, fil-widien Doon tal-Inner Terai, u fil-widien tal-Middle Hills, iżda baxxi fil-Ħimalaja. Bl-istess mod, ir-rata hija ogħla fiċ-ċentru u fil-lvant tan-Nepal meta mqabbla mal-punent. Il-belt kapitali, Kathmandu—magħrufa bħala l-"Belt tat-Tempji"—hija l-akbar belt tal-pajjiż u ċ-ċentru kulturali u ekonomiku tiegħu. Bliet ewlenin oħra fin-Nepal jinkludu Pokhara, Biratnagar, Lalitpur, Bharatpur, Birgunj, Dharan, Hetauda u Nepalgunj. Il-konġestjoni, it-tniġġis u n-nuqqas ta' ilma tax-xorb huma wħud mill-problemi ewlenin li qed jiffaċċjaw bliet li qed jikbru malajr, speċjalment il-Wied ta' Kathmandu. === Lingwa === [[File:MOST SPOKEN LANGUAGE IN NEPAL.png|thumb|Lingwi tan-Nepal (2021)]] Il-wirt lingwistiku divers tan-Nepal ġej minn tliet gruppi lingwistiċi ewlenin: l-Indo-Arjan, is-Sino-Tibetan, u diversi lingwi indiġeni iżolati. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-lingwi ewlenin tan-Nepal (skont il-perċentwal ta' kelliema nattivi) huma n-Nepali (44.6%), il-Maithili (11.7%), il-Bhojpuri (6.0%), it-Tharu (5.8%), it-Tamang (5.1%), in-Nepal Bhasa (3.2%), il-Bajjika (3%), il-Magar (3.0%), id-Doteli (3.0%), l-Urdu (2.6%), l-Awadhi (1.89%) u s-Sunwar. In-Nepal huwa dar għal mill-inqas erba' lingwi tas-sinjali indiġeni. In-Nepali, li oriġina mis-Sanskrit, jinkiteb bl-iskrittura Devanagari. Hija l-lingwa uffiċjali u sservi bħala *lingua franca* fost in-Nepaliżi li ġejjin minn gruppi etnolingwistiċi diversi. Il-lingwi reġjonali Maithili, Awadhi u Bhojpuri huma mitkellma fir-reġjun tan-Nofsinhar tat-Terai, filwaqt li l-Urdu huwa komuni fost il-Musulmani Nepaliżi. Diversi forom tat-Tibetan huma mitkellma fil-Ħimalaja u fir-reġjun tat-Tramuntana, bit-Tibetan Letterarju Standard mifhum sew minn dawk li għandhom taħriġ reliġjuż. Id-djaletti lokali fit-Terai u fiż-żoni muntanjużi fil-biċċa l-kbira m’għandhomx sistema ta' kitba, għalkemm għaddejjin sforzi biex jiġu żviluppati sistemi ta' kitba għal ħafna minnhom bl-użu tad-Devanagari jew tal-alfabett Ruman. === Reliġjon === [[File:Sadus at Pashupatinath temple.JPG|thumb|Sadus fit-Tempju ta' Pashupatinath]] In-Nepal huwa pajjiż sekulari, kif iddikjarat fil-Kostituzzjoni tan-Nepal tal-2012 (Parti 1, Artikolu 4), fejn is-sekulariżmu "jfisser libertà reliġjuża u kulturali, flimkien mal-ħarsien tar-reliġjon u l-kultura mgħoddija lilna minn żmien immemorjali (*Sanatan*)." Iċ-ċensiment tal-2011 irrapporta li r-reliġjon bl-akbar għadd ta' segwaċi fin-Nepal kienet l-Induiżmu (81.3% tal-popolazzjoni), segwita mill-Buddiżmu (9%); il-bqija kienu jinkludu l-Iżlam (4.4%), il-Kirant (3.1%), il-Kristjaneżmu (1.4%), u l- *Prakriti* jew il-qima tan-natura (0.5%). F'termini ta' perċentwal tal-popolazzjoni, in-Nepal għandu l-akbar popolazzjoni Induista fid-dinja. In-Nepal kien uffiċjalment saltna Induista sa żmien mhux ilu, u Shiva kien meqjus bħala d-divinità protettriċi tal-pajjiż. Għalkemm ħafna politiki tal-gvern matul iż-żmien injoraw jew emarġinaw reliġjonijiet minoritarji, is-soċjetà Nepaliżi ġeneralment tgawdi minn tolleranza reliġjuża u armonija bejn il-fidi kollha, b'inċidenti iżolati biss ta' vjolenza motivata mir-reliġjon. Il-kostituzzjoni tan-Nepal ma tagħti lil ħadd id-dritt li jikkonverti persuna oħra għal reliġjon differenti. In-Nepal għadda wkoll liġi aktar stretta kontra l-konverżjoni fl-2017. In-Nepal għandu t-tieni l-akbar popolazzjoni Induista fid-dinja, wara l-Indja. === Edukazzjoni === In-Nepal daħal fl-era moderna fl-1951 b’rata ta’ litteriżmu ta’ 5% u madwar 10,000 student irreġistrati fi 300 skola. Sal-2017, kien hemm aktar minn seba’ miljun student irreġistrati f’35,601 skola. Ir-rata ġenerali tal-litteriżmu (għall-popolazzjoni ta’ ħames snin ’il fuq) kienet ta’ 54.1% fl-2001. Ir-rata netta ta’ reġistrazzjoni fl-edukazzjoni primarja laħqet is-97% sal-2017; madankollu, ir-rata ta’ reġistrazzjoni kienet taħt is-60% fil-livell sekondarju (gradi 9–12) u madwar 12% fil-livell terzjarju. Għalkemm teżisti disparità sinifikanti bejn is-sessi fir-rata ġenerali tal-litteriżmu, il-bniet qabżu lis-subien fir-reġistrazzjoni fil-livelli kollha tal-edukazzjoni. In-Nepal għandu ħdax-il università u erba’ akkademji tax-xjenza indipendenti. Fl-2025, in-Nepal ikklassifika fil-107 post fl-Indiċi Globali tal-Innovazzjoni. In-nuqqas ta' infrastruttura u materjali tat-tagħlim adegwati, il-proporzjonijiet għoljin ta' studenti għal kull għalliem, il-politiċizzazzjoni tal-kumitati tal-ġestjoni tal-iskejjel, u l-organizzazzjoni f'unjins fuq bażi partiġjana fost l-istudenti u l-għalliema joħolqu ostakli għall-progress. L-edukazzjoni bażika b’xejn hija garantita mill-kostituzzjoni, iżda l-programm nieqes mill-fondi meħtieġa għal implimentazzjoni effettiva. Il-gvern iżomm programmi ta' boroż ta' studju għall-bniet u għall-istudenti b'diżabilità, kif ukoll għat-tfal ta' martri, ta' komunitajiet emarġinati u ta' familji foqra. Għexieren ta' eluf ta' studenti Nepali jitilqu mill-pajjiż kull sena fit-tfittxija ta' edukazzjoni u impjieg aħjar, u nofshom qatt ma jirritornaw. === Saħħa === Is-servizzi tal-kura tas-saħħa fin-Nepal huma pprovduti kemm mis-settur pubbliku kif ukoll minn dak privat. L-istennija tal-ħajja mat-twelid kienet stmata għal 71 sena fl-2017, u poġġiet lill-pajjiż fil-153 post globalment. Żewġ terzi tal-imwiet kollha huma attribwiti għal mard mhux trażmissibbli, bil-mard tal-qalb ikun l-aktar kawża komuni tal-mewt. Filwaqt li l-istili ta’ ħajja sedentarji, id-dieti mhux ibbilanċjati, u l-konsum tat-tabakk u l-alkoħol ikkontribwew għaż-żieda fil-mard mhux trażmissibbli, ħafna nies għadhom jitilfu ħajjithom minħabba mard trażmissibbli u li jista’ jiġi kkurat, ikkawżat minn sanità fqira u malnutrizzjoni—problemi li jirriżultaw minn nuqqas ta' edukazzjoni, għarfien, u aċċess għas-servizzi tal-kura tas-saħħa. In-Nepal għamel passi kbar ’il quddiem fis-saħħa tal-ommijiet u tat-tfal. 95% tat-tfal għandhom aċċess għal melħ jodizzat, u 86% tat-tfal bejn is-6 u d-59 xahar jirċievu profilassi tal-vitamina A. Ir-rati ta' tkabbir stunted (nuqqas ta' żvilupp fl-għoli), piż baxx wisq, u wasting (telf ta' massa tal-ġisem) naqsu b’mod sinifikanti; madankollu, il-malnutrizzjoni tibqa' għolja ħafna, u taffettwa 43% tat-tfal taħt l-età ta' ħames snin. L-anemija fost in-nisa u t-tfal żdiedet bejn l-2011 u l-2016, u laħqet il-livelli ta' 41% u 53% rispettivament. Ir-rata ta' trabi li jitwieldu b'piż baxx hija ta' 27%, filwaqt li r-rata tat-treddigħ hija ta' 65%. Il-proporzjon tal-mortalità materna fin-Nepal huwa ta' 229, u r-rata tal-mortalità tat-trabi niżlet għal 32.2 għal kull 1,000 twelid ħaj. Ir-rata tal-użu tal-kontraċettivi hija ta' 53%, għalkemm teżisti disparità sinifikanti bejn iż-żoni rurali u dawk urbani minħabba nuqqas ta' għarfien u aċċess limitat. Il-progress fil-qasam tas-saħħa huwa mmexxi minn inizjattiva governattiva qawwija, b'kollaborazzjoni ma' organizzazzjonijiet mhux governattivi (NGOs) u NGOs internazzjonali. Iċ-ċentri tas-saħħa pubblika jipprovdu 72 mediċina essenzjali mingħajr ħlas. === Immigranti u refuġjati === In-Nepal għandu tradizzjoni twila li jilqa' lill-immigranti u lir-refuġjati. Fiż-żminijiet moderni, it-Tibetani u l-Bhutaniżi ffurmaw il-maġġoranza tar-refuġjati fin-Nepal. Ir-refuġjati Tibetani bdew jaslu fl-1959, u ħafna oħrajn ikomplu jaqsmu l-fruntiera lejn in-Nepal kull sena. Ir-refuġjati Lhotsampa mill-Bhutan bdew jaslu fis-snin tmenin, u n-numru tagħhom qabeż il-110,000 fis-snin elfejn; minn dak iż-żmien ’l hawn, il-maġġoranza tagħhom ġew risistemati f'pajjiżi terzi. Sal-aħħar tal-2018, in-Nepal kellu total ta' 20,800 refuġjat ikkonfermat, li 64% minnhom kienu Tibetani u 31% Bhutaniżi. L-immigranti ekonomiċi u r-refuġjati li jaħarbu mill-persekuzzjoni jew mill-gwerra — li ​​ġejjin minn pajjiżi ġirien, mill-Afrika u mil-Lvant Nofsani — m'għandhomx rikonoxximent uffiċjali; huma magħrufa bħala "refuġjati urbani" għaliex jgħixu f'appartamenti fil-bliet minflok f'kampijiet tar-refuġjati, għalkemm il-gvern jiffaċilita r-risistemazzjoni tagħhom f’pajjiżi terzi. Madwar 2,000 immigrant — li ​​nofshom kienu Ċiniżi — applikaw għal permessi tax-xogħol fl-2018–19. Il-gvern m'għandux data dwar l-immigranti Indjani, għalkemm il-Gvern tal-Indja jistma li n-numru ta’ Indjani mhux residenti fil-pajjiż huwa ta' 600,000. == Kultura == === Soċjetà === [[File:Gadhimai.jpg|thumb|Il-Festival ta' Gadhimai]] Is-soċjetà tradizzjonali Nepaliża ħafna drabi hija definita minn ġerarkija soċjali. Is-sistema tal-kasti Nepaliża tirrifletti ħafna mill-istratifikazzjoni soċjali u ħafna mir-restrizzjonijiet soċjali karatteristiċi tal-Asja t'Isfel. Il-klassijiet soċjali huma definiti minn aktar minn mitt grupp ereditarju u endogamu, ħafna drabi msejħa *jātis* jew "kasti." In-Nepal ipprojbixxa l-intokkabbiltà fl-1963 u minn dakinhar għadda aktar liġijiet kontra d-diskriminazzjoni u inizjattivi ta' benesseri soċjali. Il-valuri tal-familja huma ċentrali għat-tradizzjoni Nepaliża, u l-familji estiżi multiġenerazzjonali u patrijarkali storikament kienu n-norma, għalkemm il-familji nukleari qed isiru komuni f'żoni urbani. Maġġoranza kbira tan-Nepalis jidħlu fi żwiġijiet irranġati mill-ġenituri tagħhom jew minn anzjani oħra tal-familja, kemm jekk jagħtu l-kunsens tagħhom għat-tqabbil kif ukoll jekk le. Iż-żwieġ huwa meqjus bħala impenn tul il-ħajja, u r-rata tad-divorzju hija baxxa ħafna, b'inqas minn wieħed minn kull elf żwieġ li jispiċċa bid-divorzju. Iż-żwieġ tat-tfal huwa komuni, partikolarment f'żoni rurali; ħafna nisa jiżżewġu qabel l-età ta' 18-il sena. [[File:Teej.jpg|thumb|Nisa jiċċelebraw Haritalika Teej fin-Nepal]] Ħafna mill-festivals tan-Nepal għandhom oriġini reliġjuża. Fost l-aktar magħrufa nsibu l-festival ta' Gadhimai, Dashain, Tihar, Teej, Chhath, Maghi, Sakela, Holi u l-Ewwel tas-Sena tan-Nepal. Il-festival ta' Gadhimai huwa avveniment reliġjuż Ħindu li jsir kull ħames snin fit-Tempju ta' Gadhimai fin-Nepal. Dan ġie deskritt bħala l-aktar festival imdemmi fid-dinja minħabba l-qatla tal-massa ta’ annimali u għasafar, fosthom bufli, mogħoż, nagħaġ, tiġieġ, papri, ħamiem, ħnieżer, firien u ġrieden bojod. Dan is-sagrifiċċju tal-massa jsir bil-għan li tiġi sodisfatta l-alla Gadhimai. Il-kritiċi kkundannaw dan ir-ritwal bħala wieħed barbaru, mhux iġjeniku u li jwassal għal ħela kbira. Min-naħa l-oħra, id-devoti Ħindù jisħqu li din il-prattika għandha sinifikat profond. Dashain huwa festival reliġjuż Ħindu ewlieni fin-Nepal. Imħeġġa mit-twemmin li offerti ta’ demm frisk jikkalmaw lill-alla Durga, eluf ta' bufli, mogħoż, nagħaġ, ħnieżer, tiġieġ u papri jiġu sagrifikati matul iċ-ċelebrazzjoni. Il-gvern tan-Nepal ipprova jipprojbixxi l-iffilmjar ta' dawn is-sagrifiċċji tal-annimali. Grupp favur id-drittijiet tal-annimali li kien preżenti għall-festival irrapporta li ffaċċja ostilità kbira: "Ħadulna t-tagħmir u l-kameras u kissruhom f’biċċiet." Il-grupp innota wkoll kwistjonijiet serji ta' iġjene pubblika, u stqarr li ra nies fil-folla jagħmlu l-bżonnijiet fiżjoloġiċi tagħhom fil-pubbliku u li kellhom jimxu qalb il-ħmieġ uman. F'inċident ieħor, individwi Nepali armati b’machetes ġrew wara attivisti tad-drittijiet tal-annimali fit-triq. Il-kaċċa għas-saħħaħar għadha sseħħ fin-Nepal, anke fis-seklu wieħed u għoxrin. Il-vittmi huma tipikament nies vulnerabbli, partikolarment dawk li ġejjin minn kasti inferjuri. Politiċi, uffiċjali tal-armata, uffiċjali tal-pulizija u membri oħra tal-komunità kienu involuti wkoll f’diversi inċidenti. L-eżekuzzjonijiet jistgħu jsiru billi l-vittma tinħaraq ħajja. Ħafna vittmi fl-aħħar mill-aħħar imutu kawża tal-ġrieħi li jġarrbu mit-tortura u l-aggressjoni. Kaċċa għas-saħħaħar li ma tirriżultax f’mewt spiss tinvolvi swat qawwi. == Simboli == [[File:Flag of Nepal.svg|thumb|Bandiera ta' Nepal]] L-emblema tan-Nepal turi l-muntanji tal-Ħimalaja miksijin bil-borra, għoljiet miksijin bis-siġar, u r-reġjun fertili tat-Terai, imdawrin b'kuruna ta' fjuri tar-rododendru; fiha tidher il-bandiera nazzjonali fil-parti ta' fuq, mappa bajda tan-Nepal fuq quddiem, u l-idejn il-leminija ta' raġel u mara magħqudin flimkien, li jissimbolizzaw l-ugwaljanza bejn is-sessi. Fil-parti t’isfel jinsab il-motto nazzjonali—kwotazzjoni patrijottika bis-Sanskrit li fil-folklor Nepali hija attribwita lill-alla Rama u miktuba bl-iskrittura Devanagari: "Omm u l-art twelidek huma akbar mis-sema." Il-bandiera tan-Nepal hija l-unika bandiera nazzjonali fid-dinja li mhijiex rettangolari. Il-kostituzzjoni tinkludi struzzjonijiet għall-kostruzzjoni ġeometrika ta' din il-bandiera magħmula minn żewġ triangoli (jew pennons). Skont id-deskrizzjoni uffiċjali tagħha, il-kulur aħmar skur (crimson) jirrappreżenta r-rebħa fil-gwerra jew il-kuraġġ, u huwa wkoll il-kulur tar-rododendru. It-tarf blu jissimbolizza x-xewqa tal-poplu Nepali għall-paċi. Il-qamar fuq il-bandiera jissimbolizza n-natura paċifika u kalma tal-poplu Nepali, filwaqt li x-xemx tirrappreżenta l-qawwa u l-kuraġġ tal-ġellieda Nepali. Il-president iservi bħala s-simbolu tal-għaqda nazzjonali. Il-martri huma simboli tal-patrijottiżmu. Kmandanti mill-Gwerra Anglo-Nepaliża—Amar Singh Thapa, Bhakti Thapa, u Balbhadra Kunwar—jitqiesu bħala eroj tal-gwerra. Sittax-il figura mill-istorja tan-Nepal ingħataw id-distinzjoni speċjali ta' "Eroj Nazzjonali" għall-kontribuzzjonijiet eċċezzjonali tagħhom għall-prestiġju tal-pajjiż. Prithvi Narayan Shah, il-fundatur tan-Nepal modern, huwa rispettat ħafna u meqjus minn ħafna bħala l-"Missier tan-Nazzjon". === Arti u arkitettura === [[File:Nyatapola Temple.JPG|thumb|left|Nyatapola, pagoda ta' ħames sulari f'Bhaktapur imżejna b’ħidma artiġjanali karatteristika tal-ġebel, tal-metall u tal-injam, baqgħet teżisti wara tal-inqas erba' terremoti kbar.]] [[File:Tusha Hiti step-well.jpg|thumb|Ħidma artistika fuq il-ġebel min-Nepal fuq żennuna tal-ilma li għadha tintuża.]] [[File:Shivas Kinder - 0219.jpg|thumb|left|Tieqa tradizzjonali Newar f'għamla ta' pagun.]] L-eqdem eżempji magħrufa ta' arkitettura Nepali huma l-istupas li jmorru lura għall-ewwel kostruzzjonijiet Buddisti f'Kapilvastu u l-inħawi tal-madwar fil-Lbiċ tan-Nepal, kif ukoll dawk mibnija minn Ashoka fil-Wied ta' Kathmandu għall-ħabta tas-sena 250 QK. L-istil arkitettoniku distintiv assoċjat esklussivament man-Nepal ġie żviluppat u pperfezzjonat mill-artiġjani Newa fil-Wied ta' Kathmandu, li bdew din il-ħidma matul il-perjodu Lichchhavi. Kronaka tal-ivvjaġġar Ċiniża tad-Dynasty Tang — li ​​x'aktarx hija bbażata fuq rekords li jmorru lura għall-ħabta tas-sena 650 WK — tiddeskrivi l-arkitettura Nepali ta' dak iż-żmien (mibnija l-aktar mill-injam) bħala waħda rikka fid-dettalji artistiċi, inklużi skulturi tal-injam u tal-metall. Hija tiddeskrivi pagoda magnífika ta' seba' sulari li tinsab fi ħdan kumpless ta' palazz, li fiha soqfa miksijin bil-madum tar-ram; balustradi, gradilji, kolonni u travi mżejna b'ħaġar prezzjuż u ħaġar fin; kif ukoll erba’ skulturi indurati tal-Makara fil-kantunieri tal-bażi li jferrgħu l-ilma bħal funtana, fornuti minn pajpijiet tar-ram konnessi ma' kanali fil-quċċata tat-torri. Kronaki Ċiniżi ta' wara jiddeskrivu l-palazz tar-Re tan-Nepal bħala struttura immensa b’ħafna soqfa, fatt li jissuġġerixxi li ċ-Ċiniżi kienu għadhom mhux familjari mal-arkitettura tal-pagodi. Tempju tipiku fi stil ta' pagoda jinbena mill-injam, b’kull biċċa mnaqqxa b'mod fin b'disinji ġeometriċi jew b'xbihat ta' allat, allat nisa, ħlejjaq mitiċi u bhejjem. Is-soqfa—ġeneralment miksija b'madum tat-tafal u xi drabi indurati bid-deheb—jonqsu gradwalment fid-daqs hekk kif jitilgħu lejn l-ogħla saqaf, li jkun inkurunat b'pinnaklu tad-deheb. Il-bażi tipikament tikkonsisti f'terrazzi rettangolari magħmula minn ġebel imnaqqax b'sengħa kbira, u d-daħla spiss tkun protetta minn skulturi tal-ġebel li jirrappreżentaw figuri tradizzjonali. Is-sengħa fil-bronż u r-ram—viżibbli fi skulturi ta' divinitajiet u bhejjem, f'dekorazzjonijiet tal-bibien u t-twieqi, f’pinnakli tal-bini u f'oġġetti ta' kuljum—hija mill-aqwa wkoll. L-aktar tradizzjoni tal-pittura Nepali żviluppata hija dik tal-pittura Buddisti Tibetana magħrufa bħala thangka jew paubha, ipprattikata fin-Nepal minn patrijiet Buddisti u artiġjani tal-poplu Newar. It-Tempju ta' Changu Narayan, mibni għall-ħabta tar-raba’ seklu WK, jiftaħar b’dak li forsi huma l-aqwa eżempji tas-sengħa Nepali fl-injam. Il-Pjazez Durbar ta' Kathmandu, Patan u Bhaktapur jirrappreżentaw il-quċċata tal-arti u l-arkitettura Nepali, u juru sengħa fl-injam, fil-metall u fil-ġebel li ġiet ipperfezzjonata tul elfejn sena. It-tieqa "ankhijhyal", li tippermetti veduta f'direzzjoni waħda tad-dinja ta' barra, hija eżempju ta' sengħa unika tal-injam Nepaliża li tinsab kemm f'bini domestiku kif ukoll pubbliku, kemm jekk antik kif ukoll modern. Ħafna kulturi jżebgħu l-ħitan tad-djar tagħhom b'disinji regolari, figuri ta' allat u bhejjem, u simboli reliġjużi; oħrajn jżebgħuhom b'kuluri solidi, ħafna drabi jużaw tafal jew ħamrija sewda li tikkuntrasta mal-ħamrija safra jew il-ġebla tal-ġir. Is-soqfa ta' strutturi reliġjużi u domestiċi għandhom sporġenzi sinifikanti, preżumibbilment biex jipprovdu protezzjoni mix-xemx u x-xita. L-injam fi strutturi domestiċi huwa minqux fin, bħal dak tal-kontropartijiet reliġjużi tagħhom. Is-serq kulturali huwa kriżi fin-Nepal, minkejja l-isforzi biex jiġi miġġieled. === Letteratura u arti tal-ispettaklu === [[File:Bhanu Bhakta Acharya (1814-1869) author.jpg|thumb|Bhanubhakta Acharya, kittieb Nepali li traduċa l-epopea antika Ħindu Ramayana għal-lingwa Nepali.]] Il-letteratura tan-Nepal kienet marbuta mill-qrib ma' dik tal-bqija tal-Asja t’Isfel sakemm il-pajjiż ingħaqad fi renju modern. Ix-xogħlijiet letterarji — miktuba bis-Sanskrit minn qassisin Brahmins edukati, li wħud minnhom kienu bbażati f'Varanasi — kienu jinkludu testi reliġjużi u leġġendi dwar rejiet, allat u demonji. L-eqdem test li għadu jeżisti bil-lingwa Nepaliża jmur lura għas-seklu 13; madankollu, apparti minn materjal epigrafiku, ma nstabet l-ebda letteratura Nepaliża ta' qabel is-seklu 17. Il-letteratura Newar tmur lura kważi 500 sena. L-istorja moderna tal-letteratura Nepaliża tibda b'Bhanubhakta Acharya (1814–1868), li kien l-ewwel wieħed li kiteb xogħlijiet sinifikanti u influwenti bil-lingwa Nepaliża — lingwa aċċessibbli għall-mases — l-aktar notevoli fosthom il-*Bhanubhakta Ramayana*, traduzzjoni tal-epika antika Ħindu. Lejn l-aħħar tas-seklu 19, Motiram Bhatta ppubblika edizzjonijiet stampati tax-xogħlijiet ta' Acharya; permezz tal-isforzi tiegħu, huwa popolarizza l-letteratura bil-lingwa Nepaliża u mexxieha lejn il-modernità. Sa nofs is-seklu 20, il-letteratura Nepaliża ma baqgħetx limitata għat-tradizzjonijiet letterarji Ħindu. Influwenzati mit-tradizzjonijiet letterarji tal-Punent, il-kittieba ta' dak iż-żmien bdew jipproduċu xogħlijiet li kienu jindirizzaw kwistjonijiet soċjali kontemporanji, filwaqt li ħafna oħrajn komplew jarrikkixxu t-tradizzjonijiet poetiċi Nepaliżi b’poeżija Nepaliża awtentika. Il-letteratura Newar ukoll ħarġet bħala tradizzjoni letterarja ewlenija. Wara l-wasla tad-demokrazija fl-1951, il-letteratura Nepaliża ffjorixxiet, u bdew jiġu prodotti xogħlijiet letterarji f’ħafna lingwi oħra. Il-letteratura Nepaliża kompliet timmodernizza ruħha; f’dawn l-aħħar snin, ġiet influwenzata bil-qawwa mill-esperjenza tan-Nepal wara l-gwerra ċivili kif ukoll mit-tradizzjonijiet letterarji globali. Maruni, Lakhey, Sakela, Kauda u Tamang Selo huma eżempji ta' mużika u żfin tradizzjonali tan-Nepal li ġejjin mir-reġjuni muntanjużi tal-pajjiż. L-industrija tal-films tan-Nepal hija magħrufa bħala "Kollywood." L-Akkademja tan-Nepal hija l-istituzzjoni ewlenija għall-promozzjoni tal-arti u l-kultura fin-Nepal, u twaqqfet fl-1957. === Ħwejjeġ === [[File:Bhoto jatra.jpg|thumb|Raġel tan-Nepal liebes Daura-Suruwal, kowt, u topi ta' Dhaka juri l-bhoto waqt il-festival Bhoto Jatra.]] Minn żminijiet antiki sal-era moderna, l-ilbies tradizzjonali l-aktar komuni fin-Nepal, kemm għall-irġiel kif ukoll għan-nisa, kien jikkonsisti f'biċċa drapp imgeżwra mal-ġisem. Għan-nisa, dan l-ilbies evolva maż-żmien fis-sari — biċċa drapp waħda twila, magħrufa li tkejjel sitt jards u li hija wiesgħa biżżejjed biex tgħatti l-parti t’isfel tal-ġisem. Is-sari jintrabat mal-qadd, jitgeżwer madwar il-parti t’isfel tal-ġisem, u mbagħad jitħalla jaqa’ fuq l-ispalla. Fil-forma aktar moderna tiegħu, jintuża biex jgħatti r-ras — u xi kultant il-wiċċ — bħal velu, partikolarment fir-reġjun tat-Terai. Jintlibes flimkien ma' dublett ta' taħt (petticoat) u jiddaħħal fiċ-ċinturin tad-dublett biex jibqa' f'postu sew. Jintlibes ukoll ma’ bluża, jew cholo, li sservi bħala l-ilbies ewlieni għall-parti ta' fuq tal-ġisem; it-tarf tas-sari li jkun imdendel fuq l-ispalla jaħbi l-kontorni tal-parti ta' fuq tal-ġisem u jgħatti ż-żona tal-qadd. Il-kombinazzjoni ta' *cholo* u sari saret l-ilbies preferut għal okkażjonijiet formali, ambjenti uffiċjali u laqgħat festivi. Fil-forma l-aktar tradizzjonali tiegħu — meta jintlibes waqt attivitajiet ta' kuljum, xogħol tad-dar jew xogħol manwali — jidher bħala fariya jew *gunyu*; dawn ġeneralment ikunu iqsar u idjaq minn sari standard u jitgeżwru għalkollox madwar il-parti t’isfel tal-ġisem. Għall-irġiel, biċċa drapp simili iżda iqsar — ​​id-*dhoti* — isservi bħala ilbies għall-parti t’isfel tal-ġisem; din ukoll titkebbeb madwar il-qadd. Fost l-Arjani, id-drapp jitkebbeb darba madwar kull riġel qabel ma jgħaddi minn bejn ir-riġlejn u jiddaħħal sew fil-parti ta' wara. Id-*dhoti* u l-varjanti tiegħu — li ​​normalment jintlibsu fuq langauti — jiffurmaw l-ilbies għall-parti t'isfel tal-ġisem fl-ilbies tradizzjonali tal-popli Tharu, Gurung u Magar, kif ukoll tal-poplu Madheshi, fost oħrajn. Forom oħra ta' ilbies tradizzjonali li ma jinvolvux ħjata jew tfassil jinkludu l-patukas (strixxa drapp imkebba sewwa madwar il-qadd bħal faxxa — parti mill-biċċa l-kbira tal-ilbiesi tradizzjonali tan-Nepal u li spiss iżżomm khukuri meta tintlibes mill-irġiel); xalpi bħal pachhyauras u majetros; xalli bħall-ga tan-Newar u l-khata tat-Tibet; ghumtos (velijiet tal-għarusa); u tipi varji ta' turbani — xalpi li jintlibsu madwar ir-ras għal raġunijiet tradizzjonali jew għall-protezzjoni mix-xemx jew mill-kesħa — magħrufa bħala pheta, pagri jew sirpau. Sal-bidu tal-ewwel millennju W.K., l-ilbies komuni tan-nies tal-Asja t'Isfel kien jikkonsisti f'biċċiet tad-drapp mhux meħjuta. Il-wasla tal-Kushans mill-Asja Ċentrali, għall-ħabta tas-sena 48 WK, għamlet popolari l-ilbies maqtugħ u meħjut fi stil tipiku tal-Asja Ċentrali. L-aktar forma sempliċi ta' ilbies meħjut hija l- bhoto (vesta rudimentali), li tintlibes kemm mis-subien kif ukoll mill-bniet; tradizzjonalment, dan huwa l-uniku ilbies li jilbsu t-tfal sakemm jilħqu l-età adulta u jibdew jilbsu ħwejjeġ tal-kbar—kultant waqt ċerimonja ta' tranżizzjoni, bħaċ-ċerimonja gunyu-choli għall-bniet Ħindu. L-irġiel ikomplu jilbsu l-bhoto anke meta jikbru. Għall-parti ta' fuq tal-ġisem, l-irġiel tipikament jilbsu vesta bħall- *bhoto* jew qmis tat-tip *kurta*, bħad-daura—qmis twila b'għeluq doppju fuq quddiem u għonq magħluq, li fiha ħames tiwi u tmien rbitiet biex titwaħħal mal-ġisem. Is-suruwal—kelma li tfisser sempliċiment "qalziet"—iservi bħala alternattiva għad-dhoti, il-kachhad (li jilbsuh in-nies tal-poplu Magar), jew il- lungi (li jilbsuh in-nies tal-poplu Tharu), u fi żminijiet aktar reċenti saħansitra ħa posthom; tradizzjonalment, ikun wiesa’ ħafna ’l fuq mill-irkopptejn iżda jidjieq ’l isfel biex jiġi mwaħħal mal-għekiesi, u jintrabat mal-qadd permezz ta' qafla. Il-blużi moderni tat-tip cholo, li jintlibsu mas-saris, normalment ikollhom kmiem qosra, buttuna waħda, u ma jgħattux iż-żona tal-qadd. Il-verżjoni tradizzjonali, magħrufa bħala chaubandi cholo, tixbaħ lid-daura: ikollha kmiem twal, għeluq doppju fuq quddiem bi tiwi u rbitiet, u tinżel sal- patuka (faxxa tal-qadd), u b'hekk tgħatti ż-żona tal-qadd. Id-daura-suruwal u l- gunyu-cholo servew bħala l-ilbies nazzjonali għall-irġiel u n-nisa rispettivament sal-2011, meta din id-denominazzjoni tneħħiet biex jiġi eliminat kull favoritizmu. L-ilbies tradizzjonali għal ħafna gruppi etniċi Pahari jikkonsisti fid- daura-suruwal (jew ilbies simili) flimkien ma' patuka, dhaka topi (beritta), u kiswa ta' fuq (kowt) għall-irġiel; u l-gunyu-cholo (jew xi ħaġa simili) flimkien ma' patuka u, għan-nisa, xi kultant xalpa tar-ras. Għal ħafna gruppi oħra, l-ilbies tradizzjonali tal-irġiel jikkonsisti f'qmis jew vest flimkien ma' *dhoti*, kachhad jew lungi. Fir-reġjuni għoljin tal-Ħimalaja, l-ilbies tradizzjonali huwa influwenzat ħafna mill-kultura Tibetana. In-nisa Sherpa jilbsu ċ-chuba flimkien mal-fardal pangi, filwaqt li l-irġiel Sherpa jilbsu qomos bi kmiem twal u għenuq għoljin u iebsin — magħrufa bħala tetung — taħt iċ-chuba. Il-kpiepel Tibetani Xamo Gyaise tas-Sherpa, id-dhaka topi li jilbsu l-irġiel Pahari, u l-kpiepel tondi tat-Tamang huma fost l-aktar tipi distintivi ta' xedd ir-ras. In-nisa Ħindu miżżewġin jilbsu tika, sindoor, pote (ġiżirajjen biż-żibeġ) u brazzuletti ħomor. Huwa komuni li jilbsu dehbijiet tad-deheb u tal-fidda—kultant inkrustati b'ħaġar prezzjuż. Id-dehbijiet tad-deheb jinkludu l-*mangalsutras* u t-*tilaharis* li jilbsuhom il-Ħindu flimkien mal-pote; is-samyafung (fjura kbira tad-deheb li tintlibes fuq ir-ras) u n-nessey (imsielet kbar u ċatti tad-deheb) li jilbsuhom in-nies tal-poplu Limbu; kif ukoll is-sirphuli, is-*sirbandhi* u ċ-chandra li jilbsuhom in-nies tal-poplu Magar. In-nisa tal-poplu Tharu jistgħu jilbsu sa sitt kilogrammi ta' dehbijiet tal-fidda, inklużi l-*mangiya* (li tintlibes fuq ir-ras), it-*tikuli* (fuq il-forehead), u l-*kanseri* u t-tikahamala (madwar l-għonq). Il-moda fin-Nepal inbidlet b’mod sinifikanti matul l-aħħar 50 sena. Fiż-żoni urbani, is-sari qed jintuża dejjem inqas bħala ilbies ta' kuljum u qed isir ilbies riżervat għal okkażjonijiet formali. Il-kurta suruwal tradizzjonali rarament jintlibes minn nisa żgħażagħ, li dejjem aktar jippreferu l-jeans. Id-*dhoti* spiċċa l-aktar bħala ilbies ċerimonjali għax-xamani u għall-qassisin Ħindu. === Kċina === [[File:Nepali dal-bhat-tarkari.jpg|thumb|"Dal-bhat thali" li tikkonsisti f’ross mgħolli, soppa tal-għads, ħaxix aħdar imqalli, kari tal-ħaxix, jogurt, "papad" u insalata tal-ħaxix.]] Il-kċina tan-Nepal tinkludi varjetà wiesgħa ta' stili ta' tisjir reġjonali u tradizzjonali. Minħabba d-diversità fit-tipi ta' ħamrija, fil-klima, fil-kultura, fil-gruppi etniċi u fl-okkupazzjonijiet, dawn il-kċejjen ivarjaw b'mod sinifikanti, billi jagħmlu użu minn ħwawar, ħxejjex aromatiċi, ħaxix u frott disponibbli lokalment. L-Iskambju Kolombjan introduċa l-patata, it-tadam, il-qamħirrum, il-karawett, il-ġewż tal-anakardju, l-ananas, il-gwava u—fuq kollox—il-bżar jaħraq (chili peppers) fl-Asja t’Isfel; dawn kollha saru ikel bażiku. Iċ-ċereali mkabbra fin-Nepal, flimkien mal-istaġuni tat-tħawwil u r-reġjuni tagħhom, jikkorrispondu fil-biċċa l-kbira maż-żmien tal-monsuni u mal-varjazzjonijiet fl-altitudni. Ir-ross u l-qamħ jiġu kkultivati ​​primarjament fil-pjanuri ta' Terai u fil-widien imsaqqija sew, filwaqt li l-qamħirrum, il-millieġ, ix-xgħir u l-qamħ saraċin jitkabbru l-aktar fl-għoljiet li huma aktar niexfa u inqas fertili. Ikla tipika tan-Nepal tikkonsisti f’xi tip ta' qamħ jew ċereali msajjar sempliċiment, akkumpanjat minn platti b'togħma rikka u li joffru sens ta' kumdità. Dawn tal-aħħar jinkludu l-għads, il-legumi u l-ħaxix, li spiss jiġu mħawwra bil-ġinġer u t-tewm, jew b’taħlitiet aktar elaborati ta' kosbor, kemmun, żagħfran (turmeric), kannella, kardamomu, jimbu u ħwawar oħra. Is-soltu tiġi servuta fuq trej, jew thali, b'post ċentrali għaċ-ċereali msajjar u skutelli żgħar għall-akkumpanjamenti l-oħra. Dawn l-elementi jingħaqdu flimkien billi jitħalltu direttament—bħar-ross u l-għads—jew billi wieħed ikebbeb element—bħall-ħobż—madwar ieħor, bħall-ħaxix imsajjar. Id-Dal-bhat, li għandu r-ross imsajjar bil-fwar bħala l-bażi tiegħu, huwa l-aktar eżempju komuni, u spiss ikun akkumpanjat minn prodotti tal-ħalib u kultant mil-laħam. Il-ħobż ċatt tal-qamħ bla ħmira magħruf bħala *chapati* kultant jieħu post ir-ross, speċjalment f’Terai, filwaqt li d-Dhindo—ippreparat billi tgħalli d-dqiq tal-qamħirrum, tal-millieġ jew tal-qamħ saraċin fl-ilma waqt li tħawwad kontinwament u żżid id-dqiq sakemm tinkiseb konsistenza ħoxna u kważi solida—huwa s-sostitut ewlieni fiż-żoni tal-għoljiet u tal-muntanji. It-Tsampa, dqiq magħmul mix-xgħir inkaljat jew ipproċessat apposta, huwa l-ikel bażiku fir-reġjuni għoljin tal-Ħimalaja. Madwar in-Nepal kollu, il-*Gundruk*—ħaxix bil-weraq li jiġi ffermentat u mbagħad imnixxef fix-xemx—iservi kemm bħala delikatezza kif ukoll bħ [[File:Plateful of Momo in Nepal.jpg|thumb|Dumplings Momo biċ-chutney]] Karatteristika notevoli tal-kċina Nepali hija l-eżistenza ta' diversi tradizzjonijiet kulinari veġetarjani distinti, li kull waħda minnhom tirrifletti l-istorja ġeografika u kulturali ta' dawk li jħaddnuhom. Huwa maħsub li l-emerġenza tal-ahimsa — jiġifieri l-evitar tal-vjolenza kontra kull forma ta' ħajja — fi ħdan ħafna ordnijiet reliġjużi fi stadju bikri tal-istorja tal-Asja t'Isfel (partikolarment fl-Induiżmu tal-Upanishads, fil-Buddiżmu u fil-Ġainiżmu) kienet fattur sinifikanti fil-firxa tal-veġetariżmu fost partijiet mill-popolazzjoni Induista u Buddista tan-Nepal, kif ukoll fost il-Ġainisti. Dawn il-gruppi spiss iħossu stmerrija qawwija għall-idea li jieklu l-laħam. Għalkemm il-konsum tal-laħam ras għal ras fin-Nepal huwa baxx, il-prevalenza tal-veġetariżmu mhijiex għolja daqs kemm hi fl-Indja; dan minħabba l-firxa tax-Xaktiżmu, tradizzjoni li fiha s-sagrifiċċju tal-annimali huwa karatteristika prominenti. [[File:Samaybaji.JPG|thumb|Samayabaji (kċina Newar)]] Il-kċina tan-Nepal għandha karatteristiċi distintivi li jiddistingwuha minn dik tal-ġirien tagħha fit-tramuntana u fin-nofsinhar. Il-curries tan-Nepal—li ġeneralment ikunu bbażati fuq it-tadam u eħfef—huma inqas jaħarqu mill-verżjonijiet Indjani bbażati fuq il-krema, filwaqt li l-momo (għaġina mimlija) tan-Nepal huma sinjuri fl-ispices meta mqabbla mal-verżjonijiet tat-tramuntana. Il-kċina Newar, waħda mit-tradizzjonijiet kulinari l-aktar sinjuri u influwenti tan-Nepal, hija aktar elaborata u varjata minn ħafna oħrajn, hekk kif żviluppat fil-Wied fertili u prosperu ta' Kathmandu. Ikla tipika Newar tista' tikkonsisti f'aktar minn tużżana platti, inklużi qmuħ, laħam, curries tal-ħaxix, chutneys u pickles. Eżempji notevoli jinkludu Kwanti (soppa tal-fażola mnibbta), chhwela (laħam imħawwar), chatamari (crepe tad-dqiq tar-ross), bara (patty tal-għads moqli), kachila (laħam ikkapuljat nej immarinat), samaybaji (li għandu r-ross imsawwat bħala l-element ewlieni), lakhaamari u yomari. Il-Juju dhau, jogurt ħelu li joriġina minn Bhaktapur, huwa wkoll rinomat. Il-kċina Thakali hija tradizzjoni oħra magħrufa sew li tgħaqqad flimkien influwenzi Tibetani u Indjani, u tuża firxa wiesgħa ta' ingredjenti—partikolarment ħxejjex aromatiċi u ħwawar. Fir-reġjun ta' Terai, il-Bagiya—għaġina tad-dqiq tar-ross b'mili ħelu—hija popolari fost il-popli Tharu u Maithil. Diversi komunitajiet f'Terai jippreparaw sidhara (ħut żgħir imnixxef fix-xemx imħallat mal-weraq tat-taro) u biriya (pejst tal-għads imħallat mal-weraq tat-taro) biex jaħżnuhom għall-istaġun tal-għargħar tal-monsun. Ħelu tradizzjonali jinkludi *Selroti*, kasaar, fini u chaku. Il-Pulau (pilaf) jew il-kheer (pudina ħelwa tar-ross) spiss iservu bħala l-platt ewlieni waqt il-festi. It-te u x-xorrox tal-butir (il-likwidu ffermentat li jibqa' wara li l-jogurt jiġi mħawwad biex isir il-butir) huma xorb komuni mhux alkoħoliku. Kważi l-komunitajiet Janajati kollha għandhom il-metodi tradizzjonali tagħhom stess għall-produzzjoni tal-alkoħol. *Raksi* (spirtu distillat tradizzjonali), jaand (birra tar-ross), tongba (birra tal-millieġ) u chyaang huma l-varjetajiet l-aktar magħrufa. == Sports u rikreazzjoni == [[File:Kathmandu Rangasaala(Football Stadium) (2).JPG|thumb|left|L-Istadium Dasharath Rangasala nbena mill-gvern tar-Renju tan-Nepal bejn l-1956 u l-1958 u għandu kapaċità ta' bejn 13,000 u 15,000 persuna.]] [[File:Nepali Fans.JPG|thumb|Il-partitarji tan-Nepal tal-cricket huma magħrufa għall-appoġġ entużjastiku ħafna tagħhom lit-tim nazzjonali.]] Sports indiġeni tan-Nepal bħal *dandi biyo* u *kabaddi* — li ​​sa ftit ilu kienu meqjusa bħala sports nazzjonali mhux uffiċjali — għadhom popolari fiż-żoni rurali. Minkejja diversi sforzi, l-istandardizzazzjoni u l-iżvilupp tad-*dandi biyo* għadhom ma ntlaħqux, filwaqt li l-*kabaddi* għadu fil-bidu nett tiegħu bħala sport professjonali fin-Nepal. Il-*Bagh-chal*, logħba tal-bord antika li huwa maħsub li oriġinat fin-Nepal, għadha popolari sal-lum u tista' tintlagħab fuq bordijiet imfassla bil-ġibs u bl-użu ta’ ċagħaq. Il-Ludo, is-Snakes and Ladders u l-carrom huma passatempi popolari; jintlagħab ukoll iċ-ċess. Il-volleyball ġie ddikjarat bħala l-isport nazzjonali tan-Nepal fl-2017. Logħob popolari fost it-tfal jinkludi verżjonijiet tal-logħba tal-qbid (tag), il-logħba tal-għadam (knucklebones), il-logħba tal-kwadri mal-art (hopscotch), Duck, Duck, Goose u lagori, filwaqt li l-blalen tal-ħġieġ (marbles), il-fuqqiegħ (spinning tops), ir-roti li jiġu mbuttati b'bastun u l-cricket fit-triq huma wkoll popolari fost it-tfal. L-istrixxi tal-lastku — jew strixxi maqtugħin mit-tubi ta' ġewwa tar-roti — iservu bħala tagħmir sportiv versatili għat-tfal tan-Nepal; dawn jistgħu jinġabru flimkien jew jintrabtu u jintużaw biex jintlagħbu logħob bħad-dodgeball, il-logħba tal-ħajt bejn is-swaba' (cat's cradle), il-*jianzi* u diversi logħob bil-ħabel tal-qbiż. [[File:Dasarath Stadium during 2022 SAFF Women's Championship Final match.jpg|thumb|left|L-Istadium Dasharath Rangasala nbena mill-gvern tar-Renju tan-Nepal bejn l-1956 u l-1958 u għandu kapaċità ta' bejn 13,000 u 15,000 persuna.]] [[File:TU Stadium 2025.jpg|thumb|Il-Grawnd Internazzjonali tal-Cricket tal-Università ta' Tribhuvan inbena mill-Gvern tar-Renju tan-Nepal fl-1998, b'dimensjonijiet ta' 154 metru (168 jarda) b'132 metru (144 jarda).]] [[File:TU Cricket Stadium in 2025.jpg|thumb|left|Il-Grawnd Internazzjonali tal-Cricket tal-Università ta' Tribhuvan inbena mill-Gvern tar-Renju tan-Nepal fl-1998, b'dimensjonijiet ta' 154 metru (168 jarda) b'132 metru (144 jarda).]] [[File:Kirtipur Cricket Ground3.JPG|thumb|Il-Grawnd Internazzjonali tal-Cricket tal-Università ta' Tribhuvan inbena mill-Gvern tar-Renju tan-Nepal fl-1998, b'dimensjonijiet ta' 154 metru (168 jarda) b'132 metru (144 jarda).]] Il-futbol u l-cricket huma sports professjonali popolari. In-Nepal huwa kompetittiv fil-futbol fir-reġjun tal-Asja t'Isfel; għalkemm qatt ma rebaħ il-Kampjonat tas-SAFF, kiseb ċertu suċċess fil-Logħob tal-Asja t'Isfel. Ġeneralment, jikklassifika fl-inqas kwart tal-klassifika dinjija tal-FIFA. In-Nepal kiseb suċċess ukoll fil-cricket, fejn iżomm l-istatus ta' ODI u jikklassifika b'mod konsistenti fost l-aqwa 20 fil-klassifiki tal-ICC għall-ODI u t-T20I. Il-pajjiż kiseb suċċess ukoll fl-atletika u fl-arti marzjali, billi rebaħ bosta midalji fil-Logħob tal-Asja t'Isfel u xi wħud fil-Logħob tal-Asja. In-Nepal qatt ma rebaħ midalja Olimpika. Sports bħall-basketball, il-volleyball, il-futsal, il-lotta, il-bodybuilding kompetittiv u l-badminton qed jiksbu wkoll popolarità. In-nisa kisbu suċċess fil-futbol, ​​fil-cricket, fl-atletika, fl-arti marzjali, fil-badminton u fl-għawm. In-Nepal jipparteċipa wkoll b'plejers u timijiet nazzjonali f'diversi tournaments għal persuni b'diżabilità, b'mod partikolari fil-cricket għall-għomja kemm tal-irġiel kif ukoll tan-nisa. L-uniku grawnd internazzjonali tal-pajjiż huwa d-Dasarath Stadium, li jintuża għal diversi skopijiet u fejn it-timijiet nazzjonali tal-futbol tal-irġiel u tan-nisa jilagħbu l-logħbiet tagħhom f'darhom. Minn mindu twaqqaf it-tim nazzjonali, in-Nepal lagħab il-logħbiet tal-cricket f'darhom fit-Tribhuvan University International Cricket Ground. Il-Pulizija tan-Nepal, il-Forza tal-Pulizija Armata u l-Armata tan-Nepal huma l-aktar entitajiet li jipproduċu plejers nazzjonali; atleti li jaspiraw għal karriera sportiva spiss jingħaqdu ma' dawn il-forzi tas-sigurtà minħabba l-opportunitajiet sportivi superjuri li joffru. L-isport fin-Nepal huwa mfixkel minn nuqqas ta' infrastruttura u finanzjament, kif ukoll mill-korruzzjoni, in-nepotiżmu u l-indħil politiku. Ftit ħafna plejers jirnexxilhom jaqilgħu l-għajxien tagħhom bħala atleti professjonali. == Gallerija == <gallery> Kathmandu-Hanuman Dhoka-Nasal Chowk-08-Pancamukhi Hanuman Mandir-2013-gje.jpg|Kathmandu Pashupatinath-Menschen-10-Holzsammler-2013-gje.jpg|Pashupatinath Patan-Palast-Garten-16-Stele-2015-gje.jpg|Patan Bhaktapur-Palastplatz 01 mit Siddhilakshmi-Cyasilim-Bhupatindramalla-Saeule-Vatsala-Yaksheshvara-gje.jpg|Bhaktapur Gokyo surroundings-44-Mulde-2007-gje.jpg|Himalaya Cho La Tsho-14-2007-gje.jpg|Himalaya Mustang-Chhungkar-08-Choerten-2015-gje.jpg|Mustang Mustang-Lo Manthang to Tibetan border-38-Milka-Kuh-2015-gje.jpg|Mustang Mount Everest as seen from Drukair2 PLW edit.jpg|Mount Everest </gallery> <gallery> File:Nepal adm location map.svg|Mappa File:Nepal relief location map.jpg|Nepal Relief Mappa tal-Post File:Flag of Kathmandu.svg|Bandiera ta' Katmandu/Katmandú File:NepalKathmanduDistrictmap.png|Map displaying Village Development Committees in Kathmandu District, Katmandu/Katmandú (Motto: Il-wirt tiegħi, il-kburija tiegħi, Kathmandu tiegħi) File:Kathmandu District in Nepal 2015.svg|Distrett ta' Kathmandu (Nepaliż: काठमाडौं जिल्ला) huwa distrett li jinsab fil-Wied ta' Kathmandu, Provinċja ta' Bagmati tan-Nepal. Huwa wieħed mis-77 distrett tan-Nepal, għandu erja ta' 413.69 km² (159.7 mi²), u huwa l-aktar distrett b'popolazzjoni densa fin-Nepal b'1,081,845 abitant fl-2001, 1,744,240 fl-2011 u 2,017,532 fil-kwartieri ġenerali amministrattivi. tad-distrett ta 'Kathmandu jinsab f'Kathmandu. Il-belt għandha 21 uffiċċju postali li jimmaniġġjaw il-posta minn madwar il-pajjiż u lil hinn, u Kathmandu DPO għandha 44,600 bħala kodiċi postali għal servizzi ta 'kunsinna ta' posta internazzjonali bħal UPS jew DHL Couriers, eċċ. </gallery> <gallery> File:Bhaktapur durbar square.jpg|Bhaktapur Durbar Square, il-kumpless tal-palazz irjali, fl-1854, miżbugħa minn Henry Ambrose Oldfield (1822-1871). File:Sindhuli Fort 01.jpg|Sindhuli Gadhi Ruins (Distrett tal-lum Sindhuli, Provinċja ta' Bagmati, Nepal) File:Kirtipur swords.jpg|Xwabel mill-Battalja ta' Kirtipur ((Nepal bhasa bhasa: कीर्तिपुरयाउ युद्ध) seħħew fl-1767 waqt il-konkwista ta' Gorkha tan-Nepal, u kienet miġġielda fil-belt prinċipali ta' Kathman f'Bagha fil-Wied ta' Nepal va tempju File:Kathmandu 1811 high (cropped).jpg|L-orizzont ta' Kathmandu mimli pagoda fl-1811. File:Kathmandu durbar square.jpg|Kathmandu Durbar Square, fejn saret il-battalja ewlenija, kif deher fl-1852, miżbugħa minn Henry Ambrose Oldfield (1822-1871).. File:Jaya prakash malla.jpg|Jaya Prakash Malla (saltan 1736–1768), l-aħħar re ta' Kathmandu File:Capture of Magaer.jpg|Qbid ta' Magaer (il-lum ir-raħal ta' Maga fil-majjistral ta' Gyirong): xena mill-Kampanja Gurkha (Nepal) 1792, Il-Gwerra Sino-Nepaliż (Nepaliż: नेपाल-चीन युद्ध u ċ-Ċiniż), magħrufa wkoll bħala Waro the u-Ċiniż bħala l-Kampanja Gorkha (Ċiniż: 廓爾喀之役), kienet gwerra miġġielda bejn id-dinastija Qing taċ-Ċina u r-Renju tan-Nepal bejn l-1788 u l-1792. File:Anglo-Nepal war.jpg|Bhakti Thapa (isfar) imexxi l-armata Gurkhali tan-Nepal kontra l-forzi Brittaniċi, Anglo-Nepal Thapa (isfar) li jmexxi l-armata Gurkhali tan-Nepal kontra l-forzi Brittaniċi, Il-Gwerra Anglo-Nepaliż (नेपाल-अङ्ग्रेज युद 46 ta' Marzu), magħrufa wkoll bħala l-1 ta' Novembru 1818 ्ध – Gorkha File:Joppen1907India1805a.jpg|Mappa tal-Indja fl-1805 File:Bhimsen-thapa-painting.jpg|Bhimsen Thapa, Prim Ministru tan-Nepal mill-1806 sal-1837. File:Gurkha soldier 1815.jpg|Gwerrier Gorkhali. File:Battle of Jaithak.JPG|Pożizzjoni palisade tan-Nepaliż f'Jaithak File:Eight Gurkha men depicted in a British Indian painting, 1815.jpg|Suldati Gorkhali fl-1815 AD File:Sugauli treaty.jpg|It-truppi ta' Bhimsen Thapa, il-lemin, f'Segauli, 1816, b'moskets Bess Brown Pattern ta' l-Indja u bayonets chupi. File:Sugauli Treaty cessions.png|It-Trattat ta' Sugauli tal-4 ta' Marzu 1816. Kien fl-interess ta' Ochterlony li jikkonkludi l-kampanja malajr minħabba l-avviċinament tal-istaġun tad-deni tal-aul, iżda wkoll minħabba li bosta mit-truppi Ewropej tiegħu kienu qed ibatu mid-diżinterija. File:Ilngurkhas1858.jpg|Gurkahs tas-66 Reġiment bil-kostum nazzjonali tagħhom File:Francis Edward Rawdon, Marquess of Hastings.jpg|Francis Edward Rawdon, Markiż ta' Hastings, Gvernatur Ġenerali tal-Indja mill-1813 sal-1823. File:Officer and Private, 40th Foot, 1815.jpg|Uffiċjal u suldat, l-40 Reġiment tal-Marda Brittaniċi, 1815 File:Nepal-Tibet Treaty of 1856.jpg|It-Trattat ta' Thapathali (Ċiniż: 藏尼條約) kien trattat iffirmat bejn il-gvern Tibetan ta' Ganden Phodrang (dak iż-żmien protettorat tad-dinastija Qing) u r-Renju tan-Nepal f'Thapathali Durbar f'Kathmandu, il-kapitali tan-Nepal, wara n-Nepal. -Gwerra tat-Tibet (1855–1856). F'Jannar 1856, grupp rappreżentattiv mit-Tibet (flimkien ma' ambaxxatur Ċiniż) ġie Kathmandu biex jiddiskuti t-trattat. Wara diskussjoni twila, il-grupp rappreżentattiv fl-aħħar iffirma trattat fl-24 ta' Marzu. </gallery> <gallery> File:Nepal army-Basantapur darbar square3.JPG|Guruju Paltan (kumpanija tal-infanterija ċerimonjali) tal-Armata tan-Nepal bl-uniformi tradizzjonali File:Kukri, karda & chakmak.jpg|Khukuri, Karda u Chakmak. Khukuri hija l-arma simbolika tal-armata tan-Nepal File:Kukri.jpg|Il-Khukuri hija l-arma u l-għodda tradizzjonali tal-Gurkhas. File:Nepali soldiers Le Bon 1885.jpg|Suldati Nazzjonali tan-Nepal minn Gustave Le Bon, 1885 File:Nepal Army Special Forces.jpg|Suldati tal-Armata tan-Nepal f'Jum l-Armata </gallery> ==Referenzi== {{Referenzi}} {{Asja}} [[Kategorija:Nepal| ]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Asja]] [[Kategorija:Pajjiżi interkjużi]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1768]] sz2bldkbajzfnsece3b90fumzbyzige 331759 331758 2026-08-25T22:18:30Z ĠanniĠuzeppi 27231 331759 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika Federali Demokratika tan-Nepal |isem_nattiv = सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल<br />''Sanghiya Loktāntrik Ganatantra Nepāl'' |isem_komuni = Kirġiżistan |stampa_bandiera = Flag of Nepal.svg |stampa_emblema =Emblem of Nepal.svg |tip_simbolu = Emblema |daqs_simbolu = 125px |stampa_mappa = Nepal (orthographic projection).svg |stampa_mappa2 = Map of Nepal (Political and Administrative).jpg |deskrizzjoni_mappa = <small>Pożizzjoni tan-Nepal (aħdar)</small> |ħolqa_bandiera = Bandiera tan-Nepal |ħolqa_emblema = Emblema tan-Nepal |ħolqa_demografija = Demografija tan-Nepal |mottu_nazzjonali = जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी <small>([[Sanskrit]])<br/>''Janani Janmabhoomischa Swargadapi Gariyasi''</small> |innu_nazzjonali = ''[[Sayaun Thunga Phool Ka|Sayaun Thunga Phulka]]''<br/><small>''Magħmula minn Mijiet ta' Fjuri''</small> |lingwi_uffiċjali = [[lingwa Nepali|Nepali]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Kathmandu]] |latd=27 |latm=42 |latNS=N |lonġd=85 |lonġm=19 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[Kathmandu]] |leġislatura = [[Assemblaġġ kostitwenti]] |tip_gvern = [[Repubblika parlamentari]] [[Repubblika federali|federali]] |titlu_kap1 = [[President tan-Nepal|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru tan-Nepal|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Ram Chandra Paudel]] |isem_kap2 = [[Balen Shah]] |poż_erja = 95 |erja_km2 = 147,181 |erja_mi_kw = 56,827 |perċentwal_ilma = 2.8 |sena_stima_popolazzjoni = 28,982,771 |stima_popolazzjoni = 2016 |poż_stima_popolazzjoni = <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 26,494,504 |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011 |densità_popolazzjoni_km2 = 180 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 518 |poż_densità_popolazzjoni = 62 |sena_PGD_PSX = 2013 |PGD_PSX = $62.384 biljun<ref>http://databank.worldbank.org/data/download/GDP_PPP.pdf</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita =$2,310 |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2014 |IŻU = {{increase}} 0.548<ref name="HDI">{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |titlu=2015 Human Development Report |sena=2015 |data-aċċess=2015-12-15 |pubblikatur=United Nations Development Programme |lingwa=Ingliż}}</ref> |poż_IŻU = 145 |kategorija_IŻU =<span style="color:#e0584e;white-space:nowrap;">bax</span> |tip_sovranità = [[Unifikazzjoni tan-Nepal|Unifikazzjoni]] |avveniment_stabbilit1 = Renju iddikjarat |data_stabbilit1 = 25 ta' Settembru 1768 |avveniment_stabbilit2 = Stat iddikjarat |data_stabbilit2 = 15 ta' Jannar 2007 |avveniment_stabbilit3 =Repubblika iddikjarata |data_stabbilit3 = 28 ta' Mejju 2008 |valuta = [[Rupee tan-Nepal]] |kodiċi_valuta = NPR |żona_ħin = [[Ħin Koordinat Universali|UTC]] |differenza_ħku = +05:45 |żona_ħin_legali = [[Ħin Koordinat Universali|UTC]] |differenza_żona_ħin_legali = +05:45 |cctld = [[.np]] |kodiċi_telefoniku = +977 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $19.921 biljun |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $743 |poż_PGD_nominali_per_capita = }} In-'''Nepal''' ([[lingwa Nepali|Nepali]]:नेपाल), uffiċjalment ir-'''Repubblika Federali Demokratika tan-Nepal''',<ref>{{ċita web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html|titlu=CIA&nbsp;– The World Factbook|pubblikatur=CIA|data-aċċess=2012-12-05|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20101229013308/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html|arkivju-data=2010-12-29|url-status=dead}}</ref> huwa [[pajjiż interkjuż]] fl-[[Asja t'Isfel]]. B'erja ta' 147,181 kilometri kwadri (56,827 mi kw) u b'popolazzjoni ta' madwar 27 miljun, in-Nepal huwa t-[[Lista ta' pajjiżi skont l-erja|93 l-akbar]] pajjiż mill-erja<ref>{{ċita web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|titlu=The World Factbook: Rank order population|pubblikatur=CIA|data-aċċess=2014-02-14|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|arkivju-data=2014-02-09|url-status=dead}}</ref> u l-[[Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni|41 l-akbar]] pajjiż mill-popolazzjoni. Il-pajjiż huwa allokat fil-[[Ħimalajas]] u mill-[[Indja]] minn nofsinhar, mill-lvant, u mill-Punent. In-Nepal huwa separat mill-[[Bangladexx]] minn kuritur dejjaq Indjan ta' [[Kuritur Siliguri|Siliguri]] u mill-[[Butan]] minn stat ta' [[Sikkim]]. [[Kathmandu]] hija l-belt kapitali u l-akbar metropoli tal-pajjiż. == Etimoloġija == [[File:Nēpāla in the Allahabad Pillar inscription.jpg|thumb|"Nēpāla" fl-iskritt Brahmi tardiv, fl-iskrizzjoni tal-Kolonna ta’ Allahabad ta’ Samudragupta (350–375 WK).]] Qabel l-unifikazzjoni tan-Nepal, il-Wied ta' Kathmandu kien magħruf bħala n-Nepal. L-oriġini preċiża tat-terminu *Nepāl* mhijiex ċerta. In-Nepal jissemma f'testi letterarji Indjani tal-qedem li jmorru lura għar-raba' seklu W.K. Ma tistax tiġi stabbilita kronoloġija assoluta, ladarba anke l-eqdem testi jistgħu jinkludu kontribuzzjonijiet anonimi li jmorru lura għall-bidu tal-era moderna. L-isforzi tal-istudjużi biex jipproponu teorija plawżibbli huma mfixkla min-nuqqas ta' ħarsa ġenerali storika komprensiva u minn fehim insuffiċjenti tal-lingwistika jew tal-lingwi rilevanti Indo-Ewropej u Tibeto-Burmani. Skont il-mitoloġija Ħindu, in-Nepal jieħu ismu minn għaref Ħindu tal-qedem jismu Ne, magħruf ukoll bħala Ne Muni jew Nemi. Skont il-*Pashupati Purāna*, billi kienet art protetta minn Ne, iż-żona fil-qalba tal-Ħimalaja saret magħrufa bħala Nepāl. Skont in-*Nepāl Mahātmya*, Pashupati kien afda lil Nemi bil-protezzjoni tal-pajjiż. Skont il-mitoloġija Buddista, il-Bodhisattva Manjushri tbattal lag primordjali mimli sriep biex joħloq il-Wied tan-Nepal u pproklama li Adi-Buddha Ne kien se jieħu ħsieb il-komunità li stabbiliet ruħha hemmhekk; billi l-wied kien għal qalbu lil Ne, ingħata l-isem ta’ Nepāl. Skont il-*Gopalarājvamshāvali*, kompilata għall-ħabta tas-snin tmenin tas-seklu erbatax, in-Nepal jieħu ismu minn Nepa, ragħaj tal-baqar li waqqaf il-fergħa Nepaliżi tal-Abhiras. F'dan ir-rakkont, il-baqra li kien qed jaħleb fil-post fejn skopra l-Jyotirlinga ta' Pashupatinath kienet jisimha wkoll Ne. L-etimoloġija "Ne Muni" ġiet miċħuda minn viżitaturi Ewropej bikrin. L-Indologu Norveġiż Christian Lassen ippropona li *Nepāla* kienet kelma komposta minn *Nipa* (qiegħ ta’ muntanja) u *-ala* (forma mqassra ta’ *alaya*, li tfisser "abitazzjoni"), u għalhekk *Nepāla* kienet tfisser "abitazzjoni fil-qiegħ tal-muntanja." L-Indologu Sylvain Lévi qies it-teorija ta’ Lassen bħala waħda li ma tistax tiġi sostnuta, iżda ma ppropona l-ebda teorija tiegħu stess; huwa sempliċiment issuġġerixxa li jew *Newara* hija forma vernakulari tal-kelma Sanskrita *Nepala*, jew inkella *Nepala* hija forma Sanskritizzata tat-terminu etniku lokali. Il-fehma tiegħu sabet xi appoġġ, għalkemm ma ssolvix il-kwistjoni tal-etimoloġija. Ġie propost ukoll li *Nepa* hija għerq tat-tip Tibeto-Burman magħmul minn *ne* (baqar) u *pa* (gwardjan), fatt li jirrifletti li l-ewwel abitanti tal-wied kienu *gopalas* (rgħajja tal-baqar) u *mahispalas* (rgħajja tal-buflu). Suniti Kumar Chatterji kien jemmen li l-kelma "Nepal" oriġinat minn għeruq tat-tip Tibeto-Burman: *Ne*, li t-tifsira tagħha mhix ċerta (minħabba l-possibbiltajiet numerużi), u *pala* jew *bal*, li t-tifsira tagħhom intilfet għalkollox. == Storja == === Prestorja === Madwar 55,000 sena ilu, l-ewwel bnedmin moderni waslu fis-sottokontinent Indjan mill-Afrika. L-eqdem fdalijiet magħrufa ta’ bnedmin moderni fl-Asja t'Isfel imorru lura madwar 30,000 sena. L-eqdem evidenza arkeoloġika ta’ insedjamenti umani fin-Nepal tmur lura għal madwar l-istess perjodu. Wara s-sena 6500 QK, ħarġet evidenza tad-domestikazzjoni tal-għelejjel u tal-annimali għall-ikel, tal-bini ta’ strutturi permanenti, u tal-ħażna ta' surplus agrikolu f’Mehrgarh u f’siti oħra f’dik li llum hija l-Balochistan. Dawn l-iżviluppi gradwalment evolvew fiċ-Ċivilizzazzjoni tal-Wied tal-Indu, l-ewwel kultura urbana fl-Asja t’Isfel. F’Għoljiet Siwalik tad-distrett ta' Dang ġew skoperti siti preistoriċi li jmorru lura għall-perjodi Paleolitiku, Mesolitiku u Neolitiku. Huwa maħsub li l-ewwel abitanti tan-Nepal modern u taż-żoni biswit kienu nies assoċjati maċ-Ċivilizzazzjoni tal-Wied tal-Indu. Popli Dravidjani — li ​​l-istorja tagħhom tmur lura għal qabel il-bidu tal-Era tal-Bronż fis-sottokontinent Indjan (madwar is-sena 6300 QK) — jista’ jkun li għexu f’din iż-żona qabel il-wasla ta' gruppi etniċi oħra bħat-Tibeto-Burmani u l-Indo-Arjani. Sal-4000 QK, il-popli Tibeto-Burmani kienu waslu n-Nepal; huma waslu jew direttament minn fuq il-Ħimalaja mit-Tibet, jew inkella permezz tal-Mjanmar u l-Grigal tal-Indja, jew saħansitra permezz taż-żewġ rotot. Stella Kramrisch (1964) tinnota l-eżistenza ta’ substrat pre-Dravidjan u Dravidjan; dawn il-gruppi kienu preżenti fin-Nepal saħansitra qabel in-Newars, li kienu jiffurmaw il-maġġoranza tal-abitanti tal-qedem tal-Wied ta' Kathmandu. === Antik === [[File:Changunarayan photowalk-WLV-3897.jpg|thumb|left|Fil-kumpless tat-Tempju ta' Changu Narayan hemm iskrizzjoni fuq il-ġebel li tmur lura għas-sena 464 W.K.; din hija l-ewwel waħda tan-nepal sa mill-iskrizzjoni ta' Ashoka f'Lumbini (għall-ħabta tal-250 Q.K.).]] Madwar is-sena 600 QK, fir-reġjuni tan-Nofsinhar tan-Nepal u tat-Tramuntana tal-Indja bdew jitfaċċaw saltniet żgħar u konfederazzjonijiet ta' klanijiet. Minn waħda minn dawn—is-saltna ta' Shakya—ħareġ prinċep li aktar tard irrinunzja għall-istatus tiegħu biex jgħix ħajja axetika u sar magħruf bħala Gautama Buddha (li tradizzjonalment jitqiegħed fil-perjodu bejn il-563 u l-483 QK). Fis-sekli ta' wara, in-Nepal stabbilixxa ruħu bħala art ta' spiritwalità u post ta' kenn; kellu rwol sinifikanti fit-tixrid tal-Buddiżmu lejn l-Asja tal-Lvant permezz tat-Tibet u kkontribwixxa għall-preservazzjoni ta' manuskritti Ħindu u Buddisti. Għall-ħabta tal-250 QK, ir-reġjuni tan-nofsinhar kienu taħt l-influwenza tal-Imperu Maurya. L-Imperatur Mawrjan Ashoka għamel pellegrinaġġ lejn Lumbini — il-post fejn twieled il-Buddha skont it-tradizzjoni Buddista — u hemmhekk waqqaf kolonna; l-iskrizzjonijiet fuqha jimmarkaw il-bidu tal-istorja dokumentata tan-Nepal. Ashoka żar ukoll il-Wied ta' Kathmandu u bena monumenti biex ifakkar iż-żjara ta' Gautama Buddha f’dik iż-żona. Sas-seklu 4 WK, parti kbira min-Nepal kienet taħt l-influwenza tal-Imperu Gupta. Fil-Wied ta' Kathmandu, il-Kiratas ġew imbuttati lejn il-Lvant mil-Licchavis, u d-dinastija Licchavi telgħet fil-poter għall-ħabta tas-sena 400 W.K. Il-Licchavis bnew monumenti u ħallew warajhom sensiela ta' iskrizzjonijiet; l-istorja tan-Nepal matul dan il-perjodu hija rikostruwita kważi għalkollox abbażi tagħhom. Fis-sena 641, Songtsen Gampo tal-Imperu Tibetan bagħat lil Narendradeva lura lejn ir-renju Licchavi b’armata u ssottometta lin-Nepal. Sussegwentement, partijiet min-Nepal u mir-renju Licchavi waqgħu taħt l-influwenza diretta tal-Imperu Tibetan. Id-dinastija Licchavi bdiet tiddgħajjef lejn l-aħħar tat-tmien seklu u minflokha daħal il-ħakma tat-Thakuri. Ir-rejiet Thakuri ħakmu l-pajjiż sa nofs il-ħdax-il seklu W.K.; ftit li xejn huwa magħruf dwar dan il-perjodu, li spiss jissejjaħ il-"Perjodu tad-Dlam." === Medjevali === [[File:Sinja Valley, Karnali.jpg|thumb|left|Il-Wied ta' Sinja, meqjus bħala l-post tal-oriġini tar-Renju ta' Khasa u tal-lingwa Nepali.]] [[File:Patan Durbar Square-2644.jpg|thumb|Patan Durbar Square, waħda mit-tliet pjazez tal-palazz fil-Wied ta' Kathmandu, inbniet mid-dinastija Malla fis-seklu sbatax. Il-pjazez Durbar jirrappreżentaw il-quċċata ta' aktar minn millennju ta' żvilupp fl-arti u l-arkitettura tan-Nepal.]] Fil-ħdax-il seklu, fil-punent tan-Nepal ħareġ fil-beraħ imperu b'saħħtu tal-poplu Khas; fl-aqwa tiegħu, it-territorju tiegħu kien ikopri parti kbira mill-punent tan-Nepal kif ukoll partijiet mill-punent tat-Tibet u minn Uttarakhand, fl-Indja. Sas-seklu erbatax, l-imperu kien inqasam fil-*Baise rajyas* (li litteralment tfisser "22 stat"), li kienu assoċjati bejniethom b'mod laxk. Il-kultura u l-lingwa għonja tal-poplu Khas infirxu fin-Nepal kollu u saħansitra sa l-Indoċina fis-sekli ta' wara; il-lingwa tagħhom — li ​​aktar tard ingħatat l-isem ta' Nepali — saret il-*lingua franca* tan-Nepal u tar-reġjuni tal-Indja li jmissu miegħu. Fix-xlokk tan-Nepal, mal-fruntiera ma' Bihar, Simraungadh serviet bħala l-belt kapitali tal-Karnats ta' Mithila (jew Tirhut) għall-ħabta tas-sena 1100 W.K.; din baqgħet renju b'saħħtu għal aktar minn 200 sena, u għal perjodu anke ħakmet lil Kathmandu. Wara 300 sena oħra ta' ħakma Musulmana, Tirhut spiċċat taħt il-kontroll tas-Senas ta' Makwanpur. Fl-għoljiet tal-lvant, konfederazzjoni ta' prinċipati Kirat kienet tmexxi ż-żona li tinsab bejn Kathmandu u l-Bengal. Fil-Wied ta' Kathmandu, id-dinastija Malla — li ​​tidher fl-istorja tan-Nepal sa minn żminijiet antiki — stabbiliet ruħha f’Kathmandu u f'Patan f'nofs is-seklu 14. Għall-ewwel, il-Malla ħakmu l-wied taħt is-sovranità ta' Tirhut, iżda stabbilew renju indipendenti lejn l-aħħar tas-seklu 14 hekk kif Tirhut beda jitlef is-saħħa tiegħu. Matul dak l-istess perjodu, Jayasthiti Malla introduċa riformi soċjoekonomiċi estensivi. Sa nofs is-seklu 15, Kathmandu kienet kibret f’imperu b’saħħtu li, skont Kirkpatrick, kien jifrex minn Digarchi (jew Shigatse) fit-Tibet sa Tirhut u Gaya fl-Indja. Lejn l-aħħar tas-seklu 15, il-prinċpijiet Malla qasmu r-renju tagħhom f'erba' saltniet: Kathmandu, Patan u Bhaktapur fil-wied, u Banepa fil-lvant. Ir-rivalità għall-prestiġju bejn dawn is-saltniet aħwa wasslet għal fjuriment tal-arti u l-arkitettura fiċ-ċentru tan-Nepal, kif ukoll għall-bini tal-famużi Pjazez Durbar f’Kathmandu, Patan u Bhaktapur. Il-frammentazzjoni u n-nuqqas ta' fiduċja reċiproka bejniethom wasslu għall-waqgħa tagħhom lejn l-aħħar tas-seklu 18 u, fl-aħħar mill-aħħar, għall-unifikazzjoni tan-Nepal fi stat modern. Minbarra attakk devastanti fuq il-Wied ta' Kathmandu f’nofs is-seklu 14, in-Nepal baqa' fil-biċċa l-kbira tiegħu mhux affettwat mill-invażjoni Musulmana tal-Indja li bdiet fis-seklu 11. Matul il-perjodu tal-Mughal, kien hemm influss lejn in-Nepal ta’ Ħindù li kienu jappartjenu għall-kasti għoljin fl-Indja. Dawn malajr ħalltu kulturalment mal-poplu Khas, u sas-seklu 16, fin-Nepal kien hemm madwar 50 prinċipat immexxi minn Rajput, inklużi t-22 stat *Baisi* u—fil-lvant ta' dawn, fil-parti tal-punent u ċentrali tan-Nepal—l-24 stat *Chaubisi*. Bdiet tinfirex l-idea li n-Nepal kien baqa' l-bastjun veru tal-Ħinduwiżmu pur fi żmien meta l-kultura Indjana kienet ġiet influwenzata minn sekli ta’ ħakma Mughal, segwita mill-ħakma Brittanika. Gorkha, wieħed mill-istati *Baisi*, żviluppa fi saltna influwenti u ambizzjuża magħrufa għall-ġustizzja tagħha, wara li kienet ikkodifikat l-ewwel liġijiet ibbażati fuq il-Ħinduwiżmu fir-reġjun muntanjuż tan-Nepal. === Renju tan-Nepal (1768–2008) === [[File:Prithvi Narayan Shah.jpg|thumb|left|Prithvi Narayan Shah beda l-proċess tal-unifikazzjoni ta' dak li kellu jsir il-pajjiż modern tan-Nepal.]] [[File:Bhimsen-thapa-painting (cropped).jpg|thumb|Matul ir-renju ta' Bhimsen Thapa, in-Nepal laħaq il-quċċata tiegħu.]] [[File:Jung Bahadur Rana in 1887.jpg|thumb|left|Jung Bahadur Rana, li daħħal fis-seħħ politika barranija favur il-Brittaniċi.]] [[File:King Mahendra (cropped).png|thumb|Matul ir-renju tar-Re Mahendra, in-Nepal għadda minn perjodu ta' bidliet industrijali, politiċi u ekonomiċi.]] === Unifikazzjoni, espansjoni u konsolidazzjoni (1768–1846) === F'nofs is-seklu tmintax, Prithvi Narayan Shah, ir-Reta' Gorkha, beda proċess biex jgħaqqad dak li llum huwa n-Nepal. Huwa beda l-missjoni tiegħu billi kiseb in-newtralità tar-renji muntanjużi ġirien. Wara diversi battalji u assedji mdemmija — b'mod partikolari l-Battalja ta' Kirtipur — huwa rnexxielu jirbaħ il-Wied ta' Kathmandu fl-1769. Il-qawwa tal-Gurkha laħqet il-quċċata tagħha meta territorji li kienu jestendu mir-renji ta' Kumaon u Garhwal fil-punent sa Sikkim fil-lvant ġew taħt il-kontroll tan-Nepal. Tilwima mat-Tibet dwar il-kontroll tal-passaġġi fil-muntanji u l-widien interni ta' Tingri wasslet lill-Imperatur Qing taċ-Ċina biex jibda l-Gwerra Sino-Nepaliża, u b'hekk ġiegħel lin-Nepaliżi jirtiraw lejn il-fruntieri tat-tramuntana tagħhom stess. Ir-rivalità bejn ir-Renju tan-Nepal u l-British East India Company dwar il-kontroll ta' stati li jmissu man-Nepal eventwalment wasslet għall-Gwerra Anglo-Nepaliża (1815–16). Għall-ewwel, l-Ingliżi ssottovalutaw lin-Nepaliżi u sofrew telfiet kbar sakemm iddeċidew li jużaw aktar riżorsi militari milli kienu ħasbu li kellhom bżonn. Dan kien il-bidu tar-reputazzjoni tal-Gurkhas bħala suldati ħorox u bla ħniena. Il-gwerra ntemmet bit-Trattat ta' Sugauli, li permezz tiegħu n-Nepal ċeda t-territorji li kien għadu kif rebaħ. Fl-1846, inkixfet konspirazzjoni li wriet kif ir-reġina li kienet qed tmexxi kienet ippjanat li twaqqa’ lil Bir Narsingh Kunwar, mexxej militari li kien qed jikseb prominenza. Dan wassal għall-Massakru ta' Kot; konfronti armati bejn il-militar u uffiċjali leali lejn ir-reġina rriżultaw fl-eżekuzzjoni ta' mijiet ta' prinċpijiet u kapijiet madwar il-pajjiż. Bir Narsingh Kunwar ħareġ rebbieħ u waqqaf id-dinastija Rana, u sar magħruf bħala Jung Bahadur Rana. Ir-re spiċċa b’rwol simboliku biss, filwaqt li l-kariga ta' Prim Ministru saret waħda b'saħħitha u ereditarja. Ir-Rana kienu favur il-Brittaniċi b’mod sod u appoġġjawhom matul ir-Ribelljoni Indjana tal-1857 (u sussegwentement fiż-żewġ Gwerer Dinjija). Fl-1860, partijiet mir-reġjun tal-Punent ta' Terai ingħataw lin-Nepal mill-Brittaniċi bħala ġest ta' ħbiberija u rikonoxximent tal-assistenza militari pprovduta biex jinżamm il-kontroll Brittaniku fl-Indja matul ir-ribelljoni (żona magħrufa bħala *Naya Muluk*, jew "Pajjiż Ġdid"). Fl-1923, ir-Renju Unit u n-Nepal iffirmaw formalment ftehim ta' ħbiberija li ħa post it-Trattat ta' Sugauli tal-1816. Il-prattika Ħindu ta' Sati — fejn armla kienet tissagrifika ruħha fuq il-ħatab tal-funeral ta' żewġha — ġiet ipprojbita fl-1919, u l-iskjavitù ġiet abolita uffiċjalment fl-1924. Konfini totali tan-Nepal: 3,159 km. ==== Monarkija Assoluta, Demokratizzazzjoni u Gwerra Ċivili (1951–2008) ==== Il-partit tal-Kungress tan-Nepal irnexxielu jwaqqa’ l-gvern u jistabbilixxi demokrazija parlamentari. Wara għaxar snin ta' taqbid għall-poter bejn il-monarka u l-gvern, ir-Re Mahendra (li rrenja mill-1955 sal-1972) daħħal fis-seħħ sistema Panchayat "mingħajr partiti" biex tmexxi n-Nepal. Il-partiti politiċi ġew ipprojbiti, u l-politiċi ġew mitfugħa l-ħabs jew sfurzati fl-eżilju. Il-gvern Panchayat immodernizza l-pajjiż permezz ta' riformi u l-iżvilupp tal-infrastruttura, iżda fl-istess waqt illimita l-libertajiet u impona ċensura stretta. Fl-1990, ir-Re Birendra (li rrenja mill-1972 sal-2001) qabel ma' riformi kostituzzjonali u mal-istabbiliment ta' demokrazija b'diversi partiti. Fl-1996, il-Partit Maoista nieda kampanja vjolenti, brutali u mdemmija bil-għan li jissostitwixxi l-monarkija parlamentari b’dittatorjat Maoista. Dan wassal għall-Gwerra Ċivili twila tan-Nepal u għall-mewt ta' aktar minn 16,000 persuna. Wara l-mewt tar-Re Birendra u tal-Prinċep Ereditarju Dipendra f’massakru fil-palazz irjali mwettaq minn Dipendra stess, ħu r-Re Birendra, Gyanendra, wiret it-tron fl-2001 u sussegwentement ħa f’idejh setgħat eżekuttivi sħaħ bil-għan li jrażżan personalment ir-ribelljoni Maoista. === Repubblika === In-Nepal sar stat sekulari u, fit-28 ta' Mejju 2008, ġie ddikjarat repubblika federali, u b’hekk temm l-istatus tiegħu ta’ żmien twil bħala l-uniku renju Ħindu fid-dinja. Wara għaxar snin ta' instabbiltà u kunflitt intern li raw żewġ elezzjonijiet għall-Assemblea Kostitwenti, il-kostituzzjoni l-ġdida ġiet ippromulgata fl-20 ta' Settembru, 2015, u stabbiliet lin-Nepal bħala repubblika demokratika federali maqsuma f'seba' provinċji. Is-Sibt, 25 ta' April, 2015, seħħ it-terremot tan-Nepal (magħruf ukoll bħala t-terremot ta' Gorkha), li ħasad il-ħajja ta’ 8,962 persuna u kkawża korrimenti lil 21,952 oħra fin-Nepal, l-Indja, Ċina u l-Bangladexx. It-terremot seħħ fil-11:56 (ħin standard tan-Nepal) b'kobor ta' 7.8 jew 8.1 Mw u intensità massima fuq l-iskala Mercalli ta' X (Estrema). Dan ikkawża ħsara enormi fin-Nepal, partikolarment f’żoni bħal Kathmandu, u l-mod kif il-gvern immaniġġja s-sitwazzjoni dak iż-żmien kien fqir u inadegwat. Bejn Marzu u Ġunju tal-2025, f'Kathmandu saru diversi protesti favur il-monarkija, li kienu jappellaw għar-restawrazzjoni tal-eks Renju tan-Nepal bl-eks Re Gyanendra bħala l-kap tiegħu. [[File:2025 Nepalese Gen Z protesters infront of Bharatpur mahanagarpalika office.jpg|thumb|Dimostranti u rvellużi rrabjati f'Kathmandu waqt il-protesti tal-Ġenerazzjoni Z fin-Nepal fl-2025.]] Fid-19 ta' Frar, 2025 — jum ta' festa pubblika li tfakkar ir-rivoluzzjoni tal-1951 — Shah għamel diskors permezz ta' vidjow li fih tkellem dwar il-frustrazzjoni mifruxa fir-rigward tal-gvern komunista. Għalkemm ma talabx b’mod espliċitu r-restawrazzjoni tal-monarkija, l-enfasi tad-diskors fuq l-għaqda u s-sagrifiċċju ġiet interpretata minn uħud bħala ħjiel ta' possibbli qawmien mill-ġdid tal-monarkija. Fid-9 ta' Marzu 2025, eluf ta' sostenituri laqgħu lil Shah malli wasal Kathmandu. Kelliema għall-partit monarkista Rastriya Prajatantra Party stqarret li l-parteċipazzjoni kbira "turi l-frustrazzjoni tal-poplu bil-gvern attwali u t-tfittxija tiegħu għal alternattiva għas-sistema eżistenti." F’Settembru 2025, protesti mifruxa kontra l-projbizzjoni tal-midja soċjali u l-inugwaljanza ekonomika wasslu għal taqlib li ħalla għexieren ta' mejtin u midruba, ikkawża ħsara fil-Parlament u f’bini ieħor, u wassal għar-riżenja tal-Prim Ministru KP Sharma Oli, li ħarab minn Kathmandu u fittex kenn mal-armata tan-Nepal. Bi tweġiba għall-kriżi, l-armata ħadet il-kontroll tas-sigurtà nazzjonali u bdiet taħditiet mal-mexxejja tal-protesti, li għażlu lill-eks Prim Imħallef Sushila Karki bħala Prim Ministru interim. Fis-27 ta' Marzu, 2026, Balendra Shah ħa l-ġurament tal-ħatra bħala Prim Ministru tan-Nepal wara r-rebħa kbira tal-partit tiegħu, ir-Rastriya Swatantra Party (RSP), fl-elezzjonijiet ġenerali demokratiċi li saru f’dak ix-xahar ta' Marzu. == Ġeografija == [[File:Nepal topo en.jpg|thumb|Mappa topografika tan-Nepal]] In-Nepal għandu forma li tixbah bejn wieħed u ieħor lil dik ta' trapeżojd; huwa twil madwar 800 kilometru (500 mil) u wiesa’ 200 kilometru (120 mil), b'erja ta’ 147,516 km² (56,956 mil kwadru). Jinsab bejn il-latitudnijiet 26° u 31° Tramuntana u l-lonġitudnijiet 80° u 89° Lvant. Il-proċessi ġeoloġiċi li sawru lin-Nepal bdew 75 miljun sena ilu, meta l-pjanċa Indjana — li ​​dak iż-żmien kienet parti mis-superkontinent tan-Nofsinhar magħruf bħala Gondwana — bdiet tiċċaqlaq lejn il-Grigal, imbuttata mill-espansjoni tal-qiegħ tal-oċean fil-Lbiċ tagħha u, aktar tard, fin-Nofsinhar u fix-Xlokk tagħha. Fl-istess ħin, il-qoxra oċeanika vasta ta' Tethys, li kienet tinsab fil-Grigal, bdiet tiżżerżaq taħt il-pjanċa Ewrasjatika (proċess magħruf bħala subduzzjoni). Dawn iż-żewġ proċessi, imħaddma minn kurrenti ta' konvezzjoni fil-mantell tad-Dinja, ħolqu l-Oċean Indjan u wasslu biex il-qoxra kontinentali Indjana gradwalment tiżżerżaq taħt l-Ewrasja, u b'hekk għollew il-katina muntanjuża tal-Ħimalaja. [[File:Everest kalapatthar crop.jpg|thumb|left|Il-Muntanja Everest, l-ogħla quċċata fid-Dinja, tinsab fin-Nepal.]] Ostakli li kienu qed jogħlew imblukkaw il-kanali tax-xmajjar u ħolqu lagi kbar; dawn il-lagi kissru d-digi naturali tagħhom madwar 100,000 sena ilu, u b'hekk iffurmaw widien fertili fiż-żona tal-għoljiet tan-nofs, bħall-Wied ta' Kathmandu. Fir-reġjun tal-punent, ix-xmajjar—li kellhom qawwa wisq kbira biex jiġu mwaqqfa—ħaffru wħud mill-aktar widien dojoq u fondi (gorges) fid-dinja. Eżatt fin-nofsinhar tal-muntanji tal-Ħimalaja li kienu qed jogħlew, il-moviment tal-pjanċi tektoniċi ħoloq depressjoni vasta li malajr imtliet b'sediment miġjub mix-xmajjar, u b'hekk iffurmat dik li llum hija l-Pjanura Indo-Ganġetika. In-Nepal jinsab kważi kollu kemm hu f'din iż-żona ta' ħabta bejn il-pjanċi; huwa jokkupa s-sezzjoni ċentrali tal-ark tal-Ħimalaja—kważi terz tat-tul totali tal-katina muntanjuża li jlaħħaq l-2,400 km (1,500 mil)—bi strixxa żgħira tat-tarf tan-nofsinhar tiegħu testendi sal-Pjanura Indo-Ganġetika u b’żewġ distretti fil-majjistral li jilħqu l-Plateau tat-Tibet. In-Nepal huwa maqsum fi tliet żoni fiżjografiċi ewlenin magħrufa bħala Himal, Pahad u Terai. Il-Himal hija r-reġjun muntanjuż miksi bil-borra li jinsab fil-Katina tal-Ħimalaja l-Kbira; din tifforma l-parti tat-tramuntana tan-Nepal. Hawnhekk jinsabu l-ogħla quċċati fid-dinja, inkluż il-Muntanja Everest (magħrufa bħala Sagarmatha bin-Nepaliż), li tilħaq għoli ta' 8,848.86 metru (29,032 pied). Aktar minn 340 persuna tilfu ħajjithom fuq il-Muntanja Everest, u huwa stmat li madwar 200 katavru għadhom jinsabu fuq il-muntanja. Uħud minn dawn il-katavri, li ppreservaw tajjeb, saru punti ta' referenza rikonoxxibbli tul ir-rotot stabbiliti għat-tlugħ. Hemm seba’ muntanji oħra li jaqbżu t-8,000 metru fl-għoli li jinsabu fin-Nepal jew tul il-fruntiera tiegħu mat-Tibet: Lhotse, Makalu, Cho Oyu, Kangchenjunga, Dhaulagiri, Annapurna u Manaslu. Il-Pahad hija r-reġjun muntanjuż li ġeneralment ma jkollux kopertura tas-silġ. L-għoli tal-muntanji jvarja bejn 800 u 4,000 metru (2,600 sa 13,100 pied), bi tranżizzjoni minn klimi subtropikali f’altitudni taħt l-1,200 metru (3,900 pied) għal klimi alpini f’altitudni ’l fuq minn 3,600 metru (11,800 pied). Il-Katina tal-Ħimalaja Minuri (Lesser Himalayan Range), li tilħaq għoli ta' bejn 1,500 u 3,000 metru (4,900 sa 9,800 pied), tifforma l-konfini tan-Nofsinhar ta' dan ir-reġjun; fit-Tramuntana ta' din il-katina jalternaw widien tax-xmajjar subtropikali u għoljiet. Id-densità tal-popolazzjoni hija għolja fil-widien iżda ferm aktar baxxa f’altitudni ’l fuq minn 2,000 metru (6,600 pied), u baxxa ħafna ’l fuq minn 2,500 metru (8,200 pied), fejn kultant tinżel il-borra fix-xitwa. Il-pjanuri baxxi tan-Nofsinhar, jew it-Terai, li jmissu mal-Indja, jiffurmaw parti mit-tarf tat-Tramuntana tal-Pjanura Indo-Gangetika. It-Terai huwa reġjun ta' art baxxa li jinkludi xi ktajjen muntanjużi. Dawn il-pjanuri ġew iffurmati u huma alimentati minn tliet xmajjar ewlenin tal-Ħimalaja—il-Koshi, in-Narayani u l-Karnali—kif ukoll minn xmajjar iżgħar li joriġinaw taħt il-linja tal-borra permanenti. Dan ir-reġjun għandu klima li tvarja minn subtropikali għal tropikali. L-aktar katina muntanjuża esterna tal-għoljiet ta’ qabel il-muntanji l-kbar—magħrufa bħala l-Għoljiet Sivalik jew il-Katina Churia, li tilħaq għoli ta' bejn 700 u 1,000 metru (2,300 sa 3,280 pied)—timmarka l-konfini tal-Pjanura Gangetika. Widien wesgħin u baxxi, magħrufa bħala l-Widien tat-Terai Intern (*Bhitri Tarai Upatyaka*), jinsabu fit-Tramuntana ta' dawn l-għoljiet f’diversi postijiet. [[File:Koppen-Geiger Map v2 NPL 1991–2020.svg|thumb|Il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen għan-Nepal]] Il-Pjanċa Indjana tkompli timxi lejn it-tramuntana relattivament għall-Asja b'rata ta' madwar 50 mm (2.0 pulzieri) fis-sena. Dan jagħmel lin-Nepal żona suxxettibbli għat-terremoti, u terremoti perjodiċi b'konsegwenzi devastanti joħolqu ostaklu sinifikanti għall-iżvilupp. L-erożjoni fil-Himalayas hija sors ewlieni ta' sediment li jispiċċa fl-Oċean Indjan. B'mod partikolari, ix-Xmara Saptakoshi ġġorr kwantità enormi ta' ħama 'l barra min-Nepal iżda tesperjenza tnaqqis drastiku fil-gradjent malli tasal f'Bihar, u dan jikkawża għargħar qawwi u bidliet fil-kors tagħha; konsegwentement, hija magħrufa bħala d-"Dulur ta' Bihar." Kull sena, matul l-istaġun tal-monsun, għargħar qawwi u valangi jikkawżaw imwiet u mard, jeqirdu artijiet agrikoli, u jipparalizzaw l-infrastruttura tat-trasport tal-pajjiż. In-Nepal għandu ħames żoni klimatiċi li bejn wieħed u ieħor jikkorrispondu mal-elevazzjoni. Iż-żoni tropikali u subtropikali jinsabu taħt l-1,200 metru (3,900 pied); iż-żona moderata tinsab bejn l-1,200 u l-2,400 metru (3,900 u 7,900 pied); iż-żona kiesħa tinsab bejn l-2,400 u t-3,600 metru (7,900 u 11,800 pied); iż-żona subartika tinsab bejn it-3,600 u l-4,400 metru (11,800 u 14,400 pied); u ż-żona artika tinsab 'il fuq mill-4,400 metru (14,400 pied). In-Nepal jesperjenza ħames staġuni: is-sajf, il-monsun, il-ħarifa, ix-xitwa u r-rebbiegħa. Il-Himalayas jimblokkaw l-irjieħ kesħin mill-Asja Ċentrali matul ix-xitwa u jiffurmaw il-konfini tat-tramuntana għall-mudelli tal-irjieħ tal-monsun. === Bijodiversità === [[File:Land cover map of Nepal using Landsat 30 m (2010) data.jpg|thumb|left|Din il-mappa tal-kopertura tal-art tan-Nepal, li tuża data minn Landsat b’riżoluzzjoni ta’ 30 metru (2010), turi li l-kopertura tal-foresti hija t-tip dominanti ta' kopertura tal-art fin-Nepal.]] In-Nepal għandu diversità ta' pjanti u annimali kbira b’mod sproporzjonat meta mqabbel mad-daqs tiegħu. Il-pajjiż kollu kemm hu jifforma l-parti tal-punent taż-żona ta' importanza kritika għall-bijodiversità tal-Ħimalaja tal-Lvant u jiftaħar b’diversità bijokulturali notevoli. Id-differenzi kbar fl-elevazzjoni li nsibu fin-Nepal — li ​​jvarjaw minn 60 metru ’l fuq mil-livell tal-baħar fil-pjanuri ta' Terai sa 8,848 metru fil-Muntanja Everest — iwasslu għal varjetà ta' bijomi. In-Nepal tal-Lvant huwa aktar sinjur fil-bijodiversità minħabba preċipitazzjoni ogħla meta mqabbel mar-reġjuni tal-punent, fejn kundizzjonijiet ta' deżert artiku huma aktar komuni f’elevazzjonijiet ogħla. In-Nepal jospita 4.0% tal-ispeċi kollha tal-mammiferi, 8.9% tal-ispeċi tal-għasafar, 1.0% tal-ispeċi tar-rettili, 2.5% tal-ispeċi tal-anfibji, 1.9% tal-ispeċi tal-ħut, 3.7% tal-ispeċi tal-friefet, 0.5% tal-ispeċi tal-kamlijiet (moths), u 0.4% tal-ispeċi tal-brimb. Permezz tal-35 tip ta’ foresta u l-118-il ekosistema tiegħu, in-Nepal jipprovdi ħabitat għal 2% tal-ispeċi ta' pjanti bil-fjuri, 3% tal-pteridofiti, u 6% tal-brijofiti. [[File:Indian rhinoceros (Rhinoceros unicornis) 4.jpg|thumb|Ir-rinoċeront Indjan jgħix fil-mergħat sottotropikali tal-pjanuri ta' Terai.]] Il-kopertura tal-foresti fin-Nepal testendi għal 59,624 km² (23,021 mil kwadru)—jiġifieri 40.36% tal-erja totali tal-art tal-pajjiż—b'4.38% oħra tikkonsisti f'art miksija bl-arbuxxelli, u b’hekk l-erja totali relatata mal-foresti tilħaq l-44.74%; dan jirrappreżenta żieda ta' 5% mill-bidu tal-millennju ’l hawn. Fl-2019, il-pajjiż irreġistra punteġġ medju ta' 7.23/10 fl-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti (Forest Landscape Integrity Index), u kklassifika fil-45 post minn fost 172 pajjiż madwar id-dinja. Fil-pjanuri tan-nofsinhar, l-ekoreġjun tas-savanna u l-mergħat ta' Terai-Duar jinkludi wħud mill-itwal ħaxix fid-dinja, flimkien ma' foresti tas-siġar Sal, foresti tropikali dejjem ħodor, u foresti tropikali tax-xmajjar b'siġar li jitilfu l-weraq. Fl-għoljiet l-aktar baxxi (700 m – 2,000 m), huma komuni foresti mħallta subtropikali u temperati btsiġar li jitilfu l-weraq—li jinkludu prinċipalment is-siġar Sal (f’altitudnijiet aktar baxxi), Chilaune u Katus—kif ukoll foresti subtropikali tal-arżnu ddominati mill-arżnu Chir. L-għoljiet ta’ altitudni medja (2,000 m – 3,000 m) huma ddominati mis-siġar tal-ballut u r-rododendru. Foresti koniferi subalpini jkopru ż-żona bejn it-3,000 m u t-3,500 m, u huma ddominati mill-ballut (partikolarment fil-punent), iż-żnuber tal-Ħimalaja tal-Lvant, l-arżnu tal-Ħimalaja u l-hemlock tal-Ħimalaja; ir-rododendru huwa wkoll komuni. F’altitudnijiet ogħla minn 3,500 m fil-punent u 4,000 m fil-lvant, is-siġar koniferi jagħtu lok għal artijiet bl-arbuxxelli u mergħat alpini ddominati mir-rododendru. Fost is-siġar notevoli nsibu l-*Azadirachta indica* (neem)—li għandha proprjetajiet astringenti u tintuża ħafna fil-mediċina tradizzjonali tal-ħxejjex—u l-*Ficus religiosa* (peepal), siġra li tidher fuq siġilli antiki minn Mohenjo-daro u li taħtha, skont il-kanonku Pali, Gautama Buddha kiseb l-illuminazzjoni. Il-biċċa l-kbira tal-foresti subtropikali ta' siġar b'weraq wiesa' u dejjem ħodor fir-reġjun t’isfel tal-Ħimalaja joriġinaw mill-flora tal-perjodu Terzjarju tat-Tethys. Hekk kif il-pjanċa Indjana ħabtet mal-Ewrażja—proċess li fforma u għolla l-katina muntanjuża tal-Ħimalaja—il-flora Mediterranja ta' żoni aridi u semi-aridi ġiet imbuttata ’l fuq u adattat ruħha għall-klima aktar alpina matul l-40 sa 50 miljun sena ta' wara. Iż-żona ta' bijodiversità rikka tal-Ħimalaja kienet sit ta' skambju u taħlit kbir bejn speċi Indjani u Ewrażjatiċi matul il-perjodu Neoġeniku. Speċi waħda ta' mammiferu (il-ġurdien tal-għelieqi tal-Ħimalaja), żewġ speċi ta' għasafar u rettili, disa' speċi ta' anfibji, tmienja ta' ħut u 29 speċi ta' farfett huma endemiċi għan-Nepal. [[File:Lophophorus impejanus Zoo DU 2.jpg|thumb|left|Il-Monal tal-Ħimalaja (Danphe), l-għasfur nazzjonali tan-Nepal, ibejjet fl-għoli tal-Ħimalaja.]] In-Nepal huwa dar għal 107 speċi li l-IUCN ikklassifikat bħala mhedda: 88 speċi ta' annimali, 18-il speċi ta' pjanti, u speċi waħda mill-grupp tal-fungi jew protisti. Dawn jinkludu speċi fil-periklu ta' estinzjoni bħat-tigra tal-Bengal, il-panda l-aħmar, l-iljunfant tal-Asja, iċ-ċerva tal-musk tal-Ħimalaja, il-buflu tal-ilma selvaġġ u d-delfin tax-xmajjar tal-Asja t’Isfel, kif ukoll speċi li jinsabu f’periklu kritiku ta' estinzjoni bħall-gharial, il-Bengal florican u l-vultur b’dahru abjad (white-rumped vulture) — dan tal-aħħar wasal fix-xifer tal-estinzjoni wara li kiel karkassi ta' bhejjem li kienu ġew ikkurati bid-diclofenac. L-indħil tal-bniedem fl-ambjent naturali, li kien mifrux u devastanti mil-lat ekoloġiku matul l-aħħar deċennji, poġġa lill-ħajja selvaġġa tan-Nepal f'periklu kritiku. Bi tweġiba għal dan, is-sistema ta' parks nazzjonali u żoni protetti — li ​​kienet ġiet stabbilita għall-ewwel darba fl-1973 bl-approvazzjoni tal-Att dwar il-Parks Nazzjonali u l-Konservazzjoni tal-Ħajja Selvaġġa — ġiet estiża b'mod sinifikanti. Il-ħolqien ta' "ristoranti għall-vulturi," flimkien mal-projbizzjoni tal-użu veterinarju tad-diclofenac, wasslu għal żieda fin-numru ta' vulturi b'dahru abjad. Il-programm tal-forestrija komunitarja—li ra lil terz tal-popolazzjoni tal-pajjiż tipparteċipa direttament fil-ġestjoni ta' kwart tal-erja totali tal-foresti—saħħaħ l-ekonomiji lokali filwaqt li naqqas il-kunflitti bejn il-bnedmin u l-annimali selvaġġi. Il-programmi tat-tgħammir, flimkien ma' rondi militari megħjuna mill-komunità u miżuri stretti kontra l-kaċċa illegali u l-kuntrabandu, irnexxielhom prattikament jeliminaw il-kaċċa illegali tat-tigri u l-iljunfanti li jinsabu f’periklu kritiku ta' estinzjoni, kif ukoll tar-rinoċeronti li huma vulnerabbli (fost oħrajn), u dan wassal għal tkabbir kostanti fil-popolazzjoni tagħhom. In-Nepal jiftaħar b'għaxar parks nazzjonali, tliet riżervi għall-annimali selvaġġi, riżerva waħda għall-kaċċa, tliet żoni ta' konservazzjoni u ħdax-il żona ta' lqugħ (buffer zones)—li jkopru erja totali ta' 28,959.67 km² (11,181.39 mil kwadru), jew 19.67% tal-erja totali tal-art—filwaqt li għaxar artijiet mistagħdra huma rreġistrati taħt il-Konvenzjoni ta' Ramsar. In-Nepal kien ikklassifikat b’mod konsistenti fost l-aktar pajjiżi mniġġsa fid-dinja. == Gvern u politika == === Politika === [[File:Rt. Honourable Prime Minister Balendra Shah.jpg|thumb|Balen Shah,]] In-Nepal huwa repubblika parlamentari b'sistema ta' bosta partiti. === Il-Gvern === [[File:|thumb|]] [[File:|thumb|left|]] [[File:|thumb|]] In-Nepal huwa mmexxi skont il-Kostituzzjoni tan-Nepal. Din tiddefinixxi lin-Nepal bħala pajjiż b'karatteristiċi multi-etniċi, multilingwi, multireliġjużi u multikulturali, bl-aspirazzjonijiet komuni ta' nies li jgħixu f’reġjuni ġeografiċi diversi, li huma impenjati lejn u magħqudin b'rabta ta' lealtà lejn l-indipendenza nazzjonali, l-integrità territorjali, l-interess nazzjonali u l-prosperità tan-Nepal. Il-Gvern tan-Nepal jikkonsisti fi tliet fergħat: <gallery> File:Kathmandu-35.JPG|Singha Durbar File:Supreme Court of Nepal 01.jpg|Qorti Suprema File:Nepalese Constituent Assembly Building.jpg|Il-Parlament </gallery> * Fergħa Eżekuttiva: Il-forma ta' gvern hija sistema parlamentari federali, demokratika-repubblikana, b'sistema ta' bosta partiti u kompetittiva, ibbażata fuq maġġoranza sempliċi. Il-President jaħtar lill-mexxej tal-partit politiku li jkollu l-maġġoranza fil-Kamra tar-Rappreżentanti bħala Prim Ministru; din il-persuna tifforma l-Kunsill tal-Ministri, li jeżerċita l-poter eżekuttiv. * Leġiżlatura: Il-korp leġiżlattiv tan-Nepal, magħruf bħala l-Parlament Federali, jikkonsisti fil-Kamra tar-Rappreżentanti u fl-Assemblea Nazzjonali. Il-Kamra tar-Rappreżentanti tikkonsisti f’275 membru elett permezz ta’ sistema elettorali mħallta u sservi mandat ta' ħames snin. L-Assemblea Nazzjonali, magħmula minn 59 membru elett minn kulleġġi elettorali provinċjali, hija kamra permanenti; terz tal-membri tagħha jiġu eletti kull sentejn għal mandat ta' sitt snin. * Ġudikatura: In-Nepal għandu sistema ġudizzjarja indipendenti u bi tliet livelli li tikkonsisti fil-Qorti Suprema — l-ogħla qorti tal-pajjiż, ippreseduta mill-Prim Imħallef — seba' Qrati Għoljin (waħda f’kull provinċja, li jservu bħala l-ogħla qorti fil-livell provinċjali), u 77 qorti distrettwali (waħda f'kull distrett). Il-kunsilli muniċipali jistgħu jwaqqfu korpi ġudizzjarji lokali biex isolvu tilwim u joħorġu deċiżjonijiet mhux vinkolanti f’każijiet li ma jinvolvux reati punibbli. L-azzjonijiet u l-proċeduri ta' dawn il-korpi ġudizzjarji lokali jistgħu jiġu ggwidati u annullati mill-qrati distrettwali. === Diviżjonijiet amministrattivi (Provinċji) === [[File:Nepal adm location map.svg|thumb|Diviżjonijiet amministrattivi (Provinċji)]] In-Nepal huwa repubblika federali magħmula minn seba' provinċji. Kull provinċja tikkonsisti f'għadd ta' distretti li jvarja bejn 8 u 14. Id-distretti, min-naħa tagħhom, jinkludu unitajiet lokali magħrufa bħala muniċipalitajiet urbani u rurali. B'kollox hemm 753 unità lokali, inklużi 6 muniċipalitajiet metropolitani, 11-il muniċipalità sub-metropolitana u 276 muniċipalità — li ​​jammontaw għal total ta' 293 muniċipalità urbana — flimkien ma' 460 muniċipalità rurali. Kull unità lokali hija magħmula minn diviżjonijiet lokali (magħrufa bħala *wards*); b'kollox hemm 6,743 minn dawn id-diviżjonijiet. L-awtoritajiet lokali għandhom setgħat eżekuttivi u leġiżlattivi, kif ukoll setgħat ġudizzjarji limitati fi ħdan il-ġurisdizzjoni lokali tagħhom. Il-provinċji joperaw taħt sistema parlamentari ta' kamra waħda (unikamerali) skont il-mudell ta' Westminster. L-awtoritajiet lokali u provinċjali jeżerċitaw ċerti setgħat esklussivi, filwaqt li jaqsmu oħrajn mal-gvern provinċjali jew federali. Il-Kumitat ta' Koordinazzjoni tad-Distrett — korp magħmul mill-uffiċjali eletti kollha mill-awtoritajiet lokali tad-distrett — għandu rwol limitat ħafna. === Liġijiet u l-infurzar tal-liġi === [[File:Traffic-controllers - Kathmandu, Nepal - panoramio.jpg|thumb|Uffiċjali tal-pulizija tat-traffiku jidderieġu t-traffiku manwalment fit-toroq u fl-intersezzjonijiet l-aktar traffikużi.]] Il-Kostituzzjoni tan-Nepal hija l-liġi suprema tal-pajjiż, u kwalunkwe liġi oħra li tikkontradixxiha hija awtomatikament invalida sal-punt ta' dik il-kontradizzjoni. Dispożizzjonijiet legali speċifiċi huma kkodifikati fil-Kodiċi Ċivili u l-Kodiċi Penali, akkumpanjati mill-Kodiċi tal-Proċedura Ċivili u l-Kodiċi tal-Proċedura Kriminali, rispettivament. Il-Qorti Suprema hija l-awtorità aħħarija dwar l-interpretazzjoni legali u tista' tordna lill-Parlament biex jemenda jew jippromulga liġijiet ġodda kif meħtieġ. Il-piena tal-mewt ġiet abolita. Il-liġi tirrikonoxxi l-istupru fiż-żwieġ u tappoġġja d-dritt għall-abort; madankollu, ġew introdotti restrizzjonijiet minħabba żieda fl-abort selettiv għas-sess. In-Nepal huwa firmatarju tal-Konvenzjoni ta' Ġinevra, trattati li jipprojbixxu armi bijoloġiċi, kimiċi u nukleari, il-Konvenzjonijiet Fundamentali tal-Organizzazzjoni Internazzjonali tax-Xogħol, it-Trattat dwar in-Nonproliferazzjoni tal-Armi Nukleari, u l-Ftehim ta' Pariġi dwar it-tibdil fil-klima. Ċerti dispożizzjonijiet legali, iffurmati minn sensittivitajiet soċjoekonomiċi, kulturali u reliġjużi, jibqgħu diskriminatorji. Teżisti diskriminazzjoni bbażata fuq is-sess kontra ċittadini barranin miżżewġin ma’ ċittadini Nepaliżi. Il-linjaġġ patern ta’ persuna huwa vvalutat u meħtieġ f'dokumenti legali. Ħafna liġijiet jibqgħu mhux infurzati fil-prattika. === Militari u intelligence === [[File:Kukri, karda & chakmak.jpg|thumb|Is-sikkina b'użi multipli Kukri (hawn fuq) hija l-arma distintiva tal-forzi armati tan-Nepal u tintuża mill-Gurkhas, mill-Armata tan-Nepal, mill-pulizija u saħansitra mill-gwardji tas-sigurtà.]] Il-President huwa l-kmandant suprem tal-Armata tan-Nepal; l-amministrazzjoni ta' kuljum tagħha titmexxa mill-Ministeru tad-Difiża. L-infiq militari fl-2018 kien ta' $398.5 miljun, li jammonta għal madwar 1.4% tal-Prodott Domestiku Gross (PDG). L-Armata tan-Nepal — forza magħmula kważi esklussivament minn infanterija fuq l-art — għandha inqas minn 100,000 membru; ir-reklutaġġ isir fuq bażi volontarja. Hija għandha ftit inġenji tal-ajru — prinċipalment ħelikopters — li ​​jintużaw l-aktar għat-trasport, għall-għassa, u għal operazzjonijiet ta' tfittxija u salvataġġ. Id-Direttorat tal-Intelligence Militari fi ħdan l-Armata tan-Nepal iservi bħala l-aġenzija tal-intelligence militari, filwaqt li d-Dipartiment tal-Investigazzjoni Nazzjonali, responsabbli għall-ġbir ta' intelligence domestika u internazzjonali, jopera b'mod indipendenti. L-Armata tan-Nepal tintuża primarjament għas-sigurtà ta' rutina ta' infrastruttura u riżorsi kritiċi, għal rondi kontra l-kaċċa illegali fil-parks nazzjonali, għal operazzjonijiet kontra l-insurġenza, u għal missjonijiet ta' tfittxija u salvataġġ waqt diżastri naturali; hija twettaq ukoll proġetti kbar ta' kostruzzjoni. M'hemm l-ebda politika diskriminatorja fir-rigward tar-reklutaġġ fl-armata, iżda l-forza hija ddominata minn irġiel li ġejjin mill-kasti tal-gwerriera tal-elite Pahari. == Ekonomija == In-Nepal huwa wieħed mill-pajjiżi l-inqas żviluppati; jikklassifika fil-165 post fid-dinja f’termini ta’ PDG nominali per capita u fil-162 post f'termini ta' PDG per capita bbażat fuq il-parità tal-kapaċità tal-akkwist (PPP). Fl-2019, il-prodott domestiku gross (PDG) tan-Nepal kien jammonta għal $34.186 biljun. In-Nepal dejjem kien ikklassifikat fost l-ifqar pajjiżi fid-dinja. Ilu membru tad-WTO mit-23 ta' April 2004. Il-forza tax-xogħol tan-Nepal, li tikkonsisti fi 16.8 miljun ħaddiem, hija s-37 l-akbar waħda fid-dinja. Is-settur primarju jammonta għal 27.59% tal-PDG, is-settur sekondarju għal 14.6%, u s-settur terzjarju għal 57.81%. Ir-rimessi — li ​​fl-2018 ammontaw għal total ta' US$8.1 biljun (id-dsatax-il l-akbar ammont globalment u 28.0% tal-PDG) — ġew kontribwiti lill-ekonomija minn mijiet ta' eluf ta' ħaddiema, prinċipalment fil-Malasja u fil-Lvant Nofsani; kważi kollha kemm huma kienu ħaddiema bla ħiliet speċifiċi. Il-prodotti agrikoli ewlenin jinkludu ċ-ċereali (xgħir, qamħirrum, millieġ, ross u qamħ), żrieragħ taż-żejt, patata, legumi, kannamieli taz-zokkor, ġuta, tabakk, ħalib u laħam tal-buflu tal-ilma. L-industriji ewlenin jinkludu t-turiżmu, it-twapet, it-tessuti, is-sigaretti, is-siment u l-briks, kif ukoll impjanti fuq skala żgħira għall-ipproċessar tar-ross, il-ġuta, iz-zokkor u ż-żrieragħ taż-żejt. Il-kummerċ internazzjonali tan-Nepal espanda b’mod sinifikanti fl-1951 bl-istabbiliment tad-demokrazija; il-liberalizzazzjoni bdiet fl-1985 u aċċellerat wara l-1990. Fis-sena fiskali 2016/17, il-kummerċ barrani tan-Nepal ammonta għal 1.06 triljun rupja — żieda ta' tlieta u għoxrin darba meta mqabbel mal-45.6 biljun rupja rreġistrati fl-1990/91. Aktar minn 60% tal-kummerċ tan-Nepal isir mal-Indja. L-esportazzjonijiet ewlenin jinkludu ħwejjeġ lesti, twapet, legumi, artiġjanat, ġilda, ħxejjex aromatiċi mediċinali u prodotti tal-karta, li flimkien jammontaw għal 90% tat-total. L-importazzjonijiet ewlenin jinkludu diversi oġġetti lesti u nofshom lesti, materja prima, makkinarju u tagħmir, fertilizzanti kimiċi, apparat elettriku u elettroniku, prodotti tal-petroleum, deheb u ħwejjeġ lesti. Ir-rata tal-inflazzjoni kienet ta’ 4.5% fl-2019. Id-dħul per capita huwa ta' $1,004. Id-distribuzzjoni tal-ġid fost in-Nepali hija simili għal dik ta’ ħafna pajjiżi żviluppati u dawk li qed jiżviluppaw: l-aktar 10% sinjuri tal-familji jikkontrollaw 39.1% tal-ġid nazzjonali, filwaqt li l-aktar 10% foqra jikkontrollaw biss 2.6%. L-Unjoni Ewropea (UE) (46.13%), l-Istati Uniti (17.4%) u l-Ġermanja (7.1%) huma l-imsieħba ewlenin tagħha fl-esportazzjoni; dawn prinċipalment jixtru ħwejjeġ lesti (RMG) min-Nepal. L-imsieħba tan-Nepal fl-importazzjoni jinkludu lill-Indja (47.5%), lill-Emirati Għarab Magħquda (11.2%), lill-Għarabja Sawdija (4.9%) u lil Singapore (4%). === Turiżmu === [[File:USAID Measuring Impact Conservation Enterprise Retrospective (Nepal; National Trust for Nature Conservation) (26428623908).jpg|thumb|Turisti josservaw rinoċeronte mill-perspettiva ta' iljunfant Ażjatiku fil-Park Nazzjonali ta' Chitwan.]] It-turiżmu huwa wieħed mill-akbar industriji tan-Nepal u dik li qed tikber bl-aktar mod mgħaġġel; jimpjega aktar minn miljun ruħ u jikkontribwixxi 7.9% tal-Prodott Domestiku Gross (PDG) totali. In-numru ta' viżitaturi internazzjonali qabeż il-miljun għall-ewwel darba fl-2018 (esklużi t-turisti Indjani li jaslu bl-art). In-Nepal jattira madwar 6% tal-viżitaturi li jżuru l-Asja t’Isfel, għalkemm dawn jonfqu ferm inqas bħala medja, u b'hekk in-Nepal jiġġenera 1.7% tad-dħul totali. Fost id-destinazzjonijiet ewlenin insibu lil Pokhara, ir-rotta tal-mixi (trekking) ta' Annapurna, u erba’ siti elenkati fil-Wirt Dinji tal-UNESCO: Lumbini, il-Park Nazzjonali ta' Sagarmatha (fejn jinsab il-Muntanja Everest), is-seba' siti fil-Wied ta' Kathmandu li huma elenkati kollettivament bħala entrata waħda, u l-Park Nazzjonali ta' Chitwan. Il-biċċa l-kbira tad-dħul tan-Nepal mill-muntanjiżmu ġej mill-Muntanja Everest. In-Nepal fetaħ uffiċjalment għall-Punentin fl-1951 u sar destinazzjoni popolari fi tmiem ir-"rotta tal-hippies" matul is-snin sittin u sebgħin. Għalkemm l-industrija — li ​​sofriet matul il-gwerra ċivili tad-disgħinijiet — minn dak iż-żmien irkuprat, tiffaċċja sfidi ta' tkabbir minħabba nuqqas ta' faċilitajiet adattati għal turiżmu ta’ livell għoli (kwistjoni magħrufa bħala l-"konġestjoni fl-infrastruttura"), problemi dejjem akbar għal Nepal Airlines, u l-iżvilupp u l-kummerċjalizzazzjoni limitati ta’ ċerti destinazzjonijiet. It-turiżmu tat-tip *homestay* — fejn turisti interessati fil-kultura u fl-ekoturiżmu joqogħdu bħala mistednin li jħallsu fi djar ta' komunitajiet indiġeni — kiseb ċertu suċċess. It-Tempju ta' Pashupatinath f’Kathmandu huwa kumpless ewlieni ta' tempji Ħindu li jinsab max-xtut tax-Xmara Bagmati. Is-sit jinkludi l-Pashupati Aryaghat, sensiela ta' pjattaformi ddedikati għall-kremazzjoni ta' katavri fil-miftuħ. Dawn il-kremazzjonijiet isiru fil-pubbliku, u ż-żona tattira numru sinifikanti ta' turisti internazzjonali. Minħabba l-istands fil-viċin li jbigħu xorb u ikel ħafif, huwa komuni li tara turisti jikkunsmaw dawn l-oġġetti waqt li jaraw lin-nies tal-post li jkunu qed jesprimu l-luttu tagħhom. == Infrastruttura == === Enerġija === [[File:Kaligandaki A HPS Tailrace Channel.jpg|thumb|Id-diga idroelettrika ta' Middle Marsyangdi. In-Nepal għandu potenzjal sinifikanti għall-ġenerazzjoni tal-enerġija idroelettrika, li biħsiebu jesporta lejn l-Asja t'Isfel kollha.]] Il-biċċa l-kbira tal-enerġija tan-Nepal ġejja mill-bijomassa (80%) u minn fjuwils fossili importati (16%). Il-maġġoranza tal-konsum finali tal-enerġija sseħħ fis-settur domestiku (84%), segwit mit-trasport (7%) u l-industrija (6%); is-setturi tat-trasport u dawk industrijali kibru b'rata mgħaġġla f'dawn l-aħħar snin. Minbarra xi depożiti tal-linjite, in-Nepal m'għandu l-ebda riżerva magħrufa ta' żejt, gass jew faħam. Il-fjuwils fossili kummerċjali kollha (prinċipalment iż-żejt, il-LPG u l-faħam) huma importati, bi spiża ekwivalenti għal 129% tad-dħul totali tal-pajjiż mill-esportazzjoni. Madwar 1% biss tal-ħtiġijiet tal-enerġija huma sodisfatti bl-elettriku. In-natura permanenti tax-xmajjar tan-Nepal u t-topografija wieqfa tal-pajjiż jipprovdu kundizzjonijiet ideali għall-iżvilupp ta' proġetti idroelettriċi. L-istimi jindikaw li l-potenzjal idroelettriku ekonomikament vijabbli tan-Nepal huwa ta' madwar 42,000 MW. In-Nepal irnexxielu jisfrutta biss madwar 1,100 MW. Peress li l-biċċa l-kbira tal-enerġija tiġi ġġenerata minn impjanti tat-tip "run-of-the-river" (ROR), il-produzzjoni attwali tkun ħafna aktar baxxa matul ix-xhur xotti tax-xitwa — meta d-domanda massima tista' tilħaq l-1,200 MW — u dan iġiegħel lin-Nepal jimporta sa 650 MW mill-Indja biex jissodisfa d-domanda. Proġetti idroelettriċi ewlenin qed jiffaċċjaw dewmien u intoppi. Ir-rata ta' elettrifikazzjoni tan-Nepal (76%) hija komparabbli ma' dik ta' pajjiżi oħra fir-reġjun, iżda teżisti disparità sinifikanti bejn iż-żoni rurali (72%) u dawk urbani (97%). Il-prestazzjoni tas-settur tal-enerġija għadha mhix sodisfaċenti minħabba tariffi għoljin, telf sostanzjali fis-sistema, spejjeż għoljin ta' ġenerazzjoni, spejjeż ġenerali għoljin, persunal żejjed u domanda domestika baxxa. === Trasport === In-Nepal jibqa' iżolat mir-rotot ewlenin tat-trasport globali fuq l-art, fl-ajru u bil-baħar, għalkemm is-settur tal-avjazzjoni fil-pajjiż jinsab f'qagħda aħjar; dan jiftaħar b’47 ajruport — li ​​11 minnhom għandhom runways pavimentati — u jara volum sinifikanti ta' traffiku u titjiriet frekwenti. It-terren imħarbat u muntanjuż li jkopri ż-żewġ terzi tat-tramuntana tal-pajjiż għamel il-kostruzzjoni ta' toroq u infrastruttura oħra biċċa xogħol diffiċli u għalja. Sal-2016, kien hemm ftit aktar minn 11,890 km (7,388 mil) ta' toroq pavimentati, 16,100 km (10,004 mil) ta' toroq mhux pavimentati, u 59 km (37 mil) biss ta' linji ferrovjarji fin-nofsinhar. Iċ-ċentri amministrattivi tad-distretti kollha (bl-eċċezzjonita' Simikot) kienu konnessi man-netwerk tat-toroq. Il-biċċa l-kbira tat-toroq rurali ma jkunux jistgħu jintużaw matul l-istaġun tax-xita, u anke t-toroq ewlenin nazzjonali spiss jispiċċaw ma jistgħux jintużaw. In-Nepal jiddependi kważi għalkollox fuq nazzjonijiet barranin, bħall-Ġappun, għall-kostruzzjoni, il-manutenzjoni u l-espansjoni tan-netwerk tat-toroq tiegħu. Il-linja tal-ajru nazzjonali, Nepal Airlines, tinsab f’qagħda ħażina minħabba amministrazzjoni ħażina u korruzzjoni, u tpoġġiet fil-lista s-sewda tal-UE. Fuq livell domestiku, l-istat sottożviluppat tan-netwerk tat-toroq ixekkel l-aċċess għas-swieq, l-iskejjel u l-kliniċi tas-saħħa. === Komunikazzjoni === Skont ir-rapport MIS ta' Awwissu 2019 tal-Awtorità tat-Telekomunikazzjoni tan-Nepal, ir-rata ta' abbonament għas-servizzi tat-telefonija bil-vuċi kienet tammonta għal 2.70% tal-popolazzjoni totali għal-linji fissi u 138.59% għall-mowbajls; 98% tat-telefonija bil-vuċi kollha saret permezz tal-mowbajls. Bl-istess mod, filwaqt li huwa stmat li 14.52% kellhom aċċess għall-broadband fiss, 52.71% oħra aċċessaw l-Internet permezz ta' abbonamenti tad-data mobbli — b’kważi 15-il miljun minnhom jużaw it-teknoloġija 3G jew ogħla. Is-suq tal-vuċi u l-broadband mobbli kien iddominat minn żewġ kumpaniji tat-telekomunikazzjoni: Nepal Telecom, li hija proprjetà tal-istat (55%), u l-kumpanija multinazzjonali privata Ncell (40%). Fir-rigward tal-ishma tas-suq ta' 21% miżmuma mill-broadband fiss, Nepal Telecom kienet tammonta għal madwar 25%, bil-bqija mqassma fost fornituri privati ​​tas-servizz tal-Internet. Għalkemm teżisti disparità sinifikanti fir-rati ta' penetrazzjoni bejn iż-żoni rurali u dawk urbani, is-servizz mobbli laħaq 75 distrett madwar il-pajjiż — u b’hekk kopra 90% tat-territorju — u l-aċċess għall-broadband mistenni jilħaq 90% tal-popolazzjoni. === Midja === Sal-2019, l-istat kien jopera tliet stazzjonijiet tat-televiżjoni, kif ukoll stazzjonijiet tar-radju nazzjonali u reġjonali. Hemm 117-il stazzjon tat-televiżjoni privat u 736 stazzjon tar-radju FM liċenzjat, li minnhom tal-inqas 314 huma stazzjonijiet tar-radju tal-komunità. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-perċentwal ta' unitajiet domestiċi li kellhom radju kien ta' 50.82%; televiżjoni, 36.45%; televiżjoni bil-kejbil, 19.33%; u kompjuter, 7.28%. Skont il-klassifikazzjoni tal-Kunsill tal-Istampa tan-Nepal tal-2017, għaxar gazzetti nazzjonali ta' kuljum u ta' kull ġimgħa — minn fost 833 pubblikazzjoni li jipproduċu kontenut oriġinali — huma kklassifikati fil-Kategorija A+. Fl-2019, l-organizzazzjoni Reporters Without Borders ikklassifikat lin-Nepal fil-106 post fid-dinja f’dak li għandu x'jaqsam mal-libertà tal-istampa. == Data demografika == [[File:Ethnicities and Castes Nepal.png|thumb|Gruppi etniċi u kasti fid-distretti tan-Nepal]] Iċ-ċittadini tan-Nepal huma magħrufa bħala Nepali. In-Nepali huma dixxendenti ta' tliet mewġiet migratorji ewlenin li oriġinaw mill-Indja, mit-Tibet u—permezz ta' Assam—mit-tramuntana tal-Burma u minn Yunnan. Fost l-ewwel abitanti kien hemm il-Kirat tar-reġjun tal-Lvant, in-Newar tal-Wied ta' Kathmandu, it-Tharu indiġeni tal-pjanuri ta' Terai, u l-poplu Khas Pahari tal-għoljiet fil-Punent imbiegħed. Minkejja l-migrazzjoni ta' parti sinifikanti tal-popolazzjoni lejn Terai fi żminijiet reċenti, il-maġġoranza tan-Nepali għadhom jgħixu fl-artijiet għoljin ċentrali, filwaqt li l-muntanji tat-Tramuntana huma ftit popolati. [[File:Magar Culture.jpg|thumb|Koppja Magar]] In-Nepal huwa pajjiż multikulturali u multietniku, dar għal 125 grupp etniku distint li jitkellmu 123 lingwa materna differenti u jipprattikaw diversi reliġjonijiet indiġeni u tradizzjonali flimkien mal-Induiżmu, il-Buddiżmu, l-Iżlam u l-Kristjaneżmu. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-popolazzjoni tan-Nepal kienet tammonta għal 26.5 miljun—kważi tliet darbiet id-disa' miljuni rreġistrati fl-1950. Bejn l-2001 u l-2011, id-daqs medju tal-familja naqas minn 5.44 għal 4.9. Iċ-ċensiment irreġistra wkoll madwar 1.9 miljun persuna bħala "assenti"—żieda ta' aktar minn miljun mill-2001—bil-maġġoranza jkunu ħaddiema rġiel impjegati barra mill-pajjiż. Din ix-xejra kienet marbuta ma' tnaqqis fil-proporzjon bejn is-sessi minn 99.8 fl-2001 għal 94.2. Ir-rata annwali tat-tkabbir tal-popolazzjoni kienet ta' 1.35% bejn l-2001 u l-2011, tnaqqis mill-medja ta' 2.25% bejn l-1961 u l-2001; dan it-tnaqqis huwa attribwit ukoll għall-popolazzjoni assenti. In-Nepal jikklassifika fost l-għaxar pajjiżi l-inqas urbanizzati fid-dinja, iżda fl-istess ħin għandu waħda mill-ogħla rati ta' urbanizzazzjoni globalment (ibbażat fuq dejta tal-2014). Huwa stmat li 18.3% tal-popolazzjoni kienet tgħix f’żoni urbani. Ir-rati ta' urbanizzazzjoni huma għoljin fit-Terai, fil-widien Doon tal-Inner Terai, u fil-widien tal-Middle Hills, iżda baxxi fil-Ħimalaja. Bl-istess mod, ir-rata hija ogħla fiċ-ċentru u fil-lvant tan-Nepal meta mqabbla mal-punent. Il-belt kapitali, Kathmandu—magħrufa bħala l-"Belt tat-Tempji"—hija l-akbar belt tal-pajjiż u ċ-ċentru kulturali u ekonomiku tiegħu. Bliet ewlenin oħra fin-Nepal jinkludu Pokhara, Biratnagar, Lalitpur, Bharatpur, Birgunj, Dharan, Hetauda u Nepalgunj. Il-konġestjoni, it-tniġġis u n-nuqqas ta' ilma tax-xorb huma wħud mill-problemi ewlenin li qed jiffaċċjaw bliet li qed jikbru malajr, speċjalment il-Wied ta' Kathmandu. === Lingwa === [[File:MOST SPOKEN LANGUAGE IN NEPAL.png|thumb|Lingwi tan-Nepal (2021)]] Il-wirt lingwistiku divers tan-Nepal ġej minn tliet gruppi lingwistiċi ewlenin: l-Indo-Arjan, is-Sino-Tibetan, u diversi lingwi indiġeni iżolati. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-lingwi ewlenin tan-Nepal (skont il-perċentwal ta' kelliema nattivi) huma n-Nepali (44.6%), il-Maithili (11.7%), il-Bhojpuri (6.0%), it-Tharu (5.8%), it-Tamang (5.1%), in-Nepal Bhasa (3.2%), il-Bajjika (3%), il-Magar (3.0%), id-Doteli (3.0%), l-Urdu (2.6%), l-Awadhi (1.89%) u s-Sunwar. In-Nepal huwa dar għal mill-inqas erba' lingwi tas-sinjali indiġeni. In-Nepali, li oriġina mis-Sanskrit, jinkiteb bl-iskrittura Devanagari. Hija l-lingwa uffiċjali u sservi bħala *lingua franca* fost in-Nepaliżi li ġejjin minn gruppi etnolingwistiċi diversi. Il-lingwi reġjonali Maithili, Awadhi u Bhojpuri huma mitkellma fir-reġjun tan-Nofsinhar tat-Terai, filwaqt li l-Urdu huwa komuni fost il-Musulmani Nepaliżi. Diversi forom tat-Tibetan huma mitkellma fil-Ħimalaja u fir-reġjun tat-Tramuntana, bit-Tibetan Letterarju Standard mifhum sew minn dawk li għandhom taħriġ reliġjuż. Id-djaletti lokali fit-Terai u fiż-żoni muntanjużi fil-biċċa l-kbira m’għandhomx sistema ta' kitba, għalkemm għaddejjin sforzi biex jiġu żviluppati sistemi ta' kitba għal ħafna minnhom bl-użu tad-Devanagari jew tal-alfabett Ruman. === Reliġjon === [[File:Sadus at Pashupatinath temple.JPG|thumb|Sadus fit-Tempju ta' Pashupatinath]] In-Nepal huwa pajjiż sekulari, kif iddikjarat fil-Kostituzzjoni tan-Nepal tal-2012 (Parti 1, Artikolu 4), fejn is-sekulariżmu "jfisser libertà reliġjuża u kulturali, flimkien mal-ħarsien tar-reliġjon u l-kultura mgħoddija lilna minn żmien immemorjali (*Sanatan*)." Iċ-ċensiment tal-2011 irrapporta li r-reliġjon bl-akbar għadd ta' segwaċi fin-Nepal kienet l-Induiżmu (81.3% tal-popolazzjoni), segwita mill-Buddiżmu (9%); il-bqija kienu jinkludu l-Iżlam (4.4%), il-Kirant (3.1%), il-Kristjaneżmu (1.4%), u l- *Prakriti* jew il-qima tan-natura (0.5%). F'termini ta' perċentwal tal-popolazzjoni, in-Nepal għandu l-akbar popolazzjoni Induista fid-dinja. In-Nepal kien uffiċjalment saltna Induista sa żmien mhux ilu, u Shiva kien meqjus bħala d-divinità protettriċi tal-pajjiż. Għalkemm ħafna politiki tal-gvern matul iż-żmien injoraw jew emarġinaw reliġjonijiet minoritarji, is-soċjetà Nepaliżi ġeneralment tgawdi minn tolleranza reliġjuża u armonija bejn il-fidi kollha, b'inċidenti iżolati biss ta' vjolenza motivata mir-reliġjon. Il-kostituzzjoni tan-Nepal ma tagħti lil ħadd id-dritt li jikkonverti persuna oħra għal reliġjon differenti. In-Nepal għadda wkoll liġi aktar stretta kontra l-konverżjoni fl-2017. In-Nepal għandu t-tieni l-akbar popolazzjoni Induista fid-dinja, wara l-Indja. === Edukazzjoni === In-Nepal daħal fl-era moderna fl-1951 b’rata ta’ litteriżmu ta’ 5% u madwar 10,000 student irreġistrati fi 300 skola. Sal-2017, kien hemm aktar minn seba’ miljun student irreġistrati f’35,601 skola. Ir-rata ġenerali tal-litteriżmu (għall-popolazzjoni ta’ ħames snin ’il fuq) kienet ta’ 54.1% fl-2001. Ir-rata netta ta’ reġistrazzjoni fl-edukazzjoni primarja laħqet is-97% sal-2017; madankollu, ir-rata ta’ reġistrazzjoni kienet taħt is-60% fil-livell sekondarju (gradi 9–12) u madwar 12% fil-livell terzjarju. Għalkemm teżisti disparità sinifikanti bejn is-sessi fir-rata ġenerali tal-litteriżmu, il-bniet qabżu lis-subien fir-reġistrazzjoni fil-livelli kollha tal-edukazzjoni. In-Nepal għandu ħdax-il università u erba’ akkademji tax-xjenza indipendenti. Fl-2025, in-Nepal ikklassifika fil-107 post fl-Indiċi Globali tal-Innovazzjoni. In-nuqqas ta' infrastruttura u materjali tat-tagħlim adegwati, il-proporzjonijiet għoljin ta' studenti għal kull għalliem, il-politiċizzazzjoni tal-kumitati tal-ġestjoni tal-iskejjel, u l-organizzazzjoni f'unjins fuq bażi partiġjana fost l-istudenti u l-għalliema joħolqu ostakli għall-progress. L-edukazzjoni bażika b’xejn hija garantita mill-kostituzzjoni, iżda l-programm nieqes mill-fondi meħtieġa għal implimentazzjoni effettiva. Il-gvern iżomm programmi ta' boroż ta' studju għall-bniet u għall-istudenti b'diżabilità, kif ukoll għat-tfal ta' martri, ta' komunitajiet emarġinati u ta' familji foqra. Għexieren ta' eluf ta' studenti Nepali jitilqu mill-pajjiż kull sena fit-tfittxija ta' edukazzjoni u impjieg aħjar, u nofshom qatt ma jirritornaw. === Saħħa === Is-servizzi tal-kura tas-saħħa fin-Nepal huma pprovduti kemm mis-settur pubbliku kif ukoll minn dak privat. L-istennija tal-ħajja mat-twelid kienet stmata għal 71 sena fl-2017, u poġġiet lill-pajjiż fil-153 post globalment. Żewġ terzi tal-imwiet kollha huma attribwiti għal mard mhux trażmissibbli, bil-mard tal-qalb ikun l-aktar kawża komuni tal-mewt. Filwaqt li l-istili ta’ ħajja sedentarji, id-dieti mhux ibbilanċjati, u l-konsum tat-tabakk u l-alkoħol ikkontribwew għaż-żieda fil-mard mhux trażmissibbli, ħafna nies għadhom jitilfu ħajjithom minħabba mard trażmissibbli u li jista’ jiġi kkurat, ikkawżat minn sanità fqira u malnutrizzjoni—problemi li jirriżultaw minn nuqqas ta' edukazzjoni, għarfien, u aċċess għas-servizzi tal-kura tas-saħħa. In-Nepal għamel passi kbar ’il quddiem fis-saħħa tal-ommijiet u tat-tfal. 95% tat-tfal għandhom aċċess għal melħ jodizzat, u 86% tat-tfal bejn is-6 u d-59 xahar jirċievu profilassi tal-vitamina A. Ir-rati ta' tkabbir stunted (nuqqas ta' żvilupp fl-għoli), piż baxx wisq, u wasting (telf ta' massa tal-ġisem) naqsu b’mod sinifikanti; madankollu, il-malnutrizzjoni tibqa' għolja ħafna, u taffettwa 43% tat-tfal taħt l-età ta' ħames snin. L-anemija fost in-nisa u t-tfal żdiedet bejn l-2011 u l-2016, u laħqet il-livelli ta' 41% u 53% rispettivament. Ir-rata ta' trabi li jitwieldu b'piż baxx hija ta' 27%, filwaqt li r-rata tat-treddigħ hija ta' 65%. Il-proporzjon tal-mortalità materna fin-Nepal huwa ta' 229, u r-rata tal-mortalità tat-trabi niżlet għal 32.2 għal kull 1,000 twelid ħaj. Ir-rata tal-użu tal-kontraċettivi hija ta' 53%, għalkemm teżisti disparità sinifikanti bejn iż-żoni rurali u dawk urbani minħabba nuqqas ta' għarfien u aċċess limitat. Il-progress fil-qasam tas-saħħa huwa mmexxi minn inizjattiva governattiva qawwija, b'kollaborazzjoni ma' organizzazzjonijiet mhux governattivi (NGOs) u NGOs internazzjonali. Iċ-ċentri tas-saħħa pubblika jipprovdu 72 mediċina essenzjali mingħajr ħlas. === Immigranti u refuġjati === In-Nepal għandu tradizzjoni twila li jilqa' lill-immigranti u lir-refuġjati. Fiż-żminijiet moderni, it-Tibetani u l-Bhutaniżi ffurmaw il-maġġoranza tar-refuġjati fin-Nepal. Ir-refuġjati Tibetani bdew jaslu fl-1959, u ħafna oħrajn ikomplu jaqsmu l-fruntiera lejn in-Nepal kull sena. Ir-refuġjati Lhotsampa mill-Bhutan bdew jaslu fis-snin tmenin, u n-numru tagħhom qabeż il-110,000 fis-snin elfejn; minn dak iż-żmien ’l hawn, il-maġġoranza tagħhom ġew risistemati f'pajjiżi terzi. Sal-aħħar tal-2018, in-Nepal kellu total ta' 20,800 refuġjat ikkonfermat, li 64% minnhom kienu Tibetani u 31% Bhutaniżi. L-immigranti ekonomiċi u r-refuġjati li jaħarbu mill-persekuzzjoni jew mill-gwerra — li ​​ġejjin minn pajjiżi ġirien, mill-Afrika u mil-Lvant Nofsani — m'għandhomx rikonoxximent uffiċjali; huma magħrufa bħala "refuġjati urbani" għaliex jgħixu f'appartamenti fil-bliet minflok f'kampijiet tar-refuġjati, għalkemm il-gvern jiffaċilita r-risistemazzjoni tagħhom f’pajjiżi terzi. Madwar 2,000 immigrant — li ​​nofshom kienu Ċiniżi — applikaw għal permessi tax-xogħol fl-2018–19. Il-gvern m'għandux data dwar l-immigranti Indjani, għalkemm il-Gvern tal-Indja jistma li n-numru ta’ Indjani mhux residenti fil-pajjiż huwa ta' 600,000. == Kultura == === Soċjetà === [[File:Gadhimai.jpg|thumb|Il-Festival ta' Gadhimai]] Is-soċjetà tradizzjonali Nepaliża ħafna drabi hija definita minn ġerarkija soċjali. Is-sistema tal-kasti Nepaliża tirrifletti ħafna mill-istratifikazzjoni soċjali u ħafna mir-restrizzjonijiet soċjali karatteristiċi tal-Asja t'Isfel. Il-klassijiet soċjali huma definiti minn aktar minn mitt grupp ereditarju u endogamu, ħafna drabi msejħa *jātis* jew "kasti." In-Nepal ipprojbixxa l-intokkabbiltà fl-1963 u minn dakinhar għadda aktar liġijiet kontra d-diskriminazzjoni u inizjattivi ta' benesseri soċjali. Il-valuri tal-familja huma ċentrali għat-tradizzjoni Nepaliża, u l-familji estiżi multiġenerazzjonali u patrijarkali storikament kienu n-norma, għalkemm il-familji nukleari qed isiru komuni f'żoni urbani. Maġġoranza kbira tan-Nepalis jidħlu fi żwiġijiet irranġati mill-ġenituri tagħhom jew minn anzjani oħra tal-familja, kemm jekk jagħtu l-kunsens tagħhom għat-tqabbil kif ukoll jekk le. Iż-żwieġ huwa meqjus bħala impenn tul il-ħajja, u r-rata tad-divorzju hija baxxa ħafna, b'inqas minn wieħed minn kull elf żwieġ li jispiċċa bid-divorzju. Iż-żwieġ tat-tfal huwa komuni, partikolarment f'żoni rurali; ħafna nisa jiżżewġu qabel l-età ta' 18-il sena. [[File:Teej.jpg|thumb|Nisa jiċċelebraw Haritalika Teej fin-Nepal]] Ħafna mill-festivals tan-Nepal għandhom oriġini reliġjuża. Fost l-aktar magħrufa nsibu l-festival ta' Gadhimai, Dashain, Tihar, Teej, Chhath, Maghi, Sakela, Holi u l-Ewwel tas-Sena tan-Nepal. Il-festival ta' Gadhimai huwa avveniment reliġjuż Ħindu li jsir kull ħames snin fit-Tempju ta' Gadhimai fin-Nepal. Dan ġie deskritt bħala l-aktar festival imdemmi fid-dinja minħabba l-qatla tal-massa ta’ annimali u għasafar, fosthom bufli, mogħoż, nagħaġ, tiġieġ, papri, ħamiem, ħnieżer, firien u ġrieden bojod. Dan is-sagrifiċċju tal-massa jsir bil-għan li tiġi sodisfatta l-alla Gadhimai. Il-kritiċi kkundannaw dan ir-ritwal bħala wieħed barbaru, mhux iġjeniku u li jwassal għal ħela kbira. Min-naħa l-oħra, id-devoti Ħindù jisħqu li din il-prattika għandha sinifikat profond. Dashain huwa festival reliġjuż Ħindu ewlieni fin-Nepal. Imħeġġa mit-twemmin li offerti ta’ demm frisk jikkalmaw lill-alla Durga, eluf ta' bufli, mogħoż, nagħaġ, ħnieżer, tiġieġ u papri jiġu sagrifikati matul iċ-ċelebrazzjoni. Il-gvern tan-Nepal ipprova jipprojbixxi l-iffilmjar ta' dawn is-sagrifiċċji tal-annimali. Grupp favur id-drittijiet tal-annimali li kien preżenti għall-festival irrapporta li ffaċċja ostilità kbira: "Ħadulna t-tagħmir u l-kameras u kissruhom f’biċċiet." Il-grupp innota wkoll kwistjonijiet serji ta' iġjene pubblika, u stqarr li ra nies fil-folla jagħmlu l-bżonnijiet fiżjoloġiċi tagħhom fil-pubbliku u li kellhom jimxu qalb il-ħmieġ uman. F'inċident ieħor, individwi Nepali armati b’machetes ġrew wara attivisti tad-drittijiet tal-annimali fit-triq. Il-kaċċa għas-saħħaħar għadha sseħħ fin-Nepal, anke fis-seklu wieħed u għoxrin. Il-vittmi huma tipikament nies vulnerabbli, partikolarment dawk li ġejjin minn kasti inferjuri. Politiċi, uffiċjali tal-armata, uffiċjali tal-pulizija u membri oħra tal-komunità kienu involuti wkoll f’diversi inċidenti. L-eżekuzzjonijiet jistgħu jsiru billi l-vittma tinħaraq ħajja. Ħafna vittmi fl-aħħar mill-aħħar imutu kawża tal-ġrieħi li jġarrbu mit-tortura u l-aggressjoni. Kaċċa għas-saħħaħar li ma tirriżultax f’mewt spiss tinvolvi swat qawwi. == Simboli == [[File:Flag of Nepal.svg|thumb|Bandiera ta' Nepal]] L-emblema tan-Nepal turi l-muntanji tal-Ħimalaja miksijin bil-borra, għoljiet miksijin bis-siġar, u r-reġjun fertili tat-Terai, imdawrin b'kuruna ta' fjuri tar-rododendru; fiha tidher il-bandiera nazzjonali fil-parti ta' fuq, mappa bajda tan-Nepal fuq quddiem, u l-idejn il-leminija ta' raġel u mara magħqudin flimkien, li jissimbolizzaw l-ugwaljanza bejn is-sessi. Fil-parti t’isfel jinsab il-motto nazzjonali—kwotazzjoni patrijottika bis-Sanskrit li fil-folklor Nepali hija attribwita lill-alla Rama u miktuba bl-iskrittura Devanagari: "Omm u l-art twelidek huma akbar mis-sema." Il-bandiera tan-Nepal hija l-unika bandiera nazzjonali fid-dinja li mhijiex rettangolari. Il-kostituzzjoni tinkludi struzzjonijiet għall-kostruzzjoni ġeometrika ta' din il-bandiera magħmula minn żewġ triangoli (jew pennons). Skont id-deskrizzjoni uffiċjali tagħha, il-kulur aħmar skur (crimson) jirrappreżenta r-rebħa fil-gwerra jew il-kuraġġ, u huwa wkoll il-kulur tar-rododendru. It-tarf blu jissimbolizza x-xewqa tal-poplu Nepali għall-paċi. Il-qamar fuq il-bandiera jissimbolizza n-natura paċifika u kalma tal-poplu Nepali, filwaqt li x-xemx tirrappreżenta l-qawwa u l-kuraġġ tal-ġellieda Nepali. Il-president iservi bħala s-simbolu tal-għaqda nazzjonali. Il-martri huma simboli tal-patrijottiżmu. Kmandanti mill-Gwerra Anglo-Nepaliża—Amar Singh Thapa, Bhakti Thapa, u Balbhadra Kunwar—jitqiesu bħala eroj tal-gwerra. Sittax-il figura mill-istorja tan-Nepal ingħataw id-distinzjoni speċjali ta' "Eroj Nazzjonali" għall-kontribuzzjonijiet eċċezzjonali tagħhom għall-prestiġju tal-pajjiż. Prithvi Narayan Shah, il-fundatur tan-Nepal modern, huwa rispettat ħafna u meqjus minn ħafna bħala l-"Missier tan-Nazzjon". === Arti u arkitettura === [[File:Nyatapola Temple.JPG|thumb|left|Nyatapola, pagoda ta' ħames sulari f'Bhaktapur imżejna b’ħidma artiġjanali karatteristika tal-ġebel, tal-metall u tal-injam, baqgħet teżisti wara tal-inqas erba' terremoti kbar.]] [[File:Tusha Hiti step-well.jpg|thumb|Ħidma artistika fuq il-ġebel min-Nepal fuq żennuna tal-ilma li għadha tintuża.]] [[File:Shivas Kinder - 0219.jpg|thumb|left|Tieqa tradizzjonali Newar f'għamla ta' pagun.]] L-eqdem eżempji magħrufa ta' arkitettura Nepali huma l-istupas li jmorru lura għall-ewwel kostruzzjonijiet Buddisti f'Kapilvastu u l-inħawi tal-madwar fil-Lbiċ tan-Nepal, kif ukoll dawk mibnija minn Ashoka fil-Wied ta' Kathmandu għall-ħabta tas-sena 250 QK. L-istil arkitettoniku distintiv assoċjat esklussivament man-Nepal ġie żviluppat u pperfezzjonat mill-artiġjani Newa fil-Wied ta' Kathmandu, li bdew din il-ħidma matul il-perjodu Lichchhavi. Kronaka tal-ivvjaġġar Ċiniża tad-Dynasty Tang — li ​​x'aktarx hija bbażata fuq rekords li jmorru lura għall-ħabta tas-sena 650 WK — tiddeskrivi l-arkitettura Nepali ta' dak iż-żmien (mibnija l-aktar mill-injam) bħala waħda rikka fid-dettalji artistiċi, inklużi skulturi tal-injam u tal-metall. Hija tiddeskrivi pagoda magnífika ta' seba' sulari li tinsab fi ħdan kumpless ta' palazz, li fiha soqfa miksijin bil-madum tar-ram; balustradi, gradilji, kolonni u travi mżejna b'ħaġar prezzjuż u ħaġar fin; kif ukoll erba’ skulturi indurati tal-Makara fil-kantunieri tal-bażi li jferrgħu l-ilma bħal funtana, fornuti minn pajpijiet tar-ram konnessi ma' kanali fil-quċċata tat-torri. Kronaki Ċiniżi ta' wara jiddeskrivu l-palazz tar-Re tan-Nepal bħala struttura immensa b’ħafna soqfa, fatt li jissuġġerixxi li ċ-Ċiniżi kienu għadhom mhux familjari mal-arkitettura tal-pagodi. Tempju tipiku fi stil ta' pagoda jinbena mill-injam, b’kull biċċa mnaqqxa b'mod fin b'disinji ġeometriċi jew b'xbihat ta' allat, allat nisa, ħlejjaq mitiċi u bhejjem. Is-soqfa—ġeneralment miksija b'madum tat-tafal u xi drabi indurati bid-deheb—jonqsu gradwalment fid-daqs hekk kif jitilgħu lejn l-ogħla saqaf, li jkun inkurunat b'pinnaklu tad-deheb. Il-bażi tipikament tikkonsisti f'terrazzi rettangolari magħmula minn ġebel imnaqqax b'sengħa kbira, u d-daħla spiss tkun protetta minn skulturi tal-ġebel li jirrappreżentaw figuri tradizzjonali. Is-sengħa fil-bronż u r-ram—viżibbli fi skulturi ta' divinitajiet u bhejjem, f'dekorazzjonijiet tal-bibien u t-twieqi, f’pinnakli tal-bini u f'oġġetti ta' kuljum—hija mill-aqwa wkoll. L-aktar tradizzjoni tal-pittura Nepali żviluppata hija dik tal-pittura Buddisti Tibetana magħrufa bħala thangka jew paubha, ipprattikata fin-Nepal minn patrijiet Buddisti u artiġjani tal-poplu Newar. It-Tempju ta' Changu Narayan, mibni għall-ħabta tar-raba’ seklu WK, jiftaħar b’dak li forsi huma l-aqwa eżempji tas-sengħa Nepali fl-injam. Il-Pjazez Durbar ta' Kathmandu, Patan u Bhaktapur jirrappreżentaw il-quċċata tal-arti u l-arkitettura Nepali, u juru sengħa fl-injam, fil-metall u fil-ġebel li ġiet ipperfezzjonata tul elfejn sena. It-tieqa "ankhijhyal", li tippermetti veduta f'direzzjoni waħda tad-dinja ta' barra, hija eżempju ta' sengħa unika tal-injam Nepaliża li tinsab kemm f'bini domestiku kif ukoll pubbliku, kemm jekk antik kif ukoll modern. Ħafna kulturi jżebgħu l-ħitan tad-djar tagħhom b'disinji regolari, figuri ta' allat u bhejjem, u simboli reliġjużi; oħrajn jżebgħuhom b'kuluri solidi, ħafna drabi jużaw tafal jew ħamrija sewda li tikkuntrasta mal-ħamrija safra jew il-ġebla tal-ġir. Is-soqfa ta' strutturi reliġjużi u domestiċi għandhom sporġenzi sinifikanti, preżumibbilment biex jipprovdu protezzjoni mix-xemx u x-xita. L-injam fi strutturi domestiċi huwa minqux fin, bħal dak tal-kontropartijiet reliġjużi tagħhom. Is-serq kulturali huwa kriżi fin-Nepal, minkejja l-isforzi biex jiġi miġġieled. === Letteratura u arti tal-ispettaklu === [[File:Bhanu Bhakta Acharya (1814-1869) author.jpg|thumb|Bhanubhakta Acharya, kittieb Nepali li traduċa l-epopea antika Ħindu Ramayana għal-lingwa Nepali.]] Il-letteratura tan-Nepal kienet marbuta mill-qrib ma' dik tal-bqija tal-Asja t’Isfel sakemm il-pajjiż ingħaqad fi renju modern. Ix-xogħlijiet letterarji — miktuba bis-Sanskrit minn qassisin Brahmins edukati, li wħud minnhom kienu bbażati f'Varanasi — kienu jinkludu testi reliġjużi u leġġendi dwar rejiet, allat u demonji. L-eqdem test li għadu jeżisti bil-lingwa Nepaliża jmur lura għas-seklu 13; madankollu, apparti minn materjal epigrafiku, ma nstabet l-ebda letteratura Nepaliża ta' qabel is-seklu 17. Il-letteratura Newar tmur lura kważi 500 sena. L-istorja moderna tal-letteratura Nepaliża tibda b'Bhanubhakta Acharya (1814–1868), li kien l-ewwel wieħed li kiteb xogħlijiet sinifikanti u influwenti bil-lingwa Nepaliża — lingwa aċċessibbli għall-mases — l-aktar notevoli fosthom il-*Bhanubhakta Ramayana*, traduzzjoni tal-epika antika Ħindu. Lejn l-aħħar tas-seklu 19, Motiram Bhatta ppubblika edizzjonijiet stampati tax-xogħlijiet ta' Acharya; permezz tal-isforzi tiegħu, huwa popolarizza l-letteratura bil-lingwa Nepaliża u mexxieha lejn il-modernità. Sa nofs is-seklu 20, il-letteratura Nepaliża ma baqgħetx limitata għat-tradizzjonijiet letterarji Ħindu. Influwenzati mit-tradizzjonijiet letterarji tal-Punent, il-kittieba ta' dak iż-żmien bdew jipproduċu xogħlijiet li kienu jindirizzaw kwistjonijiet soċjali kontemporanji, filwaqt li ħafna oħrajn komplew jarrikkixxu t-tradizzjonijiet poetiċi Nepaliżi b’poeżija Nepaliża awtentika. Il-letteratura Newar ukoll ħarġet bħala tradizzjoni letterarja ewlenija. Wara l-wasla tad-demokrazija fl-1951, il-letteratura Nepaliża ffjorixxiet, u bdew jiġu prodotti xogħlijiet letterarji f’ħafna lingwi oħra. Il-letteratura Nepaliża kompliet timmodernizza ruħha; f’dawn l-aħħar snin, ġiet influwenzata bil-qawwa mill-esperjenza tan-Nepal wara l-gwerra ċivili kif ukoll mit-tradizzjonijiet letterarji globali. Maruni, Lakhey, Sakela, Kauda u Tamang Selo huma eżempji ta' mużika u żfin tradizzjonali tan-Nepal li ġejjin mir-reġjuni muntanjużi tal-pajjiż. L-industrija tal-films tan-Nepal hija magħrufa bħala "Kollywood." L-Akkademja tan-Nepal hija l-istituzzjoni ewlenija għall-promozzjoni tal-arti u l-kultura fin-Nepal, u twaqqfet fl-1957. === Ħwejjeġ === [[File:Bhoto jatra.jpg|thumb|Raġel tan-Nepal liebes Daura-Suruwal, kowt, u topi ta' Dhaka juri l-bhoto waqt il-festival Bhoto Jatra.]] Minn żminijiet antiki sal-era moderna, l-ilbies tradizzjonali l-aktar komuni fin-Nepal, kemm għall-irġiel kif ukoll għan-nisa, kien jikkonsisti f'biċċa drapp imgeżwra mal-ġisem. Għan-nisa, dan l-ilbies evolva maż-żmien fis-sari — biċċa drapp waħda twila, magħrufa li tkejjel sitt jards u li hija wiesgħa biżżejjed biex tgħatti l-parti t’isfel tal-ġisem. Is-sari jintrabat mal-qadd, jitgeżwer madwar il-parti t’isfel tal-ġisem, u mbagħad jitħalla jaqa’ fuq l-ispalla. Fil-forma aktar moderna tiegħu, jintuża biex jgħatti r-ras — u xi kultant il-wiċċ — bħal velu, partikolarment fir-reġjun tat-Terai. Jintlibes flimkien ma' dublett ta' taħt (petticoat) u jiddaħħal fiċ-ċinturin tad-dublett biex jibqa' f'postu sew. Jintlibes ukoll ma’ bluża, jew cholo, li sservi bħala l-ilbies ewlieni għall-parti ta' fuq tal-ġisem; it-tarf tas-sari li jkun imdendel fuq l-ispalla jaħbi l-kontorni tal-parti ta' fuq tal-ġisem u jgħatti ż-żona tal-qadd. Il-kombinazzjoni ta' *cholo* u sari saret l-ilbies preferut għal okkażjonijiet formali, ambjenti uffiċjali u laqgħat festivi. Fil-forma l-aktar tradizzjonali tiegħu — meta jintlibes waqt attivitajiet ta' kuljum, xogħol tad-dar jew xogħol manwali — jidher bħala fariya jew *gunyu*; dawn ġeneralment ikunu iqsar u idjaq minn sari standard u jitgeżwru għalkollox madwar il-parti t’isfel tal-ġisem. Għall-irġiel, biċċa drapp simili iżda iqsar — ​​id-*dhoti* — isservi bħala ilbies għall-parti t’isfel tal-ġisem; din ukoll titkebbeb madwar il-qadd. Fost l-Arjani, id-drapp jitkebbeb darba madwar kull riġel qabel ma jgħaddi minn bejn ir-riġlejn u jiddaħħal sew fil-parti ta' wara. Id-*dhoti* u l-varjanti tiegħu — li ​​normalment jintlibsu fuq langauti — jiffurmaw l-ilbies għall-parti t'isfel tal-ġisem fl-ilbies tradizzjonali tal-popli Tharu, Gurung u Magar, kif ukoll tal-poplu Madheshi, fost oħrajn. Forom oħra ta' ilbies tradizzjonali li ma jinvolvux ħjata jew tfassil jinkludu l-patukas (strixxa drapp imkebba sewwa madwar il-qadd bħal faxxa — parti mill-biċċa l-kbira tal-ilbiesi tradizzjonali tan-Nepal u li spiss iżżomm khukuri meta tintlibes mill-irġiel); xalpi bħal pachhyauras u majetros; xalli bħall-ga tan-Newar u l-khata tat-Tibet; ghumtos (velijiet tal-għarusa); u tipi varji ta' turbani — xalpi li jintlibsu madwar ir-ras għal raġunijiet tradizzjonali jew għall-protezzjoni mix-xemx jew mill-kesħa — magħrufa bħala pheta, pagri jew sirpau. Sal-bidu tal-ewwel millennju W.K., l-ilbies komuni tan-nies tal-Asja t'Isfel kien jikkonsisti f'biċċiet tad-drapp mhux meħjuta. Il-wasla tal-Kushans mill-Asja Ċentrali, għall-ħabta tas-sena 48 WK, għamlet popolari l-ilbies maqtugħ u meħjut fi stil tipiku tal-Asja Ċentrali. L-aktar forma sempliċi ta' ilbies meħjut hija l- bhoto (vesta rudimentali), li tintlibes kemm mis-subien kif ukoll mill-bniet; tradizzjonalment, dan huwa l-uniku ilbies li jilbsu t-tfal sakemm jilħqu l-età adulta u jibdew jilbsu ħwejjeġ tal-kbar—kultant waqt ċerimonja ta' tranżizzjoni, bħaċ-ċerimonja gunyu-choli għall-bniet Ħindu. L-irġiel ikomplu jilbsu l-bhoto anke meta jikbru. Għall-parti ta' fuq tal-ġisem, l-irġiel tipikament jilbsu vesta bħall- *bhoto* jew qmis tat-tip *kurta*, bħad-daura—qmis twila b'għeluq doppju fuq quddiem u għonq magħluq, li fiha ħames tiwi u tmien rbitiet biex titwaħħal mal-ġisem. Is-suruwal—kelma li tfisser sempliċiment "qalziet"—iservi bħala alternattiva għad-dhoti, il-kachhad (li jilbsuh in-nies tal-poplu Magar), jew il- lungi (li jilbsuh in-nies tal-poplu Tharu), u fi żminijiet aktar reċenti saħansitra ħa posthom; tradizzjonalment, ikun wiesa’ ħafna ’l fuq mill-irkopptejn iżda jidjieq ’l isfel biex jiġi mwaħħal mal-għekiesi, u jintrabat mal-qadd permezz ta' qafla. Il-blużi moderni tat-tip cholo, li jintlibsu mas-saris, normalment ikollhom kmiem qosra, buttuna waħda, u ma jgħattux iż-żona tal-qadd. Il-verżjoni tradizzjonali, magħrufa bħala chaubandi cholo, tixbaħ lid-daura: ikollha kmiem twal, għeluq doppju fuq quddiem bi tiwi u rbitiet, u tinżel sal- patuka (faxxa tal-qadd), u b'hekk tgħatti ż-żona tal-qadd. Id-daura-suruwal u l- gunyu-cholo servew bħala l-ilbies nazzjonali għall-irġiel u n-nisa rispettivament sal-2011, meta din id-denominazzjoni tneħħiet biex jiġi eliminat kull favoritizmu. L-ilbies tradizzjonali għal ħafna gruppi etniċi Pahari jikkonsisti fid- daura-suruwal (jew ilbies simili) flimkien ma' patuka, dhaka topi (beritta), u kiswa ta' fuq (kowt) għall-irġiel; u l-gunyu-cholo (jew xi ħaġa simili) flimkien ma' patuka u, għan-nisa, xi kultant xalpa tar-ras. Għal ħafna gruppi oħra, l-ilbies tradizzjonali tal-irġiel jikkonsisti f'qmis jew vest flimkien ma' *dhoti*, kachhad jew lungi. Fir-reġjuni għoljin tal-Ħimalaja, l-ilbies tradizzjonali huwa influwenzat ħafna mill-kultura Tibetana. In-nisa Sherpa jilbsu ċ-chuba flimkien mal-fardal pangi, filwaqt li l-irġiel Sherpa jilbsu qomos bi kmiem twal u għenuq għoljin u iebsin — magħrufa bħala tetung — taħt iċ-chuba. Il-kpiepel Tibetani Xamo Gyaise tas-Sherpa, id-dhaka topi li jilbsu l-irġiel Pahari, u l-kpiepel tondi tat-Tamang huma fost l-aktar tipi distintivi ta' xedd ir-ras. In-nisa Ħindu miżżewġin jilbsu tika, sindoor, pote (ġiżirajjen biż-żibeġ) u brazzuletti ħomor. Huwa komuni li jilbsu dehbijiet tad-deheb u tal-fidda—kultant inkrustati b'ħaġar prezzjuż. Id-dehbijiet tad-deheb jinkludu l-*mangalsutras* u t-*tilaharis* li jilbsuhom il-Ħindu flimkien mal-pote; is-samyafung (fjura kbira tad-deheb li tintlibes fuq ir-ras) u n-nessey (imsielet kbar u ċatti tad-deheb) li jilbsuhom in-nies tal-poplu Limbu; kif ukoll is-sirphuli, is-*sirbandhi* u ċ-chandra li jilbsuhom in-nies tal-poplu Magar. In-nisa tal-poplu Tharu jistgħu jilbsu sa sitt kilogrammi ta' dehbijiet tal-fidda, inklużi l-*mangiya* (li tintlibes fuq ir-ras), it-*tikuli* (fuq il-forehead), u l-*kanseri* u t-tikahamala (madwar l-għonq). Il-moda fin-Nepal inbidlet b’mod sinifikanti matul l-aħħar 50 sena. Fiż-żoni urbani, is-sari qed jintuża dejjem inqas bħala ilbies ta' kuljum u qed isir ilbies riżervat għal okkażjonijiet formali. Il-kurta suruwal tradizzjonali rarament jintlibes minn nisa żgħażagħ, li dejjem aktar jippreferu l-jeans. Id-*dhoti* spiċċa l-aktar bħala ilbies ċerimonjali għax-xamani u għall-qassisin Ħindu. === Kċina === [[File:Nepali dal-bhat-tarkari.jpg|thumb|"Dal-bhat thali" li tikkonsisti f’ross mgħolli, soppa tal-għads, ħaxix aħdar imqalli, kari tal-ħaxix, jogurt, "papad" u insalata tal-ħaxix.]] Il-kċina tan-Nepal tinkludi varjetà wiesgħa ta' stili ta' tisjir reġjonali u tradizzjonali. Minħabba d-diversità fit-tipi ta' ħamrija, fil-klima, fil-kultura, fil-gruppi etniċi u fl-okkupazzjonijiet, dawn il-kċejjen ivarjaw b'mod sinifikanti, billi jagħmlu użu minn ħwawar, ħxejjex aromatiċi, ħaxix u frott disponibbli lokalment. L-Iskambju Kolombjan introduċa l-patata, it-tadam, il-qamħirrum, il-karawett, il-ġewż tal-anakardju, l-ananas, il-gwava u—fuq kollox—il-bżar jaħraq (chili peppers) fl-Asja t’Isfel; dawn kollha saru ikel bażiku. Iċ-ċereali mkabbra fin-Nepal, flimkien mal-istaġuni tat-tħawwil u r-reġjuni tagħhom, jikkorrispondu fil-biċċa l-kbira maż-żmien tal-monsuni u mal-varjazzjonijiet fl-altitudni. Ir-ross u l-qamħ jiġu kkultivati ​​primarjament fil-pjanuri ta' Terai u fil-widien imsaqqija sew, filwaqt li l-qamħirrum, il-millieġ, ix-xgħir u l-qamħ saraċin jitkabbru l-aktar fl-għoljiet li huma aktar niexfa u inqas fertili. Ikla tipika tan-Nepal tikkonsisti f’xi tip ta' qamħ jew ċereali msajjar sempliċiment, akkumpanjat minn platti b'togħma rikka u li joffru sens ta' kumdità. Dawn tal-aħħar jinkludu l-għads, il-legumi u l-ħaxix, li spiss jiġu mħawwra bil-ġinġer u t-tewm, jew b’taħlitiet aktar elaborati ta' kosbor, kemmun, żagħfran (turmeric), kannella, kardamomu, jimbu u ħwawar oħra. Is-soltu tiġi servuta fuq trej, jew thali, b'post ċentrali għaċ-ċereali msajjar u skutelli żgħar għall-akkumpanjamenti l-oħra. Dawn l-elementi jingħaqdu flimkien billi jitħalltu direttament—bħar-ross u l-għads—jew billi wieħed ikebbeb element—bħall-ħobż—madwar ieħor, bħall-ħaxix imsajjar. Id-Dal-bhat, li għandu r-ross imsajjar bil-fwar bħala l-bażi tiegħu, huwa l-aktar eżempju komuni, u spiss ikun akkumpanjat minn prodotti tal-ħalib u kultant mil-laħam. Il-ħobż ċatt tal-qamħ bla ħmira magħruf bħala *chapati* kultant jieħu post ir-ross, speċjalment f’Terai, filwaqt li d-Dhindo—ippreparat billi tgħalli d-dqiq tal-qamħirrum, tal-millieġ jew tal-qamħ saraċin fl-ilma waqt li tħawwad kontinwament u żżid id-dqiq sakemm tinkiseb konsistenza ħoxna u kważi solida—huwa s-sostitut ewlieni fiż-żoni tal-għoljiet u tal-muntanji. It-Tsampa, dqiq magħmul mix-xgħir inkaljat jew ipproċessat apposta, huwa l-ikel bażiku fir-reġjuni għoljin tal-Ħimalaja. Madwar in-Nepal kollu, il-*Gundruk*—ħaxix bil-weraq li jiġi ffermentat u mbagħad imnixxef fix-xemx—iservi kemm bħala delikatezza kif ukoll bħ [[File:Plateful of Momo in Nepal.jpg|thumb|Dumplings Momo biċ-chutney]] Karatteristika notevoli tal-kċina Nepali hija l-eżistenza ta' diversi tradizzjonijiet kulinari veġetarjani distinti, li kull waħda minnhom tirrifletti l-istorja ġeografika u kulturali ta' dawk li jħaddnuhom. Huwa maħsub li l-emerġenza tal-ahimsa — jiġifieri l-evitar tal-vjolenza kontra kull forma ta' ħajja — fi ħdan ħafna ordnijiet reliġjużi fi stadju bikri tal-istorja tal-Asja t'Isfel (partikolarment fl-Induiżmu tal-Upanishads, fil-Buddiżmu u fil-Ġainiżmu) kienet fattur sinifikanti fil-firxa tal-veġetariżmu fost partijiet mill-popolazzjoni Induista u Buddista tan-Nepal, kif ukoll fost il-Ġainisti. Dawn il-gruppi spiss iħossu stmerrija qawwija għall-idea li jieklu l-laħam. Għalkemm il-konsum tal-laħam ras għal ras fin-Nepal huwa baxx, il-prevalenza tal-veġetariżmu mhijiex għolja daqs kemm hi fl-Indja; dan minħabba l-firxa tax-Xaktiżmu, tradizzjoni li fiha s-sagrifiċċju tal-annimali huwa karatteristika prominenti. [[File:Samaybaji.JPG|thumb|Samayabaji (kċina Newar)]] Il-kċina tan-Nepal għandha karatteristiċi distintivi li jiddistingwuha minn dik tal-ġirien tagħha fit-tramuntana u fin-nofsinhar. Il-curries tan-Nepal—li ġeneralment ikunu bbażati fuq it-tadam u eħfef—huma inqas jaħarqu mill-verżjonijiet Indjani bbażati fuq il-krema, filwaqt li l-momo (għaġina mimlija) tan-Nepal huma sinjuri fl-ispices meta mqabbla mal-verżjonijiet tat-tramuntana. Il-kċina Newar, waħda mit-tradizzjonijiet kulinari l-aktar sinjuri u influwenti tan-Nepal, hija aktar elaborata u varjata minn ħafna oħrajn, hekk kif żviluppat fil-Wied fertili u prosperu ta' Kathmandu. Ikla tipika Newar tista' tikkonsisti f'aktar minn tużżana platti, inklużi qmuħ, laħam, curries tal-ħaxix, chutneys u pickles. Eżempji notevoli jinkludu Kwanti (soppa tal-fażola mnibbta), chhwela (laħam imħawwar), chatamari (crepe tad-dqiq tar-ross), bara (patty tal-għads moqli), kachila (laħam ikkapuljat nej immarinat), samaybaji (li għandu r-ross imsawwat bħala l-element ewlieni), lakhaamari u yomari. Il-Juju dhau, jogurt ħelu li joriġina minn Bhaktapur, huwa wkoll rinomat. Il-kċina Thakali hija tradizzjoni oħra magħrufa sew li tgħaqqad flimkien influwenzi Tibetani u Indjani, u tuża firxa wiesgħa ta' ingredjenti—partikolarment ħxejjex aromatiċi u ħwawar. Fir-reġjun ta' Terai, il-Bagiya—għaġina tad-dqiq tar-ross b'mili ħelu—hija popolari fost il-popli Tharu u Maithil. Diversi komunitajiet f'Terai jippreparaw sidhara (ħut żgħir imnixxef fix-xemx imħallat mal-weraq tat-taro) u biriya (pejst tal-għads imħallat mal-weraq tat-taro) biex jaħżnuhom għall-istaġun tal-għargħar tal-monsun. Ħelu tradizzjonali jinkludi *Selroti*, kasaar, fini u chaku. Il-Pulau (pilaf) jew il-kheer (pudina ħelwa tar-ross) spiss iservu bħala l-platt ewlieni waqt il-festi. It-te u x-xorrox tal-butir (il-likwidu ffermentat li jibqa' wara li l-jogurt jiġi mħawwad biex isir il-butir) huma xorb komuni mhux alkoħoliku. Kważi l-komunitajiet Janajati kollha għandhom il-metodi tradizzjonali tagħhom stess għall-produzzjoni tal-alkoħol. *Raksi* (spirtu distillat tradizzjonali), jaand (birra tar-ross), tongba (birra tal-millieġ) u chyaang huma l-varjetajiet l-aktar magħrufa. == Sports u rikreazzjoni == [[File:Kathmandu Rangasaala(Football Stadium) (2).JPG|thumb|left|L-Istadium Dasharath Rangasala nbena mill-gvern tar-Renju tan-Nepal bejn l-1956 u l-1958 u għandu kapaċità ta' bejn 13,000 u 15,000 persuna.]] [[File:Nepali Fans.JPG|thumb|Il-partitarji tan-Nepal tal-cricket huma magħrufa għall-appoġġ entużjastiku ħafna tagħhom lit-tim nazzjonali.]] Sports indiġeni tan-Nepal bħal *dandi biyo* u *kabaddi* — li ​​sa ftit ilu kienu meqjusa bħala sports nazzjonali mhux uffiċjali — għadhom popolari fiż-żoni rurali. Minkejja diversi sforzi, l-istandardizzazzjoni u l-iżvilupp tad-*dandi biyo* għadhom ma ntlaħqux, filwaqt li l-*kabaddi* għadu fil-bidu nett tiegħu bħala sport professjonali fin-Nepal. Il-*Bagh-chal*, logħba tal-bord antika li huwa maħsub li oriġinat fin-Nepal, għadha popolari sal-lum u tista' tintlagħab fuq bordijiet imfassla bil-ġibs u bl-użu ta’ ċagħaq. Il-Ludo, is-Snakes and Ladders u l-carrom huma passatempi popolari; jintlagħab ukoll iċ-ċess. Il-volleyball ġie ddikjarat bħala l-isport nazzjonali tan-Nepal fl-2017. Logħob popolari fost it-tfal jinkludi verżjonijiet tal-logħba tal-qbid (tag), il-logħba tal-għadam (knucklebones), il-logħba tal-kwadri mal-art (hopscotch), Duck, Duck, Goose u lagori, filwaqt li l-blalen tal-ħġieġ (marbles), il-fuqqiegħ (spinning tops), ir-roti li jiġu mbuttati b'bastun u l-cricket fit-triq huma wkoll popolari fost it-tfal. L-istrixxi tal-lastku — jew strixxi maqtugħin mit-tubi ta' ġewwa tar-roti — iservu bħala tagħmir sportiv versatili għat-tfal tan-Nepal; dawn jistgħu jinġabru flimkien jew jintrabtu u jintużaw biex jintlagħbu logħob bħad-dodgeball, il-logħba tal-ħajt bejn is-swaba' (cat's cradle), il-*jianzi* u diversi logħob bil-ħabel tal-qbiż. [[File:Dasarath Stadium during 2022 SAFF Women's Championship Final match.jpg|thumb|left|L-Istadium Dasharath Rangasala nbena mill-gvern tar-Renju tan-Nepal bejn l-1956 u l-1958 u għandu kapaċità ta' bejn 13,000 u 15,000 persuna.]] [[File:TU Stadium 2025.jpg|thumb|Il-Grawnd Internazzjonali tal-Cricket tal-Università ta' Tribhuvan inbena mill-Gvern tar-Renju tan-Nepal fl-1998, b'dimensjonijiet ta' 154 metru (168 jarda) b'132 metru (144 jarda).]] [[File:TU Cricket Stadium in 2025.jpg|thumb|left|Il-Grawnd Internazzjonali tal-Cricket tal-Università ta' Tribhuvan inbena mill-Gvern tar-Renju tan-Nepal fl-1998, b'dimensjonijiet ta' 154 metru (168 jarda) b'132 metru (144 jarda).]] [[File:Kirtipur Cricket Ground3.JPG|thumb|Il-Grawnd Internazzjonali tal-Cricket tal-Università ta' Tribhuvan inbena mill-Gvern tar-Renju tan-Nepal fl-1998, b'dimensjonijiet ta' 154 metru (168 jarda) b'132 metru (144 jarda).]] Il-futbol u l-cricket huma sports professjonali popolari. In-Nepal huwa kompetittiv fil-futbol fir-reġjun tal-Asja t'Isfel; għalkemm qatt ma rebaħ il-Kampjonat tas-SAFF, kiseb ċertu suċċess fil-Logħob tal-Asja t'Isfel. Ġeneralment, jikklassifika fl-inqas kwart tal-klassifika dinjija tal-FIFA. In-Nepal kiseb suċċess ukoll fil-cricket, fejn iżomm l-istatus ta' ODI u jikklassifika b'mod konsistenti fost l-aqwa 20 fil-klassifiki tal-ICC għall-ODI u t-T20I. Il-pajjiż kiseb suċċess ukoll fl-atletika u fl-arti marzjali, billi rebaħ bosta midalji fil-Logħob tal-Asja t'Isfel u xi wħud fil-Logħob tal-Asja. In-Nepal qatt ma rebaħ midalja Olimpika. Sports bħall-basketball, il-volleyball, il-futsal, il-lotta, il-bodybuilding kompetittiv u l-badminton qed jiksbu wkoll popolarità. In-nisa kisbu suċċess fil-futbol, ​​fil-cricket, fl-atletika, fl-arti marzjali, fil-badminton u fl-għawm. In-Nepal jipparteċipa wkoll b'plejers u timijiet nazzjonali f'diversi tournaments għal persuni b'diżabilità, b'mod partikolari fil-cricket għall-għomja kemm tal-irġiel kif ukoll tan-nisa. L-uniku grawnd internazzjonali tal-pajjiż huwa d-Dasarath Stadium, li jintuża għal diversi skopijiet u fejn it-timijiet nazzjonali tal-futbol tal-irġiel u tan-nisa jilagħbu l-logħbiet tagħhom f'darhom. Minn mindu twaqqaf it-tim nazzjonali, in-Nepal lagħab il-logħbiet tal-cricket f'darhom fit-Tribhuvan University International Cricket Ground. Il-Pulizija tan-Nepal, il-Forza tal-Pulizija Armata u l-Armata tan-Nepal huma l-aktar entitajiet li jipproduċu plejers nazzjonali; atleti li jaspiraw għal karriera sportiva spiss jingħaqdu ma' dawn il-forzi tas-sigurtà minħabba l-opportunitajiet sportivi superjuri li joffru. L-isport fin-Nepal huwa mfixkel minn nuqqas ta' infrastruttura u finanzjament, kif ukoll mill-korruzzjoni, in-nepotiżmu u l-indħil politiku. Ftit ħafna plejers jirnexxilhom jaqilgħu l-għajxien tagħhom bħala atleti professjonali. == Gallerija == <gallery> Kathmandu-Hanuman Dhoka-Nasal Chowk-08-Pancamukhi Hanuman Mandir-2013-gje.jpg|Kathmandu Pashupatinath-Menschen-10-Holzsammler-2013-gje.jpg|Pashupatinath Patan-Palast-Garten-16-Stele-2015-gje.jpg|Patan Bhaktapur-Palastplatz 01 mit Siddhilakshmi-Cyasilim-Bhupatindramalla-Saeule-Vatsala-Yaksheshvara-gje.jpg|Bhaktapur Gokyo surroundings-44-Mulde-2007-gje.jpg|Himalaya Cho La Tsho-14-2007-gje.jpg|Himalaya Mustang-Chhungkar-08-Choerten-2015-gje.jpg|Mustang Mustang-Lo Manthang to Tibetan border-38-Milka-Kuh-2015-gje.jpg|Mustang Mount Everest as seen from Drukair2 PLW edit.jpg|Mount Everest </gallery> <gallery> File:Nepal adm location map.svg|Mappa File:Nepal relief location map.jpg|Nepal Relief Mappa tal-Post File:Flag of Kathmandu.svg|Bandiera ta' Katmandu/Katmandú File:NepalKathmanduDistrictmap.png|Map displaying Village Development Committees in Kathmandu District, Katmandu/Katmandú (Motto: Il-wirt tiegħi, il-kburija tiegħi, Kathmandu tiegħi) File:Kathmandu District in Nepal 2015.svg|Distrett ta' Kathmandu (Nepaliż: काठमाडौं जिल्ला) huwa distrett li jinsab fil-Wied ta' Kathmandu, Provinċja ta' Bagmati tan-Nepal. Huwa wieħed mis-77 distrett tan-Nepal, għandu erja ta' 413.69 km² (159.7 mi²), u huwa l-aktar distrett b'popolazzjoni densa fin-Nepal b'1,081,845 abitant fl-2001, 1,744,240 fl-2011 u 2,017,532 fil-kwartieri ġenerali amministrattivi. tad-distrett ta 'Kathmandu jinsab f'Kathmandu. Il-belt għandha 21 uffiċċju postali li jimmaniġġjaw il-posta minn madwar il-pajjiż u lil hinn, u Kathmandu DPO għandha 44,600 bħala kodiċi postali għal servizzi ta 'kunsinna ta' posta internazzjonali bħal UPS jew DHL Couriers, eċċ. </gallery> <gallery> File:Bhaktapur durbar square.jpg|Bhaktapur Durbar Square, il-kumpless tal-palazz irjali, fl-1854, miżbugħa minn Henry Ambrose Oldfield (1822-1871). File:Sindhuli Fort 01.jpg|Sindhuli Gadhi Ruins (Distrett tal-lum Sindhuli, Provinċja ta' Bagmati, Nepal) File:Kirtipur swords.jpg|Xwabel mill-Battalja ta' Kirtipur ((Nepal bhasa bhasa: कीर्तिपुरयाउ युद्ध) seħħew fl-1767 waqt il-konkwista ta' Gorkha tan-Nepal, u kienet miġġielda fil-belt prinċipali ta' Kathman f'Bagha fil-Wied ta' Nepal va tempju File:Kathmandu 1811 high (cropped).jpg|L-orizzont ta' Kathmandu mimli pagoda fl-1811. File:Kathmandu durbar square.jpg|Kathmandu Durbar Square, fejn saret il-battalja ewlenija, kif deher fl-1852, miżbugħa minn Henry Ambrose Oldfield (1822-1871).. File:Jaya prakash malla.jpg|Jaya Prakash Malla (saltan 1736–1768), l-aħħar re ta' Kathmandu File:Capture of Magaer.jpg|Qbid ta' Magaer (il-lum ir-raħal ta' Maga fil-majjistral ta' Gyirong): xena mill-Kampanja Gurkha (Nepal) 1792, Il-Gwerra Sino-Nepaliż (Nepaliż: नेपाल-चीन युद्ध u ċ-Ċiniż), magħrufa wkoll bħala Waro the u-Ċiniż bħala l-Kampanja Gorkha (Ċiniż: 廓爾喀之役), kienet gwerra miġġielda bejn id-dinastija Qing taċ-Ċina u r-Renju tan-Nepal bejn l-1788 u l-1792. File:Anglo-Nepal war.jpg|Bhakti Thapa (isfar) imexxi l-armata Gurkhali tan-Nepal kontra l-forzi Brittaniċi, Anglo-Nepal Thapa (isfar) li jmexxi l-armata Gurkhali tan-Nepal kontra l-forzi Brittaniċi, Il-Gwerra Anglo-Nepaliż (नेपाल-अङ्ग्रेज युद 46 ta' Marzu), magħrufa wkoll bħala l-1 ta' Novembru 1818 ्ध – Gorkha File:Joppen1907India1805a.jpg|Mappa tal-Indja fl-1805 File:Bhimsen-thapa-painting.jpg|Bhimsen Thapa, Prim Ministru tan-Nepal mill-1806 sal-1837. File:Gurkha soldier 1815.jpg|Gwerrier Gorkhali. File:Battle of Jaithak.JPG|Pożizzjoni palisade tan-Nepaliż f'Jaithak File:Eight Gurkha men depicted in a British Indian painting, 1815.jpg|Suldati Gorkhali fl-1815 AD File:Sugauli treaty.jpg|It-truppi ta' Bhimsen Thapa, il-lemin, f'Segauli, 1816, b'moskets Bess Brown Pattern ta' l-Indja u bayonets chupi. File:Sugauli Treaty cessions.png|It-Trattat ta' Sugauli tal-4 ta' Marzu 1816. Kien fl-interess ta' Ochterlony li jikkonkludi l-kampanja malajr minħabba l-avviċinament tal-istaġun tad-deni tal-aul, iżda wkoll minħabba li bosta mit-truppi Ewropej tiegħu kienu qed ibatu mid-diżinterija. File:Ilngurkhas1858.jpg|Gurkahs tas-66 Reġiment bil-kostum nazzjonali tagħhom File:Francis Edward Rawdon, Marquess of Hastings.jpg|Francis Edward Rawdon, Markiż ta' Hastings, Gvernatur Ġenerali tal-Indja mill-1813 sal-1823. File:Officer and Private, 40th Foot, 1815.jpg|Uffiċjal u suldat, l-40 Reġiment tal-Marda Brittaniċi, 1815 File:Nepal-Tibet Treaty of 1856.jpg|It-Trattat ta' Thapathali (Ċiniż: 藏尼條約) kien trattat iffirmat bejn il-gvern Tibetan ta' Ganden Phodrang (dak iż-żmien protettorat tad-dinastija Qing) u r-Renju tan-Nepal f'Thapathali Durbar f'Kathmandu, il-kapitali tan-Nepal, wara n-Nepal. -Gwerra tat-Tibet (1855–1856). F'Jannar 1856, grupp rappreżentattiv mit-Tibet (flimkien ma' ambaxxatur Ċiniż) ġie Kathmandu biex jiddiskuti t-trattat. Wara diskussjoni twila, il-grupp rappreżentattiv fl-aħħar iffirma trattat fl-24 ta' Marzu. </gallery> <gallery> File:Nepal army-Basantapur darbar square3.JPG|Guruju Paltan (kumpanija tal-infanterija ċerimonjali) tal-Armata tan-Nepal bl-uniformi tradizzjonali File:Kukri, karda & chakmak.jpg|Khukuri, Karda u Chakmak. Khukuri hija l-arma simbolika tal-armata tan-Nepal File:Kukri.jpg|Il-Khukuri hija l-arma u l-għodda tradizzjonali tal-Gurkhas. File:Nepali soldiers Le Bon 1885.jpg|Suldati Nazzjonali tan-Nepal minn Gustave Le Bon, 1885 File:Nepal Army Special Forces.jpg|Suldati tal-Armata tan-Nepal f'Jum l-Armata </gallery> ==Referenzi== {{Referenzi}} {{Asja}} [[Kategorija:Nepal| ]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Asja]] [[Kategorija:Pajjiżi interkjużi]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1768]] ld60gkqxcbgavrtn979vfzkzbozm6a8 331780 331759 2026-08-26T05:12:39Z ĠanniĠuzeppi 27231 /* Unifikazzjoni, espansjoni u konsolidazzjoni (1768–1846) */ 331780 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika Federali Demokratika tan-Nepal |isem_nattiv = सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल<br />''Sanghiya Loktāntrik Ganatantra Nepāl'' |isem_komuni = Kirġiżistan |stampa_bandiera = Flag of Nepal.svg |stampa_emblema =Emblem of Nepal.svg |tip_simbolu = Emblema |daqs_simbolu = 125px |stampa_mappa = Nepal (orthographic projection).svg |stampa_mappa2 = Map of Nepal (Political and Administrative).jpg |deskrizzjoni_mappa = <small>Pożizzjoni tan-Nepal (aħdar)</small> |ħolqa_bandiera = Bandiera tan-Nepal |ħolqa_emblema = Emblema tan-Nepal |ħolqa_demografija = Demografija tan-Nepal |mottu_nazzjonali = जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी <small>([[Sanskrit]])<br/>''Janani Janmabhoomischa Swargadapi Gariyasi''</small> |innu_nazzjonali = ''[[Sayaun Thunga Phool Ka|Sayaun Thunga Phulka]]''<br/><small>''Magħmula minn Mijiet ta' Fjuri''</small> |lingwi_uffiċjali = [[lingwa Nepali|Nepali]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Kathmandu]] |latd=27 |latm=42 |latNS=N |lonġd=85 |lonġm=19 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[Kathmandu]] |leġislatura = [[Assemblaġġ kostitwenti]] |tip_gvern = [[Repubblika parlamentari]] [[Repubblika federali|federali]] |titlu_kap1 = [[President tan-Nepal|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru tan-Nepal|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Ram Chandra Paudel]] |isem_kap2 = [[Balen Shah]] |poż_erja = 95 |erja_km2 = 147,181 |erja_mi_kw = 56,827 |perċentwal_ilma = 2.8 |sena_stima_popolazzjoni = 28,982,771 |stima_popolazzjoni = 2016 |poż_stima_popolazzjoni = <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 26,494,504 |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011 |densità_popolazzjoni_km2 = 180 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 518 |poż_densità_popolazzjoni = 62 |sena_PGD_PSX = 2013 |PGD_PSX = $62.384 biljun<ref>http://databank.worldbank.org/data/download/GDP_PPP.pdf</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita =$2,310 |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2014 |IŻU = {{increase}} 0.548<ref name="HDI">{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |titlu=2015 Human Development Report |sena=2015 |data-aċċess=2015-12-15 |pubblikatur=United Nations Development Programme |lingwa=Ingliż}}</ref> |poż_IŻU = 145 |kategorija_IŻU =<span style="color:#e0584e;white-space:nowrap;">bax</span> |tip_sovranità = [[Unifikazzjoni tan-Nepal|Unifikazzjoni]] |avveniment_stabbilit1 = Renju iddikjarat |data_stabbilit1 = 25 ta' Settembru 1768 |avveniment_stabbilit2 = Stat iddikjarat |data_stabbilit2 = 15 ta' Jannar 2007 |avveniment_stabbilit3 =Repubblika iddikjarata |data_stabbilit3 = 28 ta' Mejju 2008 |valuta = [[Rupee tan-Nepal]] |kodiċi_valuta = NPR |żona_ħin = [[Ħin Koordinat Universali|UTC]] |differenza_ħku = +05:45 |żona_ħin_legali = [[Ħin Koordinat Universali|UTC]] |differenza_żona_ħin_legali = +05:45 |cctld = [[.np]] |kodiċi_telefoniku = +977 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $19.921 biljun |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $743 |poż_PGD_nominali_per_capita = }} In-'''Nepal''' ([[lingwa Nepali|Nepali]]:नेपाल), uffiċjalment ir-'''Repubblika Federali Demokratika tan-Nepal''',<ref>{{ċita web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html|titlu=CIA&nbsp;– The World Factbook|pubblikatur=CIA|data-aċċess=2012-12-05|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20101229013308/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html|arkivju-data=2010-12-29|url-status=dead}}</ref> huwa [[pajjiż interkjuż]] fl-[[Asja t'Isfel]]. B'erja ta' 147,181 kilometri kwadri (56,827 mi kw) u b'popolazzjoni ta' madwar 27 miljun, in-Nepal huwa t-[[Lista ta' pajjiżi skont l-erja|93 l-akbar]] pajjiż mill-erja<ref>{{ċita web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|titlu=The World Factbook: Rank order population|pubblikatur=CIA|data-aċċess=2014-02-14|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|arkivju-data=2014-02-09|url-status=dead}}</ref> u l-[[Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni|41 l-akbar]] pajjiż mill-popolazzjoni. Il-pajjiż huwa allokat fil-[[Ħimalajas]] u mill-[[Indja]] minn nofsinhar, mill-lvant, u mill-Punent. In-Nepal huwa separat mill-[[Bangladexx]] minn kuritur dejjaq Indjan ta' [[Kuritur Siliguri|Siliguri]] u mill-[[Butan]] minn stat ta' [[Sikkim]]. [[Kathmandu]] hija l-belt kapitali u l-akbar metropoli tal-pajjiż. == Etimoloġija == [[File:Nēpāla in the Allahabad Pillar inscription.jpg|thumb|"Nēpāla" fl-iskritt Brahmi tardiv, fl-iskrizzjoni tal-Kolonna ta’ Allahabad ta’ Samudragupta (350–375 WK).]] Qabel l-unifikazzjoni tan-Nepal, il-Wied ta' Kathmandu kien magħruf bħala n-Nepal. L-oriġini preċiża tat-terminu *Nepāl* mhijiex ċerta. In-Nepal jissemma f'testi letterarji Indjani tal-qedem li jmorru lura għar-raba' seklu W.K. Ma tistax tiġi stabbilita kronoloġija assoluta, ladarba anke l-eqdem testi jistgħu jinkludu kontribuzzjonijiet anonimi li jmorru lura għall-bidu tal-era moderna. L-isforzi tal-istudjużi biex jipproponu teorija plawżibbli huma mfixkla min-nuqqas ta' ħarsa ġenerali storika komprensiva u minn fehim insuffiċjenti tal-lingwistika jew tal-lingwi rilevanti Indo-Ewropej u Tibeto-Burmani. Skont il-mitoloġija Ħindu, in-Nepal jieħu ismu minn għaref Ħindu tal-qedem jismu Ne, magħruf ukoll bħala Ne Muni jew Nemi. Skont il-*Pashupati Purāna*, billi kienet art protetta minn Ne, iż-żona fil-qalba tal-Ħimalaja saret magħrufa bħala Nepāl. Skont in-*Nepāl Mahātmya*, Pashupati kien afda lil Nemi bil-protezzjoni tal-pajjiż. Skont il-mitoloġija Buddista, il-Bodhisattva Manjushri tbattal lag primordjali mimli sriep biex joħloq il-Wied tan-Nepal u pproklama li Adi-Buddha Ne kien se jieħu ħsieb il-komunità li stabbiliet ruħha hemmhekk; billi l-wied kien għal qalbu lil Ne, ingħata l-isem ta’ Nepāl. Skont il-*Gopalarājvamshāvali*, kompilata għall-ħabta tas-snin tmenin tas-seklu erbatax, in-Nepal jieħu ismu minn Nepa, ragħaj tal-baqar li waqqaf il-fergħa Nepaliżi tal-Abhiras. F'dan ir-rakkont, il-baqra li kien qed jaħleb fil-post fejn skopra l-Jyotirlinga ta' Pashupatinath kienet jisimha wkoll Ne. L-etimoloġija "Ne Muni" ġiet miċħuda minn viżitaturi Ewropej bikrin. L-Indologu Norveġiż Christian Lassen ippropona li *Nepāla* kienet kelma komposta minn *Nipa* (qiegħ ta’ muntanja) u *-ala* (forma mqassra ta’ *alaya*, li tfisser "abitazzjoni"), u għalhekk *Nepāla* kienet tfisser "abitazzjoni fil-qiegħ tal-muntanja." L-Indologu Sylvain Lévi qies it-teorija ta’ Lassen bħala waħda li ma tistax tiġi sostnuta, iżda ma ppropona l-ebda teorija tiegħu stess; huwa sempliċiment issuġġerixxa li jew *Newara* hija forma vernakulari tal-kelma Sanskrita *Nepala*, jew inkella *Nepala* hija forma Sanskritizzata tat-terminu etniku lokali. Il-fehma tiegħu sabet xi appoġġ, għalkemm ma ssolvix il-kwistjoni tal-etimoloġija. Ġie propost ukoll li *Nepa* hija għerq tat-tip Tibeto-Burman magħmul minn *ne* (baqar) u *pa* (gwardjan), fatt li jirrifletti li l-ewwel abitanti tal-wied kienu *gopalas* (rgħajja tal-baqar) u *mahispalas* (rgħajja tal-buflu). Suniti Kumar Chatterji kien jemmen li l-kelma "Nepal" oriġinat minn għeruq tat-tip Tibeto-Burman: *Ne*, li t-tifsira tagħha mhix ċerta (minħabba l-possibbiltajiet numerużi), u *pala* jew *bal*, li t-tifsira tagħhom intilfet għalkollox. == Storja == === Prestorja === Madwar 55,000 sena ilu, l-ewwel bnedmin moderni waslu fis-sottokontinent Indjan mill-Afrika. L-eqdem fdalijiet magħrufa ta’ bnedmin moderni fl-Asja t'Isfel imorru lura madwar 30,000 sena. L-eqdem evidenza arkeoloġika ta’ insedjamenti umani fin-Nepal tmur lura għal madwar l-istess perjodu. Wara s-sena 6500 QK, ħarġet evidenza tad-domestikazzjoni tal-għelejjel u tal-annimali għall-ikel, tal-bini ta’ strutturi permanenti, u tal-ħażna ta' surplus agrikolu f’Mehrgarh u f’siti oħra f’dik li llum hija l-Balochistan. Dawn l-iżviluppi gradwalment evolvew fiċ-Ċivilizzazzjoni tal-Wied tal-Indu, l-ewwel kultura urbana fl-Asja t’Isfel. F’Għoljiet Siwalik tad-distrett ta' Dang ġew skoperti siti preistoriċi li jmorru lura għall-perjodi Paleolitiku, Mesolitiku u Neolitiku. Huwa maħsub li l-ewwel abitanti tan-Nepal modern u taż-żoni biswit kienu nies assoċjati maċ-Ċivilizzazzjoni tal-Wied tal-Indu. Popli Dravidjani — li ​​l-istorja tagħhom tmur lura għal qabel il-bidu tal-Era tal-Bronż fis-sottokontinent Indjan (madwar is-sena 6300 QK) — jista’ jkun li għexu f’din iż-żona qabel il-wasla ta' gruppi etniċi oħra bħat-Tibeto-Burmani u l-Indo-Arjani. Sal-4000 QK, il-popli Tibeto-Burmani kienu waslu n-Nepal; huma waslu jew direttament minn fuq il-Ħimalaja mit-Tibet, jew inkella permezz tal-Mjanmar u l-Grigal tal-Indja, jew saħansitra permezz taż-żewġ rotot. Stella Kramrisch (1964) tinnota l-eżistenza ta’ substrat pre-Dravidjan u Dravidjan; dawn il-gruppi kienu preżenti fin-Nepal saħansitra qabel in-Newars, li kienu jiffurmaw il-maġġoranza tal-abitanti tal-qedem tal-Wied ta' Kathmandu. === Antik === [[File:Changunarayan photowalk-WLV-3897.jpg|thumb|left|Fil-kumpless tat-Tempju ta' Changu Narayan hemm iskrizzjoni fuq il-ġebel li tmur lura għas-sena 464 W.K.; din hija l-ewwel waħda tan-nepal sa mill-iskrizzjoni ta' Ashoka f'Lumbini (għall-ħabta tal-250 Q.K.).]] Madwar is-sena 600 QK, fir-reġjuni tan-Nofsinhar tan-Nepal u tat-Tramuntana tal-Indja bdew jitfaċċaw saltniet żgħar u konfederazzjonijiet ta' klanijiet. Minn waħda minn dawn—is-saltna ta' Shakya—ħareġ prinċep li aktar tard irrinunzja għall-istatus tiegħu biex jgħix ħajja axetika u sar magħruf bħala Gautama Buddha (li tradizzjonalment jitqiegħed fil-perjodu bejn il-563 u l-483 QK). Fis-sekli ta' wara, in-Nepal stabbilixxa ruħu bħala art ta' spiritwalità u post ta' kenn; kellu rwol sinifikanti fit-tixrid tal-Buddiżmu lejn l-Asja tal-Lvant permezz tat-Tibet u kkontribwixxa għall-preservazzjoni ta' manuskritti Ħindu u Buddisti. Għall-ħabta tal-250 QK, ir-reġjuni tan-nofsinhar kienu taħt l-influwenza tal-Imperu Maurya. L-Imperatur Mawrjan Ashoka għamel pellegrinaġġ lejn Lumbini — il-post fejn twieled il-Buddha skont it-tradizzjoni Buddista — u hemmhekk waqqaf kolonna; l-iskrizzjonijiet fuqha jimmarkaw il-bidu tal-istorja dokumentata tan-Nepal. Ashoka żar ukoll il-Wied ta' Kathmandu u bena monumenti biex ifakkar iż-żjara ta' Gautama Buddha f’dik iż-żona. Sas-seklu 4 WK, parti kbira min-Nepal kienet taħt l-influwenza tal-Imperu Gupta. Fil-Wied ta' Kathmandu, il-Kiratas ġew imbuttati lejn il-Lvant mil-Licchavis, u d-dinastija Licchavi telgħet fil-poter għall-ħabta tas-sena 400 W.K. Il-Licchavis bnew monumenti u ħallew warajhom sensiela ta' iskrizzjonijiet; l-istorja tan-Nepal matul dan il-perjodu hija rikostruwita kważi għalkollox abbażi tagħhom. Fis-sena 641, Songtsen Gampo tal-Imperu Tibetan bagħat lil Narendradeva lura lejn ir-renju Licchavi b’armata u ssottometta lin-Nepal. Sussegwentement, partijiet min-Nepal u mir-renju Licchavi waqgħu taħt l-influwenza diretta tal-Imperu Tibetan. Id-dinastija Licchavi bdiet tiddgħajjef lejn l-aħħar tat-tmien seklu u minflokha daħal il-ħakma tat-Thakuri. Ir-rejiet Thakuri ħakmu l-pajjiż sa nofs il-ħdax-il seklu W.K.; ftit li xejn huwa magħruf dwar dan il-perjodu, li spiss jissejjaħ il-"Perjodu tad-Dlam." === Medjevali === [[File:Sinja Valley, Karnali.jpg|thumb|left|Il-Wied ta' Sinja, meqjus bħala l-post tal-oriġini tar-Renju ta' Khasa u tal-lingwa Nepali.]] [[File:Patan Durbar Square-2644.jpg|thumb|Patan Durbar Square, waħda mit-tliet pjazez tal-palazz fil-Wied ta' Kathmandu, inbniet mid-dinastija Malla fis-seklu sbatax. Il-pjazez Durbar jirrappreżentaw il-quċċata ta' aktar minn millennju ta' żvilupp fl-arti u l-arkitettura tan-Nepal.]] Fil-ħdax-il seklu, fil-punent tan-Nepal ħareġ fil-beraħ imperu b'saħħtu tal-poplu Khas; fl-aqwa tiegħu, it-territorju tiegħu kien ikopri parti kbira mill-punent tan-Nepal kif ukoll partijiet mill-punent tat-Tibet u minn Uttarakhand, fl-Indja. Sas-seklu erbatax, l-imperu kien inqasam fil-*Baise rajyas* (li litteralment tfisser "22 stat"), li kienu assoċjati bejniethom b'mod laxk. Il-kultura u l-lingwa għonja tal-poplu Khas infirxu fin-Nepal kollu u saħansitra sa l-Indoċina fis-sekli ta' wara; il-lingwa tagħhom — li ​​aktar tard ingħatat l-isem ta' Nepali — saret il-*lingua franca* tan-Nepal u tar-reġjuni tal-Indja li jmissu miegħu. Fix-xlokk tan-Nepal, mal-fruntiera ma' Bihar, Simraungadh serviet bħala l-belt kapitali tal-Karnats ta' Mithila (jew Tirhut) għall-ħabta tas-sena 1100 W.K.; din baqgħet renju b'saħħtu għal aktar minn 200 sena, u għal perjodu anke ħakmet lil Kathmandu. Wara 300 sena oħra ta' ħakma Musulmana, Tirhut spiċċat taħt il-kontroll tas-Senas ta' Makwanpur. Fl-għoljiet tal-lvant, konfederazzjoni ta' prinċipati Kirat kienet tmexxi ż-żona li tinsab bejn Kathmandu u l-Bengal. Fil-Wied ta' Kathmandu, id-dinastija Malla — li ​​tidher fl-istorja tan-Nepal sa minn żminijiet antiki — stabbiliet ruħha f’Kathmandu u f'Patan f'nofs is-seklu 14. Għall-ewwel, il-Malla ħakmu l-wied taħt is-sovranità ta' Tirhut, iżda stabbilew renju indipendenti lejn l-aħħar tas-seklu 14 hekk kif Tirhut beda jitlef is-saħħa tiegħu. Matul dak l-istess perjodu, Jayasthiti Malla introduċa riformi soċjoekonomiċi estensivi. Sa nofs is-seklu 15, Kathmandu kienet kibret f’imperu b’saħħtu li, skont Kirkpatrick, kien jifrex minn Digarchi (jew Shigatse) fit-Tibet sa Tirhut u Gaya fl-Indja. Lejn l-aħħar tas-seklu 15, il-prinċpijiet Malla qasmu r-renju tagħhom f'erba' saltniet: Kathmandu, Patan u Bhaktapur fil-wied, u Banepa fil-lvant. Ir-rivalità għall-prestiġju bejn dawn is-saltniet aħwa wasslet għal fjuriment tal-arti u l-arkitettura fiċ-ċentru tan-Nepal, kif ukoll għall-bini tal-famużi Pjazez Durbar f’Kathmandu, Patan u Bhaktapur. Il-frammentazzjoni u n-nuqqas ta' fiduċja reċiproka bejniethom wasslu għall-waqgħa tagħhom lejn l-aħħar tas-seklu 18 u, fl-aħħar mill-aħħar, għall-unifikazzjoni tan-Nepal fi stat modern. Minbarra attakk devastanti fuq il-Wied ta' Kathmandu f’nofs is-seklu 14, in-Nepal baqa' fil-biċċa l-kbira tiegħu mhux affettwat mill-invażjoni Musulmana tal-Indja li bdiet fis-seklu 11. Matul il-perjodu tal-Mughal, kien hemm influss lejn in-Nepal ta’ Ħindù li kienu jappartjenu għall-kasti għoljin fl-Indja. Dawn malajr ħalltu kulturalment mal-poplu Khas, u sas-seklu 16, fin-Nepal kien hemm madwar 50 prinċipat immexxi minn Rajput, inklużi t-22 stat *Baisi* u—fil-lvant ta' dawn, fil-parti tal-punent u ċentrali tan-Nepal—l-24 stat *Chaubisi*. Bdiet tinfirex l-idea li n-Nepal kien baqa' l-bastjun veru tal-Ħinduwiżmu pur fi żmien meta l-kultura Indjana kienet ġiet influwenzata minn sekli ta’ ħakma Mughal, segwita mill-ħakma Brittanika. Gorkha, wieħed mill-istati *Baisi*, żviluppa fi saltna influwenti u ambizzjuża magħrufa għall-ġustizzja tagħha, wara li kienet ikkodifikat l-ewwel liġijiet ibbażati fuq il-Ħinduwiżmu fir-reġjun muntanjuż tan-Nepal. === Renju tan-Nepal (1768–2008) === [[File:Prithvi Narayan Shah.jpg|thumb|left|Prithvi Narayan Shah beda l-proċess tal-unifikazzjoni ta' dak li kellu jsir il-pajjiż modern tan-Nepal.]] [[File:Bhimsen-thapa-painting (cropped).jpg|thumb|Matul ir-renju ta' Bhimsen Thapa, in-Nepal laħaq il-quċċata tiegħu.]] [[File:Jung Bahadur Rana in 1887.jpg|thumb|left|Jung Bahadur Rana, li daħħal fis-seħħ politika barranija favur il-Brittaniċi.]] [[File:King Mahendra (cropped).png|thumb|Matul ir-renju tar-Re Mahendra, in-Nepal għadda minn perjodu ta' bidliet industrijali, politiċi u ekonomiċi.]] === Unifikazzjoni, espansjoni u konsolidazzjoni (1768–1846) === F'nofs is-seklu tmintax, Prithvi Narayan Shah, ir-Reta' Gorkha, beda proċess biex jgħaqqad dak li llum huwa n-Nepal. Huwa beda l-missjoni tiegħu billi kiseb in-newtralità tar-renji muntanjużi ġirien. Wara diversi battalji u assedji mdemmija — b'mod partikolari l-Battalja ta' Kirtipur — huwa rnexxielu jirbaħ il-Wied ta' Kathmandu fl-1769. Il-qawwa tal-Gurkha laħqet il-quċċata tagħha meta territorji li kienu jestendu mir-renji ta' Kumaon u Garhwal fil-punent sa Sikkim fil-lvant ġew taħt il-kontroll tan-Nepal. Tilwima mat-Tibet dwar il-kontroll tal-passaġġi fil-muntanji u l-widien interni ta' Tingri wasslet lill-Imperatur Qing taċ-Ċina biex jibda l-Gwerra Sino-Nepaliża, u b'hekk ġiegħel lin-Nepaliżi jirtiraw lejn il-fruntieri tat-tramuntana tagħhom stess. Ir-rivalità bejn ir-Renju tan-Nepal u l-British East India Company dwar il-kontroll ta' stati li jmissu man-Nepal eventwalment wasslet għall-Gwerra Anglo-Nepaliża (1815–16). Għall-ewwel, l-Ingliżi ssottovalutaw lin-Nepaliżi u sofrew telfiet kbar sakemm iddeċidew li jużaw aktar riżorsi militari milli kienu ħasbu li kellhom bżonn. Dan kien il-bidu tar-reputazzjoni tal-Gurkhas bħala suldati ħorox u bla ħniena. Il-gwerra ntemmet bit-Trattat ta' Sugauli, li permezz tiegħu n-Nepal ċeda t-territorji li kien għadu kif rebaħ. Fl-1846, inkixfet konspirazzjoni li wriet kif ir-reġina li kienet qed tmexxi kienet ippjanat li twaqqa’ lil Bir Narsingh Kunwar, mexxej militari li kien qed jikseb prominenza. Dan wassal għall-Massakru ta' Kot; konfronti armati bejn il-militar u uffiċjali leali lejn ir-reġina rriżultaw fl-eżekuzzjoni ta' mijiet ta' prinċpijiet u kapijiet madwar il-pajjiż. Bir Narsingh Kunwar ħareġ rebbieħ u waqqaf id-dinastija Rana, u sar magħruf bħala Jung Bahadur Rana. Ir-re spiċċa b’rwol simboliku biss, filwaqt li l-kariga ta' Prim Ministru saret waħda b'saħħitha u ereditarja. Ir-Rana kienu favur il-Brittaniċi b’mod sod u appoġġjawhom matul ir-Ribelljoni Indjana tal-1857 (u sussegwentement fiż-żewġ Gwerer Dinjija). Fl-1860, partijiet mir-reġjun tal-Punent ta' Terai ingħataw lin-Nepal mill-Brittaniċi bħala ġest ta' ħbiberija u rikonoxximent tal-assistenza militari pprovduta biex jinżamm il-kontroll Brittaniku fl-Indja matul ir-ribelljoni (żona magħrufa bħala *Naya Muluk*, jew "Pajjiż Ġdid"). Fl-1923, ir-Renju Unit u n-Nepal iffirmaw formalment ftehim ta' ħbiberija li ħa post it-Trattat ta' Sugauli tal-1816. Il-prattika Ħindu ta' Sati — fejn armla kienet tissagrifika ruħha fuq il-ħatab tal-funeral ta' żewġha — ġiet ipprojbita fl-1919, u l-iskjavitù ġiet abolita uffiċjalment fl-1924. ==== Monarkija Assoluta, Demokratizzazzjoni u Gwerra Ċivili (1951–2008) ==== Il-partit tal-Kungress tan-Nepal irnexxielu jwaqqa’ l-gvern u jistabbilixxi demokrazija parlamentari. Wara għaxar snin ta' taqbid għall-poter bejn il-monarka u l-gvern, ir-Re Mahendra (li rrenja mill-1955 sal-1972) daħħal fis-seħħ sistema Panchayat "mingħajr partiti" biex tmexxi n-Nepal. Il-partiti politiċi ġew ipprojbiti, u l-politiċi ġew mitfugħa l-ħabs jew sfurzati fl-eżilju. Il-gvern Panchayat immodernizza l-pajjiż permezz ta' riformi u l-iżvilupp tal-infrastruttura, iżda fl-istess waqt illimita l-libertajiet u impona ċensura stretta. Fl-1990, ir-Re Birendra (li rrenja mill-1972 sal-2001) qabel ma' riformi kostituzzjonali u mal-istabbiliment ta' demokrazija b'diversi partiti. Fl-1996, il-Partit Maoista nieda kampanja vjolenti, brutali u mdemmija bil-għan li jissostitwixxi l-monarkija parlamentari b’dittatorjat Maoista. Dan wassal għall-Gwerra Ċivili twila tan-Nepal u għall-mewt ta' aktar minn 16,000 persuna. Wara l-mewt tar-Re Birendra u tal-Prinċep Ereditarju Dipendra f’massakru fil-palazz irjali mwettaq minn Dipendra stess, ħu r-Re Birendra, Gyanendra, wiret it-tron fl-2001 u sussegwentement ħa f’idejh setgħat eżekuttivi sħaħ bil-għan li jrażżan personalment ir-ribelljoni Maoista. === Repubblika === In-Nepal sar stat sekulari u, fit-28 ta' Mejju 2008, ġie ddikjarat repubblika federali, u b’hekk temm l-istatus tiegħu ta’ żmien twil bħala l-uniku renju Ħindu fid-dinja. Wara għaxar snin ta' instabbiltà u kunflitt intern li raw żewġ elezzjonijiet għall-Assemblea Kostitwenti, il-kostituzzjoni l-ġdida ġiet ippromulgata fl-20 ta' Settembru, 2015, u stabbiliet lin-Nepal bħala repubblika demokratika federali maqsuma f'seba' provinċji. Is-Sibt, 25 ta' April, 2015, seħħ it-terremot tan-Nepal (magħruf ukoll bħala t-terremot ta' Gorkha), li ħasad il-ħajja ta’ 8,962 persuna u kkawża korrimenti lil 21,952 oħra fin-Nepal, l-Indja, Ċina u l-Bangladexx. It-terremot seħħ fil-11:56 (ħin standard tan-Nepal) b'kobor ta' 7.8 jew 8.1 Mw u intensità massima fuq l-iskala Mercalli ta' X (Estrema). Dan ikkawża ħsara enormi fin-Nepal, partikolarment f’żoni bħal Kathmandu, u l-mod kif il-gvern immaniġġja s-sitwazzjoni dak iż-żmien kien fqir u inadegwat. Bejn Marzu u Ġunju tal-2025, f'Kathmandu saru diversi protesti favur il-monarkija, li kienu jappellaw għar-restawrazzjoni tal-eks Renju tan-Nepal bl-eks Re Gyanendra bħala l-kap tiegħu. [[File:2025 Nepalese Gen Z protesters infront of Bharatpur mahanagarpalika office.jpg|thumb|Dimostranti u rvellużi rrabjati f'Kathmandu waqt il-protesti tal-Ġenerazzjoni Z fin-Nepal fl-2025.]] Fid-19 ta' Frar, 2025 — jum ta' festa pubblika li tfakkar ir-rivoluzzjoni tal-1951 — Shah għamel diskors permezz ta' vidjow li fih tkellem dwar il-frustrazzjoni mifruxa fir-rigward tal-gvern komunista. Għalkemm ma talabx b’mod espliċitu r-restawrazzjoni tal-monarkija, l-enfasi tad-diskors fuq l-għaqda u s-sagrifiċċju ġiet interpretata minn uħud bħala ħjiel ta' possibbli qawmien mill-ġdid tal-monarkija. Fid-9 ta' Marzu 2025, eluf ta' sostenituri laqgħu lil Shah malli wasal Kathmandu. Kelliema għall-partit monarkista Rastriya Prajatantra Party stqarret li l-parteċipazzjoni kbira "turi l-frustrazzjoni tal-poplu bil-gvern attwali u t-tfittxija tiegħu għal alternattiva għas-sistema eżistenti." F’Settembru 2025, protesti mifruxa kontra l-projbizzjoni tal-midja soċjali u l-inugwaljanza ekonomika wasslu għal taqlib li ħalla għexieren ta' mejtin u midruba, ikkawża ħsara fil-Parlament u f’bini ieħor, u wassal għar-riżenja tal-Prim Ministru KP Sharma Oli, li ħarab minn Kathmandu u fittex kenn mal-armata tan-Nepal. Bi tweġiba għall-kriżi, l-armata ħadet il-kontroll tas-sigurtà nazzjonali u bdiet taħditiet mal-mexxejja tal-protesti, li għażlu lill-eks Prim Imħallef Sushila Karki bħala Prim Ministru interim. Fis-27 ta' Marzu, 2026, Balendra Shah ħa l-ġurament tal-ħatra bħala Prim Ministru tan-Nepal wara r-rebħa kbira tal-partit tiegħu, ir-Rastriya Swatantra Party (RSP), fl-elezzjonijiet ġenerali demokratiċi li saru f’dak ix-xahar ta' Marzu. == Ġeografija == [[File:Nepal topo en.jpg|thumb|Mappa topografika tan-Nepal]] In-Nepal għandu forma li tixbah bejn wieħed u ieħor lil dik ta' trapeżojd; huwa twil madwar 800 kilometru (500 mil) u wiesa’ 200 kilometru (120 mil), b'erja ta’ 147,516 km² (56,956 mil kwadru). Jinsab bejn il-latitudnijiet 26° u 31° Tramuntana u l-lonġitudnijiet 80° u 89° Lvant. Il-proċessi ġeoloġiċi li sawru lin-Nepal bdew 75 miljun sena ilu, meta l-pjanċa Indjana — li ​​dak iż-żmien kienet parti mis-superkontinent tan-Nofsinhar magħruf bħala Gondwana — bdiet tiċċaqlaq lejn il-Grigal, imbuttata mill-espansjoni tal-qiegħ tal-oċean fil-Lbiċ tagħha u, aktar tard, fin-Nofsinhar u fix-Xlokk tagħha. Fl-istess ħin, il-qoxra oċeanika vasta ta' Tethys, li kienet tinsab fil-Grigal, bdiet tiżżerżaq taħt il-pjanċa Ewrasjatika (proċess magħruf bħala subduzzjoni). Dawn iż-żewġ proċessi, imħaddma minn kurrenti ta' konvezzjoni fil-mantell tad-Dinja, ħolqu l-Oċean Indjan u wasslu biex il-qoxra kontinentali Indjana gradwalment tiżżerżaq taħt l-Ewrasja, u b'hekk għollew il-katina muntanjuża tal-Ħimalaja. [[File:Everest kalapatthar crop.jpg|thumb|left|Il-Muntanja Everest, l-ogħla quċċata fid-Dinja, tinsab fin-Nepal.]] Ostakli li kienu qed jogħlew imblukkaw il-kanali tax-xmajjar u ħolqu lagi kbar; dawn il-lagi kissru d-digi naturali tagħhom madwar 100,000 sena ilu, u b'hekk iffurmaw widien fertili fiż-żona tal-għoljiet tan-nofs, bħall-Wied ta' Kathmandu. Fir-reġjun tal-punent, ix-xmajjar—li kellhom qawwa wisq kbira biex jiġu mwaqqfa—ħaffru wħud mill-aktar widien dojoq u fondi (gorges) fid-dinja. Eżatt fin-nofsinhar tal-muntanji tal-Ħimalaja li kienu qed jogħlew, il-moviment tal-pjanċi tektoniċi ħoloq depressjoni vasta li malajr imtliet b'sediment miġjub mix-xmajjar, u b'hekk iffurmat dik li llum hija l-Pjanura Indo-Ganġetika. In-Nepal jinsab kważi kollu kemm hu f'din iż-żona ta' ħabta bejn il-pjanċi; huwa jokkupa s-sezzjoni ċentrali tal-ark tal-Ħimalaja—kważi terz tat-tul totali tal-katina muntanjuża li jlaħħaq l-2,400 km (1,500 mil)—bi strixxa żgħira tat-tarf tan-nofsinhar tiegħu testendi sal-Pjanura Indo-Ganġetika u b’żewġ distretti fil-majjistral li jilħqu l-Plateau tat-Tibet. In-Nepal huwa maqsum fi tliet żoni fiżjografiċi ewlenin magħrufa bħala Himal, Pahad u Terai. Il-Himal hija r-reġjun muntanjuż miksi bil-borra li jinsab fil-Katina tal-Ħimalaja l-Kbira; din tifforma l-parti tat-tramuntana tan-Nepal. Hawnhekk jinsabu l-ogħla quċċati fid-dinja, inkluż il-Muntanja Everest (magħrufa bħala Sagarmatha bin-Nepaliż), li tilħaq għoli ta' 8,848.86 metru (29,032 pied). Aktar minn 340 persuna tilfu ħajjithom fuq il-Muntanja Everest, u huwa stmat li madwar 200 katavru għadhom jinsabu fuq il-muntanja. Uħud minn dawn il-katavri, li ppreservaw tajjeb, saru punti ta' referenza rikonoxxibbli tul ir-rotot stabbiliti għat-tlugħ. Hemm seba’ muntanji oħra li jaqbżu t-8,000 metru fl-għoli li jinsabu fin-Nepal jew tul il-fruntiera tiegħu mat-Tibet: Lhotse, Makalu, Cho Oyu, Kangchenjunga, Dhaulagiri, Annapurna u Manaslu. Il-Pahad hija r-reġjun muntanjuż li ġeneralment ma jkollux kopertura tas-silġ. L-għoli tal-muntanji jvarja bejn 800 u 4,000 metru (2,600 sa 13,100 pied), bi tranżizzjoni minn klimi subtropikali f’altitudni taħt l-1,200 metru (3,900 pied) għal klimi alpini f’altitudni ’l fuq minn 3,600 metru (11,800 pied). Il-Katina tal-Ħimalaja Minuri (Lesser Himalayan Range), li tilħaq għoli ta' bejn 1,500 u 3,000 metru (4,900 sa 9,800 pied), tifforma l-konfini tan-Nofsinhar ta' dan ir-reġjun; fit-Tramuntana ta' din il-katina jalternaw widien tax-xmajjar subtropikali u għoljiet. Id-densità tal-popolazzjoni hija għolja fil-widien iżda ferm aktar baxxa f’altitudni ’l fuq minn 2,000 metru (6,600 pied), u baxxa ħafna ’l fuq minn 2,500 metru (8,200 pied), fejn kultant tinżel il-borra fix-xitwa. Il-pjanuri baxxi tan-Nofsinhar, jew it-Terai, li jmissu mal-Indja, jiffurmaw parti mit-tarf tat-Tramuntana tal-Pjanura Indo-Gangetika. It-Terai huwa reġjun ta' art baxxa li jinkludi xi ktajjen muntanjużi. Dawn il-pjanuri ġew iffurmati u huma alimentati minn tliet xmajjar ewlenin tal-Ħimalaja—il-Koshi, in-Narayani u l-Karnali—kif ukoll minn xmajjar iżgħar li joriġinaw taħt il-linja tal-borra permanenti. Dan ir-reġjun għandu klima li tvarja minn subtropikali għal tropikali. L-aktar katina muntanjuża esterna tal-għoljiet ta’ qabel il-muntanji l-kbar—magħrufa bħala l-Għoljiet Sivalik jew il-Katina Churia, li tilħaq għoli ta' bejn 700 u 1,000 metru (2,300 sa 3,280 pied)—timmarka l-konfini tal-Pjanura Gangetika. Widien wesgħin u baxxi, magħrufa bħala l-Widien tat-Terai Intern (*Bhitri Tarai Upatyaka*), jinsabu fit-Tramuntana ta' dawn l-għoljiet f’diversi postijiet. [[File:Koppen-Geiger Map v2 NPL 1991–2020.svg|thumb|Il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen għan-Nepal]] Il-Pjanċa Indjana tkompli timxi lejn it-tramuntana relattivament għall-Asja b'rata ta' madwar 50 mm (2.0 pulzieri) fis-sena. Dan jagħmel lin-Nepal żona suxxettibbli għat-terremoti, u terremoti perjodiċi b'konsegwenzi devastanti joħolqu ostaklu sinifikanti għall-iżvilupp. L-erożjoni fil-Himalayas hija sors ewlieni ta' sediment li jispiċċa fl-Oċean Indjan. B'mod partikolari, ix-Xmara Saptakoshi ġġorr kwantità enormi ta' ħama 'l barra min-Nepal iżda tesperjenza tnaqqis drastiku fil-gradjent malli tasal f'Bihar, u dan jikkawża għargħar qawwi u bidliet fil-kors tagħha; konsegwentement, hija magħrufa bħala d-"Dulur ta' Bihar." Kull sena, matul l-istaġun tal-monsun, għargħar qawwi u valangi jikkawżaw imwiet u mard, jeqirdu artijiet agrikoli, u jipparalizzaw l-infrastruttura tat-trasport tal-pajjiż. In-Nepal għandu ħames żoni klimatiċi li bejn wieħed u ieħor jikkorrispondu mal-elevazzjoni. Iż-żoni tropikali u subtropikali jinsabu taħt l-1,200 metru (3,900 pied); iż-żona moderata tinsab bejn l-1,200 u l-2,400 metru (3,900 u 7,900 pied); iż-żona kiesħa tinsab bejn l-2,400 u t-3,600 metru (7,900 u 11,800 pied); iż-żona subartika tinsab bejn it-3,600 u l-4,400 metru (11,800 u 14,400 pied); u ż-żona artika tinsab 'il fuq mill-4,400 metru (14,400 pied). In-Nepal jesperjenza ħames staġuni: is-sajf, il-monsun, il-ħarifa, ix-xitwa u r-rebbiegħa. Il-Himalayas jimblokkaw l-irjieħ kesħin mill-Asja Ċentrali matul ix-xitwa u jiffurmaw il-konfini tat-tramuntana għall-mudelli tal-irjieħ tal-monsun. === Bijodiversità === [[File:Land cover map of Nepal using Landsat 30 m (2010) data.jpg|thumb|left|Din il-mappa tal-kopertura tal-art tan-Nepal, li tuża data minn Landsat b’riżoluzzjoni ta’ 30 metru (2010), turi li l-kopertura tal-foresti hija t-tip dominanti ta' kopertura tal-art fin-Nepal.]] In-Nepal għandu diversità ta' pjanti u annimali kbira b’mod sproporzjonat meta mqabbel mad-daqs tiegħu. Il-pajjiż kollu kemm hu jifforma l-parti tal-punent taż-żona ta' importanza kritika għall-bijodiversità tal-Ħimalaja tal-Lvant u jiftaħar b’diversità bijokulturali notevoli. Id-differenzi kbar fl-elevazzjoni li nsibu fin-Nepal — li ​​jvarjaw minn 60 metru ’l fuq mil-livell tal-baħar fil-pjanuri ta' Terai sa 8,848 metru fil-Muntanja Everest — iwasslu għal varjetà ta' bijomi. In-Nepal tal-Lvant huwa aktar sinjur fil-bijodiversità minħabba preċipitazzjoni ogħla meta mqabbel mar-reġjuni tal-punent, fejn kundizzjonijiet ta' deżert artiku huma aktar komuni f’elevazzjonijiet ogħla. In-Nepal jospita 4.0% tal-ispeċi kollha tal-mammiferi, 8.9% tal-ispeċi tal-għasafar, 1.0% tal-ispeċi tar-rettili, 2.5% tal-ispeċi tal-anfibji, 1.9% tal-ispeċi tal-ħut, 3.7% tal-ispeċi tal-friefet, 0.5% tal-ispeċi tal-kamlijiet (moths), u 0.4% tal-ispeċi tal-brimb. Permezz tal-35 tip ta’ foresta u l-118-il ekosistema tiegħu, in-Nepal jipprovdi ħabitat għal 2% tal-ispeċi ta' pjanti bil-fjuri, 3% tal-pteridofiti, u 6% tal-brijofiti. [[File:Indian rhinoceros (Rhinoceros unicornis) 4.jpg|thumb|Ir-rinoċeront Indjan jgħix fil-mergħat sottotropikali tal-pjanuri ta' Terai.]] Il-kopertura tal-foresti fin-Nepal testendi għal 59,624 km² (23,021 mil kwadru)—jiġifieri 40.36% tal-erja totali tal-art tal-pajjiż—b'4.38% oħra tikkonsisti f'art miksija bl-arbuxxelli, u b’hekk l-erja totali relatata mal-foresti tilħaq l-44.74%; dan jirrappreżenta żieda ta' 5% mill-bidu tal-millennju ’l hawn. Fl-2019, il-pajjiż irreġistra punteġġ medju ta' 7.23/10 fl-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti (Forest Landscape Integrity Index), u kklassifika fil-45 post minn fost 172 pajjiż madwar id-dinja. Fil-pjanuri tan-nofsinhar, l-ekoreġjun tas-savanna u l-mergħat ta' Terai-Duar jinkludi wħud mill-itwal ħaxix fid-dinja, flimkien ma' foresti tas-siġar Sal, foresti tropikali dejjem ħodor, u foresti tropikali tax-xmajjar b'siġar li jitilfu l-weraq. Fl-għoljiet l-aktar baxxi (700 m – 2,000 m), huma komuni foresti mħallta subtropikali u temperati btsiġar li jitilfu l-weraq—li jinkludu prinċipalment is-siġar Sal (f’altitudnijiet aktar baxxi), Chilaune u Katus—kif ukoll foresti subtropikali tal-arżnu ddominati mill-arżnu Chir. L-għoljiet ta’ altitudni medja (2,000 m – 3,000 m) huma ddominati mis-siġar tal-ballut u r-rododendru. Foresti koniferi subalpini jkopru ż-żona bejn it-3,000 m u t-3,500 m, u huma ddominati mill-ballut (partikolarment fil-punent), iż-żnuber tal-Ħimalaja tal-Lvant, l-arżnu tal-Ħimalaja u l-hemlock tal-Ħimalaja; ir-rododendru huwa wkoll komuni. F’altitudnijiet ogħla minn 3,500 m fil-punent u 4,000 m fil-lvant, is-siġar koniferi jagħtu lok għal artijiet bl-arbuxxelli u mergħat alpini ddominati mir-rododendru. Fost is-siġar notevoli nsibu l-*Azadirachta indica* (neem)—li għandha proprjetajiet astringenti u tintuża ħafna fil-mediċina tradizzjonali tal-ħxejjex—u l-*Ficus religiosa* (peepal), siġra li tidher fuq siġilli antiki minn Mohenjo-daro u li taħtha, skont il-kanonku Pali, Gautama Buddha kiseb l-illuminazzjoni. Il-biċċa l-kbira tal-foresti subtropikali ta' siġar b'weraq wiesa' u dejjem ħodor fir-reġjun t’isfel tal-Ħimalaja joriġinaw mill-flora tal-perjodu Terzjarju tat-Tethys. Hekk kif il-pjanċa Indjana ħabtet mal-Ewrażja—proċess li fforma u għolla l-katina muntanjuża tal-Ħimalaja—il-flora Mediterranja ta' żoni aridi u semi-aridi ġiet imbuttata ’l fuq u adattat ruħha għall-klima aktar alpina matul l-40 sa 50 miljun sena ta' wara. Iż-żona ta' bijodiversità rikka tal-Ħimalaja kienet sit ta' skambju u taħlit kbir bejn speċi Indjani u Ewrażjatiċi matul il-perjodu Neoġeniku. Speċi waħda ta' mammiferu (il-ġurdien tal-għelieqi tal-Ħimalaja), żewġ speċi ta' għasafar u rettili, disa' speċi ta' anfibji, tmienja ta' ħut u 29 speċi ta' farfett huma endemiċi għan-Nepal. [[File:Lophophorus impejanus Zoo DU 2.jpg|thumb|left|Il-Monal tal-Ħimalaja (Danphe), l-għasfur nazzjonali tan-Nepal, ibejjet fl-għoli tal-Ħimalaja.]] In-Nepal huwa dar għal 107 speċi li l-IUCN ikklassifikat bħala mhedda: 88 speċi ta' annimali, 18-il speċi ta' pjanti, u speċi waħda mill-grupp tal-fungi jew protisti. Dawn jinkludu speċi fil-periklu ta' estinzjoni bħat-tigra tal-Bengal, il-panda l-aħmar, l-iljunfant tal-Asja, iċ-ċerva tal-musk tal-Ħimalaja, il-buflu tal-ilma selvaġġ u d-delfin tax-xmajjar tal-Asja t’Isfel, kif ukoll speċi li jinsabu f’periklu kritiku ta' estinzjoni bħall-gharial, il-Bengal florican u l-vultur b’dahru abjad (white-rumped vulture) — dan tal-aħħar wasal fix-xifer tal-estinzjoni wara li kiel karkassi ta' bhejjem li kienu ġew ikkurati bid-diclofenac. L-indħil tal-bniedem fl-ambjent naturali, li kien mifrux u devastanti mil-lat ekoloġiku matul l-aħħar deċennji, poġġa lill-ħajja selvaġġa tan-Nepal f'periklu kritiku. Bi tweġiba għal dan, is-sistema ta' parks nazzjonali u żoni protetti — li ​​kienet ġiet stabbilita għall-ewwel darba fl-1973 bl-approvazzjoni tal-Att dwar il-Parks Nazzjonali u l-Konservazzjoni tal-Ħajja Selvaġġa — ġiet estiża b'mod sinifikanti. Il-ħolqien ta' "ristoranti għall-vulturi," flimkien mal-projbizzjoni tal-użu veterinarju tad-diclofenac, wasslu għal żieda fin-numru ta' vulturi b'dahru abjad. Il-programm tal-forestrija komunitarja—li ra lil terz tal-popolazzjoni tal-pajjiż tipparteċipa direttament fil-ġestjoni ta' kwart tal-erja totali tal-foresti—saħħaħ l-ekonomiji lokali filwaqt li naqqas il-kunflitti bejn il-bnedmin u l-annimali selvaġġi. Il-programmi tat-tgħammir, flimkien ma' rondi militari megħjuna mill-komunità u miżuri stretti kontra l-kaċċa illegali u l-kuntrabandu, irnexxielhom prattikament jeliminaw il-kaċċa illegali tat-tigri u l-iljunfanti li jinsabu f’periklu kritiku ta' estinzjoni, kif ukoll tar-rinoċeronti li huma vulnerabbli (fost oħrajn), u dan wassal għal tkabbir kostanti fil-popolazzjoni tagħhom. In-Nepal jiftaħar b'għaxar parks nazzjonali, tliet riżervi għall-annimali selvaġġi, riżerva waħda għall-kaċċa, tliet żoni ta' konservazzjoni u ħdax-il żona ta' lqugħ (buffer zones)—li jkopru erja totali ta' 28,959.67 km² (11,181.39 mil kwadru), jew 19.67% tal-erja totali tal-art—filwaqt li għaxar artijiet mistagħdra huma rreġistrati taħt il-Konvenzjoni ta' Ramsar. In-Nepal kien ikklassifikat b’mod konsistenti fost l-aktar pajjiżi mniġġsa fid-dinja. == Gvern u politika == === Politika === [[File:Rt. Honourable Prime Minister Balendra Shah.jpg|thumb|Balen Shah,]] In-Nepal huwa repubblika parlamentari b'sistema ta' bosta partiti. === Il-Gvern === [[File:|thumb|]] [[File:|thumb|left|]] [[File:|thumb|]] In-Nepal huwa mmexxi skont il-Kostituzzjoni tan-Nepal. Din tiddefinixxi lin-Nepal bħala pajjiż b'karatteristiċi multi-etniċi, multilingwi, multireliġjużi u multikulturali, bl-aspirazzjonijiet komuni ta' nies li jgħixu f’reġjuni ġeografiċi diversi, li huma impenjati lejn u magħqudin b'rabta ta' lealtà lejn l-indipendenza nazzjonali, l-integrità territorjali, l-interess nazzjonali u l-prosperità tan-Nepal. Il-Gvern tan-Nepal jikkonsisti fi tliet fergħat: <gallery> File:Kathmandu-35.JPG|Singha Durbar File:Supreme Court of Nepal 01.jpg|Qorti Suprema File:Nepalese Constituent Assembly Building.jpg|Il-Parlament </gallery> * Fergħa Eżekuttiva: Il-forma ta' gvern hija sistema parlamentari federali, demokratika-repubblikana, b'sistema ta' bosta partiti u kompetittiva, ibbażata fuq maġġoranza sempliċi. Il-President jaħtar lill-mexxej tal-partit politiku li jkollu l-maġġoranza fil-Kamra tar-Rappreżentanti bħala Prim Ministru; din il-persuna tifforma l-Kunsill tal-Ministri, li jeżerċita l-poter eżekuttiv. * Leġiżlatura: Il-korp leġiżlattiv tan-Nepal, magħruf bħala l-Parlament Federali, jikkonsisti fil-Kamra tar-Rappreżentanti u fl-Assemblea Nazzjonali. Il-Kamra tar-Rappreżentanti tikkonsisti f’275 membru elett permezz ta’ sistema elettorali mħallta u sservi mandat ta' ħames snin. L-Assemblea Nazzjonali, magħmula minn 59 membru elett minn kulleġġi elettorali provinċjali, hija kamra permanenti; terz tal-membri tagħha jiġu eletti kull sentejn għal mandat ta' sitt snin. * Ġudikatura: In-Nepal għandu sistema ġudizzjarja indipendenti u bi tliet livelli li tikkonsisti fil-Qorti Suprema — l-ogħla qorti tal-pajjiż, ippreseduta mill-Prim Imħallef — seba' Qrati Għoljin (waħda f’kull provinċja, li jservu bħala l-ogħla qorti fil-livell provinċjali), u 77 qorti distrettwali (waħda f'kull distrett). Il-kunsilli muniċipali jistgħu jwaqqfu korpi ġudizzjarji lokali biex isolvu tilwim u joħorġu deċiżjonijiet mhux vinkolanti f’każijiet li ma jinvolvux reati punibbli. L-azzjonijiet u l-proċeduri ta' dawn il-korpi ġudizzjarji lokali jistgħu jiġu ggwidati u annullati mill-qrati distrettwali. === Diviżjonijiet amministrattivi (Provinċji) === [[File:Nepal adm location map.svg|thumb|Diviżjonijiet amministrattivi (Provinċji)]] In-Nepal huwa repubblika federali magħmula minn seba' provinċji. Kull provinċja tikkonsisti f'għadd ta' distretti li jvarja bejn 8 u 14. Id-distretti, min-naħa tagħhom, jinkludu unitajiet lokali magħrufa bħala muniċipalitajiet urbani u rurali. B'kollox hemm 753 unità lokali, inklużi 6 muniċipalitajiet metropolitani, 11-il muniċipalità sub-metropolitana u 276 muniċipalità — li ​​jammontaw għal total ta' 293 muniċipalità urbana — flimkien ma' 460 muniċipalità rurali. Kull unità lokali hija magħmula minn diviżjonijiet lokali (magħrufa bħala *wards*); b'kollox hemm 6,743 minn dawn id-diviżjonijiet. L-awtoritajiet lokali għandhom setgħat eżekuttivi u leġiżlattivi, kif ukoll setgħat ġudizzjarji limitati fi ħdan il-ġurisdizzjoni lokali tagħhom. Il-provinċji joperaw taħt sistema parlamentari ta' kamra waħda (unikamerali) skont il-mudell ta' Westminster. L-awtoritajiet lokali u provinċjali jeżerċitaw ċerti setgħat esklussivi, filwaqt li jaqsmu oħrajn mal-gvern provinċjali jew federali. Il-Kumitat ta' Koordinazzjoni tad-Distrett — korp magħmul mill-uffiċjali eletti kollha mill-awtoritajiet lokali tad-distrett — għandu rwol limitat ħafna. === Liġijiet u l-infurzar tal-liġi === [[File:Traffic-controllers - Kathmandu, Nepal - panoramio.jpg|thumb|Uffiċjali tal-pulizija tat-traffiku jidderieġu t-traffiku manwalment fit-toroq u fl-intersezzjonijiet l-aktar traffikużi.]] Il-Kostituzzjoni tan-Nepal hija l-liġi suprema tal-pajjiż, u kwalunkwe liġi oħra li tikkontradixxiha hija awtomatikament invalida sal-punt ta' dik il-kontradizzjoni. Dispożizzjonijiet legali speċifiċi huma kkodifikati fil-Kodiċi Ċivili u l-Kodiċi Penali, akkumpanjati mill-Kodiċi tal-Proċedura Ċivili u l-Kodiċi tal-Proċedura Kriminali, rispettivament. Il-Qorti Suprema hija l-awtorità aħħarija dwar l-interpretazzjoni legali u tista' tordna lill-Parlament biex jemenda jew jippromulga liġijiet ġodda kif meħtieġ. Il-piena tal-mewt ġiet abolita. Il-liġi tirrikonoxxi l-istupru fiż-żwieġ u tappoġġja d-dritt għall-abort; madankollu, ġew introdotti restrizzjonijiet minħabba żieda fl-abort selettiv għas-sess. In-Nepal huwa firmatarju tal-Konvenzjoni ta' Ġinevra, trattati li jipprojbixxu armi bijoloġiċi, kimiċi u nukleari, il-Konvenzjonijiet Fundamentali tal-Organizzazzjoni Internazzjonali tax-Xogħol, it-Trattat dwar in-Nonproliferazzjoni tal-Armi Nukleari, u l-Ftehim ta' Pariġi dwar it-tibdil fil-klima. Ċerti dispożizzjonijiet legali, iffurmati minn sensittivitajiet soċjoekonomiċi, kulturali u reliġjużi, jibqgħu diskriminatorji. Teżisti diskriminazzjoni bbażata fuq is-sess kontra ċittadini barranin miżżewġin ma’ ċittadini Nepaliżi. Il-linjaġġ patern ta’ persuna huwa vvalutat u meħtieġ f'dokumenti legali. Ħafna liġijiet jibqgħu mhux infurzati fil-prattika. === Militari u intelligence === [[File:Kukri, karda & chakmak.jpg|thumb|Is-sikkina b'użi multipli Kukri (hawn fuq) hija l-arma distintiva tal-forzi armati tan-Nepal u tintuża mill-Gurkhas, mill-Armata tan-Nepal, mill-pulizija u saħansitra mill-gwardji tas-sigurtà.]] Il-President huwa l-kmandant suprem tal-Armata tan-Nepal; l-amministrazzjoni ta' kuljum tagħha titmexxa mill-Ministeru tad-Difiża. L-infiq militari fl-2018 kien ta' $398.5 miljun, li jammonta għal madwar 1.4% tal-Prodott Domestiku Gross (PDG). L-Armata tan-Nepal — forza magħmula kważi esklussivament minn infanterija fuq l-art — għandha inqas minn 100,000 membru; ir-reklutaġġ isir fuq bażi volontarja. Hija għandha ftit inġenji tal-ajru — prinċipalment ħelikopters — li ​​jintużaw l-aktar għat-trasport, għall-għassa, u għal operazzjonijiet ta' tfittxija u salvataġġ. Id-Direttorat tal-Intelligence Militari fi ħdan l-Armata tan-Nepal iservi bħala l-aġenzija tal-intelligence militari, filwaqt li d-Dipartiment tal-Investigazzjoni Nazzjonali, responsabbli għall-ġbir ta' intelligence domestika u internazzjonali, jopera b'mod indipendenti. L-Armata tan-Nepal tintuża primarjament għas-sigurtà ta' rutina ta' infrastruttura u riżorsi kritiċi, għal rondi kontra l-kaċċa illegali fil-parks nazzjonali, għal operazzjonijiet kontra l-insurġenza, u għal missjonijiet ta' tfittxija u salvataġġ waqt diżastri naturali; hija twettaq ukoll proġetti kbar ta' kostruzzjoni. M'hemm l-ebda politika diskriminatorja fir-rigward tar-reklutaġġ fl-armata, iżda l-forza hija ddominata minn irġiel li ġejjin mill-kasti tal-gwerriera tal-elite Pahari. == Ekonomija == In-Nepal huwa wieħed mill-pajjiżi l-inqas żviluppati; jikklassifika fil-165 post fid-dinja f’termini ta’ PDG nominali per capita u fil-162 post f'termini ta' PDG per capita bbażat fuq il-parità tal-kapaċità tal-akkwist (PPP). Fl-2019, il-prodott domestiku gross (PDG) tan-Nepal kien jammonta għal $34.186 biljun. In-Nepal dejjem kien ikklassifikat fost l-ifqar pajjiżi fid-dinja. Ilu membru tad-WTO mit-23 ta' April 2004. Il-forza tax-xogħol tan-Nepal, li tikkonsisti fi 16.8 miljun ħaddiem, hija s-37 l-akbar waħda fid-dinja. Is-settur primarju jammonta għal 27.59% tal-PDG, is-settur sekondarju għal 14.6%, u s-settur terzjarju għal 57.81%. Ir-rimessi — li ​​fl-2018 ammontaw għal total ta' US$8.1 biljun (id-dsatax-il l-akbar ammont globalment u 28.0% tal-PDG) — ġew kontribwiti lill-ekonomija minn mijiet ta' eluf ta' ħaddiema, prinċipalment fil-Malasja u fil-Lvant Nofsani; kważi kollha kemm huma kienu ħaddiema bla ħiliet speċifiċi. Il-prodotti agrikoli ewlenin jinkludu ċ-ċereali (xgħir, qamħirrum, millieġ, ross u qamħ), żrieragħ taż-żejt, patata, legumi, kannamieli taz-zokkor, ġuta, tabakk, ħalib u laħam tal-buflu tal-ilma. L-industriji ewlenin jinkludu t-turiżmu, it-twapet, it-tessuti, is-sigaretti, is-siment u l-briks, kif ukoll impjanti fuq skala żgħira għall-ipproċessar tar-ross, il-ġuta, iz-zokkor u ż-żrieragħ taż-żejt. Il-kummerċ internazzjonali tan-Nepal espanda b’mod sinifikanti fl-1951 bl-istabbiliment tad-demokrazija; il-liberalizzazzjoni bdiet fl-1985 u aċċellerat wara l-1990. Fis-sena fiskali 2016/17, il-kummerċ barrani tan-Nepal ammonta għal 1.06 triljun rupja — żieda ta' tlieta u għoxrin darba meta mqabbel mal-45.6 biljun rupja rreġistrati fl-1990/91. Aktar minn 60% tal-kummerċ tan-Nepal isir mal-Indja. L-esportazzjonijiet ewlenin jinkludu ħwejjeġ lesti, twapet, legumi, artiġjanat, ġilda, ħxejjex aromatiċi mediċinali u prodotti tal-karta, li flimkien jammontaw għal 90% tat-total. L-importazzjonijiet ewlenin jinkludu diversi oġġetti lesti u nofshom lesti, materja prima, makkinarju u tagħmir, fertilizzanti kimiċi, apparat elettriku u elettroniku, prodotti tal-petroleum, deheb u ħwejjeġ lesti. Ir-rata tal-inflazzjoni kienet ta’ 4.5% fl-2019. Id-dħul per capita huwa ta' $1,004. Id-distribuzzjoni tal-ġid fost in-Nepali hija simili għal dik ta’ ħafna pajjiżi żviluppati u dawk li qed jiżviluppaw: l-aktar 10% sinjuri tal-familji jikkontrollaw 39.1% tal-ġid nazzjonali, filwaqt li l-aktar 10% foqra jikkontrollaw biss 2.6%. L-Unjoni Ewropea (UE) (46.13%), l-Istati Uniti (17.4%) u l-Ġermanja (7.1%) huma l-imsieħba ewlenin tagħha fl-esportazzjoni; dawn prinċipalment jixtru ħwejjeġ lesti (RMG) min-Nepal. L-imsieħba tan-Nepal fl-importazzjoni jinkludu lill-Indja (47.5%), lill-Emirati Għarab Magħquda (11.2%), lill-Għarabja Sawdija (4.9%) u lil Singapore (4%). === Turiżmu === [[File:USAID Measuring Impact Conservation Enterprise Retrospective (Nepal; National Trust for Nature Conservation) (26428623908).jpg|thumb|Turisti josservaw rinoċeronte mill-perspettiva ta' iljunfant Ażjatiku fil-Park Nazzjonali ta' Chitwan.]] It-turiżmu huwa wieħed mill-akbar industriji tan-Nepal u dik li qed tikber bl-aktar mod mgħaġġel; jimpjega aktar minn miljun ruħ u jikkontribwixxi 7.9% tal-Prodott Domestiku Gross (PDG) totali. In-numru ta' viżitaturi internazzjonali qabeż il-miljun għall-ewwel darba fl-2018 (esklużi t-turisti Indjani li jaslu bl-art). In-Nepal jattira madwar 6% tal-viżitaturi li jżuru l-Asja t’Isfel, għalkemm dawn jonfqu ferm inqas bħala medja, u b'hekk in-Nepal jiġġenera 1.7% tad-dħul totali. Fost id-destinazzjonijiet ewlenin insibu lil Pokhara, ir-rotta tal-mixi (trekking) ta' Annapurna, u erba’ siti elenkati fil-Wirt Dinji tal-UNESCO: Lumbini, il-Park Nazzjonali ta' Sagarmatha (fejn jinsab il-Muntanja Everest), is-seba' siti fil-Wied ta' Kathmandu li huma elenkati kollettivament bħala entrata waħda, u l-Park Nazzjonali ta' Chitwan. Il-biċċa l-kbira tad-dħul tan-Nepal mill-muntanjiżmu ġej mill-Muntanja Everest. In-Nepal fetaħ uffiċjalment għall-Punentin fl-1951 u sar destinazzjoni popolari fi tmiem ir-"rotta tal-hippies" matul is-snin sittin u sebgħin. Għalkemm l-industrija — li ​​sofriet matul il-gwerra ċivili tad-disgħinijiet — minn dak iż-żmien irkuprat, tiffaċċja sfidi ta' tkabbir minħabba nuqqas ta' faċilitajiet adattati għal turiżmu ta’ livell għoli (kwistjoni magħrufa bħala l-"konġestjoni fl-infrastruttura"), problemi dejjem akbar għal Nepal Airlines, u l-iżvilupp u l-kummerċjalizzazzjoni limitati ta’ ċerti destinazzjonijiet. It-turiżmu tat-tip *homestay* — fejn turisti interessati fil-kultura u fl-ekoturiżmu joqogħdu bħala mistednin li jħallsu fi djar ta' komunitajiet indiġeni — kiseb ċertu suċċess. It-Tempju ta' Pashupatinath f’Kathmandu huwa kumpless ewlieni ta' tempji Ħindu li jinsab max-xtut tax-Xmara Bagmati. Is-sit jinkludi l-Pashupati Aryaghat, sensiela ta' pjattaformi ddedikati għall-kremazzjoni ta' katavri fil-miftuħ. Dawn il-kremazzjonijiet isiru fil-pubbliku, u ż-żona tattira numru sinifikanti ta' turisti internazzjonali. Minħabba l-istands fil-viċin li jbigħu xorb u ikel ħafif, huwa komuni li tara turisti jikkunsmaw dawn l-oġġetti waqt li jaraw lin-nies tal-post li jkunu qed jesprimu l-luttu tagħhom. == Infrastruttura == === Enerġija === [[File:Kaligandaki A HPS Tailrace Channel.jpg|thumb|Id-diga idroelettrika ta' Middle Marsyangdi. In-Nepal għandu potenzjal sinifikanti għall-ġenerazzjoni tal-enerġija idroelettrika, li biħsiebu jesporta lejn l-Asja t'Isfel kollha.]] Il-biċċa l-kbira tal-enerġija tan-Nepal ġejja mill-bijomassa (80%) u minn fjuwils fossili importati (16%). Il-maġġoranza tal-konsum finali tal-enerġija sseħħ fis-settur domestiku (84%), segwit mit-trasport (7%) u l-industrija (6%); is-setturi tat-trasport u dawk industrijali kibru b'rata mgħaġġla f'dawn l-aħħar snin. Minbarra xi depożiti tal-linjite, in-Nepal m'għandu l-ebda riżerva magħrufa ta' żejt, gass jew faħam. Il-fjuwils fossili kummerċjali kollha (prinċipalment iż-żejt, il-LPG u l-faħam) huma importati, bi spiża ekwivalenti għal 129% tad-dħul totali tal-pajjiż mill-esportazzjoni. Madwar 1% biss tal-ħtiġijiet tal-enerġija huma sodisfatti bl-elettriku. In-natura permanenti tax-xmajjar tan-Nepal u t-topografija wieqfa tal-pajjiż jipprovdu kundizzjonijiet ideali għall-iżvilupp ta' proġetti idroelettriċi. L-istimi jindikaw li l-potenzjal idroelettriku ekonomikament vijabbli tan-Nepal huwa ta' madwar 42,000 MW. In-Nepal irnexxielu jisfrutta biss madwar 1,100 MW. Peress li l-biċċa l-kbira tal-enerġija tiġi ġġenerata minn impjanti tat-tip "run-of-the-river" (ROR), il-produzzjoni attwali tkun ħafna aktar baxxa matul ix-xhur xotti tax-xitwa — meta d-domanda massima tista' tilħaq l-1,200 MW — u dan iġiegħel lin-Nepal jimporta sa 650 MW mill-Indja biex jissodisfa d-domanda. Proġetti idroelettriċi ewlenin qed jiffaċċjaw dewmien u intoppi. Ir-rata ta' elettrifikazzjoni tan-Nepal (76%) hija komparabbli ma' dik ta' pajjiżi oħra fir-reġjun, iżda teżisti disparità sinifikanti bejn iż-żoni rurali (72%) u dawk urbani (97%). Il-prestazzjoni tas-settur tal-enerġija għadha mhix sodisfaċenti minħabba tariffi għoljin, telf sostanzjali fis-sistema, spejjeż għoljin ta' ġenerazzjoni, spejjeż ġenerali għoljin, persunal żejjed u domanda domestika baxxa. === Trasport === In-Nepal jibqa' iżolat mir-rotot ewlenin tat-trasport globali fuq l-art, fl-ajru u bil-baħar, għalkemm is-settur tal-avjazzjoni fil-pajjiż jinsab f'qagħda aħjar; dan jiftaħar b’47 ajruport — li ​​11 minnhom għandhom runways pavimentati — u jara volum sinifikanti ta' traffiku u titjiriet frekwenti. It-terren imħarbat u muntanjuż li jkopri ż-żewġ terzi tat-tramuntana tal-pajjiż għamel il-kostruzzjoni ta' toroq u infrastruttura oħra biċċa xogħol diffiċli u għalja. Sal-2016, kien hemm ftit aktar minn 11,890 km (7,388 mil) ta' toroq pavimentati, 16,100 km (10,004 mil) ta' toroq mhux pavimentati, u 59 km (37 mil) biss ta' linji ferrovjarji fin-nofsinhar. Iċ-ċentri amministrattivi tad-distretti kollha (bl-eċċezzjonita' Simikot) kienu konnessi man-netwerk tat-toroq. Il-biċċa l-kbira tat-toroq rurali ma jkunux jistgħu jintużaw matul l-istaġun tax-xita, u anke t-toroq ewlenin nazzjonali spiss jispiċċaw ma jistgħux jintużaw. In-Nepal jiddependi kważi għalkollox fuq nazzjonijiet barranin, bħall-Ġappun, għall-kostruzzjoni, il-manutenzjoni u l-espansjoni tan-netwerk tat-toroq tiegħu. Il-linja tal-ajru nazzjonali, Nepal Airlines, tinsab f’qagħda ħażina minħabba amministrazzjoni ħażina u korruzzjoni, u tpoġġiet fil-lista s-sewda tal-UE. Fuq livell domestiku, l-istat sottożviluppat tan-netwerk tat-toroq ixekkel l-aċċess għas-swieq, l-iskejjel u l-kliniċi tas-saħħa. === Komunikazzjoni === Skont ir-rapport MIS ta' Awwissu 2019 tal-Awtorità tat-Telekomunikazzjoni tan-Nepal, ir-rata ta' abbonament għas-servizzi tat-telefonija bil-vuċi kienet tammonta għal 2.70% tal-popolazzjoni totali għal-linji fissi u 138.59% għall-mowbajls; 98% tat-telefonija bil-vuċi kollha saret permezz tal-mowbajls. Bl-istess mod, filwaqt li huwa stmat li 14.52% kellhom aċċess għall-broadband fiss, 52.71% oħra aċċessaw l-Internet permezz ta' abbonamenti tad-data mobbli — b’kważi 15-il miljun minnhom jużaw it-teknoloġija 3G jew ogħla. Is-suq tal-vuċi u l-broadband mobbli kien iddominat minn żewġ kumpaniji tat-telekomunikazzjoni: Nepal Telecom, li hija proprjetà tal-istat (55%), u l-kumpanija multinazzjonali privata Ncell (40%). Fir-rigward tal-ishma tas-suq ta' 21% miżmuma mill-broadband fiss, Nepal Telecom kienet tammonta għal madwar 25%, bil-bqija mqassma fost fornituri privati ​​tas-servizz tal-Internet. Għalkemm teżisti disparità sinifikanti fir-rati ta' penetrazzjoni bejn iż-żoni rurali u dawk urbani, is-servizz mobbli laħaq 75 distrett madwar il-pajjiż — u b’hekk kopra 90% tat-territorju — u l-aċċess għall-broadband mistenni jilħaq 90% tal-popolazzjoni. === Midja === Sal-2019, l-istat kien jopera tliet stazzjonijiet tat-televiżjoni, kif ukoll stazzjonijiet tar-radju nazzjonali u reġjonali. Hemm 117-il stazzjon tat-televiżjoni privat u 736 stazzjon tar-radju FM liċenzjat, li minnhom tal-inqas 314 huma stazzjonijiet tar-radju tal-komunità. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-perċentwal ta' unitajiet domestiċi li kellhom radju kien ta' 50.82%; televiżjoni, 36.45%; televiżjoni bil-kejbil, 19.33%; u kompjuter, 7.28%. Skont il-klassifikazzjoni tal-Kunsill tal-Istampa tan-Nepal tal-2017, għaxar gazzetti nazzjonali ta' kuljum u ta' kull ġimgħa — minn fost 833 pubblikazzjoni li jipproduċu kontenut oriġinali — huma kklassifikati fil-Kategorija A+. Fl-2019, l-organizzazzjoni Reporters Without Borders ikklassifikat lin-Nepal fil-106 post fid-dinja f’dak li għandu x'jaqsam mal-libertà tal-istampa. == Data demografika == [[File:Ethnicities and Castes Nepal.png|thumb|Gruppi etniċi u kasti fid-distretti tan-Nepal]] Iċ-ċittadini tan-Nepal huma magħrufa bħala Nepali. In-Nepali huma dixxendenti ta' tliet mewġiet migratorji ewlenin li oriġinaw mill-Indja, mit-Tibet u—permezz ta' Assam—mit-tramuntana tal-Burma u minn Yunnan. Fost l-ewwel abitanti kien hemm il-Kirat tar-reġjun tal-Lvant, in-Newar tal-Wied ta' Kathmandu, it-Tharu indiġeni tal-pjanuri ta' Terai, u l-poplu Khas Pahari tal-għoljiet fil-Punent imbiegħed. Minkejja l-migrazzjoni ta' parti sinifikanti tal-popolazzjoni lejn Terai fi żminijiet reċenti, il-maġġoranza tan-Nepali għadhom jgħixu fl-artijiet għoljin ċentrali, filwaqt li l-muntanji tat-Tramuntana huma ftit popolati. [[File:Magar Culture.jpg|thumb|Koppja Magar]] In-Nepal huwa pajjiż multikulturali u multietniku, dar għal 125 grupp etniku distint li jitkellmu 123 lingwa materna differenti u jipprattikaw diversi reliġjonijiet indiġeni u tradizzjonali flimkien mal-Induiżmu, il-Buddiżmu, l-Iżlam u l-Kristjaneżmu. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-popolazzjoni tan-Nepal kienet tammonta għal 26.5 miljun—kważi tliet darbiet id-disa' miljuni rreġistrati fl-1950. Bejn l-2001 u l-2011, id-daqs medju tal-familja naqas minn 5.44 għal 4.9. Iċ-ċensiment irreġistra wkoll madwar 1.9 miljun persuna bħala "assenti"—żieda ta' aktar minn miljun mill-2001—bil-maġġoranza jkunu ħaddiema rġiel impjegati barra mill-pajjiż. Din ix-xejra kienet marbuta ma' tnaqqis fil-proporzjon bejn is-sessi minn 99.8 fl-2001 għal 94.2. Ir-rata annwali tat-tkabbir tal-popolazzjoni kienet ta' 1.35% bejn l-2001 u l-2011, tnaqqis mill-medja ta' 2.25% bejn l-1961 u l-2001; dan it-tnaqqis huwa attribwit ukoll għall-popolazzjoni assenti. In-Nepal jikklassifika fost l-għaxar pajjiżi l-inqas urbanizzati fid-dinja, iżda fl-istess ħin għandu waħda mill-ogħla rati ta' urbanizzazzjoni globalment (ibbażat fuq dejta tal-2014). Huwa stmat li 18.3% tal-popolazzjoni kienet tgħix f’żoni urbani. Ir-rati ta' urbanizzazzjoni huma għoljin fit-Terai, fil-widien Doon tal-Inner Terai, u fil-widien tal-Middle Hills, iżda baxxi fil-Ħimalaja. Bl-istess mod, ir-rata hija ogħla fiċ-ċentru u fil-lvant tan-Nepal meta mqabbla mal-punent. Il-belt kapitali, Kathmandu—magħrufa bħala l-"Belt tat-Tempji"—hija l-akbar belt tal-pajjiż u ċ-ċentru kulturali u ekonomiku tiegħu. Bliet ewlenin oħra fin-Nepal jinkludu Pokhara, Biratnagar, Lalitpur, Bharatpur, Birgunj, Dharan, Hetauda u Nepalgunj. Il-konġestjoni, it-tniġġis u n-nuqqas ta' ilma tax-xorb huma wħud mill-problemi ewlenin li qed jiffaċċjaw bliet li qed jikbru malajr, speċjalment il-Wied ta' Kathmandu. === Lingwa === [[File:MOST SPOKEN LANGUAGE IN NEPAL.png|thumb|Lingwi tan-Nepal (2021)]] Il-wirt lingwistiku divers tan-Nepal ġej minn tliet gruppi lingwistiċi ewlenin: l-Indo-Arjan, is-Sino-Tibetan, u diversi lingwi indiġeni iżolati. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-lingwi ewlenin tan-Nepal (skont il-perċentwal ta' kelliema nattivi) huma n-Nepali (44.6%), il-Maithili (11.7%), il-Bhojpuri (6.0%), it-Tharu (5.8%), it-Tamang (5.1%), in-Nepal Bhasa (3.2%), il-Bajjika (3%), il-Magar (3.0%), id-Doteli (3.0%), l-Urdu (2.6%), l-Awadhi (1.89%) u s-Sunwar. In-Nepal huwa dar għal mill-inqas erba' lingwi tas-sinjali indiġeni. In-Nepali, li oriġina mis-Sanskrit, jinkiteb bl-iskrittura Devanagari. Hija l-lingwa uffiċjali u sservi bħala *lingua franca* fost in-Nepaliżi li ġejjin minn gruppi etnolingwistiċi diversi. Il-lingwi reġjonali Maithili, Awadhi u Bhojpuri huma mitkellma fir-reġjun tan-Nofsinhar tat-Terai, filwaqt li l-Urdu huwa komuni fost il-Musulmani Nepaliżi. Diversi forom tat-Tibetan huma mitkellma fil-Ħimalaja u fir-reġjun tat-Tramuntana, bit-Tibetan Letterarju Standard mifhum sew minn dawk li għandhom taħriġ reliġjuż. Id-djaletti lokali fit-Terai u fiż-żoni muntanjużi fil-biċċa l-kbira m’għandhomx sistema ta' kitba, għalkemm għaddejjin sforzi biex jiġu żviluppati sistemi ta' kitba għal ħafna minnhom bl-użu tad-Devanagari jew tal-alfabett Ruman. === Reliġjon === [[File:Sadus at Pashupatinath temple.JPG|thumb|Sadus fit-Tempju ta' Pashupatinath]] In-Nepal huwa pajjiż sekulari, kif iddikjarat fil-Kostituzzjoni tan-Nepal tal-2012 (Parti 1, Artikolu 4), fejn is-sekulariżmu "jfisser libertà reliġjuża u kulturali, flimkien mal-ħarsien tar-reliġjon u l-kultura mgħoddija lilna minn żmien immemorjali (*Sanatan*)." Iċ-ċensiment tal-2011 irrapporta li r-reliġjon bl-akbar għadd ta' segwaċi fin-Nepal kienet l-Induiżmu (81.3% tal-popolazzjoni), segwita mill-Buddiżmu (9%); il-bqija kienu jinkludu l-Iżlam (4.4%), il-Kirant (3.1%), il-Kristjaneżmu (1.4%), u l- *Prakriti* jew il-qima tan-natura (0.5%). F'termini ta' perċentwal tal-popolazzjoni, in-Nepal għandu l-akbar popolazzjoni Induista fid-dinja. In-Nepal kien uffiċjalment saltna Induista sa żmien mhux ilu, u Shiva kien meqjus bħala d-divinità protettriċi tal-pajjiż. Għalkemm ħafna politiki tal-gvern matul iż-żmien injoraw jew emarġinaw reliġjonijiet minoritarji, is-soċjetà Nepaliżi ġeneralment tgawdi minn tolleranza reliġjuża u armonija bejn il-fidi kollha, b'inċidenti iżolati biss ta' vjolenza motivata mir-reliġjon. Il-kostituzzjoni tan-Nepal ma tagħti lil ħadd id-dritt li jikkonverti persuna oħra għal reliġjon differenti. In-Nepal għadda wkoll liġi aktar stretta kontra l-konverżjoni fl-2017. In-Nepal għandu t-tieni l-akbar popolazzjoni Induista fid-dinja, wara l-Indja. === Edukazzjoni === In-Nepal daħal fl-era moderna fl-1951 b’rata ta’ litteriżmu ta’ 5% u madwar 10,000 student irreġistrati fi 300 skola. Sal-2017, kien hemm aktar minn seba’ miljun student irreġistrati f’35,601 skola. Ir-rata ġenerali tal-litteriżmu (għall-popolazzjoni ta’ ħames snin ’il fuq) kienet ta’ 54.1% fl-2001. Ir-rata netta ta’ reġistrazzjoni fl-edukazzjoni primarja laħqet is-97% sal-2017; madankollu, ir-rata ta’ reġistrazzjoni kienet taħt is-60% fil-livell sekondarju (gradi 9–12) u madwar 12% fil-livell terzjarju. Għalkemm teżisti disparità sinifikanti bejn is-sessi fir-rata ġenerali tal-litteriżmu, il-bniet qabżu lis-subien fir-reġistrazzjoni fil-livelli kollha tal-edukazzjoni. In-Nepal għandu ħdax-il università u erba’ akkademji tax-xjenza indipendenti. Fl-2025, in-Nepal ikklassifika fil-107 post fl-Indiċi Globali tal-Innovazzjoni. In-nuqqas ta' infrastruttura u materjali tat-tagħlim adegwati, il-proporzjonijiet għoljin ta' studenti għal kull għalliem, il-politiċizzazzjoni tal-kumitati tal-ġestjoni tal-iskejjel, u l-organizzazzjoni f'unjins fuq bażi partiġjana fost l-istudenti u l-għalliema joħolqu ostakli għall-progress. L-edukazzjoni bażika b’xejn hija garantita mill-kostituzzjoni, iżda l-programm nieqes mill-fondi meħtieġa għal implimentazzjoni effettiva. Il-gvern iżomm programmi ta' boroż ta' studju għall-bniet u għall-istudenti b'diżabilità, kif ukoll għat-tfal ta' martri, ta' komunitajiet emarġinati u ta' familji foqra. Għexieren ta' eluf ta' studenti Nepali jitilqu mill-pajjiż kull sena fit-tfittxija ta' edukazzjoni u impjieg aħjar, u nofshom qatt ma jirritornaw. === Saħħa === Is-servizzi tal-kura tas-saħħa fin-Nepal huma pprovduti kemm mis-settur pubbliku kif ukoll minn dak privat. L-istennija tal-ħajja mat-twelid kienet stmata għal 71 sena fl-2017, u poġġiet lill-pajjiż fil-153 post globalment. Żewġ terzi tal-imwiet kollha huma attribwiti għal mard mhux trażmissibbli, bil-mard tal-qalb ikun l-aktar kawża komuni tal-mewt. Filwaqt li l-istili ta’ ħajja sedentarji, id-dieti mhux ibbilanċjati, u l-konsum tat-tabakk u l-alkoħol ikkontribwew għaż-żieda fil-mard mhux trażmissibbli, ħafna nies għadhom jitilfu ħajjithom minħabba mard trażmissibbli u li jista’ jiġi kkurat, ikkawżat minn sanità fqira u malnutrizzjoni—problemi li jirriżultaw minn nuqqas ta' edukazzjoni, għarfien, u aċċess għas-servizzi tal-kura tas-saħħa. In-Nepal għamel passi kbar ’il quddiem fis-saħħa tal-ommijiet u tat-tfal. 95% tat-tfal għandhom aċċess għal melħ jodizzat, u 86% tat-tfal bejn is-6 u d-59 xahar jirċievu profilassi tal-vitamina A. Ir-rati ta' tkabbir stunted (nuqqas ta' żvilupp fl-għoli), piż baxx wisq, u wasting (telf ta' massa tal-ġisem) naqsu b’mod sinifikanti; madankollu, il-malnutrizzjoni tibqa' għolja ħafna, u taffettwa 43% tat-tfal taħt l-età ta' ħames snin. L-anemija fost in-nisa u t-tfal żdiedet bejn l-2011 u l-2016, u laħqet il-livelli ta' 41% u 53% rispettivament. Ir-rata ta' trabi li jitwieldu b'piż baxx hija ta' 27%, filwaqt li r-rata tat-treddigħ hija ta' 65%. Il-proporzjon tal-mortalità materna fin-Nepal huwa ta' 229, u r-rata tal-mortalità tat-trabi niżlet għal 32.2 għal kull 1,000 twelid ħaj. Ir-rata tal-użu tal-kontraċettivi hija ta' 53%, għalkemm teżisti disparità sinifikanti bejn iż-żoni rurali u dawk urbani minħabba nuqqas ta' għarfien u aċċess limitat. Il-progress fil-qasam tas-saħħa huwa mmexxi minn inizjattiva governattiva qawwija, b'kollaborazzjoni ma' organizzazzjonijiet mhux governattivi (NGOs) u NGOs internazzjonali. Iċ-ċentri tas-saħħa pubblika jipprovdu 72 mediċina essenzjali mingħajr ħlas. === Immigranti u refuġjati === In-Nepal għandu tradizzjoni twila li jilqa' lill-immigranti u lir-refuġjati. Fiż-żminijiet moderni, it-Tibetani u l-Bhutaniżi ffurmaw il-maġġoranza tar-refuġjati fin-Nepal. Ir-refuġjati Tibetani bdew jaslu fl-1959, u ħafna oħrajn ikomplu jaqsmu l-fruntiera lejn in-Nepal kull sena. Ir-refuġjati Lhotsampa mill-Bhutan bdew jaslu fis-snin tmenin, u n-numru tagħhom qabeż il-110,000 fis-snin elfejn; minn dak iż-żmien ’l hawn, il-maġġoranza tagħhom ġew risistemati f'pajjiżi terzi. Sal-aħħar tal-2018, in-Nepal kellu total ta' 20,800 refuġjat ikkonfermat, li 64% minnhom kienu Tibetani u 31% Bhutaniżi. L-immigranti ekonomiċi u r-refuġjati li jaħarbu mill-persekuzzjoni jew mill-gwerra — li ​​ġejjin minn pajjiżi ġirien, mill-Afrika u mil-Lvant Nofsani — m'għandhomx rikonoxximent uffiċjali; huma magħrufa bħala "refuġjati urbani" għaliex jgħixu f'appartamenti fil-bliet minflok f'kampijiet tar-refuġjati, għalkemm il-gvern jiffaċilita r-risistemazzjoni tagħhom f’pajjiżi terzi. Madwar 2,000 immigrant — li ​​nofshom kienu Ċiniżi — applikaw għal permessi tax-xogħol fl-2018–19. Il-gvern m'għandux data dwar l-immigranti Indjani, għalkemm il-Gvern tal-Indja jistma li n-numru ta’ Indjani mhux residenti fil-pajjiż huwa ta' 600,000. == Kultura == === Soċjetà === [[File:Gadhimai.jpg|thumb|Il-Festival ta' Gadhimai]] Is-soċjetà tradizzjonali Nepaliża ħafna drabi hija definita minn ġerarkija soċjali. Is-sistema tal-kasti Nepaliża tirrifletti ħafna mill-istratifikazzjoni soċjali u ħafna mir-restrizzjonijiet soċjali karatteristiċi tal-Asja t'Isfel. Il-klassijiet soċjali huma definiti minn aktar minn mitt grupp ereditarju u endogamu, ħafna drabi msejħa *jātis* jew "kasti." In-Nepal ipprojbixxa l-intokkabbiltà fl-1963 u minn dakinhar għadda aktar liġijiet kontra d-diskriminazzjoni u inizjattivi ta' benesseri soċjali. Il-valuri tal-familja huma ċentrali għat-tradizzjoni Nepaliża, u l-familji estiżi multiġenerazzjonali u patrijarkali storikament kienu n-norma, għalkemm il-familji nukleari qed isiru komuni f'żoni urbani. Maġġoranza kbira tan-Nepalis jidħlu fi żwiġijiet irranġati mill-ġenituri tagħhom jew minn anzjani oħra tal-familja, kemm jekk jagħtu l-kunsens tagħhom għat-tqabbil kif ukoll jekk le. Iż-żwieġ huwa meqjus bħala impenn tul il-ħajja, u r-rata tad-divorzju hija baxxa ħafna, b'inqas minn wieħed minn kull elf żwieġ li jispiċċa bid-divorzju. Iż-żwieġ tat-tfal huwa komuni, partikolarment f'żoni rurali; ħafna nisa jiżżewġu qabel l-età ta' 18-il sena. [[File:Teej.jpg|thumb|Nisa jiċċelebraw Haritalika Teej fin-Nepal]] Ħafna mill-festivals tan-Nepal għandhom oriġini reliġjuża. Fost l-aktar magħrufa nsibu l-festival ta' Gadhimai, Dashain, Tihar, Teej, Chhath, Maghi, Sakela, Holi u l-Ewwel tas-Sena tan-Nepal. Il-festival ta' Gadhimai huwa avveniment reliġjuż Ħindu li jsir kull ħames snin fit-Tempju ta' Gadhimai fin-Nepal. Dan ġie deskritt bħala l-aktar festival imdemmi fid-dinja minħabba l-qatla tal-massa ta’ annimali u għasafar, fosthom bufli, mogħoż, nagħaġ, tiġieġ, papri, ħamiem, ħnieżer, firien u ġrieden bojod. Dan is-sagrifiċċju tal-massa jsir bil-għan li tiġi sodisfatta l-alla Gadhimai. Il-kritiċi kkundannaw dan ir-ritwal bħala wieħed barbaru, mhux iġjeniku u li jwassal għal ħela kbira. Min-naħa l-oħra, id-devoti Ħindù jisħqu li din il-prattika għandha sinifikat profond. Dashain huwa festival reliġjuż Ħindu ewlieni fin-Nepal. Imħeġġa mit-twemmin li offerti ta’ demm frisk jikkalmaw lill-alla Durga, eluf ta' bufli, mogħoż, nagħaġ, ħnieżer, tiġieġ u papri jiġu sagrifikati matul iċ-ċelebrazzjoni. Il-gvern tan-Nepal ipprova jipprojbixxi l-iffilmjar ta' dawn is-sagrifiċċji tal-annimali. Grupp favur id-drittijiet tal-annimali li kien preżenti għall-festival irrapporta li ffaċċja ostilità kbira: "Ħadulna t-tagħmir u l-kameras u kissruhom f’biċċiet." Il-grupp innota wkoll kwistjonijiet serji ta' iġjene pubblika, u stqarr li ra nies fil-folla jagħmlu l-bżonnijiet fiżjoloġiċi tagħhom fil-pubbliku u li kellhom jimxu qalb il-ħmieġ uman. F'inċident ieħor, individwi Nepali armati b’machetes ġrew wara attivisti tad-drittijiet tal-annimali fit-triq. Il-kaċċa għas-saħħaħar għadha sseħħ fin-Nepal, anke fis-seklu wieħed u għoxrin. Il-vittmi huma tipikament nies vulnerabbli, partikolarment dawk li ġejjin minn kasti inferjuri. Politiċi, uffiċjali tal-armata, uffiċjali tal-pulizija u membri oħra tal-komunità kienu involuti wkoll f’diversi inċidenti. L-eżekuzzjonijiet jistgħu jsiru billi l-vittma tinħaraq ħajja. Ħafna vittmi fl-aħħar mill-aħħar imutu kawża tal-ġrieħi li jġarrbu mit-tortura u l-aggressjoni. Kaċċa għas-saħħaħar li ma tirriżultax f’mewt spiss tinvolvi swat qawwi. == Simboli == [[File:Flag of Nepal.svg|thumb|Bandiera ta' Nepal]] L-emblema tan-Nepal turi l-muntanji tal-Ħimalaja miksijin bil-borra, għoljiet miksijin bis-siġar, u r-reġjun fertili tat-Terai, imdawrin b'kuruna ta' fjuri tar-rododendru; fiha tidher il-bandiera nazzjonali fil-parti ta' fuq, mappa bajda tan-Nepal fuq quddiem, u l-idejn il-leminija ta' raġel u mara magħqudin flimkien, li jissimbolizzaw l-ugwaljanza bejn is-sessi. Fil-parti t’isfel jinsab il-motto nazzjonali—kwotazzjoni patrijottika bis-Sanskrit li fil-folklor Nepali hija attribwita lill-alla Rama u miktuba bl-iskrittura Devanagari: "Omm u l-art twelidek huma akbar mis-sema." Il-bandiera tan-Nepal hija l-unika bandiera nazzjonali fid-dinja li mhijiex rettangolari. Il-kostituzzjoni tinkludi struzzjonijiet għall-kostruzzjoni ġeometrika ta' din il-bandiera magħmula minn żewġ triangoli (jew pennons). Skont id-deskrizzjoni uffiċjali tagħha, il-kulur aħmar skur (crimson) jirrappreżenta r-rebħa fil-gwerra jew il-kuraġġ, u huwa wkoll il-kulur tar-rododendru. It-tarf blu jissimbolizza x-xewqa tal-poplu Nepali għall-paċi. Il-qamar fuq il-bandiera jissimbolizza n-natura paċifika u kalma tal-poplu Nepali, filwaqt li x-xemx tirrappreżenta l-qawwa u l-kuraġġ tal-ġellieda Nepali. Il-president iservi bħala s-simbolu tal-għaqda nazzjonali. Il-martri huma simboli tal-patrijottiżmu. Kmandanti mill-Gwerra Anglo-Nepaliża—Amar Singh Thapa, Bhakti Thapa, u Balbhadra Kunwar—jitqiesu bħala eroj tal-gwerra. Sittax-il figura mill-istorja tan-Nepal ingħataw id-distinzjoni speċjali ta' "Eroj Nazzjonali" għall-kontribuzzjonijiet eċċezzjonali tagħhom għall-prestiġju tal-pajjiż. Prithvi Narayan Shah, il-fundatur tan-Nepal modern, huwa rispettat ħafna u meqjus minn ħafna bħala l-"Missier tan-Nazzjon". === Arti u arkitettura === [[File:Nyatapola Temple.JPG|thumb|left|Nyatapola, pagoda ta' ħames sulari f'Bhaktapur imżejna b’ħidma artiġjanali karatteristika tal-ġebel, tal-metall u tal-injam, baqgħet teżisti wara tal-inqas erba' terremoti kbar.]] [[File:Tusha Hiti step-well.jpg|thumb|Ħidma artistika fuq il-ġebel min-Nepal fuq żennuna tal-ilma li għadha tintuża.]] [[File:Shivas Kinder - 0219.jpg|thumb|left|Tieqa tradizzjonali Newar f'għamla ta' pagun.]] L-eqdem eżempji magħrufa ta' arkitettura Nepali huma l-istupas li jmorru lura għall-ewwel kostruzzjonijiet Buddisti f'Kapilvastu u l-inħawi tal-madwar fil-Lbiċ tan-Nepal, kif ukoll dawk mibnija minn Ashoka fil-Wied ta' Kathmandu għall-ħabta tas-sena 250 QK. L-istil arkitettoniku distintiv assoċjat esklussivament man-Nepal ġie żviluppat u pperfezzjonat mill-artiġjani Newa fil-Wied ta' Kathmandu, li bdew din il-ħidma matul il-perjodu Lichchhavi. Kronaka tal-ivvjaġġar Ċiniża tad-Dynasty Tang — li ​​x'aktarx hija bbażata fuq rekords li jmorru lura għall-ħabta tas-sena 650 WK — tiddeskrivi l-arkitettura Nepali ta' dak iż-żmien (mibnija l-aktar mill-injam) bħala waħda rikka fid-dettalji artistiċi, inklużi skulturi tal-injam u tal-metall. Hija tiddeskrivi pagoda magnífika ta' seba' sulari li tinsab fi ħdan kumpless ta' palazz, li fiha soqfa miksijin bil-madum tar-ram; balustradi, gradilji, kolonni u travi mżejna b'ħaġar prezzjuż u ħaġar fin; kif ukoll erba’ skulturi indurati tal-Makara fil-kantunieri tal-bażi li jferrgħu l-ilma bħal funtana, fornuti minn pajpijiet tar-ram konnessi ma' kanali fil-quċċata tat-torri. Kronaki Ċiniżi ta' wara jiddeskrivu l-palazz tar-Re tan-Nepal bħala struttura immensa b’ħafna soqfa, fatt li jissuġġerixxi li ċ-Ċiniżi kienu għadhom mhux familjari mal-arkitettura tal-pagodi. Tempju tipiku fi stil ta' pagoda jinbena mill-injam, b’kull biċċa mnaqqxa b'mod fin b'disinji ġeometriċi jew b'xbihat ta' allat, allat nisa, ħlejjaq mitiċi u bhejjem. Is-soqfa—ġeneralment miksija b'madum tat-tafal u xi drabi indurati bid-deheb—jonqsu gradwalment fid-daqs hekk kif jitilgħu lejn l-ogħla saqaf, li jkun inkurunat b'pinnaklu tad-deheb. Il-bażi tipikament tikkonsisti f'terrazzi rettangolari magħmula minn ġebel imnaqqax b'sengħa kbira, u d-daħla spiss tkun protetta minn skulturi tal-ġebel li jirrappreżentaw figuri tradizzjonali. Is-sengħa fil-bronż u r-ram—viżibbli fi skulturi ta' divinitajiet u bhejjem, f'dekorazzjonijiet tal-bibien u t-twieqi, f’pinnakli tal-bini u f'oġġetti ta' kuljum—hija mill-aqwa wkoll. L-aktar tradizzjoni tal-pittura Nepali żviluppata hija dik tal-pittura Buddisti Tibetana magħrufa bħala thangka jew paubha, ipprattikata fin-Nepal minn patrijiet Buddisti u artiġjani tal-poplu Newar. It-Tempju ta' Changu Narayan, mibni għall-ħabta tar-raba’ seklu WK, jiftaħar b’dak li forsi huma l-aqwa eżempji tas-sengħa Nepali fl-injam. Il-Pjazez Durbar ta' Kathmandu, Patan u Bhaktapur jirrappreżentaw il-quċċata tal-arti u l-arkitettura Nepali, u juru sengħa fl-injam, fil-metall u fil-ġebel li ġiet ipperfezzjonata tul elfejn sena. It-tieqa "ankhijhyal", li tippermetti veduta f'direzzjoni waħda tad-dinja ta' barra, hija eżempju ta' sengħa unika tal-injam Nepaliża li tinsab kemm f'bini domestiku kif ukoll pubbliku, kemm jekk antik kif ukoll modern. Ħafna kulturi jżebgħu l-ħitan tad-djar tagħhom b'disinji regolari, figuri ta' allat u bhejjem, u simboli reliġjużi; oħrajn jżebgħuhom b'kuluri solidi, ħafna drabi jużaw tafal jew ħamrija sewda li tikkuntrasta mal-ħamrija safra jew il-ġebla tal-ġir. Is-soqfa ta' strutturi reliġjużi u domestiċi għandhom sporġenzi sinifikanti, preżumibbilment biex jipprovdu protezzjoni mix-xemx u x-xita. L-injam fi strutturi domestiċi huwa minqux fin, bħal dak tal-kontropartijiet reliġjużi tagħhom. Is-serq kulturali huwa kriżi fin-Nepal, minkejja l-isforzi biex jiġi miġġieled. === Letteratura u arti tal-ispettaklu === [[File:Bhanu Bhakta Acharya (1814-1869) author.jpg|thumb|Bhanubhakta Acharya, kittieb Nepali li traduċa l-epopea antika Ħindu Ramayana għal-lingwa Nepali.]] Il-letteratura tan-Nepal kienet marbuta mill-qrib ma' dik tal-bqija tal-Asja t’Isfel sakemm il-pajjiż ingħaqad fi renju modern. Ix-xogħlijiet letterarji — miktuba bis-Sanskrit minn qassisin Brahmins edukati, li wħud minnhom kienu bbażati f'Varanasi — kienu jinkludu testi reliġjużi u leġġendi dwar rejiet, allat u demonji. L-eqdem test li għadu jeżisti bil-lingwa Nepaliża jmur lura għas-seklu 13; madankollu, apparti minn materjal epigrafiku, ma nstabet l-ebda letteratura Nepaliża ta' qabel is-seklu 17. Il-letteratura Newar tmur lura kważi 500 sena. L-istorja moderna tal-letteratura Nepaliża tibda b'Bhanubhakta Acharya (1814–1868), li kien l-ewwel wieħed li kiteb xogħlijiet sinifikanti u influwenti bil-lingwa Nepaliża — lingwa aċċessibbli għall-mases — l-aktar notevoli fosthom il-*Bhanubhakta Ramayana*, traduzzjoni tal-epika antika Ħindu. Lejn l-aħħar tas-seklu 19, Motiram Bhatta ppubblika edizzjonijiet stampati tax-xogħlijiet ta' Acharya; permezz tal-isforzi tiegħu, huwa popolarizza l-letteratura bil-lingwa Nepaliża u mexxieha lejn il-modernità. Sa nofs is-seklu 20, il-letteratura Nepaliża ma baqgħetx limitata għat-tradizzjonijiet letterarji Ħindu. Influwenzati mit-tradizzjonijiet letterarji tal-Punent, il-kittieba ta' dak iż-żmien bdew jipproduċu xogħlijiet li kienu jindirizzaw kwistjonijiet soċjali kontemporanji, filwaqt li ħafna oħrajn komplew jarrikkixxu t-tradizzjonijiet poetiċi Nepaliżi b’poeżija Nepaliża awtentika. Il-letteratura Newar ukoll ħarġet bħala tradizzjoni letterarja ewlenija. Wara l-wasla tad-demokrazija fl-1951, il-letteratura Nepaliża ffjorixxiet, u bdew jiġu prodotti xogħlijiet letterarji f’ħafna lingwi oħra. Il-letteratura Nepaliża kompliet timmodernizza ruħha; f’dawn l-aħħar snin, ġiet influwenzata bil-qawwa mill-esperjenza tan-Nepal wara l-gwerra ċivili kif ukoll mit-tradizzjonijiet letterarji globali. Maruni, Lakhey, Sakela, Kauda u Tamang Selo huma eżempji ta' mużika u żfin tradizzjonali tan-Nepal li ġejjin mir-reġjuni muntanjużi tal-pajjiż. L-industrija tal-films tan-Nepal hija magħrufa bħala "Kollywood." L-Akkademja tan-Nepal hija l-istituzzjoni ewlenija għall-promozzjoni tal-arti u l-kultura fin-Nepal, u twaqqfet fl-1957. === Ħwejjeġ === [[File:Bhoto jatra.jpg|thumb|Raġel tan-Nepal liebes Daura-Suruwal, kowt, u topi ta' Dhaka juri l-bhoto waqt il-festival Bhoto Jatra.]] Minn żminijiet antiki sal-era moderna, l-ilbies tradizzjonali l-aktar komuni fin-Nepal, kemm għall-irġiel kif ukoll għan-nisa, kien jikkonsisti f'biċċa drapp imgeżwra mal-ġisem. Għan-nisa, dan l-ilbies evolva maż-żmien fis-sari — biċċa drapp waħda twila, magħrufa li tkejjel sitt jards u li hija wiesgħa biżżejjed biex tgħatti l-parti t’isfel tal-ġisem. Is-sari jintrabat mal-qadd, jitgeżwer madwar il-parti t’isfel tal-ġisem, u mbagħad jitħalla jaqa’ fuq l-ispalla. Fil-forma aktar moderna tiegħu, jintuża biex jgħatti r-ras — u xi kultant il-wiċċ — bħal velu, partikolarment fir-reġjun tat-Terai. Jintlibes flimkien ma' dublett ta' taħt (petticoat) u jiddaħħal fiċ-ċinturin tad-dublett biex jibqa' f'postu sew. Jintlibes ukoll ma’ bluża, jew cholo, li sservi bħala l-ilbies ewlieni għall-parti ta' fuq tal-ġisem; it-tarf tas-sari li jkun imdendel fuq l-ispalla jaħbi l-kontorni tal-parti ta' fuq tal-ġisem u jgħatti ż-żona tal-qadd. Il-kombinazzjoni ta' *cholo* u sari saret l-ilbies preferut għal okkażjonijiet formali, ambjenti uffiċjali u laqgħat festivi. Fil-forma l-aktar tradizzjonali tiegħu — meta jintlibes waqt attivitajiet ta' kuljum, xogħol tad-dar jew xogħol manwali — jidher bħala fariya jew *gunyu*; dawn ġeneralment ikunu iqsar u idjaq minn sari standard u jitgeżwru għalkollox madwar il-parti t’isfel tal-ġisem. Għall-irġiel, biċċa drapp simili iżda iqsar — ​​id-*dhoti* — isservi bħala ilbies għall-parti t’isfel tal-ġisem; din ukoll titkebbeb madwar il-qadd. Fost l-Arjani, id-drapp jitkebbeb darba madwar kull riġel qabel ma jgħaddi minn bejn ir-riġlejn u jiddaħħal sew fil-parti ta' wara. Id-*dhoti* u l-varjanti tiegħu — li ​​normalment jintlibsu fuq langauti — jiffurmaw l-ilbies għall-parti t'isfel tal-ġisem fl-ilbies tradizzjonali tal-popli Tharu, Gurung u Magar, kif ukoll tal-poplu Madheshi, fost oħrajn. Forom oħra ta' ilbies tradizzjonali li ma jinvolvux ħjata jew tfassil jinkludu l-patukas (strixxa drapp imkebba sewwa madwar il-qadd bħal faxxa — parti mill-biċċa l-kbira tal-ilbiesi tradizzjonali tan-Nepal u li spiss iżżomm khukuri meta tintlibes mill-irġiel); xalpi bħal pachhyauras u majetros; xalli bħall-ga tan-Newar u l-khata tat-Tibet; ghumtos (velijiet tal-għarusa); u tipi varji ta' turbani — xalpi li jintlibsu madwar ir-ras għal raġunijiet tradizzjonali jew għall-protezzjoni mix-xemx jew mill-kesħa — magħrufa bħala pheta, pagri jew sirpau. Sal-bidu tal-ewwel millennju W.K., l-ilbies komuni tan-nies tal-Asja t'Isfel kien jikkonsisti f'biċċiet tad-drapp mhux meħjuta. Il-wasla tal-Kushans mill-Asja Ċentrali, għall-ħabta tas-sena 48 WK, għamlet popolari l-ilbies maqtugħ u meħjut fi stil tipiku tal-Asja Ċentrali. L-aktar forma sempliċi ta' ilbies meħjut hija l- bhoto (vesta rudimentali), li tintlibes kemm mis-subien kif ukoll mill-bniet; tradizzjonalment, dan huwa l-uniku ilbies li jilbsu t-tfal sakemm jilħqu l-età adulta u jibdew jilbsu ħwejjeġ tal-kbar—kultant waqt ċerimonja ta' tranżizzjoni, bħaċ-ċerimonja gunyu-choli għall-bniet Ħindu. L-irġiel ikomplu jilbsu l-bhoto anke meta jikbru. Għall-parti ta' fuq tal-ġisem, l-irġiel tipikament jilbsu vesta bħall- *bhoto* jew qmis tat-tip *kurta*, bħad-daura—qmis twila b'għeluq doppju fuq quddiem u għonq magħluq, li fiha ħames tiwi u tmien rbitiet biex titwaħħal mal-ġisem. Is-suruwal—kelma li tfisser sempliċiment "qalziet"—iservi bħala alternattiva għad-dhoti, il-kachhad (li jilbsuh in-nies tal-poplu Magar), jew il- lungi (li jilbsuh in-nies tal-poplu Tharu), u fi żminijiet aktar reċenti saħansitra ħa posthom; tradizzjonalment, ikun wiesa’ ħafna ’l fuq mill-irkopptejn iżda jidjieq ’l isfel biex jiġi mwaħħal mal-għekiesi, u jintrabat mal-qadd permezz ta' qafla. Il-blużi moderni tat-tip cholo, li jintlibsu mas-saris, normalment ikollhom kmiem qosra, buttuna waħda, u ma jgħattux iż-żona tal-qadd. Il-verżjoni tradizzjonali, magħrufa bħala chaubandi cholo, tixbaħ lid-daura: ikollha kmiem twal, għeluq doppju fuq quddiem bi tiwi u rbitiet, u tinżel sal- patuka (faxxa tal-qadd), u b'hekk tgħatti ż-żona tal-qadd. Id-daura-suruwal u l- gunyu-cholo servew bħala l-ilbies nazzjonali għall-irġiel u n-nisa rispettivament sal-2011, meta din id-denominazzjoni tneħħiet biex jiġi eliminat kull favoritizmu. L-ilbies tradizzjonali għal ħafna gruppi etniċi Pahari jikkonsisti fid- daura-suruwal (jew ilbies simili) flimkien ma' patuka, dhaka topi (beritta), u kiswa ta' fuq (kowt) għall-irġiel; u l-gunyu-cholo (jew xi ħaġa simili) flimkien ma' patuka u, għan-nisa, xi kultant xalpa tar-ras. Għal ħafna gruppi oħra, l-ilbies tradizzjonali tal-irġiel jikkonsisti f'qmis jew vest flimkien ma' *dhoti*, kachhad jew lungi. Fir-reġjuni għoljin tal-Ħimalaja, l-ilbies tradizzjonali huwa influwenzat ħafna mill-kultura Tibetana. In-nisa Sherpa jilbsu ċ-chuba flimkien mal-fardal pangi, filwaqt li l-irġiel Sherpa jilbsu qomos bi kmiem twal u għenuq għoljin u iebsin — magħrufa bħala tetung — taħt iċ-chuba. Il-kpiepel Tibetani Xamo Gyaise tas-Sherpa, id-dhaka topi li jilbsu l-irġiel Pahari, u l-kpiepel tondi tat-Tamang huma fost l-aktar tipi distintivi ta' xedd ir-ras. In-nisa Ħindu miżżewġin jilbsu tika, sindoor, pote (ġiżirajjen biż-żibeġ) u brazzuletti ħomor. Huwa komuni li jilbsu dehbijiet tad-deheb u tal-fidda—kultant inkrustati b'ħaġar prezzjuż. Id-dehbijiet tad-deheb jinkludu l-*mangalsutras* u t-*tilaharis* li jilbsuhom il-Ħindu flimkien mal-pote; is-samyafung (fjura kbira tad-deheb li tintlibes fuq ir-ras) u n-nessey (imsielet kbar u ċatti tad-deheb) li jilbsuhom in-nies tal-poplu Limbu; kif ukoll is-sirphuli, is-*sirbandhi* u ċ-chandra li jilbsuhom in-nies tal-poplu Magar. In-nisa tal-poplu Tharu jistgħu jilbsu sa sitt kilogrammi ta' dehbijiet tal-fidda, inklużi l-*mangiya* (li tintlibes fuq ir-ras), it-*tikuli* (fuq il-forehead), u l-*kanseri* u t-tikahamala (madwar l-għonq). Il-moda fin-Nepal inbidlet b’mod sinifikanti matul l-aħħar 50 sena. Fiż-żoni urbani, is-sari qed jintuża dejjem inqas bħala ilbies ta' kuljum u qed isir ilbies riżervat għal okkażjonijiet formali. Il-kurta suruwal tradizzjonali rarament jintlibes minn nisa żgħażagħ, li dejjem aktar jippreferu l-jeans. Id-*dhoti* spiċċa l-aktar bħala ilbies ċerimonjali għax-xamani u għall-qassisin Ħindu. === Kċina === [[File:Nepali dal-bhat-tarkari.jpg|thumb|"Dal-bhat thali" li tikkonsisti f’ross mgħolli, soppa tal-għads, ħaxix aħdar imqalli, kari tal-ħaxix, jogurt, "papad" u insalata tal-ħaxix.]] Il-kċina tan-Nepal tinkludi varjetà wiesgħa ta' stili ta' tisjir reġjonali u tradizzjonali. Minħabba d-diversità fit-tipi ta' ħamrija, fil-klima, fil-kultura, fil-gruppi etniċi u fl-okkupazzjonijiet, dawn il-kċejjen ivarjaw b'mod sinifikanti, billi jagħmlu użu minn ħwawar, ħxejjex aromatiċi, ħaxix u frott disponibbli lokalment. L-Iskambju Kolombjan introduċa l-patata, it-tadam, il-qamħirrum, il-karawett, il-ġewż tal-anakardju, l-ananas, il-gwava u—fuq kollox—il-bżar jaħraq (chili peppers) fl-Asja t’Isfel; dawn kollha saru ikel bażiku. Iċ-ċereali mkabbra fin-Nepal, flimkien mal-istaġuni tat-tħawwil u r-reġjuni tagħhom, jikkorrispondu fil-biċċa l-kbira maż-żmien tal-monsuni u mal-varjazzjonijiet fl-altitudni. Ir-ross u l-qamħ jiġu kkultivati ​​primarjament fil-pjanuri ta' Terai u fil-widien imsaqqija sew, filwaqt li l-qamħirrum, il-millieġ, ix-xgħir u l-qamħ saraċin jitkabbru l-aktar fl-għoljiet li huma aktar niexfa u inqas fertili. Ikla tipika tan-Nepal tikkonsisti f’xi tip ta' qamħ jew ċereali msajjar sempliċiment, akkumpanjat minn platti b'togħma rikka u li joffru sens ta' kumdità. Dawn tal-aħħar jinkludu l-għads, il-legumi u l-ħaxix, li spiss jiġu mħawwra bil-ġinġer u t-tewm, jew b’taħlitiet aktar elaborati ta' kosbor, kemmun, żagħfran (turmeric), kannella, kardamomu, jimbu u ħwawar oħra. Is-soltu tiġi servuta fuq trej, jew thali, b'post ċentrali għaċ-ċereali msajjar u skutelli żgħar għall-akkumpanjamenti l-oħra. Dawn l-elementi jingħaqdu flimkien billi jitħalltu direttament—bħar-ross u l-għads—jew billi wieħed ikebbeb element—bħall-ħobż—madwar ieħor, bħall-ħaxix imsajjar. Id-Dal-bhat, li għandu r-ross imsajjar bil-fwar bħala l-bażi tiegħu, huwa l-aktar eżempju komuni, u spiss ikun akkumpanjat minn prodotti tal-ħalib u kultant mil-laħam. Il-ħobż ċatt tal-qamħ bla ħmira magħruf bħala *chapati* kultant jieħu post ir-ross, speċjalment f’Terai, filwaqt li d-Dhindo—ippreparat billi tgħalli d-dqiq tal-qamħirrum, tal-millieġ jew tal-qamħ saraċin fl-ilma waqt li tħawwad kontinwament u żżid id-dqiq sakemm tinkiseb konsistenza ħoxna u kważi solida—huwa s-sostitut ewlieni fiż-żoni tal-għoljiet u tal-muntanji. It-Tsampa, dqiq magħmul mix-xgħir inkaljat jew ipproċessat apposta, huwa l-ikel bażiku fir-reġjuni għoljin tal-Ħimalaja. Madwar in-Nepal kollu, il-*Gundruk*—ħaxix bil-weraq li jiġi ffermentat u mbagħad imnixxef fix-xemx—iservi kemm bħala delikatezza kif ukoll bħ [[File:Plateful of Momo in Nepal.jpg|thumb|Dumplings Momo biċ-chutney]] Karatteristika notevoli tal-kċina Nepali hija l-eżistenza ta' diversi tradizzjonijiet kulinari veġetarjani distinti, li kull waħda minnhom tirrifletti l-istorja ġeografika u kulturali ta' dawk li jħaddnuhom. Huwa maħsub li l-emerġenza tal-ahimsa — jiġifieri l-evitar tal-vjolenza kontra kull forma ta' ħajja — fi ħdan ħafna ordnijiet reliġjużi fi stadju bikri tal-istorja tal-Asja t'Isfel (partikolarment fl-Induiżmu tal-Upanishads, fil-Buddiżmu u fil-Ġainiżmu) kienet fattur sinifikanti fil-firxa tal-veġetariżmu fost partijiet mill-popolazzjoni Induista u Buddista tan-Nepal, kif ukoll fost il-Ġainisti. Dawn il-gruppi spiss iħossu stmerrija qawwija għall-idea li jieklu l-laħam. Għalkemm il-konsum tal-laħam ras għal ras fin-Nepal huwa baxx, il-prevalenza tal-veġetariżmu mhijiex għolja daqs kemm hi fl-Indja; dan minħabba l-firxa tax-Xaktiżmu, tradizzjoni li fiha s-sagrifiċċju tal-annimali huwa karatteristika prominenti. [[File:Samaybaji.JPG|thumb|Samayabaji (kċina Newar)]] Il-kċina tan-Nepal għandha karatteristiċi distintivi li jiddistingwuha minn dik tal-ġirien tagħha fit-tramuntana u fin-nofsinhar. Il-curries tan-Nepal—li ġeneralment ikunu bbażati fuq it-tadam u eħfef—huma inqas jaħarqu mill-verżjonijiet Indjani bbażati fuq il-krema, filwaqt li l-momo (għaġina mimlija) tan-Nepal huma sinjuri fl-ispices meta mqabbla mal-verżjonijiet tat-tramuntana. Il-kċina Newar, waħda mit-tradizzjonijiet kulinari l-aktar sinjuri u influwenti tan-Nepal, hija aktar elaborata u varjata minn ħafna oħrajn, hekk kif żviluppat fil-Wied fertili u prosperu ta' Kathmandu. Ikla tipika Newar tista' tikkonsisti f'aktar minn tużżana platti, inklużi qmuħ, laħam, curries tal-ħaxix, chutneys u pickles. Eżempji notevoli jinkludu Kwanti (soppa tal-fażola mnibbta), chhwela (laħam imħawwar), chatamari (crepe tad-dqiq tar-ross), bara (patty tal-għads moqli), kachila (laħam ikkapuljat nej immarinat), samaybaji (li għandu r-ross imsawwat bħala l-element ewlieni), lakhaamari u yomari. Il-Juju dhau, jogurt ħelu li joriġina minn Bhaktapur, huwa wkoll rinomat. Il-kċina Thakali hija tradizzjoni oħra magħrufa sew li tgħaqqad flimkien influwenzi Tibetani u Indjani, u tuża firxa wiesgħa ta' ingredjenti—partikolarment ħxejjex aromatiċi u ħwawar. Fir-reġjun ta' Terai, il-Bagiya—għaġina tad-dqiq tar-ross b'mili ħelu—hija popolari fost il-popli Tharu u Maithil. Diversi komunitajiet f'Terai jippreparaw sidhara (ħut żgħir imnixxef fix-xemx imħallat mal-weraq tat-taro) u biriya (pejst tal-għads imħallat mal-weraq tat-taro) biex jaħżnuhom għall-istaġun tal-għargħar tal-monsun. Ħelu tradizzjonali jinkludi *Selroti*, kasaar, fini u chaku. Il-Pulau (pilaf) jew il-kheer (pudina ħelwa tar-ross) spiss iservu bħala l-platt ewlieni waqt il-festi. It-te u x-xorrox tal-butir (il-likwidu ffermentat li jibqa' wara li l-jogurt jiġi mħawwad biex isir il-butir) huma xorb komuni mhux alkoħoliku. Kważi l-komunitajiet Janajati kollha għandhom il-metodi tradizzjonali tagħhom stess għall-produzzjoni tal-alkoħol. *Raksi* (spirtu distillat tradizzjonali), jaand (birra tar-ross), tongba (birra tal-millieġ) u chyaang huma l-varjetajiet l-aktar magħrufa. == Sports u rikreazzjoni == [[File:Kathmandu Rangasaala(Football Stadium) (2).JPG|thumb|left|L-Istadium Dasharath Rangasala nbena mill-gvern tar-Renju tan-Nepal bejn l-1956 u l-1958 u għandu kapaċità ta' bejn 13,000 u 15,000 persuna.]] [[File:Nepali Fans.JPG|thumb|Il-partitarji tan-Nepal tal-cricket huma magħrufa għall-appoġġ entużjastiku ħafna tagħhom lit-tim nazzjonali.]] Sports indiġeni tan-Nepal bħal *dandi biyo* u *kabaddi* — li ​​sa ftit ilu kienu meqjusa bħala sports nazzjonali mhux uffiċjali — għadhom popolari fiż-żoni rurali. Minkejja diversi sforzi, l-istandardizzazzjoni u l-iżvilupp tad-*dandi biyo* għadhom ma ntlaħqux, filwaqt li l-*kabaddi* għadu fil-bidu nett tiegħu bħala sport professjonali fin-Nepal. Il-*Bagh-chal*, logħba tal-bord antika li huwa maħsub li oriġinat fin-Nepal, għadha popolari sal-lum u tista' tintlagħab fuq bordijiet imfassla bil-ġibs u bl-użu ta’ ċagħaq. Il-Ludo, is-Snakes and Ladders u l-carrom huma passatempi popolari; jintlagħab ukoll iċ-ċess. Il-volleyball ġie ddikjarat bħala l-isport nazzjonali tan-Nepal fl-2017. Logħob popolari fost it-tfal jinkludi verżjonijiet tal-logħba tal-qbid (tag), il-logħba tal-għadam (knucklebones), il-logħba tal-kwadri mal-art (hopscotch), Duck, Duck, Goose u lagori, filwaqt li l-blalen tal-ħġieġ (marbles), il-fuqqiegħ (spinning tops), ir-roti li jiġu mbuttati b'bastun u l-cricket fit-triq huma wkoll popolari fost it-tfal. L-istrixxi tal-lastku — jew strixxi maqtugħin mit-tubi ta' ġewwa tar-roti — iservu bħala tagħmir sportiv versatili għat-tfal tan-Nepal; dawn jistgħu jinġabru flimkien jew jintrabtu u jintużaw biex jintlagħbu logħob bħad-dodgeball, il-logħba tal-ħajt bejn is-swaba' (cat's cradle), il-*jianzi* u diversi logħob bil-ħabel tal-qbiż. [[File:Dasarath Stadium during 2022 SAFF Women's Championship Final match.jpg|thumb|left|L-Istadium Dasharath Rangasala nbena mill-gvern tar-Renju tan-Nepal bejn l-1956 u l-1958 u għandu kapaċità ta' bejn 13,000 u 15,000 persuna.]] [[File:TU Stadium 2025.jpg|thumb|Il-Grawnd Internazzjonali tal-Cricket tal-Università ta' Tribhuvan inbena mill-Gvern tar-Renju tan-Nepal fl-1998, b'dimensjonijiet ta' 154 metru (168 jarda) b'132 metru (144 jarda).]] [[File:TU Cricket Stadium in 2025.jpg|thumb|left|Il-Grawnd Internazzjonali tal-Cricket tal-Università ta' Tribhuvan inbena mill-Gvern tar-Renju tan-Nepal fl-1998, b'dimensjonijiet ta' 154 metru (168 jarda) b'132 metru (144 jarda).]] [[File:Kirtipur Cricket Ground3.JPG|thumb|Il-Grawnd Internazzjonali tal-Cricket tal-Università ta' Tribhuvan inbena mill-Gvern tar-Renju tan-Nepal fl-1998, b'dimensjonijiet ta' 154 metru (168 jarda) b'132 metru (144 jarda).]] Il-futbol u l-cricket huma sports professjonali popolari. In-Nepal huwa kompetittiv fil-futbol fir-reġjun tal-Asja t'Isfel; għalkemm qatt ma rebaħ il-Kampjonat tas-SAFF, kiseb ċertu suċċess fil-Logħob tal-Asja t'Isfel. Ġeneralment, jikklassifika fl-inqas kwart tal-klassifika dinjija tal-FIFA. In-Nepal kiseb suċċess ukoll fil-cricket, fejn iżomm l-istatus ta' ODI u jikklassifika b'mod konsistenti fost l-aqwa 20 fil-klassifiki tal-ICC għall-ODI u t-T20I. Il-pajjiż kiseb suċċess ukoll fl-atletika u fl-arti marzjali, billi rebaħ bosta midalji fil-Logħob tal-Asja t'Isfel u xi wħud fil-Logħob tal-Asja. In-Nepal qatt ma rebaħ midalja Olimpika. Sports bħall-basketball, il-volleyball, il-futsal, il-lotta, il-bodybuilding kompetittiv u l-badminton qed jiksbu wkoll popolarità. In-nisa kisbu suċċess fil-futbol, ​​fil-cricket, fl-atletika, fl-arti marzjali, fil-badminton u fl-għawm. In-Nepal jipparteċipa wkoll b'plejers u timijiet nazzjonali f'diversi tournaments għal persuni b'diżabilità, b'mod partikolari fil-cricket għall-għomja kemm tal-irġiel kif ukoll tan-nisa. L-uniku grawnd internazzjonali tal-pajjiż huwa d-Dasarath Stadium, li jintuża għal diversi skopijiet u fejn it-timijiet nazzjonali tal-futbol tal-irġiel u tan-nisa jilagħbu l-logħbiet tagħhom f'darhom. Minn mindu twaqqaf it-tim nazzjonali, in-Nepal lagħab il-logħbiet tal-cricket f'darhom fit-Tribhuvan University International Cricket Ground. Il-Pulizija tan-Nepal, il-Forza tal-Pulizija Armata u l-Armata tan-Nepal huma l-aktar entitajiet li jipproduċu plejers nazzjonali; atleti li jaspiraw għal karriera sportiva spiss jingħaqdu ma' dawn il-forzi tas-sigurtà minħabba l-opportunitajiet sportivi superjuri li joffru. L-isport fin-Nepal huwa mfixkel minn nuqqas ta' infrastruttura u finanzjament, kif ukoll mill-korruzzjoni, in-nepotiżmu u l-indħil politiku. Ftit ħafna plejers jirnexxilhom jaqilgħu l-għajxien tagħhom bħala atleti professjonali. == Gallerija == <gallery> Kathmandu-Hanuman Dhoka-Nasal Chowk-08-Pancamukhi Hanuman Mandir-2013-gje.jpg|Kathmandu Pashupatinath-Menschen-10-Holzsammler-2013-gje.jpg|Pashupatinath Patan-Palast-Garten-16-Stele-2015-gje.jpg|Patan Bhaktapur-Palastplatz 01 mit Siddhilakshmi-Cyasilim-Bhupatindramalla-Saeule-Vatsala-Yaksheshvara-gje.jpg|Bhaktapur Gokyo surroundings-44-Mulde-2007-gje.jpg|Himalaya Cho La Tsho-14-2007-gje.jpg|Himalaya Mustang-Chhungkar-08-Choerten-2015-gje.jpg|Mustang Mustang-Lo Manthang to Tibetan border-38-Milka-Kuh-2015-gje.jpg|Mustang Mount Everest as seen from Drukair2 PLW edit.jpg|Mount Everest </gallery> <gallery> File:Nepal adm location map.svg|Mappa File:Nepal relief location map.jpg|Nepal Relief Mappa tal-Post File:Flag of Kathmandu.svg|Bandiera ta' Katmandu/Katmandú File:NepalKathmanduDistrictmap.png|Map displaying Village Development Committees in Kathmandu District, Katmandu/Katmandú (Motto: Il-wirt tiegħi, il-kburija tiegħi, Kathmandu tiegħi) File:Kathmandu District in Nepal 2015.svg|Distrett ta' Kathmandu (Nepaliż: काठमाडौं जिल्ला) huwa distrett li jinsab fil-Wied ta' Kathmandu, Provinċja ta' Bagmati tan-Nepal. Huwa wieħed mis-77 distrett tan-Nepal, għandu erja ta' 413.69 km² (159.7 mi²), u huwa l-aktar distrett b'popolazzjoni densa fin-Nepal b'1,081,845 abitant fl-2001, 1,744,240 fl-2011 u 2,017,532 fil-kwartieri ġenerali amministrattivi. tad-distrett ta 'Kathmandu jinsab f'Kathmandu. Il-belt għandha 21 uffiċċju postali li jimmaniġġjaw il-posta minn madwar il-pajjiż u lil hinn, u Kathmandu DPO għandha 44,600 bħala kodiċi postali għal servizzi ta 'kunsinna ta' posta internazzjonali bħal UPS jew DHL Couriers, eċċ. </gallery> <gallery> File:Bhaktapur durbar square.jpg|Bhaktapur Durbar Square, il-kumpless tal-palazz irjali, fl-1854, miżbugħa minn Henry Ambrose Oldfield (1822-1871). File:Sindhuli Fort 01.jpg|Sindhuli Gadhi Ruins (Distrett tal-lum Sindhuli, Provinċja ta' Bagmati, Nepal) File:Kirtipur swords.jpg|Xwabel mill-Battalja ta' Kirtipur ((Nepal bhasa bhasa: कीर्तिपुरयाउ युद्ध) seħħew fl-1767 waqt il-konkwista ta' Gorkha tan-Nepal, u kienet miġġielda fil-belt prinċipali ta' Kathman f'Bagha fil-Wied ta' Nepal va tempju File:Kathmandu 1811 high (cropped).jpg|L-orizzont ta' Kathmandu mimli pagoda fl-1811. File:Kathmandu durbar square.jpg|Kathmandu Durbar Square, fejn saret il-battalja ewlenija, kif deher fl-1852, miżbugħa minn Henry Ambrose Oldfield (1822-1871).. File:Jaya prakash malla.jpg|Jaya Prakash Malla (saltan 1736–1768), l-aħħar re ta' Kathmandu File:Capture of Magaer.jpg|Qbid ta' Magaer (il-lum ir-raħal ta' Maga fil-majjistral ta' Gyirong): xena mill-Kampanja Gurkha (Nepal) 1792, Il-Gwerra Sino-Nepaliż (Nepaliż: नेपाल-चीन युद्ध u ċ-Ċiniż), magħrufa wkoll bħala Waro the u-Ċiniż bħala l-Kampanja Gorkha (Ċiniż: 廓爾喀之役), kienet gwerra miġġielda bejn id-dinastija Qing taċ-Ċina u r-Renju tan-Nepal bejn l-1788 u l-1792. File:Anglo-Nepal war.jpg|Bhakti Thapa (isfar) imexxi l-armata Gurkhali tan-Nepal kontra l-forzi Brittaniċi, Anglo-Nepal Thapa (isfar) li jmexxi l-armata Gurkhali tan-Nepal kontra l-forzi Brittaniċi, Il-Gwerra Anglo-Nepaliż (नेपाल-अङ्ग्रेज युद 46 ta' Marzu), magħrufa wkoll bħala l-1 ta' Novembru 1818 ्ध – Gorkha File:Joppen1907India1805a.jpg|Mappa tal-Indja fl-1805 File:Bhimsen-thapa-painting.jpg|Bhimsen Thapa, Prim Ministru tan-Nepal mill-1806 sal-1837. File:Gurkha soldier 1815.jpg|Gwerrier Gorkhali. File:Battle of Jaithak.JPG|Pożizzjoni palisade tan-Nepaliż f'Jaithak File:Eight Gurkha men depicted in a British Indian painting, 1815.jpg|Suldati Gorkhali fl-1815 AD File:Sugauli treaty.jpg|It-truppi ta' Bhimsen Thapa, il-lemin, f'Segauli, 1816, b'moskets Bess Brown Pattern ta' l-Indja u bayonets chupi. File:Sugauli Treaty cessions.png|It-Trattat ta' Sugauli tal-4 ta' Marzu 1816. Kien fl-interess ta' Ochterlony li jikkonkludi l-kampanja malajr minħabba l-avviċinament tal-istaġun tad-deni tal-aul, iżda wkoll minħabba li bosta mit-truppi Ewropej tiegħu kienu qed ibatu mid-diżinterija. File:Ilngurkhas1858.jpg|Gurkahs tas-66 Reġiment bil-kostum nazzjonali tagħhom File:Francis Edward Rawdon, Marquess of Hastings.jpg|Francis Edward Rawdon, Markiż ta' Hastings, Gvernatur Ġenerali tal-Indja mill-1813 sal-1823. File:Officer and Private, 40th Foot, 1815.jpg|Uffiċjal u suldat, l-40 Reġiment tal-Marda Brittaniċi, 1815 File:Nepal-Tibet Treaty of 1856.jpg|It-Trattat ta' Thapathali (Ċiniż: 藏尼條約) kien trattat iffirmat bejn il-gvern Tibetan ta' Ganden Phodrang (dak iż-żmien protettorat tad-dinastija Qing) u r-Renju tan-Nepal f'Thapathali Durbar f'Kathmandu, il-kapitali tan-Nepal, wara n-Nepal. -Gwerra tat-Tibet (1855–1856). F'Jannar 1856, grupp rappreżentattiv mit-Tibet (flimkien ma' ambaxxatur Ċiniż) ġie Kathmandu biex jiddiskuti t-trattat. Wara diskussjoni twila, il-grupp rappreżentattiv fl-aħħar iffirma trattat fl-24 ta' Marzu. </gallery> <gallery> File:Nepal army-Basantapur darbar square3.JPG|Guruju Paltan (kumpanija tal-infanterija ċerimonjali) tal-Armata tan-Nepal bl-uniformi tradizzjonali File:Kukri, karda & chakmak.jpg|Khukuri, Karda u Chakmak. Khukuri hija l-arma simbolika tal-armata tan-Nepal File:Kukri.jpg|Il-Khukuri hija l-arma u l-għodda tradizzjonali tal-Gurkhas. File:Nepali soldiers Le Bon 1885.jpg|Suldati Nazzjonali tan-Nepal minn Gustave Le Bon, 1885 File:Nepal Army Special Forces.jpg|Suldati tal-Armata tan-Nepal f'Jum l-Armata </gallery> ==Referenzi== {{Referenzi}} {{Asja}} [[Kategorija:Nepal| ]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Asja]] [[Kategorija:Pajjiżi interkjużi]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1768]] 1kw84a849ibegsv92etzhemfzn953ff 331781 331780 2026-08-26T05:12:59Z ĠanniĠuzeppi 27231 /* Ġeografija */ 331781 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika Federali Demokratika tan-Nepal |isem_nattiv = सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल<br />''Sanghiya Loktāntrik Ganatantra Nepāl'' |isem_komuni = Kirġiżistan |stampa_bandiera = Flag of Nepal.svg |stampa_emblema =Emblem of Nepal.svg |tip_simbolu = Emblema |daqs_simbolu = 125px |stampa_mappa = Nepal (orthographic projection).svg |stampa_mappa2 = Map of Nepal (Political and Administrative).jpg |deskrizzjoni_mappa = <small>Pożizzjoni tan-Nepal (aħdar)</small> |ħolqa_bandiera = Bandiera tan-Nepal |ħolqa_emblema = Emblema tan-Nepal |ħolqa_demografija = Demografija tan-Nepal |mottu_nazzjonali = जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी <small>([[Sanskrit]])<br/>''Janani Janmabhoomischa Swargadapi Gariyasi''</small> |innu_nazzjonali = ''[[Sayaun Thunga Phool Ka|Sayaun Thunga Phulka]]''<br/><small>''Magħmula minn Mijiet ta' Fjuri''</small> |lingwi_uffiċjali = [[lingwa Nepali|Nepali]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Kathmandu]] |latd=27 |latm=42 |latNS=N |lonġd=85 |lonġm=19 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[Kathmandu]] |leġislatura = [[Assemblaġġ kostitwenti]] |tip_gvern = [[Repubblika parlamentari]] [[Repubblika federali|federali]] |titlu_kap1 = [[President tan-Nepal|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru tan-Nepal|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Ram Chandra Paudel]] |isem_kap2 = [[Balen Shah]] |poż_erja = 95 |erja_km2 = 147,181 |erja_mi_kw = 56,827 |perċentwal_ilma = 2.8 |sena_stima_popolazzjoni = 28,982,771 |stima_popolazzjoni = 2016 |poż_stima_popolazzjoni = <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 26,494,504 |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011 |densità_popolazzjoni_km2 = 180 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 518 |poż_densità_popolazzjoni = 62 |sena_PGD_PSX = 2013 |PGD_PSX = $62.384 biljun<ref>http://databank.worldbank.org/data/download/GDP_PPP.pdf</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita =$2,310 |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2014 |IŻU = {{increase}} 0.548<ref name="HDI">{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |titlu=2015 Human Development Report |sena=2015 |data-aċċess=2015-12-15 |pubblikatur=United Nations Development Programme |lingwa=Ingliż}}</ref> |poż_IŻU = 145 |kategorija_IŻU =<span style="color:#e0584e;white-space:nowrap;">bax</span> |tip_sovranità = [[Unifikazzjoni tan-Nepal|Unifikazzjoni]] |avveniment_stabbilit1 = Renju iddikjarat |data_stabbilit1 = 25 ta' Settembru 1768 |avveniment_stabbilit2 = Stat iddikjarat |data_stabbilit2 = 15 ta' Jannar 2007 |avveniment_stabbilit3 =Repubblika iddikjarata |data_stabbilit3 = 28 ta' Mejju 2008 |valuta = [[Rupee tan-Nepal]] |kodiċi_valuta = NPR |żona_ħin = [[Ħin Koordinat Universali|UTC]] |differenza_ħku = +05:45 |żona_ħin_legali = [[Ħin Koordinat Universali|UTC]] |differenza_żona_ħin_legali = +05:45 |cctld = [[.np]] |kodiċi_telefoniku = +977 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $19.921 biljun |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $743 |poż_PGD_nominali_per_capita = }} In-'''Nepal''' ([[lingwa Nepali|Nepali]]:नेपाल), uffiċjalment ir-'''Repubblika Federali Demokratika tan-Nepal''',<ref>{{ċita web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html|titlu=CIA&nbsp;– The World Factbook|pubblikatur=CIA|data-aċċess=2012-12-05|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20101229013308/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html|arkivju-data=2010-12-29|url-status=dead}}</ref> huwa [[pajjiż interkjuż]] fl-[[Asja t'Isfel]]. B'erja ta' 147,181 kilometri kwadri (56,827 mi kw) u b'popolazzjoni ta' madwar 27 miljun, in-Nepal huwa t-[[Lista ta' pajjiżi skont l-erja|93 l-akbar]] pajjiż mill-erja<ref>{{ċita web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|titlu=The World Factbook: Rank order population|pubblikatur=CIA|data-aċċess=2014-02-14|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|arkivju-data=2014-02-09|url-status=dead}}</ref> u l-[[Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni|41 l-akbar]] pajjiż mill-popolazzjoni. Il-pajjiż huwa allokat fil-[[Ħimalajas]] u mill-[[Indja]] minn nofsinhar, mill-lvant, u mill-Punent. In-Nepal huwa separat mill-[[Bangladexx]] minn kuritur dejjaq Indjan ta' [[Kuritur Siliguri|Siliguri]] u mill-[[Butan]] minn stat ta' [[Sikkim]]. [[Kathmandu]] hija l-belt kapitali u l-akbar metropoli tal-pajjiż. == Etimoloġija == [[File:Nēpāla in the Allahabad Pillar inscription.jpg|thumb|"Nēpāla" fl-iskritt Brahmi tardiv, fl-iskrizzjoni tal-Kolonna ta’ Allahabad ta’ Samudragupta (350–375 WK).]] Qabel l-unifikazzjoni tan-Nepal, il-Wied ta' Kathmandu kien magħruf bħala n-Nepal. L-oriġini preċiża tat-terminu *Nepāl* mhijiex ċerta. In-Nepal jissemma f'testi letterarji Indjani tal-qedem li jmorru lura għar-raba' seklu W.K. Ma tistax tiġi stabbilita kronoloġija assoluta, ladarba anke l-eqdem testi jistgħu jinkludu kontribuzzjonijiet anonimi li jmorru lura għall-bidu tal-era moderna. L-isforzi tal-istudjużi biex jipproponu teorija plawżibbli huma mfixkla min-nuqqas ta' ħarsa ġenerali storika komprensiva u minn fehim insuffiċjenti tal-lingwistika jew tal-lingwi rilevanti Indo-Ewropej u Tibeto-Burmani. Skont il-mitoloġija Ħindu, in-Nepal jieħu ismu minn għaref Ħindu tal-qedem jismu Ne, magħruf ukoll bħala Ne Muni jew Nemi. Skont il-*Pashupati Purāna*, billi kienet art protetta minn Ne, iż-żona fil-qalba tal-Ħimalaja saret magħrufa bħala Nepāl. Skont in-*Nepāl Mahātmya*, Pashupati kien afda lil Nemi bil-protezzjoni tal-pajjiż. Skont il-mitoloġija Buddista, il-Bodhisattva Manjushri tbattal lag primordjali mimli sriep biex joħloq il-Wied tan-Nepal u pproklama li Adi-Buddha Ne kien se jieħu ħsieb il-komunità li stabbiliet ruħha hemmhekk; billi l-wied kien għal qalbu lil Ne, ingħata l-isem ta’ Nepāl. Skont il-*Gopalarājvamshāvali*, kompilata għall-ħabta tas-snin tmenin tas-seklu erbatax, in-Nepal jieħu ismu minn Nepa, ragħaj tal-baqar li waqqaf il-fergħa Nepaliżi tal-Abhiras. F'dan ir-rakkont, il-baqra li kien qed jaħleb fil-post fejn skopra l-Jyotirlinga ta' Pashupatinath kienet jisimha wkoll Ne. L-etimoloġija "Ne Muni" ġiet miċħuda minn viżitaturi Ewropej bikrin. L-Indologu Norveġiż Christian Lassen ippropona li *Nepāla* kienet kelma komposta minn *Nipa* (qiegħ ta’ muntanja) u *-ala* (forma mqassra ta’ *alaya*, li tfisser "abitazzjoni"), u għalhekk *Nepāla* kienet tfisser "abitazzjoni fil-qiegħ tal-muntanja." L-Indologu Sylvain Lévi qies it-teorija ta’ Lassen bħala waħda li ma tistax tiġi sostnuta, iżda ma ppropona l-ebda teorija tiegħu stess; huwa sempliċiment issuġġerixxa li jew *Newara* hija forma vernakulari tal-kelma Sanskrita *Nepala*, jew inkella *Nepala* hija forma Sanskritizzata tat-terminu etniku lokali. Il-fehma tiegħu sabet xi appoġġ, għalkemm ma ssolvix il-kwistjoni tal-etimoloġija. Ġie propost ukoll li *Nepa* hija għerq tat-tip Tibeto-Burman magħmul minn *ne* (baqar) u *pa* (gwardjan), fatt li jirrifletti li l-ewwel abitanti tal-wied kienu *gopalas* (rgħajja tal-baqar) u *mahispalas* (rgħajja tal-buflu). Suniti Kumar Chatterji kien jemmen li l-kelma "Nepal" oriġinat minn għeruq tat-tip Tibeto-Burman: *Ne*, li t-tifsira tagħha mhix ċerta (minħabba l-possibbiltajiet numerużi), u *pala* jew *bal*, li t-tifsira tagħhom intilfet għalkollox. == Storja == === Prestorja === Madwar 55,000 sena ilu, l-ewwel bnedmin moderni waslu fis-sottokontinent Indjan mill-Afrika. L-eqdem fdalijiet magħrufa ta’ bnedmin moderni fl-Asja t'Isfel imorru lura madwar 30,000 sena. L-eqdem evidenza arkeoloġika ta’ insedjamenti umani fin-Nepal tmur lura għal madwar l-istess perjodu. Wara s-sena 6500 QK, ħarġet evidenza tad-domestikazzjoni tal-għelejjel u tal-annimali għall-ikel, tal-bini ta’ strutturi permanenti, u tal-ħażna ta' surplus agrikolu f’Mehrgarh u f’siti oħra f’dik li llum hija l-Balochistan. Dawn l-iżviluppi gradwalment evolvew fiċ-Ċivilizzazzjoni tal-Wied tal-Indu, l-ewwel kultura urbana fl-Asja t’Isfel. F’Għoljiet Siwalik tad-distrett ta' Dang ġew skoperti siti preistoriċi li jmorru lura għall-perjodi Paleolitiku, Mesolitiku u Neolitiku. Huwa maħsub li l-ewwel abitanti tan-Nepal modern u taż-żoni biswit kienu nies assoċjati maċ-Ċivilizzazzjoni tal-Wied tal-Indu. Popli Dravidjani — li ​​l-istorja tagħhom tmur lura għal qabel il-bidu tal-Era tal-Bronż fis-sottokontinent Indjan (madwar is-sena 6300 QK) — jista’ jkun li għexu f’din iż-żona qabel il-wasla ta' gruppi etniċi oħra bħat-Tibeto-Burmani u l-Indo-Arjani. Sal-4000 QK, il-popli Tibeto-Burmani kienu waslu n-Nepal; huma waslu jew direttament minn fuq il-Ħimalaja mit-Tibet, jew inkella permezz tal-Mjanmar u l-Grigal tal-Indja, jew saħansitra permezz taż-żewġ rotot. Stella Kramrisch (1964) tinnota l-eżistenza ta’ substrat pre-Dravidjan u Dravidjan; dawn il-gruppi kienu preżenti fin-Nepal saħansitra qabel in-Newars, li kienu jiffurmaw il-maġġoranza tal-abitanti tal-qedem tal-Wied ta' Kathmandu. === Antik === [[File:Changunarayan photowalk-WLV-3897.jpg|thumb|left|Fil-kumpless tat-Tempju ta' Changu Narayan hemm iskrizzjoni fuq il-ġebel li tmur lura għas-sena 464 W.K.; din hija l-ewwel waħda tan-nepal sa mill-iskrizzjoni ta' Ashoka f'Lumbini (għall-ħabta tal-250 Q.K.).]] Madwar is-sena 600 QK, fir-reġjuni tan-Nofsinhar tan-Nepal u tat-Tramuntana tal-Indja bdew jitfaċċaw saltniet żgħar u konfederazzjonijiet ta' klanijiet. Minn waħda minn dawn—is-saltna ta' Shakya—ħareġ prinċep li aktar tard irrinunzja għall-istatus tiegħu biex jgħix ħajja axetika u sar magħruf bħala Gautama Buddha (li tradizzjonalment jitqiegħed fil-perjodu bejn il-563 u l-483 QK). Fis-sekli ta' wara, in-Nepal stabbilixxa ruħu bħala art ta' spiritwalità u post ta' kenn; kellu rwol sinifikanti fit-tixrid tal-Buddiżmu lejn l-Asja tal-Lvant permezz tat-Tibet u kkontribwixxa għall-preservazzjoni ta' manuskritti Ħindu u Buddisti. Għall-ħabta tal-250 QK, ir-reġjuni tan-nofsinhar kienu taħt l-influwenza tal-Imperu Maurya. L-Imperatur Mawrjan Ashoka għamel pellegrinaġġ lejn Lumbini — il-post fejn twieled il-Buddha skont it-tradizzjoni Buddista — u hemmhekk waqqaf kolonna; l-iskrizzjonijiet fuqha jimmarkaw il-bidu tal-istorja dokumentata tan-Nepal. Ashoka żar ukoll il-Wied ta' Kathmandu u bena monumenti biex ifakkar iż-żjara ta' Gautama Buddha f’dik iż-żona. Sas-seklu 4 WK, parti kbira min-Nepal kienet taħt l-influwenza tal-Imperu Gupta. Fil-Wied ta' Kathmandu, il-Kiratas ġew imbuttati lejn il-Lvant mil-Licchavis, u d-dinastija Licchavi telgħet fil-poter għall-ħabta tas-sena 400 W.K. Il-Licchavis bnew monumenti u ħallew warajhom sensiela ta' iskrizzjonijiet; l-istorja tan-Nepal matul dan il-perjodu hija rikostruwita kważi għalkollox abbażi tagħhom. Fis-sena 641, Songtsen Gampo tal-Imperu Tibetan bagħat lil Narendradeva lura lejn ir-renju Licchavi b’armata u ssottometta lin-Nepal. Sussegwentement, partijiet min-Nepal u mir-renju Licchavi waqgħu taħt l-influwenza diretta tal-Imperu Tibetan. Id-dinastija Licchavi bdiet tiddgħajjef lejn l-aħħar tat-tmien seklu u minflokha daħal il-ħakma tat-Thakuri. Ir-rejiet Thakuri ħakmu l-pajjiż sa nofs il-ħdax-il seklu W.K.; ftit li xejn huwa magħruf dwar dan il-perjodu, li spiss jissejjaħ il-"Perjodu tad-Dlam." === Medjevali === [[File:Sinja Valley, Karnali.jpg|thumb|left|Il-Wied ta' Sinja, meqjus bħala l-post tal-oriġini tar-Renju ta' Khasa u tal-lingwa Nepali.]] [[File:Patan Durbar Square-2644.jpg|thumb|Patan Durbar Square, waħda mit-tliet pjazez tal-palazz fil-Wied ta' Kathmandu, inbniet mid-dinastija Malla fis-seklu sbatax. Il-pjazez Durbar jirrappreżentaw il-quċċata ta' aktar minn millennju ta' żvilupp fl-arti u l-arkitettura tan-Nepal.]] Fil-ħdax-il seklu, fil-punent tan-Nepal ħareġ fil-beraħ imperu b'saħħtu tal-poplu Khas; fl-aqwa tiegħu, it-territorju tiegħu kien ikopri parti kbira mill-punent tan-Nepal kif ukoll partijiet mill-punent tat-Tibet u minn Uttarakhand, fl-Indja. Sas-seklu erbatax, l-imperu kien inqasam fil-*Baise rajyas* (li litteralment tfisser "22 stat"), li kienu assoċjati bejniethom b'mod laxk. Il-kultura u l-lingwa għonja tal-poplu Khas infirxu fin-Nepal kollu u saħansitra sa l-Indoċina fis-sekli ta' wara; il-lingwa tagħhom — li ​​aktar tard ingħatat l-isem ta' Nepali — saret il-*lingua franca* tan-Nepal u tar-reġjuni tal-Indja li jmissu miegħu. Fix-xlokk tan-Nepal, mal-fruntiera ma' Bihar, Simraungadh serviet bħala l-belt kapitali tal-Karnats ta' Mithila (jew Tirhut) għall-ħabta tas-sena 1100 W.K.; din baqgħet renju b'saħħtu għal aktar minn 200 sena, u għal perjodu anke ħakmet lil Kathmandu. Wara 300 sena oħra ta' ħakma Musulmana, Tirhut spiċċat taħt il-kontroll tas-Senas ta' Makwanpur. Fl-għoljiet tal-lvant, konfederazzjoni ta' prinċipati Kirat kienet tmexxi ż-żona li tinsab bejn Kathmandu u l-Bengal. Fil-Wied ta' Kathmandu, id-dinastija Malla — li ​​tidher fl-istorja tan-Nepal sa minn żminijiet antiki — stabbiliet ruħha f’Kathmandu u f'Patan f'nofs is-seklu 14. Għall-ewwel, il-Malla ħakmu l-wied taħt is-sovranità ta' Tirhut, iżda stabbilew renju indipendenti lejn l-aħħar tas-seklu 14 hekk kif Tirhut beda jitlef is-saħħa tiegħu. Matul dak l-istess perjodu, Jayasthiti Malla introduċa riformi soċjoekonomiċi estensivi. Sa nofs is-seklu 15, Kathmandu kienet kibret f’imperu b’saħħtu li, skont Kirkpatrick, kien jifrex minn Digarchi (jew Shigatse) fit-Tibet sa Tirhut u Gaya fl-Indja. Lejn l-aħħar tas-seklu 15, il-prinċpijiet Malla qasmu r-renju tagħhom f'erba' saltniet: Kathmandu, Patan u Bhaktapur fil-wied, u Banepa fil-lvant. Ir-rivalità għall-prestiġju bejn dawn is-saltniet aħwa wasslet għal fjuriment tal-arti u l-arkitettura fiċ-ċentru tan-Nepal, kif ukoll għall-bini tal-famużi Pjazez Durbar f’Kathmandu, Patan u Bhaktapur. Il-frammentazzjoni u n-nuqqas ta' fiduċja reċiproka bejniethom wasslu għall-waqgħa tagħhom lejn l-aħħar tas-seklu 18 u, fl-aħħar mill-aħħar, għall-unifikazzjoni tan-Nepal fi stat modern. Minbarra attakk devastanti fuq il-Wied ta' Kathmandu f’nofs is-seklu 14, in-Nepal baqa' fil-biċċa l-kbira tiegħu mhux affettwat mill-invażjoni Musulmana tal-Indja li bdiet fis-seklu 11. Matul il-perjodu tal-Mughal, kien hemm influss lejn in-Nepal ta’ Ħindù li kienu jappartjenu għall-kasti għoljin fl-Indja. Dawn malajr ħalltu kulturalment mal-poplu Khas, u sas-seklu 16, fin-Nepal kien hemm madwar 50 prinċipat immexxi minn Rajput, inklużi t-22 stat *Baisi* u—fil-lvant ta' dawn, fil-parti tal-punent u ċentrali tan-Nepal—l-24 stat *Chaubisi*. Bdiet tinfirex l-idea li n-Nepal kien baqa' l-bastjun veru tal-Ħinduwiżmu pur fi żmien meta l-kultura Indjana kienet ġiet influwenzata minn sekli ta’ ħakma Mughal, segwita mill-ħakma Brittanika. Gorkha, wieħed mill-istati *Baisi*, żviluppa fi saltna influwenti u ambizzjuża magħrufa għall-ġustizzja tagħha, wara li kienet ikkodifikat l-ewwel liġijiet ibbażati fuq il-Ħinduwiżmu fir-reġjun muntanjuż tan-Nepal. === Renju tan-Nepal (1768–2008) === [[File:Prithvi Narayan Shah.jpg|thumb|left|Prithvi Narayan Shah beda l-proċess tal-unifikazzjoni ta' dak li kellu jsir il-pajjiż modern tan-Nepal.]] [[File:Bhimsen-thapa-painting (cropped).jpg|thumb|Matul ir-renju ta' Bhimsen Thapa, in-Nepal laħaq il-quċċata tiegħu.]] [[File:Jung Bahadur Rana in 1887.jpg|thumb|left|Jung Bahadur Rana, li daħħal fis-seħħ politika barranija favur il-Brittaniċi.]] [[File:King Mahendra (cropped).png|thumb|Matul ir-renju tar-Re Mahendra, in-Nepal għadda minn perjodu ta' bidliet industrijali, politiċi u ekonomiċi.]] === Unifikazzjoni, espansjoni u konsolidazzjoni (1768–1846) === F'nofs is-seklu tmintax, Prithvi Narayan Shah, ir-Reta' Gorkha, beda proċess biex jgħaqqad dak li llum huwa n-Nepal. Huwa beda l-missjoni tiegħu billi kiseb in-newtralità tar-renji muntanjużi ġirien. Wara diversi battalji u assedji mdemmija — b'mod partikolari l-Battalja ta' Kirtipur — huwa rnexxielu jirbaħ il-Wied ta' Kathmandu fl-1769. Il-qawwa tal-Gurkha laħqet il-quċċata tagħha meta territorji li kienu jestendu mir-renji ta' Kumaon u Garhwal fil-punent sa Sikkim fil-lvant ġew taħt il-kontroll tan-Nepal. Tilwima mat-Tibet dwar il-kontroll tal-passaġġi fil-muntanji u l-widien interni ta' Tingri wasslet lill-Imperatur Qing taċ-Ċina biex jibda l-Gwerra Sino-Nepaliża, u b'hekk ġiegħel lin-Nepaliżi jirtiraw lejn il-fruntieri tat-tramuntana tagħhom stess. Ir-rivalità bejn ir-Renju tan-Nepal u l-British East India Company dwar il-kontroll ta' stati li jmissu man-Nepal eventwalment wasslet għall-Gwerra Anglo-Nepaliża (1815–16). Għall-ewwel, l-Ingliżi ssottovalutaw lin-Nepaliżi u sofrew telfiet kbar sakemm iddeċidew li jużaw aktar riżorsi militari milli kienu ħasbu li kellhom bżonn. Dan kien il-bidu tar-reputazzjoni tal-Gurkhas bħala suldati ħorox u bla ħniena. Il-gwerra ntemmet bit-Trattat ta' Sugauli, li permezz tiegħu n-Nepal ċeda t-territorji li kien għadu kif rebaħ. Fl-1846, inkixfet konspirazzjoni li wriet kif ir-reġina li kienet qed tmexxi kienet ippjanat li twaqqa’ lil Bir Narsingh Kunwar, mexxej militari li kien qed jikseb prominenza. Dan wassal għall-Massakru ta' Kot; konfronti armati bejn il-militar u uffiċjali leali lejn ir-reġina rriżultaw fl-eżekuzzjoni ta' mijiet ta' prinċpijiet u kapijiet madwar il-pajjiż. Bir Narsingh Kunwar ħareġ rebbieħ u waqqaf id-dinastija Rana, u sar magħruf bħala Jung Bahadur Rana. Ir-re spiċċa b’rwol simboliku biss, filwaqt li l-kariga ta' Prim Ministru saret waħda b'saħħitha u ereditarja. Ir-Rana kienu favur il-Brittaniċi b’mod sod u appoġġjawhom matul ir-Ribelljoni Indjana tal-1857 (u sussegwentement fiż-żewġ Gwerer Dinjija). Fl-1860, partijiet mir-reġjun tal-Punent ta' Terai ingħataw lin-Nepal mill-Brittaniċi bħala ġest ta' ħbiberija u rikonoxximent tal-assistenza militari pprovduta biex jinżamm il-kontroll Brittaniku fl-Indja matul ir-ribelljoni (żona magħrufa bħala *Naya Muluk*, jew "Pajjiż Ġdid"). Fl-1923, ir-Renju Unit u n-Nepal iffirmaw formalment ftehim ta' ħbiberija li ħa post it-Trattat ta' Sugauli tal-1816. Il-prattika Ħindu ta' Sati — fejn armla kienet tissagrifika ruħha fuq il-ħatab tal-funeral ta' żewġha — ġiet ipprojbita fl-1919, u l-iskjavitù ġiet abolita uffiċjalment fl-1924. ==== Monarkija Assoluta, Demokratizzazzjoni u Gwerra Ċivili (1951–2008) ==== Il-partit tal-Kungress tan-Nepal irnexxielu jwaqqa’ l-gvern u jistabbilixxi demokrazija parlamentari. Wara għaxar snin ta' taqbid għall-poter bejn il-monarka u l-gvern, ir-Re Mahendra (li rrenja mill-1955 sal-1972) daħħal fis-seħħ sistema Panchayat "mingħajr partiti" biex tmexxi n-Nepal. Il-partiti politiċi ġew ipprojbiti, u l-politiċi ġew mitfugħa l-ħabs jew sfurzati fl-eżilju. Il-gvern Panchayat immodernizza l-pajjiż permezz ta' riformi u l-iżvilupp tal-infrastruttura, iżda fl-istess waqt illimita l-libertajiet u impona ċensura stretta. Fl-1990, ir-Re Birendra (li rrenja mill-1972 sal-2001) qabel ma' riformi kostituzzjonali u mal-istabbiliment ta' demokrazija b'diversi partiti. Fl-1996, il-Partit Maoista nieda kampanja vjolenti, brutali u mdemmija bil-għan li jissostitwixxi l-monarkija parlamentari b’dittatorjat Maoista. Dan wassal għall-Gwerra Ċivili twila tan-Nepal u għall-mewt ta' aktar minn 16,000 persuna. Wara l-mewt tar-Re Birendra u tal-Prinċep Ereditarju Dipendra f’massakru fil-palazz irjali mwettaq minn Dipendra stess, ħu r-Re Birendra, Gyanendra, wiret it-tron fl-2001 u sussegwentement ħa f’idejh setgħat eżekuttivi sħaħ bil-għan li jrażżan personalment ir-ribelljoni Maoista. === Repubblika === In-Nepal sar stat sekulari u, fit-28 ta' Mejju 2008, ġie ddikjarat repubblika federali, u b’hekk temm l-istatus tiegħu ta’ żmien twil bħala l-uniku renju Ħindu fid-dinja. Wara għaxar snin ta' instabbiltà u kunflitt intern li raw żewġ elezzjonijiet għall-Assemblea Kostitwenti, il-kostituzzjoni l-ġdida ġiet ippromulgata fl-20 ta' Settembru, 2015, u stabbiliet lin-Nepal bħala repubblika demokratika federali maqsuma f'seba' provinċji. Is-Sibt, 25 ta' April, 2015, seħħ it-terremot tan-Nepal (magħruf ukoll bħala t-terremot ta' Gorkha), li ħasad il-ħajja ta’ 8,962 persuna u kkawża korrimenti lil 21,952 oħra fin-Nepal, l-Indja, Ċina u l-Bangladexx. It-terremot seħħ fil-11:56 (ħin standard tan-Nepal) b'kobor ta' 7.8 jew 8.1 Mw u intensità massima fuq l-iskala Mercalli ta' X (Estrema). Dan ikkawża ħsara enormi fin-Nepal, partikolarment f’żoni bħal Kathmandu, u l-mod kif il-gvern immaniġġja s-sitwazzjoni dak iż-żmien kien fqir u inadegwat. Bejn Marzu u Ġunju tal-2025, f'Kathmandu saru diversi protesti favur il-monarkija, li kienu jappellaw għar-restawrazzjoni tal-eks Renju tan-Nepal bl-eks Re Gyanendra bħala l-kap tiegħu. [[File:2025 Nepalese Gen Z protesters infront of Bharatpur mahanagarpalika office.jpg|thumb|Dimostranti u rvellużi rrabjati f'Kathmandu waqt il-protesti tal-Ġenerazzjoni Z fin-Nepal fl-2025.]] Fid-19 ta' Frar, 2025 — jum ta' festa pubblika li tfakkar ir-rivoluzzjoni tal-1951 — Shah għamel diskors permezz ta' vidjow li fih tkellem dwar il-frustrazzjoni mifruxa fir-rigward tal-gvern komunista. Għalkemm ma talabx b’mod espliċitu r-restawrazzjoni tal-monarkija, l-enfasi tad-diskors fuq l-għaqda u s-sagrifiċċju ġiet interpretata minn uħud bħala ħjiel ta' possibbli qawmien mill-ġdid tal-monarkija. Fid-9 ta' Marzu 2025, eluf ta' sostenituri laqgħu lil Shah malli wasal Kathmandu. Kelliema għall-partit monarkista Rastriya Prajatantra Party stqarret li l-parteċipazzjoni kbira "turi l-frustrazzjoni tal-poplu bil-gvern attwali u t-tfittxija tiegħu għal alternattiva għas-sistema eżistenti." F’Settembru 2025, protesti mifruxa kontra l-projbizzjoni tal-midja soċjali u l-inugwaljanza ekonomika wasslu għal taqlib li ħalla għexieren ta' mejtin u midruba, ikkawża ħsara fil-Parlament u f’bini ieħor, u wassal għar-riżenja tal-Prim Ministru KP Sharma Oli, li ħarab minn Kathmandu u fittex kenn mal-armata tan-Nepal. Bi tweġiba għall-kriżi, l-armata ħadet il-kontroll tas-sigurtà nazzjonali u bdiet taħditiet mal-mexxejja tal-protesti, li għażlu lill-eks Prim Imħallef Sushila Karki bħala Prim Ministru interim. Fis-27 ta' Marzu, 2026, Balendra Shah ħa l-ġurament tal-ħatra bħala Prim Ministru tan-Nepal wara r-rebħa kbira tal-partit tiegħu, ir-Rastriya Swatantra Party (RSP), fl-elezzjonijiet ġenerali demokratiċi li saru f’dak ix-xahar ta' Marzu. == Ġeografija == [[File:Nepal topo en.jpg|thumb|Mappa topografika tan-Nepal]] In-Nepal għandu forma li tixbah bejn wieħed u ieħor lil dik ta' trapeżojd; huwa twil madwar 800 kilometru (500 mil) u wiesa’ 200 kilometru (120 mil), b'erja ta’ 147,516 km² (56,956 mil kwadru). Jinsab bejn il-latitudnijiet 26° u 31° Tramuntana u l-lonġitudnijiet 80° u 89° Lvant. Il-proċessi ġeoloġiċi li sawru lin-Nepal bdew 75 miljun sena ilu, meta l-pjanċa Indjana — li ​​dak iż-żmien kienet parti mis-superkontinent tan-Nofsinhar magħruf bħala Gondwana — bdiet tiċċaqlaq lejn il-Grigal, imbuttata mill-espansjoni tal-qiegħ tal-oċean fil-Lbiċ tagħha u, aktar tard, fin-Nofsinhar u fix-Xlokk tagħha. Fl-istess ħin, il-qoxra oċeanika vasta ta' Tethys, li kienet tinsab fil-Grigal, bdiet tiżżerżaq taħt il-pjanċa Ewrasjatika (proċess magħruf bħala subduzzjoni). Dawn iż-żewġ proċessi, imħaddma minn kurrenti ta' konvezzjoni fil-mantell tad-Dinja, ħolqu l-Oċean Indjan u wasslu biex il-qoxra kontinentali Indjana gradwalment tiżżerżaq taħt l-Ewrasja, u b'hekk għollew il-katina muntanjuża tal-Ħimalaja. [[File:Everest kalapatthar crop.jpg|thumb|left|Il-Muntanja Everest, l-ogħla quċċata fid-Dinja, tinsab fin-Nepal.]] Ostakli li kienu qed jogħlew imblukkaw il-kanali tax-xmajjar u ħolqu lagi kbar; dawn il-lagi kissru d-digi naturali tagħhom madwar 100,000 sena ilu, u b'hekk iffurmaw widien fertili fiż-żona tal-għoljiet tan-nofs, bħall-Wied ta' Kathmandu. Fir-reġjun tal-punent, ix-xmajjar—li kellhom qawwa wisq kbira biex jiġu mwaqqfa—ħaffru wħud mill-aktar widien dojoq u fondi (gorges) fid-dinja. Eżatt fin-nofsinhar tal-muntanji tal-Ħimalaja li kienu qed jogħlew, il-moviment tal-pjanċi tektoniċi ħoloq depressjoni vasta li malajr imtliet b'sediment miġjub mix-xmajjar, u b'hekk iffurmat dik li llum hija l-Pjanura Indo-Ganġetika. In-Nepal jinsab kważi kollu kemm hu f'din iż-żona ta' ħabta bejn il-pjanċi; huwa jokkupa s-sezzjoni ċentrali tal-ark tal-Ħimalaja—kważi terz tat-tul totali tal-katina muntanjuża li jlaħħaq l-2,400 km (1,500 mil)—bi strixxa żgħira tat-tarf tan-nofsinhar tiegħu testendi sal-Pjanura Indo-Ganġetika u b’żewġ distretti fil-majjistral li jilħqu l-Plateau tat-Tibet. In-Nepal huwa maqsum fi tliet żoni fiżjografiċi ewlenin magħrufa bħala Himal, Pahad u Terai. Il-Himal hija r-reġjun muntanjuż miksi bil-borra li jinsab fil-Katina tal-Ħimalaja l-Kbira; din tifforma l-parti tat-tramuntana tan-Nepal. Hawnhekk jinsabu l-ogħla quċċati fid-dinja, inkluż il-Muntanja Everest (magħrufa bħala Sagarmatha bin-Nepaliż), li tilħaq għoli ta' 8,848.86 metru (29,032 pied). Aktar minn 340 persuna tilfu ħajjithom fuq il-Muntanja Everest, u huwa stmat li madwar 200 katavru għadhom jinsabu fuq il-muntanja. Uħud minn dawn il-katavri, li ppreservaw tajjeb, saru punti ta' referenza rikonoxxibbli tul ir-rotot stabbiliti għat-tlugħ. Hemm seba’ muntanji oħra li jaqbżu t-8,000 metru fl-għoli li jinsabu fin-Nepal jew tul il-fruntiera tiegħu mat-Tibet: Lhotse, Makalu, Cho Oyu, Kangchenjunga, Dhaulagiri, Annapurna u Manaslu. Il-Pahad hija r-reġjun muntanjuż li ġeneralment ma jkollux kopertura tas-silġ. L-għoli tal-muntanji jvarja bejn 800 u 4,000 metru (2,600 sa 13,100 pied), bi tranżizzjoni minn klimi subtropikali f’altitudni taħt l-1,200 metru (3,900 pied) għal klimi alpini f’altitudni ’l fuq minn 3,600 metru (11,800 pied). Il-Katina tal-Ħimalaja Minuri (Lesser Himalayan Range), li tilħaq għoli ta' bejn 1,500 u 3,000 metru (4,900 sa 9,800 pied), tifforma l-konfini tan-Nofsinhar ta' dan ir-reġjun; fit-Tramuntana ta' din il-katina jalternaw widien tax-xmajjar subtropikali u għoljiet. Id-densità tal-popolazzjoni hija għolja fil-widien iżda ferm aktar baxxa f’altitudni ’l fuq minn 2,000 metru (6,600 pied), u baxxa ħafna ’l fuq minn 2,500 metru (8,200 pied), fejn kultant tinżel il-borra fix-xitwa. Il-pjanuri baxxi tan-Nofsinhar, jew it-Terai, li jmissu mal-Indja, jiffurmaw parti mit-tarf tat-Tramuntana tal-Pjanura Indo-Gangetika. It-Terai huwa reġjun ta' art baxxa li jinkludi xi ktajjen muntanjużi. Dawn il-pjanuri ġew iffurmati u huma alimentati minn tliet xmajjar ewlenin tal-Ħimalaja—il-Koshi, in-Narayani u l-Karnali—kif ukoll minn xmajjar iżgħar li joriġinaw taħt il-linja tal-borra permanenti. Dan ir-reġjun għandu klima li tvarja minn subtropikali għal tropikali. L-aktar katina muntanjuża esterna tal-għoljiet ta’ qabel il-muntanji l-kbar—magħrufa bħala l-Għoljiet Sivalik jew il-Katina Churia, li tilħaq għoli ta' bejn 700 u 1,000 metru (2,300 sa 3,280 pied)—timmarka l-konfini tal-Pjanura Gangetika. Widien wesgħin u baxxi, magħrufa bħala l-Widien tat-Terai Intern (*Bhitri Tarai Upatyaka*), jinsabu fit-Tramuntana ta' dawn l-għoljiet f’diversi postijiet. [[File:Koppen-Geiger Map v2 NPL 1991–2020.svg|thumb|Il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen għan-Nepal]] Il-Pjanċa Indjana tkompli timxi lejn it-tramuntana relattivament għall-Asja b'rata ta' madwar 50 mm (2.0 pulzieri) fis-sena. Dan jagħmel lin-Nepal żona suxxettibbli għat-terremoti, u terremoti perjodiċi b'konsegwenzi devastanti joħolqu ostaklu sinifikanti għall-iżvilupp. L-erożjoni fil-Himalayas hija sors ewlieni ta' sediment li jispiċċa fl-Oċean Indjan. B'mod partikolari, ix-Xmara Saptakoshi ġġorr kwantità enormi ta' ħama 'l barra min-Nepal iżda tesperjenza tnaqqis drastiku fil-gradjent malli tasal f'Bihar, u dan jikkawża għargħar qawwi u bidliet fil-kors tagħha; konsegwentement, hija magħrufa bħala d-"Dulur ta' Bihar." Kull sena, matul l-istaġun tal-monsun, għargħar qawwi u valangi jikkawżaw imwiet u mard, jeqirdu artijiet agrikoli, u jipparalizzaw l-infrastruttura tat-trasport tal-pajjiż. In-Nepal għandu ħames żoni klimatiċi li bejn wieħed u ieħor jikkorrispondu mal-elevazzjoni. Iż-żoni tropikali u subtropikali jinsabu taħt l-1,200 metru (3,900 pied); iż-żona moderata tinsab bejn l-1,200 u l-2,400 metru (3,900 u 7,900 pied); iż-żona kiesħa tinsab bejn l-2,400 u t-3,600 metru (7,900 u 11,800 pied); iż-żona subartika tinsab bejn it-3,600 u l-4,400 metru (11,800 u 14,400 pied); u ż-żona artika tinsab 'il fuq mill-4,400 metru (14,400 pied). In-Nepal jesperjenza ħames staġuni: is-sajf, il-monsun, il-ħarifa, ix-xitwa u r-rebbiegħa. Il-Himalayas jimblokkaw l-irjieħ kesħin mill-Asja Ċentrali matul ix-xitwa u jiffurmaw il-konfini tat-tramuntana għall-mudelli tal-irjieħ tal-monsun. Konfini totali tan-Nepal: 3,159 km. === Bijodiversità === [[File:Land cover map of Nepal using Landsat 30 m (2010) data.jpg|thumb|left|Din il-mappa tal-kopertura tal-art tan-Nepal, li tuża data minn Landsat b’riżoluzzjoni ta’ 30 metru (2010), turi li l-kopertura tal-foresti hija t-tip dominanti ta' kopertura tal-art fin-Nepal.]] In-Nepal għandu diversità ta' pjanti u annimali kbira b’mod sproporzjonat meta mqabbel mad-daqs tiegħu. Il-pajjiż kollu kemm hu jifforma l-parti tal-punent taż-żona ta' importanza kritika għall-bijodiversità tal-Ħimalaja tal-Lvant u jiftaħar b’diversità bijokulturali notevoli. Id-differenzi kbar fl-elevazzjoni li nsibu fin-Nepal — li ​​jvarjaw minn 60 metru ’l fuq mil-livell tal-baħar fil-pjanuri ta' Terai sa 8,848 metru fil-Muntanja Everest — iwasslu għal varjetà ta' bijomi. In-Nepal tal-Lvant huwa aktar sinjur fil-bijodiversità minħabba preċipitazzjoni ogħla meta mqabbel mar-reġjuni tal-punent, fejn kundizzjonijiet ta' deżert artiku huma aktar komuni f’elevazzjonijiet ogħla. In-Nepal jospita 4.0% tal-ispeċi kollha tal-mammiferi, 8.9% tal-ispeċi tal-għasafar, 1.0% tal-ispeċi tar-rettili, 2.5% tal-ispeċi tal-anfibji, 1.9% tal-ispeċi tal-ħut, 3.7% tal-ispeċi tal-friefet, 0.5% tal-ispeċi tal-kamlijiet (moths), u 0.4% tal-ispeċi tal-brimb. Permezz tal-35 tip ta’ foresta u l-118-il ekosistema tiegħu, in-Nepal jipprovdi ħabitat għal 2% tal-ispeċi ta' pjanti bil-fjuri, 3% tal-pteridofiti, u 6% tal-brijofiti. [[File:Indian rhinoceros (Rhinoceros unicornis) 4.jpg|thumb|Ir-rinoċeront Indjan jgħix fil-mergħat sottotropikali tal-pjanuri ta' Terai.]] Il-kopertura tal-foresti fin-Nepal testendi għal 59,624 km² (23,021 mil kwadru)—jiġifieri 40.36% tal-erja totali tal-art tal-pajjiż—b'4.38% oħra tikkonsisti f'art miksija bl-arbuxxelli, u b’hekk l-erja totali relatata mal-foresti tilħaq l-44.74%; dan jirrappreżenta żieda ta' 5% mill-bidu tal-millennju ’l hawn. Fl-2019, il-pajjiż irreġistra punteġġ medju ta' 7.23/10 fl-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti (Forest Landscape Integrity Index), u kklassifika fil-45 post minn fost 172 pajjiż madwar id-dinja. Fil-pjanuri tan-nofsinhar, l-ekoreġjun tas-savanna u l-mergħat ta' Terai-Duar jinkludi wħud mill-itwal ħaxix fid-dinja, flimkien ma' foresti tas-siġar Sal, foresti tropikali dejjem ħodor, u foresti tropikali tax-xmajjar b'siġar li jitilfu l-weraq. Fl-għoljiet l-aktar baxxi (700 m – 2,000 m), huma komuni foresti mħallta subtropikali u temperati btsiġar li jitilfu l-weraq—li jinkludu prinċipalment is-siġar Sal (f’altitudnijiet aktar baxxi), Chilaune u Katus—kif ukoll foresti subtropikali tal-arżnu ddominati mill-arżnu Chir. L-għoljiet ta’ altitudni medja (2,000 m – 3,000 m) huma ddominati mis-siġar tal-ballut u r-rododendru. Foresti koniferi subalpini jkopru ż-żona bejn it-3,000 m u t-3,500 m, u huma ddominati mill-ballut (partikolarment fil-punent), iż-żnuber tal-Ħimalaja tal-Lvant, l-arżnu tal-Ħimalaja u l-hemlock tal-Ħimalaja; ir-rododendru huwa wkoll komuni. F’altitudnijiet ogħla minn 3,500 m fil-punent u 4,000 m fil-lvant, is-siġar koniferi jagħtu lok għal artijiet bl-arbuxxelli u mergħat alpini ddominati mir-rododendru. Fost is-siġar notevoli nsibu l-*Azadirachta indica* (neem)—li għandha proprjetajiet astringenti u tintuża ħafna fil-mediċina tradizzjonali tal-ħxejjex—u l-*Ficus religiosa* (peepal), siġra li tidher fuq siġilli antiki minn Mohenjo-daro u li taħtha, skont il-kanonku Pali, Gautama Buddha kiseb l-illuminazzjoni. Il-biċċa l-kbira tal-foresti subtropikali ta' siġar b'weraq wiesa' u dejjem ħodor fir-reġjun t’isfel tal-Ħimalaja joriġinaw mill-flora tal-perjodu Terzjarju tat-Tethys. Hekk kif il-pjanċa Indjana ħabtet mal-Ewrażja—proċess li fforma u għolla l-katina muntanjuża tal-Ħimalaja—il-flora Mediterranja ta' żoni aridi u semi-aridi ġiet imbuttata ’l fuq u adattat ruħha għall-klima aktar alpina matul l-40 sa 50 miljun sena ta' wara. Iż-żona ta' bijodiversità rikka tal-Ħimalaja kienet sit ta' skambju u taħlit kbir bejn speċi Indjani u Ewrażjatiċi matul il-perjodu Neoġeniku. Speċi waħda ta' mammiferu (il-ġurdien tal-għelieqi tal-Ħimalaja), żewġ speċi ta' għasafar u rettili, disa' speċi ta' anfibji, tmienja ta' ħut u 29 speċi ta' farfett huma endemiċi għan-Nepal. [[File:Lophophorus impejanus Zoo DU 2.jpg|thumb|left|Il-Monal tal-Ħimalaja (Danphe), l-għasfur nazzjonali tan-Nepal, ibejjet fl-għoli tal-Ħimalaja.]] In-Nepal huwa dar għal 107 speċi li l-IUCN ikklassifikat bħala mhedda: 88 speċi ta' annimali, 18-il speċi ta' pjanti, u speċi waħda mill-grupp tal-fungi jew protisti. Dawn jinkludu speċi fil-periklu ta' estinzjoni bħat-tigra tal-Bengal, il-panda l-aħmar, l-iljunfant tal-Asja, iċ-ċerva tal-musk tal-Ħimalaja, il-buflu tal-ilma selvaġġ u d-delfin tax-xmajjar tal-Asja t’Isfel, kif ukoll speċi li jinsabu f’periklu kritiku ta' estinzjoni bħall-gharial, il-Bengal florican u l-vultur b’dahru abjad (white-rumped vulture) — dan tal-aħħar wasal fix-xifer tal-estinzjoni wara li kiel karkassi ta' bhejjem li kienu ġew ikkurati bid-diclofenac. L-indħil tal-bniedem fl-ambjent naturali, li kien mifrux u devastanti mil-lat ekoloġiku matul l-aħħar deċennji, poġġa lill-ħajja selvaġġa tan-Nepal f'periklu kritiku. Bi tweġiba għal dan, is-sistema ta' parks nazzjonali u żoni protetti — li ​​kienet ġiet stabbilita għall-ewwel darba fl-1973 bl-approvazzjoni tal-Att dwar il-Parks Nazzjonali u l-Konservazzjoni tal-Ħajja Selvaġġa — ġiet estiża b'mod sinifikanti. Il-ħolqien ta' "ristoranti għall-vulturi," flimkien mal-projbizzjoni tal-użu veterinarju tad-diclofenac, wasslu għal żieda fin-numru ta' vulturi b'dahru abjad. Il-programm tal-forestrija komunitarja—li ra lil terz tal-popolazzjoni tal-pajjiż tipparteċipa direttament fil-ġestjoni ta' kwart tal-erja totali tal-foresti—saħħaħ l-ekonomiji lokali filwaqt li naqqas il-kunflitti bejn il-bnedmin u l-annimali selvaġġi. Il-programmi tat-tgħammir, flimkien ma' rondi militari megħjuna mill-komunità u miżuri stretti kontra l-kaċċa illegali u l-kuntrabandu, irnexxielhom prattikament jeliminaw il-kaċċa illegali tat-tigri u l-iljunfanti li jinsabu f’periklu kritiku ta' estinzjoni, kif ukoll tar-rinoċeronti li huma vulnerabbli (fost oħrajn), u dan wassal għal tkabbir kostanti fil-popolazzjoni tagħhom. In-Nepal jiftaħar b'għaxar parks nazzjonali, tliet riżervi għall-annimali selvaġġi, riżerva waħda għall-kaċċa, tliet żoni ta' konservazzjoni u ħdax-il żona ta' lqugħ (buffer zones)—li jkopru erja totali ta' 28,959.67 km² (11,181.39 mil kwadru), jew 19.67% tal-erja totali tal-art—filwaqt li għaxar artijiet mistagħdra huma rreġistrati taħt il-Konvenzjoni ta' Ramsar. In-Nepal kien ikklassifikat b’mod konsistenti fost l-aktar pajjiżi mniġġsa fid-dinja. == Gvern u politika == === Politika === [[File:Rt. Honourable Prime Minister Balendra Shah.jpg|thumb|Balen Shah,]] In-Nepal huwa repubblika parlamentari b'sistema ta' bosta partiti. === Il-Gvern === [[File:|thumb|]] [[File:|thumb|left|]] [[File:|thumb|]] In-Nepal huwa mmexxi skont il-Kostituzzjoni tan-Nepal. Din tiddefinixxi lin-Nepal bħala pajjiż b'karatteristiċi multi-etniċi, multilingwi, multireliġjużi u multikulturali, bl-aspirazzjonijiet komuni ta' nies li jgħixu f’reġjuni ġeografiċi diversi, li huma impenjati lejn u magħqudin b'rabta ta' lealtà lejn l-indipendenza nazzjonali, l-integrità territorjali, l-interess nazzjonali u l-prosperità tan-Nepal. Il-Gvern tan-Nepal jikkonsisti fi tliet fergħat: <gallery> File:Kathmandu-35.JPG|Singha Durbar File:Supreme Court of Nepal 01.jpg|Qorti Suprema File:Nepalese Constituent Assembly Building.jpg|Il-Parlament </gallery> * Fergħa Eżekuttiva: Il-forma ta' gvern hija sistema parlamentari federali, demokratika-repubblikana, b'sistema ta' bosta partiti u kompetittiva, ibbażata fuq maġġoranza sempliċi. Il-President jaħtar lill-mexxej tal-partit politiku li jkollu l-maġġoranza fil-Kamra tar-Rappreżentanti bħala Prim Ministru; din il-persuna tifforma l-Kunsill tal-Ministri, li jeżerċita l-poter eżekuttiv. * Leġiżlatura: Il-korp leġiżlattiv tan-Nepal, magħruf bħala l-Parlament Federali, jikkonsisti fil-Kamra tar-Rappreżentanti u fl-Assemblea Nazzjonali. Il-Kamra tar-Rappreżentanti tikkonsisti f’275 membru elett permezz ta’ sistema elettorali mħallta u sservi mandat ta' ħames snin. L-Assemblea Nazzjonali, magħmula minn 59 membru elett minn kulleġġi elettorali provinċjali, hija kamra permanenti; terz tal-membri tagħha jiġu eletti kull sentejn għal mandat ta' sitt snin. * Ġudikatura: In-Nepal għandu sistema ġudizzjarja indipendenti u bi tliet livelli li tikkonsisti fil-Qorti Suprema — l-ogħla qorti tal-pajjiż, ippreseduta mill-Prim Imħallef — seba' Qrati Għoljin (waħda f’kull provinċja, li jservu bħala l-ogħla qorti fil-livell provinċjali), u 77 qorti distrettwali (waħda f'kull distrett). Il-kunsilli muniċipali jistgħu jwaqqfu korpi ġudizzjarji lokali biex isolvu tilwim u joħorġu deċiżjonijiet mhux vinkolanti f’każijiet li ma jinvolvux reati punibbli. L-azzjonijiet u l-proċeduri ta' dawn il-korpi ġudizzjarji lokali jistgħu jiġu ggwidati u annullati mill-qrati distrettwali. === Diviżjonijiet amministrattivi (Provinċji) === [[File:Nepal adm location map.svg|thumb|Diviżjonijiet amministrattivi (Provinċji)]] In-Nepal huwa repubblika federali magħmula minn seba' provinċji. Kull provinċja tikkonsisti f'għadd ta' distretti li jvarja bejn 8 u 14. Id-distretti, min-naħa tagħhom, jinkludu unitajiet lokali magħrufa bħala muniċipalitajiet urbani u rurali. B'kollox hemm 753 unità lokali, inklużi 6 muniċipalitajiet metropolitani, 11-il muniċipalità sub-metropolitana u 276 muniċipalità — li ​​jammontaw għal total ta' 293 muniċipalità urbana — flimkien ma' 460 muniċipalità rurali. Kull unità lokali hija magħmula minn diviżjonijiet lokali (magħrufa bħala *wards*); b'kollox hemm 6,743 minn dawn id-diviżjonijiet. L-awtoritajiet lokali għandhom setgħat eżekuttivi u leġiżlattivi, kif ukoll setgħat ġudizzjarji limitati fi ħdan il-ġurisdizzjoni lokali tagħhom. Il-provinċji joperaw taħt sistema parlamentari ta' kamra waħda (unikamerali) skont il-mudell ta' Westminster. L-awtoritajiet lokali u provinċjali jeżerċitaw ċerti setgħat esklussivi, filwaqt li jaqsmu oħrajn mal-gvern provinċjali jew federali. Il-Kumitat ta' Koordinazzjoni tad-Distrett — korp magħmul mill-uffiċjali eletti kollha mill-awtoritajiet lokali tad-distrett — għandu rwol limitat ħafna. === Liġijiet u l-infurzar tal-liġi === [[File:Traffic-controllers - Kathmandu, Nepal - panoramio.jpg|thumb|Uffiċjali tal-pulizija tat-traffiku jidderieġu t-traffiku manwalment fit-toroq u fl-intersezzjonijiet l-aktar traffikużi.]] Il-Kostituzzjoni tan-Nepal hija l-liġi suprema tal-pajjiż, u kwalunkwe liġi oħra li tikkontradixxiha hija awtomatikament invalida sal-punt ta' dik il-kontradizzjoni. Dispożizzjonijiet legali speċifiċi huma kkodifikati fil-Kodiċi Ċivili u l-Kodiċi Penali, akkumpanjati mill-Kodiċi tal-Proċedura Ċivili u l-Kodiċi tal-Proċedura Kriminali, rispettivament. Il-Qorti Suprema hija l-awtorità aħħarija dwar l-interpretazzjoni legali u tista' tordna lill-Parlament biex jemenda jew jippromulga liġijiet ġodda kif meħtieġ. Il-piena tal-mewt ġiet abolita. Il-liġi tirrikonoxxi l-istupru fiż-żwieġ u tappoġġja d-dritt għall-abort; madankollu, ġew introdotti restrizzjonijiet minħabba żieda fl-abort selettiv għas-sess. In-Nepal huwa firmatarju tal-Konvenzjoni ta' Ġinevra, trattati li jipprojbixxu armi bijoloġiċi, kimiċi u nukleari, il-Konvenzjonijiet Fundamentali tal-Organizzazzjoni Internazzjonali tax-Xogħol, it-Trattat dwar in-Nonproliferazzjoni tal-Armi Nukleari, u l-Ftehim ta' Pariġi dwar it-tibdil fil-klima. Ċerti dispożizzjonijiet legali, iffurmati minn sensittivitajiet soċjoekonomiċi, kulturali u reliġjużi, jibqgħu diskriminatorji. Teżisti diskriminazzjoni bbażata fuq is-sess kontra ċittadini barranin miżżewġin ma’ ċittadini Nepaliżi. Il-linjaġġ patern ta’ persuna huwa vvalutat u meħtieġ f'dokumenti legali. Ħafna liġijiet jibqgħu mhux infurzati fil-prattika. === Militari u intelligence === [[File:Kukri, karda & chakmak.jpg|thumb|Is-sikkina b'użi multipli Kukri (hawn fuq) hija l-arma distintiva tal-forzi armati tan-Nepal u tintuża mill-Gurkhas, mill-Armata tan-Nepal, mill-pulizija u saħansitra mill-gwardji tas-sigurtà.]] Il-President huwa l-kmandant suprem tal-Armata tan-Nepal; l-amministrazzjoni ta' kuljum tagħha titmexxa mill-Ministeru tad-Difiża. L-infiq militari fl-2018 kien ta' $398.5 miljun, li jammonta għal madwar 1.4% tal-Prodott Domestiku Gross (PDG). L-Armata tan-Nepal — forza magħmula kważi esklussivament minn infanterija fuq l-art — għandha inqas minn 100,000 membru; ir-reklutaġġ isir fuq bażi volontarja. Hija għandha ftit inġenji tal-ajru — prinċipalment ħelikopters — li ​​jintużaw l-aktar għat-trasport, għall-għassa, u għal operazzjonijiet ta' tfittxija u salvataġġ. Id-Direttorat tal-Intelligence Militari fi ħdan l-Armata tan-Nepal iservi bħala l-aġenzija tal-intelligence militari, filwaqt li d-Dipartiment tal-Investigazzjoni Nazzjonali, responsabbli għall-ġbir ta' intelligence domestika u internazzjonali, jopera b'mod indipendenti. L-Armata tan-Nepal tintuża primarjament għas-sigurtà ta' rutina ta' infrastruttura u riżorsi kritiċi, għal rondi kontra l-kaċċa illegali fil-parks nazzjonali, għal operazzjonijiet kontra l-insurġenza, u għal missjonijiet ta' tfittxija u salvataġġ waqt diżastri naturali; hija twettaq ukoll proġetti kbar ta' kostruzzjoni. M'hemm l-ebda politika diskriminatorja fir-rigward tar-reklutaġġ fl-armata, iżda l-forza hija ddominata minn irġiel li ġejjin mill-kasti tal-gwerriera tal-elite Pahari. == Ekonomija == In-Nepal huwa wieħed mill-pajjiżi l-inqas żviluppati; jikklassifika fil-165 post fid-dinja f’termini ta’ PDG nominali per capita u fil-162 post f'termini ta' PDG per capita bbażat fuq il-parità tal-kapaċità tal-akkwist (PPP). Fl-2019, il-prodott domestiku gross (PDG) tan-Nepal kien jammonta għal $34.186 biljun. In-Nepal dejjem kien ikklassifikat fost l-ifqar pajjiżi fid-dinja. Ilu membru tad-WTO mit-23 ta' April 2004. Il-forza tax-xogħol tan-Nepal, li tikkonsisti fi 16.8 miljun ħaddiem, hija s-37 l-akbar waħda fid-dinja. Is-settur primarju jammonta għal 27.59% tal-PDG, is-settur sekondarju għal 14.6%, u s-settur terzjarju għal 57.81%. Ir-rimessi — li ​​fl-2018 ammontaw għal total ta' US$8.1 biljun (id-dsatax-il l-akbar ammont globalment u 28.0% tal-PDG) — ġew kontribwiti lill-ekonomija minn mijiet ta' eluf ta' ħaddiema, prinċipalment fil-Malasja u fil-Lvant Nofsani; kważi kollha kemm huma kienu ħaddiema bla ħiliet speċifiċi. Il-prodotti agrikoli ewlenin jinkludu ċ-ċereali (xgħir, qamħirrum, millieġ, ross u qamħ), żrieragħ taż-żejt, patata, legumi, kannamieli taz-zokkor, ġuta, tabakk, ħalib u laħam tal-buflu tal-ilma. L-industriji ewlenin jinkludu t-turiżmu, it-twapet, it-tessuti, is-sigaretti, is-siment u l-briks, kif ukoll impjanti fuq skala żgħira għall-ipproċessar tar-ross, il-ġuta, iz-zokkor u ż-żrieragħ taż-żejt. Il-kummerċ internazzjonali tan-Nepal espanda b’mod sinifikanti fl-1951 bl-istabbiliment tad-demokrazija; il-liberalizzazzjoni bdiet fl-1985 u aċċellerat wara l-1990. Fis-sena fiskali 2016/17, il-kummerċ barrani tan-Nepal ammonta għal 1.06 triljun rupja — żieda ta' tlieta u għoxrin darba meta mqabbel mal-45.6 biljun rupja rreġistrati fl-1990/91. Aktar minn 60% tal-kummerċ tan-Nepal isir mal-Indja. L-esportazzjonijiet ewlenin jinkludu ħwejjeġ lesti, twapet, legumi, artiġjanat, ġilda, ħxejjex aromatiċi mediċinali u prodotti tal-karta, li flimkien jammontaw għal 90% tat-total. L-importazzjonijiet ewlenin jinkludu diversi oġġetti lesti u nofshom lesti, materja prima, makkinarju u tagħmir, fertilizzanti kimiċi, apparat elettriku u elettroniku, prodotti tal-petroleum, deheb u ħwejjeġ lesti. Ir-rata tal-inflazzjoni kienet ta’ 4.5% fl-2019. Id-dħul per capita huwa ta' $1,004. Id-distribuzzjoni tal-ġid fost in-Nepali hija simili għal dik ta’ ħafna pajjiżi żviluppati u dawk li qed jiżviluppaw: l-aktar 10% sinjuri tal-familji jikkontrollaw 39.1% tal-ġid nazzjonali, filwaqt li l-aktar 10% foqra jikkontrollaw biss 2.6%. L-Unjoni Ewropea (UE) (46.13%), l-Istati Uniti (17.4%) u l-Ġermanja (7.1%) huma l-imsieħba ewlenin tagħha fl-esportazzjoni; dawn prinċipalment jixtru ħwejjeġ lesti (RMG) min-Nepal. L-imsieħba tan-Nepal fl-importazzjoni jinkludu lill-Indja (47.5%), lill-Emirati Għarab Magħquda (11.2%), lill-Għarabja Sawdija (4.9%) u lil Singapore (4%). === Turiżmu === [[File:USAID Measuring Impact Conservation Enterprise Retrospective (Nepal; National Trust for Nature Conservation) (26428623908).jpg|thumb|Turisti josservaw rinoċeronte mill-perspettiva ta' iljunfant Ażjatiku fil-Park Nazzjonali ta' Chitwan.]] It-turiżmu huwa wieħed mill-akbar industriji tan-Nepal u dik li qed tikber bl-aktar mod mgħaġġel; jimpjega aktar minn miljun ruħ u jikkontribwixxi 7.9% tal-Prodott Domestiku Gross (PDG) totali. In-numru ta' viżitaturi internazzjonali qabeż il-miljun għall-ewwel darba fl-2018 (esklużi t-turisti Indjani li jaslu bl-art). In-Nepal jattira madwar 6% tal-viżitaturi li jżuru l-Asja t’Isfel, għalkemm dawn jonfqu ferm inqas bħala medja, u b'hekk in-Nepal jiġġenera 1.7% tad-dħul totali. Fost id-destinazzjonijiet ewlenin insibu lil Pokhara, ir-rotta tal-mixi (trekking) ta' Annapurna, u erba’ siti elenkati fil-Wirt Dinji tal-UNESCO: Lumbini, il-Park Nazzjonali ta' Sagarmatha (fejn jinsab il-Muntanja Everest), is-seba' siti fil-Wied ta' Kathmandu li huma elenkati kollettivament bħala entrata waħda, u l-Park Nazzjonali ta' Chitwan. Il-biċċa l-kbira tad-dħul tan-Nepal mill-muntanjiżmu ġej mill-Muntanja Everest. In-Nepal fetaħ uffiċjalment għall-Punentin fl-1951 u sar destinazzjoni popolari fi tmiem ir-"rotta tal-hippies" matul is-snin sittin u sebgħin. Għalkemm l-industrija — li ​​sofriet matul il-gwerra ċivili tad-disgħinijiet — minn dak iż-żmien irkuprat, tiffaċċja sfidi ta' tkabbir minħabba nuqqas ta' faċilitajiet adattati għal turiżmu ta’ livell għoli (kwistjoni magħrufa bħala l-"konġestjoni fl-infrastruttura"), problemi dejjem akbar għal Nepal Airlines, u l-iżvilupp u l-kummerċjalizzazzjoni limitati ta’ ċerti destinazzjonijiet. It-turiżmu tat-tip *homestay* — fejn turisti interessati fil-kultura u fl-ekoturiżmu joqogħdu bħala mistednin li jħallsu fi djar ta' komunitajiet indiġeni — kiseb ċertu suċċess. It-Tempju ta' Pashupatinath f’Kathmandu huwa kumpless ewlieni ta' tempji Ħindu li jinsab max-xtut tax-Xmara Bagmati. Is-sit jinkludi l-Pashupati Aryaghat, sensiela ta' pjattaformi ddedikati għall-kremazzjoni ta' katavri fil-miftuħ. Dawn il-kremazzjonijiet isiru fil-pubbliku, u ż-żona tattira numru sinifikanti ta' turisti internazzjonali. Minħabba l-istands fil-viċin li jbigħu xorb u ikel ħafif, huwa komuni li tara turisti jikkunsmaw dawn l-oġġetti waqt li jaraw lin-nies tal-post li jkunu qed jesprimu l-luttu tagħhom. == Infrastruttura == === Enerġija === [[File:Kaligandaki A HPS Tailrace Channel.jpg|thumb|Id-diga idroelettrika ta' Middle Marsyangdi. In-Nepal għandu potenzjal sinifikanti għall-ġenerazzjoni tal-enerġija idroelettrika, li biħsiebu jesporta lejn l-Asja t'Isfel kollha.]] Il-biċċa l-kbira tal-enerġija tan-Nepal ġejja mill-bijomassa (80%) u minn fjuwils fossili importati (16%). Il-maġġoranza tal-konsum finali tal-enerġija sseħħ fis-settur domestiku (84%), segwit mit-trasport (7%) u l-industrija (6%); is-setturi tat-trasport u dawk industrijali kibru b'rata mgħaġġla f'dawn l-aħħar snin. Minbarra xi depożiti tal-linjite, in-Nepal m'għandu l-ebda riżerva magħrufa ta' żejt, gass jew faħam. Il-fjuwils fossili kummerċjali kollha (prinċipalment iż-żejt, il-LPG u l-faħam) huma importati, bi spiża ekwivalenti għal 129% tad-dħul totali tal-pajjiż mill-esportazzjoni. Madwar 1% biss tal-ħtiġijiet tal-enerġija huma sodisfatti bl-elettriku. In-natura permanenti tax-xmajjar tan-Nepal u t-topografija wieqfa tal-pajjiż jipprovdu kundizzjonijiet ideali għall-iżvilupp ta' proġetti idroelettriċi. L-istimi jindikaw li l-potenzjal idroelettriku ekonomikament vijabbli tan-Nepal huwa ta' madwar 42,000 MW. In-Nepal irnexxielu jisfrutta biss madwar 1,100 MW. Peress li l-biċċa l-kbira tal-enerġija tiġi ġġenerata minn impjanti tat-tip "run-of-the-river" (ROR), il-produzzjoni attwali tkun ħafna aktar baxxa matul ix-xhur xotti tax-xitwa — meta d-domanda massima tista' tilħaq l-1,200 MW — u dan iġiegħel lin-Nepal jimporta sa 650 MW mill-Indja biex jissodisfa d-domanda. Proġetti idroelettriċi ewlenin qed jiffaċċjaw dewmien u intoppi. Ir-rata ta' elettrifikazzjoni tan-Nepal (76%) hija komparabbli ma' dik ta' pajjiżi oħra fir-reġjun, iżda teżisti disparità sinifikanti bejn iż-żoni rurali (72%) u dawk urbani (97%). Il-prestazzjoni tas-settur tal-enerġija għadha mhix sodisfaċenti minħabba tariffi għoljin, telf sostanzjali fis-sistema, spejjeż għoljin ta' ġenerazzjoni, spejjeż ġenerali għoljin, persunal żejjed u domanda domestika baxxa. === Trasport === In-Nepal jibqa' iżolat mir-rotot ewlenin tat-trasport globali fuq l-art, fl-ajru u bil-baħar, għalkemm is-settur tal-avjazzjoni fil-pajjiż jinsab f'qagħda aħjar; dan jiftaħar b’47 ajruport — li ​​11 minnhom għandhom runways pavimentati — u jara volum sinifikanti ta' traffiku u titjiriet frekwenti. It-terren imħarbat u muntanjuż li jkopri ż-żewġ terzi tat-tramuntana tal-pajjiż għamel il-kostruzzjoni ta' toroq u infrastruttura oħra biċċa xogħol diffiċli u għalja. Sal-2016, kien hemm ftit aktar minn 11,890 km (7,388 mil) ta' toroq pavimentati, 16,100 km (10,004 mil) ta' toroq mhux pavimentati, u 59 km (37 mil) biss ta' linji ferrovjarji fin-nofsinhar. Iċ-ċentri amministrattivi tad-distretti kollha (bl-eċċezzjonita' Simikot) kienu konnessi man-netwerk tat-toroq. Il-biċċa l-kbira tat-toroq rurali ma jkunux jistgħu jintużaw matul l-istaġun tax-xita, u anke t-toroq ewlenin nazzjonali spiss jispiċċaw ma jistgħux jintużaw. In-Nepal jiddependi kważi għalkollox fuq nazzjonijiet barranin, bħall-Ġappun, għall-kostruzzjoni, il-manutenzjoni u l-espansjoni tan-netwerk tat-toroq tiegħu. Il-linja tal-ajru nazzjonali, Nepal Airlines, tinsab f’qagħda ħażina minħabba amministrazzjoni ħażina u korruzzjoni, u tpoġġiet fil-lista s-sewda tal-UE. Fuq livell domestiku, l-istat sottożviluppat tan-netwerk tat-toroq ixekkel l-aċċess għas-swieq, l-iskejjel u l-kliniċi tas-saħħa. === Komunikazzjoni === Skont ir-rapport MIS ta' Awwissu 2019 tal-Awtorità tat-Telekomunikazzjoni tan-Nepal, ir-rata ta' abbonament għas-servizzi tat-telefonija bil-vuċi kienet tammonta għal 2.70% tal-popolazzjoni totali għal-linji fissi u 138.59% għall-mowbajls; 98% tat-telefonija bil-vuċi kollha saret permezz tal-mowbajls. Bl-istess mod, filwaqt li huwa stmat li 14.52% kellhom aċċess għall-broadband fiss, 52.71% oħra aċċessaw l-Internet permezz ta' abbonamenti tad-data mobbli — b’kważi 15-il miljun minnhom jużaw it-teknoloġija 3G jew ogħla. Is-suq tal-vuċi u l-broadband mobbli kien iddominat minn żewġ kumpaniji tat-telekomunikazzjoni: Nepal Telecom, li hija proprjetà tal-istat (55%), u l-kumpanija multinazzjonali privata Ncell (40%). Fir-rigward tal-ishma tas-suq ta' 21% miżmuma mill-broadband fiss, Nepal Telecom kienet tammonta għal madwar 25%, bil-bqija mqassma fost fornituri privati ​​tas-servizz tal-Internet. Għalkemm teżisti disparità sinifikanti fir-rati ta' penetrazzjoni bejn iż-żoni rurali u dawk urbani, is-servizz mobbli laħaq 75 distrett madwar il-pajjiż — u b’hekk kopra 90% tat-territorju — u l-aċċess għall-broadband mistenni jilħaq 90% tal-popolazzjoni. === Midja === Sal-2019, l-istat kien jopera tliet stazzjonijiet tat-televiżjoni, kif ukoll stazzjonijiet tar-radju nazzjonali u reġjonali. Hemm 117-il stazzjon tat-televiżjoni privat u 736 stazzjon tar-radju FM liċenzjat, li minnhom tal-inqas 314 huma stazzjonijiet tar-radju tal-komunità. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-perċentwal ta' unitajiet domestiċi li kellhom radju kien ta' 50.82%; televiżjoni, 36.45%; televiżjoni bil-kejbil, 19.33%; u kompjuter, 7.28%. Skont il-klassifikazzjoni tal-Kunsill tal-Istampa tan-Nepal tal-2017, għaxar gazzetti nazzjonali ta' kuljum u ta' kull ġimgħa — minn fost 833 pubblikazzjoni li jipproduċu kontenut oriġinali — huma kklassifikati fil-Kategorija A+. Fl-2019, l-organizzazzjoni Reporters Without Borders ikklassifikat lin-Nepal fil-106 post fid-dinja f’dak li għandu x'jaqsam mal-libertà tal-istampa. == Data demografika == [[File:Ethnicities and Castes Nepal.png|thumb|Gruppi etniċi u kasti fid-distretti tan-Nepal]] Iċ-ċittadini tan-Nepal huma magħrufa bħala Nepali. In-Nepali huma dixxendenti ta' tliet mewġiet migratorji ewlenin li oriġinaw mill-Indja, mit-Tibet u—permezz ta' Assam—mit-tramuntana tal-Burma u minn Yunnan. Fost l-ewwel abitanti kien hemm il-Kirat tar-reġjun tal-Lvant, in-Newar tal-Wied ta' Kathmandu, it-Tharu indiġeni tal-pjanuri ta' Terai, u l-poplu Khas Pahari tal-għoljiet fil-Punent imbiegħed. Minkejja l-migrazzjoni ta' parti sinifikanti tal-popolazzjoni lejn Terai fi żminijiet reċenti, il-maġġoranza tan-Nepali għadhom jgħixu fl-artijiet għoljin ċentrali, filwaqt li l-muntanji tat-Tramuntana huma ftit popolati. [[File:Magar Culture.jpg|thumb|Koppja Magar]] In-Nepal huwa pajjiż multikulturali u multietniku, dar għal 125 grupp etniku distint li jitkellmu 123 lingwa materna differenti u jipprattikaw diversi reliġjonijiet indiġeni u tradizzjonali flimkien mal-Induiżmu, il-Buddiżmu, l-Iżlam u l-Kristjaneżmu. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-popolazzjoni tan-Nepal kienet tammonta għal 26.5 miljun—kważi tliet darbiet id-disa' miljuni rreġistrati fl-1950. Bejn l-2001 u l-2011, id-daqs medju tal-familja naqas minn 5.44 għal 4.9. Iċ-ċensiment irreġistra wkoll madwar 1.9 miljun persuna bħala "assenti"—żieda ta' aktar minn miljun mill-2001—bil-maġġoranza jkunu ħaddiema rġiel impjegati barra mill-pajjiż. Din ix-xejra kienet marbuta ma' tnaqqis fil-proporzjon bejn is-sessi minn 99.8 fl-2001 għal 94.2. Ir-rata annwali tat-tkabbir tal-popolazzjoni kienet ta' 1.35% bejn l-2001 u l-2011, tnaqqis mill-medja ta' 2.25% bejn l-1961 u l-2001; dan it-tnaqqis huwa attribwit ukoll għall-popolazzjoni assenti. In-Nepal jikklassifika fost l-għaxar pajjiżi l-inqas urbanizzati fid-dinja, iżda fl-istess ħin għandu waħda mill-ogħla rati ta' urbanizzazzjoni globalment (ibbażat fuq dejta tal-2014). Huwa stmat li 18.3% tal-popolazzjoni kienet tgħix f’żoni urbani. Ir-rati ta' urbanizzazzjoni huma għoljin fit-Terai, fil-widien Doon tal-Inner Terai, u fil-widien tal-Middle Hills, iżda baxxi fil-Ħimalaja. Bl-istess mod, ir-rata hija ogħla fiċ-ċentru u fil-lvant tan-Nepal meta mqabbla mal-punent. Il-belt kapitali, Kathmandu—magħrufa bħala l-"Belt tat-Tempji"—hija l-akbar belt tal-pajjiż u ċ-ċentru kulturali u ekonomiku tiegħu. Bliet ewlenin oħra fin-Nepal jinkludu Pokhara, Biratnagar, Lalitpur, Bharatpur, Birgunj, Dharan, Hetauda u Nepalgunj. Il-konġestjoni, it-tniġġis u n-nuqqas ta' ilma tax-xorb huma wħud mill-problemi ewlenin li qed jiffaċċjaw bliet li qed jikbru malajr, speċjalment il-Wied ta' Kathmandu. === Lingwa === [[File:MOST SPOKEN LANGUAGE IN NEPAL.png|thumb|Lingwi tan-Nepal (2021)]] Il-wirt lingwistiku divers tan-Nepal ġej minn tliet gruppi lingwistiċi ewlenin: l-Indo-Arjan, is-Sino-Tibetan, u diversi lingwi indiġeni iżolati. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-lingwi ewlenin tan-Nepal (skont il-perċentwal ta' kelliema nattivi) huma n-Nepali (44.6%), il-Maithili (11.7%), il-Bhojpuri (6.0%), it-Tharu (5.8%), it-Tamang (5.1%), in-Nepal Bhasa (3.2%), il-Bajjika (3%), il-Magar (3.0%), id-Doteli (3.0%), l-Urdu (2.6%), l-Awadhi (1.89%) u s-Sunwar. In-Nepal huwa dar għal mill-inqas erba' lingwi tas-sinjali indiġeni. In-Nepali, li oriġina mis-Sanskrit, jinkiteb bl-iskrittura Devanagari. Hija l-lingwa uffiċjali u sservi bħala *lingua franca* fost in-Nepaliżi li ġejjin minn gruppi etnolingwistiċi diversi. Il-lingwi reġjonali Maithili, Awadhi u Bhojpuri huma mitkellma fir-reġjun tan-Nofsinhar tat-Terai, filwaqt li l-Urdu huwa komuni fost il-Musulmani Nepaliżi. Diversi forom tat-Tibetan huma mitkellma fil-Ħimalaja u fir-reġjun tat-Tramuntana, bit-Tibetan Letterarju Standard mifhum sew minn dawk li għandhom taħriġ reliġjuż. Id-djaletti lokali fit-Terai u fiż-żoni muntanjużi fil-biċċa l-kbira m’għandhomx sistema ta' kitba, għalkemm għaddejjin sforzi biex jiġu żviluppati sistemi ta' kitba għal ħafna minnhom bl-użu tad-Devanagari jew tal-alfabett Ruman. === Reliġjon === [[File:Sadus at Pashupatinath temple.JPG|thumb|Sadus fit-Tempju ta' Pashupatinath]] In-Nepal huwa pajjiż sekulari, kif iddikjarat fil-Kostituzzjoni tan-Nepal tal-2012 (Parti 1, Artikolu 4), fejn is-sekulariżmu "jfisser libertà reliġjuża u kulturali, flimkien mal-ħarsien tar-reliġjon u l-kultura mgħoddija lilna minn żmien immemorjali (*Sanatan*)." Iċ-ċensiment tal-2011 irrapporta li r-reliġjon bl-akbar għadd ta' segwaċi fin-Nepal kienet l-Induiżmu (81.3% tal-popolazzjoni), segwita mill-Buddiżmu (9%); il-bqija kienu jinkludu l-Iżlam (4.4%), il-Kirant (3.1%), il-Kristjaneżmu (1.4%), u l- *Prakriti* jew il-qima tan-natura (0.5%). F'termini ta' perċentwal tal-popolazzjoni, in-Nepal għandu l-akbar popolazzjoni Induista fid-dinja. In-Nepal kien uffiċjalment saltna Induista sa żmien mhux ilu, u Shiva kien meqjus bħala d-divinità protettriċi tal-pajjiż. Għalkemm ħafna politiki tal-gvern matul iż-żmien injoraw jew emarġinaw reliġjonijiet minoritarji, is-soċjetà Nepaliżi ġeneralment tgawdi minn tolleranza reliġjuża u armonija bejn il-fidi kollha, b'inċidenti iżolati biss ta' vjolenza motivata mir-reliġjon. Il-kostituzzjoni tan-Nepal ma tagħti lil ħadd id-dritt li jikkonverti persuna oħra għal reliġjon differenti. In-Nepal għadda wkoll liġi aktar stretta kontra l-konverżjoni fl-2017. In-Nepal għandu t-tieni l-akbar popolazzjoni Induista fid-dinja, wara l-Indja. === Edukazzjoni === In-Nepal daħal fl-era moderna fl-1951 b’rata ta’ litteriżmu ta’ 5% u madwar 10,000 student irreġistrati fi 300 skola. Sal-2017, kien hemm aktar minn seba’ miljun student irreġistrati f’35,601 skola. Ir-rata ġenerali tal-litteriżmu (għall-popolazzjoni ta’ ħames snin ’il fuq) kienet ta’ 54.1% fl-2001. Ir-rata netta ta’ reġistrazzjoni fl-edukazzjoni primarja laħqet is-97% sal-2017; madankollu, ir-rata ta’ reġistrazzjoni kienet taħt is-60% fil-livell sekondarju (gradi 9–12) u madwar 12% fil-livell terzjarju. Għalkemm teżisti disparità sinifikanti bejn is-sessi fir-rata ġenerali tal-litteriżmu, il-bniet qabżu lis-subien fir-reġistrazzjoni fil-livelli kollha tal-edukazzjoni. In-Nepal għandu ħdax-il università u erba’ akkademji tax-xjenza indipendenti. Fl-2025, in-Nepal ikklassifika fil-107 post fl-Indiċi Globali tal-Innovazzjoni. In-nuqqas ta' infrastruttura u materjali tat-tagħlim adegwati, il-proporzjonijiet għoljin ta' studenti għal kull għalliem, il-politiċizzazzjoni tal-kumitati tal-ġestjoni tal-iskejjel, u l-organizzazzjoni f'unjins fuq bażi partiġjana fost l-istudenti u l-għalliema joħolqu ostakli għall-progress. L-edukazzjoni bażika b’xejn hija garantita mill-kostituzzjoni, iżda l-programm nieqes mill-fondi meħtieġa għal implimentazzjoni effettiva. Il-gvern iżomm programmi ta' boroż ta' studju għall-bniet u għall-istudenti b'diżabilità, kif ukoll għat-tfal ta' martri, ta' komunitajiet emarġinati u ta' familji foqra. Għexieren ta' eluf ta' studenti Nepali jitilqu mill-pajjiż kull sena fit-tfittxija ta' edukazzjoni u impjieg aħjar, u nofshom qatt ma jirritornaw. === Saħħa === Is-servizzi tal-kura tas-saħħa fin-Nepal huma pprovduti kemm mis-settur pubbliku kif ukoll minn dak privat. L-istennija tal-ħajja mat-twelid kienet stmata għal 71 sena fl-2017, u poġġiet lill-pajjiż fil-153 post globalment. Żewġ terzi tal-imwiet kollha huma attribwiti għal mard mhux trażmissibbli, bil-mard tal-qalb ikun l-aktar kawża komuni tal-mewt. Filwaqt li l-istili ta’ ħajja sedentarji, id-dieti mhux ibbilanċjati, u l-konsum tat-tabakk u l-alkoħol ikkontribwew għaż-żieda fil-mard mhux trażmissibbli, ħafna nies għadhom jitilfu ħajjithom minħabba mard trażmissibbli u li jista’ jiġi kkurat, ikkawżat minn sanità fqira u malnutrizzjoni—problemi li jirriżultaw minn nuqqas ta' edukazzjoni, għarfien, u aċċess għas-servizzi tal-kura tas-saħħa. In-Nepal għamel passi kbar ’il quddiem fis-saħħa tal-ommijiet u tat-tfal. 95% tat-tfal għandhom aċċess għal melħ jodizzat, u 86% tat-tfal bejn is-6 u d-59 xahar jirċievu profilassi tal-vitamina A. Ir-rati ta' tkabbir stunted (nuqqas ta' żvilupp fl-għoli), piż baxx wisq, u wasting (telf ta' massa tal-ġisem) naqsu b’mod sinifikanti; madankollu, il-malnutrizzjoni tibqa' għolja ħafna, u taffettwa 43% tat-tfal taħt l-età ta' ħames snin. L-anemija fost in-nisa u t-tfal żdiedet bejn l-2011 u l-2016, u laħqet il-livelli ta' 41% u 53% rispettivament. Ir-rata ta' trabi li jitwieldu b'piż baxx hija ta' 27%, filwaqt li r-rata tat-treddigħ hija ta' 65%. Il-proporzjon tal-mortalità materna fin-Nepal huwa ta' 229, u r-rata tal-mortalità tat-trabi niżlet għal 32.2 għal kull 1,000 twelid ħaj. Ir-rata tal-użu tal-kontraċettivi hija ta' 53%, għalkemm teżisti disparità sinifikanti bejn iż-żoni rurali u dawk urbani minħabba nuqqas ta' għarfien u aċċess limitat. Il-progress fil-qasam tas-saħħa huwa mmexxi minn inizjattiva governattiva qawwija, b'kollaborazzjoni ma' organizzazzjonijiet mhux governattivi (NGOs) u NGOs internazzjonali. Iċ-ċentri tas-saħħa pubblika jipprovdu 72 mediċina essenzjali mingħajr ħlas. === Immigranti u refuġjati === In-Nepal għandu tradizzjoni twila li jilqa' lill-immigranti u lir-refuġjati. Fiż-żminijiet moderni, it-Tibetani u l-Bhutaniżi ffurmaw il-maġġoranza tar-refuġjati fin-Nepal. Ir-refuġjati Tibetani bdew jaslu fl-1959, u ħafna oħrajn ikomplu jaqsmu l-fruntiera lejn in-Nepal kull sena. Ir-refuġjati Lhotsampa mill-Bhutan bdew jaslu fis-snin tmenin, u n-numru tagħhom qabeż il-110,000 fis-snin elfejn; minn dak iż-żmien ’l hawn, il-maġġoranza tagħhom ġew risistemati f'pajjiżi terzi. Sal-aħħar tal-2018, in-Nepal kellu total ta' 20,800 refuġjat ikkonfermat, li 64% minnhom kienu Tibetani u 31% Bhutaniżi. L-immigranti ekonomiċi u r-refuġjati li jaħarbu mill-persekuzzjoni jew mill-gwerra — li ​​ġejjin minn pajjiżi ġirien, mill-Afrika u mil-Lvant Nofsani — m'għandhomx rikonoxximent uffiċjali; huma magħrufa bħala "refuġjati urbani" għaliex jgħixu f'appartamenti fil-bliet minflok f'kampijiet tar-refuġjati, għalkemm il-gvern jiffaċilita r-risistemazzjoni tagħhom f’pajjiżi terzi. Madwar 2,000 immigrant — li ​​nofshom kienu Ċiniżi — applikaw għal permessi tax-xogħol fl-2018–19. Il-gvern m'għandux data dwar l-immigranti Indjani, għalkemm il-Gvern tal-Indja jistma li n-numru ta’ Indjani mhux residenti fil-pajjiż huwa ta' 600,000. == Kultura == === Soċjetà === [[File:Gadhimai.jpg|thumb|Il-Festival ta' Gadhimai]] Is-soċjetà tradizzjonali Nepaliża ħafna drabi hija definita minn ġerarkija soċjali. Is-sistema tal-kasti Nepaliża tirrifletti ħafna mill-istratifikazzjoni soċjali u ħafna mir-restrizzjonijiet soċjali karatteristiċi tal-Asja t'Isfel. Il-klassijiet soċjali huma definiti minn aktar minn mitt grupp ereditarju u endogamu, ħafna drabi msejħa *jātis* jew "kasti." In-Nepal ipprojbixxa l-intokkabbiltà fl-1963 u minn dakinhar għadda aktar liġijiet kontra d-diskriminazzjoni u inizjattivi ta' benesseri soċjali. Il-valuri tal-familja huma ċentrali għat-tradizzjoni Nepaliża, u l-familji estiżi multiġenerazzjonali u patrijarkali storikament kienu n-norma, għalkemm il-familji nukleari qed isiru komuni f'żoni urbani. Maġġoranza kbira tan-Nepalis jidħlu fi żwiġijiet irranġati mill-ġenituri tagħhom jew minn anzjani oħra tal-familja, kemm jekk jagħtu l-kunsens tagħhom għat-tqabbil kif ukoll jekk le. Iż-żwieġ huwa meqjus bħala impenn tul il-ħajja, u r-rata tad-divorzju hija baxxa ħafna, b'inqas minn wieħed minn kull elf żwieġ li jispiċċa bid-divorzju. Iż-żwieġ tat-tfal huwa komuni, partikolarment f'żoni rurali; ħafna nisa jiżżewġu qabel l-età ta' 18-il sena. [[File:Teej.jpg|thumb|Nisa jiċċelebraw Haritalika Teej fin-Nepal]] Ħafna mill-festivals tan-Nepal għandhom oriġini reliġjuża. Fost l-aktar magħrufa nsibu l-festival ta' Gadhimai, Dashain, Tihar, Teej, Chhath, Maghi, Sakela, Holi u l-Ewwel tas-Sena tan-Nepal. Il-festival ta' Gadhimai huwa avveniment reliġjuż Ħindu li jsir kull ħames snin fit-Tempju ta' Gadhimai fin-Nepal. Dan ġie deskritt bħala l-aktar festival imdemmi fid-dinja minħabba l-qatla tal-massa ta’ annimali u għasafar, fosthom bufli, mogħoż, nagħaġ, tiġieġ, papri, ħamiem, ħnieżer, firien u ġrieden bojod. Dan is-sagrifiċċju tal-massa jsir bil-għan li tiġi sodisfatta l-alla Gadhimai. Il-kritiċi kkundannaw dan ir-ritwal bħala wieħed barbaru, mhux iġjeniku u li jwassal għal ħela kbira. Min-naħa l-oħra, id-devoti Ħindù jisħqu li din il-prattika għandha sinifikat profond. Dashain huwa festival reliġjuż Ħindu ewlieni fin-Nepal. Imħeġġa mit-twemmin li offerti ta’ demm frisk jikkalmaw lill-alla Durga, eluf ta' bufli, mogħoż, nagħaġ, ħnieżer, tiġieġ u papri jiġu sagrifikati matul iċ-ċelebrazzjoni. Il-gvern tan-Nepal ipprova jipprojbixxi l-iffilmjar ta' dawn is-sagrifiċċji tal-annimali. Grupp favur id-drittijiet tal-annimali li kien preżenti għall-festival irrapporta li ffaċċja ostilità kbira: "Ħadulna t-tagħmir u l-kameras u kissruhom f’biċċiet." Il-grupp innota wkoll kwistjonijiet serji ta' iġjene pubblika, u stqarr li ra nies fil-folla jagħmlu l-bżonnijiet fiżjoloġiċi tagħhom fil-pubbliku u li kellhom jimxu qalb il-ħmieġ uman. F'inċident ieħor, individwi Nepali armati b’machetes ġrew wara attivisti tad-drittijiet tal-annimali fit-triq. Il-kaċċa għas-saħħaħar għadha sseħħ fin-Nepal, anke fis-seklu wieħed u għoxrin. Il-vittmi huma tipikament nies vulnerabbli, partikolarment dawk li ġejjin minn kasti inferjuri. Politiċi, uffiċjali tal-armata, uffiċjali tal-pulizija u membri oħra tal-komunità kienu involuti wkoll f’diversi inċidenti. L-eżekuzzjonijiet jistgħu jsiru billi l-vittma tinħaraq ħajja. Ħafna vittmi fl-aħħar mill-aħħar imutu kawża tal-ġrieħi li jġarrbu mit-tortura u l-aggressjoni. Kaċċa għas-saħħaħar li ma tirriżultax f’mewt spiss tinvolvi swat qawwi. == Simboli == [[File:Flag of Nepal.svg|thumb|Bandiera ta' Nepal]] L-emblema tan-Nepal turi l-muntanji tal-Ħimalaja miksijin bil-borra, għoljiet miksijin bis-siġar, u r-reġjun fertili tat-Terai, imdawrin b'kuruna ta' fjuri tar-rododendru; fiha tidher il-bandiera nazzjonali fil-parti ta' fuq, mappa bajda tan-Nepal fuq quddiem, u l-idejn il-leminija ta' raġel u mara magħqudin flimkien, li jissimbolizzaw l-ugwaljanza bejn is-sessi. Fil-parti t’isfel jinsab il-motto nazzjonali—kwotazzjoni patrijottika bis-Sanskrit li fil-folklor Nepali hija attribwita lill-alla Rama u miktuba bl-iskrittura Devanagari: "Omm u l-art twelidek huma akbar mis-sema." Il-bandiera tan-Nepal hija l-unika bandiera nazzjonali fid-dinja li mhijiex rettangolari. Il-kostituzzjoni tinkludi struzzjonijiet għall-kostruzzjoni ġeometrika ta' din il-bandiera magħmula minn żewġ triangoli (jew pennons). Skont id-deskrizzjoni uffiċjali tagħha, il-kulur aħmar skur (crimson) jirrappreżenta r-rebħa fil-gwerra jew il-kuraġġ, u huwa wkoll il-kulur tar-rododendru. It-tarf blu jissimbolizza x-xewqa tal-poplu Nepali għall-paċi. Il-qamar fuq il-bandiera jissimbolizza n-natura paċifika u kalma tal-poplu Nepali, filwaqt li x-xemx tirrappreżenta l-qawwa u l-kuraġġ tal-ġellieda Nepali. Il-president iservi bħala s-simbolu tal-għaqda nazzjonali. Il-martri huma simboli tal-patrijottiżmu. Kmandanti mill-Gwerra Anglo-Nepaliża—Amar Singh Thapa, Bhakti Thapa, u Balbhadra Kunwar—jitqiesu bħala eroj tal-gwerra. Sittax-il figura mill-istorja tan-Nepal ingħataw id-distinzjoni speċjali ta' "Eroj Nazzjonali" għall-kontribuzzjonijiet eċċezzjonali tagħhom għall-prestiġju tal-pajjiż. Prithvi Narayan Shah, il-fundatur tan-Nepal modern, huwa rispettat ħafna u meqjus minn ħafna bħala l-"Missier tan-Nazzjon". === Arti u arkitettura === [[File:Nyatapola Temple.JPG|thumb|left|Nyatapola, pagoda ta' ħames sulari f'Bhaktapur imżejna b’ħidma artiġjanali karatteristika tal-ġebel, tal-metall u tal-injam, baqgħet teżisti wara tal-inqas erba' terremoti kbar.]] [[File:Tusha Hiti step-well.jpg|thumb|Ħidma artistika fuq il-ġebel min-Nepal fuq żennuna tal-ilma li għadha tintuża.]] [[File:Shivas Kinder - 0219.jpg|thumb|left|Tieqa tradizzjonali Newar f'għamla ta' pagun.]] L-eqdem eżempji magħrufa ta' arkitettura Nepali huma l-istupas li jmorru lura għall-ewwel kostruzzjonijiet Buddisti f'Kapilvastu u l-inħawi tal-madwar fil-Lbiċ tan-Nepal, kif ukoll dawk mibnija minn Ashoka fil-Wied ta' Kathmandu għall-ħabta tas-sena 250 QK. L-istil arkitettoniku distintiv assoċjat esklussivament man-Nepal ġie żviluppat u pperfezzjonat mill-artiġjani Newa fil-Wied ta' Kathmandu, li bdew din il-ħidma matul il-perjodu Lichchhavi. Kronaka tal-ivvjaġġar Ċiniża tad-Dynasty Tang — li ​​x'aktarx hija bbażata fuq rekords li jmorru lura għall-ħabta tas-sena 650 WK — tiddeskrivi l-arkitettura Nepali ta' dak iż-żmien (mibnija l-aktar mill-injam) bħala waħda rikka fid-dettalji artistiċi, inklużi skulturi tal-injam u tal-metall. Hija tiddeskrivi pagoda magnífika ta' seba' sulari li tinsab fi ħdan kumpless ta' palazz, li fiha soqfa miksijin bil-madum tar-ram; balustradi, gradilji, kolonni u travi mżejna b'ħaġar prezzjuż u ħaġar fin; kif ukoll erba’ skulturi indurati tal-Makara fil-kantunieri tal-bażi li jferrgħu l-ilma bħal funtana, fornuti minn pajpijiet tar-ram konnessi ma' kanali fil-quċċata tat-torri. Kronaki Ċiniżi ta' wara jiddeskrivu l-palazz tar-Re tan-Nepal bħala struttura immensa b’ħafna soqfa, fatt li jissuġġerixxi li ċ-Ċiniżi kienu għadhom mhux familjari mal-arkitettura tal-pagodi. Tempju tipiku fi stil ta' pagoda jinbena mill-injam, b’kull biċċa mnaqqxa b'mod fin b'disinji ġeometriċi jew b'xbihat ta' allat, allat nisa, ħlejjaq mitiċi u bhejjem. Is-soqfa—ġeneralment miksija b'madum tat-tafal u xi drabi indurati bid-deheb—jonqsu gradwalment fid-daqs hekk kif jitilgħu lejn l-ogħla saqaf, li jkun inkurunat b'pinnaklu tad-deheb. Il-bażi tipikament tikkonsisti f'terrazzi rettangolari magħmula minn ġebel imnaqqax b'sengħa kbira, u d-daħla spiss tkun protetta minn skulturi tal-ġebel li jirrappreżentaw figuri tradizzjonali. Is-sengħa fil-bronż u r-ram—viżibbli fi skulturi ta' divinitajiet u bhejjem, f'dekorazzjonijiet tal-bibien u t-twieqi, f’pinnakli tal-bini u f'oġġetti ta' kuljum—hija mill-aqwa wkoll. L-aktar tradizzjoni tal-pittura Nepali żviluppata hija dik tal-pittura Buddisti Tibetana magħrufa bħala thangka jew paubha, ipprattikata fin-Nepal minn patrijiet Buddisti u artiġjani tal-poplu Newar. It-Tempju ta' Changu Narayan, mibni għall-ħabta tar-raba’ seklu WK, jiftaħar b’dak li forsi huma l-aqwa eżempji tas-sengħa Nepali fl-injam. Il-Pjazez Durbar ta' Kathmandu, Patan u Bhaktapur jirrappreżentaw il-quċċata tal-arti u l-arkitettura Nepali, u juru sengħa fl-injam, fil-metall u fil-ġebel li ġiet ipperfezzjonata tul elfejn sena. It-tieqa "ankhijhyal", li tippermetti veduta f'direzzjoni waħda tad-dinja ta' barra, hija eżempju ta' sengħa unika tal-injam Nepaliża li tinsab kemm f'bini domestiku kif ukoll pubbliku, kemm jekk antik kif ukoll modern. Ħafna kulturi jżebgħu l-ħitan tad-djar tagħhom b'disinji regolari, figuri ta' allat u bhejjem, u simboli reliġjużi; oħrajn jżebgħuhom b'kuluri solidi, ħafna drabi jużaw tafal jew ħamrija sewda li tikkuntrasta mal-ħamrija safra jew il-ġebla tal-ġir. Is-soqfa ta' strutturi reliġjużi u domestiċi għandhom sporġenzi sinifikanti, preżumibbilment biex jipprovdu protezzjoni mix-xemx u x-xita. L-injam fi strutturi domestiċi huwa minqux fin, bħal dak tal-kontropartijiet reliġjużi tagħhom. Is-serq kulturali huwa kriżi fin-Nepal, minkejja l-isforzi biex jiġi miġġieled. === Letteratura u arti tal-ispettaklu === [[File:Bhanu Bhakta Acharya (1814-1869) author.jpg|thumb|Bhanubhakta Acharya, kittieb Nepali li traduċa l-epopea antika Ħindu Ramayana għal-lingwa Nepali.]] Il-letteratura tan-Nepal kienet marbuta mill-qrib ma' dik tal-bqija tal-Asja t’Isfel sakemm il-pajjiż ingħaqad fi renju modern. Ix-xogħlijiet letterarji — miktuba bis-Sanskrit minn qassisin Brahmins edukati, li wħud minnhom kienu bbażati f'Varanasi — kienu jinkludu testi reliġjużi u leġġendi dwar rejiet, allat u demonji. L-eqdem test li għadu jeżisti bil-lingwa Nepaliża jmur lura għas-seklu 13; madankollu, apparti minn materjal epigrafiku, ma nstabet l-ebda letteratura Nepaliża ta' qabel is-seklu 17. Il-letteratura Newar tmur lura kważi 500 sena. L-istorja moderna tal-letteratura Nepaliża tibda b'Bhanubhakta Acharya (1814–1868), li kien l-ewwel wieħed li kiteb xogħlijiet sinifikanti u influwenti bil-lingwa Nepaliża — lingwa aċċessibbli għall-mases — l-aktar notevoli fosthom il-*Bhanubhakta Ramayana*, traduzzjoni tal-epika antika Ħindu. Lejn l-aħħar tas-seklu 19, Motiram Bhatta ppubblika edizzjonijiet stampati tax-xogħlijiet ta' Acharya; permezz tal-isforzi tiegħu, huwa popolarizza l-letteratura bil-lingwa Nepaliża u mexxieha lejn il-modernità. Sa nofs is-seklu 20, il-letteratura Nepaliża ma baqgħetx limitata għat-tradizzjonijiet letterarji Ħindu. Influwenzati mit-tradizzjonijiet letterarji tal-Punent, il-kittieba ta' dak iż-żmien bdew jipproduċu xogħlijiet li kienu jindirizzaw kwistjonijiet soċjali kontemporanji, filwaqt li ħafna oħrajn komplew jarrikkixxu t-tradizzjonijiet poetiċi Nepaliżi b’poeżija Nepaliża awtentika. Il-letteratura Newar ukoll ħarġet bħala tradizzjoni letterarja ewlenija. Wara l-wasla tad-demokrazija fl-1951, il-letteratura Nepaliża ffjorixxiet, u bdew jiġu prodotti xogħlijiet letterarji f’ħafna lingwi oħra. Il-letteratura Nepaliża kompliet timmodernizza ruħha; f’dawn l-aħħar snin, ġiet influwenzata bil-qawwa mill-esperjenza tan-Nepal wara l-gwerra ċivili kif ukoll mit-tradizzjonijiet letterarji globali. Maruni, Lakhey, Sakela, Kauda u Tamang Selo huma eżempji ta' mużika u żfin tradizzjonali tan-Nepal li ġejjin mir-reġjuni muntanjużi tal-pajjiż. L-industrija tal-films tan-Nepal hija magħrufa bħala "Kollywood." L-Akkademja tan-Nepal hija l-istituzzjoni ewlenija għall-promozzjoni tal-arti u l-kultura fin-Nepal, u twaqqfet fl-1957. === Ħwejjeġ === [[File:Bhoto jatra.jpg|thumb|Raġel tan-Nepal liebes Daura-Suruwal, kowt, u topi ta' Dhaka juri l-bhoto waqt il-festival Bhoto Jatra.]] Minn żminijiet antiki sal-era moderna, l-ilbies tradizzjonali l-aktar komuni fin-Nepal, kemm għall-irġiel kif ukoll għan-nisa, kien jikkonsisti f'biċċa drapp imgeżwra mal-ġisem. Għan-nisa, dan l-ilbies evolva maż-żmien fis-sari — biċċa drapp waħda twila, magħrufa li tkejjel sitt jards u li hija wiesgħa biżżejjed biex tgħatti l-parti t’isfel tal-ġisem. Is-sari jintrabat mal-qadd, jitgeżwer madwar il-parti t’isfel tal-ġisem, u mbagħad jitħalla jaqa’ fuq l-ispalla. Fil-forma aktar moderna tiegħu, jintuża biex jgħatti r-ras — u xi kultant il-wiċċ — bħal velu, partikolarment fir-reġjun tat-Terai. Jintlibes flimkien ma' dublett ta' taħt (petticoat) u jiddaħħal fiċ-ċinturin tad-dublett biex jibqa' f'postu sew. Jintlibes ukoll ma’ bluża, jew cholo, li sservi bħala l-ilbies ewlieni għall-parti ta' fuq tal-ġisem; it-tarf tas-sari li jkun imdendel fuq l-ispalla jaħbi l-kontorni tal-parti ta' fuq tal-ġisem u jgħatti ż-żona tal-qadd. Il-kombinazzjoni ta' *cholo* u sari saret l-ilbies preferut għal okkażjonijiet formali, ambjenti uffiċjali u laqgħat festivi. Fil-forma l-aktar tradizzjonali tiegħu — meta jintlibes waqt attivitajiet ta' kuljum, xogħol tad-dar jew xogħol manwali — jidher bħala fariya jew *gunyu*; dawn ġeneralment ikunu iqsar u idjaq minn sari standard u jitgeżwru għalkollox madwar il-parti t’isfel tal-ġisem. Għall-irġiel, biċċa drapp simili iżda iqsar — ​​id-*dhoti* — isservi bħala ilbies għall-parti t’isfel tal-ġisem; din ukoll titkebbeb madwar il-qadd. Fost l-Arjani, id-drapp jitkebbeb darba madwar kull riġel qabel ma jgħaddi minn bejn ir-riġlejn u jiddaħħal sew fil-parti ta' wara. Id-*dhoti* u l-varjanti tiegħu — li ​​normalment jintlibsu fuq langauti — jiffurmaw l-ilbies għall-parti t'isfel tal-ġisem fl-ilbies tradizzjonali tal-popli Tharu, Gurung u Magar, kif ukoll tal-poplu Madheshi, fost oħrajn. Forom oħra ta' ilbies tradizzjonali li ma jinvolvux ħjata jew tfassil jinkludu l-patukas (strixxa drapp imkebba sewwa madwar il-qadd bħal faxxa — parti mill-biċċa l-kbira tal-ilbiesi tradizzjonali tan-Nepal u li spiss iżżomm khukuri meta tintlibes mill-irġiel); xalpi bħal pachhyauras u majetros; xalli bħall-ga tan-Newar u l-khata tat-Tibet; ghumtos (velijiet tal-għarusa); u tipi varji ta' turbani — xalpi li jintlibsu madwar ir-ras għal raġunijiet tradizzjonali jew għall-protezzjoni mix-xemx jew mill-kesħa — magħrufa bħala pheta, pagri jew sirpau. Sal-bidu tal-ewwel millennju W.K., l-ilbies komuni tan-nies tal-Asja t'Isfel kien jikkonsisti f'biċċiet tad-drapp mhux meħjuta. Il-wasla tal-Kushans mill-Asja Ċentrali, għall-ħabta tas-sena 48 WK, għamlet popolari l-ilbies maqtugħ u meħjut fi stil tipiku tal-Asja Ċentrali. L-aktar forma sempliċi ta' ilbies meħjut hija l- bhoto (vesta rudimentali), li tintlibes kemm mis-subien kif ukoll mill-bniet; tradizzjonalment, dan huwa l-uniku ilbies li jilbsu t-tfal sakemm jilħqu l-età adulta u jibdew jilbsu ħwejjeġ tal-kbar—kultant waqt ċerimonja ta' tranżizzjoni, bħaċ-ċerimonja gunyu-choli għall-bniet Ħindu. L-irġiel ikomplu jilbsu l-bhoto anke meta jikbru. Għall-parti ta' fuq tal-ġisem, l-irġiel tipikament jilbsu vesta bħall- *bhoto* jew qmis tat-tip *kurta*, bħad-daura—qmis twila b'għeluq doppju fuq quddiem u għonq magħluq, li fiha ħames tiwi u tmien rbitiet biex titwaħħal mal-ġisem. Is-suruwal—kelma li tfisser sempliċiment "qalziet"—iservi bħala alternattiva għad-dhoti, il-kachhad (li jilbsuh in-nies tal-poplu Magar), jew il- lungi (li jilbsuh in-nies tal-poplu Tharu), u fi żminijiet aktar reċenti saħansitra ħa posthom; tradizzjonalment, ikun wiesa’ ħafna ’l fuq mill-irkopptejn iżda jidjieq ’l isfel biex jiġi mwaħħal mal-għekiesi, u jintrabat mal-qadd permezz ta' qafla. Il-blużi moderni tat-tip cholo, li jintlibsu mas-saris, normalment ikollhom kmiem qosra, buttuna waħda, u ma jgħattux iż-żona tal-qadd. Il-verżjoni tradizzjonali, magħrufa bħala chaubandi cholo, tixbaħ lid-daura: ikollha kmiem twal, għeluq doppju fuq quddiem bi tiwi u rbitiet, u tinżel sal- patuka (faxxa tal-qadd), u b'hekk tgħatti ż-żona tal-qadd. Id-daura-suruwal u l- gunyu-cholo servew bħala l-ilbies nazzjonali għall-irġiel u n-nisa rispettivament sal-2011, meta din id-denominazzjoni tneħħiet biex jiġi eliminat kull favoritizmu. L-ilbies tradizzjonali għal ħafna gruppi etniċi Pahari jikkonsisti fid- daura-suruwal (jew ilbies simili) flimkien ma' patuka, dhaka topi (beritta), u kiswa ta' fuq (kowt) għall-irġiel; u l-gunyu-cholo (jew xi ħaġa simili) flimkien ma' patuka u, għan-nisa, xi kultant xalpa tar-ras. Għal ħafna gruppi oħra, l-ilbies tradizzjonali tal-irġiel jikkonsisti f'qmis jew vest flimkien ma' *dhoti*, kachhad jew lungi. Fir-reġjuni għoljin tal-Ħimalaja, l-ilbies tradizzjonali huwa influwenzat ħafna mill-kultura Tibetana. In-nisa Sherpa jilbsu ċ-chuba flimkien mal-fardal pangi, filwaqt li l-irġiel Sherpa jilbsu qomos bi kmiem twal u għenuq għoljin u iebsin — magħrufa bħala tetung — taħt iċ-chuba. Il-kpiepel Tibetani Xamo Gyaise tas-Sherpa, id-dhaka topi li jilbsu l-irġiel Pahari, u l-kpiepel tondi tat-Tamang huma fost l-aktar tipi distintivi ta' xedd ir-ras. In-nisa Ħindu miżżewġin jilbsu tika, sindoor, pote (ġiżirajjen biż-żibeġ) u brazzuletti ħomor. Huwa komuni li jilbsu dehbijiet tad-deheb u tal-fidda—kultant inkrustati b'ħaġar prezzjuż. Id-dehbijiet tad-deheb jinkludu l-*mangalsutras* u t-*tilaharis* li jilbsuhom il-Ħindu flimkien mal-pote; is-samyafung (fjura kbira tad-deheb li tintlibes fuq ir-ras) u n-nessey (imsielet kbar u ċatti tad-deheb) li jilbsuhom in-nies tal-poplu Limbu; kif ukoll is-sirphuli, is-*sirbandhi* u ċ-chandra li jilbsuhom in-nies tal-poplu Magar. In-nisa tal-poplu Tharu jistgħu jilbsu sa sitt kilogrammi ta' dehbijiet tal-fidda, inklużi l-*mangiya* (li tintlibes fuq ir-ras), it-*tikuli* (fuq il-forehead), u l-*kanseri* u t-tikahamala (madwar l-għonq). Il-moda fin-Nepal inbidlet b’mod sinifikanti matul l-aħħar 50 sena. Fiż-żoni urbani, is-sari qed jintuża dejjem inqas bħala ilbies ta' kuljum u qed isir ilbies riżervat għal okkażjonijiet formali. Il-kurta suruwal tradizzjonali rarament jintlibes minn nisa żgħażagħ, li dejjem aktar jippreferu l-jeans. Id-*dhoti* spiċċa l-aktar bħala ilbies ċerimonjali għax-xamani u għall-qassisin Ħindu. === Kċina === [[File:Nepali dal-bhat-tarkari.jpg|thumb|"Dal-bhat thali" li tikkonsisti f’ross mgħolli, soppa tal-għads, ħaxix aħdar imqalli, kari tal-ħaxix, jogurt, "papad" u insalata tal-ħaxix.]] Il-kċina tan-Nepal tinkludi varjetà wiesgħa ta' stili ta' tisjir reġjonali u tradizzjonali. Minħabba d-diversità fit-tipi ta' ħamrija, fil-klima, fil-kultura, fil-gruppi etniċi u fl-okkupazzjonijiet, dawn il-kċejjen ivarjaw b'mod sinifikanti, billi jagħmlu użu minn ħwawar, ħxejjex aromatiċi, ħaxix u frott disponibbli lokalment. L-Iskambju Kolombjan introduċa l-patata, it-tadam, il-qamħirrum, il-karawett, il-ġewż tal-anakardju, l-ananas, il-gwava u—fuq kollox—il-bżar jaħraq (chili peppers) fl-Asja t’Isfel; dawn kollha saru ikel bażiku. Iċ-ċereali mkabbra fin-Nepal, flimkien mal-istaġuni tat-tħawwil u r-reġjuni tagħhom, jikkorrispondu fil-biċċa l-kbira maż-żmien tal-monsuni u mal-varjazzjonijiet fl-altitudni. Ir-ross u l-qamħ jiġu kkultivati ​​primarjament fil-pjanuri ta' Terai u fil-widien imsaqqija sew, filwaqt li l-qamħirrum, il-millieġ, ix-xgħir u l-qamħ saraċin jitkabbru l-aktar fl-għoljiet li huma aktar niexfa u inqas fertili. Ikla tipika tan-Nepal tikkonsisti f’xi tip ta' qamħ jew ċereali msajjar sempliċiment, akkumpanjat minn platti b'togħma rikka u li joffru sens ta' kumdità. Dawn tal-aħħar jinkludu l-għads, il-legumi u l-ħaxix, li spiss jiġu mħawwra bil-ġinġer u t-tewm, jew b’taħlitiet aktar elaborati ta' kosbor, kemmun, żagħfran (turmeric), kannella, kardamomu, jimbu u ħwawar oħra. Is-soltu tiġi servuta fuq trej, jew thali, b'post ċentrali għaċ-ċereali msajjar u skutelli żgħar għall-akkumpanjamenti l-oħra. Dawn l-elementi jingħaqdu flimkien billi jitħalltu direttament—bħar-ross u l-għads—jew billi wieħed ikebbeb element—bħall-ħobż—madwar ieħor, bħall-ħaxix imsajjar. Id-Dal-bhat, li għandu r-ross imsajjar bil-fwar bħala l-bażi tiegħu, huwa l-aktar eżempju komuni, u spiss ikun akkumpanjat minn prodotti tal-ħalib u kultant mil-laħam. Il-ħobż ċatt tal-qamħ bla ħmira magħruf bħala *chapati* kultant jieħu post ir-ross, speċjalment f’Terai, filwaqt li d-Dhindo—ippreparat billi tgħalli d-dqiq tal-qamħirrum, tal-millieġ jew tal-qamħ saraċin fl-ilma waqt li tħawwad kontinwament u żżid id-dqiq sakemm tinkiseb konsistenza ħoxna u kważi solida—huwa s-sostitut ewlieni fiż-żoni tal-għoljiet u tal-muntanji. It-Tsampa, dqiq magħmul mix-xgħir inkaljat jew ipproċessat apposta, huwa l-ikel bażiku fir-reġjuni għoljin tal-Ħimalaja. Madwar in-Nepal kollu, il-*Gundruk*—ħaxix bil-weraq li jiġi ffermentat u mbagħad imnixxef fix-xemx—iservi kemm bħala delikatezza kif ukoll bħ [[File:Plateful of Momo in Nepal.jpg|thumb|Dumplings Momo biċ-chutney]] Karatteristika notevoli tal-kċina Nepali hija l-eżistenza ta' diversi tradizzjonijiet kulinari veġetarjani distinti, li kull waħda minnhom tirrifletti l-istorja ġeografika u kulturali ta' dawk li jħaddnuhom. Huwa maħsub li l-emerġenza tal-ahimsa — jiġifieri l-evitar tal-vjolenza kontra kull forma ta' ħajja — fi ħdan ħafna ordnijiet reliġjużi fi stadju bikri tal-istorja tal-Asja t'Isfel (partikolarment fl-Induiżmu tal-Upanishads, fil-Buddiżmu u fil-Ġainiżmu) kienet fattur sinifikanti fil-firxa tal-veġetariżmu fost partijiet mill-popolazzjoni Induista u Buddista tan-Nepal, kif ukoll fost il-Ġainisti. Dawn il-gruppi spiss iħossu stmerrija qawwija għall-idea li jieklu l-laħam. Għalkemm il-konsum tal-laħam ras għal ras fin-Nepal huwa baxx, il-prevalenza tal-veġetariżmu mhijiex għolja daqs kemm hi fl-Indja; dan minħabba l-firxa tax-Xaktiżmu, tradizzjoni li fiha s-sagrifiċċju tal-annimali huwa karatteristika prominenti. [[File:Samaybaji.JPG|thumb|Samayabaji (kċina Newar)]] Il-kċina tan-Nepal għandha karatteristiċi distintivi li jiddistingwuha minn dik tal-ġirien tagħha fit-tramuntana u fin-nofsinhar. Il-curries tan-Nepal—li ġeneralment ikunu bbażati fuq it-tadam u eħfef—huma inqas jaħarqu mill-verżjonijiet Indjani bbażati fuq il-krema, filwaqt li l-momo (għaġina mimlija) tan-Nepal huma sinjuri fl-ispices meta mqabbla mal-verżjonijiet tat-tramuntana. Il-kċina Newar, waħda mit-tradizzjonijiet kulinari l-aktar sinjuri u influwenti tan-Nepal, hija aktar elaborata u varjata minn ħafna oħrajn, hekk kif żviluppat fil-Wied fertili u prosperu ta' Kathmandu. Ikla tipika Newar tista' tikkonsisti f'aktar minn tużżana platti, inklużi qmuħ, laħam, curries tal-ħaxix, chutneys u pickles. Eżempji notevoli jinkludu Kwanti (soppa tal-fażola mnibbta), chhwela (laħam imħawwar), chatamari (crepe tad-dqiq tar-ross), bara (patty tal-għads moqli), kachila (laħam ikkapuljat nej immarinat), samaybaji (li għandu r-ross imsawwat bħala l-element ewlieni), lakhaamari u yomari. Il-Juju dhau, jogurt ħelu li joriġina minn Bhaktapur, huwa wkoll rinomat. Il-kċina Thakali hija tradizzjoni oħra magħrufa sew li tgħaqqad flimkien influwenzi Tibetani u Indjani, u tuża firxa wiesgħa ta' ingredjenti—partikolarment ħxejjex aromatiċi u ħwawar. Fir-reġjun ta' Terai, il-Bagiya—għaġina tad-dqiq tar-ross b'mili ħelu—hija popolari fost il-popli Tharu u Maithil. Diversi komunitajiet f'Terai jippreparaw sidhara (ħut żgħir imnixxef fix-xemx imħallat mal-weraq tat-taro) u biriya (pejst tal-għads imħallat mal-weraq tat-taro) biex jaħżnuhom għall-istaġun tal-għargħar tal-monsun. Ħelu tradizzjonali jinkludi *Selroti*, kasaar, fini u chaku. Il-Pulau (pilaf) jew il-kheer (pudina ħelwa tar-ross) spiss iservu bħala l-platt ewlieni waqt il-festi. It-te u x-xorrox tal-butir (il-likwidu ffermentat li jibqa' wara li l-jogurt jiġi mħawwad biex isir il-butir) huma xorb komuni mhux alkoħoliku. Kważi l-komunitajiet Janajati kollha għandhom il-metodi tradizzjonali tagħhom stess għall-produzzjoni tal-alkoħol. *Raksi* (spirtu distillat tradizzjonali), jaand (birra tar-ross), tongba (birra tal-millieġ) u chyaang huma l-varjetajiet l-aktar magħrufa. == Sports u rikreazzjoni == [[File:Kathmandu Rangasaala(Football Stadium) (2).JPG|thumb|left|L-Istadium Dasharath Rangasala nbena mill-gvern tar-Renju tan-Nepal bejn l-1956 u l-1958 u għandu kapaċità ta' bejn 13,000 u 15,000 persuna.]] [[File:Nepali Fans.JPG|thumb|Il-partitarji tan-Nepal tal-cricket huma magħrufa għall-appoġġ entużjastiku ħafna tagħhom lit-tim nazzjonali.]] Sports indiġeni tan-Nepal bħal *dandi biyo* u *kabaddi* — li ​​sa ftit ilu kienu meqjusa bħala sports nazzjonali mhux uffiċjali — għadhom popolari fiż-żoni rurali. Minkejja diversi sforzi, l-istandardizzazzjoni u l-iżvilupp tad-*dandi biyo* għadhom ma ntlaħqux, filwaqt li l-*kabaddi* għadu fil-bidu nett tiegħu bħala sport professjonali fin-Nepal. Il-*Bagh-chal*, logħba tal-bord antika li huwa maħsub li oriġinat fin-Nepal, għadha popolari sal-lum u tista' tintlagħab fuq bordijiet imfassla bil-ġibs u bl-użu ta’ ċagħaq. Il-Ludo, is-Snakes and Ladders u l-carrom huma passatempi popolari; jintlagħab ukoll iċ-ċess. Il-volleyball ġie ddikjarat bħala l-isport nazzjonali tan-Nepal fl-2017. Logħob popolari fost it-tfal jinkludi verżjonijiet tal-logħba tal-qbid (tag), il-logħba tal-għadam (knucklebones), il-logħba tal-kwadri mal-art (hopscotch), Duck, Duck, Goose u lagori, filwaqt li l-blalen tal-ħġieġ (marbles), il-fuqqiegħ (spinning tops), ir-roti li jiġu mbuttati b'bastun u l-cricket fit-triq huma wkoll popolari fost it-tfal. L-istrixxi tal-lastku — jew strixxi maqtugħin mit-tubi ta' ġewwa tar-roti — iservu bħala tagħmir sportiv versatili għat-tfal tan-Nepal; dawn jistgħu jinġabru flimkien jew jintrabtu u jintużaw biex jintlagħbu logħob bħad-dodgeball, il-logħba tal-ħajt bejn is-swaba' (cat's cradle), il-*jianzi* u diversi logħob bil-ħabel tal-qbiż. [[File:Dasarath Stadium during 2022 SAFF Women's Championship Final match.jpg|thumb|left|L-Istadium Dasharath Rangasala nbena mill-gvern tar-Renju tan-Nepal bejn l-1956 u l-1958 u għandu kapaċità ta' bejn 13,000 u 15,000 persuna.]] [[File:TU Stadium 2025.jpg|thumb|Il-Grawnd Internazzjonali tal-Cricket tal-Università ta' Tribhuvan inbena mill-Gvern tar-Renju tan-Nepal fl-1998, b'dimensjonijiet ta' 154 metru (168 jarda) b'132 metru (144 jarda).]] [[File:TU Cricket Stadium in 2025.jpg|thumb|left|Il-Grawnd Internazzjonali tal-Cricket tal-Università ta' Tribhuvan inbena mill-Gvern tar-Renju tan-Nepal fl-1998, b'dimensjonijiet ta' 154 metru (168 jarda) b'132 metru (144 jarda).]] [[File:Kirtipur Cricket Ground3.JPG|thumb|Il-Grawnd Internazzjonali tal-Cricket tal-Università ta' Tribhuvan inbena mill-Gvern tar-Renju tan-Nepal fl-1998, b'dimensjonijiet ta' 154 metru (168 jarda) b'132 metru (144 jarda).]] Il-futbol u l-cricket huma sports professjonali popolari. In-Nepal huwa kompetittiv fil-futbol fir-reġjun tal-Asja t'Isfel; għalkemm qatt ma rebaħ il-Kampjonat tas-SAFF, kiseb ċertu suċċess fil-Logħob tal-Asja t'Isfel. Ġeneralment, jikklassifika fl-inqas kwart tal-klassifika dinjija tal-FIFA. In-Nepal kiseb suċċess ukoll fil-cricket, fejn iżomm l-istatus ta' ODI u jikklassifika b'mod konsistenti fost l-aqwa 20 fil-klassifiki tal-ICC għall-ODI u t-T20I. Il-pajjiż kiseb suċċess ukoll fl-atletika u fl-arti marzjali, billi rebaħ bosta midalji fil-Logħob tal-Asja t'Isfel u xi wħud fil-Logħob tal-Asja. In-Nepal qatt ma rebaħ midalja Olimpika. Sports bħall-basketball, il-volleyball, il-futsal, il-lotta, il-bodybuilding kompetittiv u l-badminton qed jiksbu wkoll popolarità. In-nisa kisbu suċċess fil-futbol, ​​fil-cricket, fl-atletika, fl-arti marzjali, fil-badminton u fl-għawm. In-Nepal jipparteċipa wkoll b'plejers u timijiet nazzjonali f'diversi tournaments għal persuni b'diżabilità, b'mod partikolari fil-cricket għall-għomja kemm tal-irġiel kif ukoll tan-nisa. L-uniku grawnd internazzjonali tal-pajjiż huwa d-Dasarath Stadium, li jintuża għal diversi skopijiet u fejn it-timijiet nazzjonali tal-futbol tal-irġiel u tan-nisa jilagħbu l-logħbiet tagħhom f'darhom. Minn mindu twaqqaf it-tim nazzjonali, in-Nepal lagħab il-logħbiet tal-cricket f'darhom fit-Tribhuvan University International Cricket Ground. Il-Pulizija tan-Nepal, il-Forza tal-Pulizija Armata u l-Armata tan-Nepal huma l-aktar entitajiet li jipproduċu plejers nazzjonali; atleti li jaspiraw għal karriera sportiva spiss jingħaqdu ma' dawn il-forzi tas-sigurtà minħabba l-opportunitajiet sportivi superjuri li joffru. L-isport fin-Nepal huwa mfixkel minn nuqqas ta' infrastruttura u finanzjament, kif ukoll mill-korruzzjoni, in-nepotiżmu u l-indħil politiku. Ftit ħafna plejers jirnexxilhom jaqilgħu l-għajxien tagħhom bħala atleti professjonali. == Gallerija == <gallery> Kathmandu-Hanuman Dhoka-Nasal Chowk-08-Pancamukhi Hanuman Mandir-2013-gje.jpg|Kathmandu Pashupatinath-Menschen-10-Holzsammler-2013-gje.jpg|Pashupatinath Patan-Palast-Garten-16-Stele-2015-gje.jpg|Patan Bhaktapur-Palastplatz 01 mit Siddhilakshmi-Cyasilim-Bhupatindramalla-Saeule-Vatsala-Yaksheshvara-gje.jpg|Bhaktapur Gokyo surroundings-44-Mulde-2007-gje.jpg|Himalaya Cho La Tsho-14-2007-gje.jpg|Himalaya Mustang-Chhungkar-08-Choerten-2015-gje.jpg|Mustang Mustang-Lo Manthang to Tibetan border-38-Milka-Kuh-2015-gje.jpg|Mustang Mount Everest as seen from Drukair2 PLW edit.jpg|Mount Everest </gallery> <gallery> File:Nepal adm location map.svg|Mappa File:Nepal relief location map.jpg|Nepal Relief Mappa tal-Post File:Flag of Kathmandu.svg|Bandiera ta' Katmandu/Katmandú File:NepalKathmanduDistrictmap.png|Map displaying Village Development Committees in Kathmandu District, Katmandu/Katmandú (Motto: Il-wirt tiegħi, il-kburija tiegħi, Kathmandu tiegħi) File:Kathmandu District in Nepal 2015.svg|Distrett ta' Kathmandu (Nepaliż: काठमाडौं जिल्ला) huwa distrett li jinsab fil-Wied ta' Kathmandu, Provinċja ta' Bagmati tan-Nepal. Huwa wieħed mis-77 distrett tan-Nepal, għandu erja ta' 413.69 km² (159.7 mi²), u huwa l-aktar distrett b'popolazzjoni densa fin-Nepal b'1,081,845 abitant fl-2001, 1,744,240 fl-2011 u 2,017,532 fil-kwartieri ġenerali amministrattivi. tad-distrett ta 'Kathmandu jinsab f'Kathmandu. Il-belt għandha 21 uffiċċju postali li jimmaniġġjaw il-posta minn madwar il-pajjiż u lil hinn, u Kathmandu DPO għandha 44,600 bħala kodiċi postali għal servizzi ta 'kunsinna ta' posta internazzjonali bħal UPS jew DHL Couriers, eċċ. </gallery> <gallery> File:Bhaktapur durbar square.jpg|Bhaktapur Durbar Square, il-kumpless tal-palazz irjali, fl-1854, miżbugħa minn Henry Ambrose Oldfield (1822-1871). File:Sindhuli Fort 01.jpg|Sindhuli Gadhi Ruins (Distrett tal-lum Sindhuli, Provinċja ta' Bagmati, Nepal) File:Kirtipur swords.jpg|Xwabel mill-Battalja ta' Kirtipur ((Nepal bhasa bhasa: कीर्तिपुरयाउ युद्ध) seħħew fl-1767 waqt il-konkwista ta' Gorkha tan-Nepal, u kienet miġġielda fil-belt prinċipali ta' Kathman f'Bagha fil-Wied ta' Nepal va tempju File:Kathmandu 1811 high (cropped).jpg|L-orizzont ta' Kathmandu mimli pagoda fl-1811. File:Kathmandu durbar square.jpg|Kathmandu Durbar Square, fejn saret il-battalja ewlenija, kif deher fl-1852, miżbugħa minn Henry Ambrose Oldfield (1822-1871).. File:Jaya prakash malla.jpg|Jaya Prakash Malla (saltan 1736–1768), l-aħħar re ta' Kathmandu File:Capture of Magaer.jpg|Qbid ta' Magaer (il-lum ir-raħal ta' Maga fil-majjistral ta' Gyirong): xena mill-Kampanja Gurkha (Nepal) 1792, Il-Gwerra Sino-Nepaliż (Nepaliż: नेपाल-चीन युद्ध u ċ-Ċiniż), magħrufa wkoll bħala Waro the u-Ċiniż bħala l-Kampanja Gorkha (Ċiniż: 廓爾喀之役), kienet gwerra miġġielda bejn id-dinastija Qing taċ-Ċina u r-Renju tan-Nepal bejn l-1788 u l-1792. File:Anglo-Nepal war.jpg|Bhakti Thapa (isfar) imexxi l-armata Gurkhali tan-Nepal kontra l-forzi Brittaniċi, Anglo-Nepal Thapa (isfar) li jmexxi l-armata Gurkhali tan-Nepal kontra l-forzi Brittaniċi, Il-Gwerra Anglo-Nepaliż (नेपाल-अङ्ग्रेज युद 46 ta' Marzu), magħrufa wkoll bħala l-1 ta' Novembru 1818 ्ध – Gorkha File:Joppen1907India1805a.jpg|Mappa tal-Indja fl-1805 File:Bhimsen-thapa-painting.jpg|Bhimsen Thapa, Prim Ministru tan-Nepal mill-1806 sal-1837. File:Gurkha soldier 1815.jpg|Gwerrier Gorkhali. File:Battle of Jaithak.JPG|Pożizzjoni palisade tan-Nepaliż f'Jaithak File:Eight Gurkha men depicted in a British Indian painting, 1815.jpg|Suldati Gorkhali fl-1815 AD File:Sugauli treaty.jpg|It-truppi ta' Bhimsen Thapa, il-lemin, f'Segauli, 1816, b'moskets Bess Brown Pattern ta' l-Indja u bayonets chupi. File:Sugauli Treaty cessions.png|It-Trattat ta' Sugauli tal-4 ta' Marzu 1816. Kien fl-interess ta' Ochterlony li jikkonkludi l-kampanja malajr minħabba l-avviċinament tal-istaġun tad-deni tal-aul, iżda wkoll minħabba li bosta mit-truppi Ewropej tiegħu kienu qed ibatu mid-diżinterija. File:Ilngurkhas1858.jpg|Gurkahs tas-66 Reġiment bil-kostum nazzjonali tagħhom File:Francis Edward Rawdon, Marquess of Hastings.jpg|Francis Edward Rawdon, Markiż ta' Hastings, Gvernatur Ġenerali tal-Indja mill-1813 sal-1823. File:Officer and Private, 40th Foot, 1815.jpg|Uffiċjal u suldat, l-40 Reġiment tal-Marda Brittaniċi, 1815 File:Nepal-Tibet Treaty of 1856.jpg|It-Trattat ta' Thapathali (Ċiniż: 藏尼條約) kien trattat iffirmat bejn il-gvern Tibetan ta' Ganden Phodrang (dak iż-żmien protettorat tad-dinastija Qing) u r-Renju tan-Nepal f'Thapathali Durbar f'Kathmandu, il-kapitali tan-Nepal, wara n-Nepal. -Gwerra tat-Tibet (1855–1856). F'Jannar 1856, grupp rappreżentattiv mit-Tibet (flimkien ma' ambaxxatur Ċiniż) ġie Kathmandu biex jiddiskuti t-trattat. Wara diskussjoni twila, il-grupp rappreżentattiv fl-aħħar iffirma trattat fl-24 ta' Marzu. </gallery> <gallery> File:Nepal army-Basantapur darbar square3.JPG|Guruju Paltan (kumpanija tal-infanterija ċerimonjali) tal-Armata tan-Nepal bl-uniformi tradizzjonali File:Kukri, karda & chakmak.jpg|Khukuri, Karda u Chakmak. Khukuri hija l-arma simbolika tal-armata tan-Nepal File:Kukri.jpg|Il-Khukuri hija l-arma u l-għodda tradizzjonali tal-Gurkhas. File:Nepali soldiers Le Bon 1885.jpg|Suldati Nazzjonali tan-Nepal minn Gustave Le Bon, 1885 File:Nepal Army Special Forces.jpg|Suldati tal-Armata tan-Nepal f'Jum l-Armata </gallery> ==Referenzi== {{Referenzi}} {{Asja}} [[Kategorija:Nepal| ]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Asja]] [[Kategorija:Pajjiżi interkjużi]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1768]] gbsv47qmcvtlhyfn1w8oumnfwj0tlz5 331782 331781 2026-08-26T05:16:04Z ĠanniĠuzeppi 27231 /* Monarkija Assoluta, Demokratizzazzjoni u Gwerra Ċivili (1951–2008) */ 331782 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika Federali Demokratika tan-Nepal |isem_nattiv = सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल<br />''Sanghiya Loktāntrik Ganatantra Nepāl'' |isem_komuni = Kirġiżistan |stampa_bandiera = Flag of Nepal.svg |stampa_emblema =Emblem of Nepal.svg |tip_simbolu = Emblema |daqs_simbolu = 125px |stampa_mappa = Nepal (orthographic projection).svg |stampa_mappa2 = Map of Nepal (Political and Administrative).jpg |deskrizzjoni_mappa = <small>Pożizzjoni tan-Nepal (aħdar)</small> |ħolqa_bandiera = Bandiera tan-Nepal |ħolqa_emblema = Emblema tan-Nepal |ħolqa_demografija = Demografija tan-Nepal |mottu_nazzjonali = जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी <small>([[Sanskrit]])<br/>''Janani Janmabhoomischa Swargadapi Gariyasi''</small> |innu_nazzjonali = ''[[Sayaun Thunga Phool Ka|Sayaun Thunga Phulka]]''<br/><small>''Magħmula minn Mijiet ta' Fjuri''</small> |lingwi_uffiċjali = [[lingwa Nepali|Nepali]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Kathmandu]] |latd=27 |latm=42 |latNS=N |lonġd=85 |lonġm=19 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[Kathmandu]] |leġislatura = [[Assemblaġġ kostitwenti]] |tip_gvern = [[Repubblika parlamentari]] [[Repubblika federali|federali]] |titlu_kap1 = [[President tan-Nepal|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru tan-Nepal|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Ram Chandra Paudel]] |isem_kap2 = [[Balen Shah]] |poż_erja = 95 |erja_km2 = 147,181 |erja_mi_kw = 56,827 |perċentwal_ilma = 2.8 |sena_stima_popolazzjoni = 28,982,771 |stima_popolazzjoni = 2016 |poż_stima_popolazzjoni = <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 26,494,504 |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011 |densità_popolazzjoni_km2 = 180 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 518 |poż_densità_popolazzjoni = 62 |sena_PGD_PSX = 2013 |PGD_PSX = $62.384 biljun<ref>http://databank.worldbank.org/data/download/GDP_PPP.pdf</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita =$2,310 |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2014 |IŻU = {{increase}} 0.548<ref name="HDI">{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |titlu=2015 Human Development Report |sena=2015 |data-aċċess=2015-12-15 |pubblikatur=United Nations Development Programme |lingwa=Ingliż}}</ref> |poż_IŻU = 145 |kategorija_IŻU =<span style="color:#e0584e;white-space:nowrap;">bax</span> |tip_sovranità = [[Unifikazzjoni tan-Nepal|Unifikazzjoni]] |avveniment_stabbilit1 = Renju iddikjarat |data_stabbilit1 = 25 ta' Settembru 1768 |avveniment_stabbilit2 = Stat iddikjarat |data_stabbilit2 = 15 ta' Jannar 2007 |avveniment_stabbilit3 =Repubblika iddikjarata |data_stabbilit3 = 28 ta' Mejju 2008 |valuta = [[Rupee tan-Nepal]] |kodiċi_valuta = NPR |żona_ħin = [[Ħin Koordinat Universali|UTC]] |differenza_ħku = +05:45 |żona_ħin_legali = [[Ħin Koordinat Universali|UTC]] |differenza_żona_ħin_legali = +05:45 |cctld = [[.np]] |kodiċi_telefoniku = +977 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $19.921 biljun |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $743 |poż_PGD_nominali_per_capita = }} In-'''Nepal''' ([[lingwa Nepali|Nepali]]:नेपाल), uffiċjalment ir-'''Repubblika Federali Demokratika tan-Nepal''',<ref>{{ċita web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html|titlu=CIA&nbsp;– The World Factbook|pubblikatur=CIA|data-aċċess=2012-12-05|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20101229013308/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html|arkivju-data=2010-12-29|url-status=dead}}</ref> huwa [[pajjiż interkjuż]] fl-[[Asja t'Isfel]]. B'erja ta' 147,181 kilometri kwadri (56,827 mi kw) u b'popolazzjoni ta' madwar 27 miljun, in-Nepal huwa t-[[Lista ta' pajjiżi skont l-erja|93 l-akbar]] pajjiż mill-erja<ref>{{ċita web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|titlu=The World Factbook: Rank order population|pubblikatur=CIA|data-aċċess=2014-02-14|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|arkivju-data=2014-02-09|url-status=dead}}</ref> u l-[[Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni|41 l-akbar]] pajjiż mill-popolazzjoni. Il-pajjiż huwa allokat fil-[[Ħimalajas]] u mill-[[Indja]] minn nofsinhar, mill-lvant, u mill-Punent. In-Nepal huwa separat mill-[[Bangladexx]] minn kuritur dejjaq Indjan ta' [[Kuritur Siliguri|Siliguri]] u mill-[[Butan]] minn stat ta' [[Sikkim]]. [[Kathmandu]] hija l-belt kapitali u l-akbar metropoli tal-pajjiż. == Etimoloġija == [[File:Nēpāla in the Allahabad Pillar inscription.jpg|thumb|"Nēpāla" fl-iskritt Brahmi tardiv, fl-iskrizzjoni tal-Kolonna ta’ Allahabad ta’ Samudragupta (350–375 WK).]] Qabel l-unifikazzjoni tan-Nepal, il-Wied ta' Kathmandu kien magħruf bħala n-Nepal. L-oriġini preċiża tat-terminu *Nepāl* mhijiex ċerta. In-Nepal jissemma f'testi letterarji Indjani tal-qedem li jmorru lura għar-raba' seklu W.K. Ma tistax tiġi stabbilita kronoloġija assoluta, ladarba anke l-eqdem testi jistgħu jinkludu kontribuzzjonijiet anonimi li jmorru lura għall-bidu tal-era moderna. L-isforzi tal-istudjużi biex jipproponu teorija plawżibbli huma mfixkla min-nuqqas ta' ħarsa ġenerali storika komprensiva u minn fehim insuffiċjenti tal-lingwistika jew tal-lingwi rilevanti Indo-Ewropej u Tibeto-Burmani. Skont il-mitoloġija Ħindu, in-Nepal jieħu ismu minn għaref Ħindu tal-qedem jismu Ne, magħruf ukoll bħala Ne Muni jew Nemi. Skont il-*Pashupati Purāna*, billi kienet art protetta minn Ne, iż-żona fil-qalba tal-Ħimalaja saret magħrufa bħala Nepāl. Skont in-*Nepāl Mahātmya*, Pashupati kien afda lil Nemi bil-protezzjoni tal-pajjiż. Skont il-mitoloġija Buddista, il-Bodhisattva Manjushri tbattal lag primordjali mimli sriep biex joħloq il-Wied tan-Nepal u pproklama li Adi-Buddha Ne kien se jieħu ħsieb il-komunità li stabbiliet ruħha hemmhekk; billi l-wied kien għal qalbu lil Ne, ingħata l-isem ta’ Nepāl. Skont il-*Gopalarājvamshāvali*, kompilata għall-ħabta tas-snin tmenin tas-seklu erbatax, in-Nepal jieħu ismu minn Nepa, ragħaj tal-baqar li waqqaf il-fergħa Nepaliżi tal-Abhiras. F'dan ir-rakkont, il-baqra li kien qed jaħleb fil-post fejn skopra l-Jyotirlinga ta' Pashupatinath kienet jisimha wkoll Ne. L-etimoloġija "Ne Muni" ġiet miċħuda minn viżitaturi Ewropej bikrin. L-Indologu Norveġiż Christian Lassen ippropona li *Nepāla* kienet kelma komposta minn *Nipa* (qiegħ ta’ muntanja) u *-ala* (forma mqassra ta’ *alaya*, li tfisser "abitazzjoni"), u għalhekk *Nepāla* kienet tfisser "abitazzjoni fil-qiegħ tal-muntanja." L-Indologu Sylvain Lévi qies it-teorija ta’ Lassen bħala waħda li ma tistax tiġi sostnuta, iżda ma ppropona l-ebda teorija tiegħu stess; huwa sempliċiment issuġġerixxa li jew *Newara* hija forma vernakulari tal-kelma Sanskrita *Nepala*, jew inkella *Nepala* hija forma Sanskritizzata tat-terminu etniku lokali. Il-fehma tiegħu sabet xi appoġġ, għalkemm ma ssolvix il-kwistjoni tal-etimoloġija. Ġie propost ukoll li *Nepa* hija għerq tat-tip Tibeto-Burman magħmul minn *ne* (baqar) u *pa* (gwardjan), fatt li jirrifletti li l-ewwel abitanti tal-wied kienu *gopalas* (rgħajja tal-baqar) u *mahispalas* (rgħajja tal-buflu). Suniti Kumar Chatterji kien jemmen li l-kelma "Nepal" oriġinat minn għeruq tat-tip Tibeto-Burman: *Ne*, li t-tifsira tagħha mhix ċerta (minħabba l-possibbiltajiet numerużi), u *pala* jew *bal*, li t-tifsira tagħhom intilfet għalkollox. == Storja == === Prestorja === Madwar 55,000 sena ilu, l-ewwel bnedmin moderni waslu fis-sottokontinent Indjan mill-Afrika. L-eqdem fdalijiet magħrufa ta’ bnedmin moderni fl-Asja t'Isfel imorru lura madwar 30,000 sena. L-eqdem evidenza arkeoloġika ta’ insedjamenti umani fin-Nepal tmur lura għal madwar l-istess perjodu. Wara s-sena 6500 QK, ħarġet evidenza tad-domestikazzjoni tal-għelejjel u tal-annimali għall-ikel, tal-bini ta’ strutturi permanenti, u tal-ħażna ta' surplus agrikolu f’Mehrgarh u f’siti oħra f’dik li llum hija l-Balochistan. Dawn l-iżviluppi gradwalment evolvew fiċ-Ċivilizzazzjoni tal-Wied tal-Indu, l-ewwel kultura urbana fl-Asja t’Isfel. F’Għoljiet Siwalik tad-distrett ta' Dang ġew skoperti siti preistoriċi li jmorru lura għall-perjodi Paleolitiku, Mesolitiku u Neolitiku. Huwa maħsub li l-ewwel abitanti tan-Nepal modern u taż-żoni biswit kienu nies assoċjati maċ-Ċivilizzazzjoni tal-Wied tal-Indu. Popli Dravidjani — li ​​l-istorja tagħhom tmur lura għal qabel il-bidu tal-Era tal-Bronż fis-sottokontinent Indjan (madwar is-sena 6300 QK) — jista’ jkun li għexu f’din iż-żona qabel il-wasla ta' gruppi etniċi oħra bħat-Tibeto-Burmani u l-Indo-Arjani. Sal-4000 QK, il-popli Tibeto-Burmani kienu waslu n-Nepal; huma waslu jew direttament minn fuq il-Ħimalaja mit-Tibet, jew inkella permezz tal-Mjanmar u l-Grigal tal-Indja, jew saħansitra permezz taż-żewġ rotot. Stella Kramrisch (1964) tinnota l-eżistenza ta’ substrat pre-Dravidjan u Dravidjan; dawn il-gruppi kienu preżenti fin-Nepal saħansitra qabel in-Newars, li kienu jiffurmaw il-maġġoranza tal-abitanti tal-qedem tal-Wied ta' Kathmandu. === Antik === [[File:Changunarayan photowalk-WLV-3897.jpg|thumb|left|Fil-kumpless tat-Tempju ta' Changu Narayan hemm iskrizzjoni fuq il-ġebel li tmur lura għas-sena 464 W.K.; din hija l-ewwel waħda tan-nepal sa mill-iskrizzjoni ta' Ashoka f'Lumbini (għall-ħabta tal-250 Q.K.).]] Madwar is-sena 600 QK, fir-reġjuni tan-Nofsinhar tan-Nepal u tat-Tramuntana tal-Indja bdew jitfaċċaw saltniet żgħar u konfederazzjonijiet ta' klanijiet. Minn waħda minn dawn—is-saltna ta' Shakya—ħareġ prinċep li aktar tard irrinunzja għall-istatus tiegħu biex jgħix ħajja axetika u sar magħruf bħala Gautama Buddha (li tradizzjonalment jitqiegħed fil-perjodu bejn il-563 u l-483 QK). Fis-sekli ta' wara, in-Nepal stabbilixxa ruħu bħala art ta' spiritwalità u post ta' kenn; kellu rwol sinifikanti fit-tixrid tal-Buddiżmu lejn l-Asja tal-Lvant permezz tat-Tibet u kkontribwixxa għall-preservazzjoni ta' manuskritti Ħindu u Buddisti. Għall-ħabta tal-250 QK, ir-reġjuni tan-nofsinhar kienu taħt l-influwenza tal-Imperu Maurya. L-Imperatur Mawrjan Ashoka għamel pellegrinaġġ lejn Lumbini — il-post fejn twieled il-Buddha skont it-tradizzjoni Buddista — u hemmhekk waqqaf kolonna; l-iskrizzjonijiet fuqha jimmarkaw il-bidu tal-istorja dokumentata tan-Nepal. Ashoka żar ukoll il-Wied ta' Kathmandu u bena monumenti biex ifakkar iż-żjara ta' Gautama Buddha f’dik iż-żona. Sas-seklu 4 WK, parti kbira min-Nepal kienet taħt l-influwenza tal-Imperu Gupta. Fil-Wied ta' Kathmandu, il-Kiratas ġew imbuttati lejn il-Lvant mil-Licchavis, u d-dinastija Licchavi telgħet fil-poter għall-ħabta tas-sena 400 W.K. Il-Licchavis bnew monumenti u ħallew warajhom sensiela ta' iskrizzjonijiet; l-istorja tan-Nepal matul dan il-perjodu hija rikostruwita kważi għalkollox abbażi tagħhom. Fis-sena 641, Songtsen Gampo tal-Imperu Tibetan bagħat lil Narendradeva lura lejn ir-renju Licchavi b’armata u ssottometta lin-Nepal. Sussegwentement, partijiet min-Nepal u mir-renju Licchavi waqgħu taħt l-influwenza diretta tal-Imperu Tibetan. Id-dinastija Licchavi bdiet tiddgħajjef lejn l-aħħar tat-tmien seklu u minflokha daħal il-ħakma tat-Thakuri. Ir-rejiet Thakuri ħakmu l-pajjiż sa nofs il-ħdax-il seklu W.K.; ftit li xejn huwa magħruf dwar dan il-perjodu, li spiss jissejjaħ il-"Perjodu tad-Dlam." === Medjevali === [[File:Sinja Valley, Karnali.jpg|thumb|left|Il-Wied ta' Sinja, meqjus bħala l-post tal-oriġini tar-Renju ta' Khasa u tal-lingwa Nepali.]] [[File:Patan Durbar Square-2644.jpg|thumb|Patan Durbar Square, waħda mit-tliet pjazez tal-palazz fil-Wied ta' Kathmandu, inbniet mid-dinastija Malla fis-seklu sbatax. Il-pjazez Durbar jirrappreżentaw il-quċċata ta' aktar minn millennju ta' żvilupp fl-arti u l-arkitettura tan-Nepal.]] Fil-ħdax-il seklu, fil-punent tan-Nepal ħareġ fil-beraħ imperu b'saħħtu tal-poplu Khas; fl-aqwa tiegħu, it-territorju tiegħu kien ikopri parti kbira mill-punent tan-Nepal kif ukoll partijiet mill-punent tat-Tibet u minn Uttarakhand, fl-Indja. Sas-seklu erbatax, l-imperu kien inqasam fil-*Baise rajyas* (li litteralment tfisser "22 stat"), li kienu assoċjati bejniethom b'mod laxk. Il-kultura u l-lingwa għonja tal-poplu Khas infirxu fin-Nepal kollu u saħansitra sa l-Indoċina fis-sekli ta' wara; il-lingwa tagħhom — li ​​aktar tard ingħatat l-isem ta' Nepali — saret il-*lingua franca* tan-Nepal u tar-reġjuni tal-Indja li jmissu miegħu. Fix-xlokk tan-Nepal, mal-fruntiera ma' Bihar, Simraungadh serviet bħala l-belt kapitali tal-Karnats ta' Mithila (jew Tirhut) għall-ħabta tas-sena 1100 W.K.; din baqgħet renju b'saħħtu għal aktar minn 200 sena, u għal perjodu anke ħakmet lil Kathmandu. Wara 300 sena oħra ta' ħakma Musulmana, Tirhut spiċċat taħt il-kontroll tas-Senas ta' Makwanpur. Fl-għoljiet tal-lvant, konfederazzjoni ta' prinċipati Kirat kienet tmexxi ż-żona li tinsab bejn Kathmandu u l-Bengal. Fil-Wied ta' Kathmandu, id-dinastija Malla — li ​​tidher fl-istorja tan-Nepal sa minn żminijiet antiki — stabbiliet ruħha f’Kathmandu u f'Patan f'nofs is-seklu 14. Għall-ewwel, il-Malla ħakmu l-wied taħt is-sovranità ta' Tirhut, iżda stabbilew renju indipendenti lejn l-aħħar tas-seklu 14 hekk kif Tirhut beda jitlef is-saħħa tiegħu. Matul dak l-istess perjodu, Jayasthiti Malla introduċa riformi soċjoekonomiċi estensivi. Sa nofs is-seklu 15, Kathmandu kienet kibret f’imperu b’saħħtu li, skont Kirkpatrick, kien jifrex minn Digarchi (jew Shigatse) fit-Tibet sa Tirhut u Gaya fl-Indja. Lejn l-aħħar tas-seklu 15, il-prinċpijiet Malla qasmu r-renju tagħhom f'erba' saltniet: Kathmandu, Patan u Bhaktapur fil-wied, u Banepa fil-lvant. Ir-rivalità għall-prestiġju bejn dawn is-saltniet aħwa wasslet għal fjuriment tal-arti u l-arkitettura fiċ-ċentru tan-Nepal, kif ukoll għall-bini tal-famużi Pjazez Durbar f’Kathmandu, Patan u Bhaktapur. Il-frammentazzjoni u n-nuqqas ta' fiduċja reċiproka bejniethom wasslu għall-waqgħa tagħhom lejn l-aħħar tas-seklu 18 u, fl-aħħar mill-aħħar, għall-unifikazzjoni tan-Nepal fi stat modern. Minbarra attakk devastanti fuq il-Wied ta' Kathmandu f’nofs is-seklu 14, in-Nepal baqa' fil-biċċa l-kbira tiegħu mhux affettwat mill-invażjoni Musulmana tal-Indja li bdiet fis-seklu 11. Matul il-perjodu tal-Mughal, kien hemm influss lejn in-Nepal ta’ Ħindù li kienu jappartjenu għall-kasti għoljin fl-Indja. Dawn malajr ħalltu kulturalment mal-poplu Khas, u sas-seklu 16, fin-Nepal kien hemm madwar 50 prinċipat immexxi minn Rajput, inklużi t-22 stat *Baisi* u—fil-lvant ta' dawn, fil-parti tal-punent u ċentrali tan-Nepal—l-24 stat *Chaubisi*. Bdiet tinfirex l-idea li n-Nepal kien baqa' l-bastjun veru tal-Ħinduwiżmu pur fi żmien meta l-kultura Indjana kienet ġiet influwenzata minn sekli ta’ ħakma Mughal, segwita mill-ħakma Brittanika. Gorkha, wieħed mill-istati *Baisi*, żviluppa fi saltna influwenti u ambizzjuża magħrufa għall-ġustizzja tagħha, wara li kienet ikkodifikat l-ewwel liġijiet ibbażati fuq il-Ħinduwiżmu fir-reġjun muntanjuż tan-Nepal. === Renju tan-Nepal (1768–2008) === [[File:Prithvi Narayan Shah.jpg|thumb|left|Prithvi Narayan Shah beda l-proċess tal-unifikazzjoni ta' dak li kellu jsir il-pajjiż modern tan-Nepal.]] [[File:Bhimsen-thapa-painting (cropped).jpg|thumb|Matul ir-renju ta' Bhimsen Thapa, in-Nepal laħaq il-quċċata tiegħu.]] [[File:Jung Bahadur Rana in 1887.jpg|thumb|left|Jung Bahadur Rana, li daħħal fis-seħħ politika barranija favur il-Brittaniċi.]] [[File:King Mahendra (cropped).png|thumb|Matul ir-renju tar-Re Mahendra, in-Nepal għadda minn perjodu ta' bidliet industrijali, politiċi u ekonomiċi.]] === Unifikazzjoni, espansjoni u konsolidazzjoni (1768–1846) === F'nofs is-seklu tmintax, Prithvi Narayan Shah, ir-Reta' Gorkha, beda proċess biex jgħaqqad dak li llum huwa n-Nepal. Huwa beda l-missjoni tiegħu billi kiseb in-newtralità tar-renji muntanjużi ġirien. Wara diversi battalji u assedji mdemmija — b'mod partikolari l-Battalja ta' Kirtipur — huwa rnexxielu jirbaħ il-Wied ta' Kathmandu fl-1769. Il-qawwa tal-Gurkha laħqet il-quċċata tagħha meta territorji li kienu jestendu mir-renji ta' Kumaon u Garhwal fil-punent sa Sikkim fil-lvant ġew taħt il-kontroll tan-Nepal. Tilwima mat-Tibet dwar il-kontroll tal-passaġġi fil-muntanji u l-widien interni ta' Tingri wasslet lill-Imperatur Qing taċ-Ċina biex jibda l-Gwerra Sino-Nepaliża, u b'hekk ġiegħel lin-Nepaliżi jirtiraw lejn il-fruntieri tat-tramuntana tagħhom stess. Ir-rivalità bejn ir-Renju tan-Nepal u l-British East India Company dwar il-kontroll ta' stati li jmissu man-Nepal eventwalment wasslet għall-Gwerra Anglo-Nepaliża (1815–16). Għall-ewwel, l-Ingliżi ssottovalutaw lin-Nepaliżi u sofrew telfiet kbar sakemm iddeċidew li jużaw aktar riżorsi militari milli kienu ħasbu li kellhom bżonn. Dan kien il-bidu tar-reputazzjoni tal-Gurkhas bħala suldati ħorox u bla ħniena. Il-gwerra ntemmet bit-Trattat ta' Sugauli, li permezz tiegħu n-Nepal ċeda t-territorji li kien għadu kif rebaħ. Fl-1846, inkixfet konspirazzjoni li wriet kif ir-reġina li kienet qed tmexxi kienet ippjanat li twaqqa’ lil Bir Narsingh Kunwar, mexxej militari li kien qed jikseb prominenza. Dan wassal għall-Massakru ta' Kot; konfronti armati bejn il-militar u uffiċjali leali lejn ir-reġina rriżultaw fl-eżekuzzjoni ta' mijiet ta' prinċpijiet u kapijiet madwar il-pajjiż. Bir Narsingh Kunwar ħareġ rebbieħ u waqqaf id-dinastija Rana, u sar magħruf bħala Jung Bahadur Rana. Ir-re spiċċa b’rwol simboliku biss, filwaqt li l-kariga ta' Prim Ministru saret waħda b'saħħitha u ereditarja. Ir-Rana kienu favur il-Brittaniċi b’mod sod u appoġġjawhom matul ir-Ribelljoni Indjana tal-1857 (u sussegwentement fiż-żewġ Gwerer Dinjija). Fl-1860, partijiet mir-reġjun tal-Punent ta' Terai ingħataw lin-Nepal mill-Brittaniċi bħala ġest ta' ħbiberija u rikonoxximent tal-assistenza militari pprovduta biex jinżamm il-kontroll Brittaniku fl-Indja matul ir-ribelljoni (żona magħrufa bħala *Naya Muluk*, jew "Pajjiż Ġdid"). Fl-1923, ir-Renju Unit u n-Nepal iffirmaw formalment ftehim ta' ħbiberija li ħa post it-Trattat ta' Sugauli tal-1816. Il-prattika Ħindu ta' Sati — fejn armla kienet tissagrifika ruħha fuq il-ħatab tal-funeral ta' żewġha — ġiet ipprojbita fl-1919, u l-iskjavitù ġiet abolita uffiċjalment fl-1924. ==== Monarkija Assoluta, Demokratizzazzjoni u Gwerra Ċivili (1951–2008) ==== [[File:Coat of arms of nepal in 1946.jpg|thumb|left|L-arma tar-Renju tan-Nepal (1946–1962)]] [[File:Coat of arms of Nepal (1962–2008).svg|thumb|L-arma tar-Renju tan-Nepal (1962–2008)]] [[File:Flag of Nepal (1743–1962).svg|thumb|left|Bandiera tar-Renju tan-Nepal (1930–1962)]] Il-partit tal-Kungress tan-Nepal irnexxielu jwaqqa' l-gvern u jistabbilixxi demokrazija parlamentari. Wara għaxar snin ta' taqbid għall-poter bejn il-monarka u l-gvern, ir-Re Mahendra (li rrenja mill-1955 sal-1972) daħħal fis-seħħ sistema Panchayat "mingħajr partiti" biex tmexxi n-Nepal. Il-partiti politiċi ġew ipprojbiti, u l-politiċi ġew mitfugħa l-ħabs jew sfurzati fl-eżilju. Il-gvern Panchayat immodernizza l-pajjiż permezz ta' riformi u l-iżvilupp tal-infrastruttura, iżda fl-istess waqt illimita l-libertajiet u impona ċensura stretta. Fl-1990, ir-Re Birendra (li rrenja mill-1972 sal-2001) qabel ma' riformi kostituzzjonali u mal-istabbiliment ta' demokrazija b'diversi partiti. Fl-1996, il-Partit Maoista nieda kampanja vjolenti, brutali u mdemmija bil-għan li jissostitwixxi l-monarkija parlamentari b’dittatorjat Maoista. Dan wassal għall-Gwerra Ċivili twila tan-Nepal u għall-mewt ta' aktar minn 16,000 persuna. Wara l-mewt tar-Re Birendra u tal-Prinċep Ereditarju Dipendra f’massakru fil-palazz irjali mwettaq minn Dipendra stess, ħu r-Re Birendra, Gyanendra, wiret it-tron fl-2001 u sussegwentement ħa f’idejh setgħat eżekuttivi sħaħ bil-għan li jrażżan personalment ir-ribelljoni Maoista. === Repubblika === In-Nepal sar stat sekulari u, fit-28 ta' Mejju 2008, ġie ddikjarat repubblika federali, u b’hekk temm l-istatus tiegħu ta’ żmien twil bħala l-uniku renju Ħindu fid-dinja. Wara għaxar snin ta' instabbiltà u kunflitt intern li raw żewġ elezzjonijiet għall-Assemblea Kostitwenti, il-kostituzzjoni l-ġdida ġiet ippromulgata fl-20 ta' Settembru, 2015, u stabbiliet lin-Nepal bħala repubblika demokratika federali maqsuma f'seba' provinċji. Is-Sibt, 25 ta' April, 2015, seħħ it-terremot tan-Nepal (magħruf ukoll bħala t-terremot ta' Gorkha), li ħasad il-ħajja ta’ 8,962 persuna u kkawża korrimenti lil 21,952 oħra fin-Nepal, l-Indja, Ċina u l-Bangladexx. It-terremot seħħ fil-11:56 (ħin standard tan-Nepal) b'kobor ta' 7.8 jew 8.1 Mw u intensità massima fuq l-iskala Mercalli ta' X (Estrema). Dan ikkawża ħsara enormi fin-Nepal, partikolarment f’żoni bħal Kathmandu, u l-mod kif il-gvern immaniġġja s-sitwazzjoni dak iż-żmien kien fqir u inadegwat. Bejn Marzu u Ġunju tal-2025, f'Kathmandu saru diversi protesti favur il-monarkija, li kienu jappellaw għar-restawrazzjoni tal-eks Renju tan-Nepal bl-eks Re Gyanendra bħala l-kap tiegħu. [[File:2025 Nepalese Gen Z protesters infront of Bharatpur mahanagarpalika office.jpg|thumb|Dimostranti u rvellużi rrabjati f'Kathmandu waqt il-protesti tal-Ġenerazzjoni Z fin-Nepal fl-2025.]] Fid-19 ta' Frar, 2025 — jum ta' festa pubblika li tfakkar ir-rivoluzzjoni tal-1951 — Shah għamel diskors permezz ta' vidjow li fih tkellem dwar il-frustrazzjoni mifruxa fir-rigward tal-gvern komunista. Għalkemm ma talabx b’mod espliċitu r-restawrazzjoni tal-monarkija, l-enfasi tad-diskors fuq l-għaqda u s-sagrifiċċju ġiet interpretata minn uħud bħala ħjiel ta' possibbli qawmien mill-ġdid tal-monarkija. Fid-9 ta' Marzu 2025, eluf ta' sostenituri laqgħu lil Shah malli wasal Kathmandu. Kelliema għall-partit monarkista Rastriya Prajatantra Party stqarret li l-parteċipazzjoni kbira "turi l-frustrazzjoni tal-poplu bil-gvern attwali u t-tfittxija tiegħu għal alternattiva għas-sistema eżistenti." F’Settembru 2025, protesti mifruxa kontra l-projbizzjoni tal-midja soċjali u l-inugwaljanza ekonomika wasslu għal taqlib li ħalla għexieren ta' mejtin u midruba, ikkawża ħsara fil-Parlament u f’bini ieħor, u wassal għar-riżenja tal-Prim Ministru KP Sharma Oli, li ħarab minn Kathmandu u fittex kenn mal-armata tan-Nepal. Bi tweġiba għall-kriżi, l-armata ħadet il-kontroll tas-sigurtà nazzjonali u bdiet taħditiet mal-mexxejja tal-protesti, li għażlu lill-eks Prim Imħallef Sushila Karki bħala Prim Ministru interim. Fis-27 ta' Marzu, 2026, Balendra Shah ħa l-ġurament tal-ħatra bħala Prim Ministru tan-Nepal wara r-rebħa kbira tal-partit tiegħu, ir-Rastriya Swatantra Party (RSP), fl-elezzjonijiet ġenerali demokratiċi li saru f’dak ix-xahar ta' Marzu. == Ġeografija == [[File:Nepal topo en.jpg|thumb|Mappa topografika tan-Nepal]] In-Nepal għandu forma li tixbah bejn wieħed u ieħor lil dik ta' trapeżojd; huwa twil madwar 800 kilometru (500 mil) u wiesa’ 200 kilometru (120 mil), b'erja ta’ 147,516 km² (56,956 mil kwadru). Jinsab bejn il-latitudnijiet 26° u 31° Tramuntana u l-lonġitudnijiet 80° u 89° Lvant. Il-proċessi ġeoloġiċi li sawru lin-Nepal bdew 75 miljun sena ilu, meta l-pjanċa Indjana — li ​​dak iż-żmien kienet parti mis-superkontinent tan-Nofsinhar magħruf bħala Gondwana — bdiet tiċċaqlaq lejn il-Grigal, imbuttata mill-espansjoni tal-qiegħ tal-oċean fil-Lbiċ tagħha u, aktar tard, fin-Nofsinhar u fix-Xlokk tagħha. Fl-istess ħin, il-qoxra oċeanika vasta ta' Tethys, li kienet tinsab fil-Grigal, bdiet tiżżerżaq taħt il-pjanċa Ewrasjatika (proċess magħruf bħala subduzzjoni). Dawn iż-żewġ proċessi, imħaddma minn kurrenti ta' konvezzjoni fil-mantell tad-Dinja, ħolqu l-Oċean Indjan u wasslu biex il-qoxra kontinentali Indjana gradwalment tiżżerżaq taħt l-Ewrasja, u b'hekk għollew il-katina muntanjuża tal-Ħimalaja. [[File:Everest kalapatthar crop.jpg|thumb|left|Il-Muntanja Everest, l-ogħla quċċata fid-Dinja, tinsab fin-Nepal.]] Ostakli li kienu qed jogħlew imblukkaw il-kanali tax-xmajjar u ħolqu lagi kbar; dawn il-lagi kissru d-digi naturali tagħhom madwar 100,000 sena ilu, u b'hekk iffurmaw widien fertili fiż-żona tal-għoljiet tan-nofs, bħall-Wied ta' Kathmandu. Fir-reġjun tal-punent, ix-xmajjar—li kellhom qawwa wisq kbira biex jiġu mwaqqfa—ħaffru wħud mill-aktar widien dojoq u fondi (gorges) fid-dinja. Eżatt fin-nofsinhar tal-muntanji tal-Ħimalaja li kienu qed jogħlew, il-moviment tal-pjanċi tektoniċi ħoloq depressjoni vasta li malajr imtliet b'sediment miġjub mix-xmajjar, u b'hekk iffurmat dik li llum hija l-Pjanura Indo-Ganġetika. In-Nepal jinsab kważi kollu kemm hu f'din iż-żona ta' ħabta bejn il-pjanċi; huwa jokkupa s-sezzjoni ċentrali tal-ark tal-Ħimalaja—kważi terz tat-tul totali tal-katina muntanjuża li jlaħħaq l-2,400 km (1,500 mil)—bi strixxa żgħira tat-tarf tan-nofsinhar tiegħu testendi sal-Pjanura Indo-Ganġetika u b’żewġ distretti fil-majjistral li jilħqu l-Plateau tat-Tibet. In-Nepal huwa maqsum fi tliet żoni fiżjografiċi ewlenin magħrufa bħala Himal, Pahad u Terai. Il-Himal hija r-reġjun muntanjuż miksi bil-borra li jinsab fil-Katina tal-Ħimalaja l-Kbira; din tifforma l-parti tat-tramuntana tan-Nepal. Hawnhekk jinsabu l-ogħla quċċati fid-dinja, inkluż il-Muntanja Everest (magħrufa bħala Sagarmatha bin-Nepaliż), li tilħaq għoli ta' 8,848.86 metru (29,032 pied). Aktar minn 340 persuna tilfu ħajjithom fuq il-Muntanja Everest, u huwa stmat li madwar 200 katavru għadhom jinsabu fuq il-muntanja. Uħud minn dawn il-katavri, li ppreservaw tajjeb, saru punti ta' referenza rikonoxxibbli tul ir-rotot stabbiliti għat-tlugħ. Hemm seba’ muntanji oħra li jaqbżu t-8,000 metru fl-għoli li jinsabu fin-Nepal jew tul il-fruntiera tiegħu mat-Tibet: Lhotse, Makalu, Cho Oyu, Kangchenjunga, Dhaulagiri, Annapurna u Manaslu. Il-Pahad hija r-reġjun muntanjuż li ġeneralment ma jkollux kopertura tas-silġ. L-għoli tal-muntanji jvarja bejn 800 u 4,000 metru (2,600 sa 13,100 pied), bi tranżizzjoni minn klimi subtropikali f’altitudni taħt l-1,200 metru (3,900 pied) għal klimi alpini f’altitudni ’l fuq minn 3,600 metru (11,800 pied). Il-Katina tal-Ħimalaja Minuri (Lesser Himalayan Range), li tilħaq għoli ta' bejn 1,500 u 3,000 metru (4,900 sa 9,800 pied), tifforma l-konfini tan-Nofsinhar ta' dan ir-reġjun; fit-Tramuntana ta' din il-katina jalternaw widien tax-xmajjar subtropikali u għoljiet. Id-densità tal-popolazzjoni hija għolja fil-widien iżda ferm aktar baxxa f’altitudni ’l fuq minn 2,000 metru (6,600 pied), u baxxa ħafna ’l fuq minn 2,500 metru (8,200 pied), fejn kultant tinżel il-borra fix-xitwa. Il-pjanuri baxxi tan-Nofsinhar, jew it-Terai, li jmissu mal-Indja, jiffurmaw parti mit-tarf tat-Tramuntana tal-Pjanura Indo-Gangetika. It-Terai huwa reġjun ta' art baxxa li jinkludi xi ktajjen muntanjużi. Dawn il-pjanuri ġew iffurmati u huma alimentati minn tliet xmajjar ewlenin tal-Ħimalaja—il-Koshi, in-Narayani u l-Karnali—kif ukoll minn xmajjar iżgħar li joriġinaw taħt il-linja tal-borra permanenti. Dan ir-reġjun għandu klima li tvarja minn subtropikali għal tropikali. L-aktar katina muntanjuża esterna tal-għoljiet ta’ qabel il-muntanji l-kbar—magħrufa bħala l-Għoljiet Sivalik jew il-Katina Churia, li tilħaq għoli ta' bejn 700 u 1,000 metru (2,300 sa 3,280 pied)—timmarka l-konfini tal-Pjanura Gangetika. Widien wesgħin u baxxi, magħrufa bħala l-Widien tat-Terai Intern (*Bhitri Tarai Upatyaka*), jinsabu fit-Tramuntana ta' dawn l-għoljiet f’diversi postijiet. [[File:Koppen-Geiger Map v2 NPL 1991–2020.svg|thumb|Il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen għan-Nepal]] Il-Pjanċa Indjana tkompli timxi lejn it-tramuntana relattivament għall-Asja b'rata ta' madwar 50 mm (2.0 pulzieri) fis-sena. Dan jagħmel lin-Nepal żona suxxettibbli għat-terremoti, u terremoti perjodiċi b'konsegwenzi devastanti joħolqu ostaklu sinifikanti għall-iżvilupp. L-erożjoni fil-Himalayas hija sors ewlieni ta' sediment li jispiċċa fl-Oċean Indjan. B'mod partikolari, ix-Xmara Saptakoshi ġġorr kwantità enormi ta' ħama 'l barra min-Nepal iżda tesperjenza tnaqqis drastiku fil-gradjent malli tasal f'Bihar, u dan jikkawża għargħar qawwi u bidliet fil-kors tagħha; konsegwentement, hija magħrufa bħala d-"Dulur ta' Bihar." Kull sena, matul l-istaġun tal-monsun, għargħar qawwi u valangi jikkawżaw imwiet u mard, jeqirdu artijiet agrikoli, u jipparalizzaw l-infrastruttura tat-trasport tal-pajjiż. In-Nepal għandu ħames żoni klimatiċi li bejn wieħed u ieħor jikkorrispondu mal-elevazzjoni. Iż-żoni tropikali u subtropikali jinsabu taħt l-1,200 metru (3,900 pied); iż-żona moderata tinsab bejn l-1,200 u l-2,400 metru (3,900 u 7,900 pied); iż-żona kiesħa tinsab bejn l-2,400 u t-3,600 metru (7,900 u 11,800 pied); iż-żona subartika tinsab bejn it-3,600 u l-4,400 metru (11,800 u 14,400 pied); u ż-żona artika tinsab 'il fuq mill-4,400 metru (14,400 pied). In-Nepal jesperjenza ħames staġuni: is-sajf, il-monsun, il-ħarifa, ix-xitwa u r-rebbiegħa. Il-Himalayas jimblokkaw l-irjieħ kesħin mill-Asja Ċentrali matul ix-xitwa u jiffurmaw il-konfini tat-tramuntana għall-mudelli tal-irjieħ tal-monsun. Konfini totali tan-Nepal: 3,159 km. === Bijodiversità === [[File:Land cover map of Nepal using Landsat 30 m (2010) data.jpg|thumb|left|Din il-mappa tal-kopertura tal-art tan-Nepal, li tuża data minn Landsat b’riżoluzzjoni ta’ 30 metru (2010), turi li l-kopertura tal-foresti hija t-tip dominanti ta' kopertura tal-art fin-Nepal.]] In-Nepal għandu diversità ta' pjanti u annimali kbira b’mod sproporzjonat meta mqabbel mad-daqs tiegħu. Il-pajjiż kollu kemm hu jifforma l-parti tal-punent taż-żona ta' importanza kritika għall-bijodiversità tal-Ħimalaja tal-Lvant u jiftaħar b’diversità bijokulturali notevoli. Id-differenzi kbar fl-elevazzjoni li nsibu fin-Nepal — li ​​jvarjaw minn 60 metru ’l fuq mil-livell tal-baħar fil-pjanuri ta' Terai sa 8,848 metru fil-Muntanja Everest — iwasslu għal varjetà ta' bijomi. In-Nepal tal-Lvant huwa aktar sinjur fil-bijodiversità minħabba preċipitazzjoni ogħla meta mqabbel mar-reġjuni tal-punent, fejn kundizzjonijiet ta' deżert artiku huma aktar komuni f’elevazzjonijiet ogħla. In-Nepal jospita 4.0% tal-ispeċi kollha tal-mammiferi, 8.9% tal-ispeċi tal-għasafar, 1.0% tal-ispeċi tar-rettili, 2.5% tal-ispeċi tal-anfibji, 1.9% tal-ispeċi tal-ħut, 3.7% tal-ispeċi tal-friefet, 0.5% tal-ispeċi tal-kamlijiet (moths), u 0.4% tal-ispeċi tal-brimb. Permezz tal-35 tip ta’ foresta u l-118-il ekosistema tiegħu, in-Nepal jipprovdi ħabitat għal 2% tal-ispeċi ta' pjanti bil-fjuri, 3% tal-pteridofiti, u 6% tal-brijofiti. [[File:Indian rhinoceros (Rhinoceros unicornis) 4.jpg|thumb|Ir-rinoċeront Indjan jgħix fil-mergħat sottotropikali tal-pjanuri ta' Terai.]] Il-kopertura tal-foresti fin-Nepal testendi għal 59,624 km² (23,021 mil kwadru)—jiġifieri 40.36% tal-erja totali tal-art tal-pajjiż—b'4.38% oħra tikkonsisti f'art miksija bl-arbuxxelli, u b’hekk l-erja totali relatata mal-foresti tilħaq l-44.74%; dan jirrappreżenta żieda ta' 5% mill-bidu tal-millennju ’l hawn. Fl-2019, il-pajjiż irreġistra punteġġ medju ta' 7.23/10 fl-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti (Forest Landscape Integrity Index), u kklassifika fil-45 post minn fost 172 pajjiż madwar id-dinja. Fil-pjanuri tan-nofsinhar, l-ekoreġjun tas-savanna u l-mergħat ta' Terai-Duar jinkludi wħud mill-itwal ħaxix fid-dinja, flimkien ma' foresti tas-siġar Sal, foresti tropikali dejjem ħodor, u foresti tropikali tax-xmajjar b'siġar li jitilfu l-weraq. Fl-għoljiet l-aktar baxxi (700 m – 2,000 m), huma komuni foresti mħallta subtropikali u temperati btsiġar li jitilfu l-weraq—li jinkludu prinċipalment is-siġar Sal (f’altitudnijiet aktar baxxi), Chilaune u Katus—kif ukoll foresti subtropikali tal-arżnu ddominati mill-arżnu Chir. L-għoljiet ta’ altitudni medja (2,000 m – 3,000 m) huma ddominati mis-siġar tal-ballut u r-rododendru. Foresti koniferi subalpini jkopru ż-żona bejn it-3,000 m u t-3,500 m, u huma ddominati mill-ballut (partikolarment fil-punent), iż-żnuber tal-Ħimalaja tal-Lvant, l-arżnu tal-Ħimalaja u l-hemlock tal-Ħimalaja; ir-rododendru huwa wkoll komuni. F’altitudnijiet ogħla minn 3,500 m fil-punent u 4,000 m fil-lvant, is-siġar koniferi jagħtu lok għal artijiet bl-arbuxxelli u mergħat alpini ddominati mir-rododendru. Fost is-siġar notevoli nsibu l-*Azadirachta indica* (neem)—li għandha proprjetajiet astringenti u tintuża ħafna fil-mediċina tradizzjonali tal-ħxejjex—u l-*Ficus religiosa* (peepal), siġra li tidher fuq siġilli antiki minn Mohenjo-daro u li taħtha, skont il-kanonku Pali, Gautama Buddha kiseb l-illuminazzjoni. Il-biċċa l-kbira tal-foresti subtropikali ta' siġar b'weraq wiesa' u dejjem ħodor fir-reġjun t’isfel tal-Ħimalaja joriġinaw mill-flora tal-perjodu Terzjarju tat-Tethys. Hekk kif il-pjanċa Indjana ħabtet mal-Ewrażja—proċess li fforma u għolla l-katina muntanjuża tal-Ħimalaja—il-flora Mediterranja ta' żoni aridi u semi-aridi ġiet imbuttata ’l fuq u adattat ruħha għall-klima aktar alpina matul l-40 sa 50 miljun sena ta' wara. Iż-żona ta' bijodiversità rikka tal-Ħimalaja kienet sit ta' skambju u taħlit kbir bejn speċi Indjani u Ewrażjatiċi matul il-perjodu Neoġeniku. Speċi waħda ta' mammiferu (il-ġurdien tal-għelieqi tal-Ħimalaja), żewġ speċi ta' għasafar u rettili, disa' speċi ta' anfibji, tmienja ta' ħut u 29 speċi ta' farfett huma endemiċi għan-Nepal. [[File:Lophophorus impejanus Zoo DU 2.jpg|thumb|left|Il-Monal tal-Ħimalaja (Danphe), l-għasfur nazzjonali tan-Nepal, ibejjet fl-għoli tal-Ħimalaja.]] In-Nepal huwa dar għal 107 speċi li l-IUCN ikklassifikat bħala mhedda: 88 speċi ta' annimali, 18-il speċi ta' pjanti, u speċi waħda mill-grupp tal-fungi jew protisti. Dawn jinkludu speċi fil-periklu ta' estinzjoni bħat-tigra tal-Bengal, il-panda l-aħmar, l-iljunfant tal-Asja, iċ-ċerva tal-musk tal-Ħimalaja, il-buflu tal-ilma selvaġġ u d-delfin tax-xmajjar tal-Asja t’Isfel, kif ukoll speċi li jinsabu f’periklu kritiku ta' estinzjoni bħall-gharial, il-Bengal florican u l-vultur b’dahru abjad (white-rumped vulture) — dan tal-aħħar wasal fix-xifer tal-estinzjoni wara li kiel karkassi ta' bhejjem li kienu ġew ikkurati bid-diclofenac. L-indħil tal-bniedem fl-ambjent naturali, li kien mifrux u devastanti mil-lat ekoloġiku matul l-aħħar deċennji, poġġa lill-ħajja selvaġġa tan-Nepal f'periklu kritiku. Bi tweġiba għal dan, is-sistema ta' parks nazzjonali u żoni protetti — li ​​kienet ġiet stabbilita għall-ewwel darba fl-1973 bl-approvazzjoni tal-Att dwar il-Parks Nazzjonali u l-Konservazzjoni tal-Ħajja Selvaġġa — ġiet estiża b'mod sinifikanti. Il-ħolqien ta' "ristoranti għall-vulturi," flimkien mal-projbizzjoni tal-użu veterinarju tad-diclofenac, wasslu għal żieda fin-numru ta' vulturi b'dahru abjad. Il-programm tal-forestrija komunitarja—li ra lil terz tal-popolazzjoni tal-pajjiż tipparteċipa direttament fil-ġestjoni ta' kwart tal-erja totali tal-foresti—saħħaħ l-ekonomiji lokali filwaqt li naqqas il-kunflitti bejn il-bnedmin u l-annimali selvaġġi. Il-programmi tat-tgħammir, flimkien ma' rondi militari megħjuna mill-komunità u miżuri stretti kontra l-kaċċa illegali u l-kuntrabandu, irnexxielhom prattikament jeliminaw il-kaċċa illegali tat-tigri u l-iljunfanti li jinsabu f’periklu kritiku ta' estinzjoni, kif ukoll tar-rinoċeronti li huma vulnerabbli (fost oħrajn), u dan wassal għal tkabbir kostanti fil-popolazzjoni tagħhom. In-Nepal jiftaħar b'għaxar parks nazzjonali, tliet riżervi għall-annimali selvaġġi, riżerva waħda għall-kaċċa, tliet żoni ta' konservazzjoni u ħdax-il żona ta' lqugħ (buffer zones)—li jkopru erja totali ta' 28,959.67 km² (11,181.39 mil kwadru), jew 19.67% tal-erja totali tal-art—filwaqt li għaxar artijiet mistagħdra huma rreġistrati taħt il-Konvenzjoni ta' Ramsar. In-Nepal kien ikklassifikat b’mod konsistenti fost l-aktar pajjiżi mniġġsa fid-dinja. == Gvern u politika == === Politika === [[File:Rt. Honourable Prime Minister Balendra Shah.jpg|thumb|Balen Shah,]] In-Nepal huwa repubblika parlamentari b'sistema ta' bosta partiti. === Il-Gvern === [[File:|thumb|]] [[File:|thumb|left|]] [[File:|thumb|]] In-Nepal huwa mmexxi skont il-Kostituzzjoni tan-Nepal. Din tiddefinixxi lin-Nepal bħala pajjiż b'karatteristiċi multi-etniċi, multilingwi, multireliġjużi u multikulturali, bl-aspirazzjonijiet komuni ta' nies li jgħixu f’reġjuni ġeografiċi diversi, li huma impenjati lejn u magħqudin b'rabta ta' lealtà lejn l-indipendenza nazzjonali, l-integrità territorjali, l-interess nazzjonali u l-prosperità tan-Nepal. Il-Gvern tan-Nepal jikkonsisti fi tliet fergħat: <gallery> File:Kathmandu-35.JPG|Singha Durbar File:Supreme Court of Nepal 01.jpg|Qorti Suprema File:Nepalese Constituent Assembly Building.jpg|Il-Parlament </gallery> * Fergħa Eżekuttiva: Il-forma ta' gvern hija sistema parlamentari federali, demokratika-repubblikana, b'sistema ta' bosta partiti u kompetittiva, ibbażata fuq maġġoranza sempliċi. Il-President jaħtar lill-mexxej tal-partit politiku li jkollu l-maġġoranza fil-Kamra tar-Rappreżentanti bħala Prim Ministru; din il-persuna tifforma l-Kunsill tal-Ministri, li jeżerċita l-poter eżekuttiv. * Leġiżlatura: Il-korp leġiżlattiv tan-Nepal, magħruf bħala l-Parlament Federali, jikkonsisti fil-Kamra tar-Rappreżentanti u fl-Assemblea Nazzjonali. Il-Kamra tar-Rappreżentanti tikkonsisti f’275 membru elett permezz ta’ sistema elettorali mħallta u sservi mandat ta' ħames snin. L-Assemblea Nazzjonali, magħmula minn 59 membru elett minn kulleġġi elettorali provinċjali, hija kamra permanenti; terz tal-membri tagħha jiġu eletti kull sentejn għal mandat ta' sitt snin. * Ġudikatura: In-Nepal għandu sistema ġudizzjarja indipendenti u bi tliet livelli li tikkonsisti fil-Qorti Suprema — l-ogħla qorti tal-pajjiż, ippreseduta mill-Prim Imħallef — seba' Qrati Għoljin (waħda f’kull provinċja, li jservu bħala l-ogħla qorti fil-livell provinċjali), u 77 qorti distrettwali (waħda f'kull distrett). Il-kunsilli muniċipali jistgħu jwaqqfu korpi ġudizzjarji lokali biex isolvu tilwim u joħorġu deċiżjonijiet mhux vinkolanti f’każijiet li ma jinvolvux reati punibbli. L-azzjonijiet u l-proċeduri ta' dawn il-korpi ġudizzjarji lokali jistgħu jiġu ggwidati u annullati mill-qrati distrettwali. === Diviżjonijiet amministrattivi (Provinċji) === [[File:Nepal adm location map.svg|thumb|Diviżjonijiet amministrattivi (Provinċji)]] In-Nepal huwa repubblika federali magħmula minn seba' provinċji. Kull provinċja tikkonsisti f'għadd ta' distretti li jvarja bejn 8 u 14. Id-distretti, min-naħa tagħhom, jinkludu unitajiet lokali magħrufa bħala muniċipalitajiet urbani u rurali. B'kollox hemm 753 unità lokali, inklużi 6 muniċipalitajiet metropolitani, 11-il muniċipalità sub-metropolitana u 276 muniċipalità — li ​​jammontaw għal total ta' 293 muniċipalità urbana — flimkien ma' 460 muniċipalità rurali. Kull unità lokali hija magħmula minn diviżjonijiet lokali (magħrufa bħala *wards*); b'kollox hemm 6,743 minn dawn id-diviżjonijiet. L-awtoritajiet lokali għandhom setgħat eżekuttivi u leġiżlattivi, kif ukoll setgħat ġudizzjarji limitati fi ħdan il-ġurisdizzjoni lokali tagħhom. Il-provinċji joperaw taħt sistema parlamentari ta' kamra waħda (unikamerali) skont il-mudell ta' Westminster. L-awtoritajiet lokali u provinċjali jeżerċitaw ċerti setgħat esklussivi, filwaqt li jaqsmu oħrajn mal-gvern provinċjali jew federali. Il-Kumitat ta' Koordinazzjoni tad-Distrett — korp magħmul mill-uffiċjali eletti kollha mill-awtoritajiet lokali tad-distrett — għandu rwol limitat ħafna. === Liġijiet u l-infurzar tal-liġi === [[File:Traffic-controllers - Kathmandu, Nepal - panoramio.jpg|thumb|Uffiċjali tal-pulizija tat-traffiku jidderieġu t-traffiku manwalment fit-toroq u fl-intersezzjonijiet l-aktar traffikużi.]] Il-Kostituzzjoni tan-Nepal hija l-liġi suprema tal-pajjiż, u kwalunkwe liġi oħra li tikkontradixxiha hija awtomatikament invalida sal-punt ta' dik il-kontradizzjoni. Dispożizzjonijiet legali speċifiċi huma kkodifikati fil-Kodiċi Ċivili u l-Kodiċi Penali, akkumpanjati mill-Kodiċi tal-Proċedura Ċivili u l-Kodiċi tal-Proċedura Kriminali, rispettivament. Il-Qorti Suprema hija l-awtorità aħħarija dwar l-interpretazzjoni legali u tista' tordna lill-Parlament biex jemenda jew jippromulga liġijiet ġodda kif meħtieġ. Il-piena tal-mewt ġiet abolita. Il-liġi tirrikonoxxi l-istupru fiż-żwieġ u tappoġġja d-dritt għall-abort; madankollu, ġew introdotti restrizzjonijiet minħabba żieda fl-abort selettiv għas-sess. In-Nepal huwa firmatarju tal-Konvenzjoni ta' Ġinevra, trattati li jipprojbixxu armi bijoloġiċi, kimiċi u nukleari, il-Konvenzjonijiet Fundamentali tal-Organizzazzjoni Internazzjonali tax-Xogħol, it-Trattat dwar in-Nonproliferazzjoni tal-Armi Nukleari, u l-Ftehim ta' Pariġi dwar it-tibdil fil-klima. Ċerti dispożizzjonijiet legali, iffurmati minn sensittivitajiet soċjoekonomiċi, kulturali u reliġjużi, jibqgħu diskriminatorji. Teżisti diskriminazzjoni bbażata fuq is-sess kontra ċittadini barranin miżżewġin ma’ ċittadini Nepaliżi. Il-linjaġġ patern ta’ persuna huwa vvalutat u meħtieġ f'dokumenti legali. Ħafna liġijiet jibqgħu mhux infurzati fil-prattika. === Militari u intelligence === [[File:Kukri, karda & chakmak.jpg|thumb|Is-sikkina b'użi multipli Kukri (hawn fuq) hija l-arma distintiva tal-forzi armati tan-Nepal u tintuża mill-Gurkhas, mill-Armata tan-Nepal, mill-pulizija u saħansitra mill-gwardji tas-sigurtà.]] Il-President huwa l-kmandant suprem tal-Armata tan-Nepal; l-amministrazzjoni ta' kuljum tagħha titmexxa mill-Ministeru tad-Difiża. L-infiq militari fl-2018 kien ta' $398.5 miljun, li jammonta għal madwar 1.4% tal-Prodott Domestiku Gross (PDG). L-Armata tan-Nepal — forza magħmula kważi esklussivament minn infanterija fuq l-art — għandha inqas minn 100,000 membru; ir-reklutaġġ isir fuq bażi volontarja. Hija għandha ftit inġenji tal-ajru — prinċipalment ħelikopters — li ​​jintużaw l-aktar għat-trasport, għall-għassa, u għal operazzjonijiet ta' tfittxija u salvataġġ. Id-Direttorat tal-Intelligence Militari fi ħdan l-Armata tan-Nepal iservi bħala l-aġenzija tal-intelligence militari, filwaqt li d-Dipartiment tal-Investigazzjoni Nazzjonali, responsabbli għall-ġbir ta' intelligence domestika u internazzjonali, jopera b'mod indipendenti. L-Armata tan-Nepal tintuża primarjament għas-sigurtà ta' rutina ta' infrastruttura u riżorsi kritiċi, għal rondi kontra l-kaċċa illegali fil-parks nazzjonali, għal operazzjonijiet kontra l-insurġenza, u għal missjonijiet ta' tfittxija u salvataġġ waqt diżastri naturali; hija twettaq ukoll proġetti kbar ta' kostruzzjoni. M'hemm l-ebda politika diskriminatorja fir-rigward tar-reklutaġġ fl-armata, iżda l-forza hija ddominata minn irġiel li ġejjin mill-kasti tal-gwerriera tal-elite Pahari. == Ekonomija == In-Nepal huwa wieħed mill-pajjiżi l-inqas żviluppati; jikklassifika fil-165 post fid-dinja f’termini ta’ PDG nominali per capita u fil-162 post f'termini ta' PDG per capita bbażat fuq il-parità tal-kapaċità tal-akkwist (PPP). Fl-2019, il-prodott domestiku gross (PDG) tan-Nepal kien jammonta għal $34.186 biljun. In-Nepal dejjem kien ikklassifikat fost l-ifqar pajjiżi fid-dinja. Ilu membru tad-WTO mit-23 ta' April 2004. Il-forza tax-xogħol tan-Nepal, li tikkonsisti fi 16.8 miljun ħaddiem, hija s-37 l-akbar waħda fid-dinja. Is-settur primarju jammonta għal 27.59% tal-PDG, is-settur sekondarju għal 14.6%, u s-settur terzjarju għal 57.81%. Ir-rimessi — li ​​fl-2018 ammontaw għal total ta' US$8.1 biljun (id-dsatax-il l-akbar ammont globalment u 28.0% tal-PDG) — ġew kontribwiti lill-ekonomija minn mijiet ta' eluf ta' ħaddiema, prinċipalment fil-Malasja u fil-Lvant Nofsani; kważi kollha kemm huma kienu ħaddiema bla ħiliet speċifiċi. Il-prodotti agrikoli ewlenin jinkludu ċ-ċereali (xgħir, qamħirrum, millieġ, ross u qamħ), żrieragħ taż-żejt, patata, legumi, kannamieli taz-zokkor, ġuta, tabakk, ħalib u laħam tal-buflu tal-ilma. L-industriji ewlenin jinkludu t-turiżmu, it-twapet, it-tessuti, is-sigaretti, is-siment u l-briks, kif ukoll impjanti fuq skala żgħira għall-ipproċessar tar-ross, il-ġuta, iz-zokkor u ż-żrieragħ taż-żejt. Il-kummerċ internazzjonali tan-Nepal espanda b’mod sinifikanti fl-1951 bl-istabbiliment tad-demokrazija; il-liberalizzazzjoni bdiet fl-1985 u aċċellerat wara l-1990. Fis-sena fiskali 2016/17, il-kummerċ barrani tan-Nepal ammonta għal 1.06 triljun rupja — żieda ta' tlieta u għoxrin darba meta mqabbel mal-45.6 biljun rupja rreġistrati fl-1990/91. Aktar minn 60% tal-kummerċ tan-Nepal isir mal-Indja. L-esportazzjonijiet ewlenin jinkludu ħwejjeġ lesti, twapet, legumi, artiġjanat, ġilda, ħxejjex aromatiċi mediċinali u prodotti tal-karta, li flimkien jammontaw għal 90% tat-total. L-importazzjonijiet ewlenin jinkludu diversi oġġetti lesti u nofshom lesti, materja prima, makkinarju u tagħmir, fertilizzanti kimiċi, apparat elettriku u elettroniku, prodotti tal-petroleum, deheb u ħwejjeġ lesti. Ir-rata tal-inflazzjoni kienet ta’ 4.5% fl-2019. Id-dħul per capita huwa ta' $1,004. Id-distribuzzjoni tal-ġid fost in-Nepali hija simili għal dik ta’ ħafna pajjiżi żviluppati u dawk li qed jiżviluppaw: l-aktar 10% sinjuri tal-familji jikkontrollaw 39.1% tal-ġid nazzjonali, filwaqt li l-aktar 10% foqra jikkontrollaw biss 2.6%. L-Unjoni Ewropea (UE) (46.13%), l-Istati Uniti (17.4%) u l-Ġermanja (7.1%) huma l-imsieħba ewlenin tagħha fl-esportazzjoni; dawn prinċipalment jixtru ħwejjeġ lesti (RMG) min-Nepal. L-imsieħba tan-Nepal fl-importazzjoni jinkludu lill-Indja (47.5%), lill-Emirati Għarab Magħquda (11.2%), lill-Għarabja Sawdija (4.9%) u lil Singapore (4%). === Turiżmu === [[File:USAID Measuring Impact Conservation Enterprise Retrospective (Nepal; National Trust for Nature Conservation) (26428623908).jpg|thumb|Turisti josservaw rinoċeronte mill-perspettiva ta' iljunfant Ażjatiku fil-Park Nazzjonali ta' Chitwan.]] It-turiżmu huwa wieħed mill-akbar industriji tan-Nepal u dik li qed tikber bl-aktar mod mgħaġġel; jimpjega aktar minn miljun ruħ u jikkontribwixxi 7.9% tal-Prodott Domestiku Gross (PDG) totali. In-numru ta' viżitaturi internazzjonali qabeż il-miljun għall-ewwel darba fl-2018 (esklużi t-turisti Indjani li jaslu bl-art). In-Nepal jattira madwar 6% tal-viżitaturi li jżuru l-Asja t’Isfel, għalkemm dawn jonfqu ferm inqas bħala medja, u b'hekk in-Nepal jiġġenera 1.7% tad-dħul totali. Fost id-destinazzjonijiet ewlenin insibu lil Pokhara, ir-rotta tal-mixi (trekking) ta' Annapurna, u erba’ siti elenkati fil-Wirt Dinji tal-UNESCO: Lumbini, il-Park Nazzjonali ta' Sagarmatha (fejn jinsab il-Muntanja Everest), is-seba' siti fil-Wied ta' Kathmandu li huma elenkati kollettivament bħala entrata waħda, u l-Park Nazzjonali ta' Chitwan. Il-biċċa l-kbira tad-dħul tan-Nepal mill-muntanjiżmu ġej mill-Muntanja Everest. In-Nepal fetaħ uffiċjalment għall-Punentin fl-1951 u sar destinazzjoni popolari fi tmiem ir-"rotta tal-hippies" matul is-snin sittin u sebgħin. Għalkemm l-industrija — li ​​sofriet matul il-gwerra ċivili tad-disgħinijiet — minn dak iż-żmien irkuprat, tiffaċċja sfidi ta' tkabbir minħabba nuqqas ta' faċilitajiet adattati għal turiżmu ta’ livell għoli (kwistjoni magħrufa bħala l-"konġestjoni fl-infrastruttura"), problemi dejjem akbar għal Nepal Airlines, u l-iżvilupp u l-kummerċjalizzazzjoni limitati ta’ ċerti destinazzjonijiet. It-turiżmu tat-tip *homestay* — fejn turisti interessati fil-kultura u fl-ekoturiżmu joqogħdu bħala mistednin li jħallsu fi djar ta' komunitajiet indiġeni — kiseb ċertu suċċess. It-Tempju ta' Pashupatinath f’Kathmandu huwa kumpless ewlieni ta' tempji Ħindu li jinsab max-xtut tax-Xmara Bagmati. Is-sit jinkludi l-Pashupati Aryaghat, sensiela ta' pjattaformi ddedikati għall-kremazzjoni ta' katavri fil-miftuħ. Dawn il-kremazzjonijiet isiru fil-pubbliku, u ż-żona tattira numru sinifikanti ta' turisti internazzjonali. Minħabba l-istands fil-viċin li jbigħu xorb u ikel ħafif, huwa komuni li tara turisti jikkunsmaw dawn l-oġġetti waqt li jaraw lin-nies tal-post li jkunu qed jesprimu l-luttu tagħhom. == Infrastruttura == === Enerġija === [[File:Kaligandaki A HPS Tailrace Channel.jpg|thumb|Id-diga idroelettrika ta' Middle Marsyangdi. In-Nepal għandu potenzjal sinifikanti għall-ġenerazzjoni tal-enerġija idroelettrika, li biħsiebu jesporta lejn l-Asja t'Isfel kollha.]] Il-biċċa l-kbira tal-enerġija tan-Nepal ġejja mill-bijomassa (80%) u minn fjuwils fossili importati (16%). Il-maġġoranza tal-konsum finali tal-enerġija sseħħ fis-settur domestiku (84%), segwit mit-trasport (7%) u l-industrija (6%); is-setturi tat-trasport u dawk industrijali kibru b'rata mgħaġġla f'dawn l-aħħar snin. Minbarra xi depożiti tal-linjite, in-Nepal m'għandu l-ebda riżerva magħrufa ta' żejt, gass jew faħam. Il-fjuwils fossili kummerċjali kollha (prinċipalment iż-żejt, il-LPG u l-faħam) huma importati, bi spiża ekwivalenti għal 129% tad-dħul totali tal-pajjiż mill-esportazzjoni. Madwar 1% biss tal-ħtiġijiet tal-enerġija huma sodisfatti bl-elettriku. In-natura permanenti tax-xmajjar tan-Nepal u t-topografija wieqfa tal-pajjiż jipprovdu kundizzjonijiet ideali għall-iżvilupp ta' proġetti idroelettriċi. L-istimi jindikaw li l-potenzjal idroelettriku ekonomikament vijabbli tan-Nepal huwa ta' madwar 42,000 MW. In-Nepal irnexxielu jisfrutta biss madwar 1,100 MW. Peress li l-biċċa l-kbira tal-enerġija tiġi ġġenerata minn impjanti tat-tip "run-of-the-river" (ROR), il-produzzjoni attwali tkun ħafna aktar baxxa matul ix-xhur xotti tax-xitwa — meta d-domanda massima tista' tilħaq l-1,200 MW — u dan iġiegħel lin-Nepal jimporta sa 650 MW mill-Indja biex jissodisfa d-domanda. Proġetti idroelettriċi ewlenin qed jiffaċċjaw dewmien u intoppi. Ir-rata ta' elettrifikazzjoni tan-Nepal (76%) hija komparabbli ma' dik ta' pajjiżi oħra fir-reġjun, iżda teżisti disparità sinifikanti bejn iż-żoni rurali (72%) u dawk urbani (97%). Il-prestazzjoni tas-settur tal-enerġija għadha mhix sodisfaċenti minħabba tariffi għoljin, telf sostanzjali fis-sistema, spejjeż għoljin ta' ġenerazzjoni, spejjeż ġenerali għoljin, persunal żejjed u domanda domestika baxxa. === Trasport === In-Nepal jibqa' iżolat mir-rotot ewlenin tat-trasport globali fuq l-art, fl-ajru u bil-baħar, għalkemm is-settur tal-avjazzjoni fil-pajjiż jinsab f'qagħda aħjar; dan jiftaħar b’47 ajruport — li ​​11 minnhom għandhom runways pavimentati — u jara volum sinifikanti ta' traffiku u titjiriet frekwenti. It-terren imħarbat u muntanjuż li jkopri ż-żewġ terzi tat-tramuntana tal-pajjiż għamel il-kostruzzjoni ta' toroq u infrastruttura oħra biċċa xogħol diffiċli u għalja. Sal-2016, kien hemm ftit aktar minn 11,890 km (7,388 mil) ta' toroq pavimentati, 16,100 km (10,004 mil) ta' toroq mhux pavimentati, u 59 km (37 mil) biss ta' linji ferrovjarji fin-nofsinhar. Iċ-ċentri amministrattivi tad-distretti kollha (bl-eċċezzjonita' Simikot) kienu konnessi man-netwerk tat-toroq. Il-biċċa l-kbira tat-toroq rurali ma jkunux jistgħu jintużaw matul l-istaġun tax-xita, u anke t-toroq ewlenin nazzjonali spiss jispiċċaw ma jistgħux jintużaw. In-Nepal jiddependi kważi għalkollox fuq nazzjonijiet barranin, bħall-Ġappun, għall-kostruzzjoni, il-manutenzjoni u l-espansjoni tan-netwerk tat-toroq tiegħu. Il-linja tal-ajru nazzjonali, Nepal Airlines, tinsab f’qagħda ħażina minħabba amministrazzjoni ħażina u korruzzjoni, u tpoġġiet fil-lista s-sewda tal-UE. Fuq livell domestiku, l-istat sottożviluppat tan-netwerk tat-toroq ixekkel l-aċċess għas-swieq, l-iskejjel u l-kliniċi tas-saħħa. === Komunikazzjoni === Skont ir-rapport MIS ta' Awwissu 2019 tal-Awtorità tat-Telekomunikazzjoni tan-Nepal, ir-rata ta' abbonament għas-servizzi tat-telefonija bil-vuċi kienet tammonta għal 2.70% tal-popolazzjoni totali għal-linji fissi u 138.59% għall-mowbajls; 98% tat-telefonija bil-vuċi kollha saret permezz tal-mowbajls. Bl-istess mod, filwaqt li huwa stmat li 14.52% kellhom aċċess għall-broadband fiss, 52.71% oħra aċċessaw l-Internet permezz ta' abbonamenti tad-data mobbli — b’kważi 15-il miljun minnhom jużaw it-teknoloġija 3G jew ogħla. Is-suq tal-vuċi u l-broadband mobbli kien iddominat minn żewġ kumpaniji tat-telekomunikazzjoni: Nepal Telecom, li hija proprjetà tal-istat (55%), u l-kumpanija multinazzjonali privata Ncell (40%). Fir-rigward tal-ishma tas-suq ta' 21% miżmuma mill-broadband fiss, Nepal Telecom kienet tammonta għal madwar 25%, bil-bqija mqassma fost fornituri privati ​​tas-servizz tal-Internet. Għalkemm teżisti disparità sinifikanti fir-rati ta' penetrazzjoni bejn iż-żoni rurali u dawk urbani, is-servizz mobbli laħaq 75 distrett madwar il-pajjiż — u b’hekk kopra 90% tat-territorju — u l-aċċess għall-broadband mistenni jilħaq 90% tal-popolazzjoni. === Midja === Sal-2019, l-istat kien jopera tliet stazzjonijiet tat-televiżjoni, kif ukoll stazzjonijiet tar-radju nazzjonali u reġjonali. Hemm 117-il stazzjon tat-televiżjoni privat u 736 stazzjon tar-radju FM liċenzjat, li minnhom tal-inqas 314 huma stazzjonijiet tar-radju tal-komunità. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-perċentwal ta' unitajiet domestiċi li kellhom radju kien ta' 50.82%; televiżjoni, 36.45%; televiżjoni bil-kejbil, 19.33%; u kompjuter, 7.28%. Skont il-klassifikazzjoni tal-Kunsill tal-Istampa tan-Nepal tal-2017, għaxar gazzetti nazzjonali ta' kuljum u ta' kull ġimgħa — minn fost 833 pubblikazzjoni li jipproduċu kontenut oriġinali — huma kklassifikati fil-Kategorija A+. Fl-2019, l-organizzazzjoni Reporters Without Borders ikklassifikat lin-Nepal fil-106 post fid-dinja f’dak li għandu x'jaqsam mal-libertà tal-istampa. == Data demografika == [[File:Ethnicities and Castes Nepal.png|thumb|Gruppi etniċi u kasti fid-distretti tan-Nepal]] Iċ-ċittadini tan-Nepal huma magħrufa bħala Nepali. In-Nepali huma dixxendenti ta' tliet mewġiet migratorji ewlenin li oriġinaw mill-Indja, mit-Tibet u—permezz ta' Assam—mit-tramuntana tal-Burma u minn Yunnan. Fost l-ewwel abitanti kien hemm il-Kirat tar-reġjun tal-Lvant, in-Newar tal-Wied ta' Kathmandu, it-Tharu indiġeni tal-pjanuri ta' Terai, u l-poplu Khas Pahari tal-għoljiet fil-Punent imbiegħed. Minkejja l-migrazzjoni ta' parti sinifikanti tal-popolazzjoni lejn Terai fi żminijiet reċenti, il-maġġoranza tan-Nepali għadhom jgħixu fl-artijiet għoljin ċentrali, filwaqt li l-muntanji tat-Tramuntana huma ftit popolati. [[File:Magar Culture.jpg|thumb|Koppja Magar]] In-Nepal huwa pajjiż multikulturali u multietniku, dar għal 125 grupp etniku distint li jitkellmu 123 lingwa materna differenti u jipprattikaw diversi reliġjonijiet indiġeni u tradizzjonali flimkien mal-Induiżmu, il-Buddiżmu, l-Iżlam u l-Kristjaneżmu. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-popolazzjoni tan-Nepal kienet tammonta għal 26.5 miljun—kważi tliet darbiet id-disa' miljuni rreġistrati fl-1950. Bejn l-2001 u l-2011, id-daqs medju tal-familja naqas minn 5.44 għal 4.9. Iċ-ċensiment irreġistra wkoll madwar 1.9 miljun persuna bħala "assenti"—żieda ta' aktar minn miljun mill-2001—bil-maġġoranza jkunu ħaddiema rġiel impjegati barra mill-pajjiż. Din ix-xejra kienet marbuta ma' tnaqqis fil-proporzjon bejn is-sessi minn 99.8 fl-2001 għal 94.2. Ir-rata annwali tat-tkabbir tal-popolazzjoni kienet ta' 1.35% bejn l-2001 u l-2011, tnaqqis mill-medja ta' 2.25% bejn l-1961 u l-2001; dan it-tnaqqis huwa attribwit ukoll għall-popolazzjoni assenti. In-Nepal jikklassifika fost l-għaxar pajjiżi l-inqas urbanizzati fid-dinja, iżda fl-istess ħin għandu waħda mill-ogħla rati ta' urbanizzazzjoni globalment (ibbażat fuq dejta tal-2014). Huwa stmat li 18.3% tal-popolazzjoni kienet tgħix f’żoni urbani. Ir-rati ta' urbanizzazzjoni huma għoljin fit-Terai, fil-widien Doon tal-Inner Terai, u fil-widien tal-Middle Hills, iżda baxxi fil-Ħimalaja. Bl-istess mod, ir-rata hija ogħla fiċ-ċentru u fil-lvant tan-Nepal meta mqabbla mal-punent. Il-belt kapitali, Kathmandu—magħrufa bħala l-"Belt tat-Tempji"—hija l-akbar belt tal-pajjiż u ċ-ċentru kulturali u ekonomiku tiegħu. Bliet ewlenin oħra fin-Nepal jinkludu Pokhara, Biratnagar, Lalitpur, Bharatpur, Birgunj, Dharan, Hetauda u Nepalgunj. Il-konġestjoni, it-tniġġis u n-nuqqas ta' ilma tax-xorb huma wħud mill-problemi ewlenin li qed jiffaċċjaw bliet li qed jikbru malajr, speċjalment il-Wied ta' Kathmandu. === Lingwa === [[File:MOST SPOKEN LANGUAGE IN NEPAL.png|thumb|Lingwi tan-Nepal (2021)]] Il-wirt lingwistiku divers tan-Nepal ġej minn tliet gruppi lingwistiċi ewlenin: l-Indo-Arjan, is-Sino-Tibetan, u diversi lingwi indiġeni iżolati. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-lingwi ewlenin tan-Nepal (skont il-perċentwal ta' kelliema nattivi) huma n-Nepali (44.6%), il-Maithili (11.7%), il-Bhojpuri (6.0%), it-Tharu (5.8%), it-Tamang (5.1%), in-Nepal Bhasa (3.2%), il-Bajjika (3%), il-Magar (3.0%), id-Doteli (3.0%), l-Urdu (2.6%), l-Awadhi (1.89%) u s-Sunwar. In-Nepal huwa dar għal mill-inqas erba' lingwi tas-sinjali indiġeni. In-Nepali, li oriġina mis-Sanskrit, jinkiteb bl-iskrittura Devanagari. Hija l-lingwa uffiċjali u sservi bħala *lingua franca* fost in-Nepaliżi li ġejjin minn gruppi etnolingwistiċi diversi. Il-lingwi reġjonali Maithili, Awadhi u Bhojpuri huma mitkellma fir-reġjun tan-Nofsinhar tat-Terai, filwaqt li l-Urdu huwa komuni fost il-Musulmani Nepaliżi. Diversi forom tat-Tibetan huma mitkellma fil-Ħimalaja u fir-reġjun tat-Tramuntana, bit-Tibetan Letterarju Standard mifhum sew minn dawk li għandhom taħriġ reliġjuż. Id-djaletti lokali fit-Terai u fiż-żoni muntanjużi fil-biċċa l-kbira m’għandhomx sistema ta' kitba, għalkemm għaddejjin sforzi biex jiġu żviluppati sistemi ta' kitba għal ħafna minnhom bl-użu tad-Devanagari jew tal-alfabett Ruman. === Reliġjon === [[File:Sadus at Pashupatinath temple.JPG|thumb|Sadus fit-Tempju ta' Pashupatinath]] In-Nepal huwa pajjiż sekulari, kif iddikjarat fil-Kostituzzjoni tan-Nepal tal-2012 (Parti 1, Artikolu 4), fejn is-sekulariżmu "jfisser libertà reliġjuża u kulturali, flimkien mal-ħarsien tar-reliġjon u l-kultura mgħoddija lilna minn żmien immemorjali (*Sanatan*)." Iċ-ċensiment tal-2011 irrapporta li r-reliġjon bl-akbar għadd ta' segwaċi fin-Nepal kienet l-Induiżmu (81.3% tal-popolazzjoni), segwita mill-Buddiżmu (9%); il-bqija kienu jinkludu l-Iżlam (4.4%), il-Kirant (3.1%), il-Kristjaneżmu (1.4%), u l- *Prakriti* jew il-qima tan-natura (0.5%). F'termini ta' perċentwal tal-popolazzjoni, in-Nepal għandu l-akbar popolazzjoni Induista fid-dinja. In-Nepal kien uffiċjalment saltna Induista sa żmien mhux ilu, u Shiva kien meqjus bħala d-divinità protettriċi tal-pajjiż. Għalkemm ħafna politiki tal-gvern matul iż-żmien injoraw jew emarġinaw reliġjonijiet minoritarji, is-soċjetà Nepaliżi ġeneralment tgawdi minn tolleranza reliġjuża u armonija bejn il-fidi kollha, b'inċidenti iżolati biss ta' vjolenza motivata mir-reliġjon. Il-kostituzzjoni tan-Nepal ma tagħti lil ħadd id-dritt li jikkonverti persuna oħra għal reliġjon differenti. In-Nepal għadda wkoll liġi aktar stretta kontra l-konverżjoni fl-2017. In-Nepal għandu t-tieni l-akbar popolazzjoni Induista fid-dinja, wara l-Indja. === Edukazzjoni === In-Nepal daħal fl-era moderna fl-1951 b’rata ta’ litteriżmu ta’ 5% u madwar 10,000 student irreġistrati fi 300 skola. Sal-2017, kien hemm aktar minn seba’ miljun student irreġistrati f’35,601 skola. Ir-rata ġenerali tal-litteriżmu (għall-popolazzjoni ta’ ħames snin ’il fuq) kienet ta’ 54.1% fl-2001. Ir-rata netta ta’ reġistrazzjoni fl-edukazzjoni primarja laħqet is-97% sal-2017; madankollu, ir-rata ta’ reġistrazzjoni kienet taħt is-60% fil-livell sekondarju (gradi 9–12) u madwar 12% fil-livell terzjarju. Għalkemm teżisti disparità sinifikanti bejn is-sessi fir-rata ġenerali tal-litteriżmu, il-bniet qabżu lis-subien fir-reġistrazzjoni fil-livelli kollha tal-edukazzjoni. In-Nepal għandu ħdax-il università u erba’ akkademji tax-xjenza indipendenti. Fl-2025, in-Nepal ikklassifika fil-107 post fl-Indiċi Globali tal-Innovazzjoni. In-nuqqas ta' infrastruttura u materjali tat-tagħlim adegwati, il-proporzjonijiet għoljin ta' studenti għal kull għalliem, il-politiċizzazzjoni tal-kumitati tal-ġestjoni tal-iskejjel, u l-organizzazzjoni f'unjins fuq bażi partiġjana fost l-istudenti u l-għalliema joħolqu ostakli għall-progress. L-edukazzjoni bażika b’xejn hija garantita mill-kostituzzjoni, iżda l-programm nieqes mill-fondi meħtieġa għal implimentazzjoni effettiva. Il-gvern iżomm programmi ta' boroż ta' studju għall-bniet u għall-istudenti b'diżabilità, kif ukoll għat-tfal ta' martri, ta' komunitajiet emarġinati u ta' familji foqra. Għexieren ta' eluf ta' studenti Nepali jitilqu mill-pajjiż kull sena fit-tfittxija ta' edukazzjoni u impjieg aħjar, u nofshom qatt ma jirritornaw. === Saħħa === Is-servizzi tal-kura tas-saħħa fin-Nepal huma pprovduti kemm mis-settur pubbliku kif ukoll minn dak privat. L-istennija tal-ħajja mat-twelid kienet stmata għal 71 sena fl-2017, u poġġiet lill-pajjiż fil-153 post globalment. Żewġ terzi tal-imwiet kollha huma attribwiti għal mard mhux trażmissibbli, bil-mard tal-qalb ikun l-aktar kawża komuni tal-mewt. Filwaqt li l-istili ta’ ħajja sedentarji, id-dieti mhux ibbilanċjati, u l-konsum tat-tabakk u l-alkoħol ikkontribwew għaż-żieda fil-mard mhux trażmissibbli, ħafna nies għadhom jitilfu ħajjithom minħabba mard trażmissibbli u li jista’ jiġi kkurat, ikkawżat minn sanità fqira u malnutrizzjoni—problemi li jirriżultaw minn nuqqas ta' edukazzjoni, għarfien, u aċċess għas-servizzi tal-kura tas-saħħa. In-Nepal għamel passi kbar ’il quddiem fis-saħħa tal-ommijiet u tat-tfal. 95% tat-tfal għandhom aċċess għal melħ jodizzat, u 86% tat-tfal bejn is-6 u d-59 xahar jirċievu profilassi tal-vitamina A. Ir-rati ta' tkabbir stunted (nuqqas ta' żvilupp fl-għoli), piż baxx wisq, u wasting (telf ta' massa tal-ġisem) naqsu b’mod sinifikanti; madankollu, il-malnutrizzjoni tibqa' għolja ħafna, u taffettwa 43% tat-tfal taħt l-età ta' ħames snin. L-anemija fost in-nisa u t-tfal żdiedet bejn l-2011 u l-2016, u laħqet il-livelli ta' 41% u 53% rispettivament. Ir-rata ta' trabi li jitwieldu b'piż baxx hija ta' 27%, filwaqt li r-rata tat-treddigħ hija ta' 65%. Il-proporzjon tal-mortalità materna fin-Nepal huwa ta' 229, u r-rata tal-mortalità tat-trabi niżlet għal 32.2 għal kull 1,000 twelid ħaj. Ir-rata tal-użu tal-kontraċettivi hija ta' 53%, għalkemm teżisti disparità sinifikanti bejn iż-żoni rurali u dawk urbani minħabba nuqqas ta' għarfien u aċċess limitat. Il-progress fil-qasam tas-saħħa huwa mmexxi minn inizjattiva governattiva qawwija, b'kollaborazzjoni ma' organizzazzjonijiet mhux governattivi (NGOs) u NGOs internazzjonali. Iċ-ċentri tas-saħħa pubblika jipprovdu 72 mediċina essenzjali mingħajr ħlas. === Immigranti u refuġjati === In-Nepal għandu tradizzjoni twila li jilqa' lill-immigranti u lir-refuġjati. Fiż-żminijiet moderni, it-Tibetani u l-Bhutaniżi ffurmaw il-maġġoranza tar-refuġjati fin-Nepal. Ir-refuġjati Tibetani bdew jaslu fl-1959, u ħafna oħrajn ikomplu jaqsmu l-fruntiera lejn in-Nepal kull sena. Ir-refuġjati Lhotsampa mill-Bhutan bdew jaslu fis-snin tmenin, u n-numru tagħhom qabeż il-110,000 fis-snin elfejn; minn dak iż-żmien ’l hawn, il-maġġoranza tagħhom ġew risistemati f'pajjiżi terzi. Sal-aħħar tal-2018, in-Nepal kellu total ta' 20,800 refuġjat ikkonfermat, li 64% minnhom kienu Tibetani u 31% Bhutaniżi. L-immigranti ekonomiċi u r-refuġjati li jaħarbu mill-persekuzzjoni jew mill-gwerra — li ​​ġejjin minn pajjiżi ġirien, mill-Afrika u mil-Lvant Nofsani — m'għandhomx rikonoxximent uffiċjali; huma magħrufa bħala "refuġjati urbani" għaliex jgħixu f'appartamenti fil-bliet minflok f'kampijiet tar-refuġjati, għalkemm il-gvern jiffaċilita r-risistemazzjoni tagħhom f’pajjiżi terzi. Madwar 2,000 immigrant — li ​​nofshom kienu Ċiniżi — applikaw għal permessi tax-xogħol fl-2018–19. Il-gvern m'għandux data dwar l-immigranti Indjani, għalkemm il-Gvern tal-Indja jistma li n-numru ta’ Indjani mhux residenti fil-pajjiż huwa ta' 600,000. == Kultura == === Soċjetà === [[File:Gadhimai.jpg|thumb|Il-Festival ta' Gadhimai]] Is-soċjetà tradizzjonali Nepaliża ħafna drabi hija definita minn ġerarkija soċjali. Is-sistema tal-kasti Nepaliża tirrifletti ħafna mill-istratifikazzjoni soċjali u ħafna mir-restrizzjonijiet soċjali karatteristiċi tal-Asja t'Isfel. Il-klassijiet soċjali huma definiti minn aktar minn mitt grupp ereditarju u endogamu, ħafna drabi msejħa *jātis* jew "kasti." In-Nepal ipprojbixxa l-intokkabbiltà fl-1963 u minn dakinhar għadda aktar liġijiet kontra d-diskriminazzjoni u inizjattivi ta' benesseri soċjali. Il-valuri tal-familja huma ċentrali għat-tradizzjoni Nepaliża, u l-familji estiżi multiġenerazzjonali u patrijarkali storikament kienu n-norma, għalkemm il-familji nukleari qed isiru komuni f'żoni urbani. Maġġoranza kbira tan-Nepalis jidħlu fi żwiġijiet irranġati mill-ġenituri tagħhom jew minn anzjani oħra tal-familja, kemm jekk jagħtu l-kunsens tagħhom għat-tqabbil kif ukoll jekk le. Iż-żwieġ huwa meqjus bħala impenn tul il-ħajja, u r-rata tad-divorzju hija baxxa ħafna, b'inqas minn wieħed minn kull elf żwieġ li jispiċċa bid-divorzju. Iż-żwieġ tat-tfal huwa komuni, partikolarment f'żoni rurali; ħafna nisa jiżżewġu qabel l-età ta' 18-il sena. [[File:Teej.jpg|thumb|Nisa jiċċelebraw Haritalika Teej fin-Nepal]] Ħafna mill-festivals tan-Nepal għandhom oriġini reliġjuża. Fost l-aktar magħrufa nsibu l-festival ta' Gadhimai, Dashain, Tihar, Teej, Chhath, Maghi, Sakela, Holi u l-Ewwel tas-Sena tan-Nepal. Il-festival ta' Gadhimai huwa avveniment reliġjuż Ħindu li jsir kull ħames snin fit-Tempju ta' Gadhimai fin-Nepal. Dan ġie deskritt bħala l-aktar festival imdemmi fid-dinja minħabba l-qatla tal-massa ta’ annimali u għasafar, fosthom bufli, mogħoż, nagħaġ, tiġieġ, papri, ħamiem, ħnieżer, firien u ġrieden bojod. Dan is-sagrifiċċju tal-massa jsir bil-għan li tiġi sodisfatta l-alla Gadhimai. Il-kritiċi kkundannaw dan ir-ritwal bħala wieħed barbaru, mhux iġjeniku u li jwassal għal ħela kbira. Min-naħa l-oħra, id-devoti Ħindù jisħqu li din il-prattika għandha sinifikat profond. Dashain huwa festival reliġjuż Ħindu ewlieni fin-Nepal. Imħeġġa mit-twemmin li offerti ta’ demm frisk jikkalmaw lill-alla Durga, eluf ta' bufli, mogħoż, nagħaġ, ħnieżer, tiġieġ u papri jiġu sagrifikati matul iċ-ċelebrazzjoni. Il-gvern tan-Nepal ipprova jipprojbixxi l-iffilmjar ta' dawn is-sagrifiċċji tal-annimali. Grupp favur id-drittijiet tal-annimali li kien preżenti għall-festival irrapporta li ffaċċja ostilità kbira: "Ħadulna t-tagħmir u l-kameras u kissruhom f’biċċiet." Il-grupp innota wkoll kwistjonijiet serji ta' iġjene pubblika, u stqarr li ra nies fil-folla jagħmlu l-bżonnijiet fiżjoloġiċi tagħhom fil-pubbliku u li kellhom jimxu qalb il-ħmieġ uman. F'inċident ieħor, individwi Nepali armati b’machetes ġrew wara attivisti tad-drittijiet tal-annimali fit-triq. Il-kaċċa għas-saħħaħar għadha sseħħ fin-Nepal, anke fis-seklu wieħed u għoxrin. Il-vittmi huma tipikament nies vulnerabbli, partikolarment dawk li ġejjin minn kasti inferjuri. Politiċi, uffiċjali tal-armata, uffiċjali tal-pulizija u membri oħra tal-komunità kienu involuti wkoll f’diversi inċidenti. L-eżekuzzjonijiet jistgħu jsiru billi l-vittma tinħaraq ħajja. Ħafna vittmi fl-aħħar mill-aħħar imutu kawża tal-ġrieħi li jġarrbu mit-tortura u l-aggressjoni. Kaċċa għas-saħħaħar li ma tirriżultax f’mewt spiss tinvolvi swat qawwi. == Simboli == [[File:Flag of Nepal.svg|thumb|Bandiera ta' Nepal]] L-emblema tan-Nepal turi l-muntanji tal-Ħimalaja miksijin bil-borra, għoljiet miksijin bis-siġar, u r-reġjun fertili tat-Terai, imdawrin b'kuruna ta' fjuri tar-rododendru; fiha tidher il-bandiera nazzjonali fil-parti ta' fuq, mappa bajda tan-Nepal fuq quddiem, u l-idejn il-leminija ta' raġel u mara magħqudin flimkien, li jissimbolizzaw l-ugwaljanza bejn is-sessi. Fil-parti t’isfel jinsab il-motto nazzjonali—kwotazzjoni patrijottika bis-Sanskrit li fil-folklor Nepali hija attribwita lill-alla Rama u miktuba bl-iskrittura Devanagari: "Omm u l-art twelidek huma akbar mis-sema." Il-bandiera tan-Nepal hija l-unika bandiera nazzjonali fid-dinja li mhijiex rettangolari. Il-kostituzzjoni tinkludi struzzjonijiet għall-kostruzzjoni ġeometrika ta' din il-bandiera magħmula minn żewġ triangoli (jew pennons). Skont id-deskrizzjoni uffiċjali tagħha, il-kulur aħmar skur (crimson) jirrappreżenta r-rebħa fil-gwerra jew il-kuraġġ, u huwa wkoll il-kulur tar-rododendru. It-tarf blu jissimbolizza x-xewqa tal-poplu Nepali għall-paċi. Il-qamar fuq il-bandiera jissimbolizza n-natura paċifika u kalma tal-poplu Nepali, filwaqt li x-xemx tirrappreżenta l-qawwa u l-kuraġġ tal-ġellieda Nepali. Il-president iservi bħala s-simbolu tal-għaqda nazzjonali. Il-martri huma simboli tal-patrijottiżmu. Kmandanti mill-Gwerra Anglo-Nepaliża—Amar Singh Thapa, Bhakti Thapa, u Balbhadra Kunwar—jitqiesu bħala eroj tal-gwerra. Sittax-il figura mill-istorja tan-Nepal ingħataw id-distinzjoni speċjali ta' "Eroj Nazzjonali" għall-kontribuzzjonijiet eċċezzjonali tagħhom għall-prestiġju tal-pajjiż. Prithvi Narayan Shah, il-fundatur tan-Nepal modern, huwa rispettat ħafna u meqjus minn ħafna bħala l-"Missier tan-Nazzjon". === Arti u arkitettura === [[File:Nyatapola Temple.JPG|thumb|left|Nyatapola, pagoda ta' ħames sulari f'Bhaktapur imżejna b’ħidma artiġjanali karatteristika tal-ġebel, tal-metall u tal-injam, baqgħet teżisti wara tal-inqas erba' terremoti kbar.]] [[File:Tusha Hiti step-well.jpg|thumb|Ħidma artistika fuq il-ġebel min-Nepal fuq żennuna tal-ilma li għadha tintuża.]] [[File:Shivas Kinder - 0219.jpg|thumb|left|Tieqa tradizzjonali Newar f'għamla ta' pagun.]] L-eqdem eżempji magħrufa ta' arkitettura Nepali huma l-istupas li jmorru lura għall-ewwel kostruzzjonijiet Buddisti f'Kapilvastu u l-inħawi tal-madwar fil-Lbiċ tan-Nepal, kif ukoll dawk mibnija minn Ashoka fil-Wied ta' Kathmandu għall-ħabta tas-sena 250 QK. L-istil arkitettoniku distintiv assoċjat esklussivament man-Nepal ġie żviluppat u pperfezzjonat mill-artiġjani Newa fil-Wied ta' Kathmandu, li bdew din il-ħidma matul il-perjodu Lichchhavi. Kronaka tal-ivvjaġġar Ċiniża tad-Dynasty Tang — li ​​x'aktarx hija bbażata fuq rekords li jmorru lura għall-ħabta tas-sena 650 WK — tiddeskrivi l-arkitettura Nepali ta' dak iż-żmien (mibnija l-aktar mill-injam) bħala waħda rikka fid-dettalji artistiċi, inklużi skulturi tal-injam u tal-metall. Hija tiddeskrivi pagoda magnífika ta' seba' sulari li tinsab fi ħdan kumpless ta' palazz, li fiha soqfa miksijin bil-madum tar-ram; balustradi, gradilji, kolonni u travi mżejna b'ħaġar prezzjuż u ħaġar fin; kif ukoll erba’ skulturi indurati tal-Makara fil-kantunieri tal-bażi li jferrgħu l-ilma bħal funtana, fornuti minn pajpijiet tar-ram konnessi ma' kanali fil-quċċata tat-torri. Kronaki Ċiniżi ta' wara jiddeskrivu l-palazz tar-Re tan-Nepal bħala struttura immensa b’ħafna soqfa, fatt li jissuġġerixxi li ċ-Ċiniżi kienu għadhom mhux familjari mal-arkitettura tal-pagodi. Tempju tipiku fi stil ta' pagoda jinbena mill-injam, b’kull biċċa mnaqqxa b'mod fin b'disinji ġeometriċi jew b'xbihat ta' allat, allat nisa, ħlejjaq mitiċi u bhejjem. Is-soqfa—ġeneralment miksija b'madum tat-tafal u xi drabi indurati bid-deheb—jonqsu gradwalment fid-daqs hekk kif jitilgħu lejn l-ogħla saqaf, li jkun inkurunat b'pinnaklu tad-deheb. Il-bażi tipikament tikkonsisti f'terrazzi rettangolari magħmula minn ġebel imnaqqax b'sengħa kbira, u d-daħla spiss tkun protetta minn skulturi tal-ġebel li jirrappreżentaw figuri tradizzjonali. Is-sengħa fil-bronż u r-ram—viżibbli fi skulturi ta' divinitajiet u bhejjem, f'dekorazzjonijiet tal-bibien u t-twieqi, f’pinnakli tal-bini u f'oġġetti ta' kuljum—hija mill-aqwa wkoll. L-aktar tradizzjoni tal-pittura Nepali żviluppata hija dik tal-pittura Buddisti Tibetana magħrufa bħala thangka jew paubha, ipprattikata fin-Nepal minn patrijiet Buddisti u artiġjani tal-poplu Newar. It-Tempju ta' Changu Narayan, mibni għall-ħabta tar-raba’ seklu WK, jiftaħar b’dak li forsi huma l-aqwa eżempji tas-sengħa Nepali fl-injam. Il-Pjazez Durbar ta' Kathmandu, Patan u Bhaktapur jirrappreżentaw il-quċċata tal-arti u l-arkitettura Nepali, u juru sengħa fl-injam, fil-metall u fil-ġebel li ġiet ipperfezzjonata tul elfejn sena. It-tieqa "ankhijhyal", li tippermetti veduta f'direzzjoni waħda tad-dinja ta' barra, hija eżempju ta' sengħa unika tal-injam Nepaliża li tinsab kemm f'bini domestiku kif ukoll pubbliku, kemm jekk antik kif ukoll modern. Ħafna kulturi jżebgħu l-ħitan tad-djar tagħhom b'disinji regolari, figuri ta' allat u bhejjem, u simboli reliġjużi; oħrajn jżebgħuhom b'kuluri solidi, ħafna drabi jużaw tafal jew ħamrija sewda li tikkuntrasta mal-ħamrija safra jew il-ġebla tal-ġir. Is-soqfa ta' strutturi reliġjużi u domestiċi għandhom sporġenzi sinifikanti, preżumibbilment biex jipprovdu protezzjoni mix-xemx u x-xita. L-injam fi strutturi domestiċi huwa minqux fin, bħal dak tal-kontropartijiet reliġjużi tagħhom. Is-serq kulturali huwa kriżi fin-Nepal, minkejja l-isforzi biex jiġi miġġieled. === Letteratura u arti tal-ispettaklu === [[File:Bhanu Bhakta Acharya (1814-1869) author.jpg|thumb|Bhanubhakta Acharya, kittieb Nepali li traduċa l-epopea antika Ħindu Ramayana għal-lingwa Nepali.]] Il-letteratura tan-Nepal kienet marbuta mill-qrib ma' dik tal-bqija tal-Asja t’Isfel sakemm il-pajjiż ingħaqad fi renju modern. Ix-xogħlijiet letterarji — miktuba bis-Sanskrit minn qassisin Brahmins edukati, li wħud minnhom kienu bbażati f'Varanasi — kienu jinkludu testi reliġjużi u leġġendi dwar rejiet, allat u demonji. L-eqdem test li għadu jeżisti bil-lingwa Nepaliża jmur lura għas-seklu 13; madankollu, apparti minn materjal epigrafiku, ma nstabet l-ebda letteratura Nepaliża ta' qabel is-seklu 17. Il-letteratura Newar tmur lura kważi 500 sena. L-istorja moderna tal-letteratura Nepaliża tibda b'Bhanubhakta Acharya (1814–1868), li kien l-ewwel wieħed li kiteb xogħlijiet sinifikanti u influwenti bil-lingwa Nepaliża — lingwa aċċessibbli għall-mases — l-aktar notevoli fosthom il-*Bhanubhakta Ramayana*, traduzzjoni tal-epika antika Ħindu. Lejn l-aħħar tas-seklu 19, Motiram Bhatta ppubblika edizzjonijiet stampati tax-xogħlijiet ta' Acharya; permezz tal-isforzi tiegħu, huwa popolarizza l-letteratura bil-lingwa Nepaliża u mexxieha lejn il-modernità. Sa nofs is-seklu 20, il-letteratura Nepaliża ma baqgħetx limitata għat-tradizzjonijiet letterarji Ħindu. Influwenzati mit-tradizzjonijiet letterarji tal-Punent, il-kittieba ta' dak iż-żmien bdew jipproduċu xogħlijiet li kienu jindirizzaw kwistjonijiet soċjali kontemporanji, filwaqt li ħafna oħrajn komplew jarrikkixxu t-tradizzjonijiet poetiċi Nepaliżi b’poeżija Nepaliża awtentika. Il-letteratura Newar ukoll ħarġet bħala tradizzjoni letterarja ewlenija. Wara l-wasla tad-demokrazija fl-1951, il-letteratura Nepaliża ffjorixxiet, u bdew jiġu prodotti xogħlijiet letterarji f’ħafna lingwi oħra. Il-letteratura Nepaliża kompliet timmodernizza ruħha; f’dawn l-aħħar snin, ġiet influwenzata bil-qawwa mill-esperjenza tan-Nepal wara l-gwerra ċivili kif ukoll mit-tradizzjonijiet letterarji globali. Maruni, Lakhey, Sakela, Kauda u Tamang Selo huma eżempji ta' mużika u żfin tradizzjonali tan-Nepal li ġejjin mir-reġjuni muntanjużi tal-pajjiż. L-industrija tal-films tan-Nepal hija magħrufa bħala "Kollywood." L-Akkademja tan-Nepal hija l-istituzzjoni ewlenija għall-promozzjoni tal-arti u l-kultura fin-Nepal, u twaqqfet fl-1957. === Ħwejjeġ === [[File:Bhoto jatra.jpg|thumb|Raġel tan-Nepal liebes Daura-Suruwal, kowt, u topi ta' Dhaka juri l-bhoto waqt il-festival Bhoto Jatra.]] Minn żminijiet antiki sal-era moderna, l-ilbies tradizzjonali l-aktar komuni fin-Nepal, kemm għall-irġiel kif ukoll għan-nisa, kien jikkonsisti f'biċċa drapp imgeżwra mal-ġisem. Għan-nisa, dan l-ilbies evolva maż-żmien fis-sari — biċċa drapp waħda twila, magħrufa li tkejjel sitt jards u li hija wiesgħa biżżejjed biex tgħatti l-parti t’isfel tal-ġisem. Is-sari jintrabat mal-qadd, jitgeżwer madwar il-parti t’isfel tal-ġisem, u mbagħad jitħalla jaqa’ fuq l-ispalla. Fil-forma aktar moderna tiegħu, jintuża biex jgħatti r-ras — u xi kultant il-wiċċ — bħal velu, partikolarment fir-reġjun tat-Terai. Jintlibes flimkien ma' dublett ta' taħt (petticoat) u jiddaħħal fiċ-ċinturin tad-dublett biex jibqa' f'postu sew. Jintlibes ukoll ma’ bluża, jew cholo, li sservi bħala l-ilbies ewlieni għall-parti ta' fuq tal-ġisem; it-tarf tas-sari li jkun imdendel fuq l-ispalla jaħbi l-kontorni tal-parti ta' fuq tal-ġisem u jgħatti ż-żona tal-qadd. Il-kombinazzjoni ta' *cholo* u sari saret l-ilbies preferut għal okkażjonijiet formali, ambjenti uffiċjali u laqgħat festivi. Fil-forma l-aktar tradizzjonali tiegħu — meta jintlibes waqt attivitajiet ta' kuljum, xogħol tad-dar jew xogħol manwali — jidher bħala fariya jew *gunyu*; dawn ġeneralment ikunu iqsar u idjaq minn sari standard u jitgeżwru għalkollox madwar il-parti t’isfel tal-ġisem. Għall-irġiel, biċċa drapp simili iżda iqsar — ​​id-*dhoti* — isservi bħala ilbies għall-parti t’isfel tal-ġisem; din ukoll titkebbeb madwar il-qadd. Fost l-Arjani, id-drapp jitkebbeb darba madwar kull riġel qabel ma jgħaddi minn bejn ir-riġlejn u jiddaħħal sew fil-parti ta' wara. Id-*dhoti* u l-varjanti tiegħu — li ​​normalment jintlibsu fuq langauti — jiffurmaw l-ilbies għall-parti t'isfel tal-ġisem fl-ilbies tradizzjonali tal-popli Tharu, Gurung u Magar, kif ukoll tal-poplu Madheshi, fost oħrajn. Forom oħra ta' ilbies tradizzjonali li ma jinvolvux ħjata jew tfassil jinkludu l-patukas (strixxa drapp imkebba sewwa madwar il-qadd bħal faxxa — parti mill-biċċa l-kbira tal-ilbiesi tradizzjonali tan-Nepal u li spiss iżżomm khukuri meta tintlibes mill-irġiel); xalpi bħal pachhyauras u majetros; xalli bħall-ga tan-Newar u l-khata tat-Tibet; ghumtos (velijiet tal-għarusa); u tipi varji ta' turbani — xalpi li jintlibsu madwar ir-ras għal raġunijiet tradizzjonali jew għall-protezzjoni mix-xemx jew mill-kesħa — magħrufa bħala pheta, pagri jew sirpau. Sal-bidu tal-ewwel millennju W.K., l-ilbies komuni tan-nies tal-Asja t'Isfel kien jikkonsisti f'biċċiet tad-drapp mhux meħjuta. Il-wasla tal-Kushans mill-Asja Ċentrali, għall-ħabta tas-sena 48 WK, għamlet popolari l-ilbies maqtugħ u meħjut fi stil tipiku tal-Asja Ċentrali. L-aktar forma sempliċi ta' ilbies meħjut hija l- bhoto (vesta rudimentali), li tintlibes kemm mis-subien kif ukoll mill-bniet; tradizzjonalment, dan huwa l-uniku ilbies li jilbsu t-tfal sakemm jilħqu l-età adulta u jibdew jilbsu ħwejjeġ tal-kbar—kultant waqt ċerimonja ta' tranżizzjoni, bħaċ-ċerimonja gunyu-choli għall-bniet Ħindu. L-irġiel ikomplu jilbsu l-bhoto anke meta jikbru. Għall-parti ta' fuq tal-ġisem, l-irġiel tipikament jilbsu vesta bħall- *bhoto* jew qmis tat-tip *kurta*, bħad-daura—qmis twila b'għeluq doppju fuq quddiem u għonq magħluq, li fiha ħames tiwi u tmien rbitiet biex titwaħħal mal-ġisem. Is-suruwal—kelma li tfisser sempliċiment "qalziet"—iservi bħala alternattiva għad-dhoti, il-kachhad (li jilbsuh in-nies tal-poplu Magar), jew il- lungi (li jilbsuh in-nies tal-poplu Tharu), u fi żminijiet aktar reċenti saħansitra ħa posthom; tradizzjonalment, ikun wiesa’ ħafna ’l fuq mill-irkopptejn iżda jidjieq ’l isfel biex jiġi mwaħħal mal-għekiesi, u jintrabat mal-qadd permezz ta' qafla. Il-blużi moderni tat-tip cholo, li jintlibsu mas-saris, normalment ikollhom kmiem qosra, buttuna waħda, u ma jgħattux iż-żona tal-qadd. Il-verżjoni tradizzjonali, magħrufa bħala chaubandi cholo, tixbaħ lid-daura: ikollha kmiem twal, għeluq doppju fuq quddiem bi tiwi u rbitiet, u tinżel sal- patuka (faxxa tal-qadd), u b'hekk tgħatti ż-żona tal-qadd. Id-daura-suruwal u l- gunyu-cholo servew bħala l-ilbies nazzjonali għall-irġiel u n-nisa rispettivament sal-2011, meta din id-denominazzjoni tneħħiet biex jiġi eliminat kull favoritizmu. L-ilbies tradizzjonali għal ħafna gruppi etniċi Pahari jikkonsisti fid- daura-suruwal (jew ilbies simili) flimkien ma' patuka, dhaka topi (beritta), u kiswa ta' fuq (kowt) għall-irġiel; u l-gunyu-cholo (jew xi ħaġa simili) flimkien ma' patuka u, għan-nisa, xi kultant xalpa tar-ras. Għal ħafna gruppi oħra, l-ilbies tradizzjonali tal-irġiel jikkonsisti f'qmis jew vest flimkien ma' *dhoti*, kachhad jew lungi. Fir-reġjuni għoljin tal-Ħimalaja, l-ilbies tradizzjonali huwa influwenzat ħafna mill-kultura Tibetana. In-nisa Sherpa jilbsu ċ-chuba flimkien mal-fardal pangi, filwaqt li l-irġiel Sherpa jilbsu qomos bi kmiem twal u għenuq għoljin u iebsin — magħrufa bħala tetung — taħt iċ-chuba. Il-kpiepel Tibetani Xamo Gyaise tas-Sherpa, id-dhaka topi li jilbsu l-irġiel Pahari, u l-kpiepel tondi tat-Tamang huma fost l-aktar tipi distintivi ta' xedd ir-ras. In-nisa Ħindu miżżewġin jilbsu tika, sindoor, pote (ġiżirajjen biż-żibeġ) u brazzuletti ħomor. Huwa komuni li jilbsu dehbijiet tad-deheb u tal-fidda—kultant inkrustati b'ħaġar prezzjuż. Id-dehbijiet tad-deheb jinkludu l-*mangalsutras* u t-*tilaharis* li jilbsuhom il-Ħindu flimkien mal-pote; is-samyafung (fjura kbira tad-deheb li tintlibes fuq ir-ras) u n-nessey (imsielet kbar u ċatti tad-deheb) li jilbsuhom in-nies tal-poplu Limbu; kif ukoll is-sirphuli, is-*sirbandhi* u ċ-chandra li jilbsuhom in-nies tal-poplu Magar. In-nisa tal-poplu Tharu jistgħu jilbsu sa sitt kilogrammi ta' dehbijiet tal-fidda, inklużi l-*mangiya* (li tintlibes fuq ir-ras), it-*tikuli* (fuq il-forehead), u l-*kanseri* u t-tikahamala (madwar l-għonq). Il-moda fin-Nepal inbidlet b’mod sinifikanti matul l-aħħar 50 sena. Fiż-żoni urbani, is-sari qed jintuża dejjem inqas bħala ilbies ta' kuljum u qed isir ilbies riżervat għal okkażjonijiet formali. Il-kurta suruwal tradizzjonali rarament jintlibes minn nisa żgħażagħ, li dejjem aktar jippreferu l-jeans. Id-*dhoti* spiċċa l-aktar bħala ilbies ċerimonjali għax-xamani u għall-qassisin Ħindu. === Kċina === [[File:Nepali dal-bhat-tarkari.jpg|thumb|"Dal-bhat thali" li tikkonsisti f’ross mgħolli, soppa tal-għads, ħaxix aħdar imqalli, kari tal-ħaxix, jogurt, "papad" u insalata tal-ħaxix.]] Il-kċina tan-Nepal tinkludi varjetà wiesgħa ta' stili ta' tisjir reġjonali u tradizzjonali. Minħabba d-diversità fit-tipi ta' ħamrija, fil-klima, fil-kultura, fil-gruppi etniċi u fl-okkupazzjonijiet, dawn il-kċejjen ivarjaw b'mod sinifikanti, billi jagħmlu użu minn ħwawar, ħxejjex aromatiċi, ħaxix u frott disponibbli lokalment. L-Iskambju Kolombjan introduċa l-patata, it-tadam, il-qamħirrum, il-karawett, il-ġewż tal-anakardju, l-ananas, il-gwava u—fuq kollox—il-bżar jaħraq (chili peppers) fl-Asja t’Isfel; dawn kollha saru ikel bażiku. Iċ-ċereali mkabbra fin-Nepal, flimkien mal-istaġuni tat-tħawwil u r-reġjuni tagħhom, jikkorrispondu fil-biċċa l-kbira maż-żmien tal-monsuni u mal-varjazzjonijiet fl-altitudni. Ir-ross u l-qamħ jiġu kkultivati ​​primarjament fil-pjanuri ta' Terai u fil-widien imsaqqija sew, filwaqt li l-qamħirrum, il-millieġ, ix-xgħir u l-qamħ saraċin jitkabbru l-aktar fl-għoljiet li huma aktar niexfa u inqas fertili. Ikla tipika tan-Nepal tikkonsisti f’xi tip ta' qamħ jew ċereali msajjar sempliċiment, akkumpanjat minn platti b'togħma rikka u li joffru sens ta' kumdità. Dawn tal-aħħar jinkludu l-għads, il-legumi u l-ħaxix, li spiss jiġu mħawwra bil-ġinġer u t-tewm, jew b’taħlitiet aktar elaborati ta' kosbor, kemmun, żagħfran (turmeric), kannella, kardamomu, jimbu u ħwawar oħra. Is-soltu tiġi servuta fuq trej, jew thali, b'post ċentrali għaċ-ċereali msajjar u skutelli żgħar għall-akkumpanjamenti l-oħra. Dawn l-elementi jingħaqdu flimkien billi jitħalltu direttament—bħar-ross u l-għads—jew billi wieħed ikebbeb element—bħall-ħobż—madwar ieħor, bħall-ħaxix imsajjar. Id-Dal-bhat, li għandu r-ross imsajjar bil-fwar bħala l-bażi tiegħu, huwa l-aktar eżempju komuni, u spiss ikun akkumpanjat minn prodotti tal-ħalib u kultant mil-laħam. Il-ħobż ċatt tal-qamħ bla ħmira magħruf bħala *chapati* kultant jieħu post ir-ross, speċjalment f’Terai, filwaqt li d-Dhindo—ippreparat billi tgħalli d-dqiq tal-qamħirrum, tal-millieġ jew tal-qamħ saraċin fl-ilma waqt li tħawwad kontinwament u żżid id-dqiq sakemm tinkiseb konsistenza ħoxna u kważi solida—huwa s-sostitut ewlieni fiż-żoni tal-għoljiet u tal-muntanji. It-Tsampa, dqiq magħmul mix-xgħir inkaljat jew ipproċessat apposta, huwa l-ikel bażiku fir-reġjuni għoljin tal-Ħimalaja. Madwar in-Nepal kollu, il-*Gundruk*—ħaxix bil-weraq li jiġi ffermentat u mbagħad imnixxef fix-xemx—iservi kemm bħala delikatezza kif ukoll bħ [[File:Plateful of Momo in Nepal.jpg|thumb|Dumplings Momo biċ-chutney]] Karatteristika notevoli tal-kċina Nepali hija l-eżistenza ta' diversi tradizzjonijiet kulinari veġetarjani distinti, li kull waħda minnhom tirrifletti l-istorja ġeografika u kulturali ta' dawk li jħaddnuhom. Huwa maħsub li l-emerġenza tal-ahimsa — jiġifieri l-evitar tal-vjolenza kontra kull forma ta' ħajja — fi ħdan ħafna ordnijiet reliġjużi fi stadju bikri tal-istorja tal-Asja t'Isfel (partikolarment fl-Induiżmu tal-Upanishads, fil-Buddiżmu u fil-Ġainiżmu) kienet fattur sinifikanti fil-firxa tal-veġetariżmu fost partijiet mill-popolazzjoni Induista u Buddista tan-Nepal, kif ukoll fost il-Ġainisti. Dawn il-gruppi spiss iħossu stmerrija qawwija għall-idea li jieklu l-laħam. Għalkemm il-konsum tal-laħam ras għal ras fin-Nepal huwa baxx, il-prevalenza tal-veġetariżmu mhijiex għolja daqs kemm hi fl-Indja; dan minħabba l-firxa tax-Xaktiżmu, tradizzjoni li fiha s-sagrifiċċju tal-annimali huwa karatteristika prominenti. [[File:Samaybaji.JPG|thumb|Samayabaji (kċina Newar)]] Il-kċina tan-Nepal għandha karatteristiċi distintivi li jiddistingwuha minn dik tal-ġirien tagħha fit-tramuntana u fin-nofsinhar. Il-curries tan-Nepal—li ġeneralment ikunu bbażati fuq it-tadam u eħfef—huma inqas jaħarqu mill-verżjonijiet Indjani bbażati fuq il-krema, filwaqt li l-momo (għaġina mimlija) tan-Nepal huma sinjuri fl-ispices meta mqabbla mal-verżjonijiet tat-tramuntana. Il-kċina Newar, waħda mit-tradizzjonijiet kulinari l-aktar sinjuri u influwenti tan-Nepal, hija aktar elaborata u varjata minn ħafna oħrajn, hekk kif żviluppat fil-Wied fertili u prosperu ta' Kathmandu. Ikla tipika Newar tista' tikkonsisti f'aktar minn tużżana platti, inklużi qmuħ, laħam, curries tal-ħaxix, chutneys u pickles. Eżempji notevoli jinkludu Kwanti (soppa tal-fażola mnibbta), chhwela (laħam imħawwar), chatamari (crepe tad-dqiq tar-ross), bara (patty tal-għads moqli), kachila (laħam ikkapuljat nej immarinat), samaybaji (li għandu r-ross imsawwat bħala l-element ewlieni), lakhaamari u yomari. Il-Juju dhau, jogurt ħelu li joriġina minn Bhaktapur, huwa wkoll rinomat. Il-kċina Thakali hija tradizzjoni oħra magħrufa sew li tgħaqqad flimkien influwenzi Tibetani u Indjani, u tuża firxa wiesgħa ta' ingredjenti—partikolarment ħxejjex aromatiċi u ħwawar. Fir-reġjun ta' Terai, il-Bagiya—għaġina tad-dqiq tar-ross b'mili ħelu—hija popolari fost il-popli Tharu u Maithil. Diversi komunitajiet f'Terai jippreparaw sidhara (ħut żgħir imnixxef fix-xemx imħallat mal-weraq tat-taro) u biriya (pejst tal-għads imħallat mal-weraq tat-taro) biex jaħżnuhom għall-istaġun tal-għargħar tal-monsun. Ħelu tradizzjonali jinkludi *Selroti*, kasaar, fini u chaku. Il-Pulau (pilaf) jew il-kheer (pudina ħelwa tar-ross) spiss iservu bħala l-platt ewlieni waqt il-festi. It-te u x-xorrox tal-butir (il-likwidu ffermentat li jibqa' wara li l-jogurt jiġi mħawwad biex isir il-butir) huma xorb komuni mhux alkoħoliku. Kważi l-komunitajiet Janajati kollha għandhom il-metodi tradizzjonali tagħhom stess għall-produzzjoni tal-alkoħol. *Raksi* (spirtu distillat tradizzjonali), jaand (birra tar-ross), tongba (birra tal-millieġ) u chyaang huma l-varjetajiet l-aktar magħrufa. == Sports u rikreazzjoni == [[File:Kathmandu Rangasaala(Football Stadium) (2).JPG|thumb|left|L-Istadium Dasharath Rangasala nbena mill-gvern tar-Renju tan-Nepal bejn l-1956 u l-1958 u għandu kapaċità ta' bejn 13,000 u 15,000 persuna.]] [[File:Nepali Fans.JPG|thumb|Il-partitarji tan-Nepal tal-cricket huma magħrufa għall-appoġġ entużjastiku ħafna tagħhom lit-tim nazzjonali.]] Sports indiġeni tan-Nepal bħal *dandi biyo* u *kabaddi* — li ​​sa ftit ilu kienu meqjusa bħala sports nazzjonali mhux uffiċjali — għadhom popolari fiż-żoni rurali. Minkejja diversi sforzi, l-istandardizzazzjoni u l-iżvilupp tad-*dandi biyo* għadhom ma ntlaħqux, filwaqt li l-*kabaddi* għadu fil-bidu nett tiegħu bħala sport professjonali fin-Nepal. Il-*Bagh-chal*, logħba tal-bord antika li huwa maħsub li oriġinat fin-Nepal, għadha popolari sal-lum u tista' tintlagħab fuq bordijiet imfassla bil-ġibs u bl-użu ta’ ċagħaq. Il-Ludo, is-Snakes and Ladders u l-carrom huma passatempi popolari; jintlagħab ukoll iċ-ċess. Il-volleyball ġie ddikjarat bħala l-isport nazzjonali tan-Nepal fl-2017. Logħob popolari fost it-tfal jinkludi verżjonijiet tal-logħba tal-qbid (tag), il-logħba tal-għadam (knucklebones), il-logħba tal-kwadri mal-art (hopscotch), Duck, Duck, Goose u lagori, filwaqt li l-blalen tal-ħġieġ (marbles), il-fuqqiegħ (spinning tops), ir-roti li jiġu mbuttati b'bastun u l-cricket fit-triq huma wkoll popolari fost it-tfal. L-istrixxi tal-lastku — jew strixxi maqtugħin mit-tubi ta' ġewwa tar-roti — iservu bħala tagħmir sportiv versatili għat-tfal tan-Nepal; dawn jistgħu jinġabru flimkien jew jintrabtu u jintużaw biex jintlagħbu logħob bħad-dodgeball, il-logħba tal-ħajt bejn is-swaba' (cat's cradle), il-*jianzi* u diversi logħob bil-ħabel tal-qbiż. [[File:Dasarath Stadium during 2022 SAFF Women's Championship Final match.jpg|thumb|left|L-Istadium Dasharath Rangasala nbena mill-gvern tar-Renju tan-Nepal bejn l-1956 u l-1958 u għandu kapaċità ta' bejn 13,000 u 15,000 persuna.]] [[File:TU Stadium 2025.jpg|thumb|Il-Grawnd Internazzjonali tal-Cricket tal-Università ta' Tribhuvan inbena mill-Gvern tar-Renju tan-Nepal fl-1998, b'dimensjonijiet ta' 154 metru (168 jarda) b'132 metru (144 jarda).]] [[File:TU Cricket Stadium in 2025.jpg|thumb|left|Il-Grawnd Internazzjonali tal-Cricket tal-Università ta' Tribhuvan inbena mill-Gvern tar-Renju tan-Nepal fl-1998, b'dimensjonijiet ta' 154 metru (168 jarda) b'132 metru (144 jarda).]] [[File:Kirtipur Cricket Ground3.JPG|thumb|Il-Grawnd Internazzjonali tal-Cricket tal-Università ta' Tribhuvan inbena mill-Gvern tar-Renju tan-Nepal fl-1998, b'dimensjonijiet ta' 154 metru (168 jarda) b'132 metru (144 jarda).]] Il-futbol u l-cricket huma sports professjonali popolari. In-Nepal huwa kompetittiv fil-futbol fir-reġjun tal-Asja t'Isfel; għalkemm qatt ma rebaħ il-Kampjonat tas-SAFF, kiseb ċertu suċċess fil-Logħob tal-Asja t'Isfel. Ġeneralment, jikklassifika fl-inqas kwart tal-klassifika dinjija tal-FIFA. In-Nepal kiseb suċċess ukoll fil-cricket, fejn iżomm l-istatus ta' ODI u jikklassifika b'mod konsistenti fost l-aqwa 20 fil-klassifiki tal-ICC għall-ODI u t-T20I. Il-pajjiż kiseb suċċess ukoll fl-atletika u fl-arti marzjali, billi rebaħ bosta midalji fil-Logħob tal-Asja t'Isfel u xi wħud fil-Logħob tal-Asja. In-Nepal qatt ma rebaħ midalja Olimpika. Sports bħall-basketball, il-volleyball, il-futsal, il-lotta, il-bodybuilding kompetittiv u l-badminton qed jiksbu wkoll popolarità. In-nisa kisbu suċċess fil-futbol, ​​fil-cricket, fl-atletika, fl-arti marzjali, fil-badminton u fl-għawm. In-Nepal jipparteċipa wkoll b'plejers u timijiet nazzjonali f'diversi tournaments għal persuni b'diżabilità, b'mod partikolari fil-cricket għall-għomja kemm tal-irġiel kif ukoll tan-nisa. L-uniku grawnd internazzjonali tal-pajjiż huwa d-Dasarath Stadium, li jintuża għal diversi skopijiet u fejn it-timijiet nazzjonali tal-futbol tal-irġiel u tan-nisa jilagħbu l-logħbiet tagħhom f'darhom. Minn mindu twaqqaf it-tim nazzjonali, in-Nepal lagħab il-logħbiet tal-cricket f'darhom fit-Tribhuvan University International Cricket Ground. Il-Pulizija tan-Nepal, il-Forza tal-Pulizija Armata u l-Armata tan-Nepal huma l-aktar entitajiet li jipproduċu plejers nazzjonali; atleti li jaspiraw għal karriera sportiva spiss jingħaqdu ma' dawn il-forzi tas-sigurtà minħabba l-opportunitajiet sportivi superjuri li joffru. L-isport fin-Nepal huwa mfixkel minn nuqqas ta' infrastruttura u finanzjament, kif ukoll mill-korruzzjoni, in-nepotiżmu u l-indħil politiku. Ftit ħafna plejers jirnexxilhom jaqilgħu l-għajxien tagħhom bħala atleti professjonali. == Gallerija == <gallery> Kathmandu-Hanuman Dhoka-Nasal Chowk-08-Pancamukhi Hanuman Mandir-2013-gje.jpg|Kathmandu Pashupatinath-Menschen-10-Holzsammler-2013-gje.jpg|Pashupatinath Patan-Palast-Garten-16-Stele-2015-gje.jpg|Patan Bhaktapur-Palastplatz 01 mit Siddhilakshmi-Cyasilim-Bhupatindramalla-Saeule-Vatsala-Yaksheshvara-gje.jpg|Bhaktapur Gokyo surroundings-44-Mulde-2007-gje.jpg|Himalaya Cho La Tsho-14-2007-gje.jpg|Himalaya Mustang-Chhungkar-08-Choerten-2015-gje.jpg|Mustang Mustang-Lo Manthang to Tibetan border-38-Milka-Kuh-2015-gje.jpg|Mustang Mount Everest as seen from Drukair2 PLW edit.jpg|Mount Everest </gallery> <gallery> File:Nepal adm location map.svg|Mappa File:Nepal relief location map.jpg|Nepal Relief Mappa tal-Post File:Flag of Kathmandu.svg|Bandiera ta' Katmandu/Katmandú File:NepalKathmanduDistrictmap.png|Map displaying Village Development Committees in Kathmandu District, Katmandu/Katmandú (Motto: Il-wirt tiegħi, il-kburija tiegħi, Kathmandu tiegħi) File:Kathmandu District in Nepal 2015.svg|Distrett ta' Kathmandu (Nepaliż: काठमाडौं जिल्ला) huwa distrett li jinsab fil-Wied ta' Kathmandu, Provinċja ta' Bagmati tan-Nepal. Huwa wieħed mis-77 distrett tan-Nepal, għandu erja ta' 413.69 km² (159.7 mi²), u huwa l-aktar distrett b'popolazzjoni densa fin-Nepal b'1,081,845 abitant fl-2001, 1,744,240 fl-2011 u 2,017,532 fil-kwartieri ġenerali amministrattivi. tad-distrett ta 'Kathmandu jinsab f'Kathmandu. Il-belt għandha 21 uffiċċju postali li jimmaniġġjaw il-posta minn madwar il-pajjiż u lil hinn, u Kathmandu DPO għandha 44,600 bħala kodiċi postali għal servizzi ta 'kunsinna ta' posta internazzjonali bħal UPS jew DHL Couriers, eċċ. </gallery> <gallery> File:Bhaktapur durbar square.jpg|Bhaktapur Durbar Square, il-kumpless tal-palazz irjali, fl-1854, miżbugħa minn Henry Ambrose Oldfield (1822-1871). File:Sindhuli Fort 01.jpg|Sindhuli Gadhi Ruins (Distrett tal-lum Sindhuli, Provinċja ta' Bagmati, Nepal) File:Kirtipur swords.jpg|Xwabel mill-Battalja ta' Kirtipur ((Nepal bhasa bhasa: कीर्तिपुरयाउ युद्ध) seħħew fl-1767 waqt il-konkwista ta' Gorkha tan-Nepal, u kienet miġġielda fil-belt prinċipali ta' Kathman f'Bagha fil-Wied ta' Nepal va tempju File:Kathmandu 1811 high (cropped).jpg|L-orizzont ta' Kathmandu mimli pagoda fl-1811. File:Kathmandu durbar square.jpg|Kathmandu Durbar Square, fejn saret il-battalja ewlenija, kif deher fl-1852, miżbugħa minn Henry Ambrose Oldfield (1822-1871).. File:Jaya prakash malla.jpg|Jaya Prakash Malla (saltan 1736–1768), l-aħħar re ta' Kathmandu File:Capture of Magaer.jpg|Qbid ta' Magaer (il-lum ir-raħal ta' Maga fil-majjistral ta' Gyirong): xena mill-Kampanja Gurkha (Nepal) 1792, Il-Gwerra Sino-Nepaliż (Nepaliż: नेपाल-चीन युद्ध u ċ-Ċiniż), magħrufa wkoll bħala Waro the u-Ċiniż bħala l-Kampanja Gorkha (Ċiniż: 廓爾喀之役), kienet gwerra miġġielda bejn id-dinastija Qing taċ-Ċina u r-Renju tan-Nepal bejn l-1788 u l-1792. File:Anglo-Nepal war.jpg|Bhakti Thapa (isfar) imexxi l-armata Gurkhali tan-Nepal kontra l-forzi Brittaniċi, Anglo-Nepal Thapa (isfar) li jmexxi l-armata Gurkhali tan-Nepal kontra l-forzi Brittaniċi, Il-Gwerra Anglo-Nepaliż (नेपाल-अङ्ग्रेज युद 46 ta' Marzu), magħrufa wkoll bħala l-1 ta' Novembru 1818 ्ध – Gorkha File:Joppen1907India1805a.jpg|Mappa tal-Indja fl-1805 File:Bhimsen-thapa-painting.jpg|Bhimsen Thapa, Prim Ministru tan-Nepal mill-1806 sal-1837. File:Gurkha soldier 1815.jpg|Gwerrier Gorkhali. File:Battle of Jaithak.JPG|Pożizzjoni palisade tan-Nepaliż f'Jaithak File:Eight Gurkha men depicted in a British Indian painting, 1815.jpg|Suldati Gorkhali fl-1815 AD File:Sugauli treaty.jpg|It-truppi ta' Bhimsen Thapa, il-lemin, f'Segauli, 1816, b'moskets Bess Brown Pattern ta' l-Indja u bayonets chupi. File:Sugauli Treaty cessions.png|It-Trattat ta' Sugauli tal-4 ta' Marzu 1816. Kien fl-interess ta' Ochterlony li jikkonkludi l-kampanja malajr minħabba l-avviċinament tal-istaġun tad-deni tal-aul, iżda wkoll minħabba li bosta mit-truppi Ewropej tiegħu kienu qed ibatu mid-diżinterija. File:Ilngurkhas1858.jpg|Gurkahs tas-66 Reġiment bil-kostum nazzjonali tagħhom File:Francis Edward Rawdon, Marquess of Hastings.jpg|Francis Edward Rawdon, Markiż ta' Hastings, Gvernatur Ġenerali tal-Indja mill-1813 sal-1823. File:Officer and Private, 40th Foot, 1815.jpg|Uffiċjal u suldat, l-40 Reġiment tal-Marda Brittaniċi, 1815 File:Nepal-Tibet Treaty of 1856.jpg|It-Trattat ta' Thapathali (Ċiniż: 藏尼條約) kien trattat iffirmat bejn il-gvern Tibetan ta' Ganden Phodrang (dak iż-żmien protettorat tad-dinastija Qing) u r-Renju tan-Nepal f'Thapathali Durbar f'Kathmandu, il-kapitali tan-Nepal, wara n-Nepal. -Gwerra tat-Tibet (1855–1856). F'Jannar 1856, grupp rappreżentattiv mit-Tibet (flimkien ma' ambaxxatur Ċiniż) ġie Kathmandu biex jiddiskuti t-trattat. Wara diskussjoni twila, il-grupp rappreżentattiv fl-aħħar iffirma trattat fl-24 ta' Marzu. </gallery> <gallery> File:Nepal army-Basantapur darbar square3.JPG|Guruju Paltan (kumpanija tal-infanterija ċerimonjali) tal-Armata tan-Nepal bl-uniformi tradizzjonali File:Kukri, karda & chakmak.jpg|Khukuri, Karda u Chakmak. Khukuri hija l-arma simbolika tal-armata tan-Nepal File:Kukri.jpg|Il-Khukuri hija l-arma u l-għodda tradizzjonali tal-Gurkhas. File:Nepali soldiers Le Bon 1885.jpg|Suldati Nazzjonali tan-Nepal minn Gustave Le Bon, 1885 File:Nepal Army Special Forces.jpg|Suldati tal-Armata tan-Nepal f'Jum l-Armata </gallery> ==Referenzi== {{Referenzi}} {{Asja}} [[Kategorija:Nepal| ]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Asja]] [[Kategorija:Pajjiżi interkjużi]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1768]] 121y1w3jbeqz73rwdshad2a75eb3w4u 331783 331782 2026-08-26T05:16:28Z ĠanniĠuzeppi 27231 /* Monarkija Assoluta, Demokratizzazzjoni u Gwerra Ċivili (1951–2008) */ 331783 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika Federali Demokratika tan-Nepal |isem_nattiv = सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल<br />''Sanghiya Loktāntrik Ganatantra Nepāl'' |isem_komuni = Kirġiżistan |stampa_bandiera = Flag of Nepal.svg |stampa_emblema =Emblem of Nepal.svg |tip_simbolu = Emblema |daqs_simbolu = 125px |stampa_mappa = Nepal (orthographic projection).svg |stampa_mappa2 = Map of Nepal (Political and Administrative).jpg |deskrizzjoni_mappa = <small>Pożizzjoni tan-Nepal (aħdar)</small> |ħolqa_bandiera = Bandiera tan-Nepal |ħolqa_emblema = Emblema tan-Nepal |ħolqa_demografija = Demografija tan-Nepal |mottu_nazzjonali = जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी <small>([[Sanskrit]])<br/>''Janani Janmabhoomischa Swargadapi Gariyasi''</small> |innu_nazzjonali = ''[[Sayaun Thunga Phool Ka|Sayaun Thunga Phulka]]''<br/><small>''Magħmula minn Mijiet ta' Fjuri''</small> |lingwi_uffiċjali = [[lingwa Nepali|Nepali]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Kathmandu]] |latd=27 |latm=42 |latNS=N |lonġd=85 |lonġm=19 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[Kathmandu]] |leġislatura = [[Assemblaġġ kostitwenti]] |tip_gvern = [[Repubblika parlamentari]] [[Repubblika federali|federali]] |titlu_kap1 = [[President tan-Nepal|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru tan-Nepal|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Ram Chandra Paudel]] |isem_kap2 = [[Balen Shah]] |poż_erja = 95 |erja_km2 = 147,181 |erja_mi_kw = 56,827 |perċentwal_ilma = 2.8 |sena_stima_popolazzjoni = 28,982,771 |stima_popolazzjoni = 2016 |poż_stima_popolazzjoni = <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 26,494,504 |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011 |densità_popolazzjoni_km2 = 180 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 518 |poż_densità_popolazzjoni = 62 |sena_PGD_PSX = 2013 |PGD_PSX = $62.384 biljun<ref>http://databank.worldbank.org/data/download/GDP_PPP.pdf</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita =$2,310 |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2014 |IŻU = {{increase}} 0.548<ref name="HDI">{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |titlu=2015 Human Development Report |sena=2015 |data-aċċess=2015-12-15 |pubblikatur=United Nations Development Programme |lingwa=Ingliż}}</ref> |poż_IŻU = 145 |kategorija_IŻU =<span style="color:#e0584e;white-space:nowrap;">bax</span> |tip_sovranità = [[Unifikazzjoni tan-Nepal|Unifikazzjoni]] |avveniment_stabbilit1 = Renju iddikjarat |data_stabbilit1 = 25 ta' Settembru 1768 |avveniment_stabbilit2 = Stat iddikjarat |data_stabbilit2 = 15 ta' Jannar 2007 |avveniment_stabbilit3 =Repubblika iddikjarata |data_stabbilit3 = 28 ta' Mejju 2008 |valuta = [[Rupee tan-Nepal]] |kodiċi_valuta = NPR |żona_ħin = [[Ħin Koordinat Universali|UTC]] |differenza_ħku = +05:45 |żona_ħin_legali = [[Ħin Koordinat Universali|UTC]] |differenza_żona_ħin_legali = +05:45 |cctld = [[.np]] |kodiċi_telefoniku = +977 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $19.921 biljun |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $743 |poż_PGD_nominali_per_capita = }} In-'''Nepal''' ([[lingwa Nepali|Nepali]]:नेपाल), uffiċjalment ir-'''Repubblika Federali Demokratika tan-Nepal''',<ref>{{ċita web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html|titlu=CIA&nbsp;– The World Factbook|pubblikatur=CIA|data-aċċess=2012-12-05|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20101229013308/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html|arkivju-data=2010-12-29|url-status=dead}}</ref> huwa [[pajjiż interkjuż]] fl-[[Asja t'Isfel]]. B'erja ta' 147,181 kilometri kwadri (56,827 mi kw) u b'popolazzjoni ta' madwar 27 miljun, in-Nepal huwa t-[[Lista ta' pajjiżi skont l-erja|93 l-akbar]] pajjiż mill-erja<ref>{{ċita web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|titlu=The World Factbook: Rank order population|pubblikatur=CIA|data-aċċess=2014-02-14|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|arkivju-data=2014-02-09|url-status=dead}}</ref> u l-[[Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni|41 l-akbar]] pajjiż mill-popolazzjoni. Il-pajjiż huwa allokat fil-[[Ħimalajas]] u mill-[[Indja]] minn nofsinhar, mill-lvant, u mill-Punent. In-Nepal huwa separat mill-[[Bangladexx]] minn kuritur dejjaq Indjan ta' [[Kuritur Siliguri|Siliguri]] u mill-[[Butan]] minn stat ta' [[Sikkim]]. [[Kathmandu]] hija l-belt kapitali u l-akbar metropoli tal-pajjiż. == Etimoloġija == [[File:Nēpāla in the Allahabad Pillar inscription.jpg|thumb|"Nēpāla" fl-iskritt Brahmi tardiv, fl-iskrizzjoni tal-Kolonna ta’ Allahabad ta’ Samudragupta (350–375 WK).]] Qabel l-unifikazzjoni tan-Nepal, il-Wied ta' Kathmandu kien magħruf bħala n-Nepal. L-oriġini preċiża tat-terminu *Nepāl* mhijiex ċerta. In-Nepal jissemma f'testi letterarji Indjani tal-qedem li jmorru lura għar-raba' seklu W.K. Ma tistax tiġi stabbilita kronoloġija assoluta, ladarba anke l-eqdem testi jistgħu jinkludu kontribuzzjonijiet anonimi li jmorru lura għall-bidu tal-era moderna. L-isforzi tal-istudjużi biex jipproponu teorija plawżibbli huma mfixkla min-nuqqas ta' ħarsa ġenerali storika komprensiva u minn fehim insuffiċjenti tal-lingwistika jew tal-lingwi rilevanti Indo-Ewropej u Tibeto-Burmani. Skont il-mitoloġija Ħindu, in-Nepal jieħu ismu minn għaref Ħindu tal-qedem jismu Ne, magħruf ukoll bħala Ne Muni jew Nemi. Skont il-*Pashupati Purāna*, billi kienet art protetta minn Ne, iż-żona fil-qalba tal-Ħimalaja saret magħrufa bħala Nepāl. Skont in-*Nepāl Mahātmya*, Pashupati kien afda lil Nemi bil-protezzjoni tal-pajjiż. Skont il-mitoloġija Buddista, il-Bodhisattva Manjushri tbattal lag primordjali mimli sriep biex joħloq il-Wied tan-Nepal u pproklama li Adi-Buddha Ne kien se jieħu ħsieb il-komunità li stabbiliet ruħha hemmhekk; billi l-wied kien għal qalbu lil Ne, ingħata l-isem ta’ Nepāl. Skont il-*Gopalarājvamshāvali*, kompilata għall-ħabta tas-snin tmenin tas-seklu erbatax, in-Nepal jieħu ismu minn Nepa, ragħaj tal-baqar li waqqaf il-fergħa Nepaliżi tal-Abhiras. F'dan ir-rakkont, il-baqra li kien qed jaħleb fil-post fejn skopra l-Jyotirlinga ta' Pashupatinath kienet jisimha wkoll Ne. L-etimoloġija "Ne Muni" ġiet miċħuda minn viżitaturi Ewropej bikrin. L-Indologu Norveġiż Christian Lassen ippropona li *Nepāla* kienet kelma komposta minn *Nipa* (qiegħ ta’ muntanja) u *-ala* (forma mqassra ta’ *alaya*, li tfisser "abitazzjoni"), u għalhekk *Nepāla* kienet tfisser "abitazzjoni fil-qiegħ tal-muntanja." L-Indologu Sylvain Lévi qies it-teorija ta’ Lassen bħala waħda li ma tistax tiġi sostnuta, iżda ma ppropona l-ebda teorija tiegħu stess; huwa sempliċiment issuġġerixxa li jew *Newara* hija forma vernakulari tal-kelma Sanskrita *Nepala*, jew inkella *Nepala* hija forma Sanskritizzata tat-terminu etniku lokali. Il-fehma tiegħu sabet xi appoġġ, għalkemm ma ssolvix il-kwistjoni tal-etimoloġija. Ġie propost ukoll li *Nepa* hija għerq tat-tip Tibeto-Burman magħmul minn *ne* (baqar) u *pa* (gwardjan), fatt li jirrifletti li l-ewwel abitanti tal-wied kienu *gopalas* (rgħajja tal-baqar) u *mahispalas* (rgħajja tal-buflu). Suniti Kumar Chatterji kien jemmen li l-kelma "Nepal" oriġinat minn għeruq tat-tip Tibeto-Burman: *Ne*, li t-tifsira tagħha mhix ċerta (minħabba l-possibbiltajiet numerużi), u *pala* jew *bal*, li t-tifsira tagħhom intilfet għalkollox. == Storja == === Prestorja === Madwar 55,000 sena ilu, l-ewwel bnedmin moderni waslu fis-sottokontinent Indjan mill-Afrika. L-eqdem fdalijiet magħrufa ta’ bnedmin moderni fl-Asja t'Isfel imorru lura madwar 30,000 sena. L-eqdem evidenza arkeoloġika ta’ insedjamenti umani fin-Nepal tmur lura għal madwar l-istess perjodu. Wara s-sena 6500 QK, ħarġet evidenza tad-domestikazzjoni tal-għelejjel u tal-annimali għall-ikel, tal-bini ta’ strutturi permanenti, u tal-ħażna ta' surplus agrikolu f’Mehrgarh u f’siti oħra f’dik li llum hija l-Balochistan. Dawn l-iżviluppi gradwalment evolvew fiċ-Ċivilizzazzjoni tal-Wied tal-Indu, l-ewwel kultura urbana fl-Asja t’Isfel. F’Għoljiet Siwalik tad-distrett ta' Dang ġew skoperti siti preistoriċi li jmorru lura għall-perjodi Paleolitiku, Mesolitiku u Neolitiku. Huwa maħsub li l-ewwel abitanti tan-Nepal modern u taż-żoni biswit kienu nies assoċjati maċ-Ċivilizzazzjoni tal-Wied tal-Indu. Popli Dravidjani — li ​​l-istorja tagħhom tmur lura għal qabel il-bidu tal-Era tal-Bronż fis-sottokontinent Indjan (madwar is-sena 6300 QK) — jista’ jkun li għexu f’din iż-żona qabel il-wasla ta' gruppi etniċi oħra bħat-Tibeto-Burmani u l-Indo-Arjani. Sal-4000 QK, il-popli Tibeto-Burmani kienu waslu n-Nepal; huma waslu jew direttament minn fuq il-Ħimalaja mit-Tibet, jew inkella permezz tal-Mjanmar u l-Grigal tal-Indja, jew saħansitra permezz taż-żewġ rotot. Stella Kramrisch (1964) tinnota l-eżistenza ta’ substrat pre-Dravidjan u Dravidjan; dawn il-gruppi kienu preżenti fin-Nepal saħansitra qabel in-Newars, li kienu jiffurmaw il-maġġoranza tal-abitanti tal-qedem tal-Wied ta' Kathmandu. === Antik === [[File:Changunarayan photowalk-WLV-3897.jpg|thumb|left|Fil-kumpless tat-Tempju ta' Changu Narayan hemm iskrizzjoni fuq il-ġebel li tmur lura għas-sena 464 W.K.; din hija l-ewwel waħda tan-nepal sa mill-iskrizzjoni ta' Ashoka f'Lumbini (għall-ħabta tal-250 Q.K.).]] Madwar is-sena 600 QK, fir-reġjuni tan-Nofsinhar tan-Nepal u tat-Tramuntana tal-Indja bdew jitfaċċaw saltniet żgħar u konfederazzjonijiet ta' klanijiet. Minn waħda minn dawn—is-saltna ta' Shakya—ħareġ prinċep li aktar tard irrinunzja għall-istatus tiegħu biex jgħix ħajja axetika u sar magħruf bħala Gautama Buddha (li tradizzjonalment jitqiegħed fil-perjodu bejn il-563 u l-483 QK). Fis-sekli ta' wara, in-Nepal stabbilixxa ruħu bħala art ta' spiritwalità u post ta' kenn; kellu rwol sinifikanti fit-tixrid tal-Buddiżmu lejn l-Asja tal-Lvant permezz tat-Tibet u kkontribwixxa għall-preservazzjoni ta' manuskritti Ħindu u Buddisti. Għall-ħabta tal-250 QK, ir-reġjuni tan-nofsinhar kienu taħt l-influwenza tal-Imperu Maurya. L-Imperatur Mawrjan Ashoka għamel pellegrinaġġ lejn Lumbini — il-post fejn twieled il-Buddha skont it-tradizzjoni Buddista — u hemmhekk waqqaf kolonna; l-iskrizzjonijiet fuqha jimmarkaw il-bidu tal-istorja dokumentata tan-Nepal. Ashoka żar ukoll il-Wied ta' Kathmandu u bena monumenti biex ifakkar iż-żjara ta' Gautama Buddha f’dik iż-żona. Sas-seklu 4 WK, parti kbira min-Nepal kienet taħt l-influwenza tal-Imperu Gupta. Fil-Wied ta' Kathmandu, il-Kiratas ġew imbuttati lejn il-Lvant mil-Licchavis, u d-dinastija Licchavi telgħet fil-poter għall-ħabta tas-sena 400 W.K. Il-Licchavis bnew monumenti u ħallew warajhom sensiela ta' iskrizzjonijiet; l-istorja tan-Nepal matul dan il-perjodu hija rikostruwita kważi għalkollox abbażi tagħhom. Fis-sena 641, Songtsen Gampo tal-Imperu Tibetan bagħat lil Narendradeva lura lejn ir-renju Licchavi b’armata u ssottometta lin-Nepal. Sussegwentement, partijiet min-Nepal u mir-renju Licchavi waqgħu taħt l-influwenza diretta tal-Imperu Tibetan. Id-dinastija Licchavi bdiet tiddgħajjef lejn l-aħħar tat-tmien seklu u minflokha daħal il-ħakma tat-Thakuri. Ir-rejiet Thakuri ħakmu l-pajjiż sa nofs il-ħdax-il seklu W.K.; ftit li xejn huwa magħruf dwar dan il-perjodu, li spiss jissejjaħ il-"Perjodu tad-Dlam." === Medjevali === [[File:Sinja Valley, Karnali.jpg|thumb|left|Il-Wied ta' Sinja, meqjus bħala l-post tal-oriġini tar-Renju ta' Khasa u tal-lingwa Nepali.]] [[File:Patan Durbar Square-2644.jpg|thumb|Patan Durbar Square, waħda mit-tliet pjazez tal-palazz fil-Wied ta' Kathmandu, inbniet mid-dinastija Malla fis-seklu sbatax. Il-pjazez Durbar jirrappreżentaw il-quċċata ta' aktar minn millennju ta' żvilupp fl-arti u l-arkitettura tan-Nepal.]] Fil-ħdax-il seklu, fil-punent tan-Nepal ħareġ fil-beraħ imperu b'saħħtu tal-poplu Khas; fl-aqwa tiegħu, it-territorju tiegħu kien ikopri parti kbira mill-punent tan-Nepal kif ukoll partijiet mill-punent tat-Tibet u minn Uttarakhand, fl-Indja. Sas-seklu erbatax, l-imperu kien inqasam fil-*Baise rajyas* (li litteralment tfisser "22 stat"), li kienu assoċjati bejniethom b'mod laxk. Il-kultura u l-lingwa għonja tal-poplu Khas infirxu fin-Nepal kollu u saħansitra sa l-Indoċina fis-sekli ta' wara; il-lingwa tagħhom — li ​​aktar tard ingħatat l-isem ta' Nepali — saret il-*lingua franca* tan-Nepal u tar-reġjuni tal-Indja li jmissu miegħu. Fix-xlokk tan-Nepal, mal-fruntiera ma' Bihar, Simraungadh serviet bħala l-belt kapitali tal-Karnats ta' Mithila (jew Tirhut) għall-ħabta tas-sena 1100 W.K.; din baqgħet renju b'saħħtu għal aktar minn 200 sena, u għal perjodu anke ħakmet lil Kathmandu. Wara 300 sena oħra ta' ħakma Musulmana, Tirhut spiċċat taħt il-kontroll tas-Senas ta' Makwanpur. Fl-għoljiet tal-lvant, konfederazzjoni ta' prinċipati Kirat kienet tmexxi ż-żona li tinsab bejn Kathmandu u l-Bengal. Fil-Wied ta' Kathmandu, id-dinastija Malla — li ​​tidher fl-istorja tan-Nepal sa minn żminijiet antiki — stabbiliet ruħha f’Kathmandu u f'Patan f'nofs is-seklu 14. Għall-ewwel, il-Malla ħakmu l-wied taħt is-sovranità ta' Tirhut, iżda stabbilew renju indipendenti lejn l-aħħar tas-seklu 14 hekk kif Tirhut beda jitlef is-saħħa tiegħu. Matul dak l-istess perjodu, Jayasthiti Malla introduċa riformi soċjoekonomiċi estensivi. Sa nofs is-seklu 15, Kathmandu kienet kibret f’imperu b’saħħtu li, skont Kirkpatrick, kien jifrex minn Digarchi (jew Shigatse) fit-Tibet sa Tirhut u Gaya fl-Indja. Lejn l-aħħar tas-seklu 15, il-prinċpijiet Malla qasmu r-renju tagħhom f'erba' saltniet: Kathmandu, Patan u Bhaktapur fil-wied, u Banepa fil-lvant. Ir-rivalità għall-prestiġju bejn dawn is-saltniet aħwa wasslet għal fjuriment tal-arti u l-arkitettura fiċ-ċentru tan-Nepal, kif ukoll għall-bini tal-famużi Pjazez Durbar f’Kathmandu, Patan u Bhaktapur. Il-frammentazzjoni u n-nuqqas ta' fiduċja reċiproka bejniethom wasslu għall-waqgħa tagħhom lejn l-aħħar tas-seklu 18 u, fl-aħħar mill-aħħar, għall-unifikazzjoni tan-Nepal fi stat modern. Minbarra attakk devastanti fuq il-Wied ta' Kathmandu f’nofs is-seklu 14, in-Nepal baqa' fil-biċċa l-kbira tiegħu mhux affettwat mill-invażjoni Musulmana tal-Indja li bdiet fis-seklu 11. Matul il-perjodu tal-Mughal, kien hemm influss lejn in-Nepal ta’ Ħindù li kienu jappartjenu għall-kasti għoljin fl-Indja. Dawn malajr ħalltu kulturalment mal-poplu Khas, u sas-seklu 16, fin-Nepal kien hemm madwar 50 prinċipat immexxi minn Rajput, inklużi t-22 stat *Baisi* u—fil-lvant ta' dawn, fil-parti tal-punent u ċentrali tan-Nepal—l-24 stat *Chaubisi*. Bdiet tinfirex l-idea li n-Nepal kien baqa' l-bastjun veru tal-Ħinduwiżmu pur fi żmien meta l-kultura Indjana kienet ġiet influwenzata minn sekli ta’ ħakma Mughal, segwita mill-ħakma Brittanika. Gorkha, wieħed mill-istati *Baisi*, żviluppa fi saltna influwenti u ambizzjuża magħrufa għall-ġustizzja tagħha, wara li kienet ikkodifikat l-ewwel liġijiet ibbażati fuq il-Ħinduwiżmu fir-reġjun muntanjuż tan-Nepal. === Renju tan-Nepal (1768–2008) === [[File:Prithvi Narayan Shah.jpg|thumb|left|Prithvi Narayan Shah beda l-proċess tal-unifikazzjoni ta' dak li kellu jsir il-pajjiż modern tan-Nepal.]] [[File:Bhimsen-thapa-painting (cropped).jpg|thumb|Matul ir-renju ta' Bhimsen Thapa, in-Nepal laħaq il-quċċata tiegħu.]] [[File:Jung Bahadur Rana in 1887.jpg|thumb|left|Jung Bahadur Rana, li daħħal fis-seħħ politika barranija favur il-Brittaniċi.]] [[File:King Mahendra (cropped).png|thumb|Matul ir-renju tar-Re Mahendra, in-Nepal għadda minn perjodu ta' bidliet industrijali, politiċi u ekonomiċi.]] === Unifikazzjoni, espansjoni u konsolidazzjoni (1768–1846) === F'nofs is-seklu tmintax, Prithvi Narayan Shah, ir-Reta' Gorkha, beda proċess biex jgħaqqad dak li llum huwa n-Nepal. Huwa beda l-missjoni tiegħu billi kiseb in-newtralità tar-renji muntanjużi ġirien. Wara diversi battalji u assedji mdemmija — b'mod partikolari l-Battalja ta' Kirtipur — huwa rnexxielu jirbaħ il-Wied ta' Kathmandu fl-1769. Il-qawwa tal-Gurkha laħqet il-quċċata tagħha meta territorji li kienu jestendu mir-renji ta' Kumaon u Garhwal fil-punent sa Sikkim fil-lvant ġew taħt il-kontroll tan-Nepal. Tilwima mat-Tibet dwar il-kontroll tal-passaġġi fil-muntanji u l-widien interni ta' Tingri wasslet lill-Imperatur Qing taċ-Ċina biex jibda l-Gwerra Sino-Nepaliża, u b'hekk ġiegħel lin-Nepaliżi jirtiraw lejn il-fruntieri tat-tramuntana tagħhom stess. Ir-rivalità bejn ir-Renju tan-Nepal u l-British East India Company dwar il-kontroll ta' stati li jmissu man-Nepal eventwalment wasslet għall-Gwerra Anglo-Nepaliża (1815–16). Għall-ewwel, l-Ingliżi ssottovalutaw lin-Nepaliżi u sofrew telfiet kbar sakemm iddeċidew li jużaw aktar riżorsi militari milli kienu ħasbu li kellhom bżonn. Dan kien il-bidu tar-reputazzjoni tal-Gurkhas bħala suldati ħorox u bla ħniena. Il-gwerra ntemmet bit-Trattat ta' Sugauli, li permezz tiegħu n-Nepal ċeda t-territorji li kien għadu kif rebaħ. Fl-1846, inkixfet konspirazzjoni li wriet kif ir-reġina li kienet qed tmexxi kienet ippjanat li twaqqa’ lil Bir Narsingh Kunwar, mexxej militari li kien qed jikseb prominenza. Dan wassal għall-Massakru ta' Kot; konfronti armati bejn il-militar u uffiċjali leali lejn ir-reġina rriżultaw fl-eżekuzzjoni ta' mijiet ta' prinċpijiet u kapijiet madwar il-pajjiż. Bir Narsingh Kunwar ħareġ rebbieħ u waqqaf id-dinastija Rana, u sar magħruf bħala Jung Bahadur Rana. Ir-re spiċċa b’rwol simboliku biss, filwaqt li l-kariga ta' Prim Ministru saret waħda b'saħħitha u ereditarja. Ir-Rana kienu favur il-Brittaniċi b’mod sod u appoġġjawhom matul ir-Ribelljoni Indjana tal-1857 (u sussegwentement fiż-żewġ Gwerer Dinjija). Fl-1860, partijiet mir-reġjun tal-Punent ta' Terai ingħataw lin-Nepal mill-Brittaniċi bħala ġest ta' ħbiberija u rikonoxximent tal-assistenza militari pprovduta biex jinżamm il-kontroll Brittaniku fl-Indja matul ir-ribelljoni (żona magħrufa bħala *Naya Muluk*, jew "Pajjiż Ġdid"). Fl-1923, ir-Renju Unit u n-Nepal iffirmaw formalment ftehim ta' ħbiberija li ħa post it-Trattat ta' Sugauli tal-1816. Il-prattika Ħindu ta' Sati — fejn armla kienet tissagrifika ruħha fuq il-ħatab tal-funeral ta' żewġha — ġiet ipprojbita fl-1919, u l-iskjavitù ġiet abolita uffiċjalment fl-1924. ==== Monarkija Assoluta, Demokratizzazzjoni u Gwerra Ċivili (1951–2008) ==== [[File:Coat of arms of nepal in 1946.jpg|thumb|left|L-arma tar-Renju tan-Nepal (1946–1962)]] [[File:Flag of Nepal (1743–1962).svg|thumb|left|Bandiera tar-Renju tan-Nepal (1930–1962)]] [[File:Coat of arms of Nepal (1962–2008).svg|thumb|L-arma tar-Renju tan-Nepal (1962–2008)]] Il-partit tal-Kungress tan-Nepal irnexxielu jwaqqa' l-gvern u jistabbilixxi demokrazija parlamentari. Wara għaxar snin ta' taqbid għall-poter bejn il-monarka u l-gvern, ir-Re Mahendra (li rrenja mill-1955 sal-1972) daħħal fis-seħħ sistema Panchayat "mingħajr partiti" biex tmexxi n-Nepal. Il-partiti politiċi ġew ipprojbiti, u l-politiċi ġew mitfugħa l-ħabs jew sfurzati fl-eżilju. Il-gvern Panchayat immodernizza l-pajjiż permezz ta' riformi u l-iżvilupp tal-infrastruttura, iżda fl-istess waqt illimita l-libertajiet u impona ċensura stretta. Fl-1990, ir-Re Birendra (li rrenja mill-1972 sal-2001) qabel ma' riformi kostituzzjonali u mal-istabbiliment ta' demokrazija b'diversi partiti. Fl-1996, il-Partit Maoista nieda kampanja vjolenti, brutali u mdemmija bil-għan li jissostitwixxi l-monarkija parlamentari b’dittatorjat Maoista. Dan wassal għall-Gwerra Ċivili twila tan-Nepal u għall-mewt ta' aktar minn 16,000 persuna. Wara l-mewt tar-Re Birendra u tal-Prinċep Ereditarju Dipendra f’massakru fil-palazz irjali mwettaq minn Dipendra stess, ħu r-Re Birendra, Gyanendra, wiret it-tron fl-2001 u sussegwentement ħa f’idejh setgħat eżekuttivi sħaħ bil-għan li jrażżan personalment ir-ribelljoni Maoista. === Repubblika === In-Nepal sar stat sekulari u, fit-28 ta' Mejju 2008, ġie ddikjarat repubblika federali, u b’hekk temm l-istatus tiegħu ta’ żmien twil bħala l-uniku renju Ħindu fid-dinja. Wara għaxar snin ta' instabbiltà u kunflitt intern li raw żewġ elezzjonijiet għall-Assemblea Kostitwenti, il-kostituzzjoni l-ġdida ġiet ippromulgata fl-20 ta' Settembru, 2015, u stabbiliet lin-Nepal bħala repubblika demokratika federali maqsuma f'seba' provinċji. Is-Sibt, 25 ta' April, 2015, seħħ it-terremot tan-Nepal (magħruf ukoll bħala t-terremot ta' Gorkha), li ħasad il-ħajja ta’ 8,962 persuna u kkawża korrimenti lil 21,952 oħra fin-Nepal, l-Indja, Ċina u l-Bangladexx. It-terremot seħħ fil-11:56 (ħin standard tan-Nepal) b'kobor ta' 7.8 jew 8.1 Mw u intensità massima fuq l-iskala Mercalli ta' X (Estrema). Dan ikkawża ħsara enormi fin-Nepal, partikolarment f’żoni bħal Kathmandu, u l-mod kif il-gvern immaniġġja s-sitwazzjoni dak iż-żmien kien fqir u inadegwat. Bejn Marzu u Ġunju tal-2025, f'Kathmandu saru diversi protesti favur il-monarkija, li kienu jappellaw għar-restawrazzjoni tal-eks Renju tan-Nepal bl-eks Re Gyanendra bħala l-kap tiegħu. [[File:2025 Nepalese Gen Z protesters infront of Bharatpur mahanagarpalika office.jpg|thumb|Dimostranti u rvellużi rrabjati f'Kathmandu waqt il-protesti tal-Ġenerazzjoni Z fin-Nepal fl-2025.]] Fid-19 ta' Frar, 2025 — jum ta' festa pubblika li tfakkar ir-rivoluzzjoni tal-1951 — Shah għamel diskors permezz ta' vidjow li fih tkellem dwar il-frustrazzjoni mifruxa fir-rigward tal-gvern komunista. Għalkemm ma talabx b’mod espliċitu r-restawrazzjoni tal-monarkija, l-enfasi tad-diskors fuq l-għaqda u s-sagrifiċċju ġiet interpretata minn uħud bħala ħjiel ta' possibbli qawmien mill-ġdid tal-monarkija. Fid-9 ta' Marzu 2025, eluf ta' sostenituri laqgħu lil Shah malli wasal Kathmandu. Kelliema għall-partit monarkista Rastriya Prajatantra Party stqarret li l-parteċipazzjoni kbira "turi l-frustrazzjoni tal-poplu bil-gvern attwali u t-tfittxija tiegħu għal alternattiva għas-sistema eżistenti." F’Settembru 2025, protesti mifruxa kontra l-projbizzjoni tal-midja soċjali u l-inugwaljanza ekonomika wasslu għal taqlib li ħalla għexieren ta' mejtin u midruba, ikkawża ħsara fil-Parlament u f’bini ieħor, u wassal għar-riżenja tal-Prim Ministru KP Sharma Oli, li ħarab minn Kathmandu u fittex kenn mal-armata tan-Nepal. Bi tweġiba għall-kriżi, l-armata ħadet il-kontroll tas-sigurtà nazzjonali u bdiet taħditiet mal-mexxejja tal-protesti, li għażlu lill-eks Prim Imħallef Sushila Karki bħala Prim Ministru interim. Fis-27 ta' Marzu, 2026, Balendra Shah ħa l-ġurament tal-ħatra bħala Prim Ministru tan-Nepal wara r-rebħa kbira tal-partit tiegħu, ir-Rastriya Swatantra Party (RSP), fl-elezzjonijiet ġenerali demokratiċi li saru f’dak ix-xahar ta' Marzu. == Ġeografija == [[File:Nepal topo en.jpg|thumb|Mappa topografika tan-Nepal]] In-Nepal għandu forma li tixbah bejn wieħed u ieħor lil dik ta' trapeżojd; huwa twil madwar 800 kilometru (500 mil) u wiesa’ 200 kilometru (120 mil), b'erja ta’ 147,516 km² (56,956 mil kwadru). Jinsab bejn il-latitudnijiet 26° u 31° Tramuntana u l-lonġitudnijiet 80° u 89° Lvant. Il-proċessi ġeoloġiċi li sawru lin-Nepal bdew 75 miljun sena ilu, meta l-pjanċa Indjana — li ​​dak iż-żmien kienet parti mis-superkontinent tan-Nofsinhar magħruf bħala Gondwana — bdiet tiċċaqlaq lejn il-Grigal, imbuttata mill-espansjoni tal-qiegħ tal-oċean fil-Lbiċ tagħha u, aktar tard, fin-Nofsinhar u fix-Xlokk tagħha. Fl-istess ħin, il-qoxra oċeanika vasta ta' Tethys, li kienet tinsab fil-Grigal, bdiet tiżżerżaq taħt il-pjanċa Ewrasjatika (proċess magħruf bħala subduzzjoni). Dawn iż-żewġ proċessi, imħaddma minn kurrenti ta' konvezzjoni fil-mantell tad-Dinja, ħolqu l-Oċean Indjan u wasslu biex il-qoxra kontinentali Indjana gradwalment tiżżerżaq taħt l-Ewrasja, u b'hekk għollew il-katina muntanjuża tal-Ħimalaja. [[File:Everest kalapatthar crop.jpg|thumb|left|Il-Muntanja Everest, l-ogħla quċċata fid-Dinja, tinsab fin-Nepal.]] Ostakli li kienu qed jogħlew imblukkaw il-kanali tax-xmajjar u ħolqu lagi kbar; dawn il-lagi kissru d-digi naturali tagħhom madwar 100,000 sena ilu, u b'hekk iffurmaw widien fertili fiż-żona tal-għoljiet tan-nofs, bħall-Wied ta' Kathmandu. Fir-reġjun tal-punent, ix-xmajjar—li kellhom qawwa wisq kbira biex jiġu mwaqqfa—ħaffru wħud mill-aktar widien dojoq u fondi (gorges) fid-dinja. Eżatt fin-nofsinhar tal-muntanji tal-Ħimalaja li kienu qed jogħlew, il-moviment tal-pjanċi tektoniċi ħoloq depressjoni vasta li malajr imtliet b'sediment miġjub mix-xmajjar, u b'hekk iffurmat dik li llum hija l-Pjanura Indo-Ganġetika. In-Nepal jinsab kważi kollu kemm hu f'din iż-żona ta' ħabta bejn il-pjanċi; huwa jokkupa s-sezzjoni ċentrali tal-ark tal-Ħimalaja—kważi terz tat-tul totali tal-katina muntanjuża li jlaħħaq l-2,400 km (1,500 mil)—bi strixxa żgħira tat-tarf tan-nofsinhar tiegħu testendi sal-Pjanura Indo-Ganġetika u b’żewġ distretti fil-majjistral li jilħqu l-Plateau tat-Tibet. In-Nepal huwa maqsum fi tliet żoni fiżjografiċi ewlenin magħrufa bħala Himal, Pahad u Terai. Il-Himal hija r-reġjun muntanjuż miksi bil-borra li jinsab fil-Katina tal-Ħimalaja l-Kbira; din tifforma l-parti tat-tramuntana tan-Nepal. Hawnhekk jinsabu l-ogħla quċċati fid-dinja, inkluż il-Muntanja Everest (magħrufa bħala Sagarmatha bin-Nepaliż), li tilħaq għoli ta' 8,848.86 metru (29,032 pied). Aktar minn 340 persuna tilfu ħajjithom fuq il-Muntanja Everest, u huwa stmat li madwar 200 katavru għadhom jinsabu fuq il-muntanja. Uħud minn dawn il-katavri, li ppreservaw tajjeb, saru punti ta' referenza rikonoxxibbli tul ir-rotot stabbiliti għat-tlugħ. Hemm seba’ muntanji oħra li jaqbżu t-8,000 metru fl-għoli li jinsabu fin-Nepal jew tul il-fruntiera tiegħu mat-Tibet: Lhotse, Makalu, Cho Oyu, Kangchenjunga, Dhaulagiri, Annapurna u Manaslu. Il-Pahad hija r-reġjun muntanjuż li ġeneralment ma jkollux kopertura tas-silġ. L-għoli tal-muntanji jvarja bejn 800 u 4,000 metru (2,600 sa 13,100 pied), bi tranżizzjoni minn klimi subtropikali f’altitudni taħt l-1,200 metru (3,900 pied) għal klimi alpini f’altitudni ’l fuq minn 3,600 metru (11,800 pied). Il-Katina tal-Ħimalaja Minuri (Lesser Himalayan Range), li tilħaq għoli ta' bejn 1,500 u 3,000 metru (4,900 sa 9,800 pied), tifforma l-konfini tan-Nofsinhar ta' dan ir-reġjun; fit-Tramuntana ta' din il-katina jalternaw widien tax-xmajjar subtropikali u għoljiet. Id-densità tal-popolazzjoni hija għolja fil-widien iżda ferm aktar baxxa f’altitudni ’l fuq minn 2,000 metru (6,600 pied), u baxxa ħafna ’l fuq minn 2,500 metru (8,200 pied), fejn kultant tinżel il-borra fix-xitwa. Il-pjanuri baxxi tan-Nofsinhar, jew it-Terai, li jmissu mal-Indja, jiffurmaw parti mit-tarf tat-Tramuntana tal-Pjanura Indo-Gangetika. It-Terai huwa reġjun ta' art baxxa li jinkludi xi ktajjen muntanjużi. Dawn il-pjanuri ġew iffurmati u huma alimentati minn tliet xmajjar ewlenin tal-Ħimalaja—il-Koshi, in-Narayani u l-Karnali—kif ukoll minn xmajjar iżgħar li joriġinaw taħt il-linja tal-borra permanenti. Dan ir-reġjun għandu klima li tvarja minn subtropikali għal tropikali. L-aktar katina muntanjuża esterna tal-għoljiet ta’ qabel il-muntanji l-kbar—magħrufa bħala l-Għoljiet Sivalik jew il-Katina Churia, li tilħaq għoli ta' bejn 700 u 1,000 metru (2,300 sa 3,280 pied)—timmarka l-konfini tal-Pjanura Gangetika. Widien wesgħin u baxxi, magħrufa bħala l-Widien tat-Terai Intern (*Bhitri Tarai Upatyaka*), jinsabu fit-Tramuntana ta' dawn l-għoljiet f’diversi postijiet. [[File:Koppen-Geiger Map v2 NPL 1991–2020.svg|thumb|Il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen għan-Nepal]] Il-Pjanċa Indjana tkompli timxi lejn it-tramuntana relattivament għall-Asja b'rata ta' madwar 50 mm (2.0 pulzieri) fis-sena. Dan jagħmel lin-Nepal żona suxxettibbli għat-terremoti, u terremoti perjodiċi b'konsegwenzi devastanti joħolqu ostaklu sinifikanti għall-iżvilupp. L-erożjoni fil-Himalayas hija sors ewlieni ta' sediment li jispiċċa fl-Oċean Indjan. B'mod partikolari, ix-Xmara Saptakoshi ġġorr kwantità enormi ta' ħama 'l barra min-Nepal iżda tesperjenza tnaqqis drastiku fil-gradjent malli tasal f'Bihar, u dan jikkawża għargħar qawwi u bidliet fil-kors tagħha; konsegwentement, hija magħrufa bħala d-"Dulur ta' Bihar." Kull sena, matul l-istaġun tal-monsun, għargħar qawwi u valangi jikkawżaw imwiet u mard, jeqirdu artijiet agrikoli, u jipparalizzaw l-infrastruttura tat-trasport tal-pajjiż. In-Nepal għandu ħames żoni klimatiċi li bejn wieħed u ieħor jikkorrispondu mal-elevazzjoni. Iż-żoni tropikali u subtropikali jinsabu taħt l-1,200 metru (3,900 pied); iż-żona moderata tinsab bejn l-1,200 u l-2,400 metru (3,900 u 7,900 pied); iż-żona kiesħa tinsab bejn l-2,400 u t-3,600 metru (7,900 u 11,800 pied); iż-żona subartika tinsab bejn it-3,600 u l-4,400 metru (11,800 u 14,400 pied); u ż-żona artika tinsab 'il fuq mill-4,400 metru (14,400 pied). In-Nepal jesperjenza ħames staġuni: is-sajf, il-monsun, il-ħarifa, ix-xitwa u r-rebbiegħa. Il-Himalayas jimblokkaw l-irjieħ kesħin mill-Asja Ċentrali matul ix-xitwa u jiffurmaw il-konfini tat-tramuntana għall-mudelli tal-irjieħ tal-monsun. Konfini totali tan-Nepal: 3,159 km. === Bijodiversità === [[File:Land cover map of Nepal using Landsat 30 m (2010) data.jpg|thumb|left|Din il-mappa tal-kopertura tal-art tan-Nepal, li tuża data minn Landsat b’riżoluzzjoni ta’ 30 metru (2010), turi li l-kopertura tal-foresti hija t-tip dominanti ta' kopertura tal-art fin-Nepal.]] In-Nepal għandu diversità ta' pjanti u annimali kbira b’mod sproporzjonat meta mqabbel mad-daqs tiegħu. Il-pajjiż kollu kemm hu jifforma l-parti tal-punent taż-żona ta' importanza kritika għall-bijodiversità tal-Ħimalaja tal-Lvant u jiftaħar b’diversità bijokulturali notevoli. Id-differenzi kbar fl-elevazzjoni li nsibu fin-Nepal — li ​​jvarjaw minn 60 metru ’l fuq mil-livell tal-baħar fil-pjanuri ta' Terai sa 8,848 metru fil-Muntanja Everest — iwasslu għal varjetà ta' bijomi. In-Nepal tal-Lvant huwa aktar sinjur fil-bijodiversità minħabba preċipitazzjoni ogħla meta mqabbel mar-reġjuni tal-punent, fejn kundizzjonijiet ta' deżert artiku huma aktar komuni f’elevazzjonijiet ogħla. In-Nepal jospita 4.0% tal-ispeċi kollha tal-mammiferi, 8.9% tal-ispeċi tal-għasafar, 1.0% tal-ispeċi tar-rettili, 2.5% tal-ispeċi tal-anfibji, 1.9% tal-ispeċi tal-ħut, 3.7% tal-ispeċi tal-friefet, 0.5% tal-ispeċi tal-kamlijiet (moths), u 0.4% tal-ispeċi tal-brimb. Permezz tal-35 tip ta’ foresta u l-118-il ekosistema tiegħu, in-Nepal jipprovdi ħabitat għal 2% tal-ispeċi ta' pjanti bil-fjuri, 3% tal-pteridofiti, u 6% tal-brijofiti. [[File:Indian rhinoceros (Rhinoceros unicornis) 4.jpg|thumb|Ir-rinoċeront Indjan jgħix fil-mergħat sottotropikali tal-pjanuri ta' Terai.]] Il-kopertura tal-foresti fin-Nepal testendi għal 59,624 km² (23,021 mil kwadru)—jiġifieri 40.36% tal-erja totali tal-art tal-pajjiż—b'4.38% oħra tikkonsisti f'art miksija bl-arbuxxelli, u b’hekk l-erja totali relatata mal-foresti tilħaq l-44.74%; dan jirrappreżenta żieda ta' 5% mill-bidu tal-millennju ’l hawn. Fl-2019, il-pajjiż irreġistra punteġġ medju ta' 7.23/10 fl-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti (Forest Landscape Integrity Index), u kklassifika fil-45 post minn fost 172 pajjiż madwar id-dinja. Fil-pjanuri tan-nofsinhar, l-ekoreġjun tas-savanna u l-mergħat ta' Terai-Duar jinkludi wħud mill-itwal ħaxix fid-dinja, flimkien ma' foresti tas-siġar Sal, foresti tropikali dejjem ħodor, u foresti tropikali tax-xmajjar b'siġar li jitilfu l-weraq. Fl-għoljiet l-aktar baxxi (700 m – 2,000 m), huma komuni foresti mħallta subtropikali u temperati btsiġar li jitilfu l-weraq—li jinkludu prinċipalment is-siġar Sal (f’altitudnijiet aktar baxxi), Chilaune u Katus—kif ukoll foresti subtropikali tal-arżnu ddominati mill-arżnu Chir. L-għoljiet ta’ altitudni medja (2,000 m – 3,000 m) huma ddominati mis-siġar tal-ballut u r-rododendru. Foresti koniferi subalpini jkopru ż-żona bejn it-3,000 m u t-3,500 m, u huma ddominati mill-ballut (partikolarment fil-punent), iż-żnuber tal-Ħimalaja tal-Lvant, l-arżnu tal-Ħimalaja u l-hemlock tal-Ħimalaja; ir-rododendru huwa wkoll komuni. F’altitudnijiet ogħla minn 3,500 m fil-punent u 4,000 m fil-lvant, is-siġar koniferi jagħtu lok għal artijiet bl-arbuxxelli u mergħat alpini ddominati mir-rododendru. Fost is-siġar notevoli nsibu l-*Azadirachta indica* (neem)—li għandha proprjetajiet astringenti u tintuża ħafna fil-mediċina tradizzjonali tal-ħxejjex—u l-*Ficus religiosa* (peepal), siġra li tidher fuq siġilli antiki minn Mohenjo-daro u li taħtha, skont il-kanonku Pali, Gautama Buddha kiseb l-illuminazzjoni. Il-biċċa l-kbira tal-foresti subtropikali ta' siġar b'weraq wiesa' u dejjem ħodor fir-reġjun t’isfel tal-Ħimalaja joriġinaw mill-flora tal-perjodu Terzjarju tat-Tethys. Hekk kif il-pjanċa Indjana ħabtet mal-Ewrażja—proċess li fforma u għolla l-katina muntanjuża tal-Ħimalaja—il-flora Mediterranja ta' żoni aridi u semi-aridi ġiet imbuttata ’l fuq u adattat ruħha għall-klima aktar alpina matul l-40 sa 50 miljun sena ta' wara. Iż-żona ta' bijodiversità rikka tal-Ħimalaja kienet sit ta' skambju u taħlit kbir bejn speċi Indjani u Ewrażjatiċi matul il-perjodu Neoġeniku. Speċi waħda ta' mammiferu (il-ġurdien tal-għelieqi tal-Ħimalaja), żewġ speċi ta' għasafar u rettili, disa' speċi ta' anfibji, tmienja ta' ħut u 29 speċi ta' farfett huma endemiċi għan-Nepal. [[File:Lophophorus impejanus Zoo DU 2.jpg|thumb|left|Il-Monal tal-Ħimalaja (Danphe), l-għasfur nazzjonali tan-Nepal, ibejjet fl-għoli tal-Ħimalaja.]] In-Nepal huwa dar għal 107 speċi li l-IUCN ikklassifikat bħala mhedda: 88 speċi ta' annimali, 18-il speċi ta' pjanti, u speċi waħda mill-grupp tal-fungi jew protisti. Dawn jinkludu speċi fil-periklu ta' estinzjoni bħat-tigra tal-Bengal, il-panda l-aħmar, l-iljunfant tal-Asja, iċ-ċerva tal-musk tal-Ħimalaja, il-buflu tal-ilma selvaġġ u d-delfin tax-xmajjar tal-Asja t’Isfel, kif ukoll speċi li jinsabu f’periklu kritiku ta' estinzjoni bħall-gharial, il-Bengal florican u l-vultur b’dahru abjad (white-rumped vulture) — dan tal-aħħar wasal fix-xifer tal-estinzjoni wara li kiel karkassi ta' bhejjem li kienu ġew ikkurati bid-diclofenac. L-indħil tal-bniedem fl-ambjent naturali, li kien mifrux u devastanti mil-lat ekoloġiku matul l-aħħar deċennji, poġġa lill-ħajja selvaġġa tan-Nepal f'periklu kritiku. Bi tweġiba għal dan, is-sistema ta' parks nazzjonali u żoni protetti — li ​​kienet ġiet stabbilita għall-ewwel darba fl-1973 bl-approvazzjoni tal-Att dwar il-Parks Nazzjonali u l-Konservazzjoni tal-Ħajja Selvaġġa — ġiet estiża b'mod sinifikanti. Il-ħolqien ta' "ristoranti għall-vulturi," flimkien mal-projbizzjoni tal-użu veterinarju tad-diclofenac, wasslu għal żieda fin-numru ta' vulturi b'dahru abjad. Il-programm tal-forestrija komunitarja—li ra lil terz tal-popolazzjoni tal-pajjiż tipparteċipa direttament fil-ġestjoni ta' kwart tal-erja totali tal-foresti—saħħaħ l-ekonomiji lokali filwaqt li naqqas il-kunflitti bejn il-bnedmin u l-annimali selvaġġi. Il-programmi tat-tgħammir, flimkien ma' rondi militari megħjuna mill-komunità u miżuri stretti kontra l-kaċċa illegali u l-kuntrabandu, irnexxielhom prattikament jeliminaw il-kaċċa illegali tat-tigri u l-iljunfanti li jinsabu f’periklu kritiku ta' estinzjoni, kif ukoll tar-rinoċeronti li huma vulnerabbli (fost oħrajn), u dan wassal għal tkabbir kostanti fil-popolazzjoni tagħhom. In-Nepal jiftaħar b'għaxar parks nazzjonali, tliet riżervi għall-annimali selvaġġi, riżerva waħda għall-kaċċa, tliet żoni ta' konservazzjoni u ħdax-il żona ta' lqugħ (buffer zones)—li jkopru erja totali ta' 28,959.67 km² (11,181.39 mil kwadru), jew 19.67% tal-erja totali tal-art—filwaqt li għaxar artijiet mistagħdra huma rreġistrati taħt il-Konvenzjoni ta' Ramsar. In-Nepal kien ikklassifikat b’mod konsistenti fost l-aktar pajjiżi mniġġsa fid-dinja. == Gvern u politika == === Politika === [[File:Rt. Honourable Prime Minister Balendra Shah.jpg|thumb|Balen Shah,]] In-Nepal huwa repubblika parlamentari b'sistema ta' bosta partiti. === Il-Gvern === [[File:|thumb|]] [[File:|thumb|left|]] [[File:|thumb|]] In-Nepal huwa mmexxi skont il-Kostituzzjoni tan-Nepal. Din tiddefinixxi lin-Nepal bħala pajjiż b'karatteristiċi multi-etniċi, multilingwi, multireliġjużi u multikulturali, bl-aspirazzjonijiet komuni ta' nies li jgħixu f’reġjuni ġeografiċi diversi, li huma impenjati lejn u magħqudin b'rabta ta' lealtà lejn l-indipendenza nazzjonali, l-integrità territorjali, l-interess nazzjonali u l-prosperità tan-Nepal. Il-Gvern tan-Nepal jikkonsisti fi tliet fergħat: <gallery> File:Kathmandu-35.JPG|Singha Durbar File:Supreme Court of Nepal 01.jpg|Qorti Suprema File:Nepalese Constituent Assembly Building.jpg|Il-Parlament </gallery> * Fergħa Eżekuttiva: Il-forma ta' gvern hija sistema parlamentari federali, demokratika-repubblikana, b'sistema ta' bosta partiti u kompetittiva, ibbażata fuq maġġoranza sempliċi. Il-President jaħtar lill-mexxej tal-partit politiku li jkollu l-maġġoranza fil-Kamra tar-Rappreżentanti bħala Prim Ministru; din il-persuna tifforma l-Kunsill tal-Ministri, li jeżerċita l-poter eżekuttiv. * Leġiżlatura: Il-korp leġiżlattiv tan-Nepal, magħruf bħala l-Parlament Federali, jikkonsisti fil-Kamra tar-Rappreżentanti u fl-Assemblea Nazzjonali. Il-Kamra tar-Rappreżentanti tikkonsisti f’275 membru elett permezz ta’ sistema elettorali mħallta u sservi mandat ta' ħames snin. L-Assemblea Nazzjonali, magħmula minn 59 membru elett minn kulleġġi elettorali provinċjali, hija kamra permanenti; terz tal-membri tagħha jiġu eletti kull sentejn għal mandat ta' sitt snin. * Ġudikatura: In-Nepal għandu sistema ġudizzjarja indipendenti u bi tliet livelli li tikkonsisti fil-Qorti Suprema — l-ogħla qorti tal-pajjiż, ippreseduta mill-Prim Imħallef — seba' Qrati Għoljin (waħda f’kull provinċja, li jservu bħala l-ogħla qorti fil-livell provinċjali), u 77 qorti distrettwali (waħda f'kull distrett). Il-kunsilli muniċipali jistgħu jwaqqfu korpi ġudizzjarji lokali biex isolvu tilwim u joħorġu deċiżjonijiet mhux vinkolanti f’każijiet li ma jinvolvux reati punibbli. L-azzjonijiet u l-proċeduri ta' dawn il-korpi ġudizzjarji lokali jistgħu jiġu ggwidati u annullati mill-qrati distrettwali. === Diviżjonijiet amministrattivi (Provinċji) === [[File:Nepal adm location map.svg|thumb|Diviżjonijiet amministrattivi (Provinċji)]] In-Nepal huwa repubblika federali magħmula minn seba' provinċji. Kull provinċja tikkonsisti f'għadd ta' distretti li jvarja bejn 8 u 14. Id-distretti, min-naħa tagħhom, jinkludu unitajiet lokali magħrufa bħala muniċipalitajiet urbani u rurali. B'kollox hemm 753 unità lokali, inklużi 6 muniċipalitajiet metropolitani, 11-il muniċipalità sub-metropolitana u 276 muniċipalità — li ​​jammontaw għal total ta' 293 muniċipalità urbana — flimkien ma' 460 muniċipalità rurali. Kull unità lokali hija magħmula minn diviżjonijiet lokali (magħrufa bħala *wards*); b'kollox hemm 6,743 minn dawn id-diviżjonijiet. L-awtoritajiet lokali għandhom setgħat eżekuttivi u leġiżlattivi, kif ukoll setgħat ġudizzjarji limitati fi ħdan il-ġurisdizzjoni lokali tagħhom. Il-provinċji joperaw taħt sistema parlamentari ta' kamra waħda (unikamerali) skont il-mudell ta' Westminster. L-awtoritajiet lokali u provinċjali jeżerċitaw ċerti setgħat esklussivi, filwaqt li jaqsmu oħrajn mal-gvern provinċjali jew federali. Il-Kumitat ta' Koordinazzjoni tad-Distrett — korp magħmul mill-uffiċjali eletti kollha mill-awtoritajiet lokali tad-distrett — għandu rwol limitat ħafna. === Liġijiet u l-infurzar tal-liġi === [[File:Traffic-controllers - Kathmandu, Nepal - panoramio.jpg|thumb|Uffiċjali tal-pulizija tat-traffiku jidderieġu t-traffiku manwalment fit-toroq u fl-intersezzjonijiet l-aktar traffikużi.]] Il-Kostituzzjoni tan-Nepal hija l-liġi suprema tal-pajjiż, u kwalunkwe liġi oħra li tikkontradixxiha hija awtomatikament invalida sal-punt ta' dik il-kontradizzjoni. Dispożizzjonijiet legali speċifiċi huma kkodifikati fil-Kodiċi Ċivili u l-Kodiċi Penali, akkumpanjati mill-Kodiċi tal-Proċedura Ċivili u l-Kodiċi tal-Proċedura Kriminali, rispettivament. Il-Qorti Suprema hija l-awtorità aħħarija dwar l-interpretazzjoni legali u tista' tordna lill-Parlament biex jemenda jew jippromulga liġijiet ġodda kif meħtieġ. Il-piena tal-mewt ġiet abolita. Il-liġi tirrikonoxxi l-istupru fiż-żwieġ u tappoġġja d-dritt għall-abort; madankollu, ġew introdotti restrizzjonijiet minħabba żieda fl-abort selettiv għas-sess. In-Nepal huwa firmatarju tal-Konvenzjoni ta' Ġinevra, trattati li jipprojbixxu armi bijoloġiċi, kimiċi u nukleari, il-Konvenzjonijiet Fundamentali tal-Organizzazzjoni Internazzjonali tax-Xogħol, it-Trattat dwar in-Nonproliferazzjoni tal-Armi Nukleari, u l-Ftehim ta' Pariġi dwar it-tibdil fil-klima. Ċerti dispożizzjonijiet legali, iffurmati minn sensittivitajiet soċjoekonomiċi, kulturali u reliġjużi, jibqgħu diskriminatorji. Teżisti diskriminazzjoni bbażata fuq is-sess kontra ċittadini barranin miżżewġin ma’ ċittadini Nepaliżi. Il-linjaġġ patern ta’ persuna huwa vvalutat u meħtieġ f'dokumenti legali. Ħafna liġijiet jibqgħu mhux infurzati fil-prattika. === Militari u intelligence === [[File:Kukri, karda & chakmak.jpg|thumb|Is-sikkina b'użi multipli Kukri (hawn fuq) hija l-arma distintiva tal-forzi armati tan-Nepal u tintuża mill-Gurkhas, mill-Armata tan-Nepal, mill-pulizija u saħansitra mill-gwardji tas-sigurtà.]] Il-President huwa l-kmandant suprem tal-Armata tan-Nepal; l-amministrazzjoni ta' kuljum tagħha titmexxa mill-Ministeru tad-Difiża. L-infiq militari fl-2018 kien ta' $398.5 miljun, li jammonta għal madwar 1.4% tal-Prodott Domestiku Gross (PDG). L-Armata tan-Nepal — forza magħmula kważi esklussivament minn infanterija fuq l-art — għandha inqas minn 100,000 membru; ir-reklutaġġ isir fuq bażi volontarja. Hija għandha ftit inġenji tal-ajru — prinċipalment ħelikopters — li ​​jintużaw l-aktar għat-trasport, għall-għassa, u għal operazzjonijiet ta' tfittxija u salvataġġ. Id-Direttorat tal-Intelligence Militari fi ħdan l-Armata tan-Nepal iservi bħala l-aġenzija tal-intelligence militari, filwaqt li d-Dipartiment tal-Investigazzjoni Nazzjonali, responsabbli għall-ġbir ta' intelligence domestika u internazzjonali, jopera b'mod indipendenti. L-Armata tan-Nepal tintuża primarjament għas-sigurtà ta' rutina ta' infrastruttura u riżorsi kritiċi, għal rondi kontra l-kaċċa illegali fil-parks nazzjonali, għal operazzjonijiet kontra l-insurġenza, u għal missjonijiet ta' tfittxija u salvataġġ waqt diżastri naturali; hija twettaq ukoll proġetti kbar ta' kostruzzjoni. M'hemm l-ebda politika diskriminatorja fir-rigward tar-reklutaġġ fl-armata, iżda l-forza hija ddominata minn irġiel li ġejjin mill-kasti tal-gwerriera tal-elite Pahari. == Ekonomija == In-Nepal huwa wieħed mill-pajjiżi l-inqas żviluppati; jikklassifika fil-165 post fid-dinja f’termini ta’ PDG nominali per capita u fil-162 post f'termini ta' PDG per capita bbażat fuq il-parità tal-kapaċità tal-akkwist (PPP). Fl-2019, il-prodott domestiku gross (PDG) tan-Nepal kien jammonta għal $34.186 biljun. In-Nepal dejjem kien ikklassifikat fost l-ifqar pajjiżi fid-dinja. Ilu membru tad-WTO mit-23 ta' April 2004. Il-forza tax-xogħol tan-Nepal, li tikkonsisti fi 16.8 miljun ħaddiem, hija s-37 l-akbar waħda fid-dinja. Is-settur primarju jammonta għal 27.59% tal-PDG, is-settur sekondarju għal 14.6%, u s-settur terzjarju għal 57.81%. Ir-rimessi — li ​​fl-2018 ammontaw għal total ta' US$8.1 biljun (id-dsatax-il l-akbar ammont globalment u 28.0% tal-PDG) — ġew kontribwiti lill-ekonomija minn mijiet ta' eluf ta' ħaddiema, prinċipalment fil-Malasja u fil-Lvant Nofsani; kważi kollha kemm huma kienu ħaddiema bla ħiliet speċifiċi. Il-prodotti agrikoli ewlenin jinkludu ċ-ċereali (xgħir, qamħirrum, millieġ, ross u qamħ), żrieragħ taż-żejt, patata, legumi, kannamieli taz-zokkor, ġuta, tabakk, ħalib u laħam tal-buflu tal-ilma. L-industriji ewlenin jinkludu t-turiżmu, it-twapet, it-tessuti, is-sigaretti, is-siment u l-briks, kif ukoll impjanti fuq skala żgħira għall-ipproċessar tar-ross, il-ġuta, iz-zokkor u ż-żrieragħ taż-żejt. Il-kummerċ internazzjonali tan-Nepal espanda b’mod sinifikanti fl-1951 bl-istabbiliment tad-demokrazija; il-liberalizzazzjoni bdiet fl-1985 u aċċellerat wara l-1990. Fis-sena fiskali 2016/17, il-kummerċ barrani tan-Nepal ammonta għal 1.06 triljun rupja — żieda ta' tlieta u għoxrin darba meta mqabbel mal-45.6 biljun rupja rreġistrati fl-1990/91. Aktar minn 60% tal-kummerċ tan-Nepal isir mal-Indja. L-esportazzjonijiet ewlenin jinkludu ħwejjeġ lesti, twapet, legumi, artiġjanat, ġilda, ħxejjex aromatiċi mediċinali u prodotti tal-karta, li flimkien jammontaw għal 90% tat-total. L-importazzjonijiet ewlenin jinkludu diversi oġġetti lesti u nofshom lesti, materja prima, makkinarju u tagħmir, fertilizzanti kimiċi, apparat elettriku u elettroniku, prodotti tal-petroleum, deheb u ħwejjeġ lesti. Ir-rata tal-inflazzjoni kienet ta’ 4.5% fl-2019. Id-dħul per capita huwa ta' $1,004. Id-distribuzzjoni tal-ġid fost in-Nepali hija simili għal dik ta’ ħafna pajjiżi żviluppati u dawk li qed jiżviluppaw: l-aktar 10% sinjuri tal-familji jikkontrollaw 39.1% tal-ġid nazzjonali, filwaqt li l-aktar 10% foqra jikkontrollaw biss 2.6%. L-Unjoni Ewropea (UE) (46.13%), l-Istati Uniti (17.4%) u l-Ġermanja (7.1%) huma l-imsieħba ewlenin tagħha fl-esportazzjoni; dawn prinċipalment jixtru ħwejjeġ lesti (RMG) min-Nepal. L-imsieħba tan-Nepal fl-importazzjoni jinkludu lill-Indja (47.5%), lill-Emirati Għarab Magħquda (11.2%), lill-Għarabja Sawdija (4.9%) u lil Singapore (4%). === Turiżmu === [[File:USAID Measuring Impact Conservation Enterprise Retrospective (Nepal; National Trust for Nature Conservation) (26428623908).jpg|thumb|Turisti josservaw rinoċeronte mill-perspettiva ta' iljunfant Ażjatiku fil-Park Nazzjonali ta' Chitwan.]] It-turiżmu huwa wieħed mill-akbar industriji tan-Nepal u dik li qed tikber bl-aktar mod mgħaġġel; jimpjega aktar minn miljun ruħ u jikkontribwixxi 7.9% tal-Prodott Domestiku Gross (PDG) totali. In-numru ta' viżitaturi internazzjonali qabeż il-miljun għall-ewwel darba fl-2018 (esklużi t-turisti Indjani li jaslu bl-art). In-Nepal jattira madwar 6% tal-viżitaturi li jżuru l-Asja t’Isfel, għalkemm dawn jonfqu ferm inqas bħala medja, u b'hekk in-Nepal jiġġenera 1.7% tad-dħul totali. Fost id-destinazzjonijiet ewlenin insibu lil Pokhara, ir-rotta tal-mixi (trekking) ta' Annapurna, u erba’ siti elenkati fil-Wirt Dinji tal-UNESCO: Lumbini, il-Park Nazzjonali ta' Sagarmatha (fejn jinsab il-Muntanja Everest), is-seba' siti fil-Wied ta' Kathmandu li huma elenkati kollettivament bħala entrata waħda, u l-Park Nazzjonali ta' Chitwan. Il-biċċa l-kbira tad-dħul tan-Nepal mill-muntanjiżmu ġej mill-Muntanja Everest. In-Nepal fetaħ uffiċjalment għall-Punentin fl-1951 u sar destinazzjoni popolari fi tmiem ir-"rotta tal-hippies" matul is-snin sittin u sebgħin. Għalkemm l-industrija — li ​​sofriet matul il-gwerra ċivili tad-disgħinijiet — minn dak iż-żmien irkuprat, tiffaċċja sfidi ta' tkabbir minħabba nuqqas ta' faċilitajiet adattati għal turiżmu ta’ livell għoli (kwistjoni magħrufa bħala l-"konġestjoni fl-infrastruttura"), problemi dejjem akbar għal Nepal Airlines, u l-iżvilupp u l-kummerċjalizzazzjoni limitati ta’ ċerti destinazzjonijiet. It-turiżmu tat-tip *homestay* — fejn turisti interessati fil-kultura u fl-ekoturiżmu joqogħdu bħala mistednin li jħallsu fi djar ta' komunitajiet indiġeni — kiseb ċertu suċċess. It-Tempju ta' Pashupatinath f’Kathmandu huwa kumpless ewlieni ta' tempji Ħindu li jinsab max-xtut tax-Xmara Bagmati. Is-sit jinkludi l-Pashupati Aryaghat, sensiela ta' pjattaformi ddedikati għall-kremazzjoni ta' katavri fil-miftuħ. Dawn il-kremazzjonijiet isiru fil-pubbliku, u ż-żona tattira numru sinifikanti ta' turisti internazzjonali. Minħabba l-istands fil-viċin li jbigħu xorb u ikel ħafif, huwa komuni li tara turisti jikkunsmaw dawn l-oġġetti waqt li jaraw lin-nies tal-post li jkunu qed jesprimu l-luttu tagħhom. == Infrastruttura == === Enerġija === [[File:Kaligandaki A HPS Tailrace Channel.jpg|thumb|Id-diga idroelettrika ta' Middle Marsyangdi. In-Nepal għandu potenzjal sinifikanti għall-ġenerazzjoni tal-enerġija idroelettrika, li biħsiebu jesporta lejn l-Asja t'Isfel kollha.]] Il-biċċa l-kbira tal-enerġija tan-Nepal ġejja mill-bijomassa (80%) u minn fjuwils fossili importati (16%). Il-maġġoranza tal-konsum finali tal-enerġija sseħħ fis-settur domestiku (84%), segwit mit-trasport (7%) u l-industrija (6%); is-setturi tat-trasport u dawk industrijali kibru b'rata mgħaġġla f'dawn l-aħħar snin. Minbarra xi depożiti tal-linjite, in-Nepal m'għandu l-ebda riżerva magħrufa ta' żejt, gass jew faħam. Il-fjuwils fossili kummerċjali kollha (prinċipalment iż-żejt, il-LPG u l-faħam) huma importati, bi spiża ekwivalenti għal 129% tad-dħul totali tal-pajjiż mill-esportazzjoni. Madwar 1% biss tal-ħtiġijiet tal-enerġija huma sodisfatti bl-elettriku. In-natura permanenti tax-xmajjar tan-Nepal u t-topografija wieqfa tal-pajjiż jipprovdu kundizzjonijiet ideali għall-iżvilupp ta' proġetti idroelettriċi. L-istimi jindikaw li l-potenzjal idroelettriku ekonomikament vijabbli tan-Nepal huwa ta' madwar 42,000 MW. In-Nepal irnexxielu jisfrutta biss madwar 1,100 MW. Peress li l-biċċa l-kbira tal-enerġija tiġi ġġenerata minn impjanti tat-tip "run-of-the-river" (ROR), il-produzzjoni attwali tkun ħafna aktar baxxa matul ix-xhur xotti tax-xitwa — meta d-domanda massima tista' tilħaq l-1,200 MW — u dan iġiegħel lin-Nepal jimporta sa 650 MW mill-Indja biex jissodisfa d-domanda. Proġetti idroelettriċi ewlenin qed jiffaċċjaw dewmien u intoppi. Ir-rata ta' elettrifikazzjoni tan-Nepal (76%) hija komparabbli ma' dik ta' pajjiżi oħra fir-reġjun, iżda teżisti disparità sinifikanti bejn iż-żoni rurali (72%) u dawk urbani (97%). Il-prestazzjoni tas-settur tal-enerġija għadha mhix sodisfaċenti minħabba tariffi għoljin, telf sostanzjali fis-sistema, spejjeż għoljin ta' ġenerazzjoni, spejjeż ġenerali għoljin, persunal żejjed u domanda domestika baxxa. === Trasport === In-Nepal jibqa' iżolat mir-rotot ewlenin tat-trasport globali fuq l-art, fl-ajru u bil-baħar, għalkemm is-settur tal-avjazzjoni fil-pajjiż jinsab f'qagħda aħjar; dan jiftaħar b’47 ajruport — li ​​11 minnhom għandhom runways pavimentati — u jara volum sinifikanti ta' traffiku u titjiriet frekwenti. It-terren imħarbat u muntanjuż li jkopri ż-żewġ terzi tat-tramuntana tal-pajjiż għamel il-kostruzzjoni ta' toroq u infrastruttura oħra biċċa xogħol diffiċli u għalja. Sal-2016, kien hemm ftit aktar minn 11,890 km (7,388 mil) ta' toroq pavimentati, 16,100 km (10,004 mil) ta' toroq mhux pavimentati, u 59 km (37 mil) biss ta' linji ferrovjarji fin-nofsinhar. Iċ-ċentri amministrattivi tad-distretti kollha (bl-eċċezzjonita' Simikot) kienu konnessi man-netwerk tat-toroq. Il-biċċa l-kbira tat-toroq rurali ma jkunux jistgħu jintużaw matul l-istaġun tax-xita, u anke t-toroq ewlenin nazzjonali spiss jispiċċaw ma jistgħux jintużaw. In-Nepal jiddependi kważi għalkollox fuq nazzjonijiet barranin, bħall-Ġappun, għall-kostruzzjoni, il-manutenzjoni u l-espansjoni tan-netwerk tat-toroq tiegħu. Il-linja tal-ajru nazzjonali, Nepal Airlines, tinsab f’qagħda ħażina minħabba amministrazzjoni ħażina u korruzzjoni, u tpoġġiet fil-lista s-sewda tal-UE. Fuq livell domestiku, l-istat sottożviluppat tan-netwerk tat-toroq ixekkel l-aċċess għas-swieq, l-iskejjel u l-kliniċi tas-saħħa. === Komunikazzjoni === Skont ir-rapport MIS ta' Awwissu 2019 tal-Awtorità tat-Telekomunikazzjoni tan-Nepal, ir-rata ta' abbonament għas-servizzi tat-telefonija bil-vuċi kienet tammonta għal 2.70% tal-popolazzjoni totali għal-linji fissi u 138.59% għall-mowbajls; 98% tat-telefonija bil-vuċi kollha saret permezz tal-mowbajls. Bl-istess mod, filwaqt li huwa stmat li 14.52% kellhom aċċess għall-broadband fiss, 52.71% oħra aċċessaw l-Internet permezz ta' abbonamenti tad-data mobbli — b’kważi 15-il miljun minnhom jużaw it-teknoloġija 3G jew ogħla. Is-suq tal-vuċi u l-broadband mobbli kien iddominat minn żewġ kumpaniji tat-telekomunikazzjoni: Nepal Telecom, li hija proprjetà tal-istat (55%), u l-kumpanija multinazzjonali privata Ncell (40%). Fir-rigward tal-ishma tas-suq ta' 21% miżmuma mill-broadband fiss, Nepal Telecom kienet tammonta għal madwar 25%, bil-bqija mqassma fost fornituri privati ​​tas-servizz tal-Internet. Għalkemm teżisti disparità sinifikanti fir-rati ta' penetrazzjoni bejn iż-żoni rurali u dawk urbani, is-servizz mobbli laħaq 75 distrett madwar il-pajjiż — u b’hekk kopra 90% tat-territorju — u l-aċċess għall-broadband mistenni jilħaq 90% tal-popolazzjoni. === Midja === Sal-2019, l-istat kien jopera tliet stazzjonijiet tat-televiżjoni, kif ukoll stazzjonijiet tar-radju nazzjonali u reġjonali. Hemm 117-il stazzjon tat-televiżjoni privat u 736 stazzjon tar-radju FM liċenzjat, li minnhom tal-inqas 314 huma stazzjonijiet tar-radju tal-komunità. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-perċentwal ta' unitajiet domestiċi li kellhom radju kien ta' 50.82%; televiżjoni, 36.45%; televiżjoni bil-kejbil, 19.33%; u kompjuter, 7.28%. Skont il-klassifikazzjoni tal-Kunsill tal-Istampa tan-Nepal tal-2017, għaxar gazzetti nazzjonali ta' kuljum u ta' kull ġimgħa — minn fost 833 pubblikazzjoni li jipproduċu kontenut oriġinali — huma kklassifikati fil-Kategorija A+. Fl-2019, l-organizzazzjoni Reporters Without Borders ikklassifikat lin-Nepal fil-106 post fid-dinja f’dak li għandu x'jaqsam mal-libertà tal-istampa. == Data demografika == [[File:Ethnicities and Castes Nepal.png|thumb|Gruppi etniċi u kasti fid-distretti tan-Nepal]] Iċ-ċittadini tan-Nepal huma magħrufa bħala Nepali. In-Nepali huma dixxendenti ta' tliet mewġiet migratorji ewlenin li oriġinaw mill-Indja, mit-Tibet u—permezz ta' Assam—mit-tramuntana tal-Burma u minn Yunnan. Fost l-ewwel abitanti kien hemm il-Kirat tar-reġjun tal-Lvant, in-Newar tal-Wied ta' Kathmandu, it-Tharu indiġeni tal-pjanuri ta' Terai, u l-poplu Khas Pahari tal-għoljiet fil-Punent imbiegħed. Minkejja l-migrazzjoni ta' parti sinifikanti tal-popolazzjoni lejn Terai fi żminijiet reċenti, il-maġġoranza tan-Nepali għadhom jgħixu fl-artijiet għoljin ċentrali, filwaqt li l-muntanji tat-Tramuntana huma ftit popolati. [[File:Magar Culture.jpg|thumb|Koppja Magar]] In-Nepal huwa pajjiż multikulturali u multietniku, dar għal 125 grupp etniku distint li jitkellmu 123 lingwa materna differenti u jipprattikaw diversi reliġjonijiet indiġeni u tradizzjonali flimkien mal-Induiżmu, il-Buddiżmu, l-Iżlam u l-Kristjaneżmu. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-popolazzjoni tan-Nepal kienet tammonta għal 26.5 miljun—kważi tliet darbiet id-disa' miljuni rreġistrati fl-1950. Bejn l-2001 u l-2011, id-daqs medju tal-familja naqas minn 5.44 għal 4.9. Iċ-ċensiment irreġistra wkoll madwar 1.9 miljun persuna bħala "assenti"—żieda ta' aktar minn miljun mill-2001—bil-maġġoranza jkunu ħaddiema rġiel impjegati barra mill-pajjiż. Din ix-xejra kienet marbuta ma' tnaqqis fil-proporzjon bejn is-sessi minn 99.8 fl-2001 għal 94.2. Ir-rata annwali tat-tkabbir tal-popolazzjoni kienet ta' 1.35% bejn l-2001 u l-2011, tnaqqis mill-medja ta' 2.25% bejn l-1961 u l-2001; dan it-tnaqqis huwa attribwit ukoll għall-popolazzjoni assenti. In-Nepal jikklassifika fost l-għaxar pajjiżi l-inqas urbanizzati fid-dinja, iżda fl-istess ħin għandu waħda mill-ogħla rati ta' urbanizzazzjoni globalment (ibbażat fuq dejta tal-2014). Huwa stmat li 18.3% tal-popolazzjoni kienet tgħix f’żoni urbani. Ir-rati ta' urbanizzazzjoni huma għoljin fit-Terai, fil-widien Doon tal-Inner Terai, u fil-widien tal-Middle Hills, iżda baxxi fil-Ħimalaja. Bl-istess mod, ir-rata hija ogħla fiċ-ċentru u fil-lvant tan-Nepal meta mqabbla mal-punent. Il-belt kapitali, Kathmandu—magħrufa bħala l-"Belt tat-Tempji"—hija l-akbar belt tal-pajjiż u ċ-ċentru kulturali u ekonomiku tiegħu. Bliet ewlenin oħra fin-Nepal jinkludu Pokhara, Biratnagar, Lalitpur, Bharatpur, Birgunj, Dharan, Hetauda u Nepalgunj. Il-konġestjoni, it-tniġġis u n-nuqqas ta' ilma tax-xorb huma wħud mill-problemi ewlenin li qed jiffaċċjaw bliet li qed jikbru malajr, speċjalment il-Wied ta' Kathmandu. === Lingwa === [[File:MOST SPOKEN LANGUAGE IN NEPAL.png|thumb|Lingwi tan-Nepal (2021)]] Il-wirt lingwistiku divers tan-Nepal ġej minn tliet gruppi lingwistiċi ewlenin: l-Indo-Arjan, is-Sino-Tibetan, u diversi lingwi indiġeni iżolati. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-lingwi ewlenin tan-Nepal (skont il-perċentwal ta' kelliema nattivi) huma n-Nepali (44.6%), il-Maithili (11.7%), il-Bhojpuri (6.0%), it-Tharu (5.8%), it-Tamang (5.1%), in-Nepal Bhasa (3.2%), il-Bajjika (3%), il-Magar (3.0%), id-Doteli (3.0%), l-Urdu (2.6%), l-Awadhi (1.89%) u s-Sunwar. In-Nepal huwa dar għal mill-inqas erba' lingwi tas-sinjali indiġeni. In-Nepali, li oriġina mis-Sanskrit, jinkiteb bl-iskrittura Devanagari. Hija l-lingwa uffiċjali u sservi bħala *lingua franca* fost in-Nepaliżi li ġejjin minn gruppi etnolingwistiċi diversi. Il-lingwi reġjonali Maithili, Awadhi u Bhojpuri huma mitkellma fir-reġjun tan-Nofsinhar tat-Terai, filwaqt li l-Urdu huwa komuni fost il-Musulmani Nepaliżi. Diversi forom tat-Tibetan huma mitkellma fil-Ħimalaja u fir-reġjun tat-Tramuntana, bit-Tibetan Letterarju Standard mifhum sew minn dawk li għandhom taħriġ reliġjuż. Id-djaletti lokali fit-Terai u fiż-żoni muntanjużi fil-biċċa l-kbira m’għandhomx sistema ta' kitba, għalkemm għaddejjin sforzi biex jiġu żviluppati sistemi ta' kitba għal ħafna minnhom bl-użu tad-Devanagari jew tal-alfabett Ruman. === Reliġjon === [[File:Sadus at Pashupatinath temple.JPG|thumb|Sadus fit-Tempju ta' Pashupatinath]] In-Nepal huwa pajjiż sekulari, kif iddikjarat fil-Kostituzzjoni tan-Nepal tal-2012 (Parti 1, Artikolu 4), fejn is-sekulariżmu "jfisser libertà reliġjuża u kulturali, flimkien mal-ħarsien tar-reliġjon u l-kultura mgħoddija lilna minn żmien immemorjali (*Sanatan*)." Iċ-ċensiment tal-2011 irrapporta li r-reliġjon bl-akbar għadd ta' segwaċi fin-Nepal kienet l-Induiżmu (81.3% tal-popolazzjoni), segwita mill-Buddiżmu (9%); il-bqija kienu jinkludu l-Iżlam (4.4%), il-Kirant (3.1%), il-Kristjaneżmu (1.4%), u l- *Prakriti* jew il-qima tan-natura (0.5%). F'termini ta' perċentwal tal-popolazzjoni, in-Nepal għandu l-akbar popolazzjoni Induista fid-dinja. In-Nepal kien uffiċjalment saltna Induista sa żmien mhux ilu, u Shiva kien meqjus bħala d-divinità protettriċi tal-pajjiż. Għalkemm ħafna politiki tal-gvern matul iż-żmien injoraw jew emarġinaw reliġjonijiet minoritarji, is-soċjetà Nepaliżi ġeneralment tgawdi minn tolleranza reliġjuża u armonija bejn il-fidi kollha, b'inċidenti iżolati biss ta' vjolenza motivata mir-reliġjon. Il-kostituzzjoni tan-Nepal ma tagħti lil ħadd id-dritt li jikkonverti persuna oħra għal reliġjon differenti. In-Nepal għadda wkoll liġi aktar stretta kontra l-konverżjoni fl-2017. In-Nepal għandu t-tieni l-akbar popolazzjoni Induista fid-dinja, wara l-Indja. === Edukazzjoni === In-Nepal daħal fl-era moderna fl-1951 b’rata ta’ litteriżmu ta’ 5% u madwar 10,000 student irreġistrati fi 300 skola. Sal-2017, kien hemm aktar minn seba’ miljun student irreġistrati f’35,601 skola. Ir-rata ġenerali tal-litteriżmu (għall-popolazzjoni ta’ ħames snin ’il fuq) kienet ta’ 54.1% fl-2001. Ir-rata netta ta’ reġistrazzjoni fl-edukazzjoni primarja laħqet is-97% sal-2017; madankollu, ir-rata ta’ reġistrazzjoni kienet taħt is-60% fil-livell sekondarju (gradi 9–12) u madwar 12% fil-livell terzjarju. Għalkemm teżisti disparità sinifikanti bejn is-sessi fir-rata ġenerali tal-litteriżmu, il-bniet qabżu lis-subien fir-reġistrazzjoni fil-livelli kollha tal-edukazzjoni. In-Nepal għandu ħdax-il università u erba’ akkademji tax-xjenza indipendenti. Fl-2025, in-Nepal ikklassifika fil-107 post fl-Indiċi Globali tal-Innovazzjoni. In-nuqqas ta' infrastruttura u materjali tat-tagħlim adegwati, il-proporzjonijiet għoljin ta' studenti għal kull għalliem, il-politiċizzazzjoni tal-kumitati tal-ġestjoni tal-iskejjel, u l-organizzazzjoni f'unjins fuq bażi partiġjana fost l-istudenti u l-għalliema joħolqu ostakli għall-progress. L-edukazzjoni bażika b’xejn hija garantita mill-kostituzzjoni, iżda l-programm nieqes mill-fondi meħtieġa għal implimentazzjoni effettiva. Il-gvern iżomm programmi ta' boroż ta' studju għall-bniet u għall-istudenti b'diżabilità, kif ukoll għat-tfal ta' martri, ta' komunitajiet emarġinati u ta' familji foqra. Għexieren ta' eluf ta' studenti Nepali jitilqu mill-pajjiż kull sena fit-tfittxija ta' edukazzjoni u impjieg aħjar, u nofshom qatt ma jirritornaw. === Saħħa === Is-servizzi tal-kura tas-saħħa fin-Nepal huma pprovduti kemm mis-settur pubbliku kif ukoll minn dak privat. L-istennija tal-ħajja mat-twelid kienet stmata għal 71 sena fl-2017, u poġġiet lill-pajjiż fil-153 post globalment. Żewġ terzi tal-imwiet kollha huma attribwiti għal mard mhux trażmissibbli, bil-mard tal-qalb ikun l-aktar kawża komuni tal-mewt. Filwaqt li l-istili ta’ ħajja sedentarji, id-dieti mhux ibbilanċjati, u l-konsum tat-tabakk u l-alkoħol ikkontribwew għaż-żieda fil-mard mhux trażmissibbli, ħafna nies għadhom jitilfu ħajjithom minħabba mard trażmissibbli u li jista’ jiġi kkurat, ikkawżat minn sanità fqira u malnutrizzjoni—problemi li jirriżultaw minn nuqqas ta' edukazzjoni, għarfien, u aċċess għas-servizzi tal-kura tas-saħħa. In-Nepal għamel passi kbar ’il quddiem fis-saħħa tal-ommijiet u tat-tfal. 95% tat-tfal għandhom aċċess għal melħ jodizzat, u 86% tat-tfal bejn is-6 u d-59 xahar jirċievu profilassi tal-vitamina A. Ir-rati ta' tkabbir stunted (nuqqas ta' żvilupp fl-għoli), piż baxx wisq, u wasting (telf ta' massa tal-ġisem) naqsu b’mod sinifikanti; madankollu, il-malnutrizzjoni tibqa' għolja ħafna, u taffettwa 43% tat-tfal taħt l-età ta' ħames snin. L-anemija fost in-nisa u t-tfal żdiedet bejn l-2011 u l-2016, u laħqet il-livelli ta' 41% u 53% rispettivament. Ir-rata ta' trabi li jitwieldu b'piż baxx hija ta' 27%, filwaqt li r-rata tat-treddigħ hija ta' 65%. Il-proporzjon tal-mortalità materna fin-Nepal huwa ta' 229, u r-rata tal-mortalità tat-trabi niżlet għal 32.2 għal kull 1,000 twelid ħaj. Ir-rata tal-użu tal-kontraċettivi hija ta' 53%, għalkemm teżisti disparità sinifikanti bejn iż-żoni rurali u dawk urbani minħabba nuqqas ta' għarfien u aċċess limitat. Il-progress fil-qasam tas-saħħa huwa mmexxi minn inizjattiva governattiva qawwija, b'kollaborazzjoni ma' organizzazzjonijiet mhux governattivi (NGOs) u NGOs internazzjonali. Iċ-ċentri tas-saħħa pubblika jipprovdu 72 mediċina essenzjali mingħajr ħlas. === Immigranti u refuġjati === In-Nepal għandu tradizzjoni twila li jilqa' lill-immigranti u lir-refuġjati. Fiż-żminijiet moderni, it-Tibetani u l-Bhutaniżi ffurmaw il-maġġoranza tar-refuġjati fin-Nepal. Ir-refuġjati Tibetani bdew jaslu fl-1959, u ħafna oħrajn ikomplu jaqsmu l-fruntiera lejn in-Nepal kull sena. Ir-refuġjati Lhotsampa mill-Bhutan bdew jaslu fis-snin tmenin, u n-numru tagħhom qabeż il-110,000 fis-snin elfejn; minn dak iż-żmien ’l hawn, il-maġġoranza tagħhom ġew risistemati f'pajjiżi terzi. Sal-aħħar tal-2018, in-Nepal kellu total ta' 20,800 refuġjat ikkonfermat, li 64% minnhom kienu Tibetani u 31% Bhutaniżi. L-immigranti ekonomiċi u r-refuġjati li jaħarbu mill-persekuzzjoni jew mill-gwerra — li ​​ġejjin minn pajjiżi ġirien, mill-Afrika u mil-Lvant Nofsani — m'għandhomx rikonoxximent uffiċjali; huma magħrufa bħala "refuġjati urbani" għaliex jgħixu f'appartamenti fil-bliet minflok f'kampijiet tar-refuġjati, għalkemm il-gvern jiffaċilita r-risistemazzjoni tagħhom f’pajjiżi terzi. Madwar 2,000 immigrant — li ​​nofshom kienu Ċiniżi — applikaw għal permessi tax-xogħol fl-2018–19. Il-gvern m'għandux data dwar l-immigranti Indjani, għalkemm il-Gvern tal-Indja jistma li n-numru ta’ Indjani mhux residenti fil-pajjiż huwa ta' 600,000. == Kultura == === Soċjetà === [[File:Gadhimai.jpg|thumb|Il-Festival ta' Gadhimai]] Is-soċjetà tradizzjonali Nepaliża ħafna drabi hija definita minn ġerarkija soċjali. Is-sistema tal-kasti Nepaliża tirrifletti ħafna mill-istratifikazzjoni soċjali u ħafna mir-restrizzjonijiet soċjali karatteristiċi tal-Asja t'Isfel. Il-klassijiet soċjali huma definiti minn aktar minn mitt grupp ereditarju u endogamu, ħafna drabi msejħa *jātis* jew "kasti." In-Nepal ipprojbixxa l-intokkabbiltà fl-1963 u minn dakinhar għadda aktar liġijiet kontra d-diskriminazzjoni u inizjattivi ta' benesseri soċjali. Il-valuri tal-familja huma ċentrali għat-tradizzjoni Nepaliża, u l-familji estiżi multiġenerazzjonali u patrijarkali storikament kienu n-norma, għalkemm il-familji nukleari qed isiru komuni f'żoni urbani. Maġġoranza kbira tan-Nepalis jidħlu fi żwiġijiet irranġati mill-ġenituri tagħhom jew minn anzjani oħra tal-familja, kemm jekk jagħtu l-kunsens tagħhom għat-tqabbil kif ukoll jekk le. Iż-żwieġ huwa meqjus bħala impenn tul il-ħajja, u r-rata tad-divorzju hija baxxa ħafna, b'inqas minn wieħed minn kull elf żwieġ li jispiċċa bid-divorzju. Iż-żwieġ tat-tfal huwa komuni, partikolarment f'żoni rurali; ħafna nisa jiżżewġu qabel l-età ta' 18-il sena. [[File:Teej.jpg|thumb|Nisa jiċċelebraw Haritalika Teej fin-Nepal]] Ħafna mill-festivals tan-Nepal għandhom oriġini reliġjuża. Fost l-aktar magħrufa nsibu l-festival ta' Gadhimai, Dashain, Tihar, Teej, Chhath, Maghi, Sakela, Holi u l-Ewwel tas-Sena tan-Nepal. Il-festival ta' Gadhimai huwa avveniment reliġjuż Ħindu li jsir kull ħames snin fit-Tempju ta' Gadhimai fin-Nepal. Dan ġie deskritt bħala l-aktar festival imdemmi fid-dinja minħabba l-qatla tal-massa ta’ annimali u għasafar, fosthom bufli, mogħoż, nagħaġ, tiġieġ, papri, ħamiem, ħnieżer, firien u ġrieden bojod. Dan is-sagrifiċċju tal-massa jsir bil-għan li tiġi sodisfatta l-alla Gadhimai. Il-kritiċi kkundannaw dan ir-ritwal bħala wieħed barbaru, mhux iġjeniku u li jwassal għal ħela kbira. Min-naħa l-oħra, id-devoti Ħindù jisħqu li din il-prattika għandha sinifikat profond. Dashain huwa festival reliġjuż Ħindu ewlieni fin-Nepal. Imħeġġa mit-twemmin li offerti ta’ demm frisk jikkalmaw lill-alla Durga, eluf ta' bufli, mogħoż, nagħaġ, ħnieżer, tiġieġ u papri jiġu sagrifikati matul iċ-ċelebrazzjoni. Il-gvern tan-Nepal ipprova jipprojbixxi l-iffilmjar ta' dawn is-sagrifiċċji tal-annimali. Grupp favur id-drittijiet tal-annimali li kien preżenti għall-festival irrapporta li ffaċċja ostilità kbira: "Ħadulna t-tagħmir u l-kameras u kissruhom f’biċċiet." Il-grupp innota wkoll kwistjonijiet serji ta' iġjene pubblika, u stqarr li ra nies fil-folla jagħmlu l-bżonnijiet fiżjoloġiċi tagħhom fil-pubbliku u li kellhom jimxu qalb il-ħmieġ uman. F'inċident ieħor, individwi Nepali armati b’machetes ġrew wara attivisti tad-drittijiet tal-annimali fit-triq. Il-kaċċa għas-saħħaħar għadha sseħħ fin-Nepal, anke fis-seklu wieħed u għoxrin. Il-vittmi huma tipikament nies vulnerabbli, partikolarment dawk li ġejjin minn kasti inferjuri. Politiċi, uffiċjali tal-armata, uffiċjali tal-pulizija u membri oħra tal-komunità kienu involuti wkoll f’diversi inċidenti. L-eżekuzzjonijiet jistgħu jsiru billi l-vittma tinħaraq ħajja. Ħafna vittmi fl-aħħar mill-aħħar imutu kawża tal-ġrieħi li jġarrbu mit-tortura u l-aggressjoni. Kaċċa għas-saħħaħar li ma tirriżultax f’mewt spiss tinvolvi swat qawwi. == Simboli == [[File:Flag of Nepal.svg|thumb|Bandiera ta' Nepal]] L-emblema tan-Nepal turi l-muntanji tal-Ħimalaja miksijin bil-borra, għoljiet miksijin bis-siġar, u r-reġjun fertili tat-Terai, imdawrin b'kuruna ta' fjuri tar-rododendru; fiha tidher il-bandiera nazzjonali fil-parti ta' fuq, mappa bajda tan-Nepal fuq quddiem, u l-idejn il-leminija ta' raġel u mara magħqudin flimkien, li jissimbolizzaw l-ugwaljanza bejn is-sessi. Fil-parti t’isfel jinsab il-motto nazzjonali—kwotazzjoni patrijottika bis-Sanskrit li fil-folklor Nepali hija attribwita lill-alla Rama u miktuba bl-iskrittura Devanagari: "Omm u l-art twelidek huma akbar mis-sema." Il-bandiera tan-Nepal hija l-unika bandiera nazzjonali fid-dinja li mhijiex rettangolari. Il-kostituzzjoni tinkludi struzzjonijiet għall-kostruzzjoni ġeometrika ta' din il-bandiera magħmula minn żewġ triangoli (jew pennons). Skont id-deskrizzjoni uffiċjali tagħha, il-kulur aħmar skur (crimson) jirrappreżenta r-rebħa fil-gwerra jew il-kuraġġ, u huwa wkoll il-kulur tar-rododendru. It-tarf blu jissimbolizza x-xewqa tal-poplu Nepali għall-paċi. Il-qamar fuq il-bandiera jissimbolizza n-natura paċifika u kalma tal-poplu Nepali, filwaqt li x-xemx tirrappreżenta l-qawwa u l-kuraġġ tal-ġellieda Nepali. Il-president iservi bħala s-simbolu tal-għaqda nazzjonali. Il-martri huma simboli tal-patrijottiżmu. Kmandanti mill-Gwerra Anglo-Nepaliża—Amar Singh Thapa, Bhakti Thapa, u Balbhadra Kunwar—jitqiesu bħala eroj tal-gwerra. Sittax-il figura mill-istorja tan-Nepal ingħataw id-distinzjoni speċjali ta' "Eroj Nazzjonali" għall-kontribuzzjonijiet eċċezzjonali tagħhom għall-prestiġju tal-pajjiż. Prithvi Narayan Shah, il-fundatur tan-Nepal modern, huwa rispettat ħafna u meqjus minn ħafna bħala l-"Missier tan-Nazzjon". === Arti u arkitettura === [[File:Nyatapola Temple.JPG|thumb|left|Nyatapola, pagoda ta' ħames sulari f'Bhaktapur imżejna b’ħidma artiġjanali karatteristika tal-ġebel, tal-metall u tal-injam, baqgħet teżisti wara tal-inqas erba' terremoti kbar.]] [[File:Tusha Hiti step-well.jpg|thumb|Ħidma artistika fuq il-ġebel min-Nepal fuq żennuna tal-ilma li għadha tintuża.]] [[File:Shivas Kinder - 0219.jpg|thumb|left|Tieqa tradizzjonali Newar f'għamla ta' pagun.]] L-eqdem eżempji magħrufa ta' arkitettura Nepali huma l-istupas li jmorru lura għall-ewwel kostruzzjonijiet Buddisti f'Kapilvastu u l-inħawi tal-madwar fil-Lbiċ tan-Nepal, kif ukoll dawk mibnija minn Ashoka fil-Wied ta' Kathmandu għall-ħabta tas-sena 250 QK. L-istil arkitettoniku distintiv assoċjat esklussivament man-Nepal ġie żviluppat u pperfezzjonat mill-artiġjani Newa fil-Wied ta' Kathmandu, li bdew din il-ħidma matul il-perjodu Lichchhavi. Kronaka tal-ivvjaġġar Ċiniża tad-Dynasty Tang — li ​​x'aktarx hija bbażata fuq rekords li jmorru lura għall-ħabta tas-sena 650 WK — tiddeskrivi l-arkitettura Nepali ta' dak iż-żmien (mibnija l-aktar mill-injam) bħala waħda rikka fid-dettalji artistiċi, inklużi skulturi tal-injam u tal-metall. Hija tiddeskrivi pagoda magnífika ta' seba' sulari li tinsab fi ħdan kumpless ta' palazz, li fiha soqfa miksijin bil-madum tar-ram; balustradi, gradilji, kolonni u travi mżejna b'ħaġar prezzjuż u ħaġar fin; kif ukoll erba’ skulturi indurati tal-Makara fil-kantunieri tal-bażi li jferrgħu l-ilma bħal funtana, fornuti minn pajpijiet tar-ram konnessi ma' kanali fil-quċċata tat-torri. Kronaki Ċiniżi ta' wara jiddeskrivu l-palazz tar-Re tan-Nepal bħala struttura immensa b’ħafna soqfa, fatt li jissuġġerixxi li ċ-Ċiniżi kienu għadhom mhux familjari mal-arkitettura tal-pagodi. Tempju tipiku fi stil ta' pagoda jinbena mill-injam, b’kull biċċa mnaqqxa b'mod fin b'disinji ġeometriċi jew b'xbihat ta' allat, allat nisa, ħlejjaq mitiċi u bhejjem. Is-soqfa—ġeneralment miksija b'madum tat-tafal u xi drabi indurati bid-deheb—jonqsu gradwalment fid-daqs hekk kif jitilgħu lejn l-ogħla saqaf, li jkun inkurunat b'pinnaklu tad-deheb. Il-bażi tipikament tikkonsisti f'terrazzi rettangolari magħmula minn ġebel imnaqqax b'sengħa kbira, u d-daħla spiss tkun protetta minn skulturi tal-ġebel li jirrappreżentaw figuri tradizzjonali. Is-sengħa fil-bronż u r-ram—viżibbli fi skulturi ta' divinitajiet u bhejjem, f'dekorazzjonijiet tal-bibien u t-twieqi, f’pinnakli tal-bini u f'oġġetti ta' kuljum—hija mill-aqwa wkoll. L-aktar tradizzjoni tal-pittura Nepali żviluppata hija dik tal-pittura Buddisti Tibetana magħrufa bħala thangka jew paubha, ipprattikata fin-Nepal minn patrijiet Buddisti u artiġjani tal-poplu Newar. It-Tempju ta' Changu Narayan, mibni għall-ħabta tar-raba’ seklu WK, jiftaħar b’dak li forsi huma l-aqwa eżempji tas-sengħa Nepali fl-injam. Il-Pjazez Durbar ta' Kathmandu, Patan u Bhaktapur jirrappreżentaw il-quċċata tal-arti u l-arkitettura Nepali, u juru sengħa fl-injam, fil-metall u fil-ġebel li ġiet ipperfezzjonata tul elfejn sena. It-tieqa "ankhijhyal", li tippermetti veduta f'direzzjoni waħda tad-dinja ta' barra, hija eżempju ta' sengħa unika tal-injam Nepaliża li tinsab kemm f'bini domestiku kif ukoll pubbliku, kemm jekk antik kif ukoll modern. Ħafna kulturi jżebgħu l-ħitan tad-djar tagħhom b'disinji regolari, figuri ta' allat u bhejjem, u simboli reliġjużi; oħrajn jżebgħuhom b'kuluri solidi, ħafna drabi jużaw tafal jew ħamrija sewda li tikkuntrasta mal-ħamrija safra jew il-ġebla tal-ġir. Is-soqfa ta' strutturi reliġjużi u domestiċi għandhom sporġenzi sinifikanti, preżumibbilment biex jipprovdu protezzjoni mix-xemx u x-xita. L-injam fi strutturi domestiċi huwa minqux fin, bħal dak tal-kontropartijiet reliġjużi tagħhom. Is-serq kulturali huwa kriżi fin-Nepal, minkejja l-isforzi biex jiġi miġġieled. === Letteratura u arti tal-ispettaklu === [[File:Bhanu Bhakta Acharya (1814-1869) author.jpg|thumb|Bhanubhakta Acharya, kittieb Nepali li traduċa l-epopea antika Ħindu Ramayana għal-lingwa Nepali.]] Il-letteratura tan-Nepal kienet marbuta mill-qrib ma' dik tal-bqija tal-Asja t’Isfel sakemm il-pajjiż ingħaqad fi renju modern. Ix-xogħlijiet letterarji — miktuba bis-Sanskrit minn qassisin Brahmins edukati, li wħud minnhom kienu bbażati f'Varanasi — kienu jinkludu testi reliġjużi u leġġendi dwar rejiet, allat u demonji. L-eqdem test li għadu jeżisti bil-lingwa Nepaliża jmur lura għas-seklu 13; madankollu, apparti minn materjal epigrafiku, ma nstabet l-ebda letteratura Nepaliża ta' qabel is-seklu 17. Il-letteratura Newar tmur lura kważi 500 sena. L-istorja moderna tal-letteratura Nepaliża tibda b'Bhanubhakta Acharya (1814–1868), li kien l-ewwel wieħed li kiteb xogħlijiet sinifikanti u influwenti bil-lingwa Nepaliża — lingwa aċċessibbli għall-mases — l-aktar notevoli fosthom il-*Bhanubhakta Ramayana*, traduzzjoni tal-epika antika Ħindu. Lejn l-aħħar tas-seklu 19, Motiram Bhatta ppubblika edizzjonijiet stampati tax-xogħlijiet ta' Acharya; permezz tal-isforzi tiegħu, huwa popolarizza l-letteratura bil-lingwa Nepaliża u mexxieha lejn il-modernità. Sa nofs is-seklu 20, il-letteratura Nepaliża ma baqgħetx limitata għat-tradizzjonijiet letterarji Ħindu. Influwenzati mit-tradizzjonijiet letterarji tal-Punent, il-kittieba ta' dak iż-żmien bdew jipproduċu xogħlijiet li kienu jindirizzaw kwistjonijiet soċjali kontemporanji, filwaqt li ħafna oħrajn komplew jarrikkixxu t-tradizzjonijiet poetiċi Nepaliżi b’poeżija Nepaliża awtentika. Il-letteratura Newar ukoll ħarġet bħala tradizzjoni letterarja ewlenija. Wara l-wasla tad-demokrazija fl-1951, il-letteratura Nepaliża ffjorixxiet, u bdew jiġu prodotti xogħlijiet letterarji f’ħafna lingwi oħra. Il-letteratura Nepaliża kompliet timmodernizza ruħha; f’dawn l-aħħar snin, ġiet influwenzata bil-qawwa mill-esperjenza tan-Nepal wara l-gwerra ċivili kif ukoll mit-tradizzjonijiet letterarji globali. Maruni, Lakhey, Sakela, Kauda u Tamang Selo huma eżempji ta' mużika u żfin tradizzjonali tan-Nepal li ġejjin mir-reġjuni muntanjużi tal-pajjiż. L-industrija tal-films tan-Nepal hija magħrufa bħala "Kollywood." L-Akkademja tan-Nepal hija l-istituzzjoni ewlenija għall-promozzjoni tal-arti u l-kultura fin-Nepal, u twaqqfet fl-1957. === Ħwejjeġ === [[File:Bhoto jatra.jpg|thumb|Raġel tan-Nepal liebes Daura-Suruwal, kowt, u topi ta' Dhaka juri l-bhoto waqt il-festival Bhoto Jatra.]] Minn żminijiet antiki sal-era moderna, l-ilbies tradizzjonali l-aktar komuni fin-Nepal, kemm għall-irġiel kif ukoll għan-nisa, kien jikkonsisti f'biċċa drapp imgeżwra mal-ġisem. Għan-nisa, dan l-ilbies evolva maż-żmien fis-sari — biċċa drapp waħda twila, magħrufa li tkejjel sitt jards u li hija wiesgħa biżżejjed biex tgħatti l-parti t’isfel tal-ġisem. Is-sari jintrabat mal-qadd, jitgeżwer madwar il-parti t’isfel tal-ġisem, u mbagħad jitħalla jaqa’ fuq l-ispalla. Fil-forma aktar moderna tiegħu, jintuża biex jgħatti r-ras — u xi kultant il-wiċċ — bħal velu, partikolarment fir-reġjun tat-Terai. Jintlibes flimkien ma' dublett ta' taħt (petticoat) u jiddaħħal fiċ-ċinturin tad-dublett biex jibqa' f'postu sew. Jintlibes ukoll ma’ bluża, jew cholo, li sservi bħala l-ilbies ewlieni għall-parti ta' fuq tal-ġisem; it-tarf tas-sari li jkun imdendel fuq l-ispalla jaħbi l-kontorni tal-parti ta' fuq tal-ġisem u jgħatti ż-żona tal-qadd. Il-kombinazzjoni ta' *cholo* u sari saret l-ilbies preferut għal okkażjonijiet formali, ambjenti uffiċjali u laqgħat festivi. Fil-forma l-aktar tradizzjonali tiegħu — meta jintlibes waqt attivitajiet ta' kuljum, xogħol tad-dar jew xogħol manwali — jidher bħala fariya jew *gunyu*; dawn ġeneralment ikunu iqsar u idjaq minn sari standard u jitgeżwru għalkollox madwar il-parti t’isfel tal-ġisem. Għall-irġiel, biċċa drapp simili iżda iqsar — ​​id-*dhoti* — isservi bħala ilbies għall-parti t’isfel tal-ġisem; din ukoll titkebbeb madwar il-qadd. Fost l-Arjani, id-drapp jitkebbeb darba madwar kull riġel qabel ma jgħaddi minn bejn ir-riġlejn u jiddaħħal sew fil-parti ta' wara. Id-*dhoti* u l-varjanti tiegħu — li ​​normalment jintlibsu fuq langauti — jiffurmaw l-ilbies għall-parti t'isfel tal-ġisem fl-ilbies tradizzjonali tal-popli Tharu, Gurung u Magar, kif ukoll tal-poplu Madheshi, fost oħrajn. Forom oħra ta' ilbies tradizzjonali li ma jinvolvux ħjata jew tfassil jinkludu l-patukas (strixxa drapp imkebba sewwa madwar il-qadd bħal faxxa — parti mill-biċċa l-kbira tal-ilbiesi tradizzjonali tan-Nepal u li spiss iżżomm khukuri meta tintlibes mill-irġiel); xalpi bħal pachhyauras u majetros; xalli bħall-ga tan-Newar u l-khata tat-Tibet; ghumtos (velijiet tal-għarusa); u tipi varji ta' turbani — xalpi li jintlibsu madwar ir-ras għal raġunijiet tradizzjonali jew għall-protezzjoni mix-xemx jew mill-kesħa — magħrufa bħala pheta, pagri jew sirpau. Sal-bidu tal-ewwel millennju W.K., l-ilbies komuni tan-nies tal-Asja t'Isfel kien jikkonsisti f'biċċiet tad-drapp mhux meħjuta. Il-wasla tal-Kushans mill-Asja Ċentrali, għall-ħabta tas-sena 48 WK, għamlet popolari l-ilbies maqtugħ u meħjut fi stil tipiku tal-Asja Ċentrali. L-aktar forma sempliċi ta' ilbies meħjut hija l- bhoto (vesta rudimentali), li tintlibes kemm mis-subien kif ukoll mill-bniet; tradizzjonalment, dan huwa l-uniku ilbies li jilbsu t-tfal sakemm jilħqu l-età adulta u jibdew jilbsu ħwejjeġ tal-kbar—kultant waqt ċerimonja ta' tranżizzjoni, bħaċ-ċerimonja gunyu-choli għall-bniet Ħindu. L-irġiel ikomplu jilbsu l-bhoto anke meta jikbru. Għall-parti ta' fuq tal-ġisem, l-irġiel tipikament jilbsu vesta bħall- *bhoto* jew qmis tat-tip *kurta*, bħad-daura—qmis twila b'għeluq doppju fuq quddiem u għonq magħluq, li fiha ħames tiwi u tmien rbitiet biex titwaħħal mal-ġisem. Is-suruwal—kelma li tfisser sempliċiment "qalziet"—iservi bħala alternattiva għad-dhoti, il-kachhad (li jilbsuh in-nies tal-poplu Magar), jew il- lungi (li jilbsuh in-nies tal-poplu Tharu), u fi żminijiet aktar reċenti saħansitra ħa posthom; tradizzjonalment, ikun wiesa’ ħafna ’l fuq mill-irkopptejn iżda jidjieq ’l isfel biex jiġi mwaħħal mal-għekiesi, u jintrabat mal-qadd permezz ta' qafla. Il-blużi moderni tat-tip cholo, li jintlibsu mas-saris, normalment ikollhom kmiem qosra, buttuna waħda, u ma jgħattux iż-żona tal-qadd. Il-verżjoni tradizzjonali, magħrufa bħala chaubandi cholo, tixbaħ lid-daura: ikollha kmiem twal, għeluq doppju fuq quddiem bi tiwi u rbitiet, u tinżel sal- patuka (faxxa tal-qadd), u b'hekk tgħatti ż-żona tal-qadd. Id-daura-suruwal u l- gunyu-cholo servew bħala l-ilbies nazzjonali għall-irġiel u n-nisa rispettivament sal-2011, meta din id-denominazzjoni tneħħiet biex jiġi eliminat kull favoritizmu. L-ilbies tradizzjonali għal ħafna gruppi etniċi Pahari jikkonsisti fid- daura-suruwal (jew ilbies simili) flimkien ma' patuka, dhaka topi (beritta), u kiswa ta' fuq (kowt) għall-irġiel; u l-gunyu-cholo (jew xi ħaġa simili) flimkien ma' patuka u, għan-nisa, xi kultant xalpa tar-ras. Għal ħafna gruppi oħra, l-ilbies tradizzjonali tal-irġiel jikkonsisti f'qmis jew vest flimkien ma' *dhoti*, kachhad jew lungi. Fir-reġjuni għoljin tal-Ħimalaja, l-ilbies tradizzjonali huwa influwenzat ħafna mill-kultura Tibetana. In-nisa Sherpa jilbsu ċ-chuba flimkien mal-fardal pangi, filwaqt li l-irġiel Sherpa jilbsu qomos bi kmiem twal u għenuq għoljin u iebsin — magħrufa bħala tetung — taħt iċ-chuba. Il-kpiepel Tibetani Xamo Gyaise tas-Sherpa, id-dhaka topi li jilbsu l-irġiel Pahari, u l-kpiepel tondi tat-Tamang huma fost l-aktar tipi distintivi ta' xedd ir-ras. In-nisa Ħindu miżżewġin jilbsu tika, sindoor, pote (ġiżirajjen biż-żibeġ) u brazzuletti ħomor. Huwa komuni li jilbsu dehbijiet tad-deheb u tal-fidda—kultant inkrustati b'ħaġar prezzjuż. Id-dehbijiet tad-deheb jinkludu l-*mangalsutras* u t-*tilaharis* li jilbsuhom il-Ħindu flimkien mal-pote; is-samyafung (fjura kbira tad-deheb li tintlibes fuq ir-ras) u n-nessey (imsielet kbar u ċatti tad-deheb) li jilbsuhom in-nies tal-poplu Limbu; kif ukoll is-sirphuli, is-*sirbandhi* u ċ-chandra li jilbsuhom in-nies tal-poplu Magar. In-nisa tal-poplu Tharu jistgħu jilbsu sa sitt kilogrammi ta' dehbijiet tal-fidda, inklużi l-*mangiya* (li tintlibes fuq ir-ras), it-*tikuli* (fuq il-forehead), u l-*kanseri* u t-tikahamala (madwar l-għonq). Il-moda fin-Nepal inbidlet b’mod sinifikanti matul l-aħħar 50 sena. Fiż-żoni urbani, is-sari qed jintuża dejjem inqas bħala ilbies ta' kuljum u qed isir ilbies riżervat għal okkażjonijiet formali. Il-kurta suruwal tradizzjonali rarament jintlibes minn nisa żgħażagħ, li dejjem aktar jippreferu l-jeans. Id-*dhoti* spiċċa l-aktar bħala ilbies ċerimonjali għax-xamani u għall-qassisin Ħindu. === Kċina === [[File:Nepali dal-bhat-tarkari.jpg|thumb|"Dal-bhat thali" li tikkonsisti f’ross mgħolli, soppa tal-għads, ħaxix aħdar imqalli, kari tal-ħaxix, jogurt, "papad" u insalata tal-ħaxix.]] Il-kċina tan-Nepal tinkludi varjetà wiesgħa ta' stili ta' tisjir reġjonali u tradizzjonali. Minħabba d-diversità fit-tipi ta' ħamrija, fil-klima, fil-kultura, fil-gruppi etniċi u fl-okkupazzjonijiet, dawn il-kċejjen ivarjaw b'mod sinifikanti, billi jagħmlu użu minn ħwawar, ħxejjex aromatiċi, ħaxix u frott disponibbli lokalment. L-Iskambju Kolombjan introduċa l-patata, it-tadam, il-qamħirrum, il-karawett, il-ġewż tal-anakardju, l-ananas, il-gwava u—fuq kollox—il-bżar jaħraq (chili peppers) fl-Asja t’Isfel; dawn kollha saru ikel bażiku. Iċ-ċereali mkabbra fin-Nepal, flimkien mal-istaġuni tat-tħawwil u r-reġjuni tagħhom, jikkorrispondu fil-biċċa l-kbira maż-żmien tal-monsuni u mal-varjazzjonijiet fl-altitudni. Ir-ross u l-qamħ jiġu kkultivati ​​primarjament fil-pjanuri ta' Terai u fil-widien imsaqqija sew, filwaqt li l-qamħirrum, il-millieġ, ix-xgħir u l-qamħ saraċin jitkabbru l-aktar fl-għoljiet li huma aktar niexfa u inqas fertili. Ikla tipika tan-Nepal tikkonsisti f’xi tip ta' qamħ jew ċereali msajjar sempliċiment, akkumpanjat minn platti b'togħma rikka u li joffru sens ta' kumdità. Dawn tal-aħħar jinkludu l-għads, il-legumi u l-ħaxix, li spiss jiġu mħawwra bil-ġinġer u t-tewm, jew b’taħlitiet aktar elaborati ta' kosbor, kemmun, żagħfran (turmeric), kannella, kardamomu, jimbu u ħwawar oħra. Is-soltu tiġi servuta fuq trej, jew thali, b'post ċentrali għaċ-ċereali msajjar u skutelli żgħar għall-akkumpanjamenti l-oħra. Dawn l-elementi jingħaqdu flimkien billi jitħalltu direttament—bħar-ross u l-għads—jew billi wieħed ikebbeb element—bħall-ħobż—madwar ieħor, bħall-ħaxix imsajjar. Id-Dal-bhat, li għandu r-ross imsajjar bil-fwar bħala l-bażi tiegħu, huwa l-aktar eżempju komuni, u spiss ikun akkumpanjat minn prodotti tal-ħalib u kultant mil-laħam. Il-ħobż ċatt tal-qamħ bla ħmira magħruf bħala *chapati* kultant jieħu post ir-ross, speċjalment f’Terai, filwaqt li d-Dhindo—ippreparat billi tgħalli d-dqiq tal-qamħirrum, tal-millieġ jew tal-qamħ saraċin fl-ilma waqt li tħawwad kontinwament u żżid id-dqiq sakemm tinkiseb konsistenza ħoxna u kważi solida—huwa s-sostitut ewlieni fiż-żoni tal-għoljiet u tal-muntanji. It-Tsampa, dqiq magħmul mix-xgħir inkaljat jew ipproċessat apposta, huwa l-ikel bażiku fir-reġjuni għoljin tal-Ħimalaja. Madwar in-Nepal kollu, il-*Gundruk*—ħaxix bil-weraq li jiġi ffermentat u mbagħad imnixxef fix-xemx—iservi kemm bħala delikatezza kif ukoll bħ [[File:Plateful of Momo in Nepal.jpg|thumb|Dumplings Momo biċ-chutney]] Karatteristika notevoli tal-kċina Nepali hija l-eżistenza ta' diversi tradizzjonijiet kulinari veġetarjani distinti, li kull waħda minnhom tirrifletti l-istorja ġeografika u kulturali ta' dawk li jħaddnuhom. Huwa maħsub li l-emerġenza tal-ahimsa — jiġifieri l-evitar tal-vjolenza kontra kull forma ta' ħajja — fi ħdan ħafna ordnijiet reliġjużi fi stadju bikri tal-istorja tal-Asja t'Isfel (partikolarment fl-Induiżmu tal-Upanishads, fil-Buddiżmu u fil-Ġainiżmu) kienet fattur sinifikanti fil-firxa tal-veġetariżmu fost partijiet mill-popolazzjoni Induista u Buddista tan-Nepal, kif ukoll fost il-Ġainisti. Dawn il-gruppi spiss iħossu stmerrija qawwija għall-idea li jieklu l-laħam. Għalkemm il-konsum tal-laħam ras għal ras fin-Nepal huwa baxx, il-prevalenza tal-veġetariżmu mhijiex għolja daqs kemm hi fl-Indja; dan minħabba l-firxa tax-Xaktiżmu, tradizzjoni li fiha s-sagrifiċċju tal-annimali huwa karatteristika prominenti. [[File:Samaybaji.JPG|thumb|Samayabaji (kċina Newar)]] Il-kċina tan-Nepal għandha karatteristiċi distintivi li jiddistingwuha minn dik tal-ġirien tagħha fit-tramuntana u fin-nofsinhar. Il-curries tan-Nepal—li ġeneralment ikunu bbażati fuq it-tadam u eħfef—huma inqas jaħarqu mill-verżjonijiet Indjani bbażati fuq il-krema, filwaqt li l-momo (għaġina mimlija) tan-Nepal huma sinjuri fl-ispices meta mqabbla mal-verżjonijiet tat-tramuntana. Il-kċina Newar, waħda mit-tradizzjonijiet kulinari l-aktar sinjuri u influwenti tan-Nepal, hija aktar elaborata u varjata minn ħafna oħrajn, hekk kif żviluppat fil-Wied fertili u prosperu ta' Kathmandu. Ikla tipika Newar tista' tikkonsisti f'aktar minn tużżana platti, inklużi qmuħ, laħam, curries tal-ħaxix, chutneys u pickles. Eżempji notevoli jinkludu Kwanti (soppa tal-fażola mnibbta), chhwela (laħam imħawwar), chatamari (crepe tad-dqiq tar-ross), bara (patty tal-għads moqli), kachila (laħam ikkapuljat nej immarinat), samaybaji (li għandu r-ross imsawwat bħala l-element ewlieni), lakhaamari u yomari. Il-Juju dhau, jogurt ħelu li joriġina minn Bhaktapur, huwa wkoll rinomat. Il-kċina Thakali hija tradizzjoni oħra magħrufa sew li tgħaqqad flimkien influwenzi Tibetani u Indjani, u tuża firxa wiesgħa ta' ingredjenti—partikolarment ħxejjex aromatiċi u ħwawar. Fir-reġjun ta' Terai, il-Bagiya—għaġina tad-dqiq tar-ross b'mili ħelu—hija popolari fost il-popli Tharu u Maithil. Diversi komunitajiet f'Terai jippreparaw sidhara (ħut żgħir imnixxef fix-xemx imħallat mal-weraq tat-taro) u biriya (pejst tal-għads imħallat mal-weraq tat-taro) biex jaħżnuhom għall-istaġun tal-għargħar tal-monsun. Ħelu tradizzjonali jinkludi *Selroti*, kasaar, fini u chaku. Il-Pulau (pilaf) jew il-kheer (pudina ħelwa tar-ross) spiss iservu bħala l-platt ewlieni waqt il-festi. It-te u x-xorrox tal-butir (il-likwidu ffermentat li jibqa' wara li l-jogurt jiġi mħawwad biex isir il-butir) huma xorb komuni mhux alkoħoliku. Kważi l-komunitajiet Janajati kollha għandhom il-metodi tradizzjonali tagħhom stess għall-produzzjoni tal-alkoħol. *Raksi* (spirtu distillat tradizzjonali), jaand (birra tar-ross), tongba (birra tal-millieġ) u chyaang huma l-varjetajiet l-aktar magħrufa. == Sports u rikreazzjoni == [[File:Kathmandu Rangasaala(Football Stadium) (2).JPG|thumb|left|L-Istadium Dasharath Rangasala nbena mill-gvern tar-Renju tan-Nepal bejn l-1956 u l-1958 u għandu kapaċità ta' bejn 13,000 u 15,000 persuna.]] [[File:Nepali Fans.JPG|thumb|Il-partitarji tan-Nepal tal-cricket huma magħrufa għall-appoġġ entużjastiku ħafna tagħhom lit-tim nazzjonali.]] Sports indiġeni tan-Nepal bħal *dandi biyo* u *kabaddi* — li ​​sa ftit ilu kienu meqjusa bħala sports nazzjonali mhux uffiċjali — għadhom popolari fiż-żoni rurali. Minkejja diversi sforzi, l-istandardizzazzjoni u l-iżvilupp tad-*dandi biyo* għadhom ma ntlaħqux, filwaqt li l-*kabaddi* għadu fil-bidu nett tiegħu bħala sport professjonali fin-Nepal. Il-*Bagh-chal*, logħba tal-bord antika li huwa maħsub li oriġinat fin-Nepal, għadha popolari sal-lum u tista' tintlagħab fuq bordijiet imfassla bil-ġibs u bl-użu ta’ ċagħaq. Il-Ludo, is-Snakes and Ladders u l-carrom huma passatempi popolari; jintlagħab ukoll iċ-ċess. Il-volleyball ġie ddikjarat bħala l-isport nazzjonali tan-Nepal fl-2017. Logħob popolari fost it-tfal jinkludi verżjonijiet tal-logħba tal-qbid (tag), il-logħba tal-għadam (knucklebones), il-logħba tal-kwadri mal-art (hopscotch), Duck, Duck, Goose u lagori, filwaqt li l-blalen tal-ħġieġ (marbles), il-fuqqiegħ (spinning tops), ir-roti li jiġu mbuttati b'bastun u l-cricket fit-triq huma wkoll popolari fost it-tfal. L-istrixxi tal-lastku — jew strixxi maqtugħin mit-tubi ta' ġewwa tar-roti — iservu bħala tagħmir sportiv versatili għat-tfal tan-Nepal; dawn jistgħu jinġabru flimkien jew jintrabtu u jintużaw biex jintlagħbu logħob bħad-dodgeball, il-logħba tal-ħajt bejn is-swaba' (cat's cradle), il-*jianzi* u diversi logħob bil-ħabel tal-qbiż. [[File:Dasarath Stadium during 2022 SAFF Women's Championship Final match.jpg|thumb|left|L-Istadium Dasharath Rangasala nbena mill-gvern tar-Renju tan-Nepal bejn l-1956 u l-1958 u għandu kapaċità ta' bejn 13,000 u 15,000 persuna.]] [[File:TU Stadium 2025.jpg|thumb|Il-Grawnd Internazzjonali tal-Cricket tal-Università ta' Tribhuvan inbena mill-Gvern tar-Renju tan-Nepal fl-1998, b'dimensjonijiet ta' 154 metru (168 jarda) b'132 metru (144 jarda).]] [[File:TU Cricket Stadium in 2025.jpg|thumb|left|Il-Grawnd Internazzjonali tal-Cricket tal-Università ta' Tribhuvan inbena mill-Gvern tar-Renju tan-Nepal fl-1998, b'dimensjonijiet ta' 154 metru (168 jarda) b'132 metru (144 jarda).]] [[File:Kirtipur Cricket Ground3.JPG|thumb|Il-Grawnd Internazzjonali tal-Cricket tal-Università ta' Tribhuvan inbena mill-Gvern tar-Renju tan-Nepal fl-1998, b'dimensjonijiet ta' 154 metru (168 jarda) b'132 metru (144 jarda).]] Il-futbol u l-cricket huma sports professjonali popolari. In-Nepal huwa kompetittiv fil-futbol fir-reġjun tal-Asja t'Isfel; għalkemm qatt ma rebaħ il-Kampjonat tas-SAFF, kiseb ċertu suċċess fil-Logħob tal-Asja t'Isfel. Ġeneralment, jikklassifika fl-inqas kwart tal-klassifika dinjija tal-FIFA. In-Nepal kiseb suċċess ukoll fil-cricket, fejn iżomm l-istatus ta' ODI u jikklassifika b'mod konsistenti fost l-aqwa 20 fil-klassifiki tal-ICC għall-ODI u t-T20I. Il-pajjiż kiseb suċċess ukoll fl-atletika u fl-arti marzjali, billi rebaħ bosta midalji fil-Logħob tal-Asja t'Isfel u xi wħud fil-Logħob tal-Asja. In-Nepal qatt ma rebaħ midalja Olimpika. Sports bħall-basketball, il-volleyball, il-futsal, il-lotta, il-bodybuilding kompetittiv u l-badminton qed jiksbu wkoll popolarità. In-nisa kisbu suċċess fil-futbol, ​​fil-cricket, fl-atletika, fl-arti marzjali, fil-badminton u fl-għawm. In-Nepal jipparteċipa wkoll b'plejers u timijiet nazzjonali f'diversi tournaments għal persuni b'diżabilità, b'mod partikolari fil-cricket għall-għomja kemm tal-irġiel kif ukoll tan-nisa. L-uniku grawnd internazzjonali tal-pajjiż huwa d-Dasarath Stadium, li jintuża għal diversi skopijiet u fejn it-timijiet nazzjonali tal-futbol tal-irġiel u tan-nisa jilagħbu l-logħbiet tagħhom f'darhom. Minn mindu twaqqaf it-tim nazzjonali, in-Nepal lagħab il-logħbiet tal-cricket f'darhom fit-Tribhuvan University International Cricket Ground. Il-Pulizija tan-Nepal, il-Forza tal-Pulizija Armata u l-Armata tan-Nepal huma l-aktar entitajiet li jipproduċu plejers nazzjonali; atleti li jaspiraw għal karriera sportiva spiss jingħaqdu ma' dawn il-forzi tas-sigurtà minħabba l-opportunitajiet sportivi superjuri li joffru. L-isport fin-Nepal huwa mfixkel minn nuqqas ta' infrastruttura u finanzjament, kif ukoll mill-korruzzjoni, in-nepotiżmu u l-indħil politiku. Ftit ħafna plejers jirnexxilhom jaqilgħu l-għajxien tagħhom bħala atleti professjonali. == Gallerija == <gallery> Kathmandu-Hanuman Dhoka-Nasal Chowk-08-Pancamukhi Hanuman Mandir-2013-gje.jpg|Kathmandu Pashupatinath-Menschen-10-Holzsammler-2013-gje.jpg|Pashupatinath Patan-Palast-Garten-16-Stele-2015-gje.jpg|Patan Bhaktapur-Palastplatz 01 mit Siddhilakshmi-Cyasilim-Bhupatindramalla-Saeule-Vatsala-Yaksheshvara-gje.jpg|Bhaktapur Gokyo surroundings-44-Mulde-2007-gje.jpg|Himalaya Cho La Tsho-14-2007-gje.jpg|Himalaya Mustang-Chhungkar-08-Choerten-2015-gje.jpg|Mustang Mustang-Lo Manthang to Tibetan border-38-Milka-Kuh-2015-gje.jpg|Mustang Mount Everest as seen from Drukair2 PLW edit.jpg|Mount Everest </gallery> <gallery> File:Nepal adm location map.svg|Mappa File:Nepal relief location map.jpg|Nepal Relief Mappa tal-Post File:Flag of Kathmandu.svg|Bandiera ta' Katmandu/Katmandú File:NepalKathmanduDistrictmap.png|Map displaying Village Development Committees in Kathmandu District, Katmandu/Katmandú (Motto: Il-wirt tiegħi, il-kburija tiegħi, Kathmandu tiegħi) File:Kathmandu District in Nepal 2015.svg|Distrett ta' Kathmandu (Nepaliż: काठमाडौं जिल्ला) huwa distrett li jinsab fil-Wied ta' Kathmandu, Provinċja ta' Bagmati tan-Nepal. Huwa wieħed mis-77 distrett tan-Nepal, għandu erja ta' 413.69 km² (159.7 mi²), u huwa l-aktar distrett b'popolazzjoni densa fin-Nepal b'1,081,845 abitant fl-2001, 1,744,240 fl-2011 u 2,017,532 fil-kwartieri ġenerali amministrattivi. tad-distrett ta 'Kathmandu jinsab f'Kathmandu. Il-belt għandha 21 uffiċċju postali li jimmaniġġjaw il-posta minn madwar il-pajjiż u lil hinn, u Kathmandu DPO għandha 44,600 bħala kodiċi postali għal servizzi ta 'kunsinna ta' posta internazzjonali bħal UPS jew DHL Couriers, eċċ. </gallery> <gallery> File:Bhaktapur durbar square.jpg|Bhaktapur Durbar Square, il-kumpless tal-palazz irjali, fl-1854, miżbugħa minn Henry Ambrose Oldfield (1822-1871). File:Sindhuli Fort 01.jpg|Sindhuli Gadhi Ruins (Distrett tal-lum Sindhuli, Provinċja ta' Bagmati, Nepal) File:Kirtipur swords.jpg|Xwabel mill-Battalja ta' Kirtipur ((Nepal bhasa bhasa: कीर्तिपुरयाउ युद्ध) seħħew fl-1767 waqt il-konkwista ta' Gorkha tan-Nepal, u kienet miġġielda fil-belt prinċipali ta' Kathman f'Bagha fil-Wied ta' Nepal va tempju File:Kathmandu 1811 high (cropped).jpg|L-orizzont ta' Kathmandu mimli pagoda fl-1811. File:Kathmandu durbar square.jpg|Kathmandu Durbar Square, fejn saret il-battalja ewlenija, kif deher fl-1852, miżbugħa minn Henry Ambrose Oldfield (1822-1871).. File:Jaya prakash malla.jpg|Jaya Prakash Malla (saltan 1736–1768), l-aħħar re ta' Kathmandu File:Capture of Magaer.jpg|Qbid ta' Magaer (il-lum ir-raħal ta' Maga fil-majjistral ta' Gyirong): xena mill-Kampanja Gurkha (Nepal) 1792, Il-Gwerra Sino-Nepaliż (Nepaliż: नेपाल-चीन युद्ध u ċ-Ċiniż), magħrufa wkoll bħala Waro the u-Ċiniż bħala l-Kampanja Gorkha (Ċiniż: 廓爾喀之役), kienet gwerra miġġielda bejn id-dinastija Qing taċ-Ċina u r-Renju tan-Nepal bejn l-1788 u l-1792. File:Anglo-Nepal war.jpg|Bhakti Thapa (isfar) imexxi l-armata Gurkhali tan-Nepal kontra l-forzi Brittaniċi, Anglo-Nepal Thapa (isfar) li jmexxi l-armata Gurkhali tan-Nepal kontra l-forzi Brittaniċi, Il-Gwerra Anglo-Nepaliż (नेपाल-अङ्ग्रेज युद 46 ta' Marzu), magħrufa wkoll bħala l-1 ta' Novembru 1818 ्ध – Gorkha File:Joppen1907India1805a.jpg|Mappa tal-Indja fl-1805 File:Bhimsen-thapa-painting.jpg|Bhimsen Thapa, Prim Ministru tan-Nepal mill-1806 sal-1837. File:Gurkha soldier 1815.jpg|Gwerrier Gorkhali. File:Battle of Jaithak.JPG|Pożizzjoni palisade tan-Nepaliż f'Jaithak File:Eight Gurkha men depicted in a British Indian painting, 1815.jpg|Suldati Gorkhali fl-1815 AD File:Sugauli treaty.jpg|It-truppi ta' Bhimsen Thapa, il-lemin, f'Segauli, 1816, b'moskets Bess Brown Pattern ta' l-Indja u bayonets chupi. File:Sugauli Treaty cessions.png|It-Trattat ta' Sugauli tal-4 ta' Marzu 1816. Kien fl-interess ta' Ochterlony li jikkonkludi l-kampanja malajr minħabba l-avviċinament tal-istaġun tad-deni tal-aul, iżda wkoll minħabba li bosta mit-truppi Ewropej tiegħu kienu qed ibatu mid-diżinterija. File:Ilngurkhas1858.jpg|Gurkahs tas-66 Reġiment bil-kostum nazzjonali tagħhom File:Francis Edward Rawdon, Marquess of Hastings.jpg|Francis Edward Rawdon, Markiż ta' Hastings, Gvernatur Ġenerali tal-Indja mill-1813 sal-1823. File:Officer and Private, 40th Foot, 1815.jpg|Uffiċjal u suldat, l-40 Reġiment tal-Marda Brittaniċi, 1815 File:Nepal-Tibet Treaty of 1856.jpg|It-Trattat ta' Thapathali (Ċiniż: 藏尼條約) kien trattat iffirmat bejn il-gvern Tibetan ta' Ganden Phodrang (dak iż-żmien protettorat tad-dinastija Qing) u r-Renju tan-Nepal f'Thapathali Durbar f'Kathmandu, il-kapitali tan-Nepal, wara n-Nepal. -Gwerra tat-Tibet (1855–1856). F'Jannar 1856, grupp rappreżentattiv mit-Tibet (flimkien ma' ambaxxatur Ċiniż) ġie Kathmandu biex jiddiskuti t-trattat. Wara diskussjoni twila, il-grupp rappreżentattiv fl-aħħar iffirma trattat fl-24 ta' Marzu. </gallery> <gallery> File:Nepal army-Basantapur darbar square3.JPG|Guruju Paltan (kumpanija tal-infanterija ċerimonjali) tal-Armata tan-Nepal bl-uniformi tradizzjonali File:Kukri, karda & chakmak.jpg|Khukuri, Karda u Chakmak. Khukuri hija l-arma simbolika tal-armata tan-Nepal File:Kukri.jpg|Il-Khukuri hija l-arma u l-għodda tradizzjonali tal-Gurkhas. File:Nepali soldiers Le Bon 1885.jpg|Suldati Nazzjonali tan-Nepal minn Gustave Le Bon, 1885 File:Nepal Army Special Forces.jpg|Suldati tal-Armata tan-Nepal f'Jum l-Armata </gallery> ==Referenzi== {{Referenzi}} {{Asja}} [[Kategorija:Nepal| ]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Asja]] [[Kategorija:Pajjiżi interkjużi]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1768]] dthnk1d5te8w0992hec19mxgmzcuzxt 331784 331783 2026-08-26T05:18:59Z ĠanniĠuzeppi 27231 /* Renju tan-Nepal (1768–2008) */ 331784 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika Federali Demokratika tan-Nepal |isem_nattiv = सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल<br />''Sanghiya Loktāntrik Ganatantra Nepāl'' |isem_komuni = Kirġiżistan |stampa_bandiera = Flag of Nepal.svg |stampa_emblema =Emblem of Nepal.svg |tip_simbolu = Emblema |daqs_simbolu = 125px |stampa_mappa = Nepal (orthographic projection).svg |stampa_mappa2 = Map of Nepal (Political and Administrative).jpg |deskrizzjoni_mappa = <small>Pożizzjoni tan-Nepal (aħdar)</small> |ħolqa_bandiera = Bandiera tan-Nepal |ħolqa_emblema = Emblema tan-Nepal |ħolqa_demografija = Demografija tan-Nepal |mottu_nazzjonali = जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी <small>([[Sanskrit]])<br/>''Janani Janmabhoomischa Swargadapi Gariyasi''</small> |innu_nazzjonali = ''[[Sayaun Thunga Phool Ka|Sayaun Thunga Phulka]]''<br/><small>''Magħmula minn Mijiet ta' Fjuri''</small> |lingwi_uffiċjali = [[lingwa Nepali|Nepali]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Kathmandu]] |latd=27 |latm=42 |latNS=N |lonġd=85 |lonġm=19 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[Kathmandu]] |leġislatura = [[Assemblaġġ kostitwenti]] |tip_gvern = [[Repubblika parlamentari]] [[Repubblika federali|federali]] |titlu_kap1 = [[President tan-Nepal|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru tan-Nepal|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Ram Chandra Paudel]] |isem_kap2 = [[Balen Shah]] |poż_erja = 95 |erja_km2 = 147,181 |erja_mi_kw = 56,827 |perċentwal_ilma = 2.8 |sena_stima_popolazzjoni = 28,982,771 |stima_popolazzjoni = 2016 |poż_stima_popolazzjoni = <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 26,494,504 |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011 |densità_popolazzjoni_km2 = 180 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 518 |poż_densità_popolazzjoni = 62 |sena_PGD_PSX = 2013 |PGD_PSX = $62.384 biljun<ref>http://databank.worldbank.org/data/download/GDP_PPP.pdf</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita =$2,310 |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2014 |IŻU = {{increase}} 0.548<ref name="HDI">{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |titlu=2015 Human Development Report |sena=2015 |data-aċċess=2015-12-15 |pubblikatur=United Nations Development Programme |lingwa=Ingliż}}</ref> |poż_IŻU = 145 |kategorija_IŻU =<span style="color:#e0584e;white-space:nowrap;">bax</span> |tip_sovranità = [[Unifikazzjoni tan-Nepal|Unifikazzjoni]] |avveniment_stabbilit1 = Renju iddikjarat |data_stabbilit1 = 25 ta' Settembru 1768 |avveniment_stabbilit2 = Stat iddikjarat |data_stabbilit2 = 15 ta' Jannar 2007 |avveniment_stabbilit3 =Repubblika iddikjarata |data_stabbilit3 = 28 ta' Mejju 2008 |valuta = [[Rupee tan-Nepal]] |kodiċi_valuta = NPR |żona_ħin = [[Ħin Koordinat Universali|UTC]] |differenza_ħku = +05:45 |żona_ħin_legali = [[Ħin Koordinat Universali|UTC]] |differenza_żona_ħin_legali = +05:45 |cctld = [[.np]] |kodiċi_telefoniku = +977 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $19.921 biljun |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $743 |poż_PGD_nominali_per_capita = }} In-'''Nepal''' ([[lingwa Nepali|Nepali]]:नेपाल), uffiċjalment ir-'''Repubblika Federali Demokratika tan-Nepal''',<ref>{{ċita web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html|titlu=CIA&nbsp;– The World Factbook|pubblikatur=CIA|data-aċċess=2012-12-05|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20101229013308/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html|arkivju-data=2010-12-29|url-status=dead}}</ref> huwa [[pajjiż interkjuż]] fl-[[Asja t'Isfel]]. B'erja ta' 147,181 kilometri kwadri (56,827 mi kw) u b'popolazzjoni ta' madwar 27 miljun, in-Nepal huwa t-[[Lista ta' pajjiżi skont l-erja|93 l-akbar]] pajjiż mill-erja<ref>{{ċita web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|titlu=The World Factbook: Rank order population|pubblikatur=CIA|data-aċċess=2014-02-14|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|arkivju-data=2014-02-09|url-status=dead}}</ref> u l-[[Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni|41 l-akbar]] pajjiż mill-popolazzjoni. Il-pajjiż huwa allokat fil-[[Ħimalajas]] u mill-[[Indja]] minn nofsinhar, mill-lvant, u mill-Punent. In-Nepal huwa separat mill-[[Bangladexx]] minn kuritur dejjaq Indjan ta' [[Kuritur Siliguri|Siliguri]] u mill-[[Butan]] minn stat ta' [[Sikkim]]. [[Kathmandu]] hija l-belt kapitali u l-akbar metropoli tal-pajjiż. == Etimoloġija == [[File:Nēpāla in the Allahabad Pillar inscription.jpg|thumb|"Nēpāla" fl-iskritt Brahmi tardiv, fl-iskrizzjoni tal-Kolonna ta’ Allahabad ta’ Samudragupta (350–375 WK).]] Qabel l-unifikazzjoni tan-Nepal, il-Wied ta' Kathmandu kien magħruf bħala n-Nepal. L-oriġini preċiża tat-terminu *Nepāl* mhijiex ċerta. In-Nepal jissemma f'testi letterarji Indjani tal-qedem li jmorru lura għar-raba' seklu W.K. Ma tistax tiġi stabbilita kronoloġija assoluta, ladarba anke l-eqdem testi jistgħu jinkludu kontribuzzjonijiet anonimi li jmorru lura għall-bidu tal-era moderna. L-isforzi tal-istudjużi biex jipproponu teorija plawżibbli huma mfixkla min-nuqqas ta' ħarsa ġenerali storika komprensiva u minn fehim insuffiċjenti tal-lingwistika jew tal-lingwi rilevanti Indo-Ewropej u Tibeto-Burmani. Skont il-mitoloġija Ħindu, in-Nepal jieħu ismu minn għaref Ħindu tal-qedem jismu Ne, magħruf ukoll bħala Ne Muni jew Nemi. Skont il-*Pashupati Purāna*, billi kienet art protetta minn Ne, iż-żona fil-qalba tal-Ħimalaja saret magħrufa bħala Nepāl. Skont in-*Nepāl Mahātmya*, Pashupati kien afda lil Nemi bil-protezzjoni tal-pajjiż. Skont il-mitoloġija Buddista, il-Bodhisattva Manjushri tbattal lag primordjali mimli sriep biex joħloq il-Wied tan-Nepal u pproklama li Adi-Buddha Ne kien se jieħu ħsieb il-komunità li stabbiliet ruħha hemmhekk; billi l-wied kien għal qalbu lil Ne, ingħata l-isem ta’ Nepāl. Skont il-*Gopalarājvamshāvali*, kompilata għall-ħabta tas-snin tmenin tas-seklu erbatax, in-Nepal jieħu ismu minn Nepa, ragħaj tal-baqar li waqqaf il-fergħa Nepaliżi tal-Abhiras. F'dan ir-rakkont, il-baqra li kien qed jaħleb fil-post fejn skopra l-Jyotirlinga ta' Pashupatinath kienet jisimha wkoll Ne. L-etimoloġija "Ne Muni" ġiet miċħuda minn viżitaturi Ewropej bikrin. L-Indologu Norveġiż Christian Lassen ippropona li *Nepāla* kienet kelma komposta minn *Nipa* (qiegħ ta’ muntanja) u *-ala* (forma mqassra ta’ *alaya*, li tfisser "abitazzjoni"), u għalhekk *Nepāla* kienet tfisser "abitazzjoni fil-qiegħ tal-muntanja." L-Indologu Sylvain Lévi qies it-teorija ta’ Lassen bħala waħda li ma tistax tiġi sostnuta, iżda ma ppropona l-ebda teorija tiegħu stess; huwa sempliċiment issuġġerixxa li jew *Newara* hija forma vernakulari tal-kelma Sanskrita *Nepala*, jew inkella *Nepala* hija forma Sanskritizzata tat-terminu etniku lokali. Il-fehma tiegħu sabet xi appoġġ, għalkemm ma ssolvix il-kwistjoni tal-etimoloġija. Ġie propost ukoll li *Nepa* hija għerq tat-tip Tibeto-Burman magħmul minn *ne* (baqar) u *pa* (gwardjan), fatt li jirrifletti li l-ewwel abitanti tal-wied kienu *gopalas* (rgħajja tal-baqar) u *mahispalas* (rgħajja tal-buflu). Suniti Kumar Chatterji kien jemmen li l-kelma "Nepal" oriġinat minn għeruq tat-tip Tibeto-Burman: *Ne*, li t-tifsira tagħha mhix ċerta (minħabba l-possibbiltajiet numerużi), u *pala* jew *bal*, li t-tifsira tagħhom intilfet għalkollox. == Storja == === Prestorja === Madwar 55,000 sena ilu, l-ewwel bnedmin moderni waslu fis-sottokontinent Indjan mill-Afrika. L-eqdem fdalijiet magħrufa ta’ bnedmin moderni fl-Asja t'Isfel imorru lura madwar 30,000 sena. L-eqdem evidenza arkeoloġika ta’ insedjamenti umani fin-Nepal tmur lura għal madwar l-istess perjodu. Wara s-sena 6500 QK, ħarġet evidenza tad-domestikazzjoni tal-għelejjel u tal-annimali għall-ikel, tal-bini ta’ strutturi permanenti, u tal-ħażna ta' surplus agrikolu f’Mehrgarh u f’siti oħra f’dik li llum hija l-Balochistan. Dawn l-iżviluppi gradwalment evolvew fiċ-Ċivilizzazzjoni tal-Wied tal-Indu, l-ewwel kultura urbana fl-Asja t’Isfel. F’Għoljiet Siwalik tad-distrett ta' Dang ġew skoperti siti preistoriċi li jmorru lura għall-perjodi Paleolitiku, Mesolitiku u Neolitiku. Huwa maħsub li l-ewwel abitanti tan-Nepal modern u taż-żoni biswit kienu nies assoċjati maċ-Ċivilizzazzjoni tal-Wied tal-Indu. Popli Dravidjani — li ​​l-istorja tagħhom tmur lura għal qabel il-bidu tal-Era tal-Bronż fis-sottokontinent Indjan (madwar is-sena 6300 QK) — jista’ jkun li għexu f’din iż-żona qabel il-wasla ta' gruppi etniċi oħra bħat-Tibeto-Burmani u l-Indo-Arjani. Sal-4000 QK, il-popli Tibeto-Burmani kienu waslu n-Nepal; huma waslu jew direttament minn fuq il-Ħimalaja mit-Tibet, jew inkella permezz tal-Mjanmar u l-Grigal tal-Indja, jew saħansitra permezz taż-żewġ rotot. Stella Kramrisch (1964) tinnota l-eżistenza ta’ substrat pre-Dravidjan u Dravidjan; dawn il-gruppi kienu preżenti fin-Nepal saħansitra qabel in-Newars, li kienu jiffurmaw il-maġġoranza tal-abitanti tal-qedem tal-Wied ta' Kathmandu. === Antik === [[File:Changunarayan photowalk-WLV-3897.jpg|thumb|left|Fil-kumpless tat-Tempju ta' Changu Narayan hemm iskrizzjoni fuq il-ġebel li tmur lura għas-sena 464 W.K.; din hija l-ewwel waħda tan-nepal sa mill-iskrizzjoni ta' Ashoka f'Lumbini (għall-ħabta tal-250 Q.K.).]] Madwar is-sena 600 QK, fir-reġjuni tan-Nofsinhar tan-Nepal u tat-Tramuntana tal-Indja bdew jitfaċċaw saltniet żgħar u konfederazzjonijiet ta' klanijiet. Minn waħda minn dawn—is-saltna ta' Shakya—ħareġ prinċep li aktar tard irrinunzja għall-istatus tiegħu biex jgħix ħajja axetika u sar magħruf bħala Gautama Buddha (li tradizzjonalment jitqiegħed fil-perjodu bejn il-563 u l-483 QK). Fis-sekli ta' wara, in-Nepal stabbilixxa ruħu bħala art ta' spiritwalità u post ta' kenn; kellu rwol sinifikanti fit-tixrid tal-Buddiżmu lejn l-Asja tal-Lvant permezz tat-Tibet u kkontribwixxa għall-preservazzjoni ta' manuskritti Ħindu u Buddisti. Għall-ħabta tal-250 QK, ir-reġjuni tan-nofsinhar kienu taħt l-influwenza tal-Imperu Maurya. L-Imperatur Mawrjan Ashoka għamel pellegrinaġġ lejn Lumbini — il-post fejn twieled il-Buddha skont it-tradizzjoni Buddista — u hemmhekk waqqaf kolonna; l-iskrizzjonijiet fuqha jimmarkaw il-bidu tal-istorja dokumentata tan-Nepal. Ashoka żar ukoll il-Wied ta' Kathmandu u bena monumenti biex ifakkar iż-żjara ta' Gautama Buddha f’dik iż-żona. Sas-seklu 4 WK, parti kbira min-Nepal kienet taħt l-influwenza tal-Imperu Gupta. Fil-Wied ta' Kathmandu, il-Kiratas ġew imbuttati lejn il-Lvant mil-Licchavis, u d-dinastija Licchavi telgħet fil-poter għall-ħabta tas-sena 400 W.K. Il-Licchavis bnew monumenti u ħallew warajhom sensiela ta' iskrizzjonijiet; l-istorja tan-Nepal matul dan il-perjodu hija rikostruwita kważi għalkollox abbażi tagħhom. Fis-sena 641, Songtsen Gampo tal-Imperu Tibetan bagħat lil Narendradeva lura lejn ir-renju Licchavi b’armata u ssottometta lin-Nepal. Sussegwentement, partijiet min-Nepal u mir-renju Licchavi waqgħu taħt l-influwenza diretta tal-Imperu Tibetan. Id-dinastija Licchavi bdiet tiddgħajjef lejn l-aħħar tat-tmien seklu u minflokha daħal il-ħakma tat-Thakuri. Ir-rejiet Thakuri ħakmu l-pajjiż sa nofs il-ħdax-il seklu W.K.; ftit li xejn huwa magħruf dwar dan il-perjodu, li spiss jissejjaħ il-"Perjodu tad-Dlam." === Medjevali === [[File:Sinja Valley, Karnali.jpg|thumb|left|Il-Wied ta' Sinja, meqjus bħala l-post tal-oriġini tar-Renju ta' Khasa u tal-lingwa Nepali.]] [[File:Patan Durbar Square-2644.jpg|thumb|Patan Durbar Square, waħda mit-tliet pjazez tal-palazz fil-Wied ta' Kathmandu, inbniet mid-dinastija Malla fis-seklu sbatax. Il-pjazez Durbar jirrappreżentaw il-quċċata ta' aktar minn millennju ta' żvilupp fl-arti u l-arkitettura tan-Nepal.]] Fil-ħdax-il seklu, fil-punent tan-Nepal ħareġ fil-beraħ imperu b'saħħtu tal-poplu Khas; fl-aqwa tiegħu, it-territorju tiegħu kien ikopri parti kbira mill-punent tan-Nepal kif ukoll partijiet mill-punent tat-Tibet u minn Uttarakhand, fl-Indja. Sas-seklu erbatax, l-imperu kien inqasam fil-*Baise rajyas* (li litteralment tfisser "22 stat"), li kienu assoċjati bejniethom b'mod laxk. Il-kultura u l-lingwa għonja tal-poplu Khas infirxu fin-Nepal kollu u saħansitra sa l-Indoċina fis-sekli ta' wara; il-lingwa tagħhom — li ​​aktar tard ingħatat l-isem ta' Nepali — saret il-*lingua franca* tan-Nepal u tar-reġjuni tal-Indja li jmissu miegħu. Fix-xlokk tan-Nepal, mal-fruntiera ma' Bihar, Simraungadh serviet bħala l-belt kapitali tal-Karnats ta' Mithila (jew Tirhut) għall-ħabta tas-sena 1100 W.K.; din baqgħet renju b'saħħtu għal aktar minn 200 sena, u għal perjodu anke ħakmet lil Kathmandu. Wara 300 sena oħra ta' ħakma Musulmana, Tirhut spiċċat taħt il-kontroll tas-Senas ta' Makwanpur. Fl-għoljiet tal-lvant, konfederazzjoni ta' prinċipati Kirat kienet tmexxi ż-żona li tinsab bejn Kathmandu u l-Bengal. Fil-Wied ta' Kathmandu, id-dinastija Malla — li ​​tidher fl-istorja tan-Nepal sa minn żminijiet antiki — stabbiliet ruħha f’Kathmandu u f'Patan f'nofs is-seklu 14. Għall-ewwel, il-Malla ħakmu l-wied taħt is-sovranità ta' Tirhut, iżda stabbilew renju indipendenti lejn l-aħħar tas-seklu 14 hekk kif Tirhut beda jitlef is-saħħa tiegħu. Matul dak l-istess perjodu, Jayasthiti Malla introduċa riformi soċjoekonomiċi estensivi. Sa nofs is-seklu 15, Kathmandu kienet kibret f’imperu b’saħħtu li, skont Kirkpatrick, kien jifrex minn Digarchi (jew Shigatse) fit-Tibet sa Tirhut u Gaya fl-Indja. Lejn l-aħħar tas-seklu 15, il-prinċpijiet Malla qasmu r-renju tagħhom f'erba' saltniet: Kathmandu, Patan u Bhaktapur fil-wied, u Banepa fil-lvant. Ir-rivalità għall-prestiġju bejn dawn is-saltniet aħwa wasslet għal fjuriment tal-arti u l-arkitettura fiċ-ċentru tan-Nepal, kif ukoll għall-bini tal-famużi Pjazez Durbar f’Kathmandu, Patan u Bhaktapur. Il-frammentazzjoni u n-nuqqas ta' fiduċja reċiproka bejniethom wasslu għall-waqgħa tagħhom lejn l-aħħar tas-seklu 18 u, fl-aħħar mill-aħħar, għall-unifikazzjoni tan-Nepal fi stat modern. Minbarra attakk devastanti fuq il-Wied ta' Kathmandu f’nofs is-seklu 14, in-Nepal baqa' fil-biċċa l-kbira tiegħu mhux affettwat mill-invażjoni Musulmana tal-Indja li bdiet fis-seklu 11. Matul il-perjodu tal-Mughal, kien hemm influss lejn in-Nepal ta’ Ħindù li kienu jappartjenu għall-kasti għoljin fl-Indja. Dawn malajr ħalltu kulturalment mal-poplu Khas, u sas-seklu 16, fin-Nepal kien hemm madwar 50 prinċipat immexxi minn Rajput, inklużi t-22 stat *Baisi* u—fil-lvant ta' dawn, fil-parti tal-punent u ċentrali tan-Nepal—l-24 stat *Chaubisi*. Bdiet tinfirex l-idea li n-Nepal kien baqa' l-bastjun veru tal-Ħinduwiżmu pur fi żmien meta l-kultura Indjana kienet ġiet influwenzata minn sekli ta’ ħakma Mughal, segwita mill-ħakma Brittanika. Gorkha, wieħed mill-istati *Baisi*, żviluppa fi saltna influwenti u ambizzjuża magħrufa għall-ġustizzja tagħha, wara li kienet ikkodifikat l-ewwel liġijiet ibbażati fuq il-Ħinduwiżmu fir-reġjun muntanjuż tan-Nepal. === Renju tan-Nepal (1768–2008) === [[File:Prithvi Narayan Shah.jpg|thumb|left|Prithvi Narayan Shah beda l-proċess tal-unifikazzjoni ta' dak li kellu jsir il-pajjiż modern tan-Nepal.]] [[File:Bhimsen-thapa-painting (cropped).jpg|thumb|Matul ir-renju ta' Bhimsen Thapa, in-Nepal laħaq il-quċċata tiegħu.]] [[File:Jung Bahadur Rana in 1887.jpg|thumb|left|Jung Bahadur Rana, li daħħal fis-seħħ politika barranija favur il-Brittaniċi.]] [[File:King Mahendra (cropped).png|thumb|Matul ir-renju tar-Re Mahendra, in-Nepal għadda minn perjodu ta' bidliet industrijali, politiċi u ekonomiċi.]] [[File:Flag of Nepal (1856-c.1930).svg|thumb|left|Bandiera tar-Renju tan-Nepal (1856–ċ. 1930)]] [[File:Nepal flag 1927.jpg|thumb|Bandiera tar-Renju tan-Nepal (1927–1930)]] [[File:Coat of arms of kingdom of Nepal, 1935.jpg|thumb|left|L-arma tar-Renju tan-Nepal (1935)]] [[File:Arms Achievement of Nepal 1935.jpg|thumb|L-arma tar-Renju tan-Nepal (1935–1946)]] === Unifikazzjoni, espansjoni u konsolidazzjoni (1768–1846) === F'nofs is-seklu tmintax, Prithvi Narayan Shah, ir-Reta' Gorkha, beda proċess biex jgħaqqad dak li llum huwa n-Nepal. Huwa beda l-missjoni tiegħu billi kiseb in-newtralità tar-renji muntanjużi ġirien. Wara diversi battalji u assedji mdemmija — b'mod partikolari l-Battalja ta' Kirtipur — huwa rnexxielu jirbaħ il-Wied ta' Kathmandu fl-1769. Il-qawwa tal-Gurkha laħqet il-quċċata tagħha meta territorji li kienu jestendu mir-renji ta' Kumaon u Garhwal fil-punent sa Sikkim fil-lvant ġew taħt il-kontroll tan-Nepal. Tilwima mat-Tibet dwar il-kontroll tal-passaġġi fil-muntanji u l-widien interni ta' Tingri wasslet lill-Imperatur Qing taċ-Ċina biex jibda l-Gwerra Sino-Nepaliża, u b'hekk ġiegħel lin-Nepaliżi jirtiraw lejn il-fruntieri tat-tramuntana tagħhom stess. Ir-rivalità bejn ir-Renju tan-Nepal u l-British East India Company dwar il-kontroll ta' stati li jmissu man-Nepal eventwalment wasslet għall-Gwerra Anglo-Nepaliża (1815–16). Għall-ewwel, l-Ingliżi ssottovalutaw lin-Nepaliżi u sofrew telfiet kbar sakemm iddeċidew li jużaw aktar riżorsi militari milli kienu ħasbu li kellhom bżonn. Dan kien il-bidu tar-reputazzjoni tal-Gurkhas bħala suldati ħorox u bla ħniena. Il-gwerra ntemmet bit-Trattat ta' Sugauli, li permezz tiegħu n-Nepal ċeda t-territorji li kien għadu kif rebaħ. Fl-1846, inkixfet konspirazzjoni li wriet kif ir-reġina li kienet qed tmexxi kienet ippjanat li twaqqa’ lil Bir Narsingh Kunwar, mexxej militari li kien qed jikseb prominenza. Dan wassal għall-Massakru ta' Kot; konfronti armati bejn il-militar u uffiċjali leali lejn ir-reġina rriżultaw fl-eżekuzzjoni ta' mijiet ta' prinċpijiet u kapijiet madwar il-pajjiż. Bir Narsingh Kunwar ħareġ rebbieħ u waqqaf id-dinastija Rana, u sar magħruf bħala Jung Bahadur Rana. Ir-re spiċċa b’rwol simboliku biss, filwaqt li l-kariga ta' Prim Ministru saret waħda b'saħħitha u ereditarja. Ir-Rana kienu favur il-Brittaniċi b’mod sod u appoġġjawhom matul ir-Ribelljoni Indjana tal-1857 (u sussegwentement fiż-żewġ Gwerer Dinjija). Fl-1860, partijiet mir-reġjun tal-Punent ta' Terai ingħataw lin-Nepal mill-Brittaniċi bħala ġest ta' ħbiberija u rikonoxximent tal-assistenza militari pprovduta biex jinżamm il-kontroll Brittaniku fl-Indja matul ir-ribelljoni (żona magħrufa bħala *Naya Muluk*, jew "Pajjiż Ġdid"). Fl-1923, ir-Renju Unit u n-Nepal iffirmaw formalment ftehim ta' ħbiberija li ħa post it-Trattat ta' Sugauli tal-1816. Il-prattika Ħindu ta' Sati — fejn armla kienet tissagrifika ruħha fuq il-ħatab tal-funeral ta' żewġha — ġiet ipprojbita fl-1919, u l-iskjavitù ġiet abolita uffiċjalment fl-1924. ==== Monarkija Assoluta, Demokratizzazzjoni u Gwerra Ċivili (1951–2008) ==== [[File:Coat of arms of nepal in 1946.jpg|thumb|left|L-arma tar-Renju tan-Nepal (1946–1962)]] [[File:Flag of Nepal (1743–1962).svg|thumb|left|Bandiera tar-Renju tan-Nepal (1930–1962)]] [[File:Coat of arms of Nepal (1962–2008).svg|thumb|L-arma tar-Renju tan-Nepal (1962–2008)]] Il-partit tal-Kungress tan-Nepal irnexxielu jwaqqa' l-gvern u jistabbilixxi demokrazija parlamentari. Wara għaxar snin ta' taqbid għall-poter bejn il-monarka u l-gvern, ir-Re Mahendra (li rrenja mill-1955 sal-1972) daħħal fis-seħħ sistema Panchayat "mingħajr partiti" biex tmexxi n-Nepal. Il-partiti politiċi ġew ipprojbiti, u l-politiċi ġew mitfugħa l-ħabs jew sfurzati fl-eżilju. Il-gvern Panchayat immodernizza l-pajjiż permezz ta' riformi u l-iżvilupp tal-infrastruttura, iżda fl-istess waqt illimita l-libertajiet u impona ċensura stretta. Fl-1990, ir-Re Birendra (li rrenja mill-1972 sal-2001) qabel ma' riformi kostituzzjonali u mal-istabbiliment ta' demokrazija b'diversi partiti. Fl-1996, il-Partit Maoista nieda kampanja vjolenti, brutali u mdemmija bil-għan li jissostitwixxi l-monarkija parlamentari b’dittatorjat Maoista. Dan wassal għall-Gwerra Ċivili twila tan-Nepal u għall-mewt ta' aktar minn 16,000 persuna. Wara l-mewt tar-Re Birendra u tal-Prinċep Ereditarju Dipendra f’massakru fil-palazz irjali mwettaq minn Dipendra stess, ħu r-Re Birendra, Gyanendra, wiret it-tron fl-2001 u sussegwentement ħa f’idejh setgħat eżekuttivi sħaħ bil-għan li jrażżan personalment ir-ribelljoni Maoista. === Repubblika === In-Nepal sar stat sekulari u, fit-28 ta' Mejju 2008, ġie ddikjarat repubblika federali, u b’hekk temm l-istatus tiegħu ta’ żmien twil bħala l-uniku renju Ħindu fid-dinja. Wara għaxar snin ta' instabbiltà u kunflitt intern li raw żewġ elezzjonijiet għall-Assemblea Kostitwenti, il-kostituzzjoni l-ġdida ġiet ippromulgata fl-20 ta' Settembru, 2015, u stabbiliet lin-Nepal bħala repubblika demokratika federali maqsuma f'seba' provinċji. Is-Sibt, 25 ta' April, 2015, seħħ it-terremot tan-Nepal (magħruf ukoll bħala t-terremot ta' Gorkha), li ħasad il-ħajja ta’ 8,962 persuna u kkawża korrimenti lil 21,952 oħra fin-Nepal, l-Indja, Ċina u l-Bangladexx. It-terremot seħħ fil-11:56 (ħin standard tan-Nepal) b'kobor ta' 7.8 jew 8.1 Mw u intensità massima fuq l-iskala Mercalli ta' X (Estrema). Dan ikkawża ħsara enormi fin-Nepal, partikolarment f’żoni bħal Kathmandu, u l-mod kif il-gvern immaniġġja s-sitwazzjoni dak iż-żmien kien fqir u inadegwat. Bejn Marzu u Ġunju tal-2025, f'Kathmandu saru diversi protesti favur il-monarkija, li kienu jappellaw għar-restawrazzjoni tal-eks Renju tan-Nepal bl-eks Re Gyanendra bħala l-kap tiegħu. [[File:2025 Nepalese Gen Z protesters infront of Bharatpur mahanagarpalika office.jpg|thumb|Dimostranti u rvellużi rrabjati f'Kathmandu waqt il-protesti tal-Ġenerazzjoni Z fin-Nepal fl-2025.]] Fid-19 ta' Frar, 2025 — jum ta' festa pubblika li tfakkar ir-rivoluzzjoni tal-1951 — Shah għamel diskors permezz ta' vidjow li fih tkellem dwar il-frustrazzjoni mifruxa fir-rigward tal-gvern komunista. Għalkemm ma talabx b’mod espliċitu r-restawrazzjoni tal-monarkija, l-enfasi tad-diskors fuq l-għaqda u s-sagrifiċċju ġiet interpretata minn uħud bħala ħjiel ta' possibbli qawmien mill-ġdid tal-monarkija. Fid-9 ta' Marzu 2025, eluf ta' sostenituri laqgħu lil Shah malli wasal Kathmandu. Kelliema għall-partit monarkista Rastriya Prajatantra Party stqarret li l-parteċipazzjoni kbira "turi l-frustrazzjoni tal-poplu bil-gvern attwali u t-tfittxija tiegħu għal alternattiva għas-sistema eżistenti." F’Settembru 2025, protesti mifruxa kontra l-projbizzjoni tal-midja soċjali u l-inugwaljanza ekonomika wasslu għal taqlib li ħalla għexieren ta' mejtin u midruba, ikkawża ħsara fil-Parlament u f’bini ieħor, u wassal għar-riżenja tal-Prim Ministru KP Sharma Oli, li ħarab minn Kathmandu u fittex kenn mal-armata tan-Nepal. Bi tweġiba għall-kriżi, l-armata ħadet il-kontroll tas-sigurtà nazzjonali u bdiet taħditiet mal-mexxejja tal-protesti, li għażlu lill-eks Prim Imħallef Sushila Karki bħala Prim Ministru interim. Fis-27 ta' Marzu, 2026, Balendra Shah ħa l-ġurament tal-ħatra bħala Prim Ministru tan-Nepal wara r-rebħa kbira tal-partit tiegħu, ir-Rastriya Swatantra Party (RSP), fl-elezzjonijiet ġenerali demokratiċi li saru f’dak ix-xahar ta' Marzu. == Ġeografija == [[File:Nepal topo en.jpg|thumb|Mappa topografika tan-Nepal]] In-Nepal għandu forma li tixbah bejn wieħed u ieħor lil dik ta' trapeżojd; huwa twil madwar 800 kilometru (500 mil) u wiesa’ 200 kilometru (120 mil), b'erja ta’ 147,516 km² (56,956 mil kwadru). Jinsab bejn il-latitudnijiet 26° u 31° Tramuntana u l-lonġitudnijiet 80° u 89° Lvant. Il-proċessi ġeoloġiċi li sawru lin-Nepal bdew 75 miljun sena ilu, meta l-pjanċa Indjana — li ​​dak iż-żmien kienet parti mis-superkontinent tan-Nofsinhar magħruf bħala Gondwana — bdiet tiċċaqlaq lejn il-Grigal, imbuttata mill-espansjoni tal-qiegħ tal-oċean fil-Lbiċ tagħha u, aktar tard, fin-Nofsinhar u fix-Xlokk tagħha. Fl-istess ħin, il-qoxra oċeanika vasta ta' Tethys, li kienet tinsab fil-Grigal, bdiet tiżżerżaq taħt il-pjanċa Ewrasjatika (proċess magħruf bħala subduzzjoni). Dawn iż-żewġ proċessi, imħaddma minn kurrenti ta' konvezzjoni fil-mantell tad-Dinja, ħolqu l-Oċean Indjan u wasslu biex il-qoxra kontinentali Indjana gradwalment tiżżerżaq taħt l-Ewrasja, u b'hekk għollew il-katina muntanjuża tal-Ħimalaja. [[File:Everest kalapatthar crop.jpg|thumb|left|Il-Muntanja Everest, l-ogħla quċċata fid-Dinja, tinsab fin-Nepal.]] Ostakli li kienu qed jogħlew imblukkaw il-kanali tax-xmajjar u ħolqu lagi kbar; dawn il-lagi kissru d-digi naturali tagħhom madwar 100,000 sena ilu, u b'hekk iffurmaw widien fertili fiż-żona tal-għoljiet tan-nofs, bħall-Wied ta' Kathmandu. Fir-reġjun tal-punent, ix-xmajjar—li kellhom qawwa wisq kbira biex jiġu mwaqqfa—ħaffru wħud mill-aktar widien dojoq u fondi (gorges) fid-dinja. Eżatt fin-nofsinhar tal-muntanji tal-Ħimalaja li kienu qed jogħlew, il-moviment tal-pjanċi tektoniċi ħoloq depressjoni vasta li malajr imtliet b'sediment miġjub mix-xmajjar, u b'hekk iffurmat dik li llum hija l-Pjanura Indo-Ganġetika. In-Nepal jinsab kważi kollu kemm hu f'din iż-żona ta' ħabta bejn il-pjanċi; huwa jokkupa s-sezzjoni ċentrali tal-ark tal-Ħimalaja—kważi terz tat-tul totali tal-katina muntanjuża li jlaħħaq l-2,400 km (1,500 mil)—bi strixxa żgħira tat-tarf tan-nofsinhar tiegħu testendi sal-Pjanura Indo-Ganġetika u b’żewġ distretti fil-majjistral li jilħqu l-Plateau tat-Tibet. In-Nepal huwa maqsum fi tliet żoni fiżjografiċi ewlenin magħrufa bħala Himal, Pahad u Terai. Il-Himal hija r-reġjun muntanjuż miksi bil-borra li jinsab fil-Katina tal-Ħimalaja l-Kbira; din tifforma l-parti tat-tramuntana tan-Nepal. Hawnhekk jinsabu l-ogħla quċċati fid-dinja, inkluż il-Muntanja Everest (magħrufa bħala Sagarmatha bin-Nepaliż), li tilħaq għoli ta' 8,848.86 metru (29,032 pied). Aktar minn 340 persuna tilfu ħajjithom fuq il-Muntanja Everest, u huwa stmat li madwar 200 katavru għadhom jinsabu fuq il-muntanja. Uħud minn dawn il-katavri, li ppreservaw tajjeb, saru punti ta' referenza rikonoxxibbli tul ir-rotot stabbiliti għat-tlugħ. Hemm seba’ muntanji oħra li jaqbżu t-8,000 metru fl-għoli li jinsabu fin-Nepal jew tul il-fruntiera tiegħu mat-Tibet: Lhotse, Makalu, Cho Oyu, Kangchenjunga, Dhaulagiri, Annapurna u Manaslu. Il-Pahad hija r-reġjun muntanjuż li ġeneralment ma jkollux kopertura tas-silġ. L-għoli tal-muntanji jvarja bejn 800 u 4,000 metru (2,600 sa 13,100 pied), bi tranżizzjoni minn klimi subtropikali f’altitudni taħt l-1,200 metru (3,900 pied) għal klimi alpini f’altitudni ’l fuq minn 3,600 metru (11,800 pied). Il-Katina tal-Ħimalaja Minuri (Lesser Himalayan Range), li tilħaq għoli ta' bejn 1,500 u 3,000 metru (4,900 sa 9,800 pied), tifforma l-konfini tan-Nofsinhar ta' dan ir-reġjun; fit-Tramuntana ta' din il-katina jalternaw widien tax-xmajjar subtropikali u għoljiet. Id-densità tal-popolazzjoni hija għolja fil-widien iżda ferm aktar baxxa f’altitudni ’l fuq minn 2,000 metru (6,600 pied), u baxxa ħafna ’l fuq minn 2,500 metru (8,200 pied), fejn kultant tinżel il-borra fix-xitwa. Il-pjanuri baxxi tan-Nofsinhar, jew it-Terai, li jmissu mal-Indja, jiffurmaw parti mit-tarf tat-Tramuntana tal-Pjanura Indo-Gangetika. It-Terai huwa reġjun ta' art baxxa li jinkludi xi ktajjen muntanjużi. Dawn il-pjanuri ġew iffurmati u huma alimentati minn tliet xmajjar ewlenin tal-Ħimalaja—il-Koshi, in-Narayani u l-Karnali—kif ukoll minn xmajjar iżgħar li joriġinaw taħt il-linja tal-borra permanenti. Dan ir-reġjun għandu klima li tvarja minn subtropikali għal tropikali. L-aktar katina muntanjuża esterna tal-għoljiet ta’ qabel il-muntanji l-kbar—magħrufa bħala l-Għoljiet Sivalik jew il-Katina Churia, li tilħaq għoli ta' bejn 700 u 1,000 metru (2,300 sa 3,280 pied)—timmarka l-konfini tal-Pjanura Gangetika. Widien wesgħin u baxxi, magħrufa bħala l-Widien tat-Terai Intern (*Bhitri Tarai Upatyaka*), jinsabu fit-Tramuntana ta' dawn l-għoljiet f’diversi postijiet. [[File:Koppen-Geiger Map v2 NPL 1991–2020.svg|thumb|Il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen għan-Nepal]] Il-Pjanċa Indjana tkompli timxi lejn it-tramuntana relattivament għall-Asja b'rata ta' madwar 50 mm (2.0 pulzieri) fis-sena. Dan jagħmel lin-Nepal żona suxxettibbli għat-terremoti, u terremoti perjodiċi b'konsegwenzi devastanti joħolqu ostaklu sinifikanti għall-iżvilupp. L-erożjoni fil-Himalayas hija sors ewlieni ta' sediment li jispiċċa fl-Oċean Indjan. B'mod partikolari, ix-Xmara Saptakoshi ġġorr kwantità enormi ta' ħama 'l barra min-Nepal iżda tesperjenza tnaqqis drastiku fil-gradjent malli tasal f'Bihar, u dan jikkawża għargħar qawwi u bidliet fil-kors tagħha; konsegwentement, hija magħrufa bħala d-"Dulur ta' Bihar." Kull sena, matul l-istaġun tal-monsun, għargħar qawwi u valangi jikkawżaw imwiet u mard, jeqirdu artijiet agrikoli, u jipparalizzaw l-infrastruttura tat-trasport tal-pajjiż. In-Nepal għandu ħames żoni klimatiċi li bejn wieħed u ieħor jikkorrispondu mal-elevazzjoni. Iż-żoni tropikali u subtropikali jinsabu taħt l-1,200 metru (3,900 pied); iż-żona moderata tinsab bejn l-1,200 u l-2,400 metru (3,900 u 7,900 pied); iż-żona kiesħa tinsab bejn l-2,400 u t-3,600 metru (7,900 u 11,800 pied); iż-żona subartika tinsab bejn it-3,600 u l-4,400 metru (11,800 u 14,400 pied); u ż-żona artika tinsab 'il fuq mill-4,400 metru (14,400 pied). In-Nepal jesperjenza ħames staġuni: is-sajf, il-monsun, il-ħarifa, ix-xitwa u r-rebbiegħa. Il-Himalayas jimblokkaw l-irjieħ kesħin mill-Asja Ċentrali matul ix-xitwa u jiffurmaw il-konfini tat-tramuntana għall-mudelli tal-irjieħ tal-monsun. Konfini totali tan-Nepal: 3,159 km. === Bijodiversità === [[File:Land cover map of Nepal using Landsat 30 m (2010) data.jpg|thumb|left|Din il-mappa tal-kopertura tal-art tan-Nepal, li tuża data minn Landsat b’riżoluzzjoni ta’ 30 metru (2010), turi li l-kopertura tal-foresti hija t-tip dominanti ta' kopertura tal-art fin-Nepal.]] In-Nepal għandu diversità ta' pjanti u annimali kbira b’mod sproporzjonat meta mqabbel mad-daqs tiegħu. Il-pajjiż kollu kemm hu jifforma l-parti tal-punent taż-żona ta' importanza kritika għall-bijodiversità tal-Ħimalaja tal-Lvant u jiftaħar b’diversità bijokulturali notevoli. Id-differenzi kbar fl-elevazzjoni li nsibu fin-Nepal — li ​​jvarjaw minn 60 metru ’l fuq mil-livell tal-baħar fil-pjanuri ta' Terai sa 8,848 metru fil-Muntanja Everest — iwasslu għal varjetà ta' bijomi. In-Nepal tal-Lvant huwa aktar sinjur fil-bijodiversità minħabba preċipitazzjoni ogħla meta mqabbel mar-reġjuni tal-punent, fejn kundizzjonijiet ta' deżert artiku huma aktar komuni f’elevazzjonijiet ogħla. In-Nepal jospita 4.0% tal-ispeċi kollha tal-mammiferi, 8.9% tal-ispeċi tal-għasafar, 1.0% tal-ispeċi tar-rettili, 2.5% tal-ispeċi tal-anfibji, 1.9% tal-ispeċi tal-ħut, 3.7% tal-ispeċi tal-friefet, 0.5% tal-ispeċi tal-kamlijiet (moths), u 0.4% tal-ispeċi tal-brimb. Permezz tal-35 tip ta’ foresta u l-118-il ekosistema tiegħu, in-Nepal jipprovdi ħabitat għal 2% tal-ispeċi ta' pjanti bil-fjuri, 3% tal-pteridofiti, u 6% tal-brijofiti. [[File:Indian rhinoceros (Rhinoceros unicornis) 4.jpg|thumb|Ir-rinoċeront Indjan jgħix fil-mergħat sottotropikali tal-pjanuri ta' Terai.]] Il-kopertura tal-foresti fin-Nepal testendi għal 59,624 km² (23,021 mil kwadru)—jiġifieri 40.36% tal-erja totali tal-art tal-pajjiż—b'4.38% oħra tikkonsisti f'art miksija bl-arbuxxelli, u b’hekk l-erja totali relatata mal-foresti tilħaq l-44.74%; dan jirrappreżenta żieda ta' 5% mill-bidu tal-millennju ’l hawn. Fl-2019, il-pajjiż irreġistra punteġġ medju ta' 7.23/10 fl-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti (Forest Landscape Integrity Index), u kklassifika fil-45 post minn fost 172 pajjiż madwar id-dinja. Fil-pjanuri tan-nofsinhar, l-ekoreġjun tas-savanna u l-mergħat ta' Terai-Duar jinkludi wħud mill-itwal ħaxix fid-dinja, flimkien ma' foresti tas-siġar Sal, foresti tropikali dejjem ħodor, u foresti tropikali tax-xmajjar b'siġar li jitilfu l-weraq. Fl-għoljiet l-aktar baxxi (700 m – 2,000 m), huma komuni foresti mħallta subtropikali u temperati btsiġar li jitilfu l-weraq—li jinkludu prinċipalment is-siġar Sal (f’altitudnijiet aktar baxxi), Chilaune u Katus—kif ukoll foresti subtropikali tal-arżnu ddominati mill-arżnu Chir. L-għoljiet ta’ altitudni medja (2,000 m – 3,000 m) huma ddominati mis-siġar tal-ballut u r-rododendru. Foresti koniferi subalpini jkopru ż-żona bejn it-3,000 m u t-3,500 m, u huma ddominati mill-ballut (partikolarment fil-punent), iż-żnuber tal-Ħimalaja tal-Lvant, l-arżnu tal-Ħimalaja u l-hemlock tal-Ħimalaja; ir-rododendru huwa wkoll komuni. F’altitudnijiet ogħla minn 3,500 m fil-punent u 4,000 m fil-lvant, is-siġar koniferi jagħtu lok għal artijiet bl-arbuxxelli u mergħat alpini ddominati mir-rododendru. Fost is-siġar notevoli nsibu l-*Azadirachta indica* (neem)—li għandha proprjetajiet astringenti u tintuża ħafna fil-mediċina tradizzjonali tal-ħxejjex—u l-*Ficus religiosa* (peepal), siġra li tidher fuq siġilli antiki minn Mohenjo-daro u li taħtha, skont il-kanonku Pali, Gautama Buddha kiseb l-illuminazzjoni. Il-biċċa l-kbira tal-foresti subtropikali ta' siġar b'weraq wiesa' u dejjem ħodor fir-reġjun t’isfel tal-Ħimalaja joriġinaw mill-flora tal-perjodu Terzjarju tat-Tethys. Hekk kif il-pjanċa Indjana ħabtet mal-Ewrażja—proċess li fforma u għolla l-katina muntanjuża tal-Ħimalaja—il-flora Mediterranja ta' żoni aridi u semi-aridi ġiet imbuttata ’l fuq u adattat ruħha għall-klima aktar alpina matul l-40 sa 50 miljun sena ta' wara. Iż-żona ta' bijodiversità rikka tal-Ħimalaja kienet sit ta' skambju u taħlit kbir bejn speċi Indjani u Ewrażjatiċi matul il-perjodu Neoġeniku. Speċi waħda ta' mammiferu (il-ġurdien tal-għelieqi tal-Ħimalaja), żewġ speċi ta' għasafar u rettili, disa' speċi ta' anfibji, tmienja ta' ħut u 29 speċi ta' farfett huma endemiċi għan-Nepal. [[File:Lophophorus impejanus Zoo DU 2.jpg|thumb|left|Il-Monal tal-Ħimalaja (Danphe), l-għasfur nazzjonali tan-Nepal, ibejjet fl-għoli tal-Ħimalaja.]] In-Nepal huwa dar għal 107 speċi li l-IUCN ikklassifikat bħala mhedda: 88 speċi ta' annimali, 18-il speċi ta' pjanti, u speċi waħda mill-grupp tal-fungi jew protisti. Dawn jinkludu speċi fil-periklu ta' estinzjoni bħat-tigra tal-Bengal, il-panda l-aħmar, l-iljunfant tal-Asja, iċ-ċerva tal-musk tal-Ħimalaja, il-buflu tal-ilma selvaġġ u d-delfin tax-xmajjar tal-Asja t’Isfel, kif ukoll speċi li jinsabu f’periklu kritiku ta' estinzjoni bħall-gharial, il-Bengal florican u l-vultur b’dahru abjad (white-rumped vulture) — dan tal-aħħar wasal fix-xifer tal-estinzjoni wara li kiel karkassi ta' bhejjem li kienu ġew ikkurati bid-diclofenac. L-indħil tal-bniedem fl-ambjent naturali, li kien mifrux u devastanti mil-lat ekoloġiku matul l-aħħar deċennji, poġġa lill-ħajja selvaġġa tan-Nepal f'periklu kritiku. Bi tweġiba għal dan, is-sistema ta' parks nazzjonali u żoni protetti — li ​​kienet ġiet stabbilita għall-ewwel darba fl-1973 bl-approvazzjoni tal-Att dwar il-Parks Nazzjonali u l-Konservazzjoni tal-Ħajja Selvaġġa — ġiet estiża b'mod sinifikanti. Il-ħolqien ta' "ristoranti għall-vulturi," flimkien mal-projbizzjoni tal-użu veterinarju tad-diclofenac, wasslu għal żieda fin-numru ta' vulturi b'dahru abjad. Il-programm tal-forestrija komunitarja—li ra lil terz tal-popolazzjoni tal-pajjiż tipparteċipa direttament fil-ġestjoni ta' kwart tal-erja totali tal-foresti—saħħaħ l-ekonomiji lokali filwaqt li naqqas il-kunflitti bejn il-bnedmin u l-annimali selvaġġi. Il-programmi tat-tgħammir, flimkien ma' rondi militari megħjuna mill-komunità u miżuri stretti kontra l-kaċċa illegali u l-kuntrabandu, irnexxielhom prattikament jeliminaw il-kaċċa illegali tat-tigri u l-iljunfanti li jinsabu f’periklu kritiku ta' estinzjoni, kif ukoll tar-rinoċeronti li huma vulnerabbli (fost oħrajn), u dan wassal għal tkabbir kostanti fil-popolazzjoni tagħhom. In-Nepal jiftaħar b'għaxar parks nazzjonali, tliet riżervi għall-annimali selvaġġi, riżerva waħda għall-kaċċa, tliet żoni ta' konservazzjoni u ħdax-il żona ta' lqugħ (buffer zones)—li jkopru erja totali ta' 28,959.67 km² (11,181.39 mil kwadru), jew 19.67% tal-erja totali tal-art—filwaqt li għaxar artijiet mistagħdra huma rreġistrati taħt il-Konvenzjoni ta' Ramsar. In-Nepal kien ikklassifikat b’mod konsistenti fost l-aktar pajjiżi mniġġsa fid-dinja. == Gvern u politika == === Politika === [[File:Rt. Honourable Prime Minister Balendra Shah.jpg|thumb|Balen Shah,]] In-Nepal huwa repubblika parlamentari b'sistema ta' bosta partiti. === Il-Gvern === [[File:|thumb|]] [[File:|thumb|left|]] [[File:|thumb|]] In-Nepal huwa mmexxi skont il-Kostituzzjoni tan-Nepal. Din tiddefinixxi lin-Nepal bħala pajjiż b'karatteristiċi multi-etniċi, multilingwi, multireliġjużi u multikulturali, bl-aspirazzjonijiet komuni ta' nies li jgħixu f’reġjuni ġeografiċi diversi, li huma impenjati lejn u magħqudin b'rabta ta' lealtà lejn l-indipendenza nazzjonali, l-integrità territorjali, l-interess nazzjonali u l-prosperità tan-Nepal. Il-Gvern tan-Nepal jikkonsisti fi tliet fergħat: <gallery> File:Kathmandu-35.JPG|Singha Durbar File:Supreme Court of Nepal 01.jpg|Qorti Suprema File:Nepalese Constituent Assembly Building.jpg|Il-Parlament </gallery> * Fergħa Eżekuttiva: Il-forma ta' gvern hija sistema parlamentari federali, demokratika-repubblikana, b'sistema ta' bosta partiti u kompetittiva, ibbażata fuq maġġoranza sempliċi. Il-President jaħtar lill-mexxej tal-partit politiku li jkollu l-maġġoranza fil-Kamra tar-Rappreżentanti bħala Prim Ministru; din il-persuna tifforma l-Kunsill tal-Ministri, li jeżerċita l-poter eżekuttiv. * Leġiżlatura: Il-korp leġiżlattiv tan-Nepal, magħruf bħala l-Parlament Federali, jikkonsisti fil-Kamra tar-Rappreżentanti u fl-Assemblea Nazzjonali. Il-Kamra tar-Rappreżentanti tikkonsisti f’275 membru elett permezz ta’ sistema elettorali mħallta u sservi mandat ta' ħames snin. L-Assemblea Nazzjonali, magħmula minn 59 membru elett minn kulleġġi elettorali provinċjali, hija kamra permanenti; terz tal-membri tagħha jiġu eletti kull sentejn għal mandat ta' sitt snin. * Ġudikatura: In-Nepal għandu sistema ġudizzjarja indipendenti u bi tliet livelli li tikkonsisti fil-Qorti Suprema — l-ogħla qorti tal-pajjiż, ippreseduta mill-Prim Imħallef — seba' Qrati Għoljin (waħda f’kull provinċja, li jservu bħala l-ogħla qorti fil-livell provinċjali), u 77 qorti distrettwali (waħda f'kull distrett). Il-kunsilli muniċipali jistgħu jwaqqfu korpi ġudizzjarji lokali biex isolvu tilwim u joħorġu deċiżjonijiet mhux vinkolanti f’każijiet li ma jinvolvux reati punibbli. L-azzjonijiet u l-proċeduri ta' dawn il-korpi ġudizzjarji lokali jistgħu jiġu ggwidati u annullati mill-qrati distrettwali. === Diviżjonijiet amministrattivi (Provinċji) === [[File:Nepal adm location map.svg|thumb|Diviżjonijiet amministrattivi (Provinċji)]] In-Nepal huwa repubblika federali magħmula minn seba' provinċji. Kull provinċja tikkonsisti f'għadd ta' distretti li jvarja bejn 8 u 14. Id-distretti, min-naħa tagħhom, jinkludu unitajiet lokali magħrufa bħala muniċipalitajiet urbani u rurali. B'kollox hemm 753 unità lokali, inklużi 6 muniċipalitajiet metropolitani, 11-il muniċipalità sub-metropolitana u 276 muniċipalità — li ​​jammontaw għal total ta' 293 muniċipalità urbana — flimkien ma' 460 muniċipalità rurali. Kull unità lokali hija magħmula minn diviżjonijiet lokali (magħrufa bħala *wards*); b'kollox hemm 6,743 minn dawn id-diviżjonijiet. L-awtoritajiet lokali għandhom setgħat eżekuttivi u leġiżlattivi, kif ukoll setgħat ġudizzjarji limitati fi ħdan il-ġurisdizzjoni lokali tagħhom. Il-provinċji joperaw taħt sistema parlamentari ta' kamra waħda (unikamerali) skont il-mudell ta' Westminster. L-awtoritajiet lokali u provinċjali jeżerċitaw ċerti setgħat esklussivi, filwaqt li jaqsmu oħrajn mal-gvern provinċjali jew federali. Il-Kumitat ta' Koordinazzjoni tad-Distrett — korp magħmul mill-uffiċjali eletti kollha mill-awtoritajiet lokali tad-distrett — għandu rwol limitat ħafna. === Liġijiet u l-infurzar tal-liġi === [[File:Traffic-controllers - Kathmandu, Nepal - panoramio.jpg|thumb|Uffiċjali tal-pulizija tat-traffiku jidderieġu t-traffiku manwalment fit-toroq u fl-intersezzjonijiet l-aktar traffikużi.]] Il-Kostituzzjoni tan-Nepal hija l-liġi suprema tal-pajjiż, u kwalunkwe liġi oħra li tikkontradixxiha hija awtomatikament invalida sal-punt ta' dik il-kontradizzjoni. Dispożizzjonijiet legali speċifiċi huma kkodifikati fil-Kodiċi Ċivili u l-Kodiċi Penali, akkumpanjati mill-Kodiċi tal-Proċedura Ċivili u l-Kodiċi tal-Proċedura Kriminali, rispettivament. Il-Qorti Suprema hija l-awtorità aħħarija dwar l-interpretazzjoni legali u tista' tordna lill-Parlament biex jemenda jew jippromulga liġijiet ġodda kif meħtieġ. Il-piena tal-mewt ġiet abolita. Il-liġi tirrikonoxxi l-istupru fiż-żwieġ u tappoġġja d-dritt għall-abort; madankollu, ġew introdotti restrizzjonijiet minħabba żieda fl-abort selettiv għas-sess. In-Nepal huwa firmatarju tal-Konvenzjoni ta' Ġinevra, trattati li jipprojbixxu armi bijoloġiċi, kimiċi u nukleari, il-Konvenzjonijiet Fundamentali tal-Organizzazzjoni Internazzjonali tax-Xogħol, it-Trattat dwar in-Nonproliferazzjoni tal-Armi Nukleari, u l-Ftehim ta' Pariġi dwar it-tibdil fil-klima. Ċerti dispożizzjonijiet legali, iffurmati minn sensittivitajiet soċjoekonomiċi, kulturali u reliġjużi, jibqgħu diskriminatorji. Teżisti diskriminazzjoni bbażata fuq is-sess kontra ċittadini barranin miżżewġin ma’ ċittadini Nepaliżi. Il-linjaġġ patern ta’ persuna huwa vvalutat u meħtieġ f'dokumenti legali. Ħafna liġijiet jibqgħu mhux infurzati fil-prattika. === Militari u intelligence === [[File:Kukri, karda & chakmak.jpg|thumb|Is-sikkina b'użi multipli Kukri (hawn fuq) hija l-arma distintiva tal-forzi armati tan-Nepal u tintuża mill-Gurkhas, mill-Armata tan-Nepal, mill-pulizija u saħansitra mill-gwardji tas-sigurtà.]] Il-President huwa l-kmandant suprem tal-Armata tan-Nepal; l-amministrazzjoni ta' kuljum tagħha titmexxa mill-Ministeru tad-Difiża. L-infiq militari fl-2018 kien ta' $398.5 miljun, li jammonta għal madwar 1.4% tal-Prodott Domestiku Gross (PDG). L-Armata tan-Nepal — forza magħmula kważi esklussivament minn infanterija fuq l-art — għandha inqas minn 100,000 membru; ir-reklutaġġ isir fuq bażi volontarja. Hija għandha ftit inġenji tal-ajru — prinċipalment ħelikopters — li ​​jintużaw l-aktar għat-trasport, għall-għassa, u għal operazzjonijiet ta' tfittxija u salvataġġ. Id-Direttorat tal-Intelligence Militari fi ħdan l-Armata tan-Nepal iservi bħala l-aġenzija tal-intelligence militari, filwaqt li d-Dipartiment tal-Investigazzjoni Nazzjonali, responsabbli għall-ġbir ta' intelligence domestika u internazzjonali, jopera b'mod indipendenti. L-Armata tan-Nepal tintuża primarjament għas-sigurtà ta' rutina ta' infrastruttura u riżorsi kritiċi, għal rondi kontra l-kaċċa illegali fil-parks nazzjonali, għal operazzjonijiet kontra l-insurġenza, u għal missjonijiet ta' tfittxija u salvataġġ waqt diżastri naturali; hija twettaq ukoll proġetti kbar ta' kostruzzjoni. M'hemm l-ebda politika diskriminatorja fir-rigward tar-reklutaġġ fl-armata, iżda l-forza hija ddominata minn irġiel li ġejjin mill-kasti tal-gwerriera tal-elite Pahari. == Ekonomija == In-Nepal huwa wieħed mill-pajjiżi l-inqas żviluppati; jikklassifika fil-165 post fid-dinja f’termini ta’ PDG nominali per capita u fil-162 post f'termini ta' PDG per capita bbażat fuq il-parità tal-kapaċità tal-akkwist (PPP). Fl-2019, il-prodott domestiku gross (PDG) tan-Nepal kien jammonta għal $34.186 biljun. In-Nepal dejjem kien ikklassifikat fost l-ifqar pajjiżi fid-dinja. Ilu membru tad-WTO mit-23 ta' April 2004. Il-forza tax-xogħol tan-Nepal, li tikkonsisti fi 16.8 miljun ħaddiem, hija s-37 l-akbar waħda fid-dinja. Is-settur primarju jammonta għal 27.59% tal-PDG, is-settur sekondarju għal 14.6%, u s-settur terzjarju għal 57.81%. Ir-rimessi — li ​​fl-2018 ammontaw għal total ta' US$8.1 biljun (id-dsatax-il l-akbar ammont globalment u 28.0% tal-PDG) — ġew kontribwiti lill-ekonomija minn mijiet ta' eluf ta' ħaddiema, prinċipalment fil-Malasja u fil-Lvant Nofsani; kważi kollha kemm huma kienu ħaddiema bla ħiliet speċifiċi. Il-prodotti agrikoli ewlenin jinkludu ċ-ċereali (xgħir, qamħirrum, millieġ, ross u qamħ), żrieragħ taż-żejt, patata, legumi, kannamieli taz-zokkor, ġuta, tabakk, ħalib u laħam tal-buflu tal-ilma. L-industriji ewlenin jinkludu t-turiżmu, it-twapet, it-tessuti, is-sigaretti, is-siment u l-briks, kif ukoll impjanti fuq skala żgħira għall-ipproċessar tar-ross, il-ġuta, iz-zokkor u ż-żrieragħ taż-żejt. Il-kummerċ internazzjonali tan-Nepal espanda b’mod sinifikanti fl-1951 bl-istabbiliment tad-demokrazija; il-liberalizzazzjoni bdiet fl-1985 u aċċellerat wara l-1990. Fis-sena fiskali 2016/17, il-kummerċ barrani tan-Nepal ammonta għal 1.06 triljun rupja — żieda ta' tlieta u għoxrin darba meta mqabbel mal-45.6 biljun rupja rreġistrati fl-1990/91. Aktar minn 60% tal-kummerċ tan-Nepal isir mal-Indja. L-esportazzjonijiet ewlenin jinkludu ħwejjeġ lesti, twapet, legumi, artiġjanat, ġilda, ħxejjex aromatiċi mediċinali u prodotti tal-karta, li flimkien jammontaw għal 90% tat-total. L-importazzjonijiet ewlenin jinkludu diversi oġġetti lesti u nofshom lesti, materja prima, makkinarju u tagħmir, fertilizzanti kimiċi, apparat elettriku u elettroniku, prodotti tal-petroleum, deheb u ħwejjeġ lesti. Ir-rata tal-inflazzjoni kienet ta’ 4.5% fl-2019. Id-dħul per capita huwa ta' $1,004. Id-distribuzzjoni tal-ġid fost in-Nepali hija simili għal dik ta’ ħafna pajjiżi żviluppati u dawk li qed jiżviluppaw: l-aktar 10% sinjuri tal-familji jikkontrollaw 39.1% tal-ġid nazzjonali, filwaqt li l-aktar 10% foqra jikkontrollaw biss 2.6%. L-Unjoni Ewropea (UE) (46.13%), l-Istati Uniti (17.4%) u l-Ġermanja (7.1%) huma l-imsieħba ewlenin tagħha fl-esportazzjoni; dawn prinċipalment jixtru ħwejjeġ lesti (RMG) min-Nepal. L-imsieħba tan-Nepal fl-importazzjoni jinkludu lill-Indja (47.5%), lill-Emirati Għarab Magħquda (11.2%), lill-Għarabja Sawdija (4.9%) u lil Singapore (4%). === Turiżmu === [[File:USAID Measuring Impact Conservation Enterprise Retrospective (Nepal; National Trust for Nature Conservation) (26428623908).jpg|thumb|Turisti josservaw rinoċeronte mill-perspettiva ta' iljunfant Ażjatiku fil-Park Nazzjonali ta' Chitwan.]] It-turiżmu huwa wieħed mill-akbar industriji tan-Nepal u dik li qed tikber bl-aktar mod mgħaġġel; jimpjega aktar minn miljun ruħ u jikkontribwixxi 7.9% tal-Prodott Domestiku Gross (PDG) totali. In-numru ta' viżitaturi internazzjonali qabeż il-miljun għall-ewwel darba fl-2018 (esklużi t-turisti Indjani li jaslu bl-art). In-Nepal jattira madwar 6% tal-viżitaturi li jżuru l-Asja t’Isfel, għalkemm dawn jonfqu ferm inqas bħala medja, u b'hekk in-Nepal jiġġenera 1.7% tad-dħul totali. Fost id-destinazzjonijiet ewlenin insibu lil Pokhara, ir-rotta tal-mixi (trekking) ta' Annapurna, u erba’ siti elenkati fil-Wirt Dinji tal-UNESCO: Lumbini, il-Park Nazzjonali ta' Sagarmatha (fejn jinsab il-Muntanja Everest), is-seba' siti fil-Wied ta' Kathmandu li huma elenkati kollettivament bħala entrata waħda, u l-Park Nazzjonali ta' Chitwan. Il-biċċa l-kbira tad-dħul tan-Nepal mill-muntanjiżmu ġej mill-Muntanja Everest. In-Nepal fetaħ uffiċjalment għall-Punentin fl-1951 u sar destinazzjoni popolari fi tmiem ir-"rotta tal-hippies" matul is-snin sittin u sebgħin. Għalkemm l-industrija — li ​​sofriet matul il-gwerra ċivili tad-disgħinijiet — minn dak iż-żmien irkuprat, tiffaċċja sfidi ta' tkabbir minħabba nuqqas ta' faċilitajiet adattati għal turiżmu ta’ livell għoli (kwistjoni magħrufa bħala l-"konġestjoni fl-infrastruttura"), problemi dejjem akbar għal Nepal Airlines, u l-iżvilupp u l-kummerċjalizzazzjoni limitati ta’ ċerti destinazzjonijiet. It-turiżmu tat-tip *homestay* — fejn turisti interessati fil-kultura u fl-ekoturiżmu joqogħdu bħala mistednin li jħallsu fi djar ta' komunitajiet indiġeni — kiseb ċertu suċċess. It-Tempju ta' Pashupatinath f’Kathmandu huwa kumpless ewlieni ta' tempji Ħindu li jinsab max-xtut tax-Xmara Bagmati. Is-sit jinkludi l-Pashupati Aryaghat, sensiela ta' pjattaformi ddedikati għall-kremazzjoni ta' katavri fil-miftuħ. Dawn il-kremazzjonijiet isiru fil-pubbliku, u ż-żona tattira numru sinifikanti ta' turisti internazzjonali. Minħabba l-istands fil-viċin li jbigħu xorb u ikel ħafif, huwa komuni li tara turisti jikkunsmaw dawn l-oġġetti waqt li jaraw lin-nies tal-post li jkunu qed jesprimu l-luttu tagħhom. == Infrastruttura == === Enerġija === [[File:Kaligandaki A HPS Tailrace Channel.jpg|thumb|Id-diga idroelettrika ta' Middle Marsyangdi. In-Nepal għandu potenzjal sinifikanti għall-ġenerazzjoni tal-enerġija idroelettrika, li biħsiebu jesporta lejn l-Asja t'Isfel kollha.]] Il-biċċa l-kbira tal-enerġija tan-Nepal ġejja mill-bijomassa (80%) u minn fjuwils fossili importati (16%). Il-maġġoranza tal-konsum finali tal-enerġija sseħħ fis-settur domestiku (84%), segwit mit-trasport (7%) u l-industrija (6%); is-setturi tat-trasport u dawk industrijali kibru b'rata mgħaġġla f'dawn l-aħħar snin. Minbarra xi depożiti tal-linjite, in-Nepal m'għandu l-ebda riżerva magħrufa ta' żejt, gass jew faħam. Il-fjuwils fossili kummerċjali kollha (prinċipalment iż-żejt, il-LPG u l-faħam) huma importati, bi spiża ekwivalenti għal 129% tad-dħul totali tal-pajjiż mill-esportazzjoni. Madwar 1% biss tal-ħtiġijiet tal-enerġija huma sodisfatti bl-elettriku. In-natura permanenti tax-xmajjar tan-Nepal u t-topografija wieqfa tal-pajjiż jipprovdu kundizzjonijiet ideali għall-iżvilupp ta' proġetti idroelettriċi. L-istimi jindikaw li l-potenzjal idroelettriku ekonomikament vijabbli tan-Nepal huwa ta' madwar 42,000 MW. In-Nepal irnexxielu jisfrutta biss madwar 1,100 MW. Peress li l-biċċa l-kbira tal-enerġija tiġi ġġenerata minn impjanti tat-tip "run-of-the-river" (ROR), il-produzzjoni attwali tkun ħafna aktar baxxa matul ix-xhur xotti tax-xitwa — meta d-domanda massima tista' tilħaq l-1,200 MW — u dan iġiegħel lin-Nepal jimporta sa 650 MW mill-Indja biex jissodisfa d-domanda. Proġetti idroelettriċi ewlenin qed jiffaċċjaw dewmien u intoppi. Ir-rata ta' elettrifikazzjoni tan-Nepal (76%) hija komparabbli ma' dik ta' pajjiżi oħra fir-reġjun, iżda teżisti disparità sinifikanti bejn iż-żoni rurali (72%) u dawk urbani (97%). Il-prestazzjoni tas-settur tal-enerġija għadha mhix sodisfaċenti minħabba tariffi għoljin, telf sostanzjali fis-sistema, spejjeż għoljin ta' ġenerazzjoni, spejjeż ġenerali għoljin, persunal żejjed u domanda domestika baxxa. === Trasport === In-Nepal jibqa' iżolat mir-rotot ewlenin tat-trasport globali fuq l-art, fl-ajru u bil-baħar, għalkemm is-settur tal-avjazzjoni fil-pajjiż jinsab f'qagħda aħjar; dan jiftaħar b’47 ajruport — li ​​11 minnhom għandhom runways pavimentati — u jara volum sinifikanti ta' traffiku u titjiriet frekwenti. It-terren imħarbat u muntanjuż li jkopri ż-żewġ terzi tat-tramuntana tal-pajjiż għamel il-kostruzzjoni ta' toroq u infrastruttura oħra biċċa xogħol diffiċli u għalja. Sal-2016, kien hemm ftit aktar minn 11,890 km (7,388 mil) ta' toroq pavimentati, 16,100 km (10,004 mil) ta' toroq mhux pavimentati, u 59 km (37 mil) biss ta' linji ferrovjarji fin-nofsinhar. Iċ-ċentri amministrattivi tad-distretti kollha (bl-eċċezzjonita' Simikot) kienu konnessi man-netwerk tat-toroq. Il-biċċa l-kbira tat-toroq rurali ma jkunux jistgħu jintużaw matul l-istaġun tax-xita, u anke t-toroq ewlenin nazzjonali spiss jispiċċaw ma jistgħux jintużaw. In-Nepal jiddependi kważi għalkollox fuq nazzjonijiet barranin, bħall-Ġappun, għall-kostruzzjoni, il-manutenzjoni u l-espansjoni tan-netwerk tat-toroq tiegħu. Il-linja tal-ajru nazzjonali, Nepal Airlines, tinsab f’qagħda ħażina minħabba amministrazzjoni ħażina u korruzzjoni, u tpoġġiet fil-lista s-sewda tal-UE. Fuq livell domestiku, l-istat sottożviluppat tan-netwerk tat-toroq ixekkel l-aċċess għas-swieq, l-iskejjel u l-kliniċi tas-saħħa. === Komunikazzjoni === Skont ir-rapport MIS ta' Awwissu 2019 tal-Awtorità tat-Telekomunikazzjoni tan-Nepal, ir-rata ta' abbonament għas-servizzi tat-telefonija bil-vuċi kienet tammonta għal 2.70% tal-popolazzjoni totali għal-linji fissi u 138.59% għall-mowbajls; 98% tat-telefonija bil-vuċi kollha saret permezz tal-mowbajls. Bl-istess mod, filwaqt li huwa stmat li 14.52% kellhom aċċess għall-broadband fiss, 52.71% oħra aċċessaw l-Internet permezz ta' abbonamenti tad-data mobbli — b’kważi 15-il miljun minnhom jużaw it-teknoloġija 3G jew ogħla. Is-suq tal-vuċi u l-broadband mobbli kien iddominat minn żewġ kumpaniji tat-telekomunikazzjoni: Nepal Telecom, li hija proprjetà tal-istat (55%), u l-kumpanija multinazzjonali privata Ncell (40%). Fir-rigward tal-ishma tas-suq ta' 21% miżmuma mill-broadband fiss, Nepal Telecom kienet tammonta għal madwar 25%, bil-bqija mqassma fost fornituri privati ​​tas-servizz tal-Internet. Għalkemm teżisti disparità sinifikanti fir-rati ta' penetrazzjoni bejn iż-żoni rurali u dawk urbani, is-servizz mobbli laħaq 75 distrett madwar il-pajjiż — u b’hekk kopra 90% tat-territorju — u l-aċċess għall-broadband mistenni jilħaq 90% tal-popolazzjoni. === Midja === Sal-2019, l-istat kien jopera tliet stazzjonijiet tat-televiżjoni, kif ukoll stazzjonijiet tar-radju nazzjonali u reġjonali. Hemm 117-il stazzjon tat-televiżjoni privat u 736 stazzjon tar-radju FM liċenzjat, li minnhom tal-inqas 314 huma stazzjonijiet tar-radju tal-komunità. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-perċentwal ta' unitajiet domestiċi li kellhom radju kien ta' 50.82%; televiżjoni, 36.45%; televiżjoni bil-kejbil, 19.33%; u kompjuter, 7.28%. Skont il-klassifikazzjoni tal-Kunsill tal-Istampa tan-Nepal tal-2017, għaxar gazzetti nazzjonali ta' kuljum u ta' kull ġimgħa — minn fost 833 pubblikazzjoni li jipproduċu kontenut oriġinali — huma kklassifikati fil-Kategorija A+. Fl-2019, l-organizzazzjoni Reporters Without Borders ikklassifikat lin-Nepal fil-106 post fid-dinja f’dak li għandu x'jaqsam mal-libertà tal-istampa. == Data demografika == [[File:Ethnicities and Castes Nepal.png|thumb|Gruppi etniċi u kasti fid-distretti tan-Nepal]] Iċ-ċittadini tan-Nepal huma magħrufa bħala Nepali. In-Nepali huma dixxendenti ta' tliet mewġiet migratorji ewlenin li oriġinaw mill-Indja, mit-Tibet u—permezz ta' Assam—mit-tramuntana tal-Burma u minn Yunnan. Fost l-ewwel abitanti kien hemm il-Kirat tar-reġjun tal-Lvant, in-Newar tal-Wied ta' Kathmandu, it-Tharu indiġeni tal-pjanuri ta' Terai, u l-poplu Khas Pahari tal-għoljiet fil-Punent imbiegħed. Minkejja l-migrazzjoni ta' parti sinifikanti tal-popolazzjoni lejn Terai fi żminijiet reċenti, il-maġġoranza tan-Nepali għadhom jgħixu fl-artijiet għoljin ċentrali, filwaqt li l-muntanji tat-Tramuntana huma ftit popolati. [[File:Magar Culture.jpg|thumb|Koppja Magar]] In-Nepal huwa pajjiż multikulturali u multietniku, dar għal 125 grupp etniku distint li jitkellmu 123 lingwa materna differenti u jipprattikaw diversi reliġjonijiet indiġeni u tradizzjonali flimkien mal-Induiżmu, il-Buddiżmu, l-Iżlam u l-Kristjaneżmu. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-popolazzjoni tan-Nepal kienet tammonta għal 26.5 miljun—kważi tliet darbiet id-disa' miljuni rreġistrati fl-1950. Bejn l-2001 u l-2011, id-daqs medju tal-familja naqas minn 5.44 għal 4.9. Iċ-ċensiment irreġistra wkoll madwar 1.9 miljun persuna bħala "assenti"—żieda ta' aktar minn miljun mill-2001—bil-maġġoranza jkunu ħaddiema rġiel impjegati barra mill-pajjiż. Din ix-xejra kienet marbuta ma' tnaqqis fil-proporzjon bejn is-sessi minn 99.8 fl-2001 għal 94.2. Ir-rata annwali tat-tkabbir tal-popolazzjoni kienet ta' 1.35% bejn l-2001 u l-2011, tnaqqis mill-medja ta' 2.25% bejn l-1961 u l-2001; dan it-tnaqqis huwa attribwit ukoll għall-popolazzjoni assenti. In-Nepal jikklassifika fost l-għaxar pajjiżi l-inqas urbanizzati fid-dinja, iżda fl-istess ħin għandu waħda mill-ogħla rati ta' urbanizzazzjoni globalment (ibbażat fuq dejta tal-2014). Huwa stmat li 18.3% tal-popolazzjoni kienet tgħix f’żoni urbani. Ir-rati ta' urbanizzazzjoni huma għoljin fit-Terai, fil-widien Doon tal-Inner Terai, u fil-widien tal-Middle Hills, iżda baxxi fil-Ħimalaja. Bl-istess mod, ir-rata hija ogħla fiċ-ċentru u fil-lvant tan-Nepal meta mqabbla mal-punent. Il-belt kapitali, Kathmandu—magħrufa bħala l-"Belt tat-Tempji"—hija l-akbar belt tal-pajjiż u ċ-ċentru kulturali u ekonomiku tiegħu. Bliet ewlenin oħra fin-Nepal jinkludu Pokhara, Biratnagar, Lalitpur, Bharatpur, Birgunj, Dharan, Hetauda u Nepalgunj. Il-konġestjoni, it-tniġġis u n-nuqqas ta' ilma tax-xorb huma wħud mill-problemi ewlenin li qed jiffaċċjaw bliet li qed jikbru malajr, speċjalment il-Wied ta' Kathmandu. === Lingwa === [[File:MOST SPOKEN LANGUAGE IN NEPAL.png|thumb|Lingwi tan-Nepal (2021)]] Il-wirt lingwistiku divers tan-Nepal ġej minn tliet gruppi lingwistiċi ewlenin: l-Indo-Arjan, is-Sino-Tibetan, u diversi lingwi indiġeni iżolati. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-lingwi ewlenin tan-Nepal (skont il-perċentwal ta' kelliema nattivi) huma n-Nepali (44.6%), il-Maithili (11.7%), il-Bhojpuri (6.0%), it-Tharu (5.8%), it-Tamang (5.1%), in-Nepal Bhasa (3.2%), il-Bajjika (3%), il-Magar (3.0%), id-Doteli (3.0%), l-Urdu (2.6%), l-Awadhi (1.89%) u s-Sunwar. In-Nepal huwa dar għal mill-inqas erba' lingwi tas-sinjali indiġeni. In-Nepali, li oriġina mis-Sanskrit, jinkiteb bl-iskrittura Devanagari. Hija l-lingwa uffiċjali u sservi bħala *lingua franca* fost in-Nepaliżi li ġejjin minn gruppi etnolingwistiċi diversi. Il-lingwi reġjonali Maithili, Awadhi u Bhojpuri huma mitkellma fir-reġjun tan-Nofsinhar tat-Terai, filwaqt li l-Urdu huwa komuni fost il-Musulmani Nepaliżi. Diversi forom tat-Tibetan huma mitkellma fil-Ħimalaja u fir-reġjun tat-Tramuntana, bit-Tibetan Letterarju Standard mifhum sew minn dawk li għandhom taħriġ reliġjuż. Id-djaletti lokali fit-Terai u fiż-żoni muntanjużi fil-biċċa l-kbira m’għandhomx sistema ta' kitba, għalkemm għaddejjin sforzi biex jiġu żviluppati sistemi ta' kitba għal ħafna minnhom bl-użu tad-Devanagari jew tal-alfabett Ruman. === Reliġjon === [[File:Sadus at Pashupatinath temple.JPG|thumb|Sadus fit-Tempju ta' Pashupatinath]] In-Nepal huwa pajjiż sekulari, kif iddikjarat fil-Kostituzzjoni tan-Nepal tal-2012 (Parti 1, Artikolu 4), fejn is-sekulariżmu "jfisser libertà reliġjuża u kulturali, flimkien mal-ħarsien tar-reliġjon u l-kultura mgħoddija lilna minn żmien immemorjali (*Sanatan*)." Iċ-ċensiment tal-2011 irrapporta li r-reliġjon bl-akbar għadd ta' segwaċi fin-Nepal kienet l-Induiżmu (81.3% tal-popolazzjoni), segwita mill-Buddiżmu (9%); il-bqija kienu jinkludu l-Iżlam (4.4%), il-Kirant (3.1%), il-Kristjaneżmu (1.4%), u l- *Prakriti* jew il-qima tan-natura (0.5%). F'termini ta' perċentwal tal-popolazzjoni, in-Nepal għandu l-akbar popolazzjoni Induista fid-dinja. In-Nepal kien uffiċjalment saltna Induista sa żmien mhux ilu, u Shiva kien meqjus bħala d-divinità protettriċi tal-pajjiż. Għalkemm ħafna politiki tal-gvern matul iż-żmien injoraw jew emarġinaw reliġjonijiet minoritarji, is-soċjetà Nepaliżi ġeneralment tgawdi minn tolleranza reliġjuża u armonija bejn il-fidi kollha, b'inċidenti iżolati biss ta' vjolenza motivata mir-reliġjon. Il-kostituzzjoni tan-Nepal ma tagħti lil ħadd id-dritt li jikkonverti persuna oħra għal reliġjon differenti. In-Nepal għadda wkoll liġi aktar stretta kontra l-konverżjoni fl-2017. In-Nepal għandu t-tieni l-akbar popolazzjoni Induista fid-dinja, wara l-Indja. === Edukazzjoni === In-Nepal daħal fl-era moderna fl-1951 b’rata ta’ litteriżmu ta’ 5% u madwar 10,000 student irreġistrati fi 300 skola. Sal-2017, kien hemm aktar minn seba’ miljun student irreġistrati f’35,601 skola. Ir-rata ġenerali tal-litteriżmu (għall-popolazzjoni ta’ ħames snin ’il fuq) kienet ta’ 54.1% fl-2001. Ir-rata netta ta’ reġistrazzjoni fl-edukazzjoni primarja laħqet is-97% sal-2017; madankollu, ir-rata ta’ reġistrazzjoni kienet taħt is-60% fil-livell sekondarju (gradi 9–12) u madwar 12% fil-livell terzjarju. Għalkemm teżisti disparità sinifikanti bejn is-sessi fir-rata ġenerali tal-litteriżmu, il-bniet qabżu lis-subien fir-reġistrazzjoni fil-livelli kollha tal-edukazzjoni. In-Nepal għandu ħdax-il università u erba’ akkademji tax-xjenza indipendenti. Fl-2025, in-Nepal ikklassifika fil-107 post fl-Indiċi Globali tal-Innovazzjoni. In-nuqqas ta' infrastruttura u materjali tat-tagħlim adegwati, il-proporzjonijiet għoljin ta' studenti għal kull għalliem, il-politiċizzazzjoni tal-kumitati tal-ġestjoni tal-iskejjel, u l-organizzazzjoni f'unjins fuq bażi partiġjana fost l-istudenti u l-għalliema joħolqu ostakli għall-progress. L-edukazzjoni bażika b’xejn hija garantita mill-kostituzzjoni, iżda l-programm nieqes mill-fondi meħtieġa għal implimentazzjoni effettiva. Il-gvern iżomm programmi ta' boroż ta' studju għall-bniet u għall-istudenti b'diżabilità, kif ukoll għat-tfal ta' martri, ta' komunitajiet emarġinati u ta' familji foqra. Għexieren ta' eluf ta' studenti Nepali jitilqu mill-pajjiż kull sena fit-tfittxija ta' edukazzjoni u impjieg aħjar, u nofshom qatt ma jirritornaw. === Saħħa === Is-servizzi tal-kura tas-saħħa fin-Nepal huma pprovduti kemm mis-settur pubbliku kif ukoll minn dak privat. L-istennija tal-ħajja mat-twelid kienet stmata għal 71 sena fl-2017, u poġġiet lill-pajjiż fil-153 post globalment. Żewġ terzi tal-imwiet kollha huma attribwiti għal mard mhux trażmissibbli, bil-mard tal-qalb ikun l-aktar kawża komuni tal-mewt. Filwaqt li l-istili ta’ ħajja sedentarji, id-dieti mhux ibbilanċjati, u l-konsum tat-tabakk u l-alkoħol ikkontribwew għaż-żieda fil-mard mhux trażmissibbli, ħafna nies għadhom jitilfu ħajjithom minħabba mard trażmissibbli u li jista’ jiġi kkurat, ikkawżat minn sanità fqira u malnutrizzjoni—problemi li jirriżultaw minn nuqqas ta' edukazzjoni, għarfien, u aċċess għas-servizzi tal-kura tas-saħħa. In-Nepal għamel passi kbar ’il quddiem fis-saħħa tal-ommijiet u tat-tfal. 95% tat-tfal għandhom aċċess għal melħ jodizzat, u 86% tat-tfal bejn is-6 u d-59 xahar jirċievu profilassi tal-vitamina A. Ir-rati ta' tkabbir stunted (nuqqas ta' żvilupp fl-għoli), piż baxx wisq, u wasting (telf ta' massa tal-ġisem) naqsu b’mod sinifikanti; madankollu, il-malnutrizzjoni tibqa' għolja ħafna, u taffettwa 43% tat-tfal taħt l-età ta' ħames snin. L-anemija fost in-nisa u t-tfal żdiedet bejn l-2011 u l-2016, u laħqet il-livelli ta' 41% u 53% rispettivament. Ir-rata ta' trabi li jitwieldu b'piż baxx hija ta' 27%, filwaqt li r-rata tat-treddigħ hija ta' 65%. Il-proporzjon tal-mortalità materna fin-Nepal huwa ta' 229, u r-rata tal-mortalità tat-trabi niżlet għal 32.2 għal kull 1,000 twelid ħaj. Ir-rata tal-użu tal-kontraċettivi hija ta' 53%, għalkemm teżisti disparità sinifikanti bejn iż-żoni rurali u dawk urbani minħabba nuqqas ta' għarfien u aċċess limitat. Il-progress fil-qasam tas-saħħa huwa mmexxi minn inizjattiva governattiva qawwija, b'kollaborazzjoni ma' organizzazzjonijiet mhux governattivi (NGOs) u NGOs internazzjonali. Iċ-ċentri tas-saħħa pubblika jipprovdu 72 mediċina essenzjali mingħajr ħlas. === Immigranti u refuġjati === In-Nepal għandu tradizzjoni twila li jilqa' lill-immigranti u lir-refuġjati. Fiż-żminijiet moderni, it-Tibetani u l-Bhutaniżi ffurmaw il-maġġoranza tar-refuġjati fin-Nepal. Ir-refuġjati Tibetani bdew jaslu fl-1959, u ħafna oħrajn ikomplu jaqsmu l-fruntiera lejn in-Nepal kull sena. Ir-refuġjati Lhotsampa mill-Bhutan bdew jaslu fis-snin tmenin, u n-numru tagħhom qabeż il-110,000 fis-snin elfejn; minn dak iż-żmien ’l hawn, il-maġġoranza tagħhom ġew risistemati f'pajjiżi terzi. Sal-aħħar tal-2018, in-Nepal kellu total ta' 20,800 refuġjat ikkonfermat, li 64% minnhom kienu Tibetani u 31% Bhutaniżi. L-immigranti ekonomiċi u r-refuġjati li jaħarbu mill-persekuzzjoni jew mill-gwerra — li ​​ġejjin minn pajjiżi ġirien, mill-Afrika u mil-Lvant Nofsani — m'għandhomx rikonoxximent uffiċjali; huma magħrufa bħala "refuġjati urbani" għaliex jgħixu f'appartamenti fil-bliet minflok f'kampijiet tar-refuġjati, għalkemm il-gvern jiffaċilita r-risistemazzjoni tagħhom f’pajjiżi terzi. Madwar 2,000 immigrant — li ​​nofshom kienu Ċiniżi — applikaw għal permessi tax-xogħol fl-2018–19. Il-gvern m'għandux data dwar l-immigranti Indjani, għalkemm il-Gvern tal-Indja jistma li n-numru ta’ Indjani mhux residenti fil-pajjiż huwa ta' 600,000. == Kultura == === Soċjetà === [[File:Gadhimai.jpg|thumb|Il-Festival ta' Gadhimai]] Is-soċjetà tradizzjonali Nepaliża ħafna drabi hija definita minn ġerarkija soċjali. Is-sistema tal-kasti Nepaliża tirrifletti ħafna mill-istratifikazzjoni soċjali u ħafna mir-restrizzjonijiet soċjali karatteristiċi tal-Asja t'Isfel. Il-klassijiet soċjali huma definiti minn aktar minn mitt grupp ereditarju u endogamu, ħafna drabi msejħa *jātis* jew "kasti." In-Nepal ipprojbixxa l-intokkabbiltà fl-1963 u minn dakinhar għadda aktar liġijiet kontra d-diskriminazzjoni u inizjattivi ta' benesseri soċjali. Il-valuri tal-familja huma ċentrali għat-tradizzjoni Nepaliża, u l-familji estiżi multiġenerazzjonali u patrijarkali storikament kienu n-norma, għalkemm il-familji nukleari qed isiru komuni f'żoni urbani. Maġġoranza kbira tan-Nepalis jidħlu fi żwiġijiet irranġati mill-ġenituri tagħhom jew minn anzjani oħra tal-familja, kemm jekk jagħtu l-kunsens tagħhom għat-tqabbil kif ukoll jekk le. Iż-żwieġ huwa meqjus bħala impenn tul il-ħajja, u r-rata tad-divorzju hija baxxa ħafna, b'inqas minn wieħed minn kull elf żwieġ li jispiċċa bid-divorzju. Iż-żwieġ tat-tfal huwa komuni, partikolarment f'żoni rurali; ħafna nisa jiżżewġu qabel l-età ta' 18-il sena. [[File:Teej.jpg|thumb|Nisa jiċċelebraw Haritalika Teej fin-Nepal]] Ħafna mill-festivals tan-Nepal għandhom oriġini reliġjuża. Fost l-aktar magħrufa nsibu l-festival ta' Gadhimai, Dashain, Tihar, Teej, Chhath, Maghi, Sakela, Holi u l-Ewwel tas-Sena tan-Nepal. Il-festival ta' Gadhimai huwa avveniment reliġjuż Ħindu li jsir kull ħames snin fit-Tempju ta' Gadhimai fin-Nepal. Dan ġie deskritt bħala l-aktar festival imdemmi fid-dinja minħabba l-qatla tal-massa ta’ annimali u għasafar, fosthom bufli, mogħoż, nagħaġ, tiġieġ, papri, ħamiem, ħnieżer, firien u ġrieden bojod. Dan is-sagrifiċċju tal-massa jsir bil-għan li tiġi sodisfatta l-alla Gadhimai. Il-kritiċi kkundannaw dan ir-ritwal bħala wieħed barbaru, mhux iġjeniku u li jwassal għal ħela kbira. Min-naħa l-oħra, id-devoti Ħindù jisħqu li din il-prattika għandha sinifikat profond. Dashain huwa festival reliġjuż Ħindu ewlieni fin-Nepal. Imħeġġa mit-twemmin li offerti ta’ demm frisk jikkalmaw lill-alla Durga, eluf ta' bufli, mogħoż, nagħaġ, ħnieżer, tiġieġ u papri jiġu sagrifikati matul iċ-ċelebrazzjoni. Il-gvern tan-Nepal ipprova jipprojbixxi l-iffilmjar ta' dawn is-sagrifiċċji tal-annimali. Grupp favur id-drittijiet tal-annimali li kien preżenti għall-festival irrapporta li ffaċċja ostilità kbira: "Ħadulna t-tagħmir u l-kameras u kissruhom f’biċċiet." Il-grupp innota wkoll kwistjonijiet serji ta' iġjene pubblika, u stqarr li ra nies fil-folla jagħmlu l-bżonnijiet fiżjoloġiċi tagħhom fil-pubbliku u li kellhom jimxu qalb il-ħmieġ uman. F'inċident ieħor, individwi Nepali armati b’machetes ġrew wara attivisti tad-drittijiet tal-annimali fit-triq. Il-kaċċa għas-saħħaħar għadha sseħħ fin-Nepal, anke fis-seklu wieħed u għoxrin. Il-vittmi huma tipikament nies vulnerabbli, partikolarment dawk li ġejjin minn kasti inferjuri. Politiċi, uffiċjali tal-armata, uffiċjali tal-pulizija u membri oħra tal-komunità kienu involuti wkoll f’diversi inċidenti. L-eżekuzzjonijiet jistgħu jsiru billi l-vittma tinħaraq ħajja. Ħafna vittmi fl-aħħar mill-aħħar imutu kawża tal-ġrieħi li jġarrbu mit-tortura u l-aggressjoni. Kaċċa għas-saħħaħar li ma tirriżultax f’mewt spiss tinvolvi swat qawwi. == Simboli == [[File:Flag of Nepal.svg|thumb|Bandiera ta' Nepal]] L-emblema tan-Nepal turi l-muntanji tal-Ħimalaja miksijin bil-borra, għoljiet miksijin bis-siġar, u r-reġjun fertili tat-Terai, imdawrin b'kuruna ta' fjuri tar-rododendru; fiha tidher il-bandiera nazzjonali fil-parti ta' fuq, mappa bajda tan-Nepal fuq quddiem, u l-idejn il-leminija ta' raġel u mara magħqudin flimkien, li jissimbolizzaw l-ugwaljanza bejn is-sessi. Fil-parti t’isfel jinsab il-motto nazzjonali—kwotazzjoni patrijottika bis-Sanskrit li fil-folklor Nepali hija attribwita lill-alla Rama u miktuba bl-iskrittura Devanagari: "Omm u l-art twelidek huma akbar mis-sema." Il-bandiera tan-Nepal hija l-unika bandiera nazzjonali fid-dinja li mhijiex rettangolari. Il-kostituzzjoni tinkludi struzzjonijiet għall-kostruzzjoni ġeometrika ta' din il-bandiera magħmula minn żewġ triangoli (jew pennons). Skont id-deskrizzjoni uffiċjali tagħha, il-kulur aħmar skur (crimson) jirrappreżenta r-rebħa fil-gwerra jew il-kuraġġ, u huwa wkoll il-kulur tar-rododendru. It-tarf blu jissimbolizza x-xewqa tal-poplu Nepali għall-paċi. Il-qamar fuq il-bandiera jissimbolizza n-natura paċifika u kalma tal-poplu Nepali, filwaqt li x-xemx tirrappreżenta l-qawwa u l-kuraġġ tal-ġellieda Nepali. Il-president iservi bħala s-simbolu tal-għaqda nazzjonali. Il-martri huma simboli tal-patrijottiżmu. Kmandanti mill-Gwerra Anglo-Nepaliża—Amar Singh Thapa, Bhakti Thapa, u Balbhadra Kunwar—jitqiesu bħala eroj tal-gwerra. Sittax-il figura mill-istorja tan-Nepal ingħataw id-distinzjoni speċjali ta' "Eroj Nazzjonali" għall-kontribuzzjonijiet eċċezzjonali tagħhom għall-prestiġju tal-pajjiż. Prithvi Narayan Shah, il-fundatur tan-Nepal modern, huwa rispettat ħafna u meqjus minn ħafna bħala l-"Missier tan-Nazzjon". === Arti u arkitettura === [[File:Nyatapola Temple.JPG|thumb|left|Nyatapola, pagoda ta' ħames sulari f'Bhaktapur imżejna b’ħidma artiġjanali karatteristika tal-ġebel, tal-metall u tal-injam, baqgħet teżisti wara tal-inqas erba' terremoti kbar.]] [[File:Tusha Hiti step-well.jpg|thumb|Ħidma artistika fuq il-ġebel min-Nepal fuq żennuna tal-ilma li għadha tintuża.]] [[File:Shivas Kinder - 0219.jpg|thumb|left|Tieqa tradizzjonali Newar f'għamla ta' pagun.]] L-eqdem eżempji magħrufa ta' arkitettura Nepali huma l-istupas li jmorru lura għall-ewwel kostruzzjonijiet Buddisti f'Kapilvastu u l-inħawi tal-madwar fil-Lbiċ tan-Nepal, kif ukoll dawk mibnija minn Ashoka fil-Wied ta' Kathmandu għall-ħabta tas-sena 250 QK. L-istil arkitettoniku distintiv assoċjat esklussivament man-Nepal ġie żviluppat u pperfezzjonat mill-artiġjani Newa fil-Wied ta' Kathmandu, li bdew din il-ħidma matul il-perjodu Lichchhavi. Kronaka tal-ivvjaġġar Ċiniża tad-Dynasty Tang — li ​​x'aktarx hija bbażata fuq rekords li jmorru lura għall-ħabta tas-sena 650 WK — tiddeskrivi l-arkitettura Nepali ta' dak iż-żmien (mibnija l-aktar mill-injam) bħala waħda rikka fid-dettalji artistiċi, inklużi skulturi tal-injam u tal-metall. Hija tiddeskrivi pagoda magnífika ta' seba' sulari li tinsab fi ħdan kumpless ta' palazz, li fiha soqfa miksijin bil-madum tar-ram; balustradi, gradilji, kolonni u travi mżejna b'ħaġar prezzjuż u ħaġar fin; kif ukoll erba’ skulturi indurati tal-Makara fil-kantunieri tal-bażi li jferrgħu l-ilma bħal funtana, fornuti minn pajpijiet tar-ram konnessi ma' kanali fil-quċċata tat-torri. Kronaki Ċiniżi ta' wara jiddeskrivu l-palazz tar-Re tan-Nepal bħala struttura immensa b’ħafna soqfa, fatt li jissuġġerixxi li ċ-Ċiniżi kienu għadhom mhux familjari mal-arkitettura tal-pagodi. Tempju tipiku fi stil ta' pagoda jinbena mill-injam, b’kull biċċa mnaqqxa b'mod fin b'disinji ġeometriċi jew b'xbihat ta' allat, allat nisa, ħlejjaq mitiċi u bhejjem. Is-soqfa—ġeneralment miksija b'madum tat-tafal u xi drabi indurati bid-deheb—jonqsu gradwalment fid-daqs hekk kif jitilgħu lejn l-ogħla saqaf, li jkun inkurunat b'pinnaklu tad-deheb. Il-bażi tipikament tikkonsisti f'terrazzi rettangolari magħmula minn ġebel imnaqqax b'sengħa kbira, u d-daħla spiss tkun protetta minn skulturi tal-ġebel li jirrappreżentaw figuri tradizzjonali. Is-sengħa fil-bronż u r-ram—viżibbli fi skulturi ta' divinitajiet u bhejjem, f'dekorazzjonijiet tal-bibien u t-twieqi, f’pinnakli tal-bini u f'oġġetti ta' kuljum—hija mill-aqwa wkoll. L-aktar tradizzjoni tal-pittura Nepali żviluppata hija dik tal-pittura Buddisti Tibetana magħrufa bħala thangka jew paubha, ipprattikata fin-Nepal minn patrijiet Buddisti u artiġjani tal-poplu Newar. It-Tempju ta' Changu Narayan, mibni għall-ħabta tar-raba’ seklu WK, jiftaħar b’dak li forsi huma l-aqwa eżempji tas-sengħa Nepali fl-injam. Il-Pjazez Durbar ta' Kathmandu, Patan u Bhaktapur jirrappreżentaw il-quċċata tal-arti u l-arkitettura Nepali, u juru sengħa fl-injam, fil-metall u fil-ġebel li ġiet ipperfezzjonata tul elfejn sena. It-tieqa "ankhijhyal", li tippermetti veduta f'direzzjoni waħda tad-dinja ta' barra, hija eżempju ta' sengħa unika tal-injam Nepaliża li tinsab kemm f'bini domestiku kif ukoll pubbliku, kemm jekk antik kif ukoll modern. Ħafna kulturi jżebgħu l-ħitan tad-djar tagħhom b'disinji regolari, figuri ta' allat u bhejjem, u simboli reliġjużi; oħrajn jżebgħuhom b'kuluri solidi, ħafna drabi jużaw tafal jew ħamrija sewda li tikkuntrasta mal-ħamrija safra jew il-ġebla tal-ġir. Is-soqfa ta' strutturi reliġjużi u domestiċi għandhom sporġenzi sinifikanti, preżumibbilment biex jipprovdu protezzjoni mix-xemx u x-xita. L-injam fi strutturi domestiċi huwa minqux fin, bħal dak tal-kontropartijiet reliġjużi tagħhom. Is-serq kulturali huwa kriżi fin-Nepal, minkejja l-isforzi biex jiġi miġġieled. === Letteratura u arti tal-ispettaklu === [[File:Bhanu Bhakta Acharya (1814-1869) author.jpg|thumb|Bhanubhakta Acharya, kittieb Nepali li traduċa l-epopea antika Ħindu Ramayana għal-lingwa Nepali.]] Il-letteratura tan-Nepal kienet marbuta mill-qrib ma' dik tal-bqija tal-Asja t’Isfel sakemm il-pajjiż ingħaqad fi renju modern. Ix-xogħlijiet letterarji — miktuba bis-Sanskrit minn qassisin Brahmins edukati, li wħud minnhom kienu bbażati f'Varanasi — kienu jinkludu testi reliġjużi u leġġendi dwar rejiet, allat u demonji. L-eqdem test li għadu jeżisti bil-lingwa Nepaliża jmur lura għas-seklu 13; madankollu, apparti minn materjal epigrafiku, ma nstabet l-ebda letteratura Nepaliża ta' qabel is-seklu 17. Il-letteratura Newar tmur lura kważi 500 sena. L-istorja moderna tal-letteratura Nepaliża tibda b'Bhanubhakta Acharya (1814–1868), li kien l-ewwel wieħed li kiteb xogħlijiet sinifikanti u influwenti bil-lingwa Nepaliża — lingwa aċċessibbli għall-mases — l-aktar notevoli fosthom il-*Bhanubhakta Ramayana*, traduzzjoni tal-epika antika Ħindu. Lejn l-aħħar tas-seklu 19, Motiram Bhatta ppubblika edizzjonijiet stampati tax-xogħlijiet ta' Acharya; permezz tal-isforzi tiegħu, huwa popolarizza l-letteratura bil-lingwa Nepaliża u mexxieha lejn il-modernità. Sa nofs is-seklu 20, il-letteratura Nepaliża ma baqgħetx limitata għat-tradizzjonijiet letterarji Ħindu. Influwenzati mit-tradizzjonijiet letterarji tal-Punent, il-kittieba ta' dak iż-żmien bdew jipproduċu xogħlijiet li kienu jindirizzaw kwistjonijiet soċjali kontemporanji, filwaqt li ħafna oħrajn komplew jarrikkixxu t-tradizzjonijiet poetiċi Nepaliżi b’poeżija Nepaliża awtentika. Il-letteratura Newar ukoll ħarġet bħala tradizzjoni letterarja ewlenija. Wara l-wasla tad-demokrazija fl-1951, il-letteratura Nepaliża ffjorixxiet, u bdew jiġu prodotti xogħlijiet letterarji f’ħafna lingwi oħra. Il-letteratura Nepaliża kompliet timmodernizza ruħha; f’dawn l-aħħar snin, ġiet influwenzata bil-qawwa mill-esperjenza tan-Nepal wara l-gwerra ċivili kif ukoll mit-tradizzjonijiet letterarji globali. Maruni, Lakhey, Sakela, Kauda u Tamang Selo huma eżempji ta' mużika u żfin tradizzjonali tan-Nepal li ġejjin mir-reġjuni muntanjużi tal-pajjiż. L-industrija tal-films tan-Nepal hija magħrufa bħala "Kollywood." L-Akkademja tan-Nepal hija l-istituzzjoni ewlenija għall-promozzjoni tal-arti u l-kultura fin-Nepal, u twaqqfet fl-1957. === Ħwejjeġ === [[File:Bhoto jatra.jpg|thumb|Raġel tan-Nepal liebes Daura-Suruwal, kowt, u topi ta' Dhaka juri l-bhoto waqt il-festival Bhoto Jatra.]] Minn żminijiet antiki sal-era moderna, l-ilbies tradizzjonali l-aktar komuni fin-Nepal, kemm għall-irġiel kif ukoll għan-nisa, kien jikkonsisti f'biċċa drapp imgeżwra mal-ġisem. Għan-nisa, dan l-ilbies evolva maż-żmien fis-sari — biċċa drapp waħda twila, magħrufa li tkejjel sitt jards u li hija wiesgħa biżżejjed biex tgħatti l-parti t’isfel tal-ġisem. Is-sari jintrabat mal-qadd, jitgeżwer madwar il-parti t’isfel tal-ġisem, u mbagħad jitħalla jaqa’ fuq l-ispalla. Fil-forma aktar moderna tiegħu, jintuża biex jgħatti r-ras — u xi kultant il-wiċċ — bħal velu, partikolarment fir-reġjun tat-Terai. Jintlibes flimkien ma' dublett ta' taħt (petticoat) u jiddaħħal fiċ-ċinturin tad-dublett biex jibqa' f'postu sew. Jintlibes ukoll ma’ bluża, jew cholo, li sservi bħala l-ilbies ewlieni għall-parti ta' fuq tal-ġisem; it-tarf tas-sari li jkun imdendel fuq l-ispalla jaħbi l-kontorni tal-parti ta' fuq tal-ġisem u jgħatti ż-żona tal-qadd. Il-kombinazzjoni ta' *cholo* u sari saret l-ilbies preferut għal okkażjonijiet formali, ambjenti uffiċjali u laqgħat festivi. Fil-forma l-aktar tradizzjonali tiegħu — meta jintlibes waqt attivitajiet ta' kuljum, xogħol tad-dar jew xogħol manwali — jidher bħala fariya jew *gunyu*; dawn ġeneralment ikunu iqsar u idjaq minn sari standard u jitgeżwru għalkollox madwar il-parti t’isfel tal-ġisem. Għall-irġiel, biċċa drapp simili iżda iqsar — ​​id-*dhoti* — isservi bħala ilbies għall-parti t’isfel tal-ġisem; din ukoll titkebbeb madwar il-qadd. Fost l-Arjani, id-drapp jitkebbeb darba madwar kull riġel qabel ma jgħaddi minn bejn ir-riġlejn u jiddaħħal sew fil-parti ta' wara. Id-*dhoti* u l-varjanti tiegħu — li ​​normalment jintlibsu fuq langauti — jiffurmaw l-ilbies għall-parti t'isfel tal-ġisem fl-ilbies tradizzjonali tal-popli Tharu, Gurung u Magar, kif ukoll tal-poplu Madheshi, fost oħrajn. Forom oħra ta' ilbies tradizzjonali li ma jinvolvux ħjata jew tfassil jinkludu l-patukas (strixxa drapp imkebba sewwa madwar il-qadd bħal faxxa — parti mill-biċċa l-kbira tal-ilbiesi tradizzjonali tan-Nepal u li spiss iżżomm khukuri meta tintlibes mill-irġiel); xalpi bħal pachhyauras u majetros; xalli bħall-ga tan-Newar u l-khata tat-Tibet; ghumtos (velijiet tal-għarusa); u tipi varji ta' turbani — xalpi li jintlibsu madwar ir-ras għal raġunijiet tradizzjonali jew għall-protezzjoni mix-xemx jew mill-kesħa — magħrufa bħala pheta, pagri jew sirpau. Sal-bidu tal-ewwel millennju W.K., l-ilbies komuni tan-nies tal-Asja t'Isfel kien jikkonsisti f'biċċiet tad-drapp mhux meħjuta. Il-wasla tal-Kushans mill-Asja Ċentrali, għall-ħabta tas-sena 48 WK, għamlet popolari l-ilbies maqtugħ u meħjut fi stil tipiku tal-Asja Ċentrali. L-aktar forma sempliċi ta' ilbies meħjut hija l- bhoto (vesta rudimentali), li tintlibes kemm mis-subien kif ukoll mill-bniet; tradizzjonalment, dan huwa l-uniku ilbies li jilbsu t-tfal sakemm jilħqu l-età adulta u jibdew jilbsu ħwejjeġ tal-kbar—kultant waqt ċerimonja ta' tranżizzjoni, bħaċ-ċerimonja gunyu-choli għall-bniet Ħindu. L-irġiel ikomplu jilbsu l-bhoto anke meta jikbru. Għall-parti ta' fuq tal-ġisem, l-irġiel tipikament jilbsu vesta bħall- *bhoto* jew qmis tat-tip *kurta*, bħad-daura—qmis twila b'għeluq doppju fuq quddiem u għonq magħluq, li fiha ħames tiwi u tmien rbitiet biex titwaħħal mal-ġisem. Is-suruwal—kelma li tfisser sempliċiment "qalziet"—iservi bħala alternattiva għad-dhoti, il-kachhad (li jilbsuh in-nies tal-poplu Magar), jew il- lungi (li jilbsuh in-nies tal-poplu Tharu), u fi żminijiet aktar reċenti saħansitra ħa posthom; tradizzjonalment, ikun wiesa’ ħafna ’l fuq mill-irkopptejn iżda jidjieq ’l isfel biex jiġi mwaħħal mal-għekiesi, u jintrabat mal-qadd permezz ta' qafla. Il-blużi moderni tat-tip cholo, li jintlibsu mas-saris, normalment ikollhom kmiem qosra, buttuna waħda, u ma jgħattux iż-żona tal-qadd. Il-verżjoni tradizzjonali, magħrufa bħala chaubandi cholo, tixbaħ lid-daura: ikollha kmiem twal, għeluq doppju fuq quddiem bi tiwi u rbitiet, u tinżel sal- patuka (faxxa tal-qadd), u b'hekk tgħatti ż-żona tal-qadd. Id-daura-suruwal u l- gunyu-cholo servew bħala l-ilbies nazzjonali għall-irġiel u n-nisa rispettivament sal-2011, meta din id-denominazzjoni tneħħiet biex jiġi eliminat kull favoritizmu. L-ilbies tradizzjonali għal ħafna gruppi etniċi Pahari jikkonsisti fid- daura-suruwal (jew ilbies simili) flimkien ma' patuka, dhaka topi (beritta), u kiswa ta' fuq (kowt) għall-irġiel; u l-gunyu-cholo (jew xi ħaġa simili) flimkien ma' patuka u, għan-nisa, xi kultant xalpa tar-ras. Għal ħafna gruppi oħra, l-ilbies tradizzjonali tal-irġiel jikkonsisti f'qmis jew vest flimkien ma' *dhoti*, kachhad jew lungi. Fir-reġjuni għoljin tal-Ħimalaja, l-ilbies tradizzjonali huwa influwenzat ħafna mill-kultura Tibetana. In-nisa Sherpa jilbsu ċ-chuba flimkien mal-fardal pangi, filwaqt li l-irġiel Sherpa jilbsu qomos bi kmiem twal u għenuq għoljin u iebsin — magħrufa bħala tetung — taħt iċ-chuba. Il-kpiepel Tibetani Xamo Gyaise tas-Sherpa, id-dhaka topi li jilbsu l-irġiel Pahari, u l-kpiepel tondi tat-Tamang huma fost l-aktar tipi distintivi ta' xedd ir-ras. In-nisa Ħindu miżżewġin jilbsu tika, sindoor, pote (ġiżirajjen biż-żibeġ) u brazzuletti ħomor. Huwa komuni li jilbsu dehbijiet tad-deheb u tal-fidda—kultant inkrustati b'ħaġar prezzjuż. Id-dehbijiet tad-deheb jinkludu l-*mangalsutras* u t-*tilaharis* li jilbsuhom il-Ħindu flimkien mal-pote; is-samyafung (fjura kbira tad-deheb li tintlibes fuq ir-ras) u n-nessey (imsielet kbar u ċatti tad-deheb) li jilbsuhom in-nies tal-poplu Limbu; kif ukoll is-sirphuli, is-*sirbandhi* u ċ-chandra li jilbsuhom in-nies tal-poplu Magar. In-nisa tal-poplu Tharu jistgħu jilbsu sa sitt kilogrammi ta' dehbijiet tal-fidda, inklużi l-*mangiya* (li tintlibes fuq ir-ras), it-*tikuli* (fuq il-forehead), u l-*kanseri* u t-tikahamala (madwar l-għonq). Il-moda fin-Nepal inbidlet b’mod sinifikanti matul l-aħħar 50 sena. Fiż-żoni urbani, is-sari qed jintuża dejjem inqas bħala ilbies ta' kuljum u qed isir ilbies riżervat għal okkażjonijiet formali. Il-kurta suruwal tradizzjonali rarament jintlibes minn nisa żgħażagħ, li dejjem aktar jippreferu l-jeans. Id-*dhoti* spiċċa l-aktar bħala ilbies ċerimonjali għax-xamani u għall-qassisin Ħindu. === Kċina === [[File:Nepali dal-bhat-tarkari.jpg|thumb|"Dal-bhat thali" li tikkonsisti f’ross mgħolli, soppa tal-għads, ħaxix aħdar imqalli, kari tal-ħaxix, jogurt, "papad" u insalata tal-ħaxix.]] Il-kċina tan-Nepal tinkludi varjetà wiesgħa ta' stili ta' tisjir reġjonali u tradizzjonali. Minħabba d-diversità fit-tipi ta' ħamrija, fil-klima, fil-kultura, fil-gruppi etniċi u fl-okkupazzjonijiet, dawn il-kċejjen ivarjaw b'mod sinifikanti, billi jagħmlu użu minn ħwawar, ħxejjex aromatiċi, ħaxix u frott disponibbli lokalment. L-Iskambju Kolombjan introduċa l-patata, it-tadam, il-qamħirrum, il-karawett, il-ġewż tal-anakardju, l-ananas, il-gwava u—fuq kollox—il-bżar jaħraq (chili peppers) fl-Asja t’Isfel; dawn kollha saru ikel bażiku. Iċ-ċereali mkabbra fin-Nepal, flimkien mal-istaġuni tat-tħawwil u r-reġjuni tagħhom, jikkorrispondu fil-biċċa l-kbira maż-żmien tal-monsuni u mal-varjazzjonijiet fl-altitudni. Ir-ross u l-qamħ jiġu kkultivati ​​primarjament fil-pjanuri ta' Terai u fil-widien imsaqqija sew, filwaqt li l-qamħirrum, il-millieġ, ix-xgħir u l-qamħ saraċin jitkabbru l-aktar fl-għoljiet li huma aktar niexfa u inqas fertili. Ikla tipika tan-Nepal tikkonsisti f’xi tip ta' qamħ jew ċereali msajjar sempliċiment, akkumpanjat minn platti b'togħma rikka u li joffru sens ta' kumdità. Dawn tal-aħħar jinkludu l-għads, il-legumi u l-ħaxix, li spiss jiġu mħawwra bil-ġinġer u t-tewm, jew b’taħlitiet aktar elaborati ta' kosbor, kemmun, żagħfran (turmeric), kannella, kardamomu, jimbu u ħwawar oħra. Is-soltu tiġi servuta fuq trej, jew thali, b'post ċentrali għaċ-ċereali msajjar u skutelli żgħar għall-akkumpanjamenti l-oħra. Dawn l-elementi jingħaqdu flimkien billi jitħalltu direttament—bħar-ross u l-għads—jew billi wieħed ikebbeb element—bħall-ħobż—madwar ieħor, bħall-ħaxix imsajjar. Id-Dal-bhat, li għandu r-ross imsajjar bil-fwar bħala l-bażi tiegħu, huwa l-aktar eżempju komuni, u spiss ikun akkumpanjat minn prodotti tal-ħalib u kultant mil-laħam. Il-ħobż ċatt tal-qamħ bla ħmira magħruf bħala *chapati* kultant jieħu post ir-ross, speċjalment f’Terai, filwaqt li d-Dhindo—ippreparat billi tgħalli d-dqiq tal-qamħirrum, tal-millieġ jew tal-qamħ saraċin fl-ilma waqt li tħawwad kontinwament u żżid id-dqiq sakemm tinkiseb konsistenza ħoxna u kważi solida—huwa s-sostitut ewlieni fiż-żoni tal-għoljiet u tal-muntanji. It-Tsampa, dqiq magħmul mix-xgħir inkaljat jew ipproċessat apposta, huwa l-ikel bażiku fir-reġjuni għoljin tal-Ħimalaja. Madwar in-Nepal kollu, il-*Gundruk*—ħaxix bil-weraq li jiġi ffermentat u mbagħad imnixxef fix-xemx—iservi kemm bħala delikatezza kif ukoll bħ [[File:Plateful of Momo in Nepal.jpg|thumb|Dumplings Momo biċ-chutney]] Karatteristika notevoli tal-kċina Nepali hija l-eżistenza ta' diversi tradizzjonijiet kulinari veġetarjani distinti, li kull waħda minnhom tirrifletti l-istorja ġeografika u kulturali ta' dawk li jħaddnuhom. Huwa maħsub li l-emerġenza tal-ahimsa — jiġifieri l-evitar tal-vjolenza kontra kull forma ta' ħajja — fi ħdan ħafna ordnijiet reliġjużi fi stadju bikri tal-istorja tal-Asja t'Isfel (partikolarment fl-Induiżmu tal-Upanishads, fil-Buddiżmu u fil-Ġainiżmu) kienet fattur sinifikanti fil-firxa tal-veġetariżmu fost partijiet mill-popolazzjoni Induista u Buddista tan-Nepal, kif ukoll fost il-Ġainisti. Dawn il-gruppi spiss iħossu stmerrija qawwija għall-idea li jieklu l-laħam. Għalkemm il-konsum tal-laħam ras għal ras fin-Nepal huwa baxx, il-prevalenza tal-veġetariżmu mhijiex għolja daqs kemm hi fl-Indja; dan minħabba l-firxa tax-Xaktiżmu, tradizzjoni li fiha s-sagrifiċċju tal-annimali huwa karatteristika prominenti. [[File:Samaybaji.JPG|thumb|Samayabaji (kċina Newar)]] Il-kċina tan-Nepal għandha karatteristiċi distintivi li jiddistingwuha minn dik tal-ġirien tagħha fit-tramuntana u fin-nofsinhar. Il-curries tan-Nepal—li ġeneralment ikunu bbażati fuq it-tadam u eħfef—huma inqas jaħarqu mill-verżjonijiet Indjani bbażati fuq il-krema, filwaqt li l-momo (għaġina mimlija) tan-Nepal huma sinjuri fl-ispices meta mqabbla mal-verżjonijiet tat-tramuntana. Il-kċina Newar, waħda mit-tradizzjonijiet kulinari l-aktar sinjuri u influwenti tan-Nepal, hija aktar elaborata u varjata minn ħafna oħrajn, hekk kif żviluppat fil-Wied fertili u prosperu ta' Kathmandu. Ikla tipika Newar tista' tikkonsisti f'aktar minn tużżana platti, inklużi qmuħ, laħam, curries tal-ħaxix, chutneys u pickles. Eżempji notevoli jinkludu Kwanti (soppa tal-fażola mnibbta), chhwela (laħam imħawwar), chatamari (crepe tad-dqiq tar-ross), bara (patty tal-għads moqli), kachila (laħam ikkapuljat nej immarinat), samaybaji (li għandu r-ross imsawwat bħala l-element ewlieni), lakhaamari u yomari. Il-Juju dhau, jogurt ħelu li joriġina minn Bhaktapur, huwa wkoll rinomat. Il-kċina Thakali hija tradizzjoni oħra magħrufa sew li tgħaqqad flimkien influwenzi Tibetani u Indjani, u tuża firxa wiesgħa ta' ingredjenti—partikolarment ħxejjex aromatiċi u ħwawar. Fir-reġjun ta' Terai, il-Bagiya—għaġina tad-dqiq tar-ross b'mili ħelu—hija popolari fost il-popli Tharu u Maithil. Diversi komunitajiet f'Terai jippreparaw sidhara (ħut żgħir imnixxef fix-xemx imħallat mal-weraq tat-taro) u biriya (pejst tal-għads imħallat mal-weraq tat-taro) biex jaħżnuhom għall-istaġun tal-għargħar tal-monsun. Ħelu tradizzjonali jinkludi *Selroti*, kasaar, fini u chaku. Il-Pulau (pilaf) jew il-kheer (pudina ħelwa tar-ross) spiss iservu bħala l-platt ewlieni waqt il-festi. It-te u x-xorrox tal-butir (il-likwidu ffermentat li jibqa' wara li l-jogurt jiġi mħawwad biex isir il-butir) huma xorb komuni mhux alkoħoliku. Kważi l-komunitajiet Janajati kollha għandhom il-metodi tradizzjonali tagħhom stess għall-produzzjoni tal-alkoħol. *Raksi* (spirtu distillat tradizzjonali), jaand (birra tar-ross), tongba (birra tal-millieġ) u chyaang huma l-varjetajiet l-aktar magħrufa. == Sports u rikreazzjoni == [[File:Kathmandu Rangasaala(Football Stadium) (2).JPG|thumb|left|L-Istadium Dasharath Rangasala nbena mill-gvern tar-Renju tan-Nepal bejn l-1956 u l-1958 u għandu kapaċità ta' bejn 13,000 u 15,000 persuna.]] [[File:Nepali Fans.JPG|thumb|Il-partitarji tan-Nepal tal-cricket huma magħrufa għall-appoġġ entużjastiku ħafna tagħhom lit-tim nazzjonali.]] Sports indiġeni tan-Nepal bħal *dandi biyo* u *kabaddi* — li ​​sa ftit ilu kienu meqjusa bħala sports nazzjonali mhux uffiċjali — għadhom popolari fiż-żoni rurali. Minkejja diversi sforzi, l-istandardizzazzjoni u l-iżvilupp tad-*dandi biyo* għadhom ma ntlaħqux, filwaqt li l-*kabaddi* għadu fil-bidu nett tiegħu bħala sport professjonali fin-Nepal. Il-*Bagh-chal*, logħba tal-bord antika li huwa maħsub li oriġinat fin-Nepal, għadha popolari sal-lum u tista' tintlagħab fuq bordijiet imfassla bil-ġibs u bl-użu ta’ ċagħaq. Il-Ludo, is-Snakes and Ladders u l-carrom huma passatempi popolari; jintlagħab ukoll iċ-ċess. Il-volleyball ġie ddikjarat bħala l-isport nazzjonali tan-Nepal fl-2017. Logħob popolari fost it-tfal jinkludi verżjonijiet tal-logħba tal-qbid (tag), il-logħba tal-għadam (knucklebones), il-logħba tal-kwadri mal-art (hopscotch), Duck, Duck, Goose u lagori, filwaqt li l-blalen tal-ħġieġ (marbles), il-fuqqiegħ (spinning tops), ir-roti li jiġu mbuttati b'bastun u l-cricket fit-triq huma wkoll popolari fost it-tfal. L-istrixxi tal-lastku — jew strixxi maqtugħin mit-tubi ta' ġewwa tar-roti — iservu bħala tagħmir sportiv versatili għat-tfal tan-Nepal; dawn jistgħu jinġabru flimkien jew jintrabtu u jintużaw biex jintlagħbu logħob bħad-dodgeball, il-logħba tal-ħajt bejn is-swaba' (cat's cradle), il-*jianzi* u diversi logħob bil-ħabel tal-qbiż. [[File:Dasarath Stadium during 2022 SAFF Women's Championship Final match.jpg|thumb|left|L-Istadium Dasharath Rangasala nbena mill-gvern tar-Renju tan-Nepal bejn l-1956 u l-1958 u għandu kapaċità ta' bejn 13,000 u 15,000 persuna.]] [[File:TU Stadium 2025.jpg|thumb|Il-Grawnd Internazzjonali tal-Cricket tal-Università ta' Tribhuvan inbena mill-Gvern tar-Renju tan-Nepal fl-1998, b'dimensjonijiet ta' 154 metru (168 jarda) b'132 metru (144 jarda).]] [[File:TU Cricket Stadium in 2025.jpg|thumb|left|Il-Grawnd Internazzjonali tal-Cricket tal-Università ta' Tribhuvan inbena mill-Gvern tar-Renju tan-Nepal fl-1998, b'dimensjonijiet ta' 154 metru (168 jarda) b'132 metru (144 jarda).]] [[File:Kirtipur Cricket Ground3.JPG|thumb|Il-Grawnd Internazzjonali tal-Cricket tal-Università ta' Tribhuvan inbena mill-Gvern tar-Renju tan-Nepal fl-1998, b'dimensjonijiet ta' 154 metru (168 jarda) b'132 metru (144 jarda).]] Il-futbol u l-cricket huma sports professjonali popolari. In-Nepal huwa kompetittiv fil-futbol fir-reġjun tal-Asja t'Isfel; għalkemm qatt ma rebaħ il-Kampjonat tas-SAFF, kiseb ċertu suċċess fil-Logħob tal-Asja t'Isfel. Ġeneralment, jikklassifika fl-inqas kwart tal-klassifika dinjija tal-FIFA. In-Nepal kiseb suċċess ukoll fil-cricket, fejn iżomm l-istatus ta' ODI u jikklassifika b'mod konsistenti fost l-aqwa 20 fil-klassifiki tal-ICC għall-ODI u t-T20I. Il-pajjiż kiseb suċċess ukoll fl-atletika u fl-arti marzjali, billi rebaħ bosta midalji fil-Logħob tal-Asja t'Isfel u xi wħud fil-Logħob tal-Asja. In-Nepal qatt ma rebaħ midalja Olimpika. Sports bħall-basketball, il-volleyball, il-futsal, il-lotta, il-bodybuilding kompetittiv u l-badminton qed jiksbu wkoll popolarità. In-nisa kisbu suċċess fil-futbol, ​​fil-cricket, fl-atletika, fl-arti marzjali, fil-badminton u fl-għawm. In-Nepal jipparteċipa wkoll b'plejers u timijiet nazzjonali f'diversi tournaments għal persuni b'diżabilità, b'mod partikolari fil-cricket għall-għomja kemm tal-irġiel kif ukoll tan-nisa. L-uniku grawnd internazzjonali tal-pajjiż huwa d-Dasarath Stadium, li jintuża għal diversi skopijiet u fejn it-timijiet nazzjonali tal-futbol tal-irġiel u tan-nisa jilagħbu l-logħbiet tagħhom f'darhom. Minn mindu twaqqaf it-tim nazzjonali, in-Nepal lagħab il-logħbiet tal-cricket f'darhom fit-Tribhuvan University International Cricket Ground. Il-Pulizija tan-Nepal, il-Forza tal-Pulizija Armata u l-Armata tan-Nepal huma l-aktar entitajiet li jipproduċu plejers nazzjonali; atleti li jaspiraw għal karriera sportiva spiss jingħaqdu ma' dawn il-forzi tas-sigurtà minħabba l-opportunitajiet sportivi superjuri li joffru. L-isport fin-Nepal huwa mfixkel minn nuqqas ta' infrastruttura u finanzjament, kif ukoll mill-korruzzjoni, in-nepotiżmu u l-indħil politiku. Ftit ħafna plejers jirnexxilhom jaqilgħu l-għajxien tagħhom bħala atleti professjonali. == Gallerija == <gallery> Kathmandu-Hanuman Dhoka-Nasal Chowk-08-Pancamukhi Hanuman Mandir-2013-gje.jpg|Kathmandu Pashupatinath-Menschen-10-Holzsammler-2013-gje.jpg|Pashupatinath Patan-Palast-Garten-16-Stele-2015-gje.jpg|Patan Bhaktapur-Palastplatz 01 mit Siddhilakshmi-Cyasilim-Bhupatindramalla-Saeule-Vatsala-Yaksheshvara-gje.jpg|Bhaktapur Gokyo surroundings-44-Mulde-2007-gje.jpg|Himalaya Cho La Tsho-14-2007-gje.jpg|Himalaya Mustang-Chhungkar-08-Choerten-2015-gje.jpg|Mustang Mustang-Lo Manthang to Tibetan border-38-Milka-Kuh-2015-gje.jpg|Mustang Mount Everest as seen from Drukair2 PLW edit.jpg|Mount Everest </gallery> <gallery> File:Nepal adm location map.svg|Mappa File:Nepal relief location map.jpg|Nepal Relief Mappa tal-Post File:Flag of Kathmandu.svg|Bandiera ta' Katmandu/Katmandú File:NepalKathmanduDistrictmap.png|Map displaying Village Development Committees in Kathmandu District, Katmandu/Katmandú (Motto: Il-wirt tiegħi, il-kburija tiegħi, Kathmandu tiegħi) File:Kathmandu District in Nepal 2015.svg|Distrett ta' Kathmandu (Nepaliż: काठमाडौं जिल्ला) huwa distrett li jinsab fil-Wied ta' Kathmandu, Provinċja ta' Bagmati tan-Nepal. Huwa wieħed mis-77 distrett tan-Nepal, għandu erja ta' 413.69 km² (159.7 mi²), u huwa l-aktar distrett b'popolazzjoni densa fin-Nepal b'1,081,845 abitant fl-2001, 1,744,240 fl-2011 u 2,017,532 fil-kwartieri ġenerali amministrattivi. tad-distrett ta 'Kathmandu jinsab f'Kathmandu. Il-belt għandha 21 uffiċċju postali li jimmaniġġjaw il-posta minn madwar il-pajjiż u lil hinn, u Kathmandu DPO għandha 44,600 bħala kodiċi postali għal servizzi ta 'kunsinna ta' posta internazzjonali bħal UPS jew DHL Couriers, eċċ. </gallery> <gallery> File:Bhaktapur durbar square.jpg|Bhaktapur Durbar Square, il-kumpless tal-palazz irjali, fl-1854, miżbugħa minn Henry Ambrose Oldfield (1822-1871). File:Sindhuli Fort 01.jpg|Sindhuli Gadhi Ruins (Distrett tal-lum Sindhuli, Provinċja ta' Bagmati, Nepal) File:Kirtipur swords.jpg|Xwabel mill-Battalja ta' Kirtipur ((Nepal bhasa bhasa: कीर्तिपुरयाउ युद्ध) seħħew fl-1767 waqt il-konkwista ta' Gorkha tan-Nepal, u kienet miġġielda fil-belt prinċipali ta' Kathman f'Bagha fil-Wied ta' Nepal va tempju File:Kathmandu 1811 high (cropped).jpg|L-orizzont ta' Kathmandu mimli pagoda fl-1811. File:Kathmandu durbar square.jpg|Kathmandu Durbar Square, fejn saret il-battalja ewlenija, kif deher fl-1852, miżbugħa minn Henry Ambrose Oldfield (1822-1871).. File:Jaya prakash malla.jpg|Jaya Prakash Malla (saltan 1736–1768), l-aħħar re ta' Kathmandu File:Capture of Magaer.jpg|Qbid ta' Magaer (il-lum ir-raħal ta' Maga fil-majjistral ta' Gyirong): xena mill-Kampanja Gurkha (Nepal) 1792, Il-Gwerra Sino-Nepaliż (Nepaliż: नेपाल-चीन युद्ध u ċ-Ċiniż), magħrufa wkoll bħala Waro the u-Ċiniż bħala l-Kampanja Gorkha (Ċiniż: 廓爾喀之役), kienet gwerra miġġielda bejn id-dinastija Qing taċ-Ċina u r-Renju tan-Nepal bejn l-1788 u l-1792. File:Anglo-Nepal war.jpg|Bhakti Thapa (isfar) imexxi l-armata Gurkhali tan-Nepal kontra l-forzi Brittaniċi, Anglo-Nepal Thapa (isfar) li jmexxi l-armata Gurkhali tan-Nepal kontra l-forzi Brittaniċi, Il-Gwerra Anglo-Nepaliż (नेपाल-अङ्ग्रेज युद 46 ta' Marzu), magħrufa wkoll bħala l-1 ta' Novembru 1818 ्ध – Gorkha File:Joppen1907India1805a.jpg|Mappa tal-Indja fl-1805 File:Bhimsen-thapa-painting.jpg|Bhimsen Thapa, Prim Ministru tan-Nepal mill-1806 sal-1837. File:Gurkha soldier 1815.jpg|Gwerrier Gorkhali. File:Battle of Jaithak.JPG|Pożizzjoni palisade tan-Nepaliż f'Jaithak File:Eight Gurkha men depicted in a British Indian painting, 1815.jpg|Suldati Gorkhali fl-1815 AD File:Sugauli treaty.jpg|It-truppi ta' Bhimsen Thapa, il-lemin, f'Segauli, 1816, b'moskets Bess Brown Pattern ta' l-Indja u bayonets chupi. File:Sugauli Treaty cessions.png|It-Trattat ta' Sugauli tal-4 ta' Marzu 1816. Kien fl-interess ta' Ochterlony li jikkonkludi l-kampanja malajr minħabba l-avviċinament tal-istaġun tad-deni tal-aul, iżda wkoll minħabba li bosta mit-truppi Ewropej tiegħu kienu qed ibatu mid-diżinterija. File:Ilngurkhas1858.jpg|Gurkahs tas-66 Reġiment bil-kostum nazzjonali tagħhom File:Francis Edward Rawdon, Marquess of Hastings.jpg|Francis Edward Rawdon, Markiż ta' Hastings, Gvernatur Ġenerali tal-Indja mill-1813 sal-1823. File:Officer and Private, 40th Foot, 1815.jpg|Uffiċjal u suldat, l-40 Reġiment tal-Marda Brittaniċi, 1815 File:Nepal-Tibet Treaty of 1856.jpg|It-Trattat ta' Thapathali (Ċiniż: 藏尼條約) kien trattat iffirmat bejn il-gvern Tibetan ta' Ganden Phodrang (dak iż-żmien protettorat tad-dinastija Qing) u r-Renju tan-Nepal f'Thapathali Durbar f'Kathmandu, il-kapitali tan-Nepal, wara n-Nepal. -Gwerra tat-Tibet (1855–1856). F'Jannar 1856, grupp rappreżentattiv mit-Tibet (flimkien ma' ambaxxatur Ċiniż) ġie Kathmandu biex jiddiskuti t-trattat. Wara diskussjoni twila, il-grupp rappreżentattiv fl-aħħar iffirma trattat fl-24 ta' Marzu. </gallery> <gallery> File:Nepal army-Basantapur darbar square3.JPG|Guruju Paltan (kumpanija tal-infanterija ċerimonjali) tal-Armata tan-Nepal bl-uniformi tradizzjonali File:Kukri, karda & chakmak.jpg|Khukuri, Karda u Chakmak. Khukuri hija l-arma simbolika tal-armata tan-Nepal File:Kukri.jpg|Il-Khukuri hija l-arma u l-għodda tradizzjonali tal-Gurkhas. File:Nepali soldiers Le Bon 1885.jpg|Suldati Nazzjonali tan-Nepal minn Gustave Le Bon, 1885 File:Nepal Army Special Forces.jpg|Suldati tal-Armata tan-Nepal f'Jum l-Armata </gallery> ==Referenzi== {{Referenzi}} {{Asja}} [[Kategorija:Nepal| ]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Asja]] [[Kategorija:Pajjiżi interkjużi]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1768]] a20nzgw9kufjvsy345dvkhr4up1lxdg 331785 331784 2026-08-26T05:21:35Z ĠanniĠuzeppi 27231 331785 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika Federali Demokratika tan-Nepal |isem_nattiv = सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल<br />''Sanghiya Loktāntrik Ganatantra Nepāl'' |isem_komuni = Kirġiżistan |stampa_bandiera = Flag of Nepal.svg |stampa_emblema =Emblem of Nepal.svg |tip_simbolu = Emblema |daqs_simbolu = 125px |stampa_mappa = Nepal (orthographic projection).svg |stampa_mappa2 = Map of Nepal (Political and Administrative).jpg |deskrizzjoni_mappa = <small>Pożizzjoni tan-Nepal (aħdar)</small> |ħolqa_bandiera = Bandiera tan-Nepal |ħolqa_emblema = Emblema tan-Nepal |ħolqa_demografija = Demografija tan-Nepal |mottu_nazzjonali = जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी <small>([[Sanskrit]])<br/>''Janani Janmabhoomischa Swargadapi Gariyasi''</small> |innu_nazzjonali = ''[[Sayaun Thunga Phool Ka|Sayaun Thunga Phulka]]''<br/><small>''Magħmula minn Mijiet ta' Fjuri''</small> |lingwi_uffiċjali = [[lingwa Nepali|Nepali]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Kathmandu]] |latd=27 |latm=42 |latNS=N |lonġd=85 |lonġm=19 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[Kathmandu]] |leġislatura = [[Assemblaġġ kostitwenti]] |tip_gvern = [[Repubblika parlamentari]] [[Repubblika federali|federali]] |titlu_kap1 = [[President tan-Nepal|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru tan-Nepal|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Ram Chandra Paudel]] |isem_kap2 = [[Balen Shah]] |poż_erja = 95 |erja_km2 = 147,181 |erja_mi_kw = 56,827 |perċentwal_ilma = 2.8 |sena_stima_popolazzjoni = 28,982,771 |stima_popolazzjoni = 2016 |poż_stima_popolazzjoni = <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 26,494,504 |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011 |densità_popolazzjoni_km2 = 180 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 518 |poż_densità_popolazzjoni = 62 |sena_PGD_PSX = 2013 |PGD_PSX = $62.384 biljun<ref>http://databank.worldbank.org/data/download/GDP_PPP.pdf</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita =$2,310 |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2014 |IŻU = {{increase}} 0.548<ref name="HDI">{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |titlu=2015 Human Development Report |sena=2015 |data-aċċess=2015-12-15 |pubblikatur=United Nations Development Programme |lingwa=Ingliż}}</ref> |poż_IŻU = 145 |kategorija_IŻU =<span style="color:#e0584e;white-space:nowrap;">bax</span> |tip_sovranità = [[Unifikazzjoni tan-Nepal|Unifikazzjoni]] |avveniment_stabbilit1 = Renju iddikjarat |data_stabbilit1 = 25 ta' Settembru 1768 |avveniment_stabbilit2 = Stat iddikjarat |data_stabbilit2 = 15 ta' Jannar 2007 |avveniment_stabbilit3 =Repubblika iddikjarata |data_stabbilit3 = 28 ta' Mejju 2008 |valuta = [[Rupee tan-Nepal]] |kodiċi_valuta = NPR |żona_ħin = [[Ħin Koordinat Universali|UTC]] |differenza_ħku = +05:45 |żona_ħin_legali = [[Ħin Koordinat Universali|UTC]] |differenza_żona_ħin_legali = +05:45 |cctld = [[.np]] |kodiċi_telefoniku = +977 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $19.921 biljun |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $743 |poż_PGD_nominali_per_capita = }} In-'''Nepal''' ([[lingwa Nepali|Nepali]]:नेपाल), uffiċjalment ir-'''Repubblika Federali Demokratika tan-Nepal''',<ref>{{ċita web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html|titlu=CIA&nbsp;– The World Factbook|pubblikatur=CIA|data-aċċess=2012-12-05|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20101229013308/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html|arkivju-data=2010-12-29|url-status=dead}}</ref> huwa [[pajjiż interkjuż]] fl-[[Asja t'Isfel]]. B'erja ta' 147,181 kilometri kwadri (56,827 mi kw) u b'popolazzjoni ta' madwar 27 miljun, in-Nepal huwa t-[[Lista ta' pajjiżi skont l-erja|93 l-akbar]] pajjiż mill-erja<ref>{{ċita web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|titlu=The World Factbook: Rank order population|pubblikatur=CIA|data-aċċess=2014-02-14|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|arkivju-data=2014-02-09|url-status=dead}}</ref> u l-[[Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni|41 l-akbar]] pajjiż mill-popolazzjoni. Il-pajjiż huwa allokat fil-[[Ħimalajas]] u mill-[[Indja]] minn nofsinhar, mill-lvant, u mill-Punent. In-Nepal huwa separat mill-[[Bangladexx]] minn kuritur dejjaq Indjan ta' [[Kuritur Siliguri|Siliguri]] u mill-[[Butan]] minn stat ta' [[Sikkim]]. [[Kathmandu]] hija l-belt kapitali u l-akbar metropoli tal-pajjiż. == Etimoloġija == [[File:Nēpāla in the Allahabad Pillar inscription.jpg|thumb|"Nēpāla" fl-iskritt Brahmi tardiv, fl-iskrizzjoni tal-Kolonna ta’ Allahabad ta’ Samudragupta (350–375 WK).]] Qabel l-unifikazzjoni tan-Nepal, il-Wied ta' Kathmandu kien magħruf bħala n-Nepal. L-oriġini preċiża tat-terminu *Nepāl* mhijiex ċerta. In-Nepal jissemma f'testi letterarji Indjani tal-qedem li jmorru lura għar-raba' seklu W.K. Ma tistax tiġi stabbilita kronoloġija assoluta, ladarba anke l-eqdem testi jistgħu jinkludu kontribuzzjonijiet anonimi li jmorru lura għall-bidu tal-era moderna. L-isforzi tal-istudjużi biex jipproponu teorija plawżibbli huma mfixkla min-nuqqas ta' ħarsa ġenerali storika komprensiva u minn fehim insuffiċjenti tal-lingwistika jew tal-lingwi rilevanti Indo-Ewropej u Tibeto-Burmani. Skont il-mitoloġija Ħindu, in-Nepal jieħu ismu minn għaref Ħindu tal-qedem jismu Ne, magħruf ukoll bħala Ne Muni jew Nemi. Skont il-*Pashupati Purāna*, billi kienet art protetta minn Ne, iż-żona fil-qalba tal-Ħimalaja saret magħrufa bħala Nepāl. Skont in-*Nepāl Mahātmya*, Pashupati kien afda lil Nemi bil-protezzjoni tal-pajjiż. Skont il-mitoloġija Buddista, il-Bodhisattva Manjushri tbattal lag primordjali mimli sriep biex joħloq il-Wied tan-Nepal u pproklama li Adi-Buddha Ne kien se jieħu ħsieb il-komunità li stabbiliet ruħha hemmhekk; billi l-wied kien għal qalbu lil Ne, ingħata l-isem ta’ Nepāl. Skont il-*Gopalarājvamshāvali*, kompilata għall-ħabta tas-snin tmenin tas-seklu erbatax, in-Nepal jieħu ismu minn Nepa, ragħaj tal-baqar li waqqaf il-fergħa Nepaliżi tal-Abhiras. F'dan ir-rakkont, il-baqra li kien qed jaħleb fil-post fejn skopra l-Jyotirlinga ta' Pashupatinath kienet jisimha wkoll Ne. L-etimoloġija "Ne Muni" ġiet miċħuda minn viżitaturi Ewropej bikrin. L-Indologu Norveġiż Christian Lassen ippropona li *Nepāla* kienet kelma komposta minn *Nipa* (qiegħ ta’ muntanja) u *-ala* (forma mqassra ta’ *alaya*, li tfisser "abitazzjoni"), u għalhekk *Nepāla* kienet tfisser "abitazzjoni fil-qiegħ tal-muntanja." L-Indologu Sylvain Lévi qies it-teorija ta’ Lassen bħala waħda li ma tistax tiġi sostnuta, iżda ma ppropona l-ebda teorija tiegħu stess; huwa sempliċiment issuġġerixxa li jew *Newara* hija forma vernakulari tal-kelma Sanskrita *Nepala*, jew inkella *Nepala* hija forma Sanskritizzata tat-terminu etniku lokali. Il-fehma tiegħu sabet xi appoġġ, għalkemm ma ssolvix il-kwistjoni tal-etimoloġija. Ġie propost ukoll li *Nepa* hija għerq tat-tip Tibeto-Burman magħmul minn *ne* (baqar) u *pa* (gwardjan), fatt li jirrifletti li l-ewwel abitanti tal-wied kienu *gopalas* (rgħajja tal-baqar) u *mahispalas* (rgħajja tal-buflu). Suniti Kumar Chatterji kien jemmen li l-kelma "Nepal" oriġinat minn għeruq tat-tip Tibeto-Burman: *Ne*, li t-tifsira tagħha mhix ċerta (minħabba l-possibbiltajiet numerużi), u *pala* jew *bal*, li t-tifsira tagħhom intilfet għalkollox. == Storja == === Prestorja === Madwar 55,000 sena ilu, l-ewwel bnedmin moderni waslu fis-sottokontinent Indjan mill-Afrika. L-eqdem fdalijiet magħrufa ta’ bnedmin moderni fl-Asja t'Isfel imorru lura madwar 30,000 sena. L-eqdem evidenza arkeoloġika ta’ insedjamenti umani fin-Nepal tmur lura għal madwar l-istess perjodu. Wara s-sena 6500 QK, ħarġet evidenza tad-domestikazzjoni tal-għelejjel u tal-annimali għall-ikel, tal-bini ta’ strutturi permanenti, u tal-ħażna ta' surplus agrikolu f’Mehrgarh u f’siti oħra f’dik li llum hija l-Balochistan. Dawn l-iżviluppi gradwalment evolvew fiċ-Ċivilizzazzjoni tal-Wied tal-Indu, l-ewwel kultura urbana fl-Asja t’Isfel. F’Għoljiet Siwalik tad-distrett ta' Dang ġew skoperti siti preistoriċi li jmorru lura għall-perjodi Paleolitiku, Mesolitiku u Neolitiku. Huwa maħsub li l-ewwel abitanti tan-Nepal modern u taż-żoni biswit kienu nies assoċjati maċ-Ċivilizzazzjoni tal-Wied tal-Indu. Popli Dravidjani — li ​​l-istorja tagħhom tmur lura għal qabel il-bidu tal-Era tal-Bronż fis-sottokontinent Indjan (madwar is-sena 6300 QK) — jista’ jkun li għexu f’din iż-żona qabel il-wasla ta' gruppi etniċi oħra bħat-Tibeto-Burmani u l-Indo-Arjani. Sal-4000 QK, il-popli Tibeto-Burmani kienu waslu n-Nepal; huma waslu jew direttament minn fuq il-Ħimalaja mit-Tibet, jew inkella permezz tal-Mjanmar u l-Grigal tal-Indja, jew saħansitra permezz taż-żewġ rotot. Stella Kramrisch (1964) tinnota l-eżistenza ta’ substrat pre-Dravidjan u Dravidjan; dawn il-gruppi kienu preżenti fin-Nepal saħansitra qabel in-Newars, li kienu jiffurmaw il-maġġoranza tal-abitanti tal-qedem tal-Wied ta' Kathmandu. === Antik === [[File:Changunarayan photowalk-WLV-3897.jpg|thumb|left|Fil-kumpless tat-Tempju ta' Changu Narayan hemm iskrizzjoni fuq il-ġebel li tmur lura għas-sena 464 W.K.; din hija l-ewwel waħda tan-nepal sa mill-iskrizzjoni ta' Ashoka f'Lumbini (għall-ħabta tal-250 Q.K.).]] Madwar is-sena 600 QK, fir-reġjuni tan-Nofsinhar tan-Nepal u tat-Tramuntana tal-Indja bdew jitfaċċaw saltniet żgħar u konfederazzjonijiet ta' klanijiet. Minn waħda minn dawn—is-saltna ta' Shakya—ħareġ prinċep li aktar tard irrinunzja għall-istatus tiegħu biex jgħix ħajja axetika u sar magħruf bħala Gautama Buddha (li tradizzjonalment jitqiegħed fil-perjodu bejn il-563 u l-483 QK). Fis-sekli ta' wara, in-Nepal stabbilixxa ruħu bħala art ta' spiritwalità u post ta' kenn; kellu rwol sinifikanti fit-tixrid tal-Buddiżmu lejn l-Asja tal-Lvant permezz tat-Tibet u kkontribwixxa għall-preservazzjoni ta' manuskritti Ħindu u Buddisti. Għall-ħabta tal-250 QK, ir-reġjuni tan-nofsinhar kienu taħt l-influwenza tal-Imperu Maurya. L-Imperatur Mawrjan Ashoka għamel pellegrinaġġ lejn Lumbini — il-post fejn twieled il-Buddha skont it-tradizzjoni Buddista — u hemmhekk waqqaf kolonna; l-iskrizzjonijiet fuqha jimmarkaw il-bidu tal-istorja dokumentata tan-Nepal. Ashoka żar ukoll il-Wied ta' Kathmandu u bena monumenti biex ifakkar iż-żjara ta' Gautama Buddha f’dik iż-żona. Sas-seklu 4 WK, parti kbira min-Nepal kienet taħt l-influwenza tal-Imperu Gupta. Fil-Wied ta' Kathmandu, il-Kiratas ġew imbuttati lejn il-Lvant mil-Licchavis, u d-dinastija Licchavi telgħet fil-poter għall-ħabta tas-sena 400 W.K. Il-Licchavis bnew monumenti u ħallew warajhom sensiela ta' iskrizzjonijiet; l-istorja tan-Nepal matul dan il-perjodu hija rikostruwita kważi għalkollox abbażi tagħhom. Fis-sena 641, Songtsen Gampo tal-Imperu Tibetan bagħat lil Narendradeva lura lejn ir-renju Licchavi b’armata u ssottometta lin-Nepal. Sussegwentement, partijiet min-Nepal u mir-renju Licchavi waqgħu taħt l-influwenza diretta tal-Imperu Tibetan. Id-dinastija Licchavi bdiet tiddgħajjef lejn l-aħħar tat-tmien seklu u minflokha daħal il-ħakma tat-Thakuri. Ir-rejiet Thakuri ħakmu l-pajjiż sa nofs il-ħdax-il seklu W.K.; ftit li xejn huwa magħruf dwar dan il-perjodu, li spiss jissejjaħ il-"Perjodu tad-Dlam." === Medjevali === [[File:Sinja Valley, Karnali.jpg|thumb|left|Il-Wied ta' Sinja, meqjus bħala l-post tal-oriġini tar-Renju ta' Khasa u tal-lingwa Nepali.]] [[File:Patan Durbar Square-2644.jpg|thumb|Patan Durbar Square, waħda mit-tliet pjazez tal-palazz fil-Wied ta' Kathmandu, inbniet mid-dinastija Malla fis-seklu sbatax. Il-pjazez Durbar jirrappreżentaw il-quċċata ta' aktar minn millennju ta' żvilupp fl-arti u l-arkitettura tan-Nepal.]] Fil-ħdax-il seklu, fil-punent tan-Nepal ħareġ fil-beraħ imperu b'saħħtu tal-poplu Khas; fl-aqwa tiegħu, it-territorju tiegħu kien ikopri parti kbira mill-punent tan-Nepal kif ukoll partijiet mill-punent tat-Tibet u minn Uttarakhand, fl-Indja. Sas-seklu erbatax, l-imperu kien inqasam fil-*Baise rajyas* (li litteralment tfisser "22 stat"), li kienu assoċjati bejniethom b'mod laxk. Il-kultura u l-lingwa għonja tal-poplu Khas infirxu fin-Nepal kollu u saħansitra sa l-Indoċina fis-sekli ta' wara; il-lingwa tagħhom — li ​​aktar tard ingħatat l-isem ta' Nepali — saret il-*lingua franca* tan-Nepal u tar-reġjuni tal-Indja li jmissu miegħu. Fix-xlokk tan-Nepal, mal-fruntiera ma' Bihar, Simraungadh serviet bħala l-belt kapitali tal-Karnats ta' Mithila (jew Tirhut) għall-ħabta tas-sena 1100 W.K.; din baqgħet renju b'saħħtu għal aktar minn 200 sena, u għal perjodu anke ħakmet lil Kathmandu. Wara 300 sena oħra ta' ħakma Musulmana, Tirhut spiċċat taħt il-kontroll tas-Senas ta' Makwanpur. Fl-għoljiet tal-lvant, konfederazzjoni ta' prinċipati Kirat kienet tmexxi ż-żona li tinsab bejn Kathmandu u l-Bengal. Fil-Wied ta' Kathmandu, id-dinastija Malla — li ​​tidher fl-istorja tan-Nepal sa minn żminijiet antiki — stabbiliet ruħha f’Kathmandu u f'Patan f'nofs is-seklu 14. Għall-ewwel, il-Malla ħakmu l-wied taħt is-sovranità ta' Tirhut, iżda stabbilew renju indipendenti lejn l-aħħar tas-seklu 14 hekk kif Tirhut beda jitlef is-saħħa tiegħu. Matul dak l-istess perjodu, Jayasthiti Malla introduċa riformi soċjoekonomiċi estensivi. Sa nofs is-seklu 15, Kathmandu kienet kibret f’imperu b’saħħtu li, skont Kirkpatrick, kien jifrex minn Digarchi (jew Shigatse) fit-Tibet sa Tirhut u Gaya fl-Indja. Lejn l-aħħar tas-seklu 15, il-prinċpijiet Malla qasmu r-renju tagħhom f'erba' saltniet: Kathmandu, Patan u Bhaktapur fil-wied, u Banepa fil-lvant. Ir-rivalità għall-prestiġju bejn dawn is-saltniet aħwa wasslet għal fjuriment tal-arti u l-arkitettura fiċ-ċentru tan-Nepal, kif ukoll għall-bini tal-famużi Pjazez Durbar f’Kathmandu, Patan u Bhaktapur. Il-frammentazzjoni u n-nuqqas ta' fiduċja reċiproka bejniethom wasslu għall-waqgħa tagħhom lejn l-aħħar tas-seklu 18 u, fl-aħħar mill-aħħar, għall-unifikazzjoni tan-Nepal fi stat modern. Minbarra attakk devastanti fuq il-Wied ta' Kathmandu f’nofs is-seklu 14, in-Nepal baqa' fil-biċċa l-kbira tiegħu mhux affettwat mill-invażjoni Musulmana tal-Indja li bdiet fis-seklu 11. Matul il-perjodu tal-Mughal, kien hemm influss lejn in-Nepal ta’ Ħindù li kienu jappartjenu għall-kasti għoljin fl-Indja. Dawn malajr ħalltu kulturalment mal-poplu Khas, u sas-seklu 16, fin-Nepal kien hemm madwar 50 prinċipat immexxi minn Rajput, inklużi t-22 stat *Baisi* u—fil-lvant ta' dawn, fil-parti tal-punent u ċentrali tan-Nepal—l-24 stat *Chaubisi*. Bdiet tinfirex l-idea li n-Nepal kien baqa' l-bastjun veru tal-Ħinduwiżmu pur fi żmien meta l-kultura Indjana kienet ġiet influwenzata minn sekli ta’ ħakma Mughal, segwita mill-ħakma Brittanika. Gorkha, wieħed mill-istati *Baisi*, żviluppa fi saltna influwenti u ambizzjuża magħrufa għall-ġustizzja tagħha, wara li kienet ikkodifikat l-ewwel liġijiet ibbażati fuq il-Ħinduwiżmu fir-reġjun muntanjuż tan-Nepal. === Renju tan-Nepal (1768–2008) === [[File:Prithvi Narayan Shah.jpg|thumb|left|Prithvi Narayan Shah beda l-proċess tal-unifikazzjoni ta' dak li kellu jsir il-pajjiż modern tan-Nepal.]] [[File:Bhimsen-thapa-painting (cropped).jpg|thumb|Matul ir-renju ta' Bhimsen Thapa, in-Nepal laħaq il-quċċata tiegħu.]] [[File:Jung Bahadur Rana in 1887.jpg|thumb|left|Jung Bahadur Rana, li daħħal fis-seħħ politika barranija favur il-Brittaniċi.]] [[File:King Mahendra (cropped).png|thumb|Matul ir-renju tar-Re Mahendra, in-Nepal għadda minn perjodu ta' bidliet industrijali, politiċi u ekonomiċi.]] [[File:Flag of Nepal (1856-c.1930).svg|thumb|left|Bandiera tar-Renju tan-Nepal (1856–ċ. 1930)]] [[File:Nepal flag 1927.jpg|thumb|Bandiera tar-Renju tan-Nepal (1927–1930)]] [[File:Coat of arms of kingdom of Nepal, 1935.jpg|thumb|left|L-arma tar-Renju tan-Nepal (1935)]] [[File:Arms Achievement of Nepal 1935.jpg|thumb|L-arma tar-Renju tan-Nepal (1935–1946)]] [[File:Flag of Nepal (1743–1962).svg|thumb|Bandiera tar-Renju tan-Nepal (1930–1962)]] === Unifikazzjoni, espansjoni u konsolidazzjoni (1768–1846) === F'nofs is-seklu tmintax, Prithvi Narayan Shah, ir-Reta' Gorkha, beda proċess biex jgħaqqad dak li llum huwa n-Nepal. Huwa beda l-missjoni tiegħu billi kiseb in-newtralità tar-renji muntanjużi ġirien. Wara diversi battalji u assedji mdemmija — b'mod partikolari l-Battalja ta' Kirtipur — huwa rnexxielu jirbaħ il-Wied ta' Kathmandu fl-1769. Il-qawwa tal-Gurkha laħqet il-quċċata tagħha meta territorji li kienu jestendu mir-renji ta' Kumaon u Garhwal fil-punent sa Sikkim fil-lvant ġew taħt il-kontroll tan-Nepal. Tilwima mat-Tibet dwar il-kontroll tal-passaġġi fil-muntanji u l-widien interni ta' Tingri wasslet lill-Imperatur Qing taċ-Ċina biex jibda l-Gwerra Sino-Nepaliża, u b'hekk ġiegħel lin-Nepaliżi jirtiraw lejn il-fruntieri tat-tramuntana tagħhom stess. Ir-rivalità bejn ir-Renju tan-Nepal u l-British East India Company dwar il-kontroll ta' stati li jmissu man-Nepal eventwalment wasslet għall-Gwerra Anglo-Nepaliża (1815–16). Għall-ewwel, l-Ingliżi ssottovalutaw lin-Nepaliżi u sofrew telfiet kbar sakemm iddeċidew li jużaw aktar riżorsi militari milli kienu ħasbu li kellhom bżonn. Dan kien il-bidu tar-reputazzjoni tal-Gurkhas bħala suldati ħorox u bla ħniena. Il-gwerra ntemmet bit-Trattat ta' Sugauli, li permezz tiegħu n-Nepal ċeda t-territorji li kien għadu kif rebaħ. Fl-1846, inkixfet konspirazzjoni li wriet kif ir-reġina li kienet qed tmexxi kienet ippjanat li twaqqa’ lil Bir Narsingh Kunwar, mexxej militari li kien qed jikseb prominenza. Dan wassal għall-Massakru ta' Kot; konfronti armati bejn il-militar u uffiċjali leali lejn ir-reġina rriżultaw fl-eżekuzzjoni ta' mijiet ta' prinċpijiet u kapijiet madwar il-pajjiż. Bir Narsingh Kunwar ħareġ rebbieħ u waqqaf id-dinastija Rana, u sar magħruf bħala Jung Bahadur Rana. Ir-re spiċċa b’rwol simboliku biss, filwaqt li l-kariga ta' Prim Ministru saret waħda b'saħħitha u ereditarja. Ir-Rana kienu favur il-Brittaniċi b’mod sod u appoġġjawhom matul ir-Ribelljoni Indjana tal-1857 (u sussegwentement fiż-żewġ Gwerer Dinjija). Fl-1860, partijiet mir-reġjun tal-Punent ta' Terai ingħataw lin-Nepal mill-Brittaniċi bħala ġest ta' ħbiberija u rikonoxximent tal-assistenza militari pprovduta biex jinżamm il-kontroll Brittaniku fl-Indja matul ir-ribelljoni (żona magħrufa bħala *Naya Muluk*, jew "Pajjiż Ġdid"). Fl-1923, ir-Renju Unit u n-Nepal iffirmaw formalment ftehim ta' ħbiberija li ħa post it-Trattat ta' Sugauli tal-1816. Il-prattika Ħindu ta' Sati — fejn armla kienet tissagrifika ruħha fuq il-ħatab tal-funeral ta' żewġha — ġiet ipprojbita fl-1919, u l-iskjavitù ġiet abolita uffiċjalment fl-1924. ==== Monarkija Assoluta, Demokratizzazzjoni u Gwerra Ċivili (1951–2008) ==== [[File:Coat of arms of nepal in 1946.jpg|thumb|L-arma tar-Renju tan-Nepal (1946–1962)]] [[File:Coat of arms of Nepal (1962–2008).svg|thumb|left|L-arma tar-Renju tan-Nepal (1962–2008)]] Il-partit tal-Kungress tan-Nepal irnexxielu jwaqqa' l-gvern u jistabbilixxi demokrazija parlamentari. Wara għaxar snin ta' taqbid għall-poter bejn il-monarka u l-gvern, ir-Re Mahendra (li rrenja mill-1955 sal-1972) daħħal fis-seħħ sistema Panchayat "mingħajr partiti" biex tmexxi n-Nepal. Il-partiti politiċi ġew ipprojbiti, u l-politiċi ġew mitfugħa l-ħabs jew sfurzati fl-eżilju. Il-gvern Panchayat immodernizza l-pajjiż permezz ta' riformi u l-iżvilupp tal-infrastruttura, iżda fl-istess waqt illimita l-libertajiet u impona ċensura stretta. Fl-1990, ir-Re Birendra (li rrenja mill-1972 sal-2001) qabel ma' riformi kostituzzjonali u mal-istabbiliment ta' demokrazija b'diversi partiti. Fl-1996, il-Partit Maoista nieda kampanja vjolenti, brutali u mdemmija bil-għan li jissostitwixxi l-monarkija parlamentari b’dittatorjat Maoista. Dan wassal għall-Gwerra Ċivili twila tan-Nepal u għall-mewt ta' aktar minn 16,000 persuna. Wara l-mewt tar-Re Birendra u tal-Prinċep Ereditarju Dipendra f’massakru fil-palazz irjali mwettaq minn Dipendra stess, ħu r-Re Birendra, Gyanendra, wiret it-tron fl-2001 u sussegwentement ħa f’idejh setgħat eżekuttivi sħaħ bil-għan li jrażżan personalment ir-ribelljoni Maoista. === Repubblika === In-Nepal sar stat sekulari u, fit-28 ta' Mejju 2008, ġie ddikjarat repubblika federali, u b’hekk temm l-istatus tiegħu ta’ żmien twil bħala l-uniku renju Ħindu fid-dinja. Wara għaxar snin ta' instabbiltà u kunflitt intern li raw żewġ elezzjonijiet għall-Assemblea Kostitwenti, il-kostituzzjoni l-ġdida ġiet ippromulgata fl-20 ta' Settembru, 2015, u stabbiliet lin-Nepal bħala repubblika demokratika federali maqsuma f'seba' provinċji. Is-Sibt, 25 ta' April, 2015, seħħ it-terremot tan-Nepal (magħruf ukoll bħala t-terremot ta' Gorkha), li ħasad il-ħajja ta’ 8,962 persuna u kkawża korrimenti lil 21,952 oħra fin-Nepal, l-Indja, Ċina u l-Bangladexx. It-terremot seħħ fil-11:56 (ħin standard tan-Nepal) b'kobor ta' 7.8 jew 8.1 Mw u intensità massima fuq l-iskala Mercalli ta' X (Estrema). Dan ikkawża ħsara enormi fin-Nepal, partikolarment f’żoni bħal Kathmandu, u l-mod kif il-gvern immaniġġja s-sitwazzjoni dak iż-żmien kien fqir u inadegwat. Bejn Marzu u Ġunju tal-2025, f'Kathmandu saru diversi protesti favur il-monarkija, li kienu jappellaw għar-restawrazzjoni tal-eks Renju tan-Nepal bl-eks Re Gyanendra bħala l-kap tiegħu. [[File:2025 Nepalese Gen Z protesters infront of Bharatpur mahanagarpalika office.jpg|thumb|Dimostranti u rvellużi rrabjati f'Kathmandu waqt il-protesti tal-Ġenerazzjoni Z fin-Nepal fl-2025.]] Fid-19 ta' Frar, 2025 — jum ta' festa pubblika li tfakkar ir-rivoluzzjoni tal-1951 — Shah għamel diskors permezz ta' vidjow li fih tkellem dwar il-frustrazzjoni mifruxa fir-rigward tal-gvern komunista. Għalkemm ma talabx b’mod espliċitu r-restawrazzjoni tal-monarkija, l-enfasi tad-diskors fuq l-għaqda u s-sagrifiċċju ġiet interpretata minn uħud bħala ħjiel ta' possibbli qawmien mill-ġdid tal-monarkija. Fid-9 ta' Marzu 2025, eluf ta' sostenituri laqgħu lil Shah malli wasal Kathmandu. Kelliema għall-partit monarkista Rastriya Prajatantra Party stqarret li l-parteċipazzjoni kbira "turi l-frustrazzjoni tal-poplu bil-gvern attwali u t-tfittxija tiegħu għal alternattiva għas-sistema eżistenti." F’Settembru 2025, protesti mifruxa kontra l-projbizzjoni tal-midja soċjali u l-inugwaljanza ekonomika wasslu għal taqlib li ħalla għexieren ta' mejtin u midruba, ikkawża ħsara fil-Parlament u f’bini ieħor, u wassal għar-riżenja tal-Prim Ministru KP Sharma Oli, li ħarab minn Kathmandu u fittex kenn mal-armata tan-Nepal. Bi tweġiba għall-kriżi, l-armata ħadet il-kontroll tas-sigurtà nazzjonali u bdiet taħditiet mal-mexxejja tal-protesti, li għażlu lill-eks Prim Imħallef Sushila Karki bħala Prim Ministru interim. Fis-27 ta' Marzu, 2026, Balendra Shah ħa l-ġurament tal-ħatra bħala Prim Ministru tan-Nepal wara r-rebħa kbira tal-partit tiegħu, ir-Rastriya Swatantra Party (RSP), fl-elezzjonijiet ġenerali demokratiċi li saru f’dak ix-xahar ta' Marzu. == Ġeografija == [[File:Nepal topo en.jpg|thumb|Mappa topografika tan-Nepal]] In-Nepal għandu forma li tixbah bejn wieħed u ieħor lil dik ta' trapeżojd; huwa twil madwar 800 kilometru (500 mil) u wiesa’ 200 kilometru (120 mil), b'erja ta’ 147,516 km² (56,956 mil kwadru). Jinsab bejn il-latitudnijiet 26° u 31° Tramuntana u l-lonġitudnijiet 80° u 89° Lvant. Il-proċessi ġeoloġiċi li sawru lin-Nepal bdew 75 miljun sena ilu, meta l-pjanċa Indjana — li ​​dak iż-żmien kienet parti mis-superkontinent tan-Nofsinhar magħruf bħala Gondwana — bdiet tiċċaqlaq lejn il-Grigal, imbuttata mill-espansjoni tal-qiegħ tal-oċean fil-Lbiċ tagħha u, aktar tard, fin-Nofsinhar u fix-Xlokk tagħha. Fl-istess ħin, il-qoxra oċeanika vasta ta' Tethys, li kienet tinsab fil-Grigal, bdiet tiżżerżaq taħt il-pjanċa Ewrasjatika (proċess magħruf bħala subduzzjoni). Dawn iż-żewġ proċessi, imħaddma minn kurrenti ta' konvezzjoni fil-mantell tad-Dinja, ħolqu l-Oċean Indjan u wasslu biex il-qoxra kontinentali Indjana gradwalment tiżżerżaq taħt l-Ewrasja, u b'hekk għollew il-katina muntanjuża tal-Ħimalaja. [[File:Everest kalapatthar crop.jpg|thumb|left|Il-Muntanja Everest, l-ogħla quċċata fid-Dinja, tinsab fin-Nepal.]] Ostakli li kienu qed jogħlew imblukkaw il-kanali tax-xmajjar u ħolqu lagi kbar; dawn il-lagi kissru d-digi naturali tagħhom madwar 100,000 sena ilu, u b'hekk iffurmaw widien fertili fiż-żona tal-għoljiet tan-nofs, bħall-Wied ta' Kathmandu. Fir-reġjun tal-punent, ix-xmajjar—li kellhom qawwa wisq kbira biex jiġu mwaqqfa—ħaffru wħud mill-aktar widien dojoq u fondi (gorges) fid-dinja. Eżatt fin-nofsinhar tal-muntanji tal-Ħimalaja li kienu qed jogħlew, il-moviment tal-pjanċi tektoniċi ħoloq depressjoni vasta li malajr imtliet b'sediment miġjub mix-xmajjar, u b'hekk iffurmat dik li llum hija l-Pjanura Indo-Ganġetika. In-Nepal jinsab kważi kollu kemm hu f'din iż-żona ta' ħabta bejn il-pjanċi; huwa jokkupa s-sezzjoni ċentrali tal-ark tal-Ħimalaja—kważi terz tat-tul totali tal-katina muntanjuża li jlaħħaq l-2,400 km (1,500 mil)—bi strixxa żgħira tat-tarf tan-nofsinhar tiegħu testendi sal-Pjanura Indo-Ganġetika u b’żewġ distretti fil-majjistral li jilħqu l-Plateau tat-Tibet. In-Nepal huwa maqsum fi tliet żoni fiżjografiċi ewlenin magħrufa bħala Himal, Pahad u Terai. Il-Himal hija r-reġjun muntanjuż miksi bil-borra li jinsab fil-Katina tal-Ħimalaja l-Kbira; din tifforma l-parti tat-tramuntana tan-Nepal. Hawnhekk jinsabu l-ogħla quċċati fid-dinja, inkluż il-Muntanja Everest (magħrufa bħala Sagarmatha bin-Nepaliż), li tilħaq għoli ta' 8,848.86 metru (29,032 pied). Aktar minn 340 persuna tilfu ħajjithom fuq il-Muntanja Everest, u huwa stmat li madwar 200 katavru għadhom jinsabu fuq il-muntanja. Uħud minn dawn il-katavri, li ppreservaw tajjeb, saru punti ta' referenza rikonoxxibbli tul ir-rotot stabbiliti għat-tlugħ. Hemm seba’ muntanji oħra li jaqbżu t-8,000 metru fl-għoli li jinsabu fin-Nepal jew tul il-fruntiera tiegħu mat-Tibet: Lhotse, Makalu, Cho Oyu, Kangchenjunga, Dhaulagiri, Annapurna u Manaslu. Il-Pahad hija r-reġjun muntanjuż li ġeneralment ma jkollux kopertura tas-silġ. L-għoli tal-muntanji jvarja bejn 800 u 4,000 metru (2,600 sa 13,100 pied), bi tranżizzjoni minn klimi subtropikali f’altitudni taħt l-1,200 metru (3,900 pied) għal klimi alpini f’altitudni ’l fuq minn 3,600 metru (11,800 pied). Il-Katina tal-Ħimalaja Minuri (Lesser Himalayan Range), li tilħaq għoli ta' bejn 1,500 u 3,000 metru (4,900 sa 9,800 pied), tifforma l-konfini tan-Nofsinhar ta' dan ir-reġjun; fit-Tramuntana ta' din il-katina jalternaw widien tax-xmajjar subtropikali u għoljiet. Id-densità tal-popolazzjoni hija għolja fil-widien iżda ferm aktar baxxa f’altitudni ’l fuq minn 2,000 metru (6,600 pied), u baxxa ħafna ’l fuq minn 2,500 metru (8,200 pied), fejn kultant tinżel il-borra fix-xitwa. Il-pjanuri baxxi tan-Nofsinhar, jew it-Terai, li jmissu mal-Indja, jiffurmaw parti mit-tarf tat-Tramuntana tal-Pjanura Indo-Gangetika. It-Terai huwa reġjun ta' art baxxa li jinkludi xi ktajjen muntanjużi. Dawn il-pjanuri ġew iffurmati u huma alimentati minn tliet xmajjar ewlenin tal-Ħimalaja—il-Koshi, in-Narayani u l-Karnali—kif ukoll minn xmajjar iżgħar li joriġinaw taħt il-linja tal-borra permanenti. Dan ir-reġjun għandu klima li tvarja minn subtropikali għal tropikali. L-aktar katina muntanjuża esterna tal-għoljiet ta’ qabel il-muntanji l-kbar—magħrufa bħala l-Għoljiet Sivalik jew il-Katina Churia, li tilħaq għoli ta' bejn 700 u 1,000 metru (2,300 sa 3,280 pied)—timmarka l-konfini tal-Pjanura Gangetika. Widien wesgħin u baxxi, magħrufa bħala l-Widien tat-Terai Intern (*Bhitri Tarai Upatyaka*), jinsabu fit-Tramuntana ta' dawn l-għoljiet f’diversi postijiet. [[File:Koppen-Geiger Map v2 NPL 1991–2020.svg|thumb|Il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen għan-Nepal]] Il-Pjanċa Indjana tkompli timxi lejn it-tramuntana relattivament għall-Asja b'rata ta' madwar 50 mm (2.0 pulzieri) fis-sena. Dan jagħmel lin-Nepal żona suxxettibbli għat-terremoti, u terremoti perjodiċi b'konsegwenzi devastanti joħolqu ostaklu sinifikanti għall-iżvilupp. L-erożjoni fil-Himalayas hija sors ewlieni ta' sediment li jispiċċa fl-Oċean Indjan. B'mod partikolari, ix-Xmara Saptakoshi ġġorr kwantità enormi ta' ħama 'l barra min-Nepal iżda tesperjenza tnaqqis drastiku fil-gradjent malli tasal f'Bihar, u dan jikkawża għargħar qawwi u bidliet fil-kors tagħha; konsegwentement, hija magħrufa bħala d-"Dulur ta' Bihar." Kull sena, matul l-istaġun tal-monsun, għargħar qawwi u valangi jikkawżaw imwiet u mard, jeqirdu artijiet agrikoli, u jipparalizzaw l-infrastruttura tat-trasport tal-pajjiż. In-Nepal għandu ħames żoni klimatiċi li bejn wieħed u ieħor jikkorrispondu mal-elevazzjoni. Iż-żoni tropikali u subtropikali jinsabu taħt l-1,200 metru (3,900 pied); iż-żona moderata tinsab bejn l-1,200 u l-2,400 metru (3,900 u 7,900 pied); iż-żona kiesħa tinsab bejn l-2,400 u t-3,600 metru (7,900 u 11,800 pied); iż-żona subartika tinsab bejn it-3,600 u l-4,400 metru (11,800 u 14,400 pied); u ż-żona artika tinsab 'il fuq mill-4,400 metru (14,400 pied). In-Nepal jesperjenza ħames staġuni: is-sajf, il-monsun, il-ħarifa, ix-xitwa u r-rebbiegħa. Il-Himalayas jimblokkaw l-irjieħ kesħin mill-Asja Ċentrali matul ix-xitwa u jiffurmaw il-konfini tat-tramuntana għall-mudelli tal-irjieħ tal-monsun. Konfini totali tan-Nepal: 3,159 km. === Bijodiversità === [[File:Land cover map of Nepal using Landsat 30 m (2010) data.jpg|thumb|left|Din il-mappa tal-kopertura tal-art tan-Nepal, li tuża data minn Landsat b’riżoluzzjoni ta’ 30 metru (2010), turi li l-kopertura tal-foresti hija t-tip dominanti ta' kopertura tal-art fin-Nepal.]] In-Nepal għandu diversità ta' pjanti u annimali kbira b’mod sproporzjonat meta mqabbel mad-daqs tiegħu. Il-pajjiż kollu kemm hu jifforma l-parti tal-punent taż-żona ta' importanza kritika għall-bijodiversità tal-Ħimalaja tal-Lvant u jiftaħar b’diversità bijokulturali notevoli. Id-differenzi kbar fl-elevazzjoni li nsibu fin-Nepal — li ​​jvarjaw minn 60 metru ’l fuq mil-livell tal-baħar fil-pjanuri ta' Terai sa 8,848 metru fil-Muntanja Everest — iwasslu għal varjetà ta' bijomi. In-Nepal tal-Lvant huwa aktar sinjur fil-bijodiversità minħabba preċipitazzjoni ogħla meta mqabbel mar-reġjuni tal-punent, fejn kundizzjonijiet ta' deżert artiku huma aktar komuni f’elevazzjonijiet ogħla. In-Nepal jospita 4.0% tal-ispeċi kollha tal-mammiferi, 8.9% tal-ispeċi tal-għasafar, 1.0% tal-ispeċi tar-rettili, 2.5% tal-ispeċi tal-anfibji, 1.9% tal-ispeċi tal-ħut, 3.7% tal-ispeċi tal-friefet, 0.5% tal-ispeċi tal-kamlijiet (moths), u 0.4% tal-ispeċi tal-brimb. Permezz tal-35 tip ta’ foresta u l-118-il ekosistema tiegħu, in-Nepal jipprovdi ħabitat għal 2% tal-ispeċi ta' pjanti bil-fjuri, 3% tal-pteridofiti, u 6% tal-brijofiti. [[File:Indian rhinoceros (Rhinoceros unicornis) 4.jpg|thumb|Ir-rinoċeront Indjan jgħix fil-mergħat sottotropikali tal-pjanuri ta' Terai.]] Il-kopertura tal-foresti fin-Nepal testendi għal 59,624 km² (23,021 mil kwadru)—jiġifieri 40.36% tal-erja totali tal-art tal-pajjiż—b'4.38% oħra tikkonsisti f'art miksija bl-arbuxxelli, u b’hekk l-erja totali relatata mal-foresti tilħaq l-44.74%; dan jirrappreżenta żieda ta' 5% mill-bidu tal-millennju ’l hawn. Fl-2019, il-pajjiż irreġistra punteġġ medju ta' 7.23/10 fl-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti (Forest Landscape Integrity Index), u kklassifika fil-45 post minn fost 172 pajjiż madwar id-dinja. Fil-pjanuri tan-nofsinhar, l-ekoreġjun tas-savanna u l-mergħat ta' Terai-Duar jinkludi wħud mill-itwal ħaxix fid-dinja, flimkien ma' foresti tas-siġar Sal, foresti tropikali dejjem ħodor, u foresti tropikali tax-xmajjar b'siġar li jitilfu l-weraq. Fl-għoljiet l-aktar baxxi (700 m – 2,000 m), huma komuni foresti mħallta subtropikali u temperati btsiġar li jitilfu l-weraq—li jinkludu prinċipalment is-siġar Sal (f’altitudnijiet aktar baxxi), Chilaune u Katus—kif ukoll foresti subtropikali tal-arżnu ddominati mill-arżnu Chir. L-għoljiet ta’ altitudni medja (2,000 m – 3,000 m) huma ddominati mis-siġar tal-ballut u r-rododendru. Foresti koniferi subalpini jkopru ż-żona bejn it-3,000 m u t-3,500 m, u huma ddominati mill-ballut (partikolarment fil-punent), iż-żnuber tal-Ħimalaja tal-Lvant, l-arżnu tal-Ħimalaja u l-hemlock tal-Ħimalaja; ir-rododendru huwa wkoll komuni. F’altitudnijiet ogħla minn 3,500 m fil-punent u 4,000 m fil-lvant, is-siġar koniferi jagħtu lok għal artijiet bl-arbuxxelli u mergħat alpini ddominati mir-rododendru. Fost is-siġar notevoli nsibu l-*Azadirachta indica* (neem)—li għandha proprjetajiet astringenti u tintuża ħafna fil-mediċina tradizzjonali tal-ħxejjex—u l-*Ficus religiosa* (peepal), siġra li tidher fuq siġilli antiki minn Mohenjo-daro u li taħtha, skont il-kanonku Pali, Gautama Buddha kiseb l-illuminazzjoni. Il-biċċa l-kbira tal-foresti subtropikali ta' siġar b'weraq wiesa' u dejjem ħodor fir-reġjun t’isfel tal-Ħimalaja joriġinaw mill-flora tal-perjodu Terzjarju tat-Tethys. Hekk kif il-pjanċa Indjana ħabtet mal-Ewrażja—proċess li fforma u għolla l-katina muntanjuża tal-Ħimalaja—il-flora Mediterranja ta' żoni aridi u semi-aridi ġiet imbuttata ’l fuq u adattat ruħha għall-klima aktar alpina matul l-40 sa 50 miljun sena ta' wara. Iż-żona ta' bijodiversità rikka tal-Ħimalaja kienet sit ta' skambju u taħlit kbir bejn speċi Indjani u Ewrażjatiċi matul il-perjodu Neoġeniku. Speċi waħda ta' mammiferu (il-ġurdien tal-għelieqi tal-Ħimalaja), żewġ speċi ta' għasafar u rettili, disa' speċi ta' anfibji, tmienja ta' ħut u 29 speċi ta' farfett huma endemiċi għan-Nepal. [[File:Lophophorus impejanus Zoo DU 2.jpg|thumb|left|Il-Monal tal-Ħimalaja (Danphe), l-għasfur nazzjonali tan-Nepal, ibejjet fl-għoli tal-Ħimalaja.]] In-Nepal huwa dar għal 107 speċi li l-IUCN ikklassifikat bħala mhedda: 88 speċi ta' annimali, 18-il speċi ta' pjanti, u speċi waħda mill-grupp tal-fungi jew protisti. Dawn jinkludu speċi fil-periklu ta' estinzjoni bħat-tigra tal-Bengal, il-panda l-aħmar, l-iljunfant tal-Asja, iċ-ċerva tal-musk tal-Ħimalaja, il-buflu tal-ilma selvaġġ u d-delfin tax-xmajjar tal-Asja t’Isfel, kif ukoll speċi li jinsabu f’periklu kritiku ta' estinzjoni bħall-gharial, il-Bengal florican u l-vultur b’dahru abjad (white-rumped vulture) — dan tal-aħħar wasal fix-xifer tal-estinzjoni wara li kiel karkassi ta' bhejjem li kienu ġew ikkurati bid-diclofenac. L-indħil tal-bniedem fl-ambjent naturali, li kien mifrux u devastanti mil-lat ekoloġiku matul l-aħħar deċennji, poġġa lill-ħajja selvaġġa tan-Nepal f'periklu kritiku. Bi tweġiba għal dan, is-sistema ta' parks nazzjonali u żoni protetti — li ​​kienet ġiet stabbilita għall-ewwel darba fl-1973 bl-approvazzjoni tal-Att dwar il-Parks Nazzjonali u l-Konservazzjoni tal-Ħajja Selvaġġa — ġiet estiża b'mod sinifikanti. Il-ħolqien ta' "ristoranti għall-vulturi," flimkien mal-projbizzjoni tal-użu veterinarju tad-diclofenac, wasslu għal żieda fin-numru ta' vulturi b'dahru abjad. Il-programm tal-forestrija komunitarja—li ra lil terz tal-popolazzjoni tal-pajjiż tipparteċipa direttament fil-ġestjoni ta' kwart tal-erja totali tal-foresti—saħħaħ l-ekonomiji lokali filwaqt li naqqas il-kunflitti bejn il-bnedmin u l-annimali selvaġġi. Il-programmi tat-tgħammir, flimkien ma' rondi militari megħjuna mill-komunità u miżuri stretti kontra l-kaċċa illegali u l-kuntrabandu, irnexxielhom prattikament jeliminaw il-kaċċa illegali tat-tigri u l-iljunfanti li jinsabu f’periklu kritiku ta' estinzjoni, kif ukoll tar-rinoċeronti li huma vulnerabbli (fost oħrajn), u dan wassal għal tkabbir kostanti fil-popolazzjoni tagħhom. In-Nepal jiftaħar b'għaxar parks nazzjonali, tliet riżervi għall-annimali selvaġġi, riżerva waħda għall-kaċċa, tliet żoni ta' konservazzjoni u ħdax-il żona ta' lqugħ (buffer zones)—li jkopru erja totali ta' 28,959.67 km² (11,181.39 mil kwadru), jew 19.67% tal-erja totali tal-art—filwaqt li għaxar artijiet mistagħdra huma rreġistrati taħt il-Konvenzjoni ta' Ramsar. In-Nepal kien ikklassifikat b’mod konsistenti fost l-aktar pajjiżi mniġġsa fid-dinja. == Gvern u politika == === Politika === [[File:Rt. Honourable Prime Minister Balendra Shah.jpg|thumb|Balen Shah,]] In-Nepal huwa repubblika parlamentari b'sistema ta' bosta partiti. === Il-Gvern === [[File:|thumb|]] [[File:|thumb|left|]] [[File:|thumb|]] In-Nepal huwa mmexxi skont il-Kostituzzjoni tan-Nepal. Din tiddefinixxi lin-Nepal bħala pajjiż b'karatteristiċi multi-etniċi, multilingwi, multireliġjużi u multikulturali, bl-aspirazzjonijiet komuni ta' nies li jgħixu f’reġjuni ġeografiċi diversi, li huma impenjati lejn u magħqudin b'rabta ta' lealtà lejn l-indipendenza nazzjonali, l-integrità territorjali, l-interess nazzjonali u l-prosperità tan-Nepal. Il-Gvern tan-Nepal jikkonsisti fi tliet fergħat: <gallery> File:Kathmandu-35.JPG|Singha Durbar File:Supreme Court of Nepal 01.jpg|Qorti Suprema File:Nepalese Constituent Assembly Building.jpg|Il-Parlament </gallery> * Fergħa Eżekuttiva: Il-forma ta' gvern hija sistema parlamentari federali, demokratika-repubblikana, b'sistema ta' bosta partiti u kompetittiva, ibbażata fuq maġġoranza sempliċi. Il-President jaħtar lill-mexxej tal-partit politiku li jkollu l-maġġoranza fil-Kamra tar-Rappreżentanti bħala Prim Ministru; din il-persuna tifforma l-Kunsill tal-Ministri, li jeżerċita l-poter eżekuttiv. * Leġiżlatura: Il-korp leġiżlattiv tan-Nepal, magħruf bħala l-Parlament Federali, jikkonsisti fil-Kamra tar-Rappreżentanti u fl-Assemblea Nazzjonali. Il-Kamra tar-Rappreżentanti tikkonsisti f’275 membru elett permezz ta’ sistema elettorali mħallta u sservi mandat ta' ħames snin. L-Assemblea Nazzjonali, magħmula minn 59 membru elett minn kulleġġi elettorali provinċjali, hija kamra permanenti; terz tal-membri tagħha jiġu eletti kull sentejn għal mandat ta' sitt snin. * Ġudikatura: In-Nepal għandu sistema ġudizzjarja indipendenti u bi tliet livelli li tikkonsisti fil-Qorti Suprema — l-ogħla qorti tal-pajjiż, ippreseduta mill-Prim Imħallef — seba' Qrati Għoljin (waħda f’kull provinċja, li jservu bħala l-ogħla qorti fil-livell provinċjali), u 77 qorti distrettwali (waħda f'kull distrett). Il-kunsilli muniċipali jistgħu jwaqqfu korpi ġudizzjarji lokali biex isolvu tilwim u joħorġu deċiżjonijiet mhux vinkolanti f’każijiet li ma jinvolvux reati punibbli. L-azzjonijiet u l-proċeduri ta' dawn il-korpi ġudizzjarji lokali jistgħu jiġu ggwidati u annullati mill-qrati distrettwali. === Diviżjonijiet amministrattivi (Provinċji) === [[File:Nepal adm location map.svg|thumb|Diviżjonijiet amministrattivi (Provinċji)]] In-Nepal huwa repubblika federali magħmula minn seba' provinċji. Kull provinċja tikkonsisti f'għadd ta' distretti li jvarja bejn 8 u 14. Id-distretti, min-naħa tagħhom, jinkludu unitajiet lokali magħrufa bħala muniċipalitajiet urbani u rurali. B'kollox hemm 753 unità lokali, inklużi 6 muniċipalitajiet metropolitani, 11-il muniċipalità sub-metropolitana u 276 muniċipalità — li ​​jammontaw għal total ta' 293 muniċipalità urbana — flimkien ma' 460 muniċipalità rurali. Kull unità lokali hija magħmula minn diviżjonijiet lokali (magħrufa bħala *wards*); b'kollox hemm 6,743 minn dawn id-diviżjonijiet. L-awtoritajiet lokali għandhom setgħat eżekuttivi u leġiżlattivi, kif ukoll setgħat ġudizzjarji limitati fi ħdan il-ġurisdizzjoni lokali tagħhom. Il-provinċji joperaw taħt sistema parlamentari ta' kamra waħda (unikamerali) skont il-mudell ta' Westminster. L-awtoritajiet lokali u provinċjali jeżerċitaw ċerti setgħat esklussivi, filwaqt li jaqsmu oħrajn mal-gvern provinċjali jew federali. Il-Kumitat ta' Koordinazzjoni tad-Distrett — korp magħmul mill-uffiċjali eletti kollha mill-awtoritajiet lokali tad-distrett — għandu rwol limitat ħafna. === Liġijiet u l-infurzar tal-liġi === [[File:Traffic-controllers - Kathmandu, Nepal - panoramio.jpg|thumb|Uffiċjali tal-pulizija tat-traffiku jidderieġu t-traffiku manwalment fit-toroq u fl-intersezzjonijiet l-aktar traffikużi.]] Il-Kostituzzjoni tan-Nepal hija l-liġi suprema tal-pajjiż, u kwalunkwe liġi oħra li tikkontradixxiha hija awtomatikament invalida sal-punt ta' dik il-kontradizzjoni. Dispożizzjonijiet legali speċifiċi huma kkodifikati fil-Kodiċi Ċivili u l-Kodiċi Penali, akkumpanjati mill-Kodiċi tal-Proċedura Ċivili u l-Kodiċi tal-Proċedura Kriminali, rispettivament. Il-Qorti Suprema hija l-awtorità aħħarija dwar l-interpretazzjoni legali u tista' tordna lill-Parlament biex jemenda jew jippromulga liġijiet ġodda kif meħtieġ. Il-piena tal-mewt ġiet abolita. Il-liġi tirrikonoxxi l-istupru fiż-żwieġ u tappoġġja d-dritt għall-abort; madankollu, ġew introdotti restrizzjonijiet minħabba żieda fl-abort selettiv għas-sess. In-Nepal huwa firmatarju tal-Konvenzjoni ta' Ġinevra, trattati li jipprojbixxu armi bijoloġiċi, kimiċi u nukleari, il-Konvenzjonijiet Fundamentali tal-Organizzazzjoni Internazzjonali tax-Xogħol, it-Trattat dwar in-Nonproliferazzjoni tal-Armi Nukleari, u l-Ftehim ta' Pariġi dwar it-tibdil fil-klima. Ċerti dispożizzjonijiet legali, iffurmati minn sensittivitajiet soċjoekonomiċi, kulturali u reliġjużi, jibqgħu diskriminatorji. Teżisti diskriminazzjoni bbażata fuq is-sess kontra ċittadini barranin miżżewġin ma’ ċittadini Nepaliżi. Il-linjaġġ patern ta’ persuna huwa vvalutat u meħtieġ f'dokumenti legali. Ħafna liġijiet jibqgħu mhux infurzati fil-prattika. === Militari u intelligence === [[File:Kukri, karda & chakmak.jpg|thumb|Is-sikkina b'użi multipli Kukri (hawn fuq) hija l-arma distintiva tal-forzi armati tan-Nepal u tintuża mill-Gurkhas, mill-Armata tan-Nepal, mill-pulizija u saħansitra mill-gwardji tas-sigurtà.]] Il-President huwa l-kmandant suprem tal-Armata tan-Nepal; l-amministrazzjoni ta' kuljum tagħha titmexxa mill-Ministeru tad-Difiża. L-infiq militari fl-2018 kien ta' $398.5 miljun, li jammonta għal madwar 1.4% tal-Prodott Domestiku Gross (PDG). L-Armata tan-Nepal — forza magħmula kważi esklussivament minn infanterija fuq l-art — għandha inqas minn 100,000 membru; ir-reklutaġġ isir fuq bażi volontarja. Hija għandha ftit inġenji tal-ajru — prinċipalment ħelikopters — li ​​jintużaw l-aktar għat-trasport, għall-għassa, u għal operazzjonijiet ta' tfittxija u salvataġġ. Id-Direttorat tal-Intelligence Militari fi ħdan l-Armata tan-Nepal iservi bħala l-aġenzija tal-intelligence militari, filwaqt li d-Dipartiment tal-Investigazzjoni Nazzjonali, responsabbli għall-ġbir ta' intelligence domestika u internazzjonali, jopera b'mod indipendenti. L-Armata tan-Nepal tintuża primarjament għas-sigurtà ta' rutina ta' infrastruttura u riżorsi kritiċi, għal rondi kontra l-kaċċa illegali fil-parks nazzjonali, għal operazzjonijiet kontra l-insurġenza, u għal missjonijiet ta' tfittxija u salvataġġ waqt diżastri naturali; hija twettaq ukoll proġetti kbar ta' kostruzzjoni. M'hemm l-ebda politika diskriminatorja fir-rigward tar-reklutaġġ fl-armata, iżda l-forza hija ddominata minn irġiel li ġejjin mill-kasti tal-gwerriera tal-elite Pahari. == Ekonomija == In-Nepal huwa wieħed mill-pajjiżi l-inqas żviluppati; jikklassifika fil-165 post fid-dinja f’termini ta’ PDG nominali per capita u fil-162 post f'termini ta' PDG per capita bbażat fuq il-parità tal-kapaċità tal-akkwist (PPP). Fl-2019, il-prodott domestiku gross (PDG) tan-Nepal kien jammonta għal $34.186 biljun. In-Nepal dejjem kien ikklassifikat fost l-ifqar pajjiżi fid-dinja. Ilu membru tad-WTO mit-23 ta' April 2004. Il-forza tax-xogħol tan-Nepal, li tikkonsisti fi 16.8 miljun ħaddiem, hija s-37 l-akbar waħda fid-dinja. Is-settur primarju jammonta għal 27.59% tal-PDG, is-settur sekondarju għal 14.6%, u s-settur terzjarju għal 57.81%. Ir-rimessi — li ​​fl-2018 ammontaw għal total ta' US$8.1 biljun (id-dsatax-il l-akbar ammont globalment u 28.0% tal-PDG) — ġew kontribwiti lill-ekonomija minn mijiet ta' eluf ta' ħaddiema, prinċipalment fil-Malasja u fil-Lvant Nofsani; kważi kollha kemm huma kienu ħaddiema bla ħiliet speċifiċi. Il-prodotti agrikoli ewlenin jinkludu ċ-ċereali (xgħir, qamħirrum, millieġ, ross u qamħ), żrieragħ taż-żejt, patata, legumi, kannamieli taz-zokkor, ġuta, tabakk, ħalib u laħam tal-buflu tal-ilma. L-industriji ewlenin jinkludu t-turiżmu, it-twapet, it-tessuti, is-sigaretti, is-siment u l-briks, kif ukoll impjanti fuq skala żgħira għall-ipproċessar tar-ross, il-ġuta, iz-zokkor u ż-żrieragħ taż-żejt. Il-kummerċ internazzjonali tan-Nepal espanda b’mod sinifikanti fl-1951 bl-istabbiliment tad-demokrazija; il-liberalizzazzjoni bdiet fl-1985 u aċċellerat wara l-1990. Fis-sena fiskali 2016/17, il-kummerċ barrani tan-Nepal ammonta għal 1.06 triljun rupja — żieda ta' tlieta u għoxrin darba meta mqabbel mal-45.6 biljun rupja rreġistrati fl-1990/91. Aktar minn 60% tal-kummerċ tan-Nepal isir mal-Indja. L-esportazzjonijiet ewlenin jinkludu ħwejjeġ lesti, twapet, legumi, artiġjanat, ġilda, ħxejjex aromatiċi mediċinali u prodotti tal-karta, li flimkien jammontaw għal 90% tat-total. L-importazzjonijiet ewlenin jinkludu diversi oġġetti lesti u nofshom lesti, materja prima, makkinarju u tagħmir, fertilizzanti kimiċi, apparat elettriku u elettroniku, prodotti tal-petroleum, deheb u ħwejjeġ lesti. Ir-rata tal-inflazzjoni kienet ta’ 4.5% fl-2019. Id-dħul per capita huwa ta' $1,004. Id-distribuzzjoni tal-ġid fost in-Nepali hija simili għal dik ta’ ħafna pajjiżi żviluppati u dawk li qed jiżviluppaw: l-aktar 10% sinjuri tal-familji jikkontrollaw 39.1% tal-ġid nazzjonali, filwaqt li l-aktar 10% foqra jikkontrollaw biss 2.6%. L-Unjoni Ewropea (UE) (46.13%), l-Istati Uniti (17.4%) u l-Ġermanja (7.1%) huma l-imsieħba ewlenin tagħha fl-esportazzjoni; dawn prinċipalment jixtru ħwejjeġ lesti (RMG) min-Nepal. L-imsieħba tan-Nepal fl-importazzjoni jinkludu lill-Indja (47.5%), lill-Emirati Għarab Magħquda (11.2%), lill-Għarabja Sawdija (4.9%) u lil Singapore (4%). === Turiżmu === [[File:USAID Measuring Impact Conservation Enterprise Retrospective (Nepal; National Trust for Nature Conservation) (26428623908).jpg|thumb|Turisti josservaw rinoċeronte mill-perspettiva ta' iljunfant Ażjatiku fil-Park Nazzjonali ta' Chitwan.]] It-turiżmu huwa wieħed mill-akbar industriji tan-Nepal u dik li qed tikber bl-aktar mod mgħaġġel; jimpjega aktar minn miljun ruħ u jikkontribwixxi 7.9% tal-Prodott Domestiku Gross (PDG) totali. In-numru ta' viżitaturi internazzjonali qabeż il-miljun għall-ewwel darba fl-2018 (esklużi t-turisti Indjani li jaslu bl-art). In-Nepal jattira madwar 6% tal-viżitaturi li jżuru l-Asja t’Isfel, għalkemm dawn jonfqu ferm inqas bħala medja, u b'hekk in-Nepal jiġġenera 1.7% tad-dħul totali. Fost id-destinazzjonijiet ewlenin insibu lil Pokhara, ir-rotta tal-mixi (trekking) ta' Annapurna, u erba’ siti elenkati fil-Wirt Dinji tal-UNESCO: Lumbini, il-Park Nazzjonali ta' Sagarmatha (fejn jinsab il-Muntanja Everest), is-seba' siti fil-Wied ta' Kathmandu li huma elenkati kollettivament bħala entrata waħda, u l-Park Nazzjonali ta' Chitwan. Il-biċċa l-kbira tad-dħul tan-Nepal mill-muntanjiżmu ġej mill-Muntanja Everest. In-Nepal fetaħ uffiċjalment għall-Punentin fl-1951 u sar destinazzjoni popolari fi tmiem ir-"rotta tal-hippies" matul is-snin sittin u sebgħin. Għalkemm l-industrija — li ​​sofriet matul il-gwerra ċivili tad-disgħinijiet — minn dak iż-żmien irkuprat, tiffaċċja sfidi ta' tkabbir minħabba nuqqas ta' faċilitajiet adattati għal turiżmu ta’ livell għoli (kwistjoni magħrufa bħala l-"konġestjoni fl-infrastruttura"), problemi dejjem akbar għal Nepal Airlines, u l-iżvilupp u l-kummerċjalizzazzjoni limitati ta’ ċerti destinazzjonijiet. It-turiżmu tat-tip *homestay* — fejn turisti interessati fil-kultura u fl-ekoturiżmu joqogħdu bħala mistednin li jħallsu fi djar ta' komunitajiet indiġeni — kiseb ċertu suċċess. It-Tempju ta' Pashupatinath f’Kathmandu huwa kumpless ewlieni ta' tempji Ħindu li jinsab max-xtut tax-Xmara Bagmati. Is-sit jinkludi l-Pashupati Aryaghat, sensiela ta' pjattaformi ddedikati għall-kremazzjoni ta' katavri fil-miftuħ. Dawn il-kremazzjonijiet isiru fil-pubbliku, u ż-żona tattira numru sinifikanti ta' turisti internazzjonali. Minħabba l-istands fil-viċin li jbigħu xorb u ikel ħafif, huwa komuni li tara turisti jikkunsmaw dawn l-oġġetti waqt li jaraw lin-nies tal-post li jkunu qed jesprimu l-luttu tagħhom. == Infrastruttura == === Enerġija === [[File:Kaligandaki A HPS Tailrace Channel.jpg|thumb|Id-diga idroelettrika ta' Middle Marsyangdi. In-Nepal għandu potenzjal sinifikanti għall-ġenerazzjoni tal-enerġija idroelettrika, li biħsiebu jesporta lejn l-Asja t'Isfel kollha.]] Il-biċċa l-kbira tal-enerġija tan-Nepal ġejja mill-bijomassa (80%) u minn fjuwils fossili importati (16%). Il-maġġoranza tal-konsum finali tal-enerġija sseħħ fis-settur domestiku (84%), segwit mit-trasport (7%) u l-industrija (6%); is-setturi tat-trasport u dawk industrijali kibru b'rata mgħaġġla f'dawn l-aħħar snin. Minbarra xi depożiti tal-linjite, in-Nepal m'għandu l-ebda riżerva magħrufa ta' żejt, gass jew faħam. Il-fjuwils fossili kummerċjali kollha (prinċipalment iż-żejt, il-LPG u l-faħam) huma importati, bi spiża ekwivalenti għal 129% tad-dħul totali tal-pajjiż mill-esportazzjoni. Madwar 1% biss tal-ħtiġijiet tal-enerġija huma sodisfatti bl-elettriku. In-natura permanenti tax-xmajjar tan-Nepal u t-topografija wieqfa tal-pajjiż jipprovdu kundizzjonijiet ideali għall-iżvilupp ta' proġetti idroelettriċi. L-istimi jindikaw li l-potenzjal idroelettriku ekonomikament vijabbli tan-Nepal huwa ta' madwar 42,000 MW. In-Nepal irnexxielu jisfrutta biss madwar 1,100 MW. Peress li l-biċċa l-kbira tal-enerġija tiġi ġġenerata minn impjanti tat-tip "run-of-the-river" (ROR), il-produzzjoni attwali tkun ħafna aktar baxxa matul ix-xhur xotti tax-xitwa — meta d-domanda massima tista' tilħaq l-1,200 MW — u dan iġiegħel lin-Nepal jimporta sa 650 MW mill-Indja biex jissodisfa d-domanda. Proġetti idroelettriċi ewlenin qed jiffaċċjaw dewmien u intoppi. Ir-rata ta' elettrifikazzjoni tan-Nepal (76%) hija komparabbli ma' dik ta' pajjiżi oħra fir-reġjun, iżda teżisti disparità sinifikanti bejn iż-żoni rurali (72%) u dawk urbani (97%). Il-prestazzjoni tas-settur tal-enerġija għadha mhix sodisfaċenti minħabba tariffi għoljin, telf sostanzjali fis-sistema, spejjeż għoljin ta' ġenerazzjoni, spejjeż ġenerali għoljin, persunal żejjed u domanda domestika baxxa. === Trasport === In-Nepal jibqa' iżolat mir-rotot ewlenin tat-trasport globali fuq l-art, fl-ajru u bil-baħar, għalkemm is-settur tal-avjazzjoni fil-pajjiż jinsab f'qagħda aħjar; dan jiftaħar b’47 ajruport — li ​​11 minnhom għandhom runways pavimentati — u jara volum sinifikanti ta' traffiku u titjiriet frekwenti. It-terren imħarbat u muntanjuż li jkopri ż-żewġ terzi tat-tramuntana tal-pajjiż għamel il-kostruzzjoni ta' toroq u infrastruttura oħra biċċa xogħol diffiċli u għalja. Sal-2016, kien hemm ftit aktar minn 11,890 km (7,388 mil) ta' toroq pavimentati, 16,100 km (10,004 mil) ta' toroq mhux pavimentati, u 59 km (37 mil) biss ta' linji ferrovjarji fin-nofsinhar. Iċ-ċentri amministrattivi tad-distretti kollha (bl-eċċezzjonita' Simikot) kienu konnessi man-netwerk tat-toroq. Il-biċċa l-kbira tat-toroq rurali ma jkunux jistgħu jintużaw matul l-istaġun tax-xita, u anke t-toroq ewlenin nazzjonali spiss jispiċċaw ma jistgħux jintużaw. In-Nepal jiddependi kważi għalkollox fuq nazzjonijiet barranin, bħall-Ġappun, għall-kostruzzjoni, il-manutenzjoni u l-espansjoni tan-netwerk tat-toroq tiegħu. Il-linja tal-ajru nazzjonali, Nepal Airlines, tinsab f’qagħda ħażina minħabba amministrazzjoni ħażina u korruzzjoni, u tpoġġiet fil-lista s-sewda tal-UE. Fuq livell domestiku, l-istat sottożviluppat tan-netwerk tat-toroq ixekkel l-aċċess għas-swieq, l-iskejjel u l-kliniċi tas-saħħa. === Komunikazzjoni === Skont ir-rapport MIS ta' Awwissu 2019 tal-Awtorità tat-Telekomunikazzjoni tan-Nepal, ir-rata ta' abbonament għas-servizzi tat-telefonija bil-vuċi kienet tammonta għal 2.70% tal-popolazzjoni totali għal-linji fissi u 138.59% għall-mowbajls; 98% tat-telefonija bil-vuċi kollha saret permezz tal-mowbajls. Bl-istess mod, filwaqt li huwa stmat li 14.52% kellhom aċċess għall-broadband fiss, 52.71% oħra aċċessaw l-Internet permezz ta' abbonamenti tad-data mobbli — b’kważi 15-il miljun minnhom jużaw it-teknoloġija 3G jew ogħla. Is-suq tal-vuċi u l-broadband mobbli kien iddominat minn żewġ kumpaniji tat-telekomunikazzjoni: Nepal Telecom, li hija proprjetà tal-istat (55%), u l-kumpanija multinazzjonali privata Ncell (40%). Fir-rigward tal-ishma tas-suq ta' 21% miżmuma mill-broadband fiss, Nepal Telecom kienet tammonta għal madwar 25%, bil-bqija mqassma fost fornituri privati ​​tas-servizz tal-Internet. Għalkemm teżisti disparità sinifikanti fir-rati ta' penetrazzjoni bejn iż-żoni rurali u dawk urbani, is-servizz mobbli laħaq 75 distrett madwar il-pajjiż — u b’hekk kopra 90% tat-territorju — u l-aċċess għall-broadband mistenni jilħaq 90% tal-popolazzjoni. === Midja === Sal-2019, l-istat kien jopera tliet stazzjonijiet tat-televiżjoni, kif ukoll stazzjonijiet tar-radju nazzjonali u reġjonali. Hemm 117-il stazzjon tat-televiżjoni privat u 736 stazzjon tar-radju FM liċenzjat, li minnhom tal-inqas 314 huma stazzjonijiet tar-radju tal-komunità. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-perċentwal ta' unitajiet domestiċi li kellhom radju kien ta' 50.82%; televiżjoni, 36.45%; televiżjoni bil-kejbil, 19.33%; u kompjuter, 7.28%. Skont il-klassifikazzjoni tal-Kunsill tal-Istampa tan-Nepal tal-2017, għaxar gazzetti nazzjonali ta' kuljum u ta' kull ġimgħa — minn fost 833 pubblikazzjoni li jipproduċu kontenut oriġinali — huma kklassifikati fil-Kategorija A+. Fl-2019, l-organizzazzjoni Reporters Without Borders ikklassifikat lin-Nepal fil-106 post fid-dinja f’dak li għandu x'jaqsam mal-libertà tal-istampa. == Data demografika == [[File:Ethnicities and Castes Nepal.png|thumb|Gruppi etniċi u kasti fid-distretti tan-Nepal]] Iċ-ċittadini tan-Nepal huma magħrufa bħala Nepali. In-Nepali huma dixxendenti ta' tliet mewġiet migratorji ewlenin li oriġinaw mill-Indja, mit-Tibet u—permezz ta' Assam—mit-tramuntana tal-Burma u minn Yunnan. Fost l-ewwel abitanti kien hemm il-Kirat tar-reġjun tal-Lvant, in-Newar tal-Wied ta' Kathmandu, it-Tharu indiġeni tal-pjanuri ta' Terai, u l-poplu Khas Pahari tal-għoljiet fil-Punent imbiegħed. Minkejja l-migrazzjoni ta' parti sinifikanti tal-popolazzjoni lejn Terai fi żminijiet reċenti, il-maġġoranza tan-Nepali għadhom jgħixu fl-artijiet għoljin ċentrali, filwaqt li l-muntanji tat-Tramuntana huma ftit popolati. [[File:Magar Culture.jpg|thumb|Koppja Magar]] In-Nepal huwa pajjiż multikulturali u multietniku, dar għal 125 grupp etniku distint li jitkellmu 123 lingwa materna differenti u jipprattikaw diversi reliġjonijiet indiġeni u tradizzjonali flimkien mal-Induiżmu, il-Buddiżmu, l-Iżlam u l-Kristjaneżmu. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-popolazzjoni tan-Nepal kienet tammonta għal 26.5 miljun—kważi tliet darbiet id-disa' miljuni rreġistrati fl-1950. Bejn l-2001 u l-2011, id-daqs medju tal-familja naqas minn 5.44 għal 4.9. Iċ-ċensiment irreġistra wkoll madwar 1.9 miljun persuna bħala "assenti"—żieda ta' aktar minn miljun mill-2001—bil-maġġoranza jkunu ħaddiema rġiel impjegati barra mill-pajjiż. Din ix-xejra kienet marbuta ma' tnaqqis fil-proporzjon bejn is-sessi minn 99.8 fl-2001 għal 94.2. Ir-rata annwali tat-tkabbir tal-popolazzjoni kienet ta' 1.35% bejn l-2001 u l-2011, tnaqqis mill-medja ta' 2.25% bejn l-1961 u l-2001; dan it-tnaqqis huwa attribwit ukoll għall-popolazzjoni assenti. In-Nepal jikklassifika fost l-għaxar pajjiżi l-inqas urbanizzati fid-dinja, iżda fl-istess ħin għandu waħda mill-ogħla rati ta' urbanizzazzjoni globalment (ibbażat fuq dejta tal-2014). Huwa stmat li 18.3% tal-popolazzjoni kienet tgħix f’żoni urbani. Ir-rati ta' urbanizzazzjoni huma għoljin fit-Terai, fil-widien Doon tal-Inner Terai, u fil-widien tal-Middle Hills, iżda baxxi fil-Ħimalaja. Bl-istess mod, ir-rata hija ogħla fiċ-ċentru u fil-lvant tan-Nepal meta mqabbla mal-punent. Il-belt kapitali, Kathmandu—magħrufa bħala l-"Belt tat-Tempji"—hija l-akbar belt tal-pajjiż u ċ-ċentru kulturali u ekonomiku tiegħu. Bliet ewlenin oħra fin-Nepal jinkludu Pokhara, Biratnagar, Lalitpur, Bharatpur, Birgunj, Dharan, Hetauda u Nepalgunj. Il-konġestjoni, it-tniġġis u n-nuqqas ta' ilma tax-xorb huma wħud mill-problemi ewlenin li qed jiffaċċjaw bliet li qed jikbru malajr, speċjalment il-Wied ta' Kathmandu. === Lingwa === [[File:MOST SPOKEN LANGUAGE IN NEPAL.png|thumb|Lingwi tan-Nepal (2021)]] Il-wirt lingwistiku divers tan-Nepal ġej minn tliet gruppi lingwistiċi ewlenin: l-Indo-Arjan, is-Sino-Tibetan, u diversi lingwi indiġeni iżolati. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-lingwi ewlenin tan-Nepal (skont il-perċentwal ta' kelliema nattivi) huma n-Nepali (44.6%), il-Maithili (11.7%), il-Bhojpuri (6.0%), it-Tharu (5.8%), it-Tamang (5.1%), in-Nepal Bhasa (3.2%), il-Bajjika (3%), il-Magar (3.0%), id-Doteli (3.0%), l-Urdu (2.6%), l-Awadhi (1.89%) u s-Sunwar. In-Nepal huwa dar għal mill-inqas erba' lingwi tas-sinjali indiġeni. In-Nepali, li oriġina mis-Sanskrit, jinkiteb bl-iskrittura Devanagari. Hija l-lingwa uffiċjali u sservi bħala *lingua franca* fost in-Nepaliżi li ġejjin minn gruppi etnolingwistiċi diversi. Il-lingwi reġjonali Maithili, Awadhi u Bhojpuri huma mitkellma fir-reġjun tan-Nofsinhar tat-Terai, filwaqt li l-Urdu huwa komuni fost il-Musulmani Nepaliżi. Diversi forom tat-Tibetan huma mitkellma fil-Ħimalaja u fir-reġjun tat-Tramuntana, bit-Tibetan Letterarju Standard mifhum sew minn dawk li għandhom taħriġ reliġjuż. Id-djaletti lokali fit-Terai u fiż-żoni muntanjużi fil-biċċa l-kbira m’għandhomx sistema ta' kitba, għalkemm għaddejjin sforzi biex jiġu żviluppati sistemi ta' kitba għal ħafna minnhom bl-użu tad-Devanagari jew tal-alfabett Ruman. === Reliġjon === [[File:Sadus at Pashupatinath temple.JPG|thumb|Sadus fit-Tempju ta' Pashupatinath]] In-Nepal huwa pajjiż sekulari, kif iddikjarat fil-Kostituzzjoni tan-Nepal tal-2012 (Parti 1, Artikolu 4), fejn is-sekulariżmu "jfisser libertà reliġjuża u kulturali, flimkien mal-ħarsien tar-reliġjon u l-kultura mgħoddija lilna minn żmien immemorjali (*Sanatan*)." Iċ-ċensiment tal-2011 irrapporta li r-reliġjon bl-akbar għadd ta' segwaċi fin-Nepal kienet l-Induiżmu (81.3% tal-popolazzjoni), segwita mill-Buddiżmu (9%); il-bqija kienu jinkludu l-Iżlam (4.4%), il-Kirant (3.1%), il-Kristjaneżmu (1.4%), u l- *Prakriti* jew il-qima tan-natura (0.5%). F'termini ta' perċentwal tal-popolazzjoni, in-Nepal għandu l-akbar popolazzjoni Induista fid-dinja. In-Nepal kien uffiċjalment saltna Induista sa żmien mhux ilu, u Shiva kien meqjus bħala d-divinità protettriċi tal-pajjiż. Għalkemm ħafna politiki tal-gvern matul iż-żmien injoraw jew emarġinaw reliġjonijiet minoritarji, is-soċjetà Nepaliżi ġeneralment tgawdi minn tolleranza reliġjuża u armonija bejn il-fidi kollha, b'inċidenti iżolati biss ta' vjolenza motivata mir-reliġjon. Il-kostituzzjoni tan-Nepal ma tagħti lil ħadd id-dritt li jikkonverti persuna oħra għal reliġjon differenti. In-Nepal għadda wkoll liġi aktar stretta kontra l-konverżjoni fl-2017. In-Nepal għandu t-tieni l-akbar popolazzjoni Induista fid-dinja, wara l-Indja. === Edukazzjoni === In-Nepal daħal fl-era moderna fl-1951 b’rata ta’ litteriżmu ta’ 5% u madwar 10,000 student irreġistrati fi 300 skola. Sal-2017, kien hemm aktar minn seba’ miljun student irreġistrati f’35,601 skola. Ir-rata ġenerali tal-litteriżmu (għall-popolazzjoni ta’ ħames snin ’il fuq) kienet ta’ 54.1% fl-2001. Ir-rata netta ta’ reġistrazzjoni fl-edukazzjoni primarja laħqet is-97% sal-2017; madankollu, ir-rata ta’ reġistrazzjoni kienet taħt is-60% fil-livell sekondarju (gradi 9–12) u madwar 12% fil-livell terzjarju. Għalkemm teżisti disparità sinifikanti bejn is-sessi fir-rata ġenerali tal-litteriżmu, il-bniet qabżu lis-subien fir-reġistrazzjoni fil-livelli kollha tal-edukazzjoni. In-Nepal għandu ħdax-il università u erba’ akkademji tax-xjenza indipendenti. Fl-2025, in-Nepal ikklassifika fil-107 post fl-Indiċi Globali tal-Innovazzjoni. In-nuqqas ta' infrastruttura u materjali tat-tagħlim adegwati, il-proporzjonijiet għoljin ta' studenti għal kull għalliem, il-politiċizzazzjoni tal-kumitati tal-ġestjoni tal-iskejjel, u l-organizzazzjoni f'unjins fuq bażi partiġjana fost l-istudenti u l-għalliema joħolqu ostakli għall-progress. L-edukazzjoni bażika b’xejn hija garantita mill-kostituzzjoni, iżda l-programm nieqes mill-fondi meħtieġa għal implimentazzjoni effettiva. Il-gvern iżomm programmi ta' boroż ta' studju għall-bniet u għall-istudenti b'diżabilità, kif ukoll għat-tfal ta' martri, ta' komunitajiet emarġinati u ta' familji foqra. Għexieren ta' eluf ta' studenti Nepali jitilqu mill-pajjiż kull sena fit-tfittxija ta' edukazzjoni u impjieg aħjar, u nofshom qatt ma jirritornaw. === Saħħa === Is-servizzi tal-kura tas-saħħa fin-Nepal huma pprovduti kemm mis-settur pubbliku kif ukoll minn dak privat. L-istennija tal-ħajja mat-twelid kienet stmata għal 71 sena fl-2017, u poġġiet lill-pajjiż fil-153 post globalment. Żewġ terzi tal-imwiet kollha huma attribwiti għal mard mhux trażmissibbli, bil-mard tal-qalb ikun l-aktar kawża komuni tal-mewt. Filwaqt li l-istili ta’ ħajja sedentarji, id-dieti mhux ibbilanċjati, u l-konsum tat-tabakk u l-alkoħol ikkontribwew għaż-żieda fil-mard mhux trażmissibbli, ħafna nies għadhom jitilfu ħajjithom minħabba mard trażmissibbli u li jista’ jiġi kkurat, ikkawżat minn sanità fqira u malnutrizzjoni—problemi li jirriżultaw minn nuqqas ta' edukazzjoni, għarfien, u aċċess għas-servizzi tal-kura tas-saħħa. In-Nepal għamel passi kbar ’il quddiem fis-saħħa tal-ommijiet u tat-tfal. 95% tat-tfal għandhom aċċess għal melħ jodizzat, u 86% tat-tfal bejn is-6 u d-59 xahar jirċievu profilassi tal-vitamina A. Ir-rati ta' tkabbir stunted (nuqqas ta' żvilupp fl-għoli), piż baxx wisq, u wasting (telf ta' massa tal-ġisem) naqsu b’mod sinifikanti; madankollu, il-malnutrizzjoni tibqa' għolja ħafna, u taffettwa 43% tat-tfal taħt l-età ta' ħames snin. L-anemija fost in-nisa u t-tfal żdiedet bejn l-2011 u l-2016, u laħqet il-livelli ta' 41% u 53% rispettivament. Ir-rata ta' trabi li jitwieldu b'piż baxx hija ta' 27%, filwaqt li r-rata tat-treddigħ hija ta' 65%. Il-proporzjon tal-mortalità materna fin-Nepal huwa ta' 229, u r-rata tal-mortalità tat-trabi niżlet għal 32.2 għal kull 1,000 twelid ħaj. Ir-rata tal-użu tal-kontraċettivi hija ta' 53%, għalkemm teżisti disparità sinifikanti bejn iż-żoni rurali u dawk urbani minħabba nuqqas ta' għarfien u aċċess limitat. Il-progress fil-qasam tas-saħħa huwa mmexxi minn inizjattiva governattiva qawwija, b'kollaborazzjoni ma' organizzazzjonijiet mhux governattivi (NGOs) u NGOs internazzjonali. Iċ-ċentri tas-saħħa pubblika jipprovdu 72 mediċina essenzjali mingħajr ħlas. === Immigranti u refuġjati === In-Nepal għandu tradizzjoni twila li jilqa' lill-immigranti u lir-refuġjati. Fiż-żminijiet moderni, it-Tibetani u l-Bhutaniżi ffurmaw il-maġġoranza tar-refuġjati fin-Nepal. Ir-refuġjati Tibetani bdew jaslu fl-1959, u ħafna oħrajn ikomplu jaqsmu l-fruntiera lejn in-Nepal kull sena. Ir-refuġjati Lhotsampa mill-Bhutan bdew jaslu fis-snin tmenin, u n-numru tagħhom qabeż il-110,000 fis-snin elfejn; minn dak iż-żmien ’l hawn, il-maġġoranza tagħhom ġew risistemati f'pajjiżi terzi. Sal-aħħar tal-2018, in-Nepal kellu total ta' 20,800 refuġjat ikkonfermat, li 64% minnhom kienu Tibetani u 31% Bhutaniżi. L-immigranti ekonomiċi u r-refuġjati li jaħarbu mill-persekuzzjoni jew mill-gwerra — li ​​ġejjin minn pajjiżi ġirien, mill-Afrika u mil-Lvant Nofsani — m'għandhomx rikonoxximent uffiċjali; huma magħrufa bħala "refuġjati urbani" għaliex jgħixu f'appartamenti fil-bliet minflok f'kampijiet tar-refuġjati, għalkemm il-gvern jiffaċilita r-risistemazzjoni tagħhom f’pajjiżi terzi. Madwar 2,000 immigrant — li ​​nofshom kienu Ċiniżi — applikaw għal permessi tax-xogħol fl-2018–19. Il-gvern m'għandux data dwar l-immigranti Indjani, għalkemm il-Gvern tal-Indja jistma li n-numru ta’ Indjani mhux residenti fil-pajjiż huwa ta' 600,000. == Kultura == === Soċjetà === [[File:Gadhimai.jpg|thumb|Il-Festival ta' Gadhimai]] Is-soċjetà tradizzjonali Nepaliża ħafna drabi hija definita minn ġerarkija soċjali. Is-sistema tal-kasti Nepaliża tirrifletti ħafna mill-istratifikazzjoni soċjali u ħafna mir-restrizzjonijiet soċjali karatteristiċi tal-Asja t'Isfel. Il-klassijiet soċjali huma definiti minn aktar minn mitt grupp ereditarju u endogamu, ħafna drabi msejħa *jātis* jew "kasti." In-Nepal ipprojbixxa l-intokkabbiltà fl-1963 u minn dakinhar għadda aktar liġijiet kontra d-diskriminazzjoni u inizjattivi ta' benesseri soċjali. Il-valuri tal-familja huma ċentrali għat-tradizzjoni Nepaliża, u l-familji estiżi multiġenerazzjonali u patrijarkali storikament kienu n-norma, għalkemm il-familji nukleari qed isiru komuni f'żoni urbani. Maġġoranza kbira tan-Nepalis jidħlu fi żwiġijiet irranġati mill-ġenituri tagħhom jew minn anzjani oħra tal-familja, kemm jekk jagħtu l-kunsens tagħhom għat-tqabbil kif ukoll jekk le. Iż-żwieġ huwa meqjus bħala impenn tul il-ħajja, u r-rata tad-divorzju hija baxxa ħafna, b'inqas minn wieħed minn kull elf żwieġ li jispiċċa bid-divorzju. Iż-żwieġ tat-tfal huwa komuni, partikolarment f'żoni rurali; ħafna nisa jiżżewġu qabel l-età ta' 18-il sena. [[File:Teej.jpg|thumb|Nisa jiċċelebraw Haritalika Teej fin-Nepal]] Ħafna mill-festivals tan-Nepal għandhom oriġini reliġjuża. Fost l-aktar magħrufa nsibu l-festival ta' Gadhimai, Dashain, Tihar, Teej, Chhath, Maghi, Sakela, Holi u l-Ewwel tas-Sena tan-Nepal. Il-festival ta' Gadhimai huwa avveniment reliġjuż Ħindu li jsir kull ħames snin fit-Tempju ta' Gadhimai fin-Nepal. Dan ġie deskritt bħala l-aktar festival imdemmi fid-dinja minħabba l-qatla tal-massa ta’ annimali u għasafar, fosthom bufli, mogħoż, nagħaġ, tiġieġ, papri, ħamiem, ħnieżer, firien u ġrieden bojod. Dan is-sagrifiċċju tal-massa jsir bil-għan li tiġi sodisfatta l-alla Gadhimai. Il-kritiċi kkundannaw dan ir-ritwal bħala wieħed barbaru, mhux iġjeniku u li jwassal għal ħela kbira. Min-naħa l-oħra, id-devoti Ħindù jisħqu li din il-prattika għandha sinifikat profond. Dashain huwa festival reliġjuż Ħindu ewlieni fin-Nepal. Imħeġġa mit-twemmin li offerti ta’ demm frisk jikkalmaw lill-alla Durga, eluf ta' bufli, mogħoż, nagħaġ, ħnieżer, tiġieġ u papri jiġu sagrifikati matul iċ-ċelebrazzjoni. Il-gvern tan-Nepal ipprova jipprojbixxi l-iffilmjar ta' dawn is-sagrifiċċji tal-annimali. Grupp favur id-drittijiet tal-annimali li kien preżenti għall-festival irrapporta li ffaċċja ostilità kbira: "Ħadulna t-tagħmir u l-kameras u kissruhom f’biċċiet." Il-grupp innota wkoll kwistjonijiet serji ta' iġjene pubblika, u stqarr li ra nies fil-folla jagħmlu l-bżonnijiet fiżjoloġiċi tagħhom fil-pubbliku u li kellhom jimxu qalb il-ħmieġ uman. F'inċident ieħor, individwi Nepali armati b’machetes ġrew wara attivisti tad-drittijiet tal-annimali fit-triq. Il-kaċċa għas-saħħaħar għadha sseħħ fin-Nepal, anke fis-seklu wieħed u għoxrin. Il-vittmi huma tipikament nies vulnerabbli, partikolarment dawk li ġejjin minn kasti inferjuri. Politiċi, uffiċjali tal-armata, uffiċjali tal-pulizija u membri oħra tal-komunità kienu involuti wkoll f’diversi inċidenti. L-eżekuzzjonijiet jistgħu jsiru billi l-vittma tinħaraq ħajja. Ħafna vittmi fl-aħħar mill-aħħar imutu kawża tal-ġrieħi li jġarrbu mit-tortura u l-aggressjoni. Kaċċa għas-saħħaħar li ma tirriżultax f’mewt spiss tinvolvi swat qawwi. == Simboli == [[File:Flag of Nepal.svg|thumb|Bandiera ta' Nepal]] L-emblema tan-Nepal turi l-muntanji tal-Ħimalaja miksijin bil-borra, għoljiet miksijin bis-siġar, u r-reġjun fertili tat-Terai, imdawrin b'kuruna ta' fjuri tar-rododendru; fiha tidher il-bandiera nazzjonali fil-parti ta' fuq, mappa bajda tan-Nepal fuq quddiem, u l-idejn il-leminija ta' raġel u mara magħqudin flimkien, li jissimbolizzaw l-ugwaljanza bejn is-sessi. Fil-parti t’isfel jinsab il-motto nazzjonali—kwotazzjoni patrijottika bis-Sanskrit li fil-folklor Nepali hija attribwita lill-alla Rama u miktuba bl-iskrittura Devanagari: "Omm u l-art twelidek huma akbar mis-sema." Il-bandiera tan-Nepal hija l-unika bandiera nazzjonali fid-dinja li mhijiex rettangolari. Il-kostituzzjoni tinkludi struzzjonijiet għall-kostruzzjoni ġeometrika ta' din il-bandiera magħmula minn żewġ triangoli (jew pennons). Skont id-deskrizzjoni uffiċjali tagħha, il-kulur aħmar skur (crimson) jirrappreżenta r-rebħa fil-gwerra jew il-kuraġġ, u huwa wkoll il-kulur tar-rododendru. It-tarf blu jissimbolizza x-xewqa tal-poplu Nepali għall-paċi. Il-qamar fuq il-bandiera jissimbolizza n-natura paċifika u kalma tal-poplu Nepali, filwaqt li x-xemx tirrappreżenta l-qawwa u l-kuraġġ tal-ġellieda Nepali. Il-president iservi bħala s-simbolu tal-għaqda nazzjonali. Il-martri huma simboli tal-patrijottiżmu. Kmandanti mill-Gwerra Anglo-Nepaliża—Amar Singh Thapa, Bhakti Thapa, u Balbhadra Kunwar—jitqiesu bħala eroj tal-gwerra. Sittax-il figura mill-istorja tan-Nepal ingħataw id-distinzjoni speċjali ta' "Eroj Nazzjonali" għall-kontribuzzjonijiet eċċezzjonali tagħhom għall-prestiġju tal-pajjiż. Prithvi Narayan Shah, il-fundatur tan-Nepal modern, huwa rispettat ħafna u meqjus minn ħafna bħala l-"Missier tan-Nazzjon". === Arti u arkitettura === [[File:Nyatapola Temple.JPG|thumb|left|Nyatapola, pagoda ta' ħames sulari f'Bhaktapur imżejna b’ħidma artiġjanali karatteristika tal-ġebel, tal-metall u tal-injam, baqgħet teżisti wara tal-inqas erba' terremoti kbar.]] [[File:Tusha Hiti step-well.jpg|thumb|Ħidma artistika fuq il-ġebel min-Nepal fuq żennuna tal-ilma li għadha tintuża.]] [[File:Shivas Kinder - 0219.jpg|thumb|left|Tieqa tradizzjonali Newar f'għamla ta' pagun.]] L-eqdem eżempji magħrufa ta' arkitettura Nepali huma l-istupas li jmorru lura għall-ewwel kostruzzjonijiet Buddisti f'Kapilvastu u l-inħawi tal-madwar fil-Lbiċ tan-Nepal, kif ukoll dawk mibnija minn Ashoka fil-Wied ta' Kathmandu għall-ħabta tas-sena 250 QK. L-istil arkitettoniku distintiv assoċjat esklussivament man-Nepal ġie żviluppat u pperfezzjonat mill-artiġjani Newa fil-Wied ta' Kathmandu, li bdew din il-ħidma matul il-perjodu Lichchhavi. Kronaka tal-ivvjaġġar Ċiniża tad-Dynasty Tang — li ​​x'aktarx hija bbażata fuq rekords li jmorru lura għall-ħabta tas-sena 650 WK — tiddeskrivi l-arkitettura Nepali ta' dak iż-żmien (mibnija l-aktar mill-injam) bħala waħda rikka fid-dettalji artistiċi, inklużi skulturi tal-injam u tal-metall. Hija tiddeskrivi pagoda magnífika ta' seba' sulari li tinsab fi ħdan kumpless ta' palazz, li fiha soqfa miksijin bil-madum tar-ram; balustradi, gradilji, kolonni u travi mżejna b'ħaġar prezzjuż u ħaġar fin; kif ukoll erba’ skulturi indurati tal-Makara fil-kantunieri tal-bażi li jferrgħu l-ilma bħal funtana, fornuti minn pajpijiet tar-ram konnessi ma' kanali fil-quċċata tat-torri. Kronaki Ċiniżi ta' wara jiddeskrivu l-palazz tar-Re tan-Nepal bħala struttura immensa b’ħafna soqfa, fatt li jissuġġerixxi li ċ-Ċiniżi kienu għadhom mhux familjari mal-arkitettura tal-pagodi. Tempju tipiku fi stil ta' pagoda jinbena mill-injam, b’kull biċċa mnaqqxa b'mod fin b'disinji ġeometriċi jew b'xbihat ta' allat, allat nisa, ħlejjaq mitiċi u bhejjem. Is-soqfa—ġeneralment miksija b'madum tat-tafal u xi drabi indurati bid-deheb—jonqsu gradwalment fid-daqs hekk kif jitilgħu lejn l-ogħla saqaf, li jkun inkurunat b'pinnaklu tad-deheb. Il-bażi tipikament tikkonsisti f'terrazzi rettangolari magħmula minn ġebel imnaqqax b'sengħa kbira, u d-daħla spiss tkun protetta minn skulturi tal-ġebel li jirrappreżentaw figuri tradizzjonali. Is-sengħa fil-bronż u r-ram—viżibbli fi skulturi ta' divinitajiet u bhejjem, f'dekorazzjonijiet tal-bibien u t-twieqi, f’pinnakli tal-bini u f'oġġetti ta' kuljum—hija mill-aqwa wkoll. L-aktar tradizzjoni tal-pittura Nepali żviluppata hija dik tal-pittura Buddisti Tibetana magħrufa bħala thangka jew paubha, ipprattikata fin-Nepal minn patrijiet Buddisti u artiġjani tal-poplu Newar. It-Tempju ta' Changu Narayan, mibni għall-ħabta tar-raba’ seklu WK, jiftaħar b’dak li forsi huma l-aqwa eżempji tas-sengħa Nepali fl-injam. Il-Pjazez Durbar ta' Kathmandu, Patan u Bhaktapur jirrappreżentaw il-quċċata tal-arti u l-arkitettura Nepali, u juru sengħa fl-injam, fil-metall u fil-ġebel li ġiet ipperfezzjonata tul elfejn sena. It-tieqa "ankhijhyal", li tippermetti veduta f'direzzjoni waħda tad-dinja ta' barra, hija eżempju ta' sengħa unika tal-injam Nepaliża li tinsab kemm f'bini domestiku kif ukoll pubbliku, kemm jekk antik kif ukoll modern. Ħafna kulturi jżebgħu l-ħitan tad-djar tagħhom b'disinji regolari, figuri ta' allat u bhejjem, u simboli reliġjużi; oħrajn jżebgħuhom b'kuluri solidi, ħafna drabi jużaw tafal jew ħamrija sewda li tikkuntrasta mal-ħamrija safra jew il-ġebla tal-ġir. Is-soqfa ta' strutturi reliġjużi u domestiċi għandhom sporġenzi sinifikanti, preżumibbilment biex jipprovdu protezzjoni mix-xemx u x-xita. L-injam fi strutturi domestiċi huwa minqux fin, bħal dak tal-kontropartijiet reliġjużi tagħhom. Is-serq kulturali huwa kriżi fin-Nepal, minkejja l-isforzi biex jiġi miġġieled. === Letteratura u arti tal-ispettaklu === [[File:Bhanu Bhakta Acharya (1814-1869) author.jpg|thumb|Bhanubhakta Acharya, kittieb Nepali li traduċa l-epopea antika Ħindu Ramayana għal-lingwa Nepali.]] Il-letteratura tan-Nepal kienet marbuta mill-qrib ma' dik tal-bqija tal-Asja t’Isfel sakemm il-pajjiż ingħaqad fi renju modern. Ix-xogħlijiet letterarji — miktuba bis-Sanskrit minn qassisin Brahmins edukati, li wħud minnhom kienu bbażati f'Varanasi — kienu jinkludu testi reliġjużi u leġġendi dwar rejiet, allat u demonji. L-eqdem test li għadu jeżisti bil-lingwa Nepaliża jmur lura għas-seklu 13; madankollu, apparti minn materjal epigrafiku, ma nstabet l-ebda letteratura Nepaliża ta' qabel is-seklu 17. Il-letteratura Newar tmur lura kważi 500 sena. L-istorja moderna tal-letteratura Nepaliża tibda b'Bhanubhakta Acharya (1814–1868), li kien l-ewwel wieħed li kiteb xogħlijiet sinifikanti u influwenti bil-lingwa Nepaliża — lingwa aċċessibbli għall-mases — l-aktar notevoli fosthom il-*Bhanubhakta Ramayana*, traduzzjoni tal-epika antika Ħindu. Lejn l-aħħar tas-seklu 19, Motiram Bhatta ppubblika edizzjonijiet stampati tax-xogħlijiet ta' Acharya; permezz tal-isforzi tiegħu, huwa popolarizza l-letteratura bil-lingwa Nepaliża u mexxieha lejn il-modernità. Sa nofs is-seklu 20, il-letteratura Nepaliża ma baqgħetx limitata għat-tradizzjonijiet letterarji Ħindu. Influwenzati mit-tradizzjonijiet letterarji tal-Punent, il-kittieba ta' dak iż-żmien bdew jipproduċu xogħlijiet li kienu jindirizzaw kwistjonijiet soċjali kontemporanji, filwaqt li ħafna oħrajn komplew jarrikkixxu t-tradizzjonijiet poetiċi Nepaliżi b’poeżija Nepaliża awtentika. Il-letteratura Newar ukoll ħarġet bħala tradizzjoni letterarja ewlenija. Wara l-wasla tad-demokrazija fl-1951, il-letteratura Nepaliża ffjorixxiet, u bdew jiġu prodotti xogħlijiet letterarji f’ħafna lingwi oħra. Il-letteratura Nepaliża kompliet timmodernizza ruħha; f’dawn l-aħħar snin, ġiet influwenzata bil-qawwa mill-esperjenza tan-Nepal wara l-gwerra ċivili kif ukoll mit-tradizzjonijiet letterarji globali. Maruni, Lakhey, Sakela, Kauda u Tamang Selo huma eżempji ta' mużika u żfin tradizzjonali tan-Nepal li ġejjin mir-reġjuni muntanjużi tal-pajjiż. L-industrija tal-films tan-Nepal hija magħrufa bħala "Kollywood." L-Akkademja tan-Nepal hija l-istituzzjoni ewlenija għall-promozzjoni tal-arti u l-kultura fin-Nepal, u twaqqfet fl-1957. === Ħwejjeġ === [[File:Bhoto jatra.jpg|thumb|Raġel tan-Nepal liebes Daura-Suruwal, kowt, u topi ta' Dhaka juri l-bhoto waqt il-festival Bhoto Jatra.]] Minn żminijiet antiki sal-era moderna, l-ilbies tradizzjonali l-aktar komuni fin-Nepal, kemm għall-irġiel kif ukoll għan-nisa, kien jikkonsisti f'biċċa drapp imgeżwra mal-ġisem. Għan-nisa, dan l-ilbies evolva maż-żmien fis-sari — biċċa drapp waħda twila, magħrufa li tkejjel sitt jards u li hija wiesgħa biżżejjed biex tgħatti l-parti t’isfel tal-ġisem. Is-sari jintrabat mal-qadd, jitgeżwer madwar il-parti t’isfel tal-ġisem, u mbagħad jitħalla jaqa’ fuq l-ispalla. Fil-forma aktar moderna tiegħu, jintuża biex jgħatti r-ras — u xi kultant il-wiċċ — bħal velu, partikolarment fir-reġjun tat-Terai. Jintlibes flimkien ma' dublett ta' taħt (petticoat) u jiddaħħal fiċ-ċinturin tad-dublett biex jibqa' f'postu sew. Jintlibes ukoll ma’ bluża, jew cholo, li sservi bħala l-ilbies ewlieni għall-parti ta' fuq tal-ġisem; it-tarf tas-sari li jkun imdendel fuq l-ispalla jaħbi l-kontorni tal-parti ta' fuq tal-ġisem u jgħatti ż-żona tal-qadd. Il-kombinazzjoni ta' *cholo* u sari saret l-ilbies preferut għal okkażjonijiet formali, ambjenti uffiċjali u laqgħat festivi. Fil-forma l-aktar tradizzjonali tiegħu — meta jintlibes waqt attivitajiet ta' kuljum, xogħol tad-dar jew xogħol manwali — jidher bħala fariya jew *gunyu*; dawn ġeneralment ikunu iqsar u idjaq minn sari standard u jitgeżwru għalkollox madwar il-parti t’isfel tal-ġisem. Għall-irġiel, biċċa drapp simili iżda iqsar — ​​id-*dhoti* — isservi bħala ilbies għall-parti t’isfel tal-ġisem; din ukoll titkebbeb madwar il-qadd. Fost l-Arjani, id-drapp jitkebbeb darba madwar kull riġel qabel ma jgħaddi minn bejn ir-riġlejn u jiddaħħal sew fil-parti ta' wara. Id-*dhoti* u l-varjanti tiegħu — li ​​normalment jintlibsu fuq langauti — jiffurmaw l-ilbies għall-parti t'isfel tal-ġisem fl-ilbies tradizzjonali tal-popli Tharu, Gurung u Magar, kif ukoll tal-poplu Madheshi, fost oħrajn. Forom oħra ta' ilbies tradizzjonali li ma jinvolvux ħjata jew tfassil jinkludu l-patukas (strixxa drapp imkebba sewwa madwar il-qadd bħal faxxa — parti mill-biċċa l-kbira tal-ilbiesi tradizzjonali tan-Nepal u li spiss iżżomm khukuri meta tintlibes mill-irġiel); xalpi bħal pachhyauras u majetros; xalli bħall-ga tan-Newar u l-khata tat-Tibet; ghumtos (velijiet tal-għarusa); u tipi varji ta' turbani — xalpi li jintlibsu madwar ir-ras għal raġunijiet tradizzjonali jew għall-protezzjoni mix-xemx jew mill-kesħa — magħrufa bħala pheta, pagri jew sirpau. Sal-bidu tal-ewwel millennju W.K., l-ilbies komuni tan-nies tal-Asja t'Isfel kien jikkonsisti f'biċċiet tad-drapp mhux meħjuta. Il-wasla tal-Kushans mill-Asja Ċentrali, għall-ħabta tas-sena 48 WK, għamlet popolari l-ilbies maqtugħ u meħjut fi stil tipiku tal-Asja Ċentrali. L-aktar forma sempliċi ta' ilbies meħjut hija l- bhoto (vesta rudimentali), li tintlibes kemm mis-subien kif ukoll mill-bniet; tradizzjonalment, dan huwa l-uniku ilbies li jilbsu t-tfal sakemm jilħqu l-età adulta u jibdew jilbsu ħwejjeġ tal-kbar—kultant waqt ċerimonja ta' tranżizzjoni, bħaċ-ċerimonja gunyu-choli għall-bniet Ħindu. L-irġiel ikomplu jilbsu l-bhoto anke meta jikbru. Għall-parti ta' fuq tal-ġisem, l-irġiel tipikament jilbsu vesta bħall- *bhoto* jew qmis tat-tip *kurta*, bħad-daura—qmis twila b'għeluq doppju fuq quddiem u għonq magħluq, li fiha ħames tiwi u tmien rbitiet biex titwaħħal mal-ġisem. Is-suruwal—kelma li tfisser sempliċiment "qalziet"—iservi bħala alternattiva għad-dhoti, il-kachhad (li jilbsuh in-nies tal-poplu Magar), jew il- lungi (li jilbsuh in-nies tal-poplu Tharu), u fi żminijiet aktar reċenti saħansitra ħa posthom; tradizzjonalment, ikun wiesa’ ħafna ’l fuq mill-irkopptejn iżda jidjieq ’l isfel biex jiġi mwaħħal mal-għekiesi, u jintrabat mal-qadd permezz ta' qafla. Il-blużi moderni tat-tip cholo, li jintlibsu mas-saris, normalment ikollhom kmiem qosra, buttuna waħda, u ma jgħattux iż-żona tal-qadd. Il-verżjoni tradizzjonali, magħrufa bħala chaubandi cholo, tixbaħ lid-daura: ikollha kmiem twal, għeluq doppju fuq quddiem bi tiwi u rbitiet, u tinżel sal- patuka (faxxa tal-qadd), u b'hekk tgħatti ż-żona tal-qadd. Id-daura-suruwal u l- gunyu-cholo servew bħala l-ilbies nazzjonali għall-irġiel u n-nisa rispettivament sal-2011, meta din id-denominazzjoni tneħħiet biex jiġi eliminat kull favoritizmu. L-ilbies tradizzjonali għal ħafna gruppi etniċi Pahari jikkonsisti fid- daura-suruwal (jew ilbies simili) flimkien ma' patuka, dhaka topi (beritta), u kiswa ta' fuq (kowt) għall-irġiel; u l-gunyu-cholo (jew xi ħaġa simili) flimkien ma' patuka u, għan-nisa, xi kultant xalpa tar-ras. Għal ħafna gruppi oħra, l-ilbies tradizzjonali tal-irġiel jikkonsisti f'qmis jew vest flimkien ma' *dhoti*, kachhad jew lungi. Fir-reġjuni għoljin tal-Ħimalaja, l-ilbies tradizzjonali huwa influwenzat ħafna mill-kultura Tibetana. In-nisa Sherpa jilbsu ċ-chuba flimkien mal-fardal pangi, filwaqt li l-irġiel Sherpa jilbsu qomos bi kmiem twal u għenuq għoljin u iebsin — magħrufa bħala tetung — taħt iċ-chuba. Il-kpiepel Tibetani Xamo Gyaise tas-Sherpa, id-dhaka topi li jilbsu l-irġiel Pahari, u l-kpiepel tondi tat-Tamang huma fost l-aktar tipi distintivi ta' xedd ir-ras. In-nisa Ħindu miżżewġin jilbsu tika, sindoor, pote (ġiżirajjen biż-żibeġ) u brazzuletti ħomor. Huwa komuni li jilbsu dehbijiet tad-deheb u tal-fidda—kultant inkrustati b'ħaġar prezzjuż. Id-dehbijiet tad-deheb jinkludu l-*mangalsutras* u t-*tilaharis* li jilbsuhom il-Ħindu flimkien mal-pote; is-samyafung (fjura kbira tad-deheb li tintlibes fuq ir-ras) u n-nessey (imsielet kbar u ċatti tad-deheb) li jilbsuhom in-nies tal-poplu Limbu; kif ukoll is-sirphuli, is-*sirbandhi* u ċ-chandra li jilbsuhom in-nies tal-poplu Magar. In-nisa tal-poplu Tharu jistgħu jilbsu sa sitt kilogrammi ta' dehbijiet tal-fidda, inklużi l-*mangiya* (li tintlibes fuq ir-ras), it-*tikuli* (fuq il-forehead), u l-*kanseri* u t-tikahamala (madwar l-għonq). Il-moda fin-Nepal inbidlet b’mod sinifikanti matul l-aħħar 50 sena. Fiż-żoni urbani, is-sari qed jintuża dejjem inqas bħala ilbies ta' kuljum u qed isir ilbies riżervat għal okkażjonijiet formali. Il-kurta suruwal tradizzjonali rarament jintlibes minn nisa żgħażagħ, li dejjem aktar jippreferu l-jeans. Id-*dhoti* spiċċa l-aktar bħala ilbies ċerimonjali għax-xamani u għall-qassisin Ħindu. === Kċina === [[File:Nepali dal-bhat-tarkari.jpg|thumb|"Dal-bhat thali" li tikkonsisti f’ross mgħolli, soppa tal-għads, ħaxix aħdar imqalli, kari tal-ħaxix, jogurt, "papad" u insalata tal-ħaxix.]] Il-kċina tan-Nepal tinkludi varjetà wiesgħa ta' stili ta' tisjir reġjonali u tradizzjonali. Minħabba d-diversità fit-tipi ta' ħamrija, fil-klima, fil-kultura, fil-gruppi etniċi u fl-okkupazzjonijiet, dawn il-kċejjen ivarjaw b'mod sinifikanti, billi jagħmlu użu minn ħwawar, ħxejjex aromatiċi, ħaxix u frott disponibbli lokalment. L-Iskambju Kolombjan introduċa l-patata, it-tadam, il-qamħirrum, il-karawett, il-ġewż tal-anakardju, l-ananas, il-gwava u—fuq kollox—il-bżar jaħraq (chili peppers) fl-Asja t’Isfel; dawn kollha saru ikel bażiku. Iċ-ċereali mkabbra fin-Nepal, flimkien mal-istaġuni tat-tħawwil u r-reġjuni tagħhom, jikkorrispondu fil-biċċa l-kbira maż-żmien tal-monsuni u mal-varjazzjonijiet fl-altitudni. Ir-ross u l-qamħ jiġu kkultivati ​​primarjament fil-pjanuri ta' Terai u fil-widien imsaqqija sew, filwaqt li l-qamħirrum, il-millieġ, ix-xgħir u l-qamħ saraċin jitkabbru l-aktar fl-għoljiet li huma aktar niexfa u inqas fertili. Ikla tipika tan-Nepal tikkonsisti f’xi tip ta' qamħ jew ċereali msajjar sempliċiment, akkumpanjat minn platti b'togħma rikka u li joffru sens ta' kumdità. Dawn tal-aħħar jinkludu l-għads, il-legumi u l-ħaxix, li spiss jiġu mħawwra bil-ġinġer u t-tewm, jew b’taħlitiet aktar elaborati ta' kosbor, kemmun, żagħfran (turmeric), kannella, kardamomu, jimbu u ħwawar oħra. Is-soltu tiġi servuta fuq trej, jew thali, b'post ċentrali għaċ-ċereali msajjar u skutelli żgħar għall-akkumpanjamenti l-oħra. Dawn l-elementi jingħaqdu flimkien billi jitħalltu direttament—bħar-ross u l-għads—jew billi wieħed ikebbeb element—bħall-ħobż—madwar ieħor, bħall-ħaxix imsajjar. Id-Dal-bhat, li għandu r-ross imsajjar bil-fwar bħala l-bażi tiegħu, huwa l-aktar eżempju komuni, u spiss ikun akkumpanjat minn prodotti tal-ħalib u kultant mil-laħam. Il-ħobż ċatt tal-qamħ bla ħmira magħruf bħala *chapati* kultant jieħu post ir-ross, speċjalment f’Terai, filwaqt li d-Dhindo—ippreparat billi tgħalli d-dqiq tal-qamħirrum, tal-millieġ jew tal-qamħ saraċin fl-ilma waqt li tħawwad kontinwament u żżid id-dqiq sakemm tinkiseb konsistenza ħoxna u kważi solida—huwa s-sostitut ewlieni fiż-żoni tal-għoljiet u tal-muntanji. It-Tsampa, dqiq magħmul mix-xgħir inkaljat jew ipproċessat apposta, huwa l-ikel bażiku fir-reġjuni għoljin tal-Ħimalaja. Madwar in-Nepal kollu, il-*Gundruk*—ħaxix bil-weraq li jiġi ffermentat u mbagħad imnixxef fix-xemx—iservi kemm bħala delikatezza kif ukoll bħ [[File:Plateful of Momo in Nepal.jpg|thumb|Dumplings Momo biċ-chutney]] Karatteristika notevoli tal-kċina Nepali hija l-eżistenza ta' diversi tradizzjonijiet kulinari veġetarjani distinti, li kull waħda minnhom tirrifletti l-istorja ġeografika u kulturali ta' dawk li jħaddnuhom. Huwa maħsub li l-emerġenza tal-ahimsa — jiġifieri l-evitar tal-vjolenza kontra kull forma ta' ħajja — fi ħdan ħafna ordnijiet reliġjużi fi stadju bikri tal-istorja tal-Asja t'Isfel (partikolarment fl-Induiżmu tal-Upanishads, fil-Buddiżmu u fil-Ġainiżmu) kienet fattur sinifikanti fil-firxa tal-veġetariżmu fost partijiet mill-popolazzjoni Induista u Buddista tan-Nepal, kif ukoll fost il-Ġainisti. Dawn il-gruppi spiss iħossu stmerrija qawwija għall-idea li jieklu l-laħam. Għalkemm il-konsum tal-laħam ras għal ras fin-Nepal huwa baxx, il-prevalenza tal-veġetariżmu mhijiex għolja daqs kemm hi fl-Indja; dan minħabba l-firxa tax-Xaktiżmu, tradizzjoni li fiha s-sagrifiċċju tal-annimali huwa karatteristika prominenti. [[File:Samaybaji.JPG|thumb|Samayabaji (kċina Newar)]] Il-kċina tan-Nepal għandha karatteristiċi distintivi li jiddistingwuha minn dik tal-ġirien tagħha fit-tramuntana u fin-nofsinhar. Il-curries tan-Nepal—li ġeneralment ikunu bbażati fuq it-tadam u eħfef—huma inqas jaħarqu mill-verżjonijiet Indjani bbażati fuq il-krema, filwaqt li l-momo (għaġina mimlija) tan-Nepal huma sinjuri fl-ispices meta mqabbla mal-verżjonijiet tat-tramuntana. Il-kċina Newar, waħda mit-tradizzjonijiet kulinari l-aktar sinjuri u influwenti tan-Nepal, hija aktar elaborata u varjata minn ħafna oħrajn, hekk kif żviluppat fil-Wied fertili u prosperu ta' Kathmandu. Ikla tipika Newar tista' tikkonsisti f'aktar minn tużżana platti, inklużi qmuħ, laħam, curries tal-ħaxix, chutneys u pickles. Eżempji notevoli jinkludu Kwanti (soppa tal-fażola mnibbta), chhwela (laħam imħawwar), chatamari (crepe tad-dqiq tar-ross), bara (patty tal-għads moqli), kachila (laħam ikkapuljat nej immarinat), samaybaji (li għandu r-ross imsawwat bħala l-element ewlieni), lakhaamari u yomari. Il-Juju dhau, jogurt ħelu li joriġina minn Bhaktapur, huwa wkoll rinomat. Il-kċina Thakali hija tradizzjoni oħra magħrufa sew li tgħaqqad flimkien influwenzi Tibetani u Indjani, u tuża firxa wiesgħa ta' ingredjenti—partikolarment ħxejjex aromatiċi u ħwawar. Fir-reġjun ta' Terai, il-Bagiya—għaġina tad-dqiq tar-ross b'mili ħelu—hija popolari fost il-popli Tharu u Maithil. Diversi komunitajiet f'Terai jippreparaw sidhara (ħut żgħir imnixxef fix-xemx imħallat mal-weraq tat-taro) u biriya (pejst tal-għads imħallat mal-weraq tat-taro) biex jaħżnuhom għall-istaġun tal-għargħar tal-monsun. Ħelu tradizzjonali jinkludi *Selroti*, kasaar, fini u chaku. Il-Pulau (pilaf) jew il-kheer (pudina ħelwa tar-ross) spiss iservu bħala l-platt ewlieni waqt il-festi. It-te u x-xorrox tal-butir (il-likwidu ffermentat li jibqa' wara li l-jogurt jiġi mħawwad biex isir il-butir) huma xorb komuni mhux alkoħoliku. Kważi l-komunitajiet Janajati kollha għandhom il-metodi tradizzjonali tagħhom stess għall-produzzjoni tal-alkoħol. *Raksi* (spirtu distillat tradizzjonali), jaand (birra tar-ross), tongba (birra tal-millieġ) u chyaang huma l-varjetajiet l-aktar magħrufa. == Sports u rikreazzjoni == [[File:Kathmandu Rangasaala(Football Stadium) (2).JPG|thumb|left|L-Istadium Dasharath Rangasala nbena mill-gvern tar-Renju tan-Nepal bejn l-1956 u l-1958 u għandu kapaċità ta' bejn 13,000 u 15,000 persuna.]] [[File:Nepali Fans.JPG|thumb|Il-partitarji tan-Nepal tal-cricket huma magħrufa għall-appoġġ entużjastiku ħafna tagħhom lit-tim nazzjonali.]] Sports indiġeni tan-Nepal bħal *dandi biyo* u *kabaddi* — li ​​sa ftit ilu kienu meqjusa bħala sports nazzjonali mhux uffiċjali — għadhom popolari fiż-żoni rurali. Minkejja diversi sforzi, l-istandardizzazzjoni u l-iżvilupp tad-*dandi biyo* għadhom ma ntlaħqux, filwaqt li l-*kabaddi* għadu fil-bidu nett tiegħu bħala sport professjonali fin-Nepal. Il-*Bagh-chal*, logħba tal-bord antika li huwa maħsub li oriġinat fin-Nepal, għadha popolari sal-lum u tista' tintlagħab fuq bordijiet imfassla bil-ġibs u bl-użu ta’ ċagħaq. Il-Ludo, is-Snakes and Ladders u l-carrom huma passatempi popolari; jintlagħab ukoll iċ-ċess. Il-volleyball ġie ddikjarat bħala l-isport nazzjonali tan-Nepal fl-2017. Logħob popolari fost it-tfal jinkludi verżjonijiet tal-logħba tal-qbid (tag), il-logħba tal-għadam (knucklebones), il-logħba tal-kwadri mal-art (hopscotch), Duck, Duck, Goose u lagori, filwaqt li l-blalen tal-ħġieġ (marbles), il-fuqqiegħ (spinning tops), ir-roti li jiġu mbuttati b'bastun u l-cricket fit-triq huma wkoll popolari fost it-tfal. L-istrixxi tal-lastku — jew strixxi maqtugħin mit-tubi ta' ġewwa tar-roti — iservu bħala tagħmir sportiv versatili għat-tfal tan-Nepal; dawn jistgħu jinġabru flimkien jew jintrabtu u jintużaw biex jintlagħbu logħob bħad-dodgeball, il-logħba tal-ħajt bejn is-swaba' (cat's cradle), il-*jianzi* u diversi logħob bil-ħabel tal-qbiż. [[File:Dasarath Stadium during 2022 SAFF Women's Championship Final match.jpg|thumb|left|L-Istadium Dasharath Rangasala nbena mill-gvern tar-Renju tan-Nepal bejn l-1956 u l-1958 u għandu kapaċità ta' bejn 13,000 u 15,000 persuna.]] [[File:TU Stadium 2025.jpg|thumb|Il-Grawnd Internazzjonali tal-Cricket tal-Università ta' Tribhuvan inbena mill-Gvern tar-Renju tan-Nepal fl-1998, b'dimensjonijiet ta' 154 metru (168 jarda) b'132 metru (144 jarda).]] [[File:TU Cricket Stadium in 2025.jpg|thumb|left|Il-Grawnd Internazzjonali tal-Cricket tal-Università ta' Tribhuvan inbena mill-Gvern tar-Renju tan-Nepal fl-1998, b'dimensjonijiet ta' 154 metru (168 jarda) b'132 metru (144 jarda).]] [[File:Kirtipur Cricket Ground3.JPG|thumb|Il-Grawnd Internazzjonali tal-Cricket tal-Università ta' Tribhuvan inbena mill-Gvern tar-Renju tan-Nepal fl-1998, b'dimensjonijiet ta' 154 metru (168 jarda) b'132 metru (144 jarda).]] Il-futbol u l-cricket huma sports professjonali popolari. In-Nepal huwa kompetittiv fil-futbol fir-reġjun tal-Asja t'Isfel; għalkemm qatt ma rebaħ il-Kampjonat tas-SAFF, kiseb ċertu suċċess fil-Logħob tal-Asja t'Isfel. Ġeneralment, jikklassifika fl-inqas kwart tal-klassifika dinjija tal-FIFA. In-Nepal kiseb suċċess ukoll fil-cricket, fejn iżomm l-istatus ta' ODI u jikklassifika b'mod konsistenti fost l-aqwa 20 fil-klassifiki tal-ICC għall-ODI u t-T20I. Il-pajjiż kiseb suċċess ukoll fl-atletika u fl-arti marzjali, billi rebaħ bosta midalji fil-Logħob tal-Asja t'Isfel u xi wħud fil-Logħob tal-Asja. In-Nepal qatt ma rebaħ midalja Olimpika. Sports bħall-basketball, il-volleyball, il-futsal, il-lotta, il-bodybuilding kompetittiv u l-badminton qed jiksbu wkoll popolarità. In-nisa kisbu suċċess fil-futbol, ​​fil-cricket, fl-atletika, fl-arti marzjali, fil-badminton u fl-għawm. In-Nepal jipparteċipa wkoll b'plejers u timijiet nazzjonali f'diversi tournaments għal persuni b'diżabilità, b'mod partikolari fil-cricket għall-għomja kemm tal-irġiel kif ukoll tan-nisa. L-uniku grawnd internazzjonali tal-pajjiż huwa d-Dasarath Stadium, li jintuża għal diversi skopijiet u fejn it-timijiet nazzjonali tal-futbol tal-irġiel u tan-nisa jilagħbu l-logħbiet tagħhom f'darhom. Minn mindu twaqqaf it-tim nazzjonali, in-Nepal lagħab il-logħbiet tal-cricket f'darhom fit-Tribhuvan University International Cricket Ground. Il-Pulizija tan-Nepal, il-Forza tal-Pulizija Armata u l-Armata tan-Nepal huma l-aktar entitajiet li jipproduċu plejers nazzjonali; atleti li jaspiraw għal karriera sportiva spiss jingħaqdu ma' dawn il-forzi tas-sigurtà minħabba l-opportunitajiet sportivi superjuri li joffru. L-isport fin-Nepal huwa mfixkel minn nuqqas ta' infrastruttura u finanzjament, kif ukoll mill-korruzzjoni, in-nepotiżmu u l-indħil politiku. Ftit ħafna plejers jirnexxilhom jaqilgħu l-għajxien tagħhom bħala atleti professjonali. == Gallerija == <gallery> Kathmandu-Hanuman Dhoka-Nasal Chowk-08-Pancamukhi Hanuman Mandir-2013-gje.jpg|Kathmandu Pashupatinath-Menschen-10-Holzsammler-2013-gje.jpg|Pashupatinath Patan-Palast-Garten-16-Stele-2015-gje.jpg|Patan Bhaktapur-Palastplatz 01 mit Siddhilakshmi-Cyasilim-Bhupatindramalla-Saeule-Vatsala-Yaksheshvara-gje.jpg|Bhaktapur Gokyo surroundings-44-Mulde-2007-gje.jpg|Himalaya Cho La Tsho-14-2007-gje.jpg|Himalaya Mustang-Chhungkar-08-Choerten-2015-gje.jpg|Mustang Mustang-Lo Manthang to Tibetan border-38-Milka-Kuh-2015-gje.jpg|Mustang Mount Everest as seen from Drukair2 PLW edit.jpg|Mount Everest </gallery> <gallery> File:Nepal adm location map.svg|Mappa File:Nepal relief location map.jpg|Nepal Relief Mappa tal-Post File:Flag of Kathmandu.svg|Bandiera ta' Katmandu/Katmandú File:NepalKathmanduDistrictmap.png|Map displaying Village Development Committees in Kathmandu District, Katmandu/Katmandú (Motto: Il-wirt tiegħi, il-kburija tiegħi, Kathmandu tiegħi) File:Kathmandu District in Nepal 2015.svg|Distrett ta' Kathmandu (Nepaliż: काठमाडौं जिल्ला) huwa distrett li jinsab fil-Wied ta' Kathmandu, Provinċja ta' Bagmati tan-Nepal. Huwa wieħed mis-77 distrett tan-Nepal, għandu erja ta' 413.69 km² (159.7 mi²), u huwa l-aktar distrett b'popolazzjoni densa fin-Nepal b'1,081,845 abitant fl-2001, 1,744,240 fl-2011 u 2,017,532 fil-kwartieri ġenerali amministrattivi. tad-distrett ta 'Kathmandu jinsab f'Kathmandu. Il-belt għandha 21 uffiċċju postali li jimmaniġġjaw il-posta minn madwar il-pajjiż u lil hinn, u Kathmandu DPO għandha 44,600 bħala kodiċi postali għal servizzi ta 'kunsinna ta' posta internazzjonali bħal UPS jew DHL Couriers, eċċ. </gallery> <gallery> File:Bhaktapur durbar square.jpg|Bhaktapur Durbar Square, il-kumpless tal-palazz irjali, fl-1854, miżbugħa minn Henry Ambrose Oldfield (1822-1871). File:Sindhuli Fort 01.jpg|Sindhuli Gadhi Ruins (Distrett tal-lum Sindhuli, Provinċja ta' Bagmati, Nepal) File:Kirtipur swords.jpg|Xwabel mill-Battalja ta' Kirtipur ((Nepal bhasa bhasa: कीर्तिपुरयाउ युद्ध) seħħew fl-1767 waqt il-konkwista ta' Gorkha tan-Nepal, u kienet miġġielda fil-belt prinċipali ta' Kathman f'Bagha fil-Wied ta' Nepal va tempju File:Kathmandu 1811 high (cropped).jpg|L-orizzont ta' Kathmandu mimli pagoda fl-1811. File:Kathmandu durbar square.jpg|Kathmandu Durbar Square, fejn saret il-battalja ewlenija, kif deher fl-1852, miżbugħa minn Henry Ambrose Oldfield (1822-1871).. File:Jaya prakash malla.jpg|Jaya Prakash Malla (saltan 1736–1768), l-aħħar re ta' Kathmandu File:Capture of Magaer.jpg|Qbid ta' Magaer (il-lum ir-raħal ta' Maga fil-majjistral ta' Gyirong): xena mill-Kampanja Gurkha (Nepal) 1792, Il-Gwerra Sino-Nepaliż (Nepaliż: नेपाल-चीन युद्ध u ċ-Ċiniż), magħrufa wkoll bħala Waro the u-Ċiniż bħala l-Kampanja Gorkha (Ċiniż: 廓爾喀之役), kienet gwerra miġġielda bejn id-dinastija Qing taċ-Ċina u r-Renju tan-Nepal bejn l-1788 u l-1792. File:Anglo-Nepal war.jpg|Bhakti Thapa (isfar) imexxi l-armata Gurkhali tan-Nepal kontra l-forzi Brittaniċi, Anglo-Nepal Thapa (isfar) li jmexxi l-armata Gurkhali tan-Nepal kontra l-forzi Brittaniċi, Il-Gwerra Anglo-Nepaliż (नेपाल-अङ्ग्रेज युद 46 ta' Marzu), magħrufa wkoll bħala l-1 ta' Novembru 1818 ्ध – Gorkha File:Joppen1907India1805a.jpg|Mappa tal-Indja fl-1805 File:Bhimsen-thapa-painting.jpg|Bhimsen Thapa, Prim Ministru tan-Nepal mill-1806 sal-1837. File:Gurkha soldier 1815.jpg|Gwerrier Gorkhali. File:Battle of Jaithak.JPG|Pożizzjoni palisade tan-Nepaliż f'Jaithak File:Eight Gurkha men depicted in a British Indian painting, 1815.jpg|Suldati Gorkhali fl-1815 AD File:Sugauli treaty.jpg|It-truppi ta' Bhimsen Thapa, il-lemin, f'Segauli, 1816, b'moskets Bess Brown Pattern ta' l-Indja u bayonets chupi. File:Sugauli Treaty cessions.png|It-Trattat ta' Sugauli tal-4 ta' Marzu 1816. Kien fl-interess ta' Ochterlony li jikkonkludi l-kampanja malajr minħabba l-avviċinament tal-istaġun tad-deni tal-aul, iżda wkoll minħabba li bosta mit-truppi Ewropej tiegħu kienu qed ibatu mid-diżinterija. File:Ilngurkhas1858.jpg|Gurkahs tas-66 Reġiment bil-kostum nazzjonali tagħhom File:Francis Edward Rawdon, Marquess of Hastings.jpg|Francis Edward Rawdon, Markiż ta' Hastings, Gvernatur Ġenerali tal-Indja mill-1813 sal-1823. File:Officer and Private, 40th Foot, 1815.jpg|Uffiċjal u suldat, l-40 Reġiment tal-Marda Brittaniċi, 1815 File:Nepal-Tibet Treaty of 1856.jpg|It-Trattat ta' Thapathali (Ċiniż: 藏尼條約) kien trattat iffirmat bejn il-gvern Tibetan ta' Ganden Phodrang (dak iż-żmien protettorat tad-dinastija Qing) u r-Renju tan-Nepal f'Thapathali Durbar f'Kathmandu, il-kapitali tan-Nepal, wara n-Nepal. -Gwerra tat-Tibet (1855–1856). F'Jannar 1856, grupp rappreżentattiv mit-Tibet (flimkien ma' ambaxxatur Ċiniż) ġie Kathmandu biex jiddiskuti t-trattat. Wara diskussjoni twila, il-grupp rappreżentattiv fl-aħħar iffirma trattat fl-24 ta' Marzu. </gallery> <gallery> File:Nepal army-Basantapur darbar square3.JPG|Guruju Paltan (kumpanija tal-infanterija ċerimonjali) tal-Armata tan-Nepal bl-uniformi tradizzjonali File:Kukri, karda & chakmak.jpg|Khukuri, Karda u Chakmak. Khukuri hija l-arma simbolika tal-armata tan-Nepal File:Kukri.jpg|Il-Khukuri hija l-arma u l-għodda tradizzjonali tal-Gurkhas. File:Nepali soldiers Le Bon 1885.jpg|Suldati Nazzjonali tan-Nepal minn Gustave Le Bon, 1885 File:Nepal Army Special Forces.jpg|Suldati tal-Armata tan-Nepal f'Jum l-Armata </gallery> ==Referenzi== {{Referenzi}} {{Asja}} [[Kategorija:Nepal| ]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Asja]] [[Kategorija:Pajjiżi interkjużi]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1768]] q2rig8wvyyf47rvg939npxrwb0ktri7 331786 331785 2026-08-26T05:22:28Z ĠanniĠuzeppi 27231 331786 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika Federali Demokratika tan-Nepal |isem_nattiv = सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल<br />''Sanghiya Loktāntrik Ganatantra Nepāl'' |isem_komuni = Kirġiżistan |stampa_bandiera = Flag of Nepal.svg |stampa_emblema =Emblem of Nepal.svg |tip_simbolu = Emblema |daqs_simbolu = 125px |stampa_mappa = Nepal (orthographic projection).svg |stampa_mappa2 = Map of Nepal (Political and Administrative).jpg |deskrizzjoni_mappa = <small>Pożizzjoni tan-Nepal (aħdar)</small> |ħolqa_bandiera = Bandiera tan-Nepal |ħolqa_emblema = Emblema tan-Nepal |ħolqa_demografija = Demografija tan-Nepal |mottu_nazzjonali = जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी <small>([[Sanskrit]])<br/>''Janani Janmabhoomischa Swargadapi Gariyasi''</small> |innu_nazzjonali = ''[[Sayaun Thunga Phool Ka|Sayaun Thunga Phulka]]''<br/><small>''Magħmula minn Mijiet ta' Fjuri''</small> |lingwi_uffiċjali = [[lingwa Nepali|Nepali]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Kathmandu]] |latd=27 |latm=42 |latNS=N |lonġd=85 |lonġm=19 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[Kathmandu]] |leġislatura = [[Assemblaġġ kostitwenti]] |tip_gvern = [[Repubblika parlamentari]] [[Repubblika federali|federali]] |titlu_kap1 = [[President tan-Nepal|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru tan-Nepal|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Ram Chandra Paudel]] |isem_kap2 = [[Balen Shah]] |poż_erja = 95 |erja_km2 = 147,181 |erja_mi_kw = 56,827 |perċentwal_ilma = 2.8 |sena_stima_popolazzjoni = 28,982,771 |stima_popolazzjoni = 2016 |poż_stima_popolazzjoni = <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 26,494,504 |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011 |densità_popolazzjoni_km2 = 180 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 518 |poż_densità_popolazzjoni = 62 |sena_PGD_PSX = 2013 |PGD_PSX = $62.384 biljun<ref>http://databank.worldbank.org/data/download/GDP_PPP.pdf</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita =$2,310 |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2014 |IŻU = {{increase}} 0.548<ref name="HDI">{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |titlu=2015 Human Development Report |sena=2015 |data-aċċess=2015-12-15 |pubblikatur=United Nations Development Programme |lingwa=Ingliż}}</ref> |poż_IŻU = 145 |kategorija_IŻU =<span style="color:#e0584e;white-space:nowrap;">bax</span> |tip_sovranità = [[Unifikazzjoni tan-Nepal|Unifikazzjoni]] |avveniment_stabbilit1 = Renju iddikjarat |data_stabbilit1 = 25 ta' Settembru 1768 |avveniment_stabbilit2 = Stat iddikjarat |data_stabbilit2 = 15 ta' Jannar 2007 |avveniment_stabbilit3 =Repubblika iddikjarata |data_stabbilit3 = 28 ta' Mejju 2008 |valuta = [[Rupee tan-Nepal]] |kodiċi_valuta = NPR |żona_ħin = [[Ħin Koordinat Universali|UTC]] |differenza_ħku = +05:45 |żona_ħin_legali = [[Ħin Koordinat Universali|UTC]] |differenza_żona_ħin_legali = +05:45 |cctld = [[.np]] |kodiċi_telefoniku = +977 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $19.921 biljun |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $743 |poż_PGD_nominali_per_capita = }} In-'''Nepal''' ([[lingwa Nepali|Nepali]]:नेपाल), uffiċjalment ir-'''Repubblika Federali Demokratika tan-Nepal''',<ref>{{ċita web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html|titlu=CIA&nbsp;– The World Factbook|pubblikatur=CIA|data-aċċess=2012-12-05|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20101229013308/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html|arkivju-data=2010-12-29|url-status=dead}}</ref> huwa [[pajjiż interkjuż]] fl-[[Asja t'Isfel]]. B'erja ta' 147,181 kilometri kwadri (56,827 mi kw) u b'popolazzjoni ta' madwar 27 miljun, in-Nepal huwa t-[[Lista ta' pajjiżi skont l-erja|93 l-akbar]] pajjiż mill-erja<ref>{{ċita web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|titlu=The World Factbook: Rank order population|pubblikatur=CIA|data-aċċess=2014-02-14|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|arkivju-data=2014-02-09|url-status=dead}}</ref> u l-[[Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni|41 l-akbar]] pajjiż mill-popolazzjoni. Il-pajjiż huwa allokat fil-[[Ħimalajas]] u mill-[[Indja]] minn nofsinhar, mill-lvant, u mill-Punent. In-Nepal huwa separat mill-[[Bangladexx]] minn kuritur dejjaq Indjan ta' [[Kuritur Siliguri|Siliguri]] u mill-[[Butan]] minn stat ta' [[Sikkim]]. [[Kathmandu]] hija l-belt kapitali u l-akbar metropoli tal-pajjiż. == Etimoloġija == [[File:Nēpāla in the Allahabad Pillar inscription.jpg|thumb|"Nēpāla" fl-iskritt Brahmi tardiv, fl-iskrizzjoni tal-Kolonna ta’ Allahabad ta’ Samudragupta (350–375 WK).]] Qabel l-unifikazzjoni tan-Nepal, il-Wied ta' Kathmandu kien magħruf bħala n-Nepal. L-oriġini preċiża tat-terminu *Nepāl* mhijiex ċerta. In-Nepal jissemma f'testi letterarji Indjani tal-qedem li jmorru lura għar-raba' seklu W.K. Ma tistax tiġi stabbilita kronoloġija assoluta, ladarba anke l-eqdem testi jistgħu jinkludu kontribuzzjonijiet anonimi li jmorru lura għall-bidu tal-era moderna. L-isforzi tal-istudjużi biex jipproponu teorija plawżibbli huma mfixkla min-nuqqas ta' ħarsa ġenerali storika komprensiva u minn fehim insuffiċjenti tal-lingwistika jew tal-lingwi rilevanti Indo-Ewropej u Tibeto-Burmani. Skont il-mitoloġija Ħindu, in-Nepal jieħu ismu minn għaref Ħindu tal-qedem jismu Ne, magħruf ukoll bħala Ne Muni jew Nemi. Skont il-*Pashupati Purāna*, billi kienet art protetta minn Ne, iż-żona fil-qalba tal-Ħimalaja saret magħrufa bħala Nepāl. Skont in-*Nepāl Mahātmya*, Pashupati kien afda lil Nemi bil-protezzjoni tal-pajjiż. Skont il-mitoloġija Buddista, il-Bodhisattva Manjushri tbattal lag primordjali mimli sriep biex joħloq il-Wied tan-Nepal u pproklama li Adi-Buddha Ne kien se jieħu ħsieb il-komunità li stabbiliet ruħha hemmhekk; billi l-wied kien għal qalbu lil Ne, ingħata l-isem ta’ Nepāl. Skont il-*Gopalarājvamshāvali*, kompilata għall-ħabta tas-snin tmenin tas-seklu erbatax, in-Nepal jieħu ismu minn Nepa, ragħaj tal-baqar li waqqaf il-fergħa Nepaliżi tal-Abhiras. F'dan ir-rakkont, il-baqra li kien qed jaħleb fil-post fejn skopra l-Jyotirlinga ta' Pashupatinath kienet jisimha wkoll Ne. L-etimoloġija "Ne Muni" ġiet miċħuda minn viżitaturi Ewropej bikrin. L-Indologu Norveġiż Christian Lassen ippropona li *Nepāla* kienet kelma komposta minn *Nipa* (qiegħ ta’ muntanja) u *-ala* (forma mqassra ta’ *alaya*, li tfisser "abitazzjoni"), u għalhekk *Nepāla* kienet tfisser "abitazzjoni fil-qiegħ tal-muntanja." L-Indologu Sylvain Lévi qies it-teorija ta’ Lassen bħala waħda li ma tistax tiġi sostnuta, iżda ma ppropona l-ebda teorija tiegħu stess; huwa sempliċiment issuġġerixxa li jew *Newara* hija forma vernakulari tal-kelma Sanskrita *Nepala*, jew inkella *Nepala* hija forma Sanskritizzata tat-terminu etniku lokali. Il-fehma tiegħu sabet xi appoġġ, għalkemm ma ssolvix il-kwistjoni tal-etimoloġija. Ġie propost ukoll li *Nepa* hija għerq tat-tip Tibeto-Burman magħmul minn *ne* (baqar) u *pa* (gwardjan), fatt li jirrifletti li l-ewwel abitanti tal-wied kienu *gopalas* (rgħajja tal-baqar) u *mahispalas* (rgħajja tal-buflu). Suniti Kumar Chatterji kien jemmen li l-kelma "Nepal" oriġinat minn għeruq tat-tip Tibeto-Burman: *Ne*, li t-tifsira tagħha mhix ċerta (minħabba l-possibbiltajiet numerużi), u *pala* jew *bal*, li t-tifsira tagħhom intilfet għalkollox. == Storja == === Prestorja === Madwar 55,000 sena ilu, l-ewwel bnedmin moderni waslu fis-sottokontinent Indjan mill-Afrika. L-eqdem fdalijiet magħrufa ta’ bnedmin moderni fl-Asja t'Isfel imorru lura madwar 30,000 sena. L-eqdem evidenza arkeoloġika ta’ insedjamenti umani fin-Nepal tmur lura għal madwar l-istess perjodu. Wara s-sena 6500 QK, ħarġet evidenza tad-domestikazzjoni tal-għelejjel u tal-annimali għall-ikel, tal-bini ta’ strutturi permanenti, u tal-ħażna ta' surplus agrikolu f’Mehrgarh u f’siti oħra f’dik li llum hija l-Balochistan. Dawn l-iżviluppi gradwalment evolvew fiċ-Ċivilizzazzjoni tal-Wied tal-Indu, l-ewwel kultura urbana fl-Asja t’Isfel. F’Għoljiet Siwalik tad-distrett ta' Dang ġew skoperti siti preistoriċi li jmorru lura għall-perjodi Paleolitiku, Mesolitiku u Neolitiku. Huwa maħsub li l-ewwel abitanti tan-Nepal modern u taż-żoni biswit kienu nies assoċjati maċ-Ċivilizzazzjoni tal-Wied tal-Indu. Popli Dravidjani — li ​​l-istorja tagħhom tmur lura għal qabel il-bidu tal-Era tal-Bronż fis-sottokontinent Indjan (madwar is-sena 6300 QK) — jista’ jkun li għexu f’din iż-żona qabel il-wasla ta' gruppi etniċi oħra bħat-Tibeto-Burmani u l-Indo-Arjani. Sal-4000 QK, il-popli Tibeto-Burmani kienu waslu n-Nepal; huma waslu jew direttament minn fuq il-Ħimalaja mit-Tibet, jew inkella permezz tal-Mjanmar u l-Grigal tal-Indja, jew saħansitra permezz taż-żewġ rotot. Stella Kramrisch (1964) tinnota l-eżistenza ta’ substrat pre-Dravidjan u Dravidjan; dawn il-gruppi kienu preżenti fin-Nepal saħansitra qabel in-Newars, li kienu jiffurmaw il-maġġoranza tal-abitanti tal-qedem tal-Wied ta' Kathmandu. === Antik === [[File:Changunarayan photowalk-WLV-3897.jpg|thumb|left|Fil-kumpless tat-Tempju ta' Changu Narayan hemm iskrizzjoni fuq il-ġebel li tmur lura għas-sena 464 W.K.; din hija l-ewwel waħda tan-nepal sa mill-iskrizzjoni ta' Ashoka f'Lumbini (għall-ħabta tal-250 Q.K.).]] Madwar is-sena 600 QK, fir-reġjuni tan-Nofsinhar tan-Nepal u tat-Tramuntana tal-Indja bdew jitfaċċaw saltniet żgħar u konfederazzjonijiet ta' klanijiet. Minn waħda minn dawn—is-saltna ta' Shakya—ħareġ prinċep li aktar tard irrinunzja għall-istatus tiegħu biex jgħix ħajja axetika u sar magħruf bħala Gautama Buddha (li tradizzjonalment jitqiegħed fil-perjodu bejn il-563 u l-483 QK). Fis-sekli ta' wara, in-Nepal stabbilixxa ruħu bħala art ta' spiritwalità u post ta' kenn; kellu rwol sinifikanti fit-tixrid tal-Buddiżmu lejn l-Asja tal-Lvant permezz tat-Tibet u kkontribwixxa għall-preservazzjoni ta' manuskritti Ħindu u Buddisti. Għall-ħabta tal-250 QK, ir-reġjuni tan-nofsinhar kienu taħt l-influwenza tal-Imperu Maurya. L-Imperatur Mawrjan Ashoka għamel pellegrinaġġ lejn Lumbini — il-post fejn twieled il-Buddha skont it-tradizzjoni Buddista — u hemmhekk waqqaf kolonna; l-iskrizzjonijiet fuqha jimmarkaw il-bidu tal-istorja dokumentata tan-Nepal. Ashoka żar ukoll il-Wied ta' Kathmandu u bena monumenti biex ifakkar iż-żjara ta' Gautama Buddha f’dik iż-żona. Sas-seklu 4 WK, parti kbira min-Nepal kienet taħt l-influwenza tal-Imperu Gupta. Fil-Wied ta' Kathmandu, il-Kiratas ġew imbuttati lejn il-Lvant mil-Licchavis, u d-dinastija Licchavi telgħet fil-poter għall-ħabta tas-sena 400 W.K. Il-Licchavis bnew monumenti u ħallew warajhom sensiela ta' iskrizzjonijiet; l-istorja tan-Nepal matul dan il-perjodu hija rikostruwita kważi għalkollox abbażi tagħhom. Fis-sena 641, Songtsen Gampo tal-Imperu Tibetan bagħat lil Narendradeva lura lejn ir-renju Licchavi b’armata u ssottometta lin-Nepal. Sussegwentement, partijiet min-Nepal u mir-renju Licchavi waqgħu taħt l-influwenza diretta tal-Imperu Tibetan. Id-dinastija Licchavi bdiet tiddgħajjef lejn l-aħħar tat-tmien seklu u minflokha daħal il-ħakma tat-Thakuri. Ir-rejiet Thakuri ħakmu l-pajjiż sa nofs il-ħdax-il seklu W.K.; ftit li xejn huwa magħruf dwar dan il-perjodu, li spiss jissejjaħ il-"Perjodu tad-Dlam." === Medjevali === [[File:Sinja Valley, Karnali.jpg|thumb|left|Il-Wied ta' Sinja, meqjus bħala l-post tal-oriġini tar-Renju ta' Khasa u tal-lingwa Nepali.]] [[File:Patan Durbar Square-2644.jpg|thumb|Patan Durbar Square, waħda mit-tliet pjazez tal-palazz fil-Wied ta' Kathmandu, inbniet mid-dinastija Malla fis-seklu sbatax. Il-pjazez Durbar jirrappreżentaw il-quċċata ta' aktar minn millennju ta' żvilupp fl-arti u l-arkitettura tan-Nepal.]] Fil-ħdax-il seklu, fil-punent tan-Nepal ħareġ fil-beraħ imperu b'saħħtu tal-poplu Khas; fl-aqwa tiegħu, it-territorju tiegħu kien ikopri parti kbira mill-punent tan-Nepal kif ukoll partijiet mill-punent tat-Tibet u minn Uttarakhand, fl-Indja. Sas-seklu erbatax, l-imperu kien inqasam fil-*Baise rajyas* (li litteralment tfisser "22 stat"), li kienu assoċjati bejniethom b'mod laxk. Il-kultura u l-lingwa għonja tal-poplu Khas infirxu fin-Nepal kollu u saħansitra sa l-Indoċina fis-sekli ta' wara; il-lingwa tagħhom — li ​​aktar tard ingħatat l-isem ta' Nepali — saret il-*lingua franca* tan-Nepal u tar-reġjuni tal-Indja li jmissu miegħu. Fix-xlokk tan-Nepal, mal-fruntiera ma' Bihar, Simraungadh serviet bħala l-belt kapitali tal-Karnats ta' Mithila (jew Tirhut) għall-ħabta tas-sena 1100 W.K.; din baqgħet renju b'saħħtu għal aktar minn 200 sena, u għal perjodu anke ħakmet lil Kathmandu. Wara 300 sena oħra ta' ħakma Musulmana, Tirhut spiċċat taħt il-kontroll tas-Senas ta' Makwanpur. Fl-għoljiet tal-lvant, konfederazzjoni ta' prinċipati Kirat kienet tmexxi ż-żona li tinsab bejn Kathmandu u l-Bengal. Fil-Wied ta' Kathmandu, id-dinastija Malla — li ​​tidher fl-istorja tan-Nepal sa minn żminijiet antiki — stabbiliet ruħha f’Kathmandu u f'Patan f'nofs is-seklu 14. Għall-ewwel, il-Malla ħakmu l-wied taħt is-sovranità ta' Tirhut, iżda stabbilew renju indipendenti lejn l-aħħar tas-seklu 14 hekk kif Tirhut beda jitlef is-saħħa tiegħu. Matul dak l-istess perjodu, Jayasthiti Malla introduċa riformi soċjoekonomiċi estensivi. Sa nofs is-seklu 15, Kathmandu kienet kibret f’imperu b’saħħtu li, skont Kirkpatrick, kien jifrex minn Digarchi (jew Shigatse) fit-Tibet sa Tirhut u Gaya fl-Indja. Lejn l-aħħar tas-seklu 15, il-prinċpijiet Malla qasmu r-renju tagħhom f'erba' saltniet: Kathmandu, Patan u Bhaktapur fil-wied, u Banepa fil-lvant. Ir-rivalità għall-prestiġju bejn dawn is-saltniet aħwa wasslet għal fjuriment tal-arti u l-arkitettura fiċ-ċentru tan-Nepal, kif ukoll għall-bini tal-famużi Pjazez Durbar f’Kathmandu, Patan u Bhaktapur. Il-frammentazzjoni u n-nuqqas ta' fiduċja reċiproka bejniethom wasslu għall-waqgħa tagħhom lejn l-aħħar tas-seklu 18 u, fl-aħħar mill-aħħar, għall-unifikazzjoni tan-Nepal fi stat modern. Minbarra attakk devastanti fuq il-Wied ta' Kathmandu f’nofs is-seklu 14, in-Nepal baqa' fil-biċċa l-kbira tiegħu mhux affettwat mill-invażjoni Musulmana tal-Indja li bdiet fis-seklu 11. Matul il-perjodu tal-Mughal, kien hemm influss lejn in-Nepal ta’ Ħindù li kienu jappartjenu għall-kasti għoljin fl-Indja. Dawn malajr ħalltu kulturalment mal-poplu Khas, u sas-seklu 16, fin-Nepal kien hemm madwar 50 prinċipat immexxi minn Rajput, inklużi t-22 stat *Baisi* u—fil-lvant ta' dawn, fil-parti tal-punent u ċentrali tan-Nepal—l-24 stat *Chaubisi*. Bdiet tinfirex l-idea li n-Nepal kien baqa' l-bastjun veru tal-Ħinduwiżmu pur fi żmien meta l-kultura Indjana kienet ġiet influwenzata minn sekli ta’ ħakma Mughal, segwita mill-ħakma Brittanika. Gorkha, wieħed mill-istati *Baisi*, żviluppa fi saltna influwenti u ambizzjuża magħrufa għall-ġustizzja tagħha, wara li kienet ikkodifikat l-ewwel liġijiet ibbażati fuq il-Ħinduwiżmu fir-reġjun muntanjuż tan-Nepal. === Renju tan-Nepal (1768–2008) === [[File:Prithvi Narayan Shah.jpg|thumb|left|Prithvi Narayan Shah beda l-proċess tal-unifikazzjoni ta' dak li kellu jsir il-pajjiż modern tan-Nepal.]] [[File:Bhimsen-thapa-painting (cropped).jpg|thumb|Matul ir-renju ta' Bhimsen Thapa, in-Nepal laħaq il-quċċata tiegħu.]] [[File:Jung Bahadur Rana in 1887.jpg|thumb|left|Jung Bahadur Rana, li daħħal fis-seħħ politika barranija favur il-Brittaniċi.]] [[File:King Mahendra (cropped).png|thumb|Matul ir-renju tar-Re Mahendra, in-Nepal għadda minn perjodu ta' bidliet industrijali, politiċi u ekonomiċi.]] [[File:Flag of Nepal (1856-c.1930).svg|thumb|left|Bandiera tar-Renju tan-Nepal (1856–ċ. 1930)]] [[File:Nepal flag 1927.jpg|thumb|Bandiera tar-Renju tan-Nepal (1927–1930)]] [[File:Coat of arms of kingdom of Nepal, 1935.jpg|thumb|left|L-arma tar-Renju tan-Nepal (1935)]] [[File:Arms Achievement of Nepal 1935.jpg|thumb|L-arma tar-Renju tan-Nepal (1935–1946)]] [[File:Flag of Nepal (1743–1962).svg|thumb|Bandiera tar-Renju tan-Nepal (1930–1962)]] === Unifikazzjoni, espansjoni u konsolidazzjoni (1768–1846) === F'nofs is-seklu tmintax, Prithvi Narayan Shah, ir-Reta' Gorkha, beda proċess biex jgħaqqad dak li llum huwa n-Nepal. Huwa beda l-missjoni tiegħu billi kiseb in-newtralità tar-renji muntanjużi ġirien. Wara diversi battalji u assedji mdemmija — b'mod partikolari l-Battalja ta' Kirtipur — huwa rnexxielu jirbaħ il-Wied ta' Kathmandu fl-1769. Il-qawwa tal-Gurkha laħqet il-quċċata tagħha meta territorji li kienu jestendu mir-renji ta' Kumaon u Garhwal fil-punent sa Sikkim fil-lvant ġew taħt il-kontroll tan-Nepal. Tilwima mat-Tibet dwar il-kontroll tal-passaġġi fil-muntanji u l-widien interni ta' Tingri wasslet lill-Imperatur Qing taċ-Ċina biex jibda l-Gwerra Sino-Nepaliża, u b'hekk ġiegħel lin-Nepaliżi jirtiraw lejn il-fruntieri tat-tramuntana tagħhom stess. Ir-rivalità bejn ir-Renju tan-Nepal u l-British East India Company dwar il-kontroll ta' stati li jmissu man-Nepal eventwalment wasslet għall-Gwerra Anglo-Nepaliża (1815–16). Għall-ewwel, l-Ingliżi ssottovalutaw lin-Nepaliżi u sofrew telfiet kbar sakemm iddeċidew li jużaw aktar riżorsi militari milli kienu ħasbu li kellhom bżonn. Dan kien il-bidu tar-reputazzjoni tal-Gurkhas bħala suldati ħorox u bla ħniena. Il-gwerra ntemmet bit-Trattat ta' Sugauli, li permezz tiegħu n-Nepal ċeda t-territorji li kien għadu kif rebaħ. Fl-1846, inkixfet konspirazzjoni li wriet kif ir-reġina li kienet qed tmexxi kienet ippjanat li twaqqa’ lil Bir Narsingh Kunwar, mexxej militari li kien qed jikseb prominenza. Dan wassal għall-Massakru ta' Kot; konfronti armati bejn il-militar u uffiċjali leali lejn ir-reġina rriżultaw fl-eżekuzzjoni ta' mijiet ta' prinċpijiet u kapijiet madwar il-pajjiż. Bir Narsingh Kunwar ħareġ rebbieħ u waqqaf id-dinastija Rana, u sar magħruf bħala Jung Bahadur Rana. Ir-re spiċċa b’rwol simboliku biss, filwaqt li l-kariga ta' Prim Ministru saret waħda b'saħħitha u ereditarja. Ir-Rana kienu favur il-Brittaniċi b’mod sod u appoġġjawhom matul ir-Ribelljoni Indjana tal-1857 (u sussegwentement fiż-żewġ Gwerer Dinjija). Fl-1860, partijiet mir-reġjun tal-Punent ta' Terai ingħataw lin-Nepal mill-Brittaniċi bħala ġest ta' ħbiberija u rikonoxximent tal-assistenza militari pprovduta biex jinżamm il-kontroll Brittaniku fl-Indja matul ir-ribelljoni (żona magħrufa bħala *Naya Muluk*, jew "Pajjiż Ġdid"). Fl-1923, ir-Renju Unit u n-Nepal iffirmaw formalment ftehim ta' ħbiberija li ħa post it-Trattat ta' Sugauli tal-1816. Il-prattika Ħindu ta' Sati — fejn armla kienet tissagrifika ruħha fuq il-ħatab tal-funeral ta' żewġha — ġiet ipprojbita fl-1919, u l-iskjavitù ġiet abolita uffiċjalment fl-1924. ==== Monarkija Assoluta, Demokratizzazzjoni u Gwerra Ċivili (1951–2008) ==== [[File:Coat of arms of nepal in 1946.jpg|thumb|left|L-arma tar-Renju tan-Nepal (1946–1962)]] [[File:Coat of arms of Nepal (1962–2008).svg|thumb|L-arma tar-Renju tan-Nepal (1962–2008)]] Il-partit tal-Kungress tan-Nepal irnexxielu jwaqqa' l-gvern u jistabbilixxi demokrazija parlamentari. Wara għaxar snin ta' taqbid għall-poter bejn il-monarka u l-gvern, ir-Re Mahendra (li rrenja mill-1955 sal-1972) daħħal fis-seħħ sistema Panchayat "mingħajr partiti" biex tmexxi n-Nepal. Il-partiti politiċi ġew ipprojbiti, u l-politiċi ġew mitfugħa l-ħabs jew sfurzati fl-eżilju. Il-gvern Panchayat immodernizza l-pajjiż permezz ta' riformi u l-iżvilupp tal-infrastruttura, iżda fl-istess waqt illimita l-libertajiet u impona ċensura stretta. Fl-1990, ir-Re Birendra (li rrenja mill-1972 sal-2001) qabel ma' riformi kostituzzjonali u mal-istabbiliment ta' demokrazija b'diversi partiti. Fl-1996, il-Partit Maoista nieda kampanja vjolenti, brutali u mdemmija bil-għan li jissostitwixxi l-monarkija parlamentari b’dittatorjat Maoista. Dan wassal għall-Gwerra Ċivili twila tan-Nepal u għall-mewt ta' aktar minn 16,000 persuna. Wara l-mewt tar-Re Birendra u tal-Prinċep Ereditarju Dipendra f’massakru fil-palazz irjali mwettaq minn Dipendra stess, ħu r-Re Birendra, Gyanendra, wiret it-tron fl-2001 u sussegwentement ħa f’idejh setgħat eżekuttivi sħaħ bil-għan li jrażżan personalment ir-ribelljoni Maoista. === Repubblika === In-Nepal sar stat sekulari u, fit-28 ta' Mejju 2008, ġie ddikjarat repubblika federali, u b’hekk temm l-istatus tiegħu ta’ żmien twil bħala l-uniku renju Ħindu fid-dinja. Wara għaxar snin ta' instabbiltà u kunflitt intern li raw żewġ elezzjonijiet għall-Assemblea Kostitwenti, il-kostituzzjoni l-ġdida ġiet ippromulgata fl-20 ta' Settembru, 2015, u stabbiliet lin-Nepal bħala repubblika demokratika federali maqsuma f'seba' provinċji. Is-Sibt, 25 ta' April, 2015, seħħ it-terremot tan-Nepal (magħruf ukoll bħala t-terremot ta' Gorkha), li ħasad il-ħajja ta’ 8,962 persuna u kkawża korrimenti lil 21,952 oħra fin-Nepal, l-Indja, Ċina u l-Bangladexx. It-terremot seħħ fil-11:56 (ħin standard tan-Nepal) b'kobor ta' 7.8 jew 8.1 Mw u intensità massima fuq l-iskala Mercalli ta' X (Estrema). Dan ikkawża ħsara enormi fin-Nepal, partikolarment f’żoni bħal Kathmandu, u l-mod kif il-gvern immaniġġja s-sitwazzjoni dak iż-żmien kien fqir u inadegwat. Bejn Marzu u Ġunju tal-2025, f'Kathmandu saru diversi protesti favur il-monarkija, li kienu jappellaw għar-restawrazzjoni tal-eks Renju tan-Nepal bl-eks Re Gyanendra bħala l-kap tiegħu. [[File:2025 Nepalese Gen Z protesters infront of Bharatpur mahanagarpalika office.jpg|thumb|Dimostranti u rvellużi rrabjati f'Kathmandu waqt il-protesti tal-Ġenerazzjoni Z fin-Nepal fl-2025.]] Fid-19 ta' Frar, 2025 — jum ta' festa pubblika li tfakkar ir-rivoluzzjoni tal-1951 — Shah għamel diskors permezz ta' vidjow li fih tkellem dwar il-frustrazzjoni mifruxa fir-rigward tal-gvern komunista. Għalkemm ma talabx b’mod espliċitu r-restawrazzjoni tal-monarkija, l-enfasi tad-diskors fuq l-għaqda u s-sagrifiċċju ġiet interpretata minn uħud bħala ħjiel ta' possibbli qawmien mill-ġdid tal-monarkija. Fid-9 ta' Marzu 2025, eluf ta' sostenituri laqgħu lil Shah malli wasal Kathmandu. Kelliema għall-partit monarkista Rastriya Prajatantra Party stqarret li l-parteċipazzjoni kbira "turi l-frustrazzjoni tal-poplu bil-gvern attwali u t-tfittxija tiegħu għal alternattiva għas-sistema eżistenti." F’Settembru 2025, protesti mifruxa kontra l-projbizzjoni tal-midja soċjali u l-inugwaljanza ekonomika wasslu għal taqlib li ħalla għexieren ta' mejtin u midruba, ikkawża ħsara fil-Parlament u f’bini ieħor, u wassal għar-riżenja tal-Prim Ministru KP Sharma Oli, li ħarab minn Kathmandu u fittex kenn mal-armata tan-Nepal. Bi tweġiba għall-kriżi, l-armata ħadet il-kontroll tas-sigurtà nazzjonali u bdiet taħditiet mal-mexxejja tal-protesti, li għażlu lill-eks Prim Imħallef Sushila Karki bħala Prim Ministru interim. Fis-27 ta' Marzu, 2026, Balendra Shah ħa l-ġurament tal-ħatra bħala Prim Ministru tan-Nepal wara r-rebħa kbira tal-partit tiegħu, ir-Rastriya Swatantra Party (RSP), fl-elezzjonijiet ġenerali demokratiċi li saru f’dak ix-xahar ta' Marzu. == Ġeografija == [[File:Nepal topo en.jpg|thumb|Mappa topografika tan-Nepal]] In-Nepal għandu forma li tixbah bejn wieħed u ieħor lil dik ta' trapeżojd; huwa twil madwar 800 kilometru (500 mil) u wiesa’ 200 kilometru (120 mil), b'erja ta’ 147,516 km² (56,956 mil kwadru). Jinsab bejn il-latitudnijiet 26° u 31° Tramuntana u l-lonġitudnijiet 80° u 89° Lvant. Il-proċessi ġeoloġiċi li sawru lin-Nepal bdew 75 miljun sena ilu, meta l-pjanċa Indjana — li ​​dak iż-żmien kienet parti mis-superkontinent tan-Nofsinhar magħruf bħala Gondwana — bdiet tiċċaqlaq lejn il-Grigal, imbuttata mill-espansjoni tal-qiegħ tal-oċean fil-Lbiċ tagħha u, aktar tard, fin-Nofsinhar u fix-Xlokk tagħha. Fl-istess ħin, il-qoxra oċeanika vasta ta' Tethys, li kienet tinsab fil-Grigal, bdiet tiżżerżaq taħt il-pjanċa Ewrasjatika (proċess magħruf bħala subduzzjoni). Dawn iż-żewġ proċessi, imħaddma minn kurrenti ta' konvezzjoni fil-mantell tad-Dinja, ħolqu l-Oċean Indjan u wasslu biex il-qoxra kontinentali Indjana gradwalment tiżżerżaq taħt l-Ewrasja, u b'hekk għollew il-katina muntanjuża tal-Ħimalaja. [[File:Everest kalapatthar crop.jpg|thumb|left|Il-Muntanja Everest, l-ogħla quċċata fid-Dinja, tinsab fin-Nepal.]] Ostakli li kienu qed jogħlew imblukkaw il-kanali tax-xmajjar u ħolqu lagi kbar; dawn il-lagi kissru d-digi naturali tagħhom madwar 100,000 sena ilu, u b'hekk iffurmaw widien fertili fiż-żona tal-għoljiet tan-nofs, bħall-Wied ta' Kathmandu. Fir-reġjun tal-punent, ix-xmajjar—li kellhom qawwa wisq kbira biex jiġu mwaqqfa—ħaffru wħud mill-aktar widien dojoq u fondi (gorges) fid-dinja. Eżatt fin-nofsinhar tal-muntanji tal-Ħimalaja li kienu qed jogħlew, il-moviment tal-pjanċi tektoniċi ħoloq depressjoni vasta li malajr imtliet b'sediment miġjub mix-xmajjar, u b'hekk iffurmat dik li llum hija l-Pjanura Indo-Ganġetika. In-Nepal jinsab kważi kollu kemm hu f'din iż-żona ta' ħabta bejn il-pjanċi; huwa jokkupa s-sezzjoni ċentrali tal-ark tal-Ħimalaja—kważi terz tat-tul totali tal-katina muntanjuża li jlaħħaq l-2,400 km (1,500 mil)—bi strixxa żgħira tat-tarf tan-nofsinhar tiegħu testendi sal-Pjanura Indo-Ganġetika u b’żewġ distretti fil-majjistral li jilħqu l-Plateau tat-Tibet. In-Nepal huwa maqsum fi tliet żoni fiżjografiċi ewlenin magħrufa bħala Himal, Pahad u Terai. Il-Himal hija r-reġjun muntanjuż miksi bil-borra li jinsab fil-Katina tal-Ħimalaja l-Kbira; din tifforma l-parti tat-tramuntana tan-Nepal. Hawnhekk jinsabu l-ogħla quċċati fid-dinja, inkluż il-Muntanja Everest (magħrufa bħala Sagarmatha bin-Nepaliż), li tilħaq għoli ta' 8,848.86 metru (29,032 pied). Aktar minn 340 persuna tilfu ħajjithom fuq il-Muntanja Everest, u huwa stmat li madwar 200 katavru għadhom jinsabu fuq il-muntanja. Uħud minn dawn il-katavri, li ppreservaw tajjeb, saru punti ta' referenza rikonoxxibbli tul ir-rotot stabbiliti għat-tlugħ. Hemm seba’ muntanji oħra li jaqbżu t-8,000 metru fl-għoli li jinsabu fin-Nepal jew tul il-fruntiera tiegħu mat-Tibet: Lhotse, Makalu, Cho Oyu, Kangchenjunga, Dhaulagiri, Annapurna u Manaslu. Il-Pahad hija r-reġjun muntanjuż li ġeneralment ma jkollux kopertura tas-silġ. L-għoli tal-muntanji jvarja bejn 800 u 4,000 metru (2,600 sa 13,100 pied), bi tranżizzjoni minn klimi subtropikali f’altitudni taħt l-1,200 metru (3,900 pied) għal klimi alpini f’altitudni ’l fuq minn 3,600 metru (11,800 pied). Il-Katina tal-Ħimalaja Minuri (Lesser Himalayan Range), li tilħaq għoli ta' bejn 1,500 u 3,000 metru (4,900 sa 9,800 pied), tifforma l-konfini tan-Nofsinhar ta' dan ir-reġjun; fit-Tramuntana ta' din il-katina jalternaw widien tax-xmajjar subtropikali u għoljiet. Id-densità tal-popolazzjoni hija għolja fil-widien iżda ferm aktar baxxa f’altitudni ’l fuq minn 2,000 metru (6,600 pied), u baxxa ħafna ’l fuq minn 2,500 metru (8,200 pied), fejn kultant tinżel il-borra fix-xitwa. Il-pjanuri baxxi tan-Nofsinhar, jew it-Terai, li jmissu mal-Indja, jiffurmaw parti mit-tarf tat-Tramuntana tal-Pjanura Indo-Gangetika. It-Terai huwa reġjun ta' art baxxa li jinkludi xi ktajjen muntanjużi. Dawn il-pjanuri ġew iffurmati u huma alimentati minn tliet xmajjar ewlenin tal-Ħimalaja—il-Koshi, in-Narayani u l-Karnali—kif ukoll minn xmajjar iżgħar li joriġinaw taħt il-linja tal-borra permanenti. Dan ir-reġjun għandu klima li tvarja minn subtropikali għal tropikali. L-aktar katina muntanjuża esterna tal-għoljiet ta’ qabel il-muntanji l-kbar—magħrufa bħala l-Għoljiet Sivalik jew il-Katina Churia, li tilħaq għoli ta' bejn 700 u 1,000 metru (2,300 sa 3,280 pied)—timmarka l-konfini tal-Pjanura Gangetika. Widien wesgħin u baxxi, magħrufa bħala l-Widien tat-Terai Intern (*Bhitri Tarai Upatyaka*), jinsabu fit-Tramuntana ta' dawn l-għoljiet f’diversi postijiet. [[File:Koppen-Geiger Map v2 NPL 1991–2020.svg|thumb|Il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen għan-Nepal]] Il-Pjanċa Indjana tkompli timxi lejn it-tramuntana relattivament għall-Asja b'rata ta' madwar 50 mm (2.0 pulzieri) fis-sena. Dan jagħmel lin-Nepal żona suxxettibbli għat-terremoti, u terremoti perjodiċi b'konsegwenzi devastanti joħolqu ostaklu sinifikanti għall-iżvilupp. L-erożjoni fil-Himalayas hija sors ewlieni ta' sediment li jispiċċa fl-Oċean Indjan. B'mod partikolari, ix-Xmara Saptakoshi ġġorr kwantità enormi ta' ħama 'l barra min-Nepal iżda tesperjenza tnaqqis drastiku fil-gradjent malli tasal f'Bihar, u dan jikkawża għargħar qawwi u bidliet fil-kors tagħha; konsegwentement, hija magħrufa bħala d-"Dulur ta' Bihar." Kull sena, matul l-istaġun tal-monsun, għargħar qawwi u valangi jikkawżaw imwiet u mard, jeqirdu artijiet agrikoli, u jipparalizzaw l-infrastruttura tat-trasport tal-pajjiż. In-Nepal għandu ħames żoni klimatiċi li bejn wieħed u ieħor jikkorrispondu mal-elevazzjoni. Iż-żoni tropikali u subtropikali jinsabu taħt l-1,200 metru (3,900 pied); iż-żona moderata tinsab bejn l-1,200 u l-2,400 metru (3,900 u 7,900 pied); iż-żona kiesħa tinsab bejn l-2,400 u t-3,600 metru (7,900 u 11,800 pied); iż-żona subartika tinsab bejn it-3,600 u l-4,400 metru (11,800 u 14,400 pied); u ż-żona artika tinsab 'il fuq mill-4,400 metru (14,400 pied). In-Nepal jesperjenza ħames staġuni: is-sajf, il-monsun, il-ħarifa, ix-xitwa u r-rebbiegħa. Il-Himalayas jimblokkaw l-irjieħ kesħin mill-Asja Ċentrali matul ix-xitwa u jiffurmaw il-konfini tat-tramuntana għall-mudelli tal-irjieħ tal-monsun. Konfini totali tan-Nepal: 3,159 km. === Bijodiversità === [[File:Land cover map of Nepal using Landsat 30 m (2010) data.jpg|thumb|left|Din il-mappa tal-kopertura tal-art tan-Nepal, li tuża data minn Landsat b’riżoluzzjoni ta’ 30 metru (2010), turi li l-kopertura tal-foresti hija t-tip dominanti ta' kopertura tal-art fin-Nepal.]] In-Nepal għandu diversità ta' pjanti u annimali kbira b’mod sproporzjonat meta mqabbel mad-daqs tiegħu. Il-pajjiż kollu kemm hu jifforma l-parti tal-punent taż-żona ta' importanza kritika għall-bijodiversità tal-Ħimalaja tal-Lvant u jiftaħar b’diversità bijokulturali notevoli. Id-differenzi kbar fl-elevazzjoni li nsibu fin-Nepal — li ​​jvarjaw minn 60 metru ’l fuq mil-livell tal-baħar fil-pjanuri ta' Terai sa 8,848 metru fil-Muntanja Everest — iwasslu għal varjetà ta' bijomi. In-Nepal tal-Lvant huwa aktar sinjur fil-bijodiversità minħabba preċipitazzjoni ogħla meta mqabbel mar-reġjuni tal-punent, fejn kundizzjonijiet ta' deżert artiku huma aktar komuni f’elevazzjonijiet ogħla. In-Nepal jospita 4.0% tal-ispeċi kollha tal-mammiferi, 8.9% tal-ispeċi tal-għasafar, 1.0% tal-ispeċi tar-rettili, 2.5% tal-ispeċi tal-anfibji, 1.9% tal-ispeċi tal-ħut, 3.7% tal-ispeċi tal-friefet, 0.5% tal-ispeċi tal-kamlijiet (moths), u 0.4% tal-ispeċi tal-brimb. Permezz tal-35 tip ta’ foresta u l-118-il ekosistema tiegħu, in-Nepal jipprovdi ħabitat għal 2% tal-ispeċi ta' pjanti bil-fjuri, 3% tal-pteridofiti, u 6% tal-brijofiti. [[File:Indian rhinoceros (Rhinoceros unicornis) 4.jpg|thumb|Ir-rinoċeront Indjan jgħix fil-mergħat sottotropikali tal-pjanuri ta' Terai.]] Il-kopertura tal-foresti fin-Nepal testendi għal 59,624 km² (23,021 mil kwadru)—jiġifieri 40.36% tal-erja totali tal-art tal-pajjiż—b'4.38% oħra tikkonsisti f'art miksija bl-arbuxxelli, u b’hekk l-erja totali relatata mal-foresti tilħaq l-44.74%; dan jirrappreżenta żieda ta' 5% mill-bidu tal-millennju ’l hawn. Fl-2019, il-pajjiż irreġistra punteġġ medju ta' 7.23/10 fl-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti (Forest Landscape Integrity Index), u kklassifika fil-45 post minn fost 172 pajjiż madwar id-dinja. Fil-pjanuri tan-nofsinhar, l-ekoreġjun tas-savanna u l-mergħat ta' Terai-Duar jinkludi wħud mill-itwal ħaxix fid-dinja, flimkien ma' foresti tas-siġar Sal, foresti tropikali dejjem ħodor, u foresti tropikali tax-xmajjar b'siġar li jitilfu l-weraq. Fl-għoljiet l-aktar baxxi (700 m – 2,000 m), huma komuni foresti mħallta subtropikali u temperati btsiġar li jitilfu l-weraq—li jinkludu prinċipalment is-siġar Sal (f’altitudnijiet aktar baxxi), Chilaune u Katus—kif ukoll foresti subtropikali tal-arżnu ddominati mill-arżnu Chir. L-għoljiet ta’ altitudni medja (2,000 m – 3,000 m) huma ddominati mis-siġar tal-ballut u r-rododendru. Foresti koniferi subalpini jkopru ż-żona bejn it-3,000 m u t-3,500 m, u huma ddominati mill-ballut (partikolarment fil-punent), iż-żnuber tal-Ħimalaja tal-Lvant, l-arżnu tal-Ħimalaja u l-hemlock tal-Ħimalaja; ir-rododendru huwa wkoll komuni. F’altitudnijiet ogħla minn 3,500 m fil-punent u 4,000 m fil-lvant, is-siġar koniferi jagħtu lok għal artijiet bl-arbuxxelli u mergħat alpini ddominati mir-rododendru. Fost is-siġar notevoli nsibu l-*Azadirachta indica* (neem)—li għandha proprjetajiet astringenti u tintuża ħafna fil-mediċina tradizzjonali tal-ħxejjex—u l-*Ficus religiosa* (peepal), siġra li tidher fuq siġilli antiki minn Mohenjo-daro u li taħtha, skont il-kanonku Pali, Gautama Buddha kiseb l-illuminazzjoni. Il-biċċa l-kbira tal-foresti subtropikali ta' siġar b'weraq wiesa' u dejjem ħodor fir-reġjun t’isfel tal-Ħimalaja joriġinaw mill-flora tal-perjodu Terzjarju tat-Tethys. Hekk kif il-pjanċa Indjana ħabtet mal-Ewrażja—proċess li fforma u għolla l-katina muntanjuża tal-Ħimalaja—il-flora Mediterranja ta' żoni aridi u semi-aridi ġiet imbuttata ’l fuq u adattat ruħha għall-klima aktar alpina matul l-40 sa 50 miljun sena ta' wara. Iż-żona ta' bijodiversità rikka tal-Ħimalaja kienet sit ta' skambju u taħlit kbir bejn speċi Indjani u Ewrażjatiċi matul il-perjodu Neoġeniku. Speċi waħda ta' mammiferu (il-ġurdien tal-għelieqi tal-Ħimalaja), żewġ speċi ta' għasafar u rettili, disa' speċi ta' anfibji, tmienja ta' ħut u 29 speċi ta' farfett huma endemiċi għan-Nepal. [[File:Lophophorus impejanus Zoo DU 2.jpg|thumb|left|Il-Monal tal-Ħimalaja (Danphe), l-għasfur nazzjonali tan-Nepal, ibejjet fl-għoli tal-Ħimalaja.]] In-Nepal huwa dar għal 107 speċi li l-IUCN ikklassifikat bħala mhedda: 88 speċi ta' annimali, 18-il speċi ta' pjanti, u speċi waħda mill-grupp tal-fungi jew protisti. Dawn jinkludu speċi fil-periklu ta' estinzjoni bħat-tigra tal-Bengal, il-panda l-aħmar, l-iljunfant tal-Asja, iċ-ċerva tal-musk tal-Ħimalaja, il-buflu tal-ilma selvaġġ u d-delfin tax-xmajjar tal-Asja t’Isfel, kif ukoll speċi li jinsabu f’periklu kritiku ta' estinzjoni bħall-gharial, il-Bengal florican u l-vultur b’dahru abjad (white-rumped vulture) — dan tal-aħħar wasal fix-xifer tal-estinzjoni wara li kiel karkassi ta' bhejjem li kienu ġew ikkurati bid-diclofenac. L-indħil tal-bniedem fl-ambjent naturali, li kien mifrux u devastanti mil-lat ekoloġiku matul l-aħħar deċennji, poġġa lill-ħajja selvaġġa tan-Nepal f'periklu kritiku. Bi tweġiba għal dan, is-sistema ta' parks nazzjonali u żoni protetti — li ​​kienet ġiet stabbilita għall-ewwel darba fl-1973 bl-approvazzjoni tal-Att dwar il-Parks Nazzjonali u l-Konservazzjoni tal-Ħajja Selvaġġa — ġiet estiża b'mod sinifikanti. Il-ħolqien ta' "ristoranti għall-vulturi," flimkien mal-projbizzjoni tal-użu veterinarju tad-diclofenac, wasslu għal żieda fin-numru ta' vulturi b'dahru abjad. Il-programm tal-forestrija komunitarja—li ra lil terz tal-popolazzjoni tal-pajjiż tipparteċipa direttament fil-ġestjoni ta' kwart tal-erja totali tal-foresti—saħħaħ l-ekonomiji lokali filwaqt li naqqas il-kunflitti bejn il-bnedmin u l-annimali selvaġġi. Il-programmi tat-tgħammir, flimkien ma' rondi militari megħjuna mill-komunità u miżuri stretti kontra l-kaċċa illegali u l-kuntrabandu, irnexxielhom prattikament jeliminaw il-kaċċa illegali tat-tigri u l-iljunfanti li jinsabu f’periklu kritiku ta' estinzjoni, kif ukoll tar-rinoċeronti li huma vulnerabbli (fost oħrajn), u dan wassal għal tkabbir kostanti fil-popolazzjoni tagħhom. In-Nepal jiftaħar b'għaxar parks nazzjonali, tliet riżervi għall-annimali selvaġġi, riżerva waħda għall-kaċċa, tliet żoni ta' konservazzjoni u ħdax-il żona ta' lqugħ (buffer zones)—li jkopru erja totali ta' 28,959.67 km² (11,181.39 mil kwadru), jew 19.67% tal-erja totali tal-art—filwaqt li għaxar artijiet mistagħdra huma rreġistrati taħt il-Konvenzjoni ta' Ramsar. In-Nepal kien ikklassifikat b’mod konsistenti fost l-aktar pajjiżi mniġġsa fid-dinja. == Gvern u politika == === Politika === [[File:Rt. Honourable Prime Minister Balendra Shah.jpg|thumb|Balen Shah,]] In-Nepal huwa repubblika parlamentari b'sistema ta' bosta partiti. === Il-Gvern === [[File:|thumb|]] [[File:|thumb|left|]] [[File:|thumb|]] In-Nepal huwa mmexxi skont il-Kostituzzjoni tan-Nepal. Din tiddefinixxi lin-Nepal bħala pajjiż b'karatteristiċi multi-etniċi, multilingwi, multireliġjużi u multikulturali, bl-aspirazzjonijiet komuni ta' nies li jgħixu f’reġjuni ġeografiċi diversi, li huma impenjati lejn u magħqudin b'rabta ta' lealtà lejn l-indipendenza nazzjonali, l-integrità territorjali, l-interess nazzjonali u l-prosperità tan-Nepal. Il-Gvern tan-Nepal jikkonsisti fi tliet fergħat: <gallery> File:Kathmandu-35.JPG|Singha Durbar File:Supreme Court of Nepal 01.jpg|Qorti Suprema File:Nepalese Constituent Assembly Building.jpg|Il-Parlament </gallery> * Fergħa Eżekuttiva: Il-forma ta' gvern hija sistema parlamentari federali, demokratika-repubblikana, b'sistema ta' bosta partiti u kompetittiva, ibbażata fuq maġġoranza sempliċi. Il-President jaħtar lill-mexxej tal-partit politiku li jkollu l-maġġoranza fil-Kamra tar-Rappreżentanti bħala Prim Ministru; din il-persuna tifforma l-Kunsill tal-Ministri, li jeżerċita l-poter eżekuttiv. * Leġiżlatura: Il-korp leġiżlattiv tan-Nepal, magħruf bħala l-Parlament Federali, jikkonsisti fil-Kamra tar-Rappreżentanti u fl-Assemblea Nazzjonali. Il-Kamra tar-Rappreżentanti tikkonsisti f’275 membru elett permezz ta’ sistema elettorali mħallta u sservi mandat ta' ħames snin. L-Assemblea Nazzjonali, magħmula minn 59 membru elett minn kulleġġi elettorali provinċjali, hija kamra permanenti; terz tal-membri tagħha jiġu eletti kull sentejn għal mandat ta' sitt snin. * Ġudikatura: In-Nepal għandu sistema ġudizzjarja indipendenti u bi tliet livelli li tikkonsisti fil-Qorti Suprema — l-ogħla qorti tal-pajjiż, ippreseduta mill-Prim Imħallef — seba' Qrati Għoljin (waħda f’kull provinċja, li jservu bħala l-ogħla qorti fil-livell provinċjali), u 77 qorti distrettwali (waħda f'kull distrett). Il-kunsilli muniċipali jistgħu jwaqqfu korpi ġudizzjarji lokali biex isolvu tilwim u joħorġu deċiżjonijiet mhux vinkolanti f’każijiet li ma jinvolvux reati punibbli. L-azzjonijiet u l-proċeduri ta' dawn il-korpi ġudizzjarji lokali jistgħu jiġu ggwidati u annullati mill-qrati distrettwali. === Diviżjonijiet amministrattivi (Provinċji) === [[File:Nepal adm location map.svg|thumb|Diviżjonijiet amministrattivi (Provinċji)]] In-Nepal huwa repubblika federali magħmula minn seba' provinċji. Kull provinċja tikkonsisti f'għadd ta' distretti li jvarja bejn 8 u 14. Id-distretti, min-naħa tagħhom, jinkludu unitajiet lokali magħrufa bħala muniċipalitajiet urbani u rurali. B'kollox hemm 753 unità lokali, inklużi 6 muniċipalitajiet metropolitani, 11-il muniċipalità sub-metropolitana u 276 muniċipalità — li ​​jammontaw għal total ta' 293 muniċipalità urbana — flimkien ma' 460 muniċipalità rurali. Kull unità lokali hija magħmula minn diviżjonijiet lokali (magħrufa bħala *wards*); b'kollox hemm 6,743 minn dawn id-diviżjonijiet. L-awtoritajiet lokali għandhom setgħat eżekuttivi u leġiżlattivi, kif ukoll setgħat ġudizzjarji limitati fi ħdan il-ġurisdizzjoni lokali tagħhom. Il-provinċji joperaw taħt sistema parlamentari ta' kamra waħda (unikamerali) skont il-mudell ta' Westminster. L-awtoritajiet lokali u provinċjali jeżerċitaw ċerti setgħat esklussivi, filwaqt li jaqsmu oħrajn mal-gvern provinċjali jew federali. Il-Kumitat ta' Koordinazzjoni tad-Distrett — korp magħmul mill-uffiċjali eletti kollha mill-awtoritajiet lokali tad-distrett — għandu rwol limitat ħafna. === Liġijiet u l-infurzar tal-liġi === [[File:Traffic-controllers - Kathmandu, Nepal - panoramio.jpg|thumb|Uffiċjali tal-pulizija tat-traffiku jidderieġu t-traffiku manwalment fit-toroq u fl-intersezzjonijiet l-aktar traffikużi.]] Il-Kostituzzjoni tan-Nepal hija l-liġi suprema tal-pajjiż, u kwalunkwe liġi oħra li tikkontradixxiha hija awtomatikament invalida sal-punt ta' dik il-kontradizzjoni. Dispożizzjonijiet legali speċifiċi huma kkodifikati fil-Kodiċi Ċivili u l-Kodiċi Penali, akkumpanjati mill-Kodiċi tal-Proċedura Ċivili u l-Kodiċi tal-Proċedura Kriminali, rispettivament. Il-Qorti Suprema hija l-awtorità aħħarija dwar l-interpretazzjoni legali u tista' tordna lill-Parlament biex jemenda jew jippromulga liġijiet ġodda kif meħtieġ. Il-piena tal-mewt ġiet abolita. Il-liġi tirrikonoxxi l-istupru fiż-żwieġ u tappoġġja d-dritt għall-abort; madankollu, ġew introdotti restrizzjonijiet minħabba żieda fl-abort selettiv għas-sess. In-Nepal huwa firmatarju tal-Konvenzjoni ta' Ġinevra, trattati li jipprojbixxu armi bijoloġiċi, kimiċi u nukleari, il-Konvenzjonijiet Fundamentali tal-Organizzazzjoni Internazzjonali tax-Xogħol, it-Trattat dwar in-Nonproliferazzjoni tal-Armi Nukleari, u l-Ftehim ta' Pariġi dwar it-tibdil fil-klima. Ċerti dispożizzjonijiet legali, iffurmati minn sensittivitajiet soċjoekonomiċi, kulturali u reliġjużi, jibqgħu diskriminatorji. Teżisti diskriminazzjoni bbażata fuq is-sess kontra ċittadini barranin miżżewġin ma’ ċittadini Nepaliżi. Il-linjaġġ patern ta’ persuna huwa vvalutat u meħtieġ f'dokumenti legali. Ħafna liġijiet jibqgħu mhux infurzati fil-prattika. === Militari u intelligence === [[File:Kukri, karda & chakmak.jpg|thumb|Is-sikkina b'użi multipli Kukri (hawn fuq) hija l-arma distintiva tal-forzi armati tan-Nepal u tintuża mill-Gurkhas, mill-Armata tan-Nepal, mill-pulizija u saħansitra mill-gwardji tas-sigurtà.]] Il-President huwa l-kmandant suprem tal-Armata tan-Nepal; l-amministrazzjoni ta' kuljum tagħha titmexxa mill-Ministeru tad-Difiża. L-infiq militari fl-2018 kien ta' $398.5 miljun, li jammonta għal madwar 1.4% tal-Prodott Domestiku Gross (PDG). L-Armata tan-Nepal — forza magħmula kważi esklussivament minn infanterija fuq l-art — għandha inqas minn 100,000 membru; ir-reklutaġġ isir fuq bażi volontarja. Hija għandha ftit inġenji tal-ajru — prinċipalment ħelikopters — li ​​jintużaw l-aktar għat-trasport, għall-għassa, u għal operazzjonijiet ta' tfittxija u salvataġġ. Id-Direttorat tal-Intelligence Militari fi ħdan l-Armata tan-Nepal iservi bħala l-aġenzija tal-intelligence militari, filwaqt li d-Dipartiment tal-Investigazzjoni Nazzjonali, responsabbli għall-ġbir ta' intelligence domestika u internazzjonali, jopera b'mod indipendenti. L-Armata tan-Nepal tintuża primarjament għas-sigurtà ta' rutina ta' infrastruttura u riżorsi kritiċi, għal rondi kontra l-kaċċa illegali fil-parks nazzjonali, għal operazzjonijiet kontra l-insurġenza, u għal missjonijiet ta' tfittxija u salvataġġ waqt diżastri naturali; hija twettaq ukoll proġetti kbar ta' kostruzzjoni. M'hemm l-ebda politika diskriminatorja fir-rigward tar-reklutaġġ fl-armata, iżda l-forza hija ddominata minn irġiel li ġejjin mill-kasti tal-gwerriera tal-elite Pahari. == Ekonomija == In-Nepal huwa wieħed mill-pajjiżi l-inqas żviluppati; jikklassifika fil-165 post fid-dinja f’termini ta’ PDG nominali per capita u fil-162 post f'termini ta' PDG per capita bbażat fuq il-parità tal-kapaċità tal-akkwist (PPP). Fl-2019, il-prodott domestiku gross (PDG) tan-Nepal kien jammonta għal $34.186 biljun. In-Nepal dejjem kien ikklassifikat fost l-ifqar pajjiżi fid-dinja. Ilu membru tad-WTO mit-23 ta' April 2004. Il-forza tax-xogħol tan-Nepal, li tikkonsisti fi 16.8 miljun ħaddiem, hija s-37 l-akbar waħda fid-dinja. Is-settur primarju jammonta għal 27.59% tal-PDG, is-settur sekondarju għal 14.6%, u s-settur terzjarju għal 57.81%. Ir-rimessi — li ​​fl-2018 ammontaw għal total ta' US$8.1 biljun (id-dsatax-il l-akbar ammont globalment u 28.0% tal-PDG) — ġew kontribwiti lill-ekonomija minn mijiet ta' eluf ta' ħaddiema, prinċipalment fil-Malasja u fil-Lvant Nofsani; kważi kollha kemm huma kienu ħaddiema bla ħiliet speċifiċi. Il-prodotti agrikoli ewlenin jinkludu ċ-ċereali (xgħir, qamħirrum, millieġ, ross u qamħ), żrieragħ taż-żejt, patata, legumi, kannamieli taz-zokkor, ġuta, tabakk, ħalib u laħam tal-buflu tal-ilma. L-industriji ewlenin jinkludu t-turiżmu, it-twapet, it-tessuti, is-sigaretti, is-siment u l-briks, kif ukoll impjanti fuq skala żgħira għall-ipproċessar tar-ross, il-ġuta, iz-zokkor u ż-żrieragħ taż-żejt. Il-kummerċ internazzjonali tan-Nepal espanda b’mod sinifikanti fl-1951 bl-istabbiliment tad-demokrazija; il-liberalizzazzjoni bdiet fl-1985 u aċċellerat wara l-1990. Fis-sena fiskali 2016/17, il-kummerċ barrani tan-Nepal ammonta għal 1.06 triljun rupja — żieda ta' tlieta u għoxrin darba meta mqabbel mal-45.6 biljun rupja rreġistrati fl-1990/91. Aktar minn 60% tal-kummerċ tan-Nepal isir mal-Indja. L-esportazzjonijiet ewlenin jinkludu ħwejjeġ lesti, twapet, legumi, artiġjanat, ġilda, ħxejjex aromatiċi mediċinali u prodotti tal-karta, li flimkien jammontaw għal 90% tat-total. L-importazzjonijiet ewlenin jinkludu diversi oġġetti lesti u nofshom lesti, materja prima, makkinarju u tagħmir, fertilizzanti kimiċi, apparat elettriku u elettroniku, prodotti tal-petroleum, deheb u ħwejjeġ lesti. Ir-rata tal-inflazzjoni kienet ta’ 4.5% fl-2019. Id-dħul per capita huwa ta' $1,004. Id-distribuzzjoni tal-ġid fost in-Nepali hija simili għal dik ta’ ħafna pajjiżi żviluppati u dawk li qed jiżviluppaw: l-aktar 10% sinjuri tal-familji jikkontrollaw 39.1% tal-ġid nazzjonali, filwaqt li l-aktar 10% foqra jikkontrollaw biss 2.6%. L-Unjoni Ewropea (UE) (46.13%), l-Istati Uniti (17.4%) u l-Ġermanja (7.1%) huma l-imsieħba ewlenin tagħha fl-esportazzjoni; dawn prinċipalment jixtru ħwejjeġ lesti (RMG) min-Nepal. L-imsieħba tan-Nepal fl-importazzjoni jinkludu lill-Indja (47.5%), lill-Emirati Għarab Magħquda (11.2%), lill-Għarabja Sawdija (4.9%) u lil Singapore (4%). === Turiżmu === [[File:USAID Measuring Impact Conservation Enterprise Retrospective (Nepal; National Trust for Nature Conservation) (26428623908).jpg|thumb|Turisti josservaw rinoċeronte mill-perspettiva ta' iljunfant Ażjatiku fil-Park Nazzjonali ta' Chitwan.]] It-turiżmu huwa wieħed mill-akbar industriji tan-Nepal u dik li qed tikber bl-aktar mod mgħaġġel; jimpjega aktar minn miljun ruħ u jikkontribwixxi 7.9% tal-Prodott Domestiku Gross (PDG) totali. In-numru ta' viżitaturi internazzjonali qabeż il-miljun għall-ewwel darba fl-2018 (esklużi t-turisti Indjani li jaslu bl-art). In-Nepal jattira madwar 6% tal-viżitaturi li jżuru l-Asja t’Isfel, għalkemm dawn jonfqu ferm inqas bħala medja, u b'hekk in-Nepal jiġġenera 1.7% tad-dħul totali. Fost id-destinazzjonijiet ewlenin insibu lil Pokhara, ir-rotta tal-mixi (trekking) ta' Annapurna, u erba’ siti elenkati fil-Wirt Dinji tal-UNESCO: Lumbini, il-Park Nazzjonali ta' Sagarmatha (fejn jinsab il-Muntanja Everest), is-seba' siti fil-Wied ta' Kathmandu li huma elenkati kollettivament bħala entrata waħda, u l-Park Nazzjonali ta' Chitwan. Il-biċċa l-kbira tad-dħul tan-Nepal mill-muntanjiżmu ġej mill-Muntanja Everest. In-Nepal fetaħ uffiċjalment għall-Punentin fl-1951 u sar destinazzjoni popolari fi tmiem ir-"rotta tal-hippies" matul is-snin sittin u sebgħin. Għalkemm l-industrija — li ​​sofriet matul il-gwerra ċivili tad-disgħinijiet — minn dak iż-żmien irkuprat, tiffaċċja sfidi ta' tkabbir minħabba nuqqas ta' faċilitajiet adattati għal turiżmu ta’ livell għoli (kwistjoni magħrufa bħala l-"konġestjoni fl-infrastruttura"), problemi dejjem akbar għal Nepal Airlines, u l-iżvilupp u l-kummerċjalizzazzjoni limitati ta’ ċerti destinazzjonijiet. It-turiżmu tat-tip *homestay* — fejn turisti interessati fil-kultura u fl-ekoturiżmu joqogħdu bħala mistednin li jħallsu fi djar ta' komunitajiet indiġeni — kiseb ċertu suċċess. It-Tempju ta' Pashupatinath f’Kathmandu huwa kumpless ewlieni ta' tempji Ħindu li jinsab max-xtut tax-Xmara Bagmati. Is-sit jinkludi l-Pashupati Aryaghat, sensiela ta' pjattaformi ddedikati għall-kremazzjoni ta' katavri fil-miftuħ. Dawn il-kremazzjonijiet isiru fil-pubbliku, u ż-żona tattira numru sinifikanti ta' turisti internazzjonali. Minħabba l-istands fil-viċin li jbigħu xorb u ikel ħafif, huwa komuni li tara turisti jikkunsmaw dawn l-oġġetti waqt li jaraw lin-nies tal-post li jkunu qed jesprimu l-luttu tagħhom. == Infrastruttura == === Enerġija === [[File:Kaligandaki A HPS Tailrace Channel.jpg|thumb|Id-diga idroelettrika ta' Middle Marsyangdi. In-Nepal għandu potenzjal sinifikanti għall-ġenerazzjoni tal-enerġija idroelettrika, li biħsiebu jesporta lejn l-Asja t'Isfel kollha.]] Il-biċċa l-kbira tal-enerġija tan-Nepal ġejja mill-bijomassa (80%) u minn fjuwils fossili importati (16%). Il-maġġoranza tal-konsum finali tal-enerġija sseħħ fis-settur domestiku (84%), segwit mit-trasport (7%) u l-industrija (6%); is-setturi tat-trasport u dawk industrijali kibru b'rata mgħaġġla f'dawn l-aħħar snin. Minbarra xi depożiti tal-linjite, in-Nepal m'għandu l-ebda riżerva magħrufa ta' żejt, gass jew faħam. Il-fjuwils fossili kummerċjali kollha (prinċipalment iż-żejt, il-LPG u l-faħam) huma importati, bi spiża ekwivalenti għal 129% tad-dħul totali tal-pajjiż mill-esportazzjoni. Madwar 1% biss tal-ħtiġijiet tal-enerġija huma sodisfatti bl-elettriku. In-natura permanenti tax-xmajjar tan-Nepal u t-topografija wieqfa tal-pajjiż jipprovdu kundizzjonijiet ideali għall-iżvilupp ta' proġetti idroelettriċi. L-istimi jindikaw li l-potenzjal idroelettriku ekonomikament vijabbli tan-Nepal huwa ta' madwar 42,000 MW. In-Nepal irnexxielu jisfrutta biss madwar 1,100 MW. Peress li l-biċċa l-kbira tal-enerġija tiġi ġġenerata minn impjanti tat-tip "run-of-the-river" (ROR), il-produzzjoni attwali tkun ħafna aktar baxxa matul ix-xhur xotti tax-xitwa — meta d-domanda massima tista' tilħaq l-1,200 MW — u dan iġiegħel lin-Nepal jimporta sa 650 MW mill-Indja biex jissodisfa d-domanda. Proġetti idroelettriċi ewlenin qed jiffaċċjaw dewmien u intoppi. Ir-rata ta' elettrifikazzjoni tan-Nepal (76%) hija komparabbli ma' dik ta' pajjiżi oħra fir-reġjun, iżda teżisti disparità sinifikanti bejn iż-żoni rurali (72%) u dawk urbani (97%). Il-prestazzjoni tas-settur tal-enerġija għadha mhix sodisfaċenti minħabba tariffi għoljin, telf sostanzjali fis-sistema, spejjeż għoljin ta' ġenerazzjoni, spejjeż ġenerali għoljin, persunal żejjed u domanda domestika baxxa. === Trasport === In-Nepal jibqa' iżolat mir-rotot ewlenin tat-trasport globali fuq l-art, fl-ajru u bil-baħar, għalkemm is-settur tal-avjazzjoni fil-pajjiż jinsab f'qagħda aħjar; dan jiftaħar b’47 ajruport — li ​​11 minnhom għandhom runways pavimentati — u jara volum sinifikanti ta' traffiku u titjiriet frekwenti. It-terren imħarbat u muntanjuż li jkopri ż-żewġ terzi tat-tramuntana tal-pajjiż għamel il-kostruzzjoni ta' toroq u infrastruttura oħra biċċa xogħol diffiċli u għalja. Sal-2016, kien hemm ftit aktar minn 11,890 km (7,388 mil) ta' toroq pavimentati, 16,100 km (10,004 mil) ta' toroq mhux pavimentati, u 59 km (37 mil) biss ta' linji ferrovjarji fin-nofsinhar. Iċ-ċentri amministrattivi tad-distretti kollha (bl-eċċezzjonita' Simikot) kienu konnessi man-netwerk tat-toroq. Il-biċċa l-kbira tat-toroq rurali ma jkunux jistgħu jintużaw matul l-istaġun tax-xita, u anke t-toroq ewlenin nazzjonali spiss jispiċċaw ma jistgħux jintużaw. In-Nepal jiddependi kważi għalkollox fuq nazzjonijiet barranin, bħall-Ġappun, għall-kostruzzjoni, il-manutenzjoni u l-espansjoni tan-netwerk tat-toroq tiegħu. Il-linja tal-ajru nazzjonali, Nepal Airlines, tinsab f’qagħda ħażina minħabba amministrazzjoni ħażina u korruzzjoni, u tpoġġiet fil-lista s-sewda tal-UE. Fuq livell domestiku, l-istat sottożviluppat tan-netwerk tat-toroq ixekkel l-aċċess għas-swieq, l-iskejjel u l-kliniċi tas-saħħa. === Komunikazzjoni === Skont ir-rapport MIS ta' Awwissu 2019 tal-Awtorità tat-Telekomunikazzjoni tan-Nepal, ir-rata ta' abbonament għas-servizzi tat-telefonija bil-vuċi kienet tammonta għal 2.70% tal-popolazzjoni totali għal-linji fissi u 138.59% għall-mowbajls; 98% tat-telefonija bil-vuċi kollha saret permezz tal-mowbajls. Bl-istess mod, filwaqt li huwa stmat li 14.52% kellhom aċċess għall-broadband fiss, 52.71% oħra aċċessaw l-Internet permezz ta' abbonamenti tad-data mobbli — b’kważi 15-il miljun minnhom jużaw it-teknoloġija 3G jew ogħla. Is-suq tal-vuċi u l-broadband mobbli kien iddominat minn żewġ kumpaniji tat-telekomunikazzjoni: Nepal Telecom, li hija proprjetà tal-istat (55%), u l-kumpanija multinazzjonali privata Ncell (40%). Fir-rigward tal-ishma tas-suq ta' 21% miżmuma mill-broadband fiss, Nepal Telecom kienet tammonta għal madwar 25%, bil-bqija mqassma fost fornituri privati ​​tas-servizz tal-Internet. Għalkemm teżisti disparità sinifikanti fir-rati ta' penetrazzjoni bejn iż-żoni rurali u dawk urbani, is-servizz mobbli laħaq 75 distrett madwar il-pajjiż — u b’hekk kopra 90% tat-territorju — u l-aċċess għall-broadband mistenni jilħaq 90% tal-popolazzjoni. === Midja === Sal-2019, l-istat kien jopera tliet stazzjonijiet tat-televiżjoni, kif ukoll stazzjonijiet tar-radju nazzjonali u reġjonali. Hemm 117-il stazzjon tat-televiżjoni privat u 736 stazzjon tar-radju FM liċenzjat, li minnhom tal-inqas 314 huma stazzjonijiet tar-radju tal-komunità. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-perċentwal ta' unitajiet domestiċi li kellhom radju kien ta' 50.82%; televiżjoni, 36.45%; televiżjoni bil-kejbil, 19.33%; u kompjuter, 7.28%. Skont il-klassifikazzjoni tal-Kunsill tal-Istampa tan-Nepal tal-2017, għaxar gazzetti nazzjonali ta' kuljum u ta' kull ġimgħa — minn fost 833 pubblikazzjoni li jipproduċu kontenut oriġinali — huma kklassifikati fil-Kategorija A+. Fl-2019, l-organizzazzjoni Reporters Without Borders ikklassifikat lin-Nepal fil-106 post fid-dinja f’dak li għandu x'jaqsam mal-libertà tal-istampa. == Data demografika == [[File:Ethnicities and Castes Nepal.png|thumb|Gruppi etniċi u kasti fid-distretti tan-Nepal]] Iċ-ċittadini tan-Nepal huma magħrufa bħala Nepali. In-Nepali huma dixxendenti ta' tliet mewġiet migratorji ewlenin li oriġinaw mill-Indja, mit-Tibet u—permezz ta' Assam—mit-tramuntana tal-Burma u minn Yunnan. Fost l-ewwel abitanti kien hemm il-Kirat tar-reġjun tal-Lvant, in-Newar tal-Wied ta' Kathmandu, it-Tharu indiġeni tal-pjanuri ta' Terai, u l-poplu Khas Pahari tal-għoljiet fil-Punent imbiegħed. Minkejja l-migrazzjoni ta' parti sinifikanti tal-popolazzjoni lejn Terai fi żminijiet reċenti, il-maġġoranza tan-Nepali għadhom jgħixu fl-artijiet għoljin ċentrali, filwaqt li l-muntanji tat-Tramuntana huma ftit popolati. [[File:Magar Culture.jpg|thumb|Koppja Magar]] In-Nepal huwa pajjiż multikulturali u multietniku, dar għal 125 grupp etniku distint li jitkellmu 123 lingwa materna differenti u jipprattikaw diversi reliġjonijiet indiġeni u tradizzjonali flimkien mal-Induiżmu, il-Buddiżmu, l-Iżlam u l-Kristjaneżmu. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-popolazzjoni tan-Nepal kienet tammonta għal 26.5 miljun—kważi tliet darbiet id-disa' miljuni rreġistrati fl-1950. Bejn l-2001 u l-2011, id-daqs medju tal-familja naqas minn 5.44 għal 4.9. Iċ-ċensiment irreġistra wkoll madwar 1.9 miljun persuna bħala "assenti"—żieda ta' aktar minn miljun mill-2001—bil-maġġoranza jkunu ħaddiema rġiel impjegati barra mill-pajjiż. Din ix-xejra kienet marbuta ma' tnaqqis fil-proporzjon bejn is-sessi minn 99.8 fl-2001 għal 94.2. Ir-rata annwali tat-tkabbir tal-popolazzjoni kienet ta' 1.35% bejn l-2001 u l-2011, tnaqqis mill-medja ta' 2.25% bejn l-1961 u l-2001; dan it-tnaqqis huwa attribwit ukoll għall-popolazzjoni assenti. In-Nepal jikklassifika fost l-għaxar pajjiżi l-inqas urbanizzati fid-dinja, iżda fl-istess ħin għandu waħda mill-ogħla rati ta' urbanizzazzjoni globalment (ibbażat fuq dejta tal-2014). Huwa stmat li 18.3% tal-popolazzjoni kienet tgħix f’żoni urbani. Ir-rati ta' urbanizzazzjoni huma għoljin fit-Terai, fil-widien Doon tal-Inner Terai, u fil-widien tal-Middle Hills, iżda baxxi fil-Ħimalaja. Bl-istess mod, ir-rata hija ogħla fiċ-ċentru u fil-lvant tan-Nepal meta mqabbla mal-punent. Il-belt kapitali, Kathmandu—magħrufa bħala l-"Belt tat-Tempji"—hija l-akbar belt tal-pajjiż u ċ-ċentru kulturali u ekonomiku tiegħu. Bliet ewlenin oħra fin-Nepal jinkludu Pokhara, Biratnagar, Lalitpur, Bharatpur, Birgunj, Dharan, Hetauda u Nepalgunj. Il-konġestjoni, it-tniġġis u n-nuqqas ta' ilma tax-xorb huma wħud mill-problemi ewlenin li qed jiffaċċjaw bliet li qed jikbru malajr, speċjalment il-Wied ta' Kathmandu. === Lingwa === [[File:MOST SPOKEN LANGUAGE IN NEPAL.png|thumb|Lingwi tan-Nepal (2021)]] Il-wirt lingwistiku divers tan-Nepal ġej minn tliet gruppi lingwistiċi ewlenin: l-Indo-Arjan, is-Sino-Tibetan, u diversi lingwi indiġeni iżolati. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-lingwi ewlenin tan-Nepal (skont il-perċentwal ta' kelliema nattivi) huma n-Nepali (44.6%), il-Maithili (11.7%), il-Bhojpuri (6.0%), it-Tharu (5.8%), it-Tamang (5.1%), in-Nepal Bhasa (3.2%), il-Bajjika (3%), il-Magar (3.0%), id-Doteli (3.0%), l-Urdu (2.6%), l-Awadhi (1.89%) u s-Sunwar. In-Nepal huwa dar għal mill-inqas erba' lingwi tas-sinjali indiġeni. In-Nepali, li oriġina mis-Sanskrit, jinkiteb bl-iskrittura Devanagari. Hija l-lingwa uffiċjali u sservi bħala *lingua franca* fost in-Nepaliżi li ġejjin minn gruppi etnolingwistiċi diversi. Il-lingwi reġjonali Maithili, Awadhi u Bhojpuri huma mitkellma fir-reġjun tan-Nofsinhar tat-Terai, filwaqt li l-Urdu huwa komuni fost il-Musulmani Nepaliżi. Diversi forom tat-Tibetan huma mitkellma fil-Ħimalaja u fir-reġjun tat-Tramuntana, bit-Tibetan Letterarju Standard mifhum sew minn dawk li għandhom taħriġ reliġjuż. Id-djaletti lokali fit-Terai u fiż-żoni muntanjużi fil-biċċa l-kbira m’għandhomx sistema ta' kitba, għalkemm għaddejjin sforzi biex jiġu żviluppati sistemi ta' kitba għal ħafna minnhom bl-użu tad-Devanagari jew tal-alfabett Ruman. === Reliġjon === [[File:Sadus at Pashupatinath temple.JPG|thumb|Sadus fit-Tempju ta' Pashupatinath]] In-Nepal huwa pajjiż sekulari, kif iddikjarat fil-Kostituzzjoni tan-Nepal tal-2012 (Parti 1, Artikolu 4), fejn is-sekulariżmu "jfisser libertà reliġjuża u kulturali, flimkien mal-ħarsien tar-reliġjon u l-kultura mgħoddija lilna minn żmien immemorjali (*Sanatan*)." Iċ-ċensiment tal-2011 irrapporta li r-reliġjon bl-akbar għadd ta' segwaċi fin-Nepal kienet l-Induiżmu (81.3% tal-popolazzjoni), segwita mill-Buddiżmu (9%); il-bqija kienu jinkludu l-Iżlam (4.4%), il-Kirant (3.1%), il-Kristjaneżmu (1.4%), u l- *Prakriti* jew il-qima tan-natura (0.5%). F'termini ta' perċentwal tal-popolazzjoni, in-Nepal għandu l-akbar popolazzjoni Induista fid-dinja. In-Nepal kien uffiċjalment saltna Induista sa żmien mhux ilu, u Shiva kien meqjus bħala d-divinità protettriċi tal-pajjiż. Għalkemm ħafna politiki tal-gvern matul iż-żmien injoraw jew emarġinaw reliġjonijiet minoritarji, is-soċjetà Nepaliżi ġeneralment tgawdi minn tolleranza reliġjuża u armonija bejn il-fidi kollha, b'inċidenti iżolati biss ta' vjolenza motivata mir-reliġjon. Il-kostituzzjoni tan-Nepal ma tagħti lil ħadd id-dritt li jikkonverti persuna oħra għal reliġjon differenti. In-Nepal għadda wkoll liġi aktar stretta kontra l-konverżjoni fl-2017. In-Nepal għandu t-tieni l-akbar popolazzjoni Induista fid-dinja, wara l-Indja. === Edukazzjoni === In-Nepal daħal fl-era moderna fl-1951 b’rata ta’ litteriżmu ta’ 5% u madwar 10,000 student irreġistrati fi 300 skola. Sal-2017, kien hemm aktar minn seba’ miljun student irreġistrati f’35,601 skola. Ir-rata ġenerali tal-litteriżmu (għall-popolazzjoni ta’ ħames snin ’il fuq) kienet ta’ 54.1% fl-2001. Ir-rata netta ta’ reġistrazzjoni fl-edukazzjoni primarja laħqet is-97% sal-2017; madankollu, ir-rata ta’ reġistrazzjoni kienet taħt is-60% fil-livell sekondarju (gradi 9–12) u madwar 12% fil-livell terzjarju. Għalkemm teżisti disparità sinifikanti bejn is-sessi fir-rata ġenerali tal-litteriżmu, il-bniet qabżu lis-subien fir-reġistrazzjoni fil-livelli kollha tal-edukazzjoni. In-Nepal għandu ħdax-il università u erba’ akkademji tax-xjenza indipendenti. Fl-2025, in-Nepal ikklassifika fil-107 post fl-Indiċi Globali tal-Innovazzjoni. In-nuqqas ta' infrastruttura u materjali tat-tagħlim adegwati, il-proporzjonijiet għoljin ta' studenti għal kull għalliem, il-politiċizzazzjoni tal-kumitati tal-ġestjoni tal-iskejjel, u l-organizzazzjoni f'unjins fuq bażi partiġjana fost l-istudenti u l-għalliema joħolqu ostakli għall-progress. L-edukazzjoni bażika b’xejn hija garantita mill-kostituzzjoni, iżda l-programm nieqes mill-fondi meħtieġa għal implimentazzjoni effettiva. Il-gvern iżomm programmi ta' boroż ta' studju għall-bniet u għall-istudenti b'diżabilità, kif ukoll għat-tfal ta' martri, ta' komunitajiet emarġinati u ta' familji foqra. Għexieren ta' eluf ta' studenti Nepali jitilqu mill-pajjiż kull sena fit-tfittxija ta' edukazzjoni u impjieg aħjar, u nofshom qatt ma jirritornaw. === Saħħa === Is-servizzi tal-kura tas-saħħa fin-Nepal huma pprovduti kemm mis-settur pubbliku kif ukoll minn dak privat. L-istennija tal-ħajja mat-twelid kienet stmata għal 71 sena fl-2017, u poġġiet lill-pajjiż fil-153 post globalment. Żewġ terzi tal-imwiet kollha huma attribwiti għal mard mhux trażmissibbli, bil-mard tal-qalb ikun l-aktar kawża komuni tal-mewt. Filwaqt li l-istili ta’ ħajja sedentarji, id-dieti mhux ibbilanċjati, u l-konsum tat-tabakk u l-alkoħol ikkontribwew għaż-żieda fil-mard mhux trażmissibbli, ħafna nies għadhom jitilfu ħajjithom minħabba mard trażmissibbli u li jista’ jiġi kkurat, ikkawżat minn sanità fqira u malnutrizzjoni—problemi li jirriżultaw minn nuqqas ta' edukazzjoni, għarfien, u aċċess għas-servizzi tal-kura tas-saħħa. In-Nepal għamel passi kbar ’il quddiem fis-saħħa tal-ommijiet u tat-tfal. 95% tat-tfal għandhom aċċess għal melħ jodizzat, u 86% tat-tfal bejn is-6 u d-59 xahar jirċievu profilassi tal-vitamina A. Ir-rati ta' tkabbir stunted (nuqqas ta' żvilupp fl-għoli), piż baxx wisq, u wasting (telf ta' massa tal-ġisem) naqsu b’mod sinifikanti; madankollu, il-malnutrizzjoni tibqa' għolja ħafna, u taffettwa 43% tat-tfal taħt l-età ta' ħames snin. L-anemija fost in-nisa u t-tfal żdiedet bejn l-2011 u l-2016, u laħqet il-livelli ta' 41% u 53% rispettivament. Ir-rata ta' trabi li jitwieldu b'piż baxx hija ta' 27%, filwaqt li r-rata tat-treddigħ hija ta' 65%. Il-proporzjon tal-mortalità materna fin-Nepal huwa ta' 229, u r-rata tal-mortalità tat-trabi niżlet għal 32.2 għal kull 1,000 twelid ħaj. Ir-rata tal-użu tal-kontraċettivi hija ta' 53%, għalkemm teżisti disparità sinifikanti bejn iż-żoni rurali u dawk urbani minħabba nuqqas ta' għarfien u aċċess limitat. Il-progress fil-qasam tas-saħħa huwa mmexxi minn inizjattiva governattiva qawwija, b'kollaborazzjoni ma' organizzazzjonijiet mhux governattivi (NGOs) u NGOs internazzjonali. Iċ-ċentri tas-saħħa pubblika jipprovdu 72 mediċina essenzjali mingħajr ħlas. === Immigranti u refuġjati === In-Nepal għandu tradizzjoni twila li jilqa' lill-immigranti u lir-refuġjati. Fiż-żminijiet moderni, it-Tibetani u l-Bhutaniżi ffurmaw il-maġġoranza tar-refuġjati fin-Nepal. Ir-refuġjati Tibetani bdew jaslu fl-1959, u ħafna oħrajn ikomplu jaqsmu l-fruntiera lejn in-Nepal kull sena. Ir-refuġjati Lhotsampa mill-Bhutan bdew jaslu fis-snin tmenin, u n-numru tagħhom qabeż il-110,000 fis-snin elfejn; minn dak iż-żmien ’l hawn, il-maġġoranza tagħhom ġew risistemati f'pajjiżi terzi. Sal-aħħar tal-2018, in-Nepal kellu total ta' 20,800 refuġjat ikkonfermat, li 64% minnhom kienu Tibetani u 31% Bhutaniżi. L-immigranti ekonomiċi u r-refuġjati li jaħarbu mill-persekuzzjoni jew mill-gwerra — li ​​ġejjin minn pajjiżi ġirien, mill-Afrika u mil-Lvant Nofsani — m'għandhomx rikonoxximent uffiċjali; huma magħrufa bħala "refuġjati urbani" għaliex jgħixu f'appartamenti fil-bliet minflok f'kampijiet tar-refuġjati, għalkemm il-gvern jiffaċilita r-risistemazzjoni tagħhom f’pajjiżi terzi. Madwar 2,000 immigrant — li ​​nofshom kienu Ċiniżi — applikaw għal permessi tax-xogħol fl-2018–19. Il-gvern m'għandux data dwar l-immigranti Indjani, għalkemm il-Gvern tal-Indja jistma li n-numru ta’ Indjani mhux residenti fil-pajjiż huwa ta' 600,000. == Kultura == === Soċjetà === [[File:Gadhimai.jpg|thumb|Il-Festival ta' Gadhimai]] Is-soċjetà tradizzjonali Nepaliża ħafna drabi hija definita minn ġerarkija soċjali. Is-sistema tal-kasti Nepaliża tirrifletti ħafna mill-istratifikazzjoni soċjali u ħafna mir-restrizzjonijiet soċjali karatteristiċi tal-Asja t'Isfel. Il-klassijiet soċjali huma definiti minn aktar minn mitt grupp ereditarju u endogamu, ħafna drabi msejħa *jātis* jew "kasti." In-Nepal ipprojbixxa l-intokkabbiltà fl-1963 u minn dakinhar għadda aktar liġijiet kontra d-diskriminazzjoni u inizjattivi ta' benesseri soċjali. Il-valuri tal-familja huma ċentrali għat-tradizzjoni Nepaliża, u l-familji estiżi multiġenerazzjonali u patrijarkali storikament kienu n-norma, għalkemm il-familji nukleari qed isiru komuni f'żoni urbani. Maġġoranza kbira tan-Nepalis jidħlu fi żwiġijiet irranġati mill-ġenituri tagħhom jew minn anzjani oħra tal-familja, kemm jekk jagħtu l-kunsens tagħhom għat-tqabbil kif ukoll jekk le. Iż-żwieġ huwa meqjus bħala impenn tul il-ħajja, u r-rata tad-divorzju hija baxxa ħafna, b'inqas minn wieħed minn kull elf żwieġ li jispiċċa bid-divorzju. Iż-żwieġ tat-tfal huwa komuni, partikolarment f'żoni rurali; ħafna nisa jiżżewġu qabel l-età ta' 18-il sena. [[File:Teej.jpg|thumb|Nisa jiċċelebraw Haritalika Teej fin-Nepal]] Ħafna mill-festivals tan-Nepal għandhom oriġini reliġjuża. Fost l-aktar magħrufa nsibu l-festival ta' Gadhimai, Dashain, Tihar, Teej, Chhath, Maghi, Sakela, Holi u l-Ewwel tas-Sena tan-Nepal. Il-festival ta' Gadhimai huwa avveniment reliġjuż Ħindu li jsir kull ħames snin fit-Tempju ta' Gadhimai fin-Nepal. Dan ġie deskritt bħala l-aktar festival imdemmi fid-dinja minħabba l-qatla tal-massa ta’ annimali u għasafar, fosthom bufli, mogħoż, nagħaġ, tiġieġ, papri, ħamiem, ħnieżer, firien u ġrieden bojod. Dan is-sagrifiċċju tal-massa jsir bil-għan li tiġi sodisfatta l-alla Gadhimai. Il-kritiċi kkundannaw dan ir-ritwal bħala wieħed barbaru, mhux iġjeniku u li jwassal għal ħela kbira. Min-naħa l-oħra, id-devoti Ħindù jisħqu li din il-prattika għandha sinifikat profond. Dashain huwa festival reliġjuż Ħindu ewlieni fin-Nepal. Imħeġġa mit-twemmin li offerti ta’ demm frisk jikkalmaw lill-alla Durga, eluf ta' bufli, mogħoż, nagħaġ, ħnieżer, tiġieġ u papri jiġu sagrifikati matul iċ-ċelebrazzjoni. Il-gvern tan-Nepal ipprova jipprojbixxi l-iffilmjar ta' dawn is-sagrifiċċji tal-annimali. Grupp favur id-drittijiet tal-annimali li kien preżenti għall-festival irrapporta li ffaċċja ostilità kbira: "Ħadulna t-tagħmir u l-kameras u kissruhom f’biċċiet." Il-grupp innota wkoll kwistjonijiet serji ta' iġjene pubblika, u stqarr li ra nies fil-folla jagħmlu l-bżonnijiet fiżjoloġiċi tagħhom fil-pubbliku u li kellhom jimxu qalb il-ħmieġ uman. F'inċident ieħor, individwi Nepali armati b’machetes ġrew wara attivisti tad-drittijiet tal-annimali fit-triq. Il-kaċċa għas-saħħaħar għadha sseħħ fin-Nepal, anke fis-seklu wieħed u għoxrin. Il-vittmi huma tipikament nies vulnerabbli, partikolarment dawk li ġejjin minn kasti inferjuri. Politiċi, uffiċjali tal-armata, uffiċjali tal-pulizija u membri oħra tal-komunità kienu involuti wkoll f’diversi inċidenti. L-eżekuzzjonijiet jistgħu jsiru billi l-vittma tinħaraq ħajja. Ħafna vittmi fl-aħħar mill-aħħar imutu kawża tal-ġrieħi li jġarrbu mit-tortura u l-aggressjoni. Kaċċa għas-saħħaħar li ma tirriżultax f’mewt spiss tinvolvi swat qawwi. == Simboli == [[File:Flag of Nepal.svg|thumb|Bandiera ta' Nepal]] L-emblema tan-Nepal turi l-muntanji tal-Ħimalaja miksijin bil-borra, għoljiet miksijin bis-siġar, u r-reġjun fertili tat-Terai, imdawrin b'kuruna ta' fjuri tar-rododendru; fiha tidher il-bandiera nazzjonali fil-parti ta' fuq, mappa bajda tan-Nepal fuq quddiem, u l-idejn il-leminija ta' raġel u mara magħqudin flimkien, li jissimbolizzaw l-ugwaljanza bejn is-sessi. Fil-parti t’isfel jinsab il-motto nazzjonali—kwotazzjoni patrijottika bis-Sanskrit li fil-folklor Nepali hija attribwita lill-alla Rama u miktuba bl-iskrittura Devanagari: "Omm u l-art twelidek huma akbar mis-sema." Il-bandiera tan-Nepal hija l-unika bandiera nazzjonali fid-dinja li mhijiex rettangolari. Il-kostituzzjoni tinkludi struzzjonijiet għall-kostruzzjoni ġeometrika ta' din il-bandiera magħmula minn żewġ triangoli (jew pennons). Skont id-deskrizzjoni uffiċjali tagħha, il-kulur aħmar skur (crimson) jirrappreżenta r-rebħa fil-gwerra jew il-kuraġġ, u huwa wkoll il-kulur tar-rododendru. It-tarf blu jissimbolizza x-xewqa tal-poplu Nepali għall-paċi. Il-qamar fuq il-bandiera jissimbolizza n-natura paċifika u kalma tal-poplu Nepali, filwaqt li x-xemx tirrappreżenta l-qawwa u l-kuraġġ tal-ġellieda Nepali. Il-president iservi bħala s-simbolu tal-għaqda nazzjonali. Il-martri huma simboli tal-patrijottiżmu. Kmandanti mill-Gwerra Anglo-Nepaliża—Amar Singh Thapa, Bhakti Thapa, u Balbhadra Kunwar—jitqiesu bħala eroj tal-gwerra. Sittax-il figura mill-istorja tan-Nepal ingħataw id-distinzjoni speċjali ta' "Eroj Nazzjonali" għall-kontribuzzjonijiet eċċezzjonali tagħhom għall-prestiġju tal-pajjiż. Prithvi Narayan Shah, il-fundatur tan-Nepal modern, huwa rispettat ħafna u meqjus minn ħafna bħala l-"Missier tan-Nazzjon". === Arti u arkitettura === [[File:Nyatapola Temple.JPG|thumb|left|Nyatapola, pagoda ta' ħames sulari f'Bhaktapur imżejna b’ħidma artiġjanali karatteristika tal-ġebel, tal-metall u tal-injam, baqgħet teżisti wara tal-inqas erba' terremoti kbar.]] [[File:Tusha Hiti step-well.jpg|thumb|Ħidma artistika fuq il-ġebel min-Nepal fuq żennuna tal-ilma li għadha tintuża.]] [[File:Shivas Kinder - 0219.jpg|thumb|left|Tieqa tradizzjonali Newar f'għamla ta' pagun.]] L-eqdem eżempji magħrufa ta' arkitettura Nepali huma l-istupas li jmorru lura għall-ewwel kostruzzjonijiet Buddisti f'Kapilvastu u l-inħawi tal-madwar fil-Lbiċ tan-Nepal, kif ukoll dawk mibnija minn Ashoka fil-Wied ta' Kathmandu għall-ħabta tas-sena 250 QK. L-istil arkitettoniku distintiv assoċjat esklussivament man-Nepal ġie żviluppat u pperfezzjonat mill-artiġjani Newa fil-Wied ta' Kathmandu, li bdew din il-ħidma matul il-perjodu Lichchhavi. Kronaka tal-ivvjaġġar Ċiniża tad-Dynasty Tang — li ​​x'aktarx hija bbażata fuq rekords li jmorru lura għall-ħabta tas-sena 650 WK — tiddeskrivi l-arkitettura Nepali ta' dak iż-żmien (mibnija l-aktar mill-injam) bħala waħda rikka fid-dettalji artistiċi, inklużi skulturi tal-injam u tal-metall. Hija tiddeskrivi pagoda magnífika ta' seba' sulari li tinsab fi ħdan kumpless ta' palazz, li fiha soqfa miksijin bil-madum tar-ram; balustradi, gradilji, kolonni u travi mżejna b'ħaġar prezzjuż u ħaġar fin; kif ukoll erba’ skulturi indurati tal-Makara fil-kantunieri tal-bażi li jferrgħu l-ilma bħal funtana, fornuti minn pajpijiet tar-ram konnessi ma' kanali fil-quċċata tat-torri. Kronaki Ċiniżi ta' wara jiddeskrivu l-palazz tar-Re tan-Nepal bħala struttura immensa b’ħafna soqfa, fatt li jissuġġerixxi li ċ-Ċiniżi kienu għadhom mhux familjari mal-arkitettura tal-pagodi. Tempju tipiku fi stil ta' pagoda jinbena mill-injam, b’kull biċċa mnaqqxa b'mod fin b'disinji ġeometriċi jew b'xbihat ta' allat, allat nisa, ħlejjaq mitiċi u bhejjem. Is-soqfa—ġeneralment miksija b'madum tat-tafal u xi drabi indurati bid-deheb—jonqsu gradwalment fid-daqs hekk kif jitilgħu lejn l-ogħla saqaf, li jkun inkurunat b'pinnaklu tad-deheb. Il-bażi tipikament tikkonsisti f'terrazzi rettangolari magħmula minn ġebel imnaqqax b'sengħa kbira, u d-daħla spiss tkun protetta minn skulturi tal-ġebel li jirrappreżentaw figuri tradizzjonali. Is-sengħa fil-bronż u r-ram—viżibbli fi skulturi ta' divinitajiet u bhejjem, f'dekorazzjonijiet tal-bibien u t-twieqi, f’pinnakli tal-bini u f'oġġetti ta' kuljum—hija mill-aqwa wkoll. L-aktar tradizzjoni tal-pittura Nepali żviluppata hija dik tal-pittura Buddisti Tibetana magħrufa bħala thangka jew paubha, ipprattikata fin-Nepal minn patrijiet Buddisti u artiġjani tal-poplu Newar. It-Tempju ta' Changu Narayan, mibni għall-ħabta tar-raba’ seklu WK, jiftaħar b’dak li forsi huma l-aqwa eżempji tas-sengħa Nepali fl-injam. Il-Pjazez Durbar ta' Kathmandu, Patan u Bhaktapur jirrappreżentaw il-quċċata tal-arti u l-arkitettura Nepali, u juru sengħa fl-injam, fil-metall u fil-ġebel li ġiet ipperfezzjonata tul elfejn sena. It-tieqa "ankhijhyal", li tippermetti veduta f'direzzjoni waħda tad-dinja ta' barra, hija eżempju ta' sengħa unika tal-injam Nepaliża li tinsab kemm f'bini domestiku kif ukoll pubbliku, kemm jekk antik kif ukoll modern. Ħafna kulturi jżebgħu l-ħitan tad-djar tagħhom b'disinji regolari, figuri ta' allat u bhejjem, u simboli reliġjużi; oħrajn jżebgħuhom b'kuluri solidi, ħafna drabi jużaw tafal jew ħamrija sewda li tikkuntrasta mal-ħamrija safra jew il-ġebla tal-ġir. Is-soqfa ta' strutturi reliġjużi u domestiċi għandhom sporġenzi sinifikanti, preżumibbilment biex jipprovdu protezzjoni mix-xemx u x-xita. L-injam fi strutturi domestiċi huwa minqux fin, bħal dak tal-kontropartijiet reliġjużi tagħhom. Is-serq kulturali huwa kriżi fin-Nepal, minkejja l-isforzi biex jiġi miġġieled. === Letteratura u arti tal-ispettaklu === [[File:Bhanu Bhakta Acharya (1814-1869) author.jpg|thumb|Bhanubhakta Acharya, kittieb Nepali li traduċa l-epopea antika Ħindu Ramayana għal-lingwa Nepali.]] Il-letteratura tan-Nepal kienet marbuta mill-qrib ma' dik tal-bqija tal-Asja t’Isfel sakemm il-pajjiż ingħaqad fi renju modern. Ix-xogħlijiet letterarji — miktuba bis-Sanskrit minn qassisin Brahmins edukati, li wħud minnhom kienu bbażati f'Varanasi — kienu jinkludu testi reliġjużi u leġġendi dwar rejiet, allat u demonji. L-eqdem test li għadu jeżisti bil-lingwa Nepaliża jmur lura għas-seklu 13; madankollu, apparti minn materjal epigrafiku, ma nstabet l-ebda letteratura Nepaliża ta' qabel is-seklu 17. Il-letteratura Newar tmur lura kważi 500 sena. L-istorja moderna tal-letteratura Nepaliża tibda b'Bhanubhakta Acharya (1814–1868), li kien l-ewwel wieħed li kiteb xogħlijiet sinifikanti u influwenti bil-lingwa Nepaliża — lingwa aċċessibbli għall-mases — l-aktar notevoli fosthom il-*Bhanubhakta Ramayana*, traduzzjoni tal-epika antika Ħindu. Lejn l-aħħar tas-seklu 19, Motiram Bhatta ppubblika edizzjonijiet stampati tax-xogħlijiet ta' Acharya; permezz tal-isforzi tiegħu, huwa popolarizza l-letteratura bil-lingwa Nepaliża u mexxieha lejn il-modernità. Sa nofs is-seklu 20, il-letteratura Nepaliża ma baqgħetx limitata għat-tradizzjonijiet letterarji Ħindu. Influwenzati mit-tradizzjonijiet letterarji tal-Punent, il-kittieba ta' dak iż-żmien bdew jipproduċu xogħlijiet li kienu jindirizzaw kwistjonijiet soċjali kontemporanji, filwaqt li ħafna oħrajn komplew jarrikkixxu t-tradizzjonijiet poetiċi Nepaliżi b’poeżija Nepaliża awtentika. Il-letteratura Newar ukoll ħarġet bħala tradizzjoni letterarja ewlenija. Wara l-wasla tad-demokrazija fl-1951, il-letteratura Nepaliża ffjorixxiet, u bdew jiġu prodotti xogħlijiet letterarji f’ħafna lingwi oħra. Il-letteratura Nepaliża kompliet timmodernizza ruħha; f’dawn l-aħħar snin, ġiet influwenzata bil-qawwa mill-esperjenza tan-Nepal wara l-gwerra ċivili kif ukoll mit-tradizzjonijiet letterarji globali. Maruni, Lakhey, Sakela, Kauda u Tamang Selo huma eżempji ta' mużika u żfin tradizzjonali tan-Nepal li ġejjin mir-reġjuni muntanjużi tal-pajjiż. L-industrija tal-films tan-Nepal hija magħrufa bħala "Kollywood." L-Akkademja tan-Nepal hija l-istituzzjoni ewlenija għall-promozzjoni tal-arti u l-kultura fin-Nepal, u twaqqfet fl-1957. === Ħwejjeġ === [[File:Bhoto jatra.jpg|thumb|Raġel tan-Nepal liebes Daura-Suruwal, kowt, u topi ta' Dhaka juri l-bhoto waqt il-festival Bhoto Jatra.]] Minn żminijiet antiki sal-era moderna, l-ilbies tradizzjonali l-aktar komuni fin-Nepal, kemm għall-irġiel kif ukoll għan-nisa, kien jikkonsisti f'biċċa drapp imgeżwra mal-ġisem. Għan-nisa, dan l-ilbies evolva maż-żmien fis-sari — biċċa drapp waħda twila, magħrufa li tkejjel sitt jards u li hija wiesgħa biżżejjed biex tgħatti l-parti t’isfel tal-ġisem. Is-sari jintrabat mal-qadd, jitgeżwer madwar il-parti t’isfel tal-ġisem, u mbagħad jitħalla jaqa’ fuq l-ispalla. Fil-forma aktar moderna tiegħu, jintuża biex jgħatti r-ras — u xi kultant il-wiċċ — bħal velu, partikolarment fir-reġjun tat-Terai. Jintlibes flimkien ma' dublett ta' taħt (petticoat) u jiddaħħal fiċ-ċinturin tad-dublett biex jibqa' f'postu sew. Jintlibes ukoll ma’ bluża, jew cholo, li sservi bħala l-ilbies ewlieni għall-parti ta' fuq tal-ġisem; it-tarf tas-sari li jkun imdendel fuq l-ispalla jaħbi l-kontorni tal-parti ta' fuq tal-ġisem u jgħatti ż-żona tal-qadd. Il-kombinazzjoni ta' *cholo* u sari saret l-ilbies preferut għal okkażjonijiet formali, ambjenti uffiċjali u laqgħat festivi. Fil-forma l-aktar tradizzjonali tiegħu — meta jintlibes waqt attivitajiet ta' kuljum, xogħol tad-dar jew xogħol manwali — jidher bħala fariya jew *gunyu*; dawn ġeneralment ikunu iqsar u idjaq minn sari standard u jitgeżwru għalkollox madwar il-parti t’isfel tal-ġisem. Għall-irġiel, biċċa drapp simili iżda iqsar — ​​id-*dhoti* — isservi bħala ilbies għall-parti t’isfel tal-ġisem; din ukoll titkebbeb madwar il-qadd. Fost l-Arjani, id-drapp jitkebbeb darba madwar kull riġel qabel ma jgħaddi minn bejn ir-riġlejn u jiddaħħal sew fil-parti ta' wara. Id-*dhoti* u l-varjanti tiegħu — li ​​normalment jintlibsu fuq langauti — jiffurmaw l-ilbies għall-parti t'isfel tal-ġisem fl-ilbies tradizzjonali tal-popli Tharu, Gurung u Magar, kif ukoll tal-poplu Madheshi, fost oħrajn. Forom oħra ta' ilbies tradizzjonali li ma jinvolvux ħjata jew tfassil jinkludu l-patukas (strixxa drapp imkebba sewwa madwar il-qadd bħal faxxa — parti mill-biċċa l-kbira tal-ilbiesi tradizzjonali tan-Nepal u li spiss iżżomm khukuri meta tintlibes mill-irġiel); xalpi bħal pachhyauras u majetros; xalli bħall-ga tan-Newar u l-khata tat-Tibet; ghumtos (velijiet tal-għarusa); u tipi varji ta' turbani — xalpi li jintlibsu madwar ir-ras għal raġunijiet tradizzjonali jew għall-protezzjoni mix-xemx jew mill-kesħa — magħrufa bħala pheta, pagri jew sirpau. Sal-bidu tal-ewwel millennju W.K., l-ilbies komuni tan-nies tal-Asja t'Isfel kien jikkonsisti f'biċċiet tad-drapp mhux meħjuta. Il-wasla tal-Kushans mill-Asja Ċentrali, għall-ħabta tas-sena 48 WK, għamlet popolari l-ilbies maqtugħ u meħjut fi stil tipiku tal-Asja Ċentrali. L-aktar forma sempliċi ta' ilbies meħjut hija l- bhoto (vesta rudimentali), li tintlibes kemm mis-subien kif ukoll mill-bniet; tradizzjonalment, dan huwa l-uniku ilbies li jilbsu t-tfal sakemm jilħqu l-età adulta u jibdew jilbsu ħwejjeġ tal-kbar—kultant waqt ċerimonja ta' tranżizzjoni, bħaċ-ċerimonja gunyu-choli għall-bniet Ħindu. L-irġiel ikomplu jilbsu l-bhoto anke meta jikbru. Għall-parti ta' fuq tal-ġisem, l-irġiel tipikament jilbsu vesta bħall- *bhoto* jew qmis tat-tip *kurta*, bħad-daura—qmis twila b'għeluq doppju fuq quddiem u għonq magħluq, li fiha ħames tiwi u tmien rbitiet biex titwaħħal mal-ġisem. Is-suruwal—kelma li tfisser sempliċiment "qalziet"—iservi bħala alternattiva għad-dhoti, il-kachhad (li jilbsuh in-nies tal-poplu Magar), jew il- lungi (li jilbsuh in-nies tal-poplu Tharu), u fi żminijiet aktar reċenti saħansitra ħa posthom; tradizzjonalment, ikun wiesa’ ħafna ’l fuq mill-irkopptejn iżda jidjieq ’l isfel biex jiġi mwaħħal mal-għekiesi, u jintrabat mal-qadd permezz ta' qafla. Il-blużi moderni tat-tip cholo, li jintlibsu mas-saris, normalment ikollhom kmiem qosra, buttuna waħda, u ma jgħattux iż-żona tal-qadd. Il-verżjoni tradizzjonali, magħrufa bħala chaubandi cholo, tixbaħ lid-daura: ikollha kmiem twal, għeluq doppju fuq quddiem bi tiwi u rbitiet, u tinżel sal- patuka (faxxa tal-qadd), u b'hekk tgħatti ż-żona tal-qadd. Id-daura-suruwal u l- gunyu-cholo servew bħala l-ilbies nazzjonali għall-irġiel u n-nisa rispettivament sal-2011, meta din id-denominazzjoni tneħħiet biex jiġi eliminat kull favoritizmu. L-ilbies tradizzjonali għal ħafna gruppi etniċi Pahari jikkonsisti fid- daura-suruwal (jew ilbies simili) flimkien ma' patuka, dhaka topi (beritta), u kiswa ta' fuq (kowt) għall-irġiel; u l-gunyu-cholo (jew xi ħaġa simili) flimkien ma' patuka u, għan-nisa, xi kultant xalpa tar-ras. Għal ħafna gruppi oħra, l-ilbies tradizzjonali tal-irġiel jikkonsisti f'qmis jew vest flimkien ma' *dhoti*, kachhad jew lungi. Fir-reġjuni għoljin tal-Ħimalaja, l-ilbies tradizzjonali huwa influwenzat ħafna mill-kultura Tibetana. In-nisa Sherpa jilbsu ċ-chuba flimkien mal-fardal pangi, filwaqt li l-irġiel Sherpa jilbsu qomos bi kmiem twal u għenuq għoljin u iebsin — magħrufa bħala tetung — taħt iċ-chuba. Il-kpiepel Tibetani Xamo Gyaise tas-Sherpa, id-dhaka topi li jilbsu l-irġiel Pahari, u l-kpiepel tondi tat-Tamang huma fost l-aktar tipi distintivi ta' xedd ir-ras. In-nisa Ħindu miżżewġin jilbsu tika, sindoor, pote (ġiżirajjen biż-żibeġ) u brazzuletti ħomor. Huwa komuni li jilbsu dehbijiet tad-deheb u tal-fidda—kultant inkrustati b'ħaġar prezzjuż. Id-dehbijiet tad-deheb jinkludu l-*mangalsutras* u t-*tilaharis* li jilbsuhom il-Ħindu flimkien mal-pote; is-samyafung (fjura kbira tad-deheb li tintlibes fuq ir-ras) u n-nessey (imsielet kbar u ċatti tad-deheb) li jilbsuhom in-nies tal-poplu Limbu; kif ukoll is-sirphuli, is-*sirbandhi* u ċ-chandra li jilbsuhom in-nies tal-poplu Magar. In-nisa tal-poplu Tharu jistgħu jilbsu sa sitt kilogrammi ta' dehbijiet tal-fidda, inklużi l-*mangiya* (li tintlibes fuq ir-ras), it-*tikuli* (fuq il-forehead), u l-*kanseri* u t-tikahamala (madwar l-għonq). Il-moda fin-Nepal inbidlet b’mod sinifikanti matul l-aħħar 50 sena. Fiż-żoni urbani, is-sari qed jintuża dejjem inqas bħala ilbies ta' kuljum u qed isir ilbies riżervat għal okkażjonijiet formali. Il-kurta suruwal tradizzjonali rarament jintlibes minn nisa żgħażagħ, li dejjem aktar jippreferu l-jeans. Id-*dhoti* spiċċa l-aktar bħala ilbies ċerimonjali għax-xamani u għall-qassisin Ħindu. === Kċina === [[File:Nepali dal-bhat-tarkari.jpg|thumb|"Dal-bhat thali" li tikkonsisti f’ross mgħolli, soppa tal-għads, ħaxix aħdar imqalli, kari tal-ħaxix, jogurt, "papad" u insalata tal-ħaxix.]] Il-kċina tan-Nepal tinkludi varjetà wiesgħa ta' stili ta' tisjir reġjonali u tradizzjonali. Minħabba d-diversità fit-tipi ta' ħamrija, fil-klima, fil-kultura, fil-gruppi etniċi u fl-okkupazzjonijiet, dawn il-kċejjen ivarjaw b'mod sinifikanti, billi jagħmlu użu minn ħwawar, ħxejjex aromatiċi, ħaxix u frott disponibbli lokalment. L-Iskambju Kolombjan introduċa l-patata, it-tadam, il-qamħirrum, il-karawett, il-ġewż tal-anakardju, l-ananas, il-gwava u—fuq kollox—il-bżar jaħraq (chili peppers) fl-Asja t’Isfel; dawn kollha saru ikel bażiku. Iċ-ċereali mkabbra fin-Nepal, flimkien mal-istaġuni tat-tħawwil u r-reġjuni tagħhom, jikkorrispondu fil-biċċa l-kbira maż-żmien tal-monsuni u mal-varjazzjonijiet fl-altitudni. Ir-ross u l-qamħ jiġu kkultivati ​​primarjament fil-pjanuri ta' Terai u fil-widien imsaqqija sew, filwaqt li l-qamħirrum, il-millieġ, ix-xgħir u l-qamħ saraċin jitkabbru l-aktar fl-għoljiet li huma aktar niexfa u inqas fertili. Ikla tipika tan-Nepal tikkonsisti f’xi tip ta' qamħ jew ċereali msajjar sempliċiment, akkumpanjat minn platti b'togħma rikka u li joffru sens ta' kumdità. Dawn tal-aħħar jinkludu l-għads, il-legumi u l-ħaxix, li spiss jiġu mħawwra bil-ġinġer u t-tewm, jew b’taħlitiet aktar elaborati ta' kosbor, kemmun, żagħfran (turmeric), kannella, kardamomu, jimbu u ħwawar oħra. Is-soltu tiġi servuta fuq trej, jew thali, b'post ċentrali għaċ-ċereali msajjar u skutelli żgħar għall-akkumpanjamenti l-oħra. Dawn l-elementi jingħaqdu flimkien billi jitħalltu direttament—bħar-ross u l-għads—jew billi wieħed ikebbeb element—bħall-ħobż—madwar ieħor, bħall-ħaxix imsajjar. Id-Dal-bhat, li għandu r-ross imsajjar bil-fwar bħala l-bażi tiegħu, huwa l-aktar eżempju komuni, u spiss ikun akkumpanjat minn prodotti tal-ħalib u kultant mil-laħam. Il-ħobż ċatt tal-qamħ bla ħmira magħruf bħala *chapati* kultant jieħu post ir-ross, speċjalment f’Terai, filwaqt li d-Dhindo—ippreparat billi tgħalli d-dqiq tal-qamħirrum, tal-millieġ jew tal-qamħ saraċin fl-ilma waqt li tħawwad kontinwament u żżid id-dqiq sakemm tinkiseb konsistenza ħoxna u kważi solida—huwa s-sostitut ewlieni fiż-żoni tal-għoljiet u tal-muntanji. It-Tsampa, dqiq magħmul mix-xgħir inkaljat jew ipproċessat apposta, huwa l-ikel bażiku fir-reġjuni għoljin tal-Ħimalaja. Madwar in-Nepal kollu, il-*Gundruk*—ħaxix bil-weraq li jiġi ffermentat u mbagħad imnixxef fix-xemx—iservi kemm bħala delikatezza kif ukoll bħ [[File:Plateful of Momo in Nepal.jpg|thumb|Dumplings Momo biċ-chutney]] Karatteristika notevoli tal-kċina Nepali hija l-eżistenza ta' diversi tradizzjonijiet kulinari veġetarjani distinti, li kull waħda minnhom tirrifletti l-istorja ġeografika u kulturali ta' dawk li jħaddnuhom. Huwa maħsub li l-emerġenza tal-ahimsa — jiġifieri l-evitar tal-vjolenza kontra kull forma ta' ħajja — fi ħdan ħafna ordnijiet reliġjużi fi stadju bikri tal-istorja tal-Asja t'Isfel (partikolarment fl-Induiżmu tal-Upanishads, fil-Buddiżmu u fil-Ġainiżmu) kienet fattur sinifikanti fil-firxa tal-veġetariżmu fost partijiet mill-popolazzjoni Induista u Buddista tan-Nepal, kif ukoll fost il-Ġainisti. Dawn il-gruppi spiss iħossu stmerrija qawwija għall-idea li jieklu l-laħam. Għalkemm il-konsum tal-laħam ras għal ras fin-Nepal huwa baxx, il-prevalenza tal-veġetariżmu mhijiex għolja daqs kemm hi fl-Indja; dan minħabba l-firxa tax-Xaktiżmu, tradizzjoni li fiha s-sagrifiċċju tal-annimali huwa karatteristika prominenti. [[File:Samaybaji.JPG|thumb|Samayabaji (kċina Newar)]] Il-kċina tan-Nepal għandha karatteristiċi distintivi li jiddistingwuha minn dik tal-ġirien tagħha fit-tramuntana u fin-nofsinhar. Il-curries tan-Nepal—li ġeneralment ikunu bbażati fuq it-tadam u eħfef—huma inqas jaħarqu mill-verżjonijiet Indjani bbażati fuq il-krema, filwaqt li l-momo (għaġina mimlija) tan-Nepal huma sinjuri fl-ispices meta mqabbla mal-verżjonijiet tat-tramuntana. Il-kċina Newar, waħda mit-tradizzjonijiet kulinari l-aktar sinjuri u influwenti tan-Nepal, hija aktar elaborata u varjata minn ħafna oħrajn, hekk kif żviluppat fil-Wied fertili u prosperu ta' Kathmandu. Ikla tipika Newar tista' tikkonsisti f'aktar minn tużżana platti, inklużi qmuħ, laħam, curries tal-ħaxix, chutneys u pickles. Eżempji notevoli jinkludu Kwanti (soppa tal-fażola mnibbta), chhwela (laħam imħawwar), chatamari (crepe tad-dqiq tar-ross), bara (patty tal-għads moqli), kachila (laħam ikkapuljat nej immarinat), samaybaji (li għandu r-ross imsawwat bħala l-element ewlieni), lakhaamari u yomari. Il-Juju dhau, jogurt ħelu li joriġina minn Bhaktapur, huwa wkoll rinomat. Il-kċina Thakali hija tradizzjoni oħra magħrufa sew li tgħaqqad flimkien influwenzi Tibetani u Indjani, u tuża firxa wiesgħa ta' ingredjenti—partikolarment ħxejjex aromatiċi u ħwawar. Fir-reġjun ta' Terai, il-Bagiya—għaġina tad-dqiq tar-ross b'mili ħelu—hija popolari fost il-popli Tharu u Maithil. Diversi komunitajiet f'Terai jippreparaw sidhara (ħut żgħir imnixxef fix-xemx imħallat mal-weraq tat-taro) u biriya (pejst tal-għads imħallat mal-weraq tat-taro) biex jaħżnuhom għall-istaġun tal-għargħar tal-monsun. Ħelu tradizzjonali jinkludi *Selroti*, kasaar, fini u chaku. Il-Pulau (pilaf) jew il-kheer (pudina ħelwa tar-ross) spiss iservu bħala l-platt ewlieni waqt il-festi. It-te u x-xorrox tal-butir (il-likwidu ffermentat li jibqa' wara li l-jogurt jiġi mħawwad biex isir il-butir) huma xorb komuni mhux alkoħoliku. Kważi l-komunitajiet Janajati kollha għandhom il-metodi tradizzjonali tagħhom stess għall-produzzjoni tal-alkoħol. *Raksi* (spirtu distillat tradizzjonali), jaand (birra tar-ross), tongba (birra tal-millieġ) u chyaang huma l-varjetajiet l-aktar magħrufa. == Sports u rikreazzjoni == [[File:Kathmandu Rangasaala(Football Stadium) (2).JPG|thumb|left|L-Istadium Dasharath Rangasala nbena mill-gvern tar-Renju tan-Nepal bejn l-1956 u l-1958 u għandu kapaċità ta' bejn 13,000 u 15,000 persuna.]] [[File:Nepali Fans.JPG|thumb|Il-partitarji tan-Nepal tal-cricket huma magħrufa għall-appoġġ entużjastiku ħafna tagħhom lit-tim nazzjonali.]] Sports indiġeni tan-Nepal bħal *dandi biyo* u *kabaddi* — li ​​sa ftit ilu kienu meqjusa bħala sports nazzjonali mhux uffiċjali — għadhom popolari fiż-żoni rurali. Minkejja diversi sforzi, l-istandardizzazzjoni u l-iżvilupp tad-*dandi biyo* għadhom ma ntlaħqux, filwaqt li l-*kabaddi* għadu fil-bidu nett tiegħu bħala sport professjonali fin-Nepal. Il-*Bagh-chal*, logħba tal-bord antika li huwa maħsub li oriġinat fin-Nepal, għadha popolari sal-lum u tista' tintlagħab fuq bordijiet imfassla bil-ġibs u bl-użu ta’ ċagħaq. Il-Ludo, is-Snakes and Ladders u l-carrom huma passatempi popolari; jintlagħab ukoll iċ-ċess. Il-volleyball ġie ddikjarat bħala l-isport nazzjonali tan-Nepal fl-2017. Logħob popolari fost it-tfal jinkludi verżjonijiet tal-logħba tal-qbid (tag), il-logħba tal-għadam (knucklebones), il-logħba tal-kwadri mal-art (hopscotch), Duck, Duck, Goose u lagori, filwaqt li l-blalen tal-ħġieġ (marbles), il-fuqqiegħ (spinning tops), ir-roti li jiġu mbuttati b'bastun u l-cricket fit-triq huma wkoll popolari fost it-tfal. L-istrixxi tal-lastku — jew strixxi maqtugħin mit-tubi ta' ġewwa tar-roti — iservu bħala tagħmir sportiv versatili għat-tfal tan-Nepal; dawn jistgħu jinġabru flimkien jew jintrabtu u jintużaw biex jintlagħbu logħob bħad-dodgeball, il-logħba tal-ħajt bejn is-swaba' (cat's cradle), il-*jianzi* u diversi logħob bil-ħabel tal-qbiż. [[File:Dasarath Stadium during 2022 SAFF Women's Championship Final match.jpg|thumb|left|L-Istadium Dasharath Rangasala nbena mill-gvern tar-Renju tan-Nepal bejn l-1956 u l-1958 u għandu kapaċità ta' bejn 13,000 u 15,000 persuna.]] [[File:TU Stadium 2025.jpg|thumb|Il-Grawnd Internazzjonali tal-Cricket tal-Università ta' Tribhuvan inbena mill-Gvern tar-Renju tan-Nepal fl-1998, b'dimensjonijiet ta' 154 metru (168 jarda) b'132 metru (144 jarda).]] [[File:TU Cricket Stadium in 2025.jpg|thumb|left|Il-Grawnd Internazzjonali tal-Cricket tal-Università ta' Tribhuvan inbena mill-Gvern tar-Renju tan-Nepal fl-1998, b'dimensjonijiet ta' 154 metru (168 jarda) b'132 metru (144 jarda).]] [[File:Kirtipur Cricket Ground3.JPG|thumb|Il-Grawnd Internazzjonali tal-Cricket tal-Università ta' Tribhuvan inbena mill-Gvern tar-Renju tan-Nepal fl-1998, b'dimensjonijiet ta' 154 metru (168 jarda) b'132 metru (144 jarda).]] Il-futbol u l-cricket huma sports professjonali popolari. In-Nepal huwa kompetittiv fil-futbol fir-reġjun tal-Asja t'Isfel; għalkemm qatt ma rebaħ il-Kampjonat tas-SAFF, kiseb ċertu suċċess fil-Logħob tal-Asja t'Isfel. Ġeneralment, jikklassifika fl-inqas kwart tal-klassifika dinjija tal-FIFA. In-Nepal kiseb suċċess ukoll fil-cricket, fejn iżomm l-istatus ta' ODI u jikklassifika b'mod konsistenti fost l-aqwa 20 fil-klassifiki tal-ICC għall-ODI u t-T20I. Il-pajjiż kiseb suċċess ukoll fl-atletika u fl-arti marzjali, billi rebaħ bosta midalji fil-Logħob tal-Asja t'Isfel u xi wħud fil-Logħob tal-Asja. In-Nepal qatt ma rebaħ midalja Olimpika. Sports bħall-basketball, il-volleyball, il-futsal, il-lotta, il-bodybuilding kompetittiv u l-badminton qed jiksbu wkoll popolarità. In-nisa kisbu suċċess fil-futbol, ​​fil-cricket, fl-atletika, fl-arti marzjali, fil-badminton u fl-għawm. In-Nepal jipparteċipa wkoll b'plejers u timijiet nazzjonali f'diversi tournaments għal persuni b'diżabilità, b'mod partikolari fil-cricket għall-għomja kemm tal-irġiel kif ukoll tan-nisa. L-uniku grawnd internazzjonali tal-pajjiż huwa d-Dasarath Stadium, li jintuża għal diversi skopijiet u fejn it-timijiet nazzjonali tal-futbol tal-irġiel u tan-nisa jilagħbu l-logħbiet tagħhom f'darhom. Minn mindu twaqqaf it-tim nazzjonali, in-Nepal lagħab il-logħbiet tal-cricket f'darhom fit-Tribhuvan University International Cricket Ground. Il-Pulizija tan-Nepal, il-Forza tal-Pulizija Armata u l-Armata tan-Nepal huma l-aktar entitajiet li jipproduċu plejers nazzjonali; atleti li jaspiraw għal karriera sportiva spiss jingħaqdu ma' dawn il-forzi tas-sigurtà minħabba l-opportunitajiet sportivi superjuri li joffru. L-isport fin-Nepal huwa mfixkel minn nuqqas ta' infrastruttura u finanzjament, kif ukoll mill-korruzzjoni, in-nepotiżmu u l-indħil politiku. Ftit ħafna plejers jirnexxilhom jaqilgħu l-għajxien tagħhom bħala atleti professjonali. == Gallerija == <gallery> Kathmandu-Hanuman Dhoka-Nasal Chowk-08-Pancamukhi Hanuman Mandir-2013-gje.jpg|Kathmandu Pashupatinath-Menschen-10-Holzsammler-2013-gje.jpg|Pashupatinath Patan-Palast-Garten-16-Stele-2015-gje.jpg|Patan Bhaktapur-Palastplatz 01 mit Siddhilakshmi-Cyasilim-Bhupatindramalla-Saeule-Vatsala-Yaksheshvara-gje.jpg|Bhaktapur Gokyo surroundings-44-Mulde-2007-gje.jpg|Himalaya Cho La Tsho-14-2007-gje.jpg|Himalaya Mustang-Chhungkar-08-Choerten-2015-gje.jpg|Mustang Mustang-Lo Manthang to Tibetan border-38-Milka-Kuh-2015-gje.jpg|Mustang Mount Everest as seen from Drukair2 PLW edit.jpg|Mount Everest </gallery> <gallery> File:Nepal adm location map.svg|Mappa File:Nepal relief location map.jpg|Nepal Relief Mappa tal-Post File:Flag of Kathmandu.svg|Bandiera ta' Katmandu/Katmandú File:NepalKathmanduDistrictmap.png|Map displaying Village Development Committees in Kathmandu District, Katmandu/Katmandú (Motto: Il-wirt tiegħi, il-kburija tiegħi, Kathmandu tiegħi) File:Kathmandu District in Nepal 2015.svg|Distrett ta' Kathmandu (Nepaliż: काठमाडौं जिल्ला) huwa distrett li jinsab fil-Wied ta' Kathmandu, Provinċja ta' Bagmati tan-Nepal. Huwa wieħed mis-77 distrett tan-Nepal, għandu erja ta' 413.69 km² (159.7 mi²), u huwa l-aktar distrett b'popolazzjoni densa fin-Nepal b'1,081,845 abitant fl-2001, 1,744,240 fl-2011 u 2,017,532 fil-kwartieri ġenerali amministrattivi. tad-distrett ta 'Kathmandu jinsab f'Kathmandu. Il-belt għandha 21 uffiċċju postali li jimmaniġġjaw il-posta minn madwar il-pajjiż u lil hinn, u Kathmandu DPO għandha 44,600 bħala kodiċi postali għal servizzi ta 'kunsinna ta' posta internazzjonali bħal UPS jew DHL Couriers, eċċ. </gallery> <gallery> File:Bhaktapur durbar square.jpg|Bhaktapur Durbar Square, il-kumpless tal-palazz irjali, fl-1854, miżbugħa minn Henry Ambrose Oldfield (1822-1871). File:Sindhuli Fort 01.jpg|Sindhuli Gadhi Ruins (Distrett tal-lum Sindhuli, Provinċja ta' Bagmati, Nepal) File:Kirtipur swords.jpg|Xwabel mill-Battalja ta' Kirtipur ((Nepal bhasa bhasa: कीर्तिपुरयाउ युद्ध) seħħew fl-1767 waqt il-konkwista ta' Gorkha tan-Nepal, u kienet miġġielda fil-belt prinċipali ta' Kathman f'Bagha fil-Wied ta' Nepal va tempju File:Kathmandu 1811 high (cropped).jpg|L-orizzont ta' Kathmandu mimli pagoda fl-1811. File:Kathmandu durbar square.jpg|Kathmandu Durbar Square, fejn saret il-battalja ewlenija, kif deher fl-1852, miżbugħa minn Henry Ambrose Oldfield (1822-1871).. File:Jaya prakash malla.jpg|Jaya Prakash Malla (saltan 1736–1768), l-aħħar re ta' Kathmandu File:Capture of Magaer.jpg|Qbid ta' Magaer (il-lum ir-raħal ta' Maga fil-majjistral ta' Gyirong): xena mill-Kampanja Gurkha (Nepal) 1792, Il-Gwerra Sino-Nepaliż (Nepaliż: नेपाल-चीन युद्ध u ċ-Ċiniż), magħrufa wkoll bħala Waro the u-Ċiniż bħala l-Kampanja Gorkha (Ċiniż: 廓爾喀之役), kienet gwerra miġġielda bejn id-dinastija Qing taċ-Ċina u r-Renju tan-Nepal bejn l-1788 u l-1792. File:Anglo-Nepal war.jpg|Bhakti Thapa (isfar) imexxi l-armata Gurkhali tan-Nepal kontra l-forzi Brittaniċi, Anglo-Nepal Thapa (isfar) li jmexxi l-armata Gurkhali tan-Nepal kontra l-forzi Brittaniċi, Il-Gwerra Anglo-Nepaliż (नेपाल-अङ्ग्रेज युद 46 ta' Marzu), magħrufa wkoll bħala l-1 ta' Novembru 1818 ्ध – Gorkha File:Joppen1907India1805a.jpg|Mappa tal-Indja fl-1805 File:Bhimsen-thapa-painting.jpg|Bhimsen Thapa, Prim Ministru tan-Nepal mill-1806 sal-1837. File:Gurkha soldier 1815.jpg|Gwerrier Gorkhali. File:Battle of Jaithak.JPG|Pożizzjoni palisade tan-Nepaliż f'Jaithak File:Eight Gurkha men depicted in a British Indian painting, 1815.jpg|Suldati Gorkhali fl-1815 AD File:Sugauli treaty.jpg|It-truppi ta' Bhimsen Thapa, il-lemin, f'Segauli, 1816, b'moskets Bess Brown Pattern ta' l-Indja u bayonets chupi. File:Sugauli Treaty cessions.png|It-Trattat ta' Sugauli tal-4 ta' Marzu 1816. Kien fl-interess ta' Ochterlony li jikkonkludi l-kampanja malajr minħabba l-avviċinament tal-istaġun tad-deni tal-aul, iżda wkoll minħabba li bosta mit-truppi Ewropej tiegħu kienu qed ibatu mid-diżinterija. File:Ilngurkhas1858.jpg|Gurkahs tas-66 Reġiment bil-kostum nazzjonali tagħhom File:Francis Edward Rawdon, Marquess of Hastings.jpg|Francis Edward Rawdon, Markiż ta' Hastings, Gvernatur Ġenerali tal-Indja mill-1813 sal-1823. File:Officer and Private, 40th Foot, 1815.jpg|Uffiċjal u suldat, l-40 Reġiment tal-Marda Brittaniċi, 1815 File:Nepal-Tibet Treaty of 1856.jpg|It-Trattat ta' Thapathali (Ċiniż: 藏尼條約) kien trattat iffirmat bejn il-gvern Tibetan ta' Ganden Phodrang (dak iż-żmien protettorat tad-dinastija Qing) u r-Renju tan-Nepal f'Thapathali Durbar f'Kathmandu, il-kapitali tan-Nepal, wara n-Nepal. -Gwerra tat-Tibet (1855–1856). F'Jannar 1856, grupp rappreżentattiv mit-Tibet (flimkien ma' ambaxxatur Ċiniż) ġie Kathmandu biex jiddiskuti t-trattat. Wara diskussjoni twila, il-grupp rappreżentattiv fl-aħħar iffirma trattat fl-24 ta' Marzu. </gallery> <gallery> File:Nepal army-Basantapur darbar square3.JPG|Guruju Paltan (kumpanija tal-infanterija ċerimonjali) tal-Armata tan-Nepal bl-uniformi tradizzjonali File:Kukri, karda & chakmak.jpg|Khukuri, Karda u Chakmak. Khukuri hija l-arma simbolika tal-armata tan-Nepal File:Kukri.jpg|Il-Khukuri hija l-arma u l-għodda tradizzjonali tal-Gurkhas. File:Nepali soldiers Le Bon 1885.jpg|Suldati Nazzjonali tan-Nepal minn Gustave Le Bon, 1885 File:Nepal Army Special Forces.jpg|Suldati tal-Armata tan-Nepal f'Jum l-Armata </gallery> ==Referenzi== {{Referenzi}} {{Asja}} [[Kategorija:Nepal| ]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Asja]] [[Kategorija:Pajjiżi interkjużi]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1768]] bl2cd6czmg1y56jyce2svydh2e0limz 0 34489 331748 331747 2026-08-25T12:53:58Z ToniSant 4257 added [[Category:Informatika]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331748 wikitext text/x-wiki {{Infobox Kumpanija Dotcom | isem_kumpanija = ROZIE | logo = {{#property:P154}} | tip_kumpanija = applikazzjoni mobbli | ġeneru = applikazzjoni mobbli u pjattaforma online | żona_servizz = [[Malta]] | industrija = teknoloġija tal-informazzjoni; servizzi ta’ tindif | prodotti = applikazzjoni mobbli | servizzi = pjattaforma għall-ibbukkjar ta’ servizzi ta’ tindif | url = [https://rozie.app/ rozie.app] | tip_sit = suq online | pubblikata = Ottubru 2024<ref name="lrpv-detail">{{ċita web |titlu=Candidates for Trademark of Year 2025 main award in the first quarter: Rozie and Uzars |url=https://www.lrpv.gov.lv/en/article/candidates-trademark-year-2025-main-award-first-quarter-rozie-and-uzars |pubblikatur=Latvijas Republikas Patentu valde |data=28 April 2025 |lingwa=en |data-aċċess=15 Ġunju 2026}}</ref> | stat_attwali = attiva }} '''Rozie''' hija applikazzjoni mobbli u pjattaforma online għall-ibbukkjar ta’ servizzi ta’ tindif. Il-pjattaforma ġiet żviluppata minn professjonisti tal-IT [[Latvja|Latvjani]] u topera primarjament fis-suq [[Malta|Malti]]. L-applikazzjoni mobbli tnediet f’Ottubru 2024, u Malta kienet is-suq ewlieni tal-pjattaforma.<ref name="lrpv-detail" /> == Sfond == Rozie topera bħala suq diġitali li jlaqqa’ klijenti li jitolbu servizzi ta’ tindif ma’ persuni li joffru dawk is-servizzi. Il-pjattaforma tipprovdi l-ibbukkjar, tiffaċilita l-ħlas u tagħti servizz ta’ għajnuna lill-klijenti, iżda ma tipprovdix direttament is-servizzi ta’ tindif.<ref name="terms">{{ċita web |titlu=Terms and Conditions |url=https://rozie.app/terms-and-conditions/ |sit=Rozie |data=12 Mejju 2026 |lingwa=en |data-aċċess=15 Ġunju 2026}}</ref> Malta ntgħażlet bħala l-ewwel suq ta’ din il-pjattaforma minħabba d-daqs tas-suq, l-użu mifrux tal-lingwa Ingliża u l-possibbiltà li t-tmexxija u l-għajnuna lill-klijenti jingħataw mil-Latvja.<ref name="delfi">{{ċita aħbar |kunjom=Zoldnere |isem=Taira |titlu=Soli pa solim – Latvijas jaunuzņēmums sāk apgūt Amerikas tirgu |url=https://www.delfi.lv/bizness/44467736/tehnologijas/120100551/soli-pa-solim-latvijas-jaunuznemums-sak-apgut-amerikas-tirgu |url-aċċess=subscription |pubblikazzjoni=Delfi Plus |data=28 Diċembru 2025 |lingwa=lv |data-aċċess=15 Ġunju 2026}}</ref><ref name="labs-en">{{ċita aħbar |titlu=Rozie, a cleaning service platform founded in Latvia, conquers the Maltese market |url=https://labsoflatvia.com/en/inspirational-stories/rozie-a-cleaning-service-platform-founded-in-latvia-conquers-the-maltese-market |pubblikazzjoni=Labs of Latvia |data=19 Novembru 2024 |lingwa=en |data-aċċess=15 Ġunju 2026}}</ref><ref name="labs-lv">{{ċita aħbar |titlu=Rozie kā pirmo tirgu izvēlas Maltu |url=https://labsoflatvia.com/aktuali/rozie-ka-pirmo-tirgu-izvelas-maltu/ |pubblikazzjoni=Labs of Latvia |data=21 Novembru 2024 |lingwa=lv |data-aċċess=15 Ġunju 2026}}</ref> == L-istorja tal-kumpanija == Dainis Duļbinskis kien l-ewwel li ħareġ b’din l-idea, u huwa ko-fundatur u ko-proprjetarju ta’ Rozie App.<ref name="delfi" /><ref name="db-portrait">{{ċita aħbar |kunjom=Vilciņa |isem=Armanda |titlu=Portrets - Rozie radītājs un līdzīpašnieks Dainis Duļbinskis |url=https://db.lv/zinas/portrets-iroziei-raditajs-un-lidzipasnieks-dainis-dulbinskis |url-aċċess=subscription |pubblikazzjoni=Dienas Bizness |data=16 Ġunju 2026 |paġni=42–43 |lingwa=lv |data-aċċess=21 Ġunju 2026}}</ref> L-iżvilupp tal-applikazzjoni beda fl-2023, u l-prodott tnieda f’Malta fl-1 ta’ Ottubru 2024.<ref name="delfi" /> Fit-twaqqif ta’ Rozie, it-tim kien magħmul minn Dainis Duļbinskis, Aleksandrs Tuļs u Edgars Veigurs. Duļbinskis kien il-Kap Eżekuttiv, Tuļs kien responsabbli għall-finanzi u l-iżvilupp strateġiku, u Veigurs kien id-Direttur Tekniku.<ref name="delfi" /> == L-operat f’Malta == Il-pjattaforma tlaqqa’ flimkien talbiet għal xogħol ta’ tindif u offerti minn dawk li jipprovdu s-servizzi. Il-klijenti jistgħu jagħmlu talbiet għal xogħol, il-fornituri jibagħtu l-offerti, u wara li jingħata s-servizz iż-żewġ naħat ikunu jistgħu jħallu reviews.<ref name="bt">{{ċita aħbar |titlu=Rozie hits 10,000 users: Malta’s top cleaning app thrives |url=https://www.businesstoday.com.mt/business/business/2962/rozie_hits_10000_users_maltas_top_cleaning_app_thrives |pubblikazzjoni=BusinessToday Malta |data=9 Mejju 2025 |lingwa=en |data-aċċess=15 Ġunju 2026}}</ref><ref name="maltatoday">{{ċita aħbar |titlu=Cleaning house just got easier: Meet Rozie, Malta’s cleaning app |url=https://www.maltatoday.com.mt/business/tech/134866/cleaning_house_just_got_easier_meet_rozie_maltas_cleaning_app |pubblikazzjoni=MaltaToday |data=14 Mejju 2025 |lingwa=en |data-aċċess=15 Ġunju 2026}}</ref><ref name="times">{{ċita aħbar |titlu=Cleaning just got easier: Rozie is Malta’s cleaning app that puts you in control |url=https://timesofmalta.com/article/cleaning-got-easier-rozie-malta-cleaning-app-puts-control-a2.1110396 |pubblikazzjoni=Times of Malta |data=27 Mejju 2025 |lingwa=en |data-aċċess=15 Ġunju 2026}}</ref> Sa Mejju 2025, in-numru ta’ dawk li kellhom kont reġistrat ma’ Rozie qabeż l-10,000.<ref name="bt" /> F’Awwissu 2026, is-sit uffiċjali ta’ Rozie kien jindika aktar minn 28,000 utent u 8,511-il servizz ta’ tindif komplut.<ref name="rozie-stats">{{ċita web |titlu=Rozie |url=https://rozie.app/ |sit=Rozie |lingwa=en |data-aċċess=25 Awwissu 2026}}</ref> F’dan il-perjodu, il-pjattaforma kienet attiva f’Malta bħala applikazzjoni biex jiġu bbukkjati servizzi ta’ tindif.<ref name="maltatoday" /><ref name="times" /> == Żvilupp u kummerċjalizzazzjoni == Wara t-tnedija f’Ottubru 2024, Rozie kienet disponibbli fuq Apple Store u Google Play u bdiet kampanja kummerċjali fuq Google Ads.<ref name="marketingsherpa">{{ċita web |kunjom=Burstein |isem=Daniel |titlu=Influencer Trust Marketing: How home cleaning marketplace app increased purchases 4.9x with social media collabs |url=https://marketingsherpa.com/article/case-study/influencer |sit=MarketingSherpa |data=5 Ġunju 2025 |lingwa=en |data-aċċess=15 Ġunju 2026}}</ref> F’Malta, saret kampanja b’influencers u reklami fuq il-kartuna tal-ħalib li kienet segwita minn żieda fin-numru ta’ persuni li installaw l-applikazzjoni minn madwar 3,600 fix-xahar għal madwar 6,500 fix-xahar.<ref name="marketingsherpa" /> == Għajnuna u pjanijiet ta’ espansjoni == Il-kumpanija rċeviet għajnuna minn LIAA għall-iżvilupp tal-website.<ref name="delfi" /> Sal-aħħar tal-2025, il-kumpanija kienet irreġistrat l-isem Rozie App, Inc. fid-Delaware u kienet qed tħejji biex taddatta l-prodott għas-suq Amerikan.<ref name="delfi" /> == Trademark == Fl-2025, ROZIE kienet fost il-kandidati tal-ewwel kwart tas-sena għall-premju "Trademark of the Year 2025" fil-kategorija "Trademark of the Year for the European Union" tal-Uffiċċju tal-Privattivi tal-Latvja.<ref name="lrpv-detail" /> Il-marka tal-Unjoni Ewropea ROZIE, bin-numru 019116762, hija kkwotata bħala trademark ta’ ROZIE APP, LLC.<ref name="lrpv-nominees">{{ċita web |titlu=Well-known Latvian brands among first nominees for Trademark of Year 2025 award |url=https://www.lrpv.gov.lv/en/article/well-known-latvian-brands-among-first-nominees-trademark-year-2025-award |pubblikatur=Latvijas Republikas Patentu valde |data=25 April 2025 |lingwa=en |data-aċċess=15 Ġunju 2026}}</ref><ref name="euipo">{{ċita web |titlu=EUIPO eSearch: ROZIE, 019116762 |url=https://euipo.europa.eu/eSearch/#details/trademarks/019116762 |sit=European Union Intellectual Property Office |lingwa=en |data-aċċess=16 Ġunju 2026}}</ref> Fl-Istati Uniti, l-applikazzjoni għal trademark ROZIE għandha n-numru tas-serje USPTO 99429982.<ref name="uspto-tsdr">{{ċita web |titlu=Trademark Status and Document Retrieval: ROZIE, serial number 99429982 |url=https://tsdr.uspto.gov/#caseNumber=99429982&caseSearchType=US_APPLICATION&caseType=DEFAULT&searchType=statusSearch |sit=United States Patent and Trademark Office |lingwa=en |data-aċċess=16 Ġunju 2026}}</ref> L-applikazzjoni ġiet ippubblikata fit-''Trademark Official Gazette'' tal-USPTO fil-5 ta’ Mejju 2026.<ref name="uspto-tmog">{{ċita web |titlu=USPTO Trademark Official Gazette: ROZIE, serial number 99429982 |url=https://tmog.uspto.gov/search/single-case-view?serialNumber=99429982&issueDate=2026-05-05 |sit=Trademark Official Gazette |pubblikatur=United States Patent and Trademark Office |data=5 Mejju 2026 |lingwa=en |data-aċċess=16 Ġunju 2026}}</ref> == Disponibbiltà == L-applikazzjoni Rozie tinsab fuq Google Play u fuq l-App Store ta’ Apple.<ref name="googleplay">{{ċita web |titlu=Rozie - Cleaning Services |url=https://play.google.com/store/apps/details?hl=en&id=com.rozie.app |sit=Google Play |lingwa=en |data-aċċess=15 Ġunju 2026}}</ref><ref name="appstore">{{ċita web |titlu=Rozie - Cleaning Services |url=https://apps.apple.com/mt/app/rozie-cleaning-services/id6479990769 |sit=Apple App Store |lingwa=en |data-aċċess=15 Ġunju 2026}}</ref> == Referenzi == <references /> == Ħoloq esterni == * [https://rozie.app/ Sit uffiċjali] [[Kategorija:Latvja]] [[Kategorija:Kumpaniji]] [[Kategorija:Informatika]] 6lsgigo6jjobt2gvx9smtam99m1zghg 0 34587 331749 2026-08-25T16:05:08Z JovalQC 21720 Created by translating the opening section from the page "[[:fr:Special:Redirect/revision/238196300|Gyeongbokgung]]" 331749 wikitext text/x-wiki '''Gyeongbokgung''' (경복궁, 景福宮), imsejjaħ ukoll '''Gyeongbok Palace''', huwa palazz rjali li jinsab fit-tramuntana ta' [[Seoul]] [[Korea t'Isfel|fil-Korea t'Isfel]] . Inbena għall-ewwel darba fl-1394 u mbagħad inbena mill-ġdid fl-1867, huwa l-palazz prinċipali mill-ħames palazzi kbar mibnija taħt id- dinastija Joseon . L-isem tal-palazz, ''Gyeongbokgung'', ifisser " palazz resplendenti tal-ferħ " Il-bieb prinċipali tiegħu huwa l-Bieb ta' Gwanghwamun . Kważi kompletament meqrud mill-gvern Ġappuniż fil-bidu tas {{s-|XX|e}}, il-palazz kollu gradwalment reġa' kiseb il-forma oriġinali tiegħu. == Storja == Il-palazz inbena fl-1394 mir-Re Taejo, fundatur u l-ewwel re tad-Dinastija Joseon. L-isem ''Gyeongbokgung'' intgħażel minn Jeong Do-jeon, ministru influwenti tal-gvern. Il-Palazz Gyeongbokgung ġie estiż kontinwament matul ir-renji tar-Re Taejo u r-Re Sejong il-Kbir. Il-maġġoranza tal-palazz inqerdet min-nar matul l-invażjonijiet Ġappuniżi tal-1592–1598. Bil-palazzi kollha fil-kapitali mwaqqa’ mill-Ġappuniżi, Changdeokgung, palazz sekondarju, inbena mill-ġdid u serva bħala l-palazz prinċipali. Gyeongbokgung baqa’ abbandunat għal 250 sena qabel ma reġa’ nbena fl-1868 fuq ordni tal-Prinċep Reġent. Madwar 500 bini nbnew fuq sit ta’ aktar minn 40 ettaru, u ffurmaw belt żgħira. cn53nph62os5e4uuov5ycs9v5kpq8rz 331750 331749 2026-08-25T16:08:09Z JovalQC 21720 /* */ "Storja" create. 331750 wikitext text/x-wiki '''Gyeongbokgung''' (경복궁, 景福宮), imsejjaħ ukoll '''Gyeongbok Palace''', huwa palazz rjali li jinsab fit-tramuntana ta' [[Seoul]] [[Korea t'Isfel|fil-Korea t'Isfel]] . Inbena għall-ewwel darba fl-1394 u mbagħad inbena mill-ġdid fl-1867, huwa l-palazz prinċipali mill-ħames palazzi kbar mibnija taħt id- dinastija Joseon . L-isem tal-palazz, ''Gyeongbokgung'', ifisser " palazz resplendenti tal-ferħ " Il-bieb prinċipali tiegħu huwa l-Bieb ta' Gwanghwamun . Kważi kompletament meqrud mill-gvern Ġappuniż fil-bidu tas {{s-|XX|e}}, il-palazz kollu gradwalment reġa' kiseb il-forma oriġinali tiegħu. == Storja == Il-palazz inbena fl-1394 mir-Re Taejo, fundatur u l-ewwel re tad-Dinastija Joseon. L-isem ''Gyeongbokgung'' intgħażel minn [[Jeong Do-jeon]], ministru influwenti tal-gvern. Il-Palazz Gyeongbokgung ġie estiż kontinwament matul ir-renji tar-Re Taejo u r-Re [[Sejong il-Kbir]]. Il-maġġoranza tal-palazz inqerdet min-nar matul l-invażjonijiet Ġappuniżi tal-1592–1598. Bil-palazzi kollha fil-kapitali mwaqqa’ mill-Ġappuniżi, Changdeokgung, palazz sekondarju, inbena mill-ġdid u serva bħala l-palazz prinċipali. Gyeongbokgung baqa’ abbandunat għal 250 sena qabel ma reġa’ nbena fl-1868 fuq ordni tal-Prinċep Reġent. Madwar 500 bini nbnew fuq sit ta’ aktar minn 40 ettaru, u ffurmaw belt żgħira. Fit-8 ta' Ottubru 1895, il-palazz ġie attakkat kmieni filgħodu minn bosta aggressuri Ġappuniżi mmexxija mill-Ġeneral Miura Gorō, megħjuna minn kollaboraturi Koreani, bil-għan li joqtlu lir-Reġina Min, li kienu jissuspettaw li riedet tressaq il-[[Korea]] eqreb lejn ir-[[Russja]] biex tikkumbatti l-influwenza Ġappuniża. L-attakkanti żergħu l-kaos u eventwalment sabu lir-reġina, li qatluha, imbagħad ħadu l-katavru tagħha f'foresta fil-qrib u ħarquh. Il-Palazz Gyeongbokgung fil-parti l-kbira tiegħu ġie meqrud mill-ġdid matul l-okkupazzjoni Ġappuniża mill-1910 sal-1945. Tmenin fil-mija tal-bini restawrat ġie żarmat, il-Bieb ta' Gwanghwamun twaqqa', u l-kwartieri ġenerali tal-Gvern Ġenerali Ġappuniż inbnew faċċata tal-kumpless ewlieni tal-palazz. Sforz biex il-Palazz Gyeongbokgung jiġi restawrat kompletament għall-glorja preċedenti tiegħu ilu għaddej mill-1990. Il-bini kolonjali Ġappuniż twaqqa', u l-[[Bieb ta' Heungnyemun]] ġie restawrat għall-istat oriġinali tiegħu. Il-kwartieri rjali u l-Palazz tal-Lvant għall-Prinċep tal-Kuruna ġew restawrati wkoll għall-kundizzjoni oriġinali tagħhom. Sa tmiem l-2009, madwar 40% tal-istrutturi li kienu jeżistu qabel l-okkupazzjoni Ġappuniża tal-Korea kienu ġew irrestawrati jew rikostruwiti. Il-proġett ta’ restawr tal-gvern tal-[[Korea t'Isfel|Korea t’Isfel]] huwa ppjanat li jdum mill-inqas 20 sena. Fl-2015, is-sit kellu 510 apparat tat-tifi tan-nar u 230 kamera tas-sorveljanza mqassma madwar l-432,703 metru kwadru tal-palazz. == Gallerija == <gallery mode="packed"> Fichier:Gyeongbokgung-GeunJeongJeon.jpg|ħolqa=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Gyeongbokgung-GeunJeongJeon.jpg|La salle d'audience principale de Gyeongbokgung (Geunjeongjeon) Fichier:Stone_dog,_guardian_of_palace_against_fire,_Korea_c.1900.jpg|ħolqa=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Stone_dog,_guardian_of_palace_against_fire,_Korea_c.1900.jpg|La porte de Gwanghwamun et une statue de ''[[:fr:Haetae|haetae]]'' vers 1900 Fichier:Gwanghwamun_from_across_street.jpg|ħolqa=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Gwanghwamun_from_across_street.jpg|La porte de Gwanghwamun en 2014 Fichier:Seoul_Gyeongbokgung_palace_exterior_view.jpg|ħolqa=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Seoul_Gyeongbokgung_palace_exterior_view.jpg|La porte de Heungnyemun (porte intérieure) Fichier:Korea-Gyeongbokgung-04.jpg|ħolqa=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Korea-Gyeongbokgung-04.jpg|Vue latérale Fichier:Gyeongbokgung-Throne.Room-01.jpg|ħolqa=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Gyeongbokgung-Throne.Room-01.jpg|L'intérieur de la salle du trône (Geunjeongjeon) Fichier:Plafond_de_la_salle_du_trône.jpg|ħolqa=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Plafond_de_la_salle_du_tr%C3%B4ne.jpg|Le plafond de la salle du trône (Geunjeongjeon) Fichier:Korea-Gyeongbokgung-Sajeongjeon-03.jpg|ħolqa=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Korea-Gyeongbokgung-Sajeongjeon-03.jpg|Le bâtiment du bureau du roi (Sajeongjeon) Fichier:Gyeongbokgung-Gangnyeongjeon_2.JPG|ħolqa=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Gyeongbokgung-Gangnyeongjeon_2.JPG|La résidence principale du roi (Gangnyeongjeon) Fichier:Korea-Gyeongbokgung-Gyotaejeon-02.jpg|ħolqa=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Korea-Gyeongbokgung-Gyotaejeon-02.jpg|La résidence de la reine (Gyotaejeon) Fichier:Donggung.jpg|ħolqa=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Donggung.jpg|La résidence du prince et de son épouse (Donggung) Fichier:Gyeonghoeru_(Royal_Banquet_Hall)_at_Gyeongbokgung_Palace,_Seoul.jpg|ħolqa=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Gyeonghoeru_(Royal_Banquet_Hall)_at_Gyeongbokgung_Palace,_Seoul.jpg|Le pavillon Gyeonghoeru Fichier:Korea-Gyeongbokgung-Hyangwonjeong.jpg|ħolqa=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Korea-Gyeongbokgung-Hyangwonjeong.jpg|Le pavillon Hyangwonjeong Fichier:Jibokjae1.jpg|ħolqa=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Jibokjae1.jpg|La bibliothèque royale (Jibokjae), au style d'influence chinoise Fichier:Korea-Gyeongbokgung-Guard.ceremony-11.jpg|ħolqa=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Korea-Gyeongbokgung-Guard.ceremony-11.jpg|Cérémonie de la garde </gallery> m1kxos07io25fdvplvz3aahpzj5j2uf 331751 331750 2026-08-25T16:25:19Z JovalQC 21720 "Gallerija" żid. 331751 wikitext text/x-wiki [[Stampa:광화문 월대.jpg|nofs|daqsminuri|Gyeongbokgung fl-2023]] '''Gyeongbokgung''' (경복궁, 景福宮), imsejjaħ ukoll '''Gyeongbok Palace''', huwa palazz rjali li jinsab fit-tramuntana ta' [[Seoul]] [[Korea t'Isfel|fil-Korea t'Isfel]] . Inbena għall-ewwel darba fl-1394 u mbagħad inbena mill-ġdid fl-1867, huwa l-palazz prinċipali mill-ħames palazzi kbar mibnija taħt id- dinastija Joseon . L-isem tal-palazz, ''Gyeongbokgung'', ifisser " palazz resplendenti tal-ferħ " Il-bieb prinċipali tiegħu huwa l-Bieb ta' Gwanghwamun. == Storja == Il-palazz inbena fl-1394 mir-Re Taejo, fundatur u l-ewwel re tad-Dinastija Joseon. L-isem ''Gyeongbokgung'' intgħażel minn [[Jeong Do-jeon]], ministru influwenti tal-gvern. Il-Palazz Gyeongbokgung ġie estiż kontinwament matul ir-renji tar-Re Taejo u r-Re [[Sejong il-Kbir]]. Il-maġġoranza tal-palazz inqerdet min-nar matul l-invażjonijiet Ġappuniżi tal-1592–1598. Bil-palazzi kollha fil-kapitali mwaqqa’ mill-Ġappuniżi, Changdeokgung, palazz sekondarju, inbena mill-ġdid u serva bħala l-palazz prinċipali. Gyeongbokgung baqa’ abbandunat għal 250 sena qabel ma reġa’ nbena fl-1868 fuq ordni tal-Prinċep Reġent. Madwar 500 bini nbnew fuq sit ta’ aktar minn 40 ettaru, u ffurmaw belt żgħira<ref>{{Ċita web|url=https://royal.khs.go.kr/ENG/contents/E101010000.do|titlu=}}</ref>. Fit-8 ta' Ottubru 1895, il-palazz ġie attakkat kmieni filgħodu minn bosta aggressuri Ġappuniżi mmexxija mill-Ġeneral Miura Gorō, megħjuna minn kollaboraturi Koreani, bil-għan li joqtlu lir-Reġina Min, li kienu jissuspettaw li riedet tressaq il-[[Korea]] eqreb lejn ir-[[Russja]] biex tikkumbatti l-influwenza Ġappuniża. L-attakkanti żergħu l-kaos u eventwalment sabu lir-reġina, li qatluha, imbagħad ħadu l-katavru tagħha f'foresta fil-qrib u ħarquh. Il-Palazz Gyeongbokgung fil-parti l-kbira tiegħu ġie meqrud mill-ġdid matul l-okkupazzjoni Ġappuniża mill-1910 sal-1945. Tmenin fil-mija tal-bini restawrat ġie żarmat, il-Bieb ta' Gwanghwamun twaqqa', u l-kwartieri ġenerali tal-Gvern Ġenerali Ġappuniż inbnew faċċata tal-kumpless ewlieni tal-palazz. Sforz biex il-Palazz Gyeongbokgung jiġi restawrat kompletament għall-glorja preċedenti tiegħu ilu għaddej mill-1990. Il-bini kolonjali Ġappuniż twaqqa', u l-[[Bieb ta' Heungnyemun]] ġie restawrat għall-istat oriġinali tiegħu. Il-kwartieri rjali u l-Palazz tal-Lvant għall-Prinċep tal-Kuruna ġew restawrati wkoll għall-kundizzjoni oriġinali tagħhom. Sa tmiem l-2009, madwar 40% tal-istrutturi li kienu jeżistu qabel l-okkupazzjoni Ġappuniża tal-Korea kienu ġew irrestawrati jew rikostruwiti. Il-proġett ta’ restawr tal-gvern tal-[[Korea t'Isfel|Korea t’Isfel]] huwa ppjanat li jdum mill-inqas 20 sena. Fl-2015, is-sit kellu 510 apparat tat-tifi tan-nar u 230 kamera tas-sorveljanza mqassma madwar l-432,703 metru kwadru tal-palazz<ref>{{Ċita web|url=https://eparisseoul.fr/palais-gyeongbokgung-seoul/|titlu=Palais Gyeongbokgung - Séoul|kunjom=Blin|isem=Mihye|data=2026-01-17|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-08-25}}</ref>. == Turiżmu == [[Stampa:Korea-Gyeongbokgung-Guard.ceremony-11.jpg|nofs|daqsminuri|Ċerimonja tal-Gwardja<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=V7HOJHAHON4|titlu=}}</ref>]] Skont id-dejta mill-Istitut tal-Kultura u t-Turiżmu tal-Korea, minn Lulju 2005 sa Diċembru 2024, il-palazz kellu total ta’ 56,030,499 viżitatur, aktar minn kwalunkwe sit turistiku ieħor f’[[Seoul]]. Fl-2017, kien it-tieni l-aktar sit turistiku miżjur fil-pajjiż, wara l-park tad-divertiment Everland. Studju tal-2021 dwar 24,008 reviżjoni mhux bil-lingwa Koreana ta’ destinazzjonijiet turistiċi tal-[[Korea t'Isfel|Korea t’Isfel]] fuq il-websajt tal-ivvjaġġar [[Tripadvisor]] ikkonkluda li t-turisti barranin żaru Gyeongbokgung l-aktar minn kwalunkwe attrazzjoni turistika fil-Korea t’Isfel. Skont l-istatistika miġbura mill-aġenzija governattiva Korea Heritage Service, mill-2002 sal-2020 u mill-2022 sal-2024, Gyeongbokgung kien l-aktar palazz miżjur f’[[Seoul]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.calloftheworld.com/south-korea/visit-gyeongbokgung-palace-in-seoul/|titlu=Step Back in Time at Gyeongbokgung Palace: Dress Up as Korean Royalty in Seoul!|kunjom=Flora|isem=Rowan|data=2024-07-06|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-08-25}}</ref>. Fl-2010, il-palazz beda jiftaħ bil-lejl għal numru ta’ jiem kull sena għall-viżitaturi. Beda bħala avveniment ta’ darba għas-summit tal-G-20 ta’ Seoul, iżda sar karatteristika rikorrenti wara s-suċċess tiegħu. Il-ftuħ ta’ billejl kien popolari ħafna kemm għal viżitaturi barranin kif ukoll domestiċi ta’ etajiet differenti, filwaqt li l-palazzi kienu l-aktar appellaw lil barranin jew viżitaturi domestiċi anzjani qabel. Mill-2016 sal-2024, mill-inqas 100,000 viżitatur fis-sena attendew wirja billejl. Fl-2013, id-dħul beda jsir bla ħlas għall-viżitaturi li kienu jilbsu hanbok (ilbies tradizzjonali Korean). Dan wassal għal proliferazzjoni sinifikanti ta’ negozji tal-kiri ta’ hanbok ħdejn il-palazz. Fl-2024, 1.8 miljun viżitatur f’Gyeongbokgung libsu ''hanbok''. Il-palazz minn dakinhar offra numru ta’ esperjenzi għal numru limitat ta’ mistednin, bħal ikliet tal-kċina tal-qorti rjali Koreana u wirjiet ta’ mużika tradizzjonali<ref>{{Ċita web|url=https://english.visitseoul.net/events/Changing-of-the-Royal-Guard-at-Gyeongbokgung-Palace-en/ENP008256|titlu=}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dynastykorea.com/ba_attractions/gyeongbokgung-palace/|titlu=Gyeongbokgung Palace|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-25}}</ref>. == Gallerija == <gallery mode="packed"> Fichier:Gyeongbokgung-GeunJeongJeon.jpg|ħolqa=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Gyeongbokgung-GeunJeongJeon.jpg|La salle d'audience principale de Gyeongbokgung (Geunjeongjeon) Fichier:Stone_dog,_guardian_of_palace_against_fire,_Korea_c.1900.jpg|ħolqa=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Stone_dog,_guardian_of_palace_against_fire,_Korea_c.1900.jpg|La porte de Gwanghwamun et une statue de ''[[:fr:Haetae|haetae]]'' vers 1900 Fichier:Gwanghwamun_from_across_street.jpg|ħolqa=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Gwanghwamun_from_across_street.jpg|La porte de Gwanghwamun en 2014 Fichier:Seoul_Gyeongbokgung_palace_exterior_view.jpg|ħolqa=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Seoul_Gyeongbokgung_palace_exterior_view.jpg|La porte de Heungnyemun (porte intérieure) Fichier:Korea-Gyeongbokgung-04.jpg|ħolqa=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Korea-Gyeongbokgung-04.jpg|Vue latérale Fichier:Gyeongbokgung-Throne.Room-01.jpg|ħolqa=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Gyeongbokgung-Throne.Room-01.jpg|L'intérieur de la salle du trône (Geunjeongjeon) Fichier:Plafond_de_la_salle_du_trône.jpg|ħolqa=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Plafond_de_la_salle_du_tr%C3%B4ne.jpg|Le plafond de la salle du trône (Geunjeongjeon) Fichier:Korea-Gyeongbokgung-Sajeongjeon-03.jpg|ħolqa=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Korea-Gyeongbokgung-Sajeongjeon-03.jpg|Le bâtiment du bureau du roi (Sajeongjeon) Fichier:Gyeongbokgung-Gangnyeongjeon_2.JPG|ħolqa=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Gyeongbokgung-Gangnyeongjeon_2.JPG|La résidence principale du roi (Gangnyeongjeon) Fichier:Korea-Gyeongbokgung-Gyotaejeon-02.jpg|ħolqa=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Korea-Gyeongbokgung-Gyotaejeon-02.jpg|La résidence de la reine (Gyotaejeon) Fichier:Donggung.jpg|ħolqa=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Donggung.jpg|La résidence du prince et de son épouse (Donggung) Fichier:Gyeonghoeru_(Royal_Banquet_Hall)_at_Gyeongbokgung_Palace,_Seoul.jpg|ħolqa=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Gyeonghoeru_(Royal_Banquet_Hall)_at_Gyeongbokgung_Palace,_Seoul.jpg|Le pavillon Gyeonghoeru Fichier:Korea-Gyeongbokgung-Hyangwonjeong.jpg|ħolqa=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Korea-Gyeongbokgung-Hyangwonjeong.jpg|Le pavillon Hyangwonjeong Fichier:Jibokjae1.jpg|ħolqa=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Jibokjae1.jpg|La bibliothèque royale (Jibokjae), au style d'influence chinoise Fichier:Korea-Gyeongbokgung-Guard.ceremony-11.jpg|ħolqa=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Korea-Gyeongbokgung-Guard.ceremony-11.jpg|Cérémonie de la garde </gallery><gallery mode="packed"> Stampa:Gyeongbokgung-GeunJeongJeon.jpg|L-awla prinċipali tal-qorti ta' Gyeongbokgung (Geunjeongjeon) Stampa:Stone dog, guardian of palace against fire, Korea c.1900.jpg|Il-Bieb ta' Gwanghwamun u statwa ta' ''haetae'' madwar l-1900 Stampa:Gwanghwamun is the main gate to the south of Gyeongbokgung Palace.jpg|Gwanghwamun huwa l-bieb prinċipali fin-nofsinhar tal-Palazz Gyeongbokgung Stampa:Gyeongbokgung-Throne.Room-01.jpg|Kamra tat-Tron Stampa:Plafond de la salle du trône.jpg|Saqaf tal-kamra tat-tron Stampa:Korea-Gyeongbokgung-Sajeongjeon-03.jpg|Il-Bini tal-Uffiċċju tar-Re (Sajeongjeon) Stampa:Gyeongbokgung-Gangnyeongjeon 2.JPG|Ir-residenza prinċipali tas-sultan (Gangnyeongjeon) Stampa:Korea-Gyeongbokgung-Gyotaejeon-02.jpg|Ir-Residenza tar-Reġina (Gyotaejeon) Stampa:Donggung.jpg|Ir-residenza tal-prinċep u martu (Donggung) Stampa:Gyeonghoeru (Royal Banquet Hall) at Gyeongbokgung Palace, Seoul.jpg|Il-Paviljun ta' Gyeonghoeru Stampa:Korea-Gyeongbokgung-Hyangwonjeong.jpg|Il-Paviljun ta' Hyangwonjeong Stampa:Jibokjae1.jpg|Il-Librerija Rjali (Jibokjae) </gallery> == Referenzi == fq1eoek280dnu0vl1mzkw3yobvptpz2 331752 331751 2026-08-25T16:25:34Z JovalQC 21720 /* Gallerija */ 331752 wikitext text/x-wiki [[Stampa:광화문 월대.jpg|nofs|daqsminuri|Gyeongbokgung fl-2023]] '''Gyeongbokgung''' (경복궁, 景福宮), imsejjaħ ukoll '''Gyeongbok Palace''', huwa palazz rjali li jinsab fit-tramuntana ta' [[Seoul]] [[Korea t'Isfel|fil-Korea t'Isfel]] . Inbena għall-ewwel darba fl-1394 u mbagħad inbena mill-ġdid fl-1867, huwa l-palazz prinċipali mill-ħames palazzi kbar mibnija taħt id- dinastija Joseon . L-isem tal-palazz, ''Gyeongbokgung'', ifisser " palazz resplendenti tal-ferħ " Il-bieb prinċipali tiegħu huwa l-Bieb ta' Gwanghwamun. == Storja == Il-palazz inbena fl-1394 mir-Re Taejo, fundatur u l-ewwel re tad-Dinastija Joseon. L-isem ''Gyeongbokgung'' intgħażel minn [[Jeong Do-jeon]], ministru influwenti tal-gvern. Il-Palazz Gyeongbokgung ġie estiż kontinwament matul ir-renji tar-Re Taejo u r-Re [[Sejong il-Kbir]]. Il-maġġoranza tal-palazz inqerdet min-nar matul l-invażjonijiet Ġappuniżi tal-1592–1598. Bil-palazzi kollha fil-kapitali mwaqqa’ mill-Ġappuniżi, Changdeokgung, palazz sekondarju, inbena mill-ġdid u serva bħala l-palazz prinċipali. Gyeongbokgung baqa’ abbandunat għal 250 sena qabel ma reġa’ nbena fl-1868 fuq ordni tal-Prinċep Reġent. Madwar 500 bini nbnew fuq sit ta’ aktar minn 40 ettaru, u ffurmaw belt żgħira<ref>{{Ċita web|url=https://royal.khs.go.kr/ENG/contents/E101010000.do|titlu=}}</ref>. Fit-8 ta' Ottubru 1895, il-palazz ġie attakkat kmieni filgħodu minn bosta aggressuri Ġappuniżi mmexxija mill-Ġeneral Miura Gorō, megħjuna minn kollaboraturi Koreani, bil-għan li joqtlu lir-Reġina Min, li kienu jissuspettaw li riedet tressaq il-[[Korea]] eqreb lejn ir-[[Russja]] biex tikkumbatti l-influwenza Ġappuniża. L-attakkanti żergħu l-kaos u eventwalment sabu lir-reġina, li qatluha, imbagħad ħadu l-katavru tagħha f'foresta fil-qrib u ħarquh. Il-Palazz Gyeongbokgung fil-parti l-kbira tiegħu ġie meqrud mill-ġdid matul l-okkupazzjoni Ġappuniża mill-1910 sal-1945. Tmenin fil-mija tal-bini restawrat ġie żarmat, il-Bieb ta' Gwanghwamun twaqqa', u l-kwartieri ġenerali tal-Gvern Ġenerali Ġappuniż inbnew faċċata tal-kumpless ewlieni tal-palazz. Sforz biex il-Palazz Gyeongbokgung jiġi restawrat kompletament għall-glorja preċedenti tiegħu ilu għaddej mill-1990. Il-bini kolonjali Ġappuniż twaqqa', u l-[[Bieb ta' Heungnyemun]] ġie restawrat għall-istat oriġinali tiegħu. Il-kwartieri rjali u l-Palazz tal-Lvant għall-Prinċep tal-Kuruna ġew restawrati wkoll għall-kundizzjoni oriġinali tagħhom. Sa tmiem l-2009, madwar 40% tal-istrutturi li kienu jeżistu qabel l-okkupazzjoni Ġappuniża tal-Korea kienu ġew irrestawrati jew rikostruwiti. Il-proġett ta’ restawr tal-gvern tal-[[Korea t'Isfel|Korea t’Isfel]] huwa ppjanat li jdum mill-inqas 20 sena. Fl-2015, is-sit kellu 510 apparat tat-tifi tan-nar u 230 kamera tas-sorveljanza mqassma madwar l-432,703 metru kwadru tal-palazz<ref>{{Ċita web|url=https://eparisseoul.fr/palais-gyeongbokgung-seoul/|titlu=Palais Gyeongbokgung - Séoul|kunjom=Blin|isem=Mihye|data=2026-01-17|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-08-25}}</ref>. == Turiżmu == [[Stampa:Korea-Gyeongbokgung-Guard.ceremony-11.jpg|nofs|daqsminuri|Ċerimonja tal-Gwardja<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=V7HOJHAHON4|titlu=}}</ref>]] Skont id-dejta mill-Istitut tal-Kultura u t-Turiżmu tal-Korea, minn Lulju 2005 sa Diċembru 2024, il-palazz kellu total ta’ 56,030,499 viżitatur, aktar minn kwalunkwe sit turistiku ieħor f’[[Seoul]]. Fl-2017, kien it-tieni l-aktar sit turistiku miżjur fil-pajjiż, wara l-park tad-divertiment Everland. Studju tal-2021 dwar 24,008 reviżjoni mhux bil-lingwa Koreana ta’ destinazzjonijiet turistiċi tal-[[Korea t'Isfel|Korea t’Isfel]] fuq il-websajt tal-ivvjaġġar [[Tripadvisor]] ikkonkluda li t-turisti barranin żaru Gyeongbokgung l-aktar minn kwalunkwe attrazzjoni turistika fil-Korea t’Isfel. Skont l-istatistika miġbura mill-aġenzija governattiva Korea Heritage Service, mill-2002 sal-2020 u mill-2022 sal-2024, Gyeongbokgung kien l-aktar palazz miżjur f’[[Seoul]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.calloftheworld.com/south-korea/visit-gyeongbokgung-palace-in-seoul/|titlu=Step Back in Time at Gyeongbokgung Palace: Dress Up as Korean Royalty in Seoul!|kunjom=Flora|isem=Rowan|data=2024-07-06|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-08-25}}</ref>. Fl-2010, il-palazz beda jiftaħ bil-lejl għal numru ta’ jiem kull sena għall-viżitaturi. Beda bħala avveniment ta’ darba għas-summit tal-G-20 ta’ Seoul, iżda sar karatteristika rikorrenti wara s-suċċess tiegħu. Il-ftuħ ta’ billejl kien popolari ħafna kemm għal viżitaturi barranin kif ukoll domestiċi ta’ etajiet differenti, filwaqt li l-palazzi kienu l-aktar appellaw lil barranin jew viżitaturi domestiċi anzjani qabel. Mill-2016 sal-2024, mill-inqas 100,000 viżitatur fis-sena attendew wirja billejl. Fl-2013, id-dħul beda jsir bla ħlas għall-viżitaturi li kienu jilbsu hanbok (ilbies tradizzjonali Korean). Dan wassal għal proliferazzjoni sinifikanti ta’ negozji tal-kiri ta’ hanbok ħdejn il-palazz. Fl-2024, 1.8 miljun viżitatur f’Gyeongbokgung libsu ''hanbok''. Il-palazz minn dakinhar offra numru ta’ esperjenzi għal numru limitat ta’ mistednin, bħal ikliet tal-kċina tal-qorti rjali Koreana u wirjiet ta’ mużika tradizzjonali<ref>{{Ċita web|url=https://english.visitseoul.net/events/Changing-of-the-Royal-Guard-at-Gyeongbokgung-Palace-en/ENP008256|titlu=}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dynastykorea.com/ba_attractions/gyeongbokgung-palace/|titlu=Gyeongbokgung Palace|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-25}}</ref>. == Gallerija == <gallery mode="packed"> Stampa:Gyeongbokgung-GeunJeongJeon.jpg|L-awla prinċipali tal-qorti ta' Gyeongbokgung (Geunjeongjeon) Stampa:Stone dog, guardian of palace against fire, Korea c.1900.jpg|Il-Bieb ta' Gwanghwamun u statwa ta' ''haetae'' madwar l-1900 Stampa:Gwanghwamun is the main gate to the south of Gyeongbokgung Palace.jpg|Gwanghwamun huwa l-bieb prinċipali fin-nofsinhar tal-Palazz Gyeongbokgung Stampa:Gyeongbokgung-Throne.Room-01.jpg|Kamra tat-Tron Stampa:Plafond de la salle du trône.jpg|Saqaf tal-kamra tat-tron Stampa:Korea-Gyeongbokgung-Sajeongjeon-03.jpg|Il-Bini tal-Uffiċċju tar-Re (Sajeongjeon) Stampa:Gyeongbokgung-Gangnyeongjeon 2.JPG|Ir-residenza prinċipali tas-sultan (Gangnyeongjeon) Stampa:Korea-Gyeongbokgung-Gyotaejeon-02.jpg|Ir-Residenza tar-Reġina (Gyotaejeon) Stampa:Donggung.jpg|Ir-residenza tal-prinċep u martu (Donggung) Stampa:Gyeonghoeru (Royal Banquet Hall) at Gyeongbokgung Palace, Seoul.jpg|Il-Paviljun ta' Gyeonghoeru Stampa:Korea-Gyeongbokgung-Hyangwonjeong.jpg|Il-Paviljun ta' Hyangwonjeong Stampa:Jibokjae1.jpg|Il-Librerija Rjali (Jibokjae) </gallery> == Referenzi == sfukpd4d9x0fbmfsvbtjwxd66g85kmy 331753 331752 2026-08-25T16:25:53Z JovalQC 21720 /* */ 331753 wikitext text/x-wiki [[Stampa:광화문 월대.jpg|nofs|daqsminuri|Gyeongbokgung fl-2023]] '''Gyeongbokgung''' (경복궁, 景福宮), imsejjaħ ukoll '''Gyeongbok Palace''', huwa palazz rjali li jinsab fit-tramuntana ta' [[Seoul]] [[Korea t'Isfel|fil-Korea t'Isfel]] . Inbena għall-ewwel darba fl-1394 u mbagħad inbena mill-ġdid fl-1867, huwa l-palazz prinċipali mill-ħames palazzi kbar mibnija taħt id- dinastija Joseon . L-isem tal-palazz, ''Gyeongbokgung'', ifisser " palazz resplendenti tal-ferħ " Il-bieb prinċipali tiegħu huwa l-Bieb ta' Gwanghwamun. == Storja == Il-palazz inbena fl-1394 mir-Re Taejo, fundatur u l-ewwel re tad-Dinastija Joseon. L-isem ''Gyeongbokgung'' intgħażel minn [[Jeong Do-jeon]], ministru influwenti tal-gvern. Il-Palazz Gyeongbokgung ġie estiż kontinwament matul ir-renji tar-Re Taejo u r-Re [[Sejong il-Kbir]]. Il-maġġoranza tal-palazz inqerdet min-nar matul l-invażjonijiet Ġappuniżi tal-1592–1598. Bil-palazzi kollha fil-kapitali mwaqqa’ mill-Ġappuniżi, Changdeokgung, palazz sekondarju, inbena mill-ġdid u serva bħala l-palazz prinċipali. Gyeongbokgung baqa’ abbandunat għal 250 sena qabel ma reġa’ nbena fl-1868 fuq ordni tal-Prinċep Reġent. Madwar 500 bini nbnew fuq sit ta’ aktar minn 40 ettaru, u ffurmaw belt żgħira<ref>{{Ċita web|url=https://royal.khs.go.kr/ENG/contents/E101010000.do|titlu=}}</ref>. Fit-8 ta' Ottubru 1895, il-palazz ġie attakkat kmieni filgħodu minn bosta aggressuri Ġappuniżi mmexxija mill-Ġeneral Miura Gorō, megħjuna minn kollaboraturi Koreani, bil-għan li joqtlu lir-Reġina Min, li kienu jissuspettaw li riedet tressaq il-[[Korea]] eqreb lejn ir-[[Russja]] biex tikkumbatti l-influwenza Ġappuniża. L-attakkanti żergħu l-kaos u eventwalment sabu lir-reġina, li qatluha, imbagħad ħadu l-katavru tagħha f'foresta fil-qrib u ħarquh. Il-Palazz Gyeongbokgung fil-parti l-kbira tiegħu ġie meqrud mill-ġdid matul l-okkupazzjoni Ġappuniża mill-1910 sal-1945. Tmenin fil-mija tal-bini restawrat ġie żarmat, il-Bieb ta' Gwanghwamun twaqqa', u l-kwartieri ġenerali tal-Gvern Ġenerali Ġappuniż inbnew faċċata tal-kumpless ewlieni tal-palazz. Sforz biex il-Palazz Gyeongbokgung jiġi restawrat kompletament għall-glorja preċedenti tiegħu ilu għaddej mill-1990. Il-bini kolonjali Ġappuniż twaqqa', u l-[[Bieb ta' Heungnyemun]] ġie restawrat għall-istat oriġinali tiegħu. Il-kwartieri rjali u l-Palazz tal-Lvant għall-Prinċep tal-Kuruna ġew restawrati wkoll għall-kundizzjoni oriġinali tagħhom. Sa tmiem l-2009, madwar 40% tal-istrutturi li kienu jeżistu qabel l-okkupazzjoni Ġappuniża tal-Korea kienu ġew irrestawrati jew rikostruwiti. Il-proġett ta’ restawr tal-gvern tal-[[Korea t'Isfel|Korea t’Isfel]] huwa ppjanat li jdum mill-inqas 20 sena. Fl-2015, is-sit kellu 510 apparat tat-tifi tan-nar u 230 kamera tas-sorveljanza mqassma madwar l-432,703 metru kwadru tal-palazz<ref>{{Ċita web|url=https://eparisseoul.fr/palais-gyeongbokgung-seoul/|titlu=Palais Gyeongbokgung - Séoul|kunjom=Blin|isem=Mihye|data=2026-01-17|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-08-25}}</ref>. == Turiżmu == [[Stampa:Korea-Gyeongbokgung-Guard.ceremony-11.jpg|nofs|daqsminuri|Ċerimonja tal-Gwardja<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=V7HOJHAHON4|titlu=}}</ref>]] Skont id-dejta mill-Istitut tal-Kultura u t-Turiżmu tal-Korea, minn Lulju 2005 sa Diċembru 2024, il-palazz kellu total ta’ 56,030,499 viżitatur, aktar minn kwalunkwe sit turistiku ieħor f’[[Seoul]]. Fl-2017, kien it-tieni l-aktar sit turistiku miżjur fil-pajjiż, wara l-park tad-divertiment Everland. Studju tal-2021 dwar 24,008 reviżjoni mhux bil-lingwa Koreana ta’ destinazzjonijiet turistiċi tal-[[Korea t'Isfel|Korea t’Isfel]] fuq il-websajt tal-ivvjaġġar [[Tripadvisor]] ikkonkluda li t-turisti barranin żaru Gyeongbokgung l-aktar minn kwalunkwe attrazzjoni turistika fil-Korea t’Isfel. Skont l-istatistika miġbura mill-aġenzija governattiva Korea Heritage Service, mill-2002 sal-2020 u mill-2022 sal-2024, Gyeongbokgung kien l-aktar palazz miżjur f’[[Seoul]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.calloftheworld.com/south-korea/visit-gyeongbokgung-palace-in-seoul/|titlu=Step Back in Time at Gyeongbokgung Palace: Dress Up as Korean Royalty in Seoul!|kunjom=Flora|isem=Rowan|data=2024-07-06|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-08-25}}</ref>. Fl-2010, il-palazz beda jiftaħ bil-lejl għal numru ta’ jiem kull sena għall-viżitaturi. Beda bħala avveniment ta’ darba għas-summit tal-G-20 ta’ Seoul, iżda sar karatteristika rikorrenti wara s-suċċess tiegħu. Il-ftuħ ta’ billejl kien popolari ħafna kemm għal viżitaturi barranin kif ukoll domestiċi ta’ etajiet differenti, filwaqt li l-palazzi kienu l-aktar appellaw lil barranin jew viżitaturi domestiċi anzjani qabel. Mill-2016 sal-2024, mill-inqas 100,000 viżitatur fis-sena attendew wirja billejl. Fl-2013, id-dħul beda jsir bla ħlas għall-viżitaturi li kienu jilbsu hanbok (ilbies tradizzjonali Korean). Dan wassal għal proliferazzjoni sinifikanti ta’ negozji tal-kiri ta’ hanbok ħdejn il-palazz. Fl-2024, 1.8 miljun viżitatur f’Gyeongbokgung libsu ''hanbok''. Il-palazz minn dakinhar offra numru ta’ esperjenzi għal numru limitat ta’ mistednin, bħal ikliet tal-kċina tal-qorti rjali Koreana u wirjiet ta’ mużika tradizzjonali<ref>{{Ċita web|url=https://english.visitseoul.net/events/Changing-of-the-Royal-Guard-at-Gyeongbokgung-Palace-en/ENP008256|titlu=}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dynastykorea.com/ba_attractions/gyeongbokgung-palace/|titlu=Gyeongbokgung Palace|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-25}}</ref>. == Gallerija == <gallery mode="packed"> Stampa:Gyeongbokgung-GeunJeongJeon.jpg|L-awla prinċipali tal-qorti ta' Gyeongbokgung (Geunjeongjeon) Stampa:Stone dog, guardian of palace against fire, Korea c.1900.jpg|Il-Bieb ta' Gwanghwamun u statwa ta' ''haetae'' madwar l-1900 Stampa:Gwanghwamun is the main gate to the south of Gyeongbokgung Palace.jpg|Gwanghwamun huwa l-bieb prinċipali fin-nofsinhar tal-Palazz Gyeongbokgung Stampa:Gyeongbokgung-Throne.Room-01.jpg|Kamra tat-Tron Stampa:Plafond de la salle du trône.jpg|Saqaf tal-kamra tat-tron Stampa:Korea-Gyeongbokgung-Sajeongjeon-03.jpg|Il-Bini tal-Uffiċċju tar-Re (Sajeongjeon) Stampa:Gyeongbokgung-Gangnyeongjeon 2.JPG|Ir-residenza prinċipali tas-sultan (Gangnyeongjeon) Stampa:Korea-Gyeongbokgung-Gyotaejeon-02.jpg|Ir-Residenza tar-Reġina (Gyotaejeon) Stampa:Donggung.jpg|Ir-residenza tal-prinċep u martu (Donggung) Stampa:Gyeonghoeru (Royal Banquet Hall) at Gyeongbokgung Palace, Seoul.jpg|Il-Paviljun ta' Gyeonghoeru Stampa:Korea-Gyeongbokgung-Hyangwonjeong.jpg|Il-Paviljun ta' Hyangwonjeong Stampa:Jibokjae1.jpg|Il-Librerija Rjali (Jibokjae) </gallery> == Referenzi == c63zfgo2trrl5g1gaski4adxkzbx73u 0 34588 331787 2026-08-26T07:55:22Z ToniSant 4257 Maħluqa bit-traduzzjoni tal-paġna "[[:en:Special:Redirect/revision/1290991015|Turu Rizzo]]" 331787 wikitext text/x-wiki '''Turu Rizzo''' (13 ta' Marzu 1894 &#x2013; 23 ta' Mejju 1961) kien plejer tal-waterpolo Malti. Huwa kkompeta fit-turnew tal-irġiel fl-Olimpjadi tas-Sajf tal-1928. == Referenzi == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * Turu Rizzo at Olympedia {{Awtorità}} [[Kategorija:Mietu fl-1961]] [[Kategorija:Twieldu fl-1894]] [[Kategorija:Atleti]] [[Kategorija:Water polo]] q8i8904lh9c4mmshz221it540jjl98p 331788 331787 2026-08-26T07:59:02Z ToniSant 4257 +ref 331788 wikitext text/x-wiki '''Turu Rizzo''' (13 ta' Marzu 1894 &#x2013; 23 ta' Mejju 1961) kien plejer tal-waterpolo Malti. Huwa kkompeta fit-turnew tal-irġiel fl-Olimpjadi tas-Sajf tal-1928.<ref>{{Ċita web|url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ri/turu-rizzo-1.html|titlu=Turu Rizzo Olympic Results|kunjom=Evans|isem=Hilary|data=21 November 2019|sit=Olympics at Sports-Reference.com.|lingwa=en|data-aċċess=26 Awwissu 2026|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200418105727/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ri/turu-rizzo-1.html|arkivju-data=26 August 2026}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * Turu Rizzo at Olympedia {{Awtorità}} [[Kategorija:Mietu fl-1961]] [[Kategorija:Twieldu fl-1894]] [[Kategorija:Atleti]] [[Kategorija:Water polo]] gxg2qsu6nret787s38iv5flw54axvb6 331789 331788 2026-08-26T07:59:47Z ToniSant 4257 +nebbieta +infobox 331789 wikitext text/x-wiki {{Stub|sport}}{{Infobox bijografija}} '''Turu Rizzo''' (13 ta' Marzu 1894 &#x2013; 23 ta' Mejju 1961) kien plejer tal-waterpolo Malti. Huwa kkompeta fit-turnew tal-irġiel fl-Olimpjadi tas-Sajf tal-1928.<ref>{{Ċita web|url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ri/turu-rizzo-1.html|titlu=Turu Rizzo Olympic Results|kunjom=Evans|isem=Hilary|data=21 November 2019|sit=Olympics at Sports-Reference.com.|lingwa=en|data-aċċess=26 Awwissu 2026|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200418105727/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ri/turu-rizzo-1.html|arkivju-data=26 August 2026}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * Turu Rizzo at Olympedia {{Awtorità}} [[Kategorija:Mietu fl-1961]] [[Kategorija:Twieldu fl-1894]] [[Kategorija:Atleti]] [[Kategorija:Water polo]] kmvn6rqnrxauy43wng19px0uxnu6a5z