Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1023 331799 307184 2026-08-27T00:04:44Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331799 wikitext text/x-wiki {{stub}} [[File:Air Malta (2012).svg|right|260px|]] '''Air Malta''' hija l-linja nazzjonali tal-ajru ta' [[Malta]]. == Kodiċi == *Kodiċi [[International Air Transport Association|IATA]]: '''KM''' *Kodiċi [[International Civil Aviation Organization|ICAO]]: '''AMC''' *Callsign: Air Malta == Storja == L-''Air Malta'' twaqqfet fil-[[21 ta' Marzu]], [[1973]] wara li ġiet iffurmata minn riżoluzzjoni fil-[[Kamra tad-Deputati]], u saret kumpanija fit-30 tax-xahar. Fid-29 tal-istess xahar, din il-linja tal-ajru ġiet provduta ċertifikat li forniha bi drittijiet biex topera fuq servizzi internazzjonali minn Malta. Dan iċ-ċertifikat ġie ffirmat mill-[[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]], bil-patt u l-kundizzjoni li l-Air Malta tobdi ċerti regoli imposti minnu. [[image:Air.malta.arp.750pix.jpg|thumb|right|250px| Boeing 737-300 tal-Air Malta]] L-Air Malta bdiet topera fl-[[1 ta' April]], [[1974]], b'żewġ [[Boeing 720]] mikrija, b'titjiriet lejn [[Ruma]], [[Tripli]], [[Londra]], [[Manchester]], [[Frankfurt]], u [[Pariġi]] mill-[[Ajruport ta' Malta]]. Fl-[[1982]] l-Air Malta ffirmat kuntratt ta' xiri mal-kumpanija [[Boeing]] biex b'hekk din il-kumpanija tal-ajruplani mill-[[Amerika ta' Fuq]] forniet tliet mudelli [[Boeing 737]] lill-Air Malta. Dawn kienu fil-fatt l-ewwel ajruplani ġodda li kellha l-Air Malta, u tlestew lejn il-bidu tal-[[1983]]. Fl-[[1986]] l-Air Malta ordnat żewġ [[Boeing 737]] ġodda, u fl-[[1987]], ordnat l-ewwel [[Airbus A320]] filwaqt li biegħet iż-żewġ [[Boeing 720]] li kellha fil-flotta. Fl-[[1989]], l-Air Malta xtrat [[Airbus A320]] ieħor, u iktar tard fl-[[1992]] ordnat żewġ [[Boeing 737]] oħra. Dik is-sena ġew ordnati wkoll erba' [[Avro RJ-70]] biex ikunu jistgħu jintużaw f'rotot minn Malta għal [[Katanja]], għall-Ajruport Internazzjonali ta' [[Palermo]] u għal destinazzjonijiet ġodda bħal [[Tuneż]] u [[Monastir]] (it-tnejn fit-[[Tuneżija]]). Wara l-ftuħ tal-[[Ajruport Internazzjonali ta' Malta]] fl-[[1992]], l-Air Malta ħolqot il-"CargoSystems" li tikkonsisti f'servizzi li jinkludu trasport bl-ajru ta' merkanzija fuq ajruplani tal-Air Malta. Għal dan il-għan, fl-[[1994]] l-Air Malta inawgurat ċentru apposta fl-ajruport. Fl-aħħar tal-2010, inbeda proċess ta' restructuring fl-Air Malta, għax bdiet tagħmel it-telf u hemm biża li [[Bankruptcy|tfalli]]. Ir-riżultat tal-proċess għandu ikun imħabbar lejn l-aħħar ta' Jannar 2011. Jista' jkun ikollhom jitnaqqasu xi ajruplani u anke xi ħaddiema, biex il-kumpannija tiġi profittabbli. Minkejja kollox, wieħed ma għandux inaqqas mill-importanza ta' linja tal-ajru nazzjonali għal-gżira bħal Malta. == Servizzi == Fix-xitwa tal-2004/05, l-Air Malta operat f'iktar minn 45 destinazzjoni lejn l-[[Ewropa]], l-[[Afrika ta' Fuq]] u l-[[Lvant Nofsani]]. Fi [[Frar]] [[2005]], l-Air Malta ħabbret żieda fid-destinazzjonijiet lejn l-[[Ingilterra]] ([[Cardiff]], [[East Midlands]], [[Bristol]], u [[Newcastle]]) u [[Franza]] ([[Nantes]], u [[Toulouse]]). == Flotta == Il-flotta tal-Air Malta tikkonsisti f'dawn l-inġenji tal-ajru: ([[2008]]): *6 [[Airbus A319]] (9H- AEG/H/J/L/M/N) G,H huma tal-verżjoni 'high-gross weight' b'MTOW massima ta' 73,500 kgs (Normali 70,000 kgs) *6 [[Airbus A320]] (9H- AEF/I/K/O/P/Q) F,I u K huma tal-verżjoni 'high-gross weight' b'MTOW massima ta' 77,000kgs (Normali 75,500 kgs) == Ħoloq esterni == *[http://www.airmalta.com/homepage?l=2 Air Malta] *[http://www.airmalta.com/ Air Malta] (EN) *[https://web.archive.org/web/20050412114032/http://www.planemad.net/Airline/MT/Air_Malta_(KM_AMC)/Fleet.htm Dettalji dwar il-flotta ta' l-Air Malta] *[https://web.archive.org/web/20050406005521/http://www.airlinequality.com/Forum/malta.htm Opinjonijiet tal-passiġġieri dwar l-Air Malta] [[Kategorija:Kumpaniji ta' Malta]] [[category:Assoċjazzjoni tal-kumpaniji tal-ajru Ewropej]] kz2xljj5oy709ge7o8hs7zlsxha7og5 0 21626 331801 316466 2026-08-27T01:13:51Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331801 wikitext text/x-wiki Il-'''Bitcoin''' (simbolu: '''฿'''; kodiċi: '''BTC''' jew '''XBT''') hu munita elettronika maħluqa fl-2009 minn persuna jew persuni anonimi magħrufin bil-laqam [[Satoshi Nakamoto]]. L-isem Bitcoin jirreferi wkoll għas-[[software]] bis-sors miftuħ iddisinjat biex jimplementa l-protokol ta' komunikazzjoni u għax-xibka [[peer-to-peer]] li tirriżulta minnu. Kontra l-parti l-kbira tal-valuti tradizzjonali, il-Bitcoin ma tużax awtorità ċentrali. Tuża bażi ta' dejta mifruxa fost in-nodi tax-xibka li jżommu kont tat-tranżazzjonijiet u tuża l-[[krittografija]] biex timplementa l-karatteristiki l-iżjed importanti pereżempju: sid leġitmu biss jista' jonfoq, u ma jistax jonfoq l-istess bitcoins iżjed minn darba. Il-Bitcoin hi maħsuba biex ikun hemm pussess u trasferiment anonimu tal-muniti. Il-bitcoins jistgħu jiġġemmgħu fuq kompjuter personali taħt forma ta' "portafoll" jew jinżammu minn terzi parti li jagħmluha ta' bank. F'kull każ il-bitcoins jistgħu jiġu trasferiti fuq l-[[Internet]] bejn kull min għandu "indirizz tal-bitcoin". Minħabba l-istruttura [[peer-to-peer]] tax-xibka tal-bitcoin u nuqqas ta' entità ċentrali l-ebda awtorità, governattiva jew le, ma tista' timmanipula l-valur tal-bitcoin jew iddaħħal l-[[inflazzjoni]]. == Ekonomija == [[File:BitstampUSD weekly.png|thumb|right|400px|Grafiku tar-rata tal-kambju mad-dollaru American]] Il-valur totali tal-ekonomija tal-Bitcoin, ikkalkulat f'Diċembru tal-2012 kien ta' madwar 140 miljun dollaru Amerikan<ref>[https://blockchain.info/it/stats Statistika fuq Blockchain.info]</ref>, f'April tal-2013 1.4 biljun dollaru<ref>[http://www.bloomberg.com/news/2013-04-05/bitcoin-really-is-an-existential-threat-to-the-modern-liberal-state.html Bloomberg, Bitcoin Really Is an Existential Threat to the Modern Liberal State]</ref>, f'Novembru tal-2013, bil-kambju 1Bitcoin=540USD, il-valur reġa' tela' għal iżjed minn 6 biljun dollaru<ref>[https://it.bitstamp.net/ Live Bitcoin market capitalization by Bitstamp]</ref>. L-ekonomija bbażata fuq il-bitcoin għadha żgħira ħafna, imqabbla mal-ekonomiji li ilhom stabbiliti għal żmien twil, u s-software għadu fi stat ta' [[verżjoni beta]], ma dan kollu hemm xi bejgħ u servizzi reali li diġà jaħdmu bil-bitcoin, pereżempju, karozzi użati jew kuntratti għall-iżvillup tas-software. Il-bitcoins jiġu aċċettati kemm għal servizz fuq-il-linja u kemm għal merkanzija tanġibbli<ref name="bitcointrade">{{Ċita web |data-aċċess=2013-11-23 |titlu=Bitcoin Trade |url=http://www.bitcoin.org/trade/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110423151230/http://www.bitcoin.org/trade |arkivju-data=2011-04-23 |url-status=dead }}</ref>. Diġà hemm xi kumpanniji kbar li jaċċettaw ħlas bil-Bitcoin, pereċempju CheapAir.com, WordPress, Reddit, u OkCupid u wieħed jista' wkoll jixtri minn siti kbar bħal [[Amazon]] u [[eBay]] permezz ta' xi intermedjarji. Hemm ukoll għadd kbir ta' organizzazzjonijiet u assoċjazzjonijiet li jaċċettaw donazzjonijiet bil-bitcoin; fosthom insibu l-''Electronic Frontier Foundation''<ref>[https://supporters.eff.org/donate Pagina delle donazioni per EFF]</ref>, ''The Pirate Bay''<ref>[https://torrentfreak.com/the-pirate-bay-bitcoin-donations-130423/ The Pirate Bay Now Accepts Bitcoin Donations] da [[TorrentFreak]]</ref>, is-''Singularity Institute''<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-11-23 |titlu=SIAI donation page |url=http://singinst.org/donate/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110317151411/http://singinst.org/donate/ |arkivju-data=2011-03-17 |url-status=dead }}</ref>u l-''Associazione Luca Coscioni''<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-11-23 |titlu=Archive copy |url=http://www.associazionelucacoscioni.it/comunicato/bitcoin-lassociazione-luca-coscioni-apre-alla-possibilit-di-iscriversi-con-la-moneta |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131203013215/http://www.associazionelucacoscioni.it/comunicato/bitcoin-lassociazione-luca-coscioni-apre-alla-possibilit-di-iscriversi-con-la-moneta |arkivju-data=2013-12-03 |url-status=dead }}</ref>. Xi negozjanti, bl-użu ta' siti speċjali ta' skambju, jippermettu il-bdil tal-Bitcoin f'diversi muniti, fosthom id-dollaru Amerikan, l-[[Ewro|ewro]], ir-rublu Russu u l-jen Ġappuniż <ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-11-23 |titlu=Bitcoin Charts |url=http://bitcoincharts.com/markets/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110604053716/http://www.bitcoincharts.com/markets/ |arkivju-data=2011-06-04 |url-status=dead }}</ref>. Kulħadd jista' jivverifika l-katina ta' blokki u josserva it-tranżazzjonijiet f'ħin reali. Hemm diversi servizzi disponibbli biex jiffaċilitaw dawn l-operazzjonijiet.<ref>[http://bitcoinwatch.com bitcoinwatch.com]</ref><ref>[http://www.bitcoinmonitor.com bitcoinmonitor.com]</ref> === Differenzi mal-muniti legali === [[Stampa:total bitcoins over time.png|thumb|right|238px|Proġezzjoni tal-Bitcoins totali maż-żmien]] Bil-kontra tal-valuti legali, il-Bitcoin għandha l-karatteristika li ħadd ma jista' jikkontrolla l-valur tagħha minħabba n-natura deċentralizzata ta' kif inħalqet.<ref name="FAQ_ita">{{Ċita web |data-aċċess=2013-11-23 |titlu=Bitcoin FAQ Italiano |url=http://ilporticodipinto.it/faq |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110510091025/http://ilporticodipinto.it/faq |arkivju-data=2011-05-10 |url-status=dead }}</ref><ref name="FAQ">[https://en.bitcoin.it/wiki/FAQ Bitcoin FAQ]</ref>. Fil-każ tal-Bitcoin l-għadd tal-valuta fiċ-ċirkulazzjoni hi limitata minn qabel, għalhekk hi għall kollox prevedibbli u mela magħrufa minn dawk li jinqdew biha minn qabel<ref name="whitepaper">Nakamoto Satoshi, ''Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System'' [http://www.bitcoin.org/bitcoin.pdf]</ref>. L-inflazzjoni tal-valuta fiċ-ċirkulazzjoni għalhekk ma tistax tintuża minn entità ċentrali biex tirridistribwixxi il-ġid bejn l-utenti. It-trasferimenti huma definiti bħala bdil tal-proprjetà tal-valuta, u jsiru mingħajr il-ħtieġa ta' entità esterna li tagħmilha ta' kontrollatur bejn il-parti. Dan il-mod ta' interskambju jagħmilha impossibbli li xi ħadd jannulla t-tranżazzjoni u hekk jerġa' jieħu lura l-flus li jkunu saru ta' ħadd ieħor. Il-klijent tal-bitcoin jittrażmetti għan-nodi l-iżjed qribu u dawn min-naħa tagħhom jippropagaw il-ħlas max-xibka. Tranżazzjonijiet invalidi jew bil-qerq jiġu imċaħħda min-nodi onesti. It-tranżazzjonijiet huma bażikament b'xejn, iżda hu maħsub li se jkun hemm ħlas ta' kummissjoni meta wieħed ikun irid jiġi l-ewwel fl-ipproċessar tat-tranżazzjoni min-nodi differenti.<ref name="whitepaper"/> L-għadd totali tal-bitcoins jersaq asintotikment għal-limtu ta' 21 miljun. Id-disponibbiltà ta' flus ġodda tikber bħal [[serje ġeometrika]] kull 4 snin; fl-2013 kien hemm ġenerat nofs il-flus li jista'jkun u sal-2017 ħa jkun hemm tliet kwarti. Meta noqorbu lejn dik id-data, jekk nassumu li t-talba għall-bitcoin tikber iżjed minn proporzjonalment b'rispett tad-disponibbiltà tagħha, il-bitcoin x'aktarx ikollha deflazzjoni fil-valur (jiġifieri żieda fil-valur reali) bis-saħħa tal-iskarsità tal-munita l-ġdida. Iżda il-bitcoins huma diviżibbli sat-tmiem ċifra deċimali (u mela b'total ta' 2.1 x 10^''15'' unità), u hekk jista' jkun hemm aġġustamentm komplet tal-valur f'ambjent deflazzjonistiku.<ref name=lwn />. Skont l-iżviluppaturi, f'ambjent ta' skarsità ta' bitcoins in-nodi minflok jiffinanzjaw ruħhom bil-ħolqien ta' bitcoins ġodda u jaqalgħu mill-ħila tagħhom li jagħmlu t-tranżazzjonijiet u hekk jikkompetu fuq il-prezzijiet u jżommuhom baxxi.<ref name="whitepaper"/> === Riżultati === Jipprevedu tliet xenarji fejn il-Bitcoin tista' tfalli: l-iżvalutazzjoni tal-munita, tnaqqis kbir fin-numru ta' utenti, jew attakk frontali fuq is-sistema minn xi gvernijiet. Mhux possibbli li jiġu pprojbiti l-flus diġitali bħall-Bitcoin kollha.<ref name="obrien2010">Danny O'Brien, ''Imagine your computer as a wallet full of Bitcoins'', The Irish Times [http://www.irishtimes.com/newspaper/finance/2010/1126/1224284180416.html]</ref>>Id-deċentralizzazzjoni u l-anonimità li jagħmlu parti intrinsika mill-Bitcoin nistg]u narawhom bħala reazzjoni kontra l-proċedimenti ġudizzjarji kontra l-azjendi li jaħdmu fl-ambitu tal-flus elettroniċi bħal [[e-gold]] u [[Liberty Dollar]].<ref name="herpel2010">[http://ssrn.com/abstract=1721076] ''Observations on the Digital Currency Industry'' Herpel, Mark, 2010 </ref> L-artiklu ta' Danny O'Brien ippubblikat fl-''The Irish Times'' jgħid li "Meta 'l xi ħadd turih il-Bitcoin, jistaqsik 'Imma din legali?'" u 'Dan x'imbroll?' Nimmaġina li hemm avukati u ekonomisti li qegħdin ifittxu li jagħtu risposta għal din il-mistoqsija li mhijiex sempliċi. Nissusspetta li l-lista tan-nies li qegħdin ifittxu tweġiba għal din-domanda dalwaqt inżidu magħha l-leġiżlaturi."<ref name=obrien2010/> Fi Frar tal-2011, wara li ssemmiet fuq [[Slashdot]] u l-[[effett Slashdot]] li kkawża dan kien riperkussjonijiet fuq il-valur tal-Bitcoin u fuq il-funzjonament tajjeb ta' xi siti prinċipali marbution magħha.<ref>[http://news.slashdot.org/story/11/02/10/189246/Online-Only-Currency-BitCoin-Reaches-Dollar-Parity Online-Only Currency Bitcoin Reaches Dollar Parity] via [[Slashdot]].</ref><ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-11-23 |titlu=Bitcoin Charts |url=http://bitcoincharts.com/charts/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110202212647/http://bitcoincharts.com/charts/ |arkivju-data=2011-02-02 |url-status=dead }}</ref> == Teknoloġija == [[File:bitcoin screenshot windows7.png|thumb|350px|right|Programm tal-Bitcoin jaħdem fuq Windows 7]] IlBitcoin hi implementazzjoni peer-to-peer tal-''b-money'' proposta minn Wei Dai u minn ''Bitgold'' proposta minn Nick Szabo. Il-prinċipji tas-sistema huma deskritti fid-dokument ta' Satoshi Nakamoto, ippubblikat fl-2008.<ref name="whitepaper" /> === Panoramika === Il-Bitcoin hi bbażata fuq it-trasferiment tal-flus bejn kontijiet pubbliċi permezz tal-krittografija asimmetrika (b'ċavetta pubblika). It-tranżazzjonijiet huma kollha pubbliċi u jiġu memorizzati f'bażi tad-dejta mifruxa li tintuża biex tikkomfermahom u biex tiżgura li wieħed jonfoq l-istess flus darbtejn. === L-indirizzi === Kull persuna li tieħu sehem fix-xibka tal-Bitcoin ikollha portafoll li jkun fih numru arbitrarju ta' pari ta' ċwievet krittografiċi. Iċ-ċwievet pubbliċi, jew "indirizzi tal-bitcoin", iservu ta' punti tal-ħruġ u dħul għall-pagamenti kollha. Iċ-ċavetta privata li tikkorispondi magħhom tawtorizza l-pagament għal ċertu utent biss. L-indirizzi ma fihomx informazzjoni dwar il-proprjetarji tagħhom u huma min-natura tagħhom anonimi.<ref name="lwn">=Nathan Willis, ''Bitcoin: Virtual money created by CPU cycles'' [http://lwn.net/Articles/414452/]</ref> L-indirizzi huma sensiela każwali ta' numri u ittri b'tul medju ta' 33 karattru, li dejjem tibda bin-numru 1, bil-forma ''175tWpb8K1S7NmH4Zx6rewF9WQrcZv245W''. L-utenti jistgħu jkollhom numru arbitrarju ta' indirizzi tal-Bitcoin, u infatti wieħed jista' jiġġenera kemm irid billi l-ġenerazzjoni tagħhom ma tqumx ħafna żmen tal-kalkolu (ekwivalenti għall-ġenerazzjoni ta' par ċwievet pubblika/privata) u ma teħtieġ l-ebda kuntatt ma' nodi oħra tax-xibka. Il-ħolqien ta' par ċwievet ġdid għal kull tranżazzjoni jgħin biex jinżamm l-anonimat. === It-tranżazzjonijiet === Il-bitcoins għandhom magħhom iċ-ċavetta pubblika ta' sidhom (jiġifieri l-indirizz). Meta utent ''A'' jrid jittrasferixxi l-flus lill-utent ''B'' jagħtihom iċ-ċavetta pubblika ta' B (l-indirizz tiegħu) u jiffirmahom biċ-ċavetta privata tiegħu.<ref>[https://en.bitcoin.it/wiki/Transactions Transactions - Bitcoin]</ref> Imbagħad jittrażmetti dawn il-flus max-xibka peer-to-peer f'messaġġ apposta, it-"tranżazzjoni". Il-bqija tan-nodi jivvalidaw il-firem krittografiċi u l-ammont tal-flus qabel jaċċettawhom. === Il-katina ta' blokki u konfermi === [[File:Blockchain.svg|102px|thumb|right|Il-katina prinċipali (bl-iswed) tikkonsisti fl-itwal sensiela ta' blokki mill-ewwel (bl-aħdar) sal-blokka kurrenti. Il-blokki orfni (bil-vjola) jeżistu barra mill-katina prinċipali.]] Biex ma jkunx hemm il-possibbiltà li l-istess flus jintefqu iżjed minn darba, ix-xibka timplementa dik li Satoshi Nakamoto jiddeskrivi bħala "server ta' markatura orarja peer-to-peer",<ref>Fil-white paper tiegħu, Nakamoto kiteb: ".... nipproponu soluzzjoni għall-problema tal-infiq dobbju premezz ta' server ta' markatura orarja peer-to-peer biex tiġi ġġenerata prova komputazzjonali tal-kronoloġika ta-tranżazzjonijiet".</ref>, li jassenja identifikaturi sekwenzjali lil kull waħda mit-tranżazzjonijiet li imbagħad jissaħħu kontra attentati ta' bdil bl-użu tal-idea ta' katina ta' xhieda ta' xogħol (li jidhru fil-Bitcoin bħala "konfermi"). Kull darba li ssir tranżazzjoni, din tibda billi tidher bħala "mhux konfermata". Dan l-iststus jirrifletti l-probabbiltà li tista' titreġġa' lura b'suċċess fil-każ ta' attentat apposta. Kull tranżazzjoni mxandra lin-nodes l-oħra ma ssirx "konfermata" sakemm ma tiġix verifikata f'lista ta' markatura orarja, immaneġġatat kollettivament tat-tranżazzjonijiet magħrufa kollha, il-"katina tal-blokki". B'mod partikolari, kull nodu "ġeneratur" jiġbor it-trażazzjonijiet mhux konfermati kollha li jaf bihom ġo fajl magħruf bħala "blokk",<ref>[https://web.archive.org/web/20101124015544/http://www.bitcoin.org/wiki/doku.php?id=block_hashing_algorithm] ''Bitcoin Wiki: Block Hashing Algorithm ''</ref> li jirreferi għat-tranżazzjonijiet riċenti kollha kif ukoll għall-aħħar blokk validu li jaf bih dak in-nodu. Imbagħad jipprova joħloq hash krittografiku ta' dak il-blokk b'ċerti karatteristiki, sforz li jeħtieġ fil-medja numru definibbli ta' provi. Meta nodu jsib soluzzjoni, iħabbarha lill-bqija tan-nodi. Il-peers li jirċievu il-blokk ġdid riżolt, jivvalidawh qabel ma jaċċettawh u jżiduh mal-katina. Meta tranżazzjoni tiġi ammessa għall-ewwel darba fi blokk, tirċievi konferma. Kull darba li mill-blokk jinħolqu blokki ulied oħra marbutin miegħu, jirċievi konferma oħra għal kull blokk. Meta l-blokk li fih it-tranżazzzjoni jkollu sitt konfermi, jiġiefi jkunu nħolqu sitt blokki marbutin miegħu, il-client Bitcoin jibdel l-istat tat-tranżazzjoni minn "mhux konfermata" għal "konfermata". Il-motivazzjoni għal din il-proċedura hi li ma' kull konferma tat-tranżazzjoni, jiġifieri ma kull blokk ġdid li jinħalaq barra l-blokk bit-tranżazzjoni stess, ftit ftit isir iżjed diffiċli u jqum iżjed biex wieħed ixxejjen it-tranżazzjoni. Attakkant ipotetiku, biex jannulla tranżazzjoni b'ċertu numru ta' konfermi, ikollu jiġġenera katina parallela mingħajr it-tranżazzjoni li jrid ixejjen u magħmula min-numru ta' blokki daqs jew ogħla mill-konfermi rċevuti mit-tranżazzjoni. Fl-aħħar, il-katina tal-blokki jkun fiha l-istorja tal-movimenti kollha tal-bitcoins kollha ġenerati mill-indirizz ta' min ħalaqhom sal-indirizz tal-propjetarju attwali.<ref name="bbe">''[https://bitref.com/ Bitcoin Block Explorer]''</ref> Allura, jekk xi utent jipprova jerġa' juża muniti li diġà intużaw, ix-xibka tirrifjuta t-tranżazzjoni. L-istorja kollha tat-tranżazzjonijiet trid tinħażen ġewwa il-bażi tad-dejta tal-katina tal-blokki, li tikber kontinwament iżjed ma jiżdiedu r-records li qatt ma jitħassru. Is-sistema hi mfassla b'ċertu mod li xi utenti jeħtieġu il-bazi tad-dejta sħiħ biex jużaw il-Bitcoin - xi utenti jkollhom bżonn biss il-parti mill-bażi tad-dejta li għandha x'taqsam mal-muniti li għandhom jew jista' jkollom fil-ġejjieni. Bħalissa il-bażi għadha żgħira (less than 200 MB as of April 2011) u l-utenti kollha tas-software tal-Bitcoin jirċievu l-bażi sħiħa fuq ix-xibka peer-to-peer malli jħaddmu s-software għall-ewwel darba. Nakamoto fassal is-sistema b'mod li, minkejja li l-bażi tad-dejta tikber maż-żmien, ikun possibbli li jkollu verżjoni ridotta li tħares fid-dettal lejn xi ftit tranżazzjoniet biss, imma li tibqa' kompletament verifikabbli b'mod indipendenti. Pereżempju, għal utent privat jista' jkun interessanti li jkollu il-katina tal-blokki bit-tranżazzjonijiet li għandu x'jaqsam magħhom biss. Jew inkella jkun jixtieq inaddaf mill-bażi it-tranżazzjonijiet kollha li r-riżultati tagħhom jkunu diġà intużaw f'tranżazzjonijiet oħra, u hekk inaqqas ħafna id-daqs tal-bażi. === Il-ġenerazzjoni tal-Bitcoin === Ix-xibka tal-Bitcoin toħloq u tqassam b'mod kompletament każwali ċertu ammont ta' flus xi sitt darbiet fis-siegħa, lil dawk li jħallu miftuħa l-għażla "iġġenera l-Bitcoin" fil-client tagħhom. L-attività tal-ġenerazzjoni tal-Bitcoin spiss tissejjaħ "mining", terminu analogu għal ''gold mining'' (estrazzjoni tad-deheb).<ref name="whitepaper"/> Il-probabbiltà li ġertu utent jirċievi l-flus jiddependi mal-qawwa komputazzjonali li jżid lix-xibka, mqabbla mal-qawwa komputazzjonali tax-xibka sħiħa.<ref name="FedProb">''The FED’s Real Monetary Problem'', Thomas Luongo, [http://www.lewrockwell.com/orig6/luongo7.1.1.html] </ref> Fil-bidu il-client uffiċjali kien jippermetti l-estrazzjoni tal-Bitcoin, billi wieħed jisfrutta s-CPU biex jaħdem il-kalkoli; meta żdiedet il-qawwa totali tal-kalkolu, din il-possibbiltaà ma baqgħetx meħtieġa, u anki mhux ekonomika, u tneħħiet. Illum jeżistu programmi li fil-bidu kienu jifruttaw il-qawwa tal-GPU (Graphics Processing Unit) biex jaħdmu l-kalkoli, u issa iżjed u iżjed jiddependu saru jiddependu minn sistemi dedikati (Field Programmable Gate Array, FPGA, u Application specific integrated circuit, ASIC). In-numru ta' bitcoins maħluqin għal kull blokk fil-bidu kien 50; dan in-numru hu pprogrammat biex jonqos maż-żmien, isir nofs madwar kull 4 snin, sa kemm jasal sa żero, b'mod li qatt ma jkunu nħalqu iżjed minn 21 bitcoin b'kollox.<ref name=lwn /> Mill-28 ta' Novembru 2012, il-ħlas niżel għal 25 BTC kull blokk<ref>[https://blockchain.info/block-index/322335/000000000000048b95347e83192f69cf0366076336c639f9b7228e9ba171342e]</ref>, u hekksar għaal-4 snin ta' wara. Iżjed mal-ħlas jonqos maż-żmien, l-utenti jsiru iżjed motivati li jikkontribwixxi bil-ħila tagħhom għall-kalkoli tan-nodi li jiġġenerw blokki u jaqilgħu mill-flus tat-tranżazzjoni. In-nodi kollha tax-xibka jikkompetu biex ikunu l-ewwel li jsibu soluzzjoni g]all-problema krittografika li tirrigwarda blokk kandidat, problema li teħtieġ numru kbir ta' tentattivi. Meta nodu jsib soluzzjoni valida, iħabbarha lil bqija tax-xibka u jitlob il-proprjetà ta' blokk ġdid ta' bitcoins. Il-peeers li jirċievu s-soluzzjoni tal-blokk ġdid jivverifikawha qabel ma jaċċettawha u mbagħad iżiduha mal-katina. In-nodi jistgħu jużaw is-[[CPU]] tal-client jew jipprofittaw mis-CPU tagħhom permezz ta' software iżjed sofistikat.<ref name=lwn /><ref>[https://github.com/Diablo-D3/DiabloMiner DiabloMiner, OpenCL miner for BitCoin]</ref><ref>[https://github.com/m0mchil/poclbm poclbm, Python OpenCL bitcoin miner]</ref> L-utenti jistgħu ukoll jiġġeneraw bitcoin b'mod kollettiv billi jissieħbu f' ''mining pool''.<ref>[http://mining.bitcoin.cz/ Bitcoin Pooled Mining]</ref> Mill-punto di vista operattiv, il-mining mhux ħlief operazzjoni li tikkonsisti fis-sejba ta' soluzzjoni ta' problema matematika: identifika numru li l-hash SHA-256 <ref>Secure Hash Algorithm</ref> tal-blokk hu inqas minn livell mogħti (diffikultà varjabbli). Infatti biex blokk jiġi ġġenertat kull 10 minuti, kull nodu b'mod individwali jimmodifika d-diffikultà tal-problema li jipprova jssolvi kull ġimgħatejn, skont il-kapaċità komputazzjonali tax-xibka peer-to-peer. === Spejjeż tat-tranżazzjonijiet === Billi n-nodi mhumiex obbligati li jinkludu t-tranżazzjoniet fil-blokki li jiġġeneraw, min jibgħat bitcoin jista' jħallas minn jeddu taxxa ta' trasferiment. Meta jagħmel hekk il-veloċità tat-trasferiment tiżdied u toffri inċentiv lill-utenti biex iżommu n-nodi attivi, speċjalment meta d-diffikultà fil-ġenerazzjoni tan-nodi tiżdied jew il-kwantità fil-premju għal kull blokk jonqos maż-żmien. In-nodi jiġbru t-taxxi tat-tranżazzjoni assoċjati mat-tranżazzjonijiet kollha preċenti fil-blokk dedikat tagħhom.<ref name=lwn /> === Il-Bitcoin fuq il-media === Il-Bitcoin isemmiet fuq siti mferrxin fil-wisa' bħal ''Slashdot''<ref>[http://news.slashdot.org/story/11/02/10/189246/Online-Only-Currency-BitCoin-Reaches-Dollar-Parity Online-only currency reached Dollar parity]</ref> u r-rubrika teknika ta' ''Time''.<ref>[http://techland.time.com/2011/04/16/online-cash-bitcoin-could-challenge-governments/ Online Cash Bitcoin Could Challenge Governments, Banks]</ref> L-aħbar li il-kolossu tal-bloggs ''Automattic'' adotta, mill-15 ta' Novembru 2012, il-Bitcoin bħala metodu ta' ħlas biex jevita l-imblokk għal iżjed minn 60 pajjiż adottat minn ''PayPal'' u mill-karti tal-kreditu, kellha ħafna prominenza fuq il-media internazzjonali<ref>[http://www.lemonde.fr/technologies/article/2012/11/19/la-plateforme-wordpress-s-ouvre-au-bitcoin_1792596_651865.html Kanal teknoloġiku ta' ''Le Monde'']</ref>. Fit-''Tribeca Film Festival'' ta' New York fit-23 ta' April 2014 inwera għall-ewwel darba il-film dokumentarju ''The Rise and Rise of Bitcoin'', kronaka tal-Bitcoin mit-twelid tagħha sal-esplużżjoni fil-kobor tagħha fl-2013.<ref>[http://newsbtc.com/2014/03/17/bitcoin-documentary-film-rise-rise-bitcoin-debut-tribeca-film-festival/]</ref> Xi kandidati politiċi fl-Istati Uniti, fosthom il-kandidat Kongressjonali Demokratiku għal New York City, Jeff Kurzon qalu li jaċċettaw donazzjonijiet għall-kampanja tagħhom bil-Bitcoin.<ref name="NY Congressional Candidate Jeff Kurzon is Now Taking Donations in Bitcoin">[http://betabeat.com/2014/06/ny-congressional-candidate-jeff-kurzen-is-now-taking-donations-in-bitcoin]</ref> === Implementazzjonijiet alternattivi === Minħabba l-karatteristiki ''miftuħin'' tal-protokol u tas-software oriġinali miktub mill-kreatur tas-sistema Bitcoin, maż-żmien inħolqu programmi u libreriji li jimplementaw il-protokol tal-Bitcoin b'mod indipendenti. Dawn l-implementazzjonijiet sikwit ikunu maħsubin biex jissemplifikaw l-użu tal-Bitcoin, pereżempju biex tħalli 'l-utent li jirċievi tranżazzjonijiet mingħajr ma jkollu jħott il-katina sħiħa tal-blokki, jew iħottha f'verżjoni ridotta. Xi tipi ta' software oħra qegħdin biex jaqbdu mal-client oriġinali biex jestendulhu l-funzonijiet jew jagħmluh iżjed faċli għall-użu. ħginale per estenderne le funzioni o per agevolarne l'uso. Oħrajn huma maħsuba biex jintużaw fuq sistemi li fuqhom il-client oriġinali ma jistax jiġi eżegwit. Din hi lista ta' tipi ta' software li jimplementaw f'varji forom il-protokol tal-Bitcoin: * ''Armory'': Dan il-programm jaqbad mal-klient oriġinali u jestendilhu l-funzjonalità, u hekk jiggarantixxi livell ogħla ta' kontroll fuq it-tranżazzjonijiet. * ''MultiBit'': Dan client jniżżel verżjoni ridotta tal-katina tal-blokki, li tnaqqas ħafna iż-żminijiet ta' sinkronizzazzjoni u l-ispazju ta' arkivjazzjoni tal-client oriġinali b'kompromess minimu fil-livell ta' sikurezza. * ''Bitcoin Wallet'': Bħala prinċipju simili għal MultiBit, imma miktub għall-i''smartphones'' li għandhom is-sistema operattiva [[Android]] u [[BlackBerry]]. * ''Electrum'': Din tirreferi għal par programmi bbażat fuq approċċ client/server. L-utenti jużaw programm tal-client li bih meta jaqbdu ma' server f'eżekuzzjoni fuq magna differenti jkunu jistgħu jaraw it-tranżazzjonijiet tagħhom u joħolqu oħrajn ġodda. B'differenza mill-approċċi l-oħra, din is-sistema teħtieġ li min jesegwixxi l-client ikollu ċertu livell ta' fiduċja fis-server li jqabbad miegħu. * ''BitCoinJ'': Dan implementazzjoni bil-lingwaġġ Java żviluppat minn Mike Hearn, inġinier ma' [[Google]].<ref>[http://news.slashdot.org/story/11/03/23/0210207/Google-Engineer-Releases-Open-Source-Bitcoin-Client ''Google Engineer Releases Open Source Bitcoin Client'']</ref> * ''bitcoin-js-remote'', hu interfaċċja għall-uttenti permezz tal-''web'' żviluppata bil-[[JavaScript]] għad-daemon uffiċjali tal-Bitcoin.<ref>[https://github.com/tcatm/bitcoin-js-remote bitcoin-js-remote]</ref> * ''libbitcoin'': komunità, librerija u għodda b'sors miftuħ għall-iżvilupp ħieles tal-Bitcoin == Noti u referenzi == {{Referenzi|2}} == Ħoloq esterni == * [http://www.bitcoin.org/ Sit uffiċjali] [[Kategorija:Elettronika]] [[Kategorija:Muniti]] ntkshubn643ghr7e6m2b2atc5pqmqya 0 28371 331806 315409 2026-08-27T05:07:45Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331806 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Líneas de Nazca, Nazca, Perú, 2015-07-29, DD 49.JPG|daqsminuri|257x257px|Ġeoglifiku ta' xadina]] Il-'''Linji ta'''' '''Nazca''' (pronunzjata: /ˈnæzkɑː/) huma grupp ta' ġeoglifiċi magħmula fil-ħamrija tad-Deżert ta' Nazca fin-Nofsinhar tal-[[Perù]].<ref name=":0">Sebastian Dorsch; Jutta Vinzent (2017). ''SpatioTemporalities on the Line: Representations-Practices-Dynamics''. Walter de Gruyter GmbH & Co KG. pp. 97–. ISBN <bdi>978-3-11-046578-5</bdi>.</ref> Inħolqu bejn il-500 [[Ante Christum natum|Q.K]]. u l-500 W.K. permezz ta' tħaffir fil-baxx jew tħażżiż fid-deżert, u bit-tneħħija tal-ġebel żgħir biex il-ħamrija b'kulur differenti tiġi esposta. Hemm żewġ fażijiet ewlenin tal-Linji ta' Nazca, il-fażi ta' Paracas, mill-400 sal-200 Q.K., u l-fażi ta' Nazca, mill-200 Q.K. sal-500 W.K.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/700/|titlu=Lines and Geoglyphs of Nasca and Palpa|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-07-01}}</ref> Fis-snin ta' qabel l-2020, instabu bejn 80 u 100 figura ġdida bl-użu tad-droni, u l-[[Arkeoloġija|arkeologi]] jemmnu li għad fadal iktar x'jinstabu.<ref>{{Ċita web|url=http://www.theguardian.com/world/2020/oct/18/huge-cat-found-etched-desert-nazca-lines-peru|titlu=Huge cat found etched into desert among Nazca Lines in Peru|data=2020-10-18|sit=the Guardian|lingwa=en|data-aċċess=2022-07-01}}</ref> Il-biċċa l-kbira tal-linji huma linji dritti tul il-pajsaġġ, iżda hemm ukoll disinni figurattivi ta' [[Annimal|annimali]] u ta' pjanti. Id-disinni ġeoglifiċi figurattivi individwali huma kbar bejn 400 u 1,100 metru. It-tul ikkombinat tal-linji kollha huwa iktar minn 1,300 kilometru (800 mil), u l-grupp ta' linji jkopri erja ta' madwar 50 km² (19-il mil kwadru). Il-linji tipikament huma fondi 10 ċentimetri sa 15-il ċentimetru (4–6 pulzieri). Dawn saru bit-tneħħija tas-saff ta' fuq ta' ġebel żgħir kannella fl-aħmar miksi bl-ossidu tal-[[ħadid]] u taħthom ġie espost saff griż fl-isfar. Il-wisa' tal-linji jvarja b'mod konsiderevoli, iżda iktar minn nofshom huma wesgħin kemxejn iktar minn 33 ċentimetru (13-il pulzier).<ref>{{Ċita web|url=https://www.nationalgeographic.com/history/archaeology/nasca-lines/|titlu=Nasca Lines –- National Geographic|data=2019-09-28|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-07-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190928050205/https://www.nationalgeographic.com/history/archaeology/nasca-lines/|arkivju-data=2019-09-28|url-status=bot: unknown}}</ref> F'xi postijiet jaf ikunu wesgħin xi 30 ċentimetru biss, u f'oħrajn ilaħħqu wisa' ta' 1.8 metru (6 piedi).<ref name=":0" /> Uħud mil-Linji ta' Nazca jiffurmaw għamliet li l-aħjar li tarahom mill-ajru (f'għoli ta' madwar 500 metru [1,600 pied]), għalkemm huma viżibbli wkoll mill-għoljiet tal-madwar u minn postijiet għoljin oħra.<ref>''Gardner's Art Through the Ages: Ancient, medieval, and non-European art''. Harcourt Brace Jovanovich; 1991. <nowiki>ISBN 978-0-15-503770-0</nowiki>.</ref><ref>Hinman, Bonnie (2016).''Mystery of the Nazca Lines''. ABDO; <nowiki>ISBN 978-1-68077-242-5</nowiki>. p. 6.</ref><ref>Anthony F. Aveni (2000). ''Between the Lines: The Mystery of the Giant Ground Drawings of Ancient Nasca, Peru''. University of Texas Press. <nowiki>ISBN 978-0-292-70496-1</nowiki>. p. 88.</ref> L-għamliet normalment ikunu ffurmati minn linja kontinwa waħda. L-ikbar ġeoglifiċi huma twal madwar 370 metru. Minħabba li jinsabu f'promontorju iżolat, niexef, bla riħ u bi klima stabbli, il-linji fil-biċċa l-kbira tagħhom ġew ippreservati b'mod naturali. Bidliet estremament rari fit-temp jaf jalteraw temporanjament id-disinni ġenerali. Mill-2012, jingħad li l-linji bdew jiddeterjoraw minħabba influss ta' nies li bdew jokkupaw l-artijiet tal-madwar.<ref>{{Ċita aħbar|data=2012-08-15|titlu=Pigs and squatters threaten Peru's Nazca lines|url=https://www.reuters.com/article/us-peru-nazca-squatters-idUSBRE87E0R520120815|lingwa=en|data-aċċess=2022-07-01}}</ref> Il-kumplessità tal-figuri tvarja. Mijiet minnhom huma linji sempliċi u għamliet ġeometriċi; iżjed minn 70 disinn żoomorfiku, inkluż kolibrì, [[brimba]], ħuta, kondor, agrett, xadina, gremxula, [[kelb]], [[qattus]], u [[bniedem]]. Għamliet oħra jinkludu siġar u fjuri. L-istudjużi ma jaqblux fl-interpretazzjoni tal-iskop tad-disinni, iżda inġenerali, jehmżulhom tifsira [[Reliġjon|reliġjuża]].<ref>Helaine Selin (2013). ''Nature Across Cultures: Views of Nature and the Environment in Non-Western Cultures''. Springer Science & Business Media; <nowiki>ISBN 978-94-017-0149-5</nowiki>. p. 286.</ref><ref>Richard A. Freund (2016). ''Digging Through History: Archaeology and Religion from Atlantis to the Holocaust''. Rowman & Littlefield. <nowiki>ISBN 978-1-4422-0883-4</nowiki>. p. 22.</ref><ref>Mary Strong (2012). ''Art, Nature, and Religion in the Central Andes: Themes and Variations from Prehistory to the Present''. University of Texas Press. <nowiki>ISBN 978-0-292-73571-2</nowiki>. p. 33.</ref><ref>''Religion and the Environment''. Palgrave Macmillan UK; 2016. <nowiki>ISBN 978-0-230-28634-4</nowiki>. p. 110.</ref> Fl-1994 ġew iddeżinjati bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]].<ref name=":1" /> == Pożizzjoni == Il-promontorju għoli u niexef jestendi għal iktar minn 80 kilometru (50 mil) bejn l-irħula ta' Nazca u Palpa fuq il-Pampas de Jumana, madwar 400 kilometru (250 mil) fin-Nofsinhar ta' [[Lima]]. It-triq prinċipali PE-1S Panamericana Sur tgħaddi b'mod parallel mal-promontorju. Il-konċentrazzjoni ewlenija tad-disinni qegħdin f'rettangolu ta' 10 km b'4 km (6 mil b'2 mili), fin-Nofsinhar tal-villaġġ ta' San Miguel de la Pascana. F'din iż-żona hemm l-iżjed ġeoglifiċi notevoli. == Skoperta mill-ġdid == [[Stampa:Nazca Lines SPOT 1311.jpg|xellug|daqsminuri|Immaġni satellitari SPOT tal-Linji ta' Nazca]] L-ewwel darba li ssemmew il-Linji ta' Nazca f'pubblikazzjoni kien fl-1553 fil-ktieb ta' [[Pedro Cieza de León]], u ddeskrivihom bħala markaturi tal-mogħdijiet.<ref>{{Ċita web|url=https://books.google.com/books?id=w3dUAAAAcAAJ&pg=RA2-PT84#v=onepage&q&f=false|titlu=La Chronica del Peru - p. 149}}</ref> Fl-1569, [[Luis Monzón]] irrapporta li kien ra toroq antiki f'Perù, inkluż il-fdalijiet ta' "toroq".<ref>Luis Monzón (1586) "Descripcion de la tierra del repartimiento de los rucanas antamarcas de la corona real, jurisdicion de la ciudad de Guamanga. año de 1586." in: Marcos Jiménez de la Espada, ed., ''Relaciones geográficas de Indias: Peru'', volume 1 ([[Madrid]], [[Spanja]]: Manuel G. Hernandez, 1881), p. 21.</ref> Għalkemm il-linji kienu parzjalment viżibbli mill-għoljiet fil-qrib, l-ewwel li rrapportawhom fis-seklu 20 kienu l-militar tal-Perù u l-bdoti ċivili. Fl-1927 l-arkeologu Peruvjan [[Toribio Mejía Xesspe]] lemaħhom meta kien qed jimxi fl-għoljiet tal-madwar. Huwa ddiskutihom f'konferenza f'[[Lima]] fl-1939.<ref>Mejía Xesspe, Toribio (1939) "Acueductos y caminos antiguos de la hoya del Río Grande de Nazca" (Aqueducts and ancient roads of the Rio Grand valley in Nazca), ''Actas y Trabajos Cientificos del 27 Congreso Internacional de Americanistas'' (Proceedings and scientific works of the 27th international congress of American anthropologists), '''1''': 559–569.</ref> [[Paul Kosok]], storiku [[Stati Uniti|Amerikan]] mil-Long Island University fi [[Belt ta' New York|New York]], ġie akkreditat bħala l-ewwel studjuż li studja l-Linja ta' Nazca fid-dettall. Meta kien fil-Perù fl-1940-1941 biex jistudja sistemi antiki tat-tisqija, huwa tar fuq il-linji u rrealizza li waħda minnhom kellha l-għamla ta' [[għasfur]]. Osservazzjoni oħra b'ċikka għenitu jara kif kien ikun hemm konverġenza bejn il-linji u x-xefaq fis-solstizju tax-xitwa fl-Emisferu tan-Nofsinhar. Huwa beda jistudja kif il-linji setgħu nħolqu, u pprova wkoll jiddetermina l-iskop tagħhom. Miegħu ngħaqdu l-arkeologu [[Richard P. Schaedel]] mill-Istati Uniti, u [[Maria Reiche]], [[matematika]] u arkeologa [[Ġermanja|Ġermaniża]] minn Lima, biex jippruvaw jiddeterminaw l-iskop tal-Linji ta' Nazca. Huma pproponew li l-figuri ġew iddisinjati bħala markaturi astronomiċi fuq ix-xefaq biex juru fejn ix-xemx u korpi ċelesti oħra kienu jidhru f'dati sinifikanti. L-arkeologi, l-istoriċi u l-matematiċi lkoll ippruvaw jiddeterminaw l-iskop tal-linji.<ref>Cline, Eric H. ''Three Stones Make a Wall: The Story of Archaeology''. Princeton University Press. p. 292. ISBN <bdi>978-0-691-18425-8</bdi>.</ref> Li jiġi stabbilit kif saru kien eħfef milli li jiġi stabbilit għaliex saru. L-istudjużi ħarġu bit-teorija li n-nies ta' Nazca setgħu użaw għodod sempliċi u tagħmir tal-istħarriġ biex joħolqu l-linji. Permezz ta' stħarriġiet arkeoloġiċi nstabu biċċiet tal-[[injam]] fl-art fi tmiem uħud mil-linji, li jappoġġaw din it-teorija. Biċċa injam minnhom saritilha d-datazzjoni tal-karbonju u kienet il-bażi biex tiġi stabbilita l-età tal-kumpless ta' disinni. [[Joe Nickell]], investigatur Amerikan tal-affarijiet paranormali, tal-artefatti reliġjużi u tal-misteri folkloristiċi, irriproduċa l-figuri fil-bidu tas-seklu 21 billi uża l-istess għodod u l-istess teknoloġija li kienet disponibbli għan-nies ta' Nazca. B'hekk, irrifjuta l-ipoteżi tal-1969 ta' [[Erich von Däniken]], li kienet tissuġġerixxi li "astronawti tal-qedem" kienu ħolqu dawn il-linji. ''Scientific American'' ikkaratterizzat ix-xogħol ta' Nickell bħala "notevoli fir-reqqa tiegħu" meta mqabbel mal-linji eżistenti.<ref>von Däniken, Erich (1969). ''Chariots of the Gods?'' (1989 ed.). [[Londra]]: Souvenir Press, Ltd. pp. 30–32. ISBN <bdi>978-0-285-62911-0</bdi>.</ref><ref>Nickell, Joe (2005). ''Unsolved History: Investigating Mysteries of the Past'', The University Press of Kentucky <nowiki>ISBN 978-0-8131-9137-9</nowiki>, pp. 13-16.</ref> Permezz ta' ppjanar bir-reqqa u teknoloġiji sempliċi, Nickell wera li tim żgħir ta' nies setgħu jerġgħu joħolqu anke l-ikbar figuri fi żmien jiem, mingħajr l-ebda assistenza mill-ajru.<ref>{{Ċita web|url=http://hallofmaat.com/modules.php?name=Articles&file=article&sid=96|titlu=Hall of Maat - Grounding the Nasca Balloon|data=2013-10-08|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-07-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131008174921/http://hallofmaat.com/modules.php?name=Articles&file=article&sid=96|arkivju-data=2013-10-08|url-status=dead}}</ref> Il-biċċa l-kbira tal-linji ġew iffurmati mal-art permezz ta' trunċiera baxxa, b'fond ta' 10-15-il ċentimetri/u (4-6 pulzieri). Trunċieri simili kienu jsiru bit-tneħħija għal parti mid-disinn, tal-ġebel żgħir kannella fl-aħmar miksi bl-ossidu tal-ħadid f'wiċċ id-Deżert ta' Nazca. Meta dan iż-żrar jitneħħa, taħtu l-kulur tal-art f'qiegħ it-trunċiera jkun kannella ċar kulur it-tafal u dan joħloq kuntrast qawwi bħala kulur u tonalità mas-superfiċe tal-art tal-madwar, u b'hekk jiġu prodotti linji viżibbli. Dan is-sottosaff fih ammonti kbar ta' ossidu tal-kalċju. Bl-indewwa tan-nida ta' filgħodu, dan jibbies u jifforma saff protettiv li jipproteġi l-linji mir-riħ, u b'hekk jevita l-erożjoni.<ref>Dunn, Jon (24 June 2021). ''The Glitter in the Green: In Search of Hummingbirds''. Bloomsbury Publishing. ISBN <bdi>978-1-5266-1311-0</bdi>.</ref> [[Stampa:Líneas de Nazca, Nazca, Perú, 2015-07-29, DD 52.JPG|daqsminuri|271x271px|Ġeoglifiku tal-kolibrì]] In-nies ta' Nazca użaw din it-teknika biex "ipinġu" diversi mijiet ta' figuri kurvilineari sempliċi, iżda enormi, ta' annimali u ta' bnedmin. B'kollox, il-proġett fuq l-art huwa wieħed enormi u kumpless: l-erja fejn hemm il-linji hija kważi 450 km² (170 mil kwadru), u l-ikbar figuri fihom tul ta' kważi 370 metru (1,200 pied). Uħud mill-figuri ġew imkejla: il-kolibrì twil 93 metru (305 pied), il-kondor twil 134 metru (440 pied), ix-xadina hija 93 metru bi 58 metru (305 piedi b'190 pied), u l-brimba twila 47 metru (154 pied). Il-klima niexfa ħafna, bla riħ, u kostanti tar-reġjun ta' Nazca ppreservat il-linji sew. Dan id-deżert huwa wieħed mill-iżjed nexfin fid-Dinja u jkollu temperatura ta' kważi 25 °C (77 °F) matul is-sena kollha. In-nuqqas ta' riħ għen biex il-linji ma jitgħattewx u jibqgħu viżibbli. L-iskoperta ta' żewġ figuri żgħar oħra tħabbret fil-bidu tal-2011 minn tim [[Ġappun|Ġappuniż]] mill-Università ta' Yamagata. Waħda minnhom tixbah ras ta' bniedem u tmur lura għall-perjodu bikri tal-[[kultura]] ta' Nazca jew qabel. Oħra, mhux datata, hija ta' annimal. It-tim ilu jwettaq xogħol fil-post hemmhekk mill-2006, u sal-2012 sab madwar 100 ġeoglifiċi ġodda.<ref>{{Ċita web|url=http://www.japantimes.co.jp/text/nn20110120a6.html|titlu=Team finds more Peru geoglyphs {{!}} The Japan Times Online|data=2012-07-15|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-07-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120715002321/http://www.japantimes.co.jp/text/nn20110120a6.html|arkivju-data=2012-07-15|url-status=bot: unknown}}</ref> F'Marzu 2012, l-università ħabbret li kienet se tiftaħ ċentru ġdid tar-riċerka fis-sit f'Settembru 2012, b'rabta mal-proġett fit-tul biex iż-żona tiġi studjata fuq medda tal-15-il sena ta' wara.<ref>{{Ċita web|url=http://www.japantimes.co.jp/text/nn20120322b3.html|titlu=University to open center at Nazca Lines {{!}} The Japan Times Online|data=2012-03-26|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-07-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120326155532/http://www.japantimes.co.jp/text/nn20120322b3.html|arkivju-data=2012-03-26|url-status=bot: unknown}}</ref> Artiklu ta' Ġunju 2019 fir-rivista ''Smithsonian'' iddeskriva x-xogħol reċenti ta' tim multidixxiplinari ta' riċerkaturi Ġappuniżi li identifikaw/identifikaw mill-ġdid uħud mil-linji ta' għasafar.<ref>{{Ċita web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/scientists-identify-exotic-birds-depicted-perus-mysterious-nazca-lines-180972469/|titlu=Scientists Identify Exotic Birds Depicted in Peru’s Mysterious Nazca Lines|kunjom=Magazine|isem=Smithsonian|kunjom2=Solly|isem2=Meilan|sit=Smithsonian Magazine|lingwa=en|data-aċċess=2022-07-02}}</ref> Huma jinnutaw li l-għasafar huma l-iżjed annimali rikorrenti fil-ġeoglifiċi ta' Nazca. It-tim jemmen li wħud mill-figuri tal-għasafar li riċerkaturi preċedenti assumew li kienu speċijiet indiġeni, jixbhu iktar lil għasafar eżotiċi li jgħixu f'ħabitats mhux ta' deżert. Huma spekulaw li "r-raġuni li saru ġeoglifiċi ta' għasafar eżotiċi minflok ta' għasafar indiġeni hija marbuta mill-qrib mal-iskop tal-proċess ta' inċiżjoni/tħażżiż mal-art".<ref>Eda, Masaki; Yamasaki, Takeshi; Sakai, Masato (20 June 2019). "Identifying the bird figures of the Nasca pampas: An ornithological perspective". ''Journal of Archaeological Science: Reports''. '''26''' (August 2019): 101875.</ref> L-iskoperta ta' 143 ġeoglifiku ġdid fil-Pampa ta' Nazca u fl-inħawi tal-madwar tħabbret fl-2019 mill-Università ta' Yamagata mill-IBM Ġappun.<ref>{{Ċita web|url=https://www.yamagata-u.ac.jp/en/information/info/20191115_01/|titlu=143 New Geoglyphs Discovered on the Nasca Pampa and Surrounding Area - News & Events - News - YAMAGATA UNIVERSITY|sit=www.yamagata-u.ac.jp|data-aċċess=2022-07-02}}</ref> Wieħed minnhom instab bl-użu ta' metodi bil-makkinarji bbażati fuq l-apprendiment.<ref>{{Ċita web|url=https://www.theverge.com/2019/11/19/20970578/nazca-lines-ai-machine-learning-143-new-geoglyphs-ibm-japan-yamagata-university|titlu=AI helps discover new geoglyph in the Nazca Lines|kunjom=Vincent|isem=James|data=2019-11-19|sit=The Verge|lingwa=en|data-aċċess=2022-07-02}}</ref> Fl-2020 ġew skoperti linji fuq għolja li jiffurmaw l-għamla ta' qattus. Il-figura tinsab fuq xaqliba wieqfa esposta għall-erożjoni, u dan jispjega għaliex qabel ma kinitix ġiet skoperta sa meta l-arkeologi ma studjawx l-immaġni bir-reqqa.<ref>{{Ċita aħbar|data=2020-10-18|titlu=Large 2,000-year-old cat discovered in Peru's Nazca lines|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-54593295|lingwa=en-GB|data-aċċess=2022-07-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.theguardian.com/world/2020/oct/18/huge-cat-found-etched-desert-nazca-lines-peru|titlu=Huge cat found etched into desert among Nazca Lines in Peru|data=2020-10-18|sit=the Guardian|lingwa=en|data-aċċess=2022-07-02}}</ref> Bis-saħħa tad-droni qed jiġu żvelati siti oħra għal riċerka ulterjuri.<ref>{{Ċita web|url=http://www.theguardian.com/science/2020/may/24/nazca-lines-drones-new-discoveries-peru|titlu=Scratching the surface: drones cast new light on mystery of Nazca Lines|data=2020-05-24|sit=the Guardian|lingwa=en|data-aċċess=2022-07-02}}</ref> == Skop == [[Stampa:NEO nazca lines big.jpg|xellug|daqsminuri|Immaġni satellitari tal-Linji ta' Nazca (koordinati: 14°43′S 75°08′W)]] L-antropologi, l-etnologi, u l-arkeologi studjaw il-kultura antika ta' Nazca biex jippruvaw jiddeterminaw l-iskop tal-linji u tal-figuri. Ipoteżi minnhom issostni li n-nies ta' Nazca ħolquhom biex ikunu jistgħu jarawhom l-allat fis-sema. [[Paul Kosok]] u [[Maria Reiche]] sostnew li hemm skop marbut mal-[[astronomija]] u mal-kożmoloġija, xi ħaġa komuni f'[[Monument|monumenti]] ta' kulturi oħra tal-qedem: il-linji kienu maħsuba bħala xi tip ta' osservatorju, biex jindikaw postijiet fuq ix-xefaq 'il bogħod fejn kienu jidhru x-xemx u korpi ċelesti oħra jew stabbiliti fejn ikun hemm is-solstizji. Bosta kulturi indiġeni [[Preistorja|preistoriċi]] fl-Amerki u f'inħawi oħra ħolqu dawn l-opri fuq l-art li kienu jikkollegaw l-osservazzjonijiet astronomiċi mal-kożmoloġija reliġjuża tagħhom, kif għamlet il-kultura ta' Mississippi f'Cahokia u f'siti oħra fl-Istati Uniti. Eżempju ieħor huwa [[Stonehenge]] fl-[[Renju Unit|Ingilterra]]. F'[[Newgrange]], l-Irlanda, hemm oqbra orjentati b'tali mod li d-dawl jidħol fis-solstizju tax-xitwa. [[Gerald Hawkins]] u [[Anthony Aveni]], esperti fl-arkeoastronomija, ikkonkludew fl-1990 li l-evidenza ma kinitx biżżejjed biex tappoġġa spjegazzjoni astronomika simili.<ref>Cameron, Ian (1990). ''Kingdom of the Sun God: A History of the Andes and Their People''. New York: Facts on File. p. 46. ISBN <bdi>0-8160-2581-9</bdi>.</ref> Maria Reiche sostniet li wħud mill-figuri jew kollha kemm huma kienu jirrappreżentaw [[Kostellazzjoni|kostellazzjonijiet]]. Sal-1998, [[Phyllis B. Pitluga]], kollega ta' Reiche u astronomu mlaħħqa fil-Planetarju ta' Adler f'[[Chicago]], ikkonkludiet li l-figuri tal-annimali kienu "rappreżentazzjonijiet ta' għamliet tas-smewwiet". Skont ''The New York Times'', Pitluga "ssostni li mhumiex għamliet ta' kostellazzjonijiet, iżda ta' ''kontrokostellazzjonijiet'', jiġifieri l-irqajja' skuri b'għamliet irregolari fi ħdan il-kobor tat-[[Triq ta' Sant'Anna]]". [[Anthony Aveni]] kkritika x-xogħol tagħha peress li ma indirizzatx id-dettalji kollha.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Jr|isem=Robert Mcg Thomas|data=1998-06-15|titlu=Maria Reiche, 95, Keeper of an Ancient Peruvian Puzzle, Dies|url=https://www.nytimes.com/1998/06/15/world/maria-reiche-95-keeper-of-an-ancient-peruvian-puzzle-dies.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-07-02}}</ref> [[Alberto Rossell Castro]] (1977) ippropona interpretazzjoni multifunzjonali tal-ġeoglifiċi. Huwa kklassifikahom fi tliet gruppi: l-ewwel huma qishom mogħdijiet li jikkollegaw il-mod kif kienu jitqassmu l-għelieqi u kif kienet tiġi organizzata t-tisqija, it-tieni huma qishom mnanar ikkollegati b'tumbati tat-tajn u taż-żrar, u t-tielet huma kkollegati ma' interpretazzjonijiet astronomiċi.<ref>Rossel Castro, Albert (1977) ''Arqueología Sur del Perú'', Lima: Editorial Universo.</ref> FL-1985, l-arkeologu [[Johan Reinhard]] ippubblika d-''data'' arkeoloġika, etnografika u storika li turi li l-qima tal-muntanji u ta' sorsi oħra tal-ilma kienet u għadha predominanti fir-[[reliġjon]] u fl-ekonomija tan-nies ta' Nazca fil-qedem u fiż-żminijiet reċenti. Huwa ħareġ bit-teorija li l-linji u l-figuri kienu parti minn prattiki reliġjużi li kienu jinvolvu l-qima ta' allat assoċjati mad-disponibbiltà tal-ilma, li kienet relatata direttament mas-suċċess u mal-produttività tal-għelejjel. Huwa interpreta l-linji bħala mogħdijiet sagri li jwasslu għal postijiet fejn dawn l-allat setgħu jiġu meqjuma. Il-figuri kienu simboli li jirrappreżentaw annimali u oġġetti li kienu maħsuba biex jinvokaw l-għajnuna tal-allat fil-provvista tal-ilma. It-tifsiriet preċiżi ta' bosta mill-ġeoglifiċi individwali għadhom mhux magħrufa. [[Henri Stierlin]], storiku ta[[L-Arti|l-arti]] [[Żvizzera|Żvizzeru]] li jispeċjalizza fl-[[Eġittu]] u fil-Lvant Nofsani, ippubblika ktieb fl-1983 fejn ikkollega l-Linji ta' Nazca mal-produzzjoni ta' tessuti antiki li l-arkeologi sabu għat-tgeżwir tal-mumji tal-kultura ta' Paracas. Huwa sostna li n-nies setgħu użaw il-linji bħala magni tal-insiġ primittivi kbar biex joħolqu ħjut estremament twal u biċċiet wesgħin ta' tessuti tipiċi taż-żona. Skont it-teorija tiegħu, il-mudelli figurattivi (iżgħar u inqas komuni) kienu maħsuba biss għal skopijiet ta' ritwali. Din it-teorija mhix aċċettata b'mod wiesa', għalkemm l-istudjużi nnotaw mudelli simili fit-tessuti u fil-Linji ta' Nazca. Jinterpretaw li dawn is-similarijiet nibtu minn kultura komuni. L-ewwel studju sistematiku fil-post tal-ġeoglifiċi sar minn [[Markus Reindel]] u [[Johny Cuadrado Island]]. Mill-1996 huma ddokumentaw u skavaw iktar minn 650 sit. Huma qabblu l-ikonografija tal-linji mal-bċejjeċ taċ-ċeramika tal-kulturi. Bħala arkeologi, huma tal-fehma li l-motivi figurattivi tal-ġeoglifiċi saru bejn is-600 u l-200 Q.K. Abbażi tar-riżultati tal-investigazzjonijiet ġeofiżiċi u l-osservazzjoni tal-konfigurazzjoni ġeoloġika, [[David Johnson]] argumenta li xi ġeoglifiċi kienu jsegwu l-mogħdijiet ta' akwifers li minnhom kien hemm akkwedotti (jew ''puquios'') li kienu jiġbru l-ilma.<ref>Johnson, David W.; Proulx, Donald A.; Mabee, Stephen B. (2002). "The Correlation Between Geoglyphs and Subterranean Water Resources in the Río Grande de Nazca Drainage". ''Andean Archaeology II''. pp. 307–332.</ref> [[Stampa:Líneas de Nazca, Nazca, Perú, 2015-07-29, DD 54.JPG|daqsminuri|250x250px|Ġeoglifiku ta' brima]] [[Nicola Masini]] u [[Giuseppe Orefici]] wettqu riċerka f'Pampa de Atarco, madwar 10 kilometri (6 mili) fin-Nofsinhar ta' Pampa de Nasca, li huma jemmnu li tiżvela rabta spazjali, funzjonali u reliġjuża bejn dawn il-ġeoglifiċi u t-tempji ta' Cahuachi. B'mod partikolari, bl-użu ta' tekniki ta' sensuri remoti (satellitari jew abbażi tad-droni), huma investigaw u sabu "ħames gruppi ta' ġeoglifiċi, kull wieħed ikkaratterizzat minn motiv speċifiku u għamla speċifika, u assoċjat ma' funzjoni distinta".<ref>Masini, Nicola; Lasaponara, Rosa (Jannar 2020). "Satellite and close range analysis for the surveillance and knowledge improvement of the Nasca geoglyphs". ''Remote Sensing of Environment''. '''236''': 111447.</ref> Huma identifikaw wieħed ċerimonjali, ikkaratterizzat minn motivi jduru. Ieħor huwa relatat ma' skop ta' kalendarju, kif intwera bil-preżenza ta' ċentri radjali allinjati rul id-direzzjonijiet tas-solstizju tax-xitwa u l-ekwinozju ta' nżul ix-xemx. Bħal studjużi oħra qabilhom, iż-żewġ [[Italja|Taljani]] kienu jemmnu li l-ġeoglifiċi kienu postijiet fejn kienu jsiru avvenimenti marbuta mal-kalendarju agrikolu. Dawn servew ukoll għat-tisħiħ tal-koeżjoni soċjali fost diversi gruppi ta' pellegrini li kellhom missirijiet u twemminn reliġjuż komuni.<ref>Masini, Nicola; Orefici, Giuseppe; Danese, Maria; Pecci, Antonio; Scavone, Manuela; Lasaponara, Rosa (2016). "Cahuachi and Pampa de Atarco: Towards Greater Comprehension of Nasca Geoglyphs". ''The Ancient Nasca World''. pp. 239–278.</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Il-Linji u l-Ġeoglifiċi ta' Nazca u ta' Palpa ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1994.<ref name=":1" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (i)''' "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".<ref name=":1" /> == Spjegazzjonijiet alternattivi == [[Stampa:Líneas de Nazca, Nazca, Perú, 2015-07-29, DD 46.JPG|daqsminuri|Ġeoglifiku tal-"Ġgant"]] Teoriji oħra kienu li l-linji ġeometriċi setgħu jindikaw il-fluss tal-ilma jew l-iskemi tat-tisqija, jew inkella kienu parti minn ritwali biex "isejħu" għall-ilma. Il-brimb, l-għasafar u l-pjanti jaf huma simboli tal-fertilità. Teorija oħra hija li l-linji setgħu jintużaw bħala kalendarju astronomiku.<ref>Brown, Cynthia Stokes (2007). ''Big History''. New York: The New Press. p. 167. ISBN <bdi>978-1-59558-196-9</bdi>.</ref> Phyllis Pitluga, astronomu mlaħħqa fil-Planetarju ta' Adler u kollega ta' Reiche, wettqet studji bl-għajnuna tal-[[kompjuter]] tal-allinjamenti tal-istilel. Hija kienet tal-fehma li l-figura tal-brimba l-kbira hija dijagramma anamorfika tal-kostellazzjoni ta' Orion. Barra minn hekk issuġġeriet li tlieta mil-linji dritti li jwasslu sal-figura kienu jintużaw biex jiġu kkalkulati d-deklinazzjonijiet dejjem jinbidlu tat-tliet stilel taċ-Ċintorin ta' Orion. F'kritika tal-analiżi tagħha, Dr. Anthony F. Aveni nnota li ma kinitx qieset it-12-il linja l-oħra tal-figura. Huwa kkummenta b'mod ġenerali fuq il-konklużjonijiet tagħha u qal:<blockquote>Verament kienet diffiċli għalija li nsib evidenza tajba li tappoġġa dak li sostniet. Pitluga qatt ma spjegat il-kriterji għall-għażla tal-linji li għażlet li tkejjel, u lanqas ma tat wisq kas lid-''data'' arkeoloġika li Clarkson u Silverman kienu żvelaw. Ix-xogħol tagħha ma tantx ta kas informazzjoni oħra dwar il-kulturi kostali, għajr għall-applikazzjoni, b'kontorsjonijiet sottili, tar-rappreżentazzjonijiet tal-kostellazzjonijiet ta' Urton minn art iktar għolja. Kif setgħet staqsiet l-istoriku [[Jacquetta Hawkes]]: kienet qed tikseb il-"pampa" li riedet?<ref>Aveni, Anthony F. (2006). ''Between the Lines: The Mystery of the Giant Ground Drawings of Ancient Nasca, Peru'' . Austin, Texas: University of Texas Press. <nowiki>ISBN 0-292-70496-8</nowiki>, p. 205.</ref></blockquote> == Għajdut dwar l-influwenza tal-aljeni == Il-[[kittieb]] Żvizzeru, Erich von Daniken, kien affaxxinat minn Nazca u kien jemmen ferm fiż-żjarat ekstraterrestri. Von Daniken jikteb dwar it-twemmin tiegħu rigward siti arkeoloġiċi bħall-[[Piramidi Eġizzjani]], Stonehenge, u [[Rapa Nui]], u kif huma kkollegati mal-ekstraterrestri. Spiss jispjega l-oriġini tar-reliġjonijiet bħala reazzjonijiet tal-popli tal-qedem kull meta ġew f'kuntatt ma' razza aljena. Von Daniken ippubblika ktieb best-seller li jismu "Chariots of the Gods?" (Karrijiet tal-Allat?) fl-1968. F'dan il-ktieb jiddeskrivi t-teorija tiegħu li dawn il-linji misterjużi effettivament kienu jintużaw bħala siti ta' nżul għall-Oġġetti Mhux Identifikati (UFOs). Huwa ħareġ bit-teorija li l-għamliet u l-linji saru mill-aljeni u nħolqu għall-ikkwartjar u għall-inżul tal-vetturi spazjali tal-aljeni. Von Daniken sostna li l-mudelli f'dan is-sit kienu simili ħafna għal ajruport modern u li l-aljeni kienu jużaw din iż-żona għall-inżul tal-vetturi spazjali tagħhom. Daniken kien tal-fehma li s-sit tal-Linji ta' Nazca kien mimli sinjali ta' żjarat ta' astronawti minn dinjiet oħra, li saru l-ħallieqa taċ-ċivilizzazzjonijiet tal-qedem. Skont Von Daniken, il-letteratura Sanskrita tiddeskrivi ġrajja fejn inġenju tal-ajru niżel fid-Dinja, u n-nies tal-post ħarsu mistagħġba lejn "ħlejqiet qishom bnedmin bil-ġilda tleqq lewn id-deheb" li mexew, ħaffru għall-metalli u mbagħad taru lura fil-vettura spazjali tagħhom. Dawn l-astronawti tal-qedem jingħad li ma damux ma rritornaw fejn bnew il-postijiet tal-inżul u mbagħad telqu għal dejjem. L-Amerikani indiġeni mistagħġba kkunsidraw lil Nazca bħala post ta' pellegrinaġġ u ġenerazzjonijiet sħaħ tal-popli tagħhom ħolqu figuri u linji bħala sinjal biex l-allat jirritornaw, iżda dan qatt ma seħħ. Teorija oħra ta' Erich von Daniken dwar Nazca kienet li l-figuri, li huwa assuma li kienu astronawti, li nstabu fuq il-bċejjeċ tat-tafal tal-kultura ta' Nazca, kienu "allat itiru" li kienu qed iżuru minn dinjiet oħra. Ma tantx jaħsibha darbtejn biex jiskarta u jirrifjuta x-xogħol ta' xjenzati li studjaw il-Linji ta' Nazca; ir-riċerka tagħhom bl-użu ta' testijiet tar-radjokarbonju għad-datazzjoni tal-figuri, l-analiżijiet tagħhom tal-bċejjeċ taċ-ċeramika f'diversi siti, u l-istudji bir-reqqa tagħhom tat-twemmin reliġjuż tal-Amerikani Indiġeni. Fiż-żmien meta Erich von Daniken ippubblika "Chariots of the Gods?", ix-xjenzati u l-arkeologi bħal Maria Reiche ddikjaraw li l-ideat tiegħu kienu assurdi u li għandhom jiġu skartati. Dawn ix-xjenzati u l-arkeologi rnexxielhom juru wkoll li l-linji setgħu saru bl-użu ta' għodod sempliċi li kienu disponibbli għan-nies ta' Nazca dak iż-żmien. Il-kotba ta' Erich von Daniken "Arrival of the Gods" u "Chariots of the Gods?" tqiesu li ma kellhom l-ebda kredibbiltà intellettwali jew mertu letterarju. Qabel ix-xogħol ta' Von Daniken, awturi oħra kienu ppreżentaw ideat ta' kuntatt ekstraterrestri ma' bnedmin tal-qedem, iżda hu ma semmiex lil dawn l-awturi, lanqas meta għamel stqarrijiet li kienu l-istess, anke bl-użu ta' evidenza identika jew simili. Minkejja dan, il-kotba ta' Von Daniken attiraw lejn is-sit eluf ta' viżitaturi u nies li emmnu l-kontenut tal-kotba. == Preservazzjoni u tħassib ambjentali == Il-konservazzjonisti li qed jagħmlu ħilithom biex jippreservaw il-Linji ta' Nazca huma mħassbin bit-tniġġis u bl-erożjoni kkawżati mid-deforestazzjoni fir-reġjun.<blockquote>Il-Linji nfushom huma superfiċjali, huma fondi bejn 10 u 30 ċentimetri/u (4 sa 12-il pulzier(i)) u jistgħu jinqerdu... f'Nazca qajla tagħmel ix-xita. Iżda dan l-aħħar qed ikun hemm tibdil kbir fit-temp dinji. Il-Linji ma jistgħux jirreżistu xita qliel mingħajr ma ssirilhom il-ħsara. — Viktoria Nikitzki taċ-Ċentru ta' Maria Reiche<ref>{{Ċita web|url=https://ghostarchive.org/archive/eTFdc|titlu=Flooding and tourism threaten Peru's mysterious Nazca Lines {{!}} Ghostarchive|sit=ghostarchive.org|data-aċċess=2022-07-02}}</ref></blockquote>Wara għargħar u ċedimenti tal-art bit-tajn fiż-żona f'nofs Frar 2007, [[Mario Olaechea Aquije]], arkeologu residenti mill-Istitut Nazzjonali għall-Kultura tal-Perù, u tim ta' speċjalisti wettqu stħarriġ taż-żona. Huwa qal, "Iċ-ċedimenti tal-art bit-tajn u x-xita qliel milli jidher ma kkawżawx ħsara sinifikanti lil-Linji ta' Nazca". Huwa nnota li l-Awtostrada Pan-Amerikana tan-Nofsinhar ġarrbet ħsarat, u li "l-ħsara li ġarbbu t-toroq għandha sservi ta' tfakkira ta' kemm huma fraġli dawn il-figuri".<ref>{{Ċita web|url=http://www.livinginperu.com/news/3228|titlu=Living in Peru » News » Peru: Nazca Lines escape mudslides|data=2010-08-22|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-07-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100822140301/http://www.livinginperu.com/news/3228|arkivju-data=2010-08-22|url-status=bot: unknown}}</ref> Fl-2012, xi nies okkupaw l-art fiż-żona, u għamlu ħsara lil ċimiterju ta' żmien in-nies ta' Nazca minħabba li ħallew il-[[Ħanżir|ħnieżer]] tagħhom jaċċessaw l-art.<ref>{{Ċita aħbar|data=2012-08-17|titlu=Pigs and squatters threaten Peru's Nazca lines|url=https://www.reuters.com/article/us-peru-nazca-squatters-idUSBRE87E0R720120817|lingwa=en|data-aċċess=2022-07-02}}</ref> Fl-2013, makkinarju li jintuża f'barriera tal-ġebla tal-ġir ġie rrapportat li qered sezzjoni żgħira ta' linja, u kkawża l-ħsara f'oħra.<ref>{{Ċita web|url=http://www.peruthisweek.com/news-3743-peru-heavy-machinery-destroys-nazca-lines|titlu=Peru: Heavy machinery destroys Nazca lines - Peru this Week|data=2013-07-29|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-07-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130729023312/http://www.peruthisweek.com/news-3743-peru-heavy-machinery-destroys-nazca-lines|arkivju-data=2013-07-29|url-status=dead}}</ref> F'Diċembru 2014 inqalgħet kontroversja li involviet l-attività ta' [[Greenpeace]] fis-sit, meta attivisti ta' Greenpeace għamlu strixxun fi ħdan il-linji ta' wieħed mill-ġeoglifiċi, u kkawżaw ħsara lis-sit.<ref>{{Ċita aħbar|data=2014-12-11|titlu=Greenpeace sorry for Nazca lines stunt in Peru|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-30422994|lingwa=en-GB|data-aċċess=2022-07-02}}</ref> Greenpeace ħarġet apoloġija wara li seħħ l-inċident, għalkemm wieħed mill-attivisti ġie kkundannat u mmultat għal għemilu.<ref>{{Ċita web|url=https://santiagotimes.cl/2017/05/20/greenpeace-activist-fined-sentenced-for-damaging-Nazca-lines-in-Peru/|titlu=Chile News {{!}} Breaking News, Views, Analysis is under construction|sit=santiagotimes.cl|data-aċċess=2022-07-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20171123123702/http://santiagotimes.cl/2017/05/20/greenpeace-activist-fined-sentenced-for-damaging-nazca-lines-in-peru/|arkivju-data=2017-11-23|url-status=dead}}</ref> L-inċident ta' Greenpeace xeħet l-attenzjoni wkoll fuq ħsara li ġarrbu ġeoglifiċi oħra 'l barra miż-żona tas-Sit ta' Wirt Dinji fl-2012 u fl-2013 minn vetturi off-road tar-Rally ta' [[Dakar]]<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Kozak|isem=Ryan Dube and Robert|data=2014-12-29|titlu=Peruvians Spar Over Protecting Ancient Sites|url=http://online.wsj.com/articles/peruvians-spar-over-protecting-ancient-sites-1419813859|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-07-02}}</ref>, li hija viżibbli permezz tal-immaġnijiet satellitari.<ref>Hesse, Ralf (Marzu 2015). "Combining Structure-from-Motion with high and intermediate resolution satellite images to document threats to archaeological heritage in arid environments". ''Journal of Cultural Heritage''. '''16''' (2): 192–201.</ref> F'Jannar 2018, sewwieq tat-trakkijiet li ħa żball u saq barra l-awtostrada u fuq il-linji ġie arrestat iżda mbagħad inħeles minħabba nuqqas ta' evidenza li tindika intenzjoni oħra għajr sempliċi żball. Huwa għamel ħsara lil tliet ġeoglifiċi billi ħalla marki tat-tajers sinifikanti f'żona ta' madwar 46 metru b'107 metri (150 pied bi 350 pied).<ref>{{Ċita aħbar|titlu=A truck driver inexplicably plowed over a 2,000-year-old site in Peru, damaging the designs|url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2018/02/01/a-truck-driver-inexplicably-plowed-over-a-2000-year-old-historical-site-in-peru-damaging-the-designs/|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-07-02}}</ref> == Ġeoglifiċi ta' Palpas == [[Stampa:04-Nazca Lines-nX-27.jpg|daqsminuri|281x281px|Ġeoglifiku ta' kondor]] Il-kultura ta' Paracas titqies minn xi storiċi bħala l-prekursur possibbli li influwenza l-iżvilupp tal-Linji ta' Nazca. Fl-2018, id-droni użati mill-arkeologi żvelaw 25 ġeoglifiċi fil-provinċja ta' Palpa li ġew attribwiti lill-kultura ta' Paracas. Bosta minnhom huma iktar antiki mil-Linji ta' Nazca b'elf sena. Uħud juru differenza sinifikanti fis-suġġetti u fil-pożizzjonijiet, pereżempju wħud minnhom jinsabu mal-ġnub tal-għoljiet.<ref>{{Ċita web|url=https://www.nationalgeographic.com/news/2018/04/new-nasca-nazca-lines-discovery-peru-archaeology/|titlu=Exclusive: New Nasca Lines Discovered in Peru|data=2019-08-05|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-07-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190805141912/https://www.nationalgeographic.com/news/2018/04/new-nasca-nazca-lines-discovery-peru-archaeology/|arkivju-data=2019-08-05|url-status=bot: unknown}}</ref> L-arkeologu Peruvjan [[Luis Jaime Castillo Butters]] li skoprihom jindika li ħafna minn dawn il-ġeoglifiċi ġodda jirrappreżentaw ġellieda. Il-Paracas huma l-istess grupp li wħud jemmnu li ħolqu l-ġeoglifiku famuż sew li huwa magħruf bħala l-Kandilabru ta' Paracas.<ref>{{Ċita aħbar|data=2018-05-29|titlu=Archaeologists discover new geoglyphs near Nazca Lines in Peru|url=https://www.reuters.com/article/us-peru-archaeology-idUSKCN1IT1TG|lingwa=en|data-aċċess=2022-07-02}}</ref> == Ġeoglifiċi taċ-Chincha == Iktar lejn it-Tramuntana mir-reġjun ta' Nazca u Palpas, u tul il-kosta Peruvjana ġew skoperti ġeoglifiċi oħra tal-kultura taċ-Chincha.<ref>Stanish, Charles; Tantaleán, Henry; Nigra, Benjamin T.; Griffin, Laura. "A 2,300-year-old architectural and astronomical complex in the Chincha Valley, Peru". ''Proceedings of the National Academy of Sciences''. '''111''' (20): 7218–7223.</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Perù]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] cli75i2ak4gcp8m179271j2iybwclaj 0 29570 331803 330824 2026-08-27T02:24:37Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331803 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Arkwright Masson Mills.jpg|daqsminuri|263x263px|Il-Fabbrika ta' Masson fil-Wied ta' Derwent.]] Il-'''Fabbriki tal-Wied ta' Derwent''' (bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]: ''Derwent Valley Mills'') huma [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] tul ix-xmara [[Derwent]] f'Derbyshire, l-[[Renju Unit|Ingilterra]], li tniżżlu fil-lista f'Diċembru 2001.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1030/|titlu=Derwent Valley Mills|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-01-10}}</ref> Is-sit huwa amministrat mis-Sħubija tal-Fabbriki tal-Wied ta' Derwent (bl-Ingliż: ''Derwent Valley Mills Partnership''). Is-sistema ta' fabbriki moderni twieldet hemmhekk fis-seklu 18 sabiex takkomoda t-teknoloġija l-ġdida għall-għażil tal-qoton żviluppata minn [[Richard Arkwright]]. Bl-avvanzi fit-teknoloġija, sar possibbli li l-qoton jiġi prodott b'mod kontinwu. Is-sistema ġiet adottata fil-wied kollu, u iktar 'il quddiem infirxet tant li sal-1788 kien hemm iktar minn 200 fabbrika tat-tip ta' Arkwright fir-Renju Unit. L-invenzjonijiet ta' Arkwright u s-sistema tiegħu ta' organizzazzjoni tax-xogħol ġew esportati lejn l-[[Ewropa]] u l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Is-sistema tal-enerġija mill-ilma ġiet introdotta għall-ewwel darba fl-Ingilterra minn [[John Lombe]] fil-fabbrika tal-ħarir tiegħu f'[[Derby]] fl-1719, iżda kien Richard Arkwright li applika din is-sistema għall-proċess tal-produzzjoni tal-qoton fis-snin 70 tas-seklu 18. Il-privattiva tiegħu ta' qafas tal-ilma ppermettiet li l-qoton jingħażel b'mod kontinwu, u dan kien ifisser li seta' jiġi prodott minn ħaddiema mingħajr [[sengħa]]. Il-Fabbrika ta' Cromford kienet is-sit fejn inbniet l-ewwel fabbrika ta' Arkwright, u dak iż-żmien il-villaġġ ta' Cromford fil-qrib tkabbar b'mod sinifikanti għall-forza tax-xogħol il-ġdida; din is-sistema ta' produzzjoni u ta' abitazzjonijiet tal-ħaddiema ġiet ikkopjata fil-wied kollu. Sabiex tiġi żgurata l-preżenza ta' forza tax-xogħol, kien meħtieġ li jinbnew l-abitazzjonijiet għall-ħaddiema tal-fabbrika. Għalhekk ġew stabbiliti insedjamenti ġodda mis-sidien tal-fabbriki qrib il-fabbriki stess – xi kultant billi żviluppaw komunità preeżistenti – bil-faċilitajiet tagħhom stess bħal skejjel, [[Kappella|kappelli]] u swieq. Il-biċċa l-kbira tal-abitazzjonijiet għadhom jeżistu u għadhom jintużaw. Dawn jiffurmaw parti mis-sit flimkien mal-infrastruttura tat-trasport. L-infrastruttura tat-trasport inbniet sabiex jinfetħu swieq ġodda għall-prodotti tal-fabbriki. Il-fabbriki u l-insedjamenti tal-ħaddiema ġew stabbiliti f'[[Belper]], f'[[Darley Abbey]] u f'[[Milford]] mill-kompetituri ta' Arkwright. Il-fabbriki tat-tip ta' Arkwright tant kellhom suċċess li xi kultant kienu jiġu kkopjati mingħajr ma jitħallsu r-royalties lil Richard Arkwright. L-industrija tal-qoton fil-Wied ta' Derwent qabdet it-triq tan-niżla fl-ewwel kwart tas-seklu 19 meta s-suq xaqleb lejn [[Lancashire]] li kienet tinsab f'pożizzjoni aħjar b'rabta mas-swieq u mal-materja prima. Il-fabbriki u l-binjiet assoċjati magħhom huma ppreservati sew u ntużaw mill-ġdid wara d-deklin tal-industrija tal-qoton. Ħafna mill-binjiet fi ħdan is-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO huma binjiet elenkati u [[Monument|Monumenti]] Skedati. Uħud mill-fabbriki issa fihom [[Mużew|mużewijiet]] u huma miftuħa għall-pubbliku. It-Trust tal-Wied ta' Derwent issa hija involuta fil-ħolqien ta' mogħdija għar-roti tul is-Sit ta' Wirt Dinji kollu sabiex jiġu promossi t-turiżmu u l-ivvjaġġar sostenibbli.<ref>{{Ċita web|url=https://www.derwentvalleytrust.org.uk/|titlu=HOME|sit=Derwent Valley Trust|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-01-10|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230111142146/https://www.derwentvalleytrust.org.uk/|arkivju-data=2023-01-11|url-status=dead}}</ref> == Pożizzjoni u daqs == Il-Fabbriki tal-Wied ta' Derwent bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO jkopru erja ta' 12.3 km² (4.7 mili kwadri)<ref>Derwent Valley Mills Partnership (2000), p. 13.</ref> u huma estiżi fuq medda ta' 24 kilometru (15-il mil) tal-Wied ta' Derwent, f'Derbyshire, minn Matlock Bath fit-Tramuntana saċ-ċentru tal-belt ta' Derby fin-Nofsinhar. Fi ħdan is-sit hemm kumplessi ta' fabbriki, insedjamenti inkluż l-abitazzjonijiet tal-ħaddiema, digi tul ix-xmara Derwent, u n-network tat-trasport li kien jappoġġa l-fabbriki fil-wied.<ref>Derwent Valley Mills Partnership (2000), p. 10.</ref> Is-sit jikkonsisti mill-komunitajiet ta' Cromford, Belper, Milford u Darley Abbey, u jinkludi 838 binja elenkata, magħmula minn 16-il binja tal-Grad I, 42 binja tal-Grad II* u 780 binja tal-Grad II. Disa' strutturi oħra huma Monumenti Antiki Skedati. Il-binjiet huma taħlita ta' fabbriki, abitazzjonijiet tal-ħaddiema u strutturi assoċjati mal-komunitajiet tal-fabbriki. Il-Kanal ta' Cromford u l-Linja Ferrovjarja ta' Cromford u High Peak, li għenu l-industrijalizzazzjoni tal-inħawi, huma parti wkoll mis-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.<ref>Derwent Valley Mills Partnership (2000), p. 32.</ref> == Storja == [[File:Derby_cotton_mill_2006.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Derby_cotton_mill_2006.jpg|xellug|daqsminuri|242x242px|Il-fabbrika tal-ħarir ta' Lombe.]] Fl-aħħar tas-[[seklu 17]] il-produzzjoni tal-ħarir kibret minħabba li żdiedet id-domanda għall-ħarir għall-ilbies tal-moda. F'tentattiv li tiżdied il-produzzjoni permezz tal-użu tal-enerġija mill-ilma, [[Thomas Cotchett]] ikkummissjona l-inġinier [[George Sorocold]] biex jibni fabbrika qrib iċ-ċentru ta' Derby fuq gżira fix-xmara Derwent. Għalkemm l-esperiment ma rnexxiex, ikkonvinċa lil [[John Lombe]] – impjegat ta' Cotchett – li jekk l-enerġija mill-ilma setgħet tiġi pperfezzjonata kien hemm suq għall-produzzjoni. Huwa kien involut fi spjunaġġ industrijali u kiseb il-pjanijiet ta' magni [[Italja|Taljani]]. Huwa rreġistra l-privattiva tad-disinn fl-1719 u bena fabbrika ta' ħames sulari (33.5 metru × 12-il metru (110 piedi × 39 pied) ħdejn il-fabbrika ta' Crotchett. Sal-1763, 30 sena wara li kienet skadiet il-privattiva ta' Lombe, kienu nbnew seba' fabbriki tat-tip ta' Lombe biss minħabba li s-suq tal-ħarir kien żgħir, iżda Lombe kien introduċa forma vijabbli ta' makkinarju mħaddem bl-enerġija mill-ilma u kien stabbilixxa mudell għall-organizzazzjoni tax-xogħol li l-industrijalisti iktar 'il quddiem segwew.<ref>Derwent Valley Mills Partnership (2000), pp. 93-94.</ref> Peress li l-ħarir kien prodott lussuż, is-suq kien żgħir u faċilment saturat minn oġġetti prodotti bil-magni. L-innovazzjoni li kien imiss fit-tessuti prodotti bil-magni waslet fl-industrija tal-qoton li kellha suq ferm ikbar u kienet tipproduċi oġġetti iktar għall-but ta' kulħadd. L-għażil tal-qoton kien proċess iktar kumpless mill-produzzjoni tal-ħarir.<ref>Derwent Valley Mills Partnership (2000), p. 94.</ref> Il-qafas tal-ilma għall-għażil tal-qoton ġie żviluppat minn Richard Arkwright li rreġistra privattiva fl-1769. Il-magni setgħu jagħżlu r-raden b'mod kontinwu u b'hekk minflok il-ħaddiema tas-sengħa ġew impjegati superviżuri mingħajr sengħa li kellhom jiżguraw li l-magni ma jinkisrux. L-oqfsa tal-ilma kienu jvarjaw bħala daqs minn erba' sa 96 magħżel. Għal dawn ir-raġunijiet, il-qafas tal-ilma sar popolari u mifrux.<ref>Derwent Valley Mills Partnership (2000), p. 96.</ref> Fl-1771, Richard Arkwright kera art f'Cromford. Sal-1774, l-ewwel fabbrika tiegħu kienet operattiva, u fl-1776 huwa beda l-kostruzzjoni tat-tieni fabbrika f'Cromford. Matul dan iż-żmien, huwa żviluppa magni għall-għażil minn qabel u fl-1775 irreġistra t-tieni privattiva tiegħu.<ref>Derwent Valley Mills Partnership (2000), pp. 94-95.</ref> Bl-għażil mekkanizzat, il-proċessi l-oħra involuti fil-produzzjoni tal-qoton ma setgħux ilaħħqu u kellhom bżonn jiġu mekkanizzati wkoll. Huwa pproduċa magna għat-tqardix, il-proċess li bih il-fibri tal-qotob kienu jinfirxu b'mod parallel, madankollu mhux l-invenzjonijiet kollha tiegħu kellhom suċċess u t-tindif tal-qoton kien isir bl-idejn sas-snin 90 tas-seklu 18 meta mbagħad ġiet ivvintata magna effettiva.<ref>Derwent Valley Mills Partnership (2000), pp. 96-97.</ref> [[File:Waterframe.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Waterframe.jpg|daqsminuri|Mudell ta' qafas tal-ilma fil-Mużew Storiku ta' Wuppertal.]] Arkwright fittex l-assistenza finanzjarja, u [[Peter Nightingale]] – sid tal-art lokali (u proziju ta' [[Florence Nightingale]]) – xtara l-proprjetà ta' Cromford għal £20,000 (£3 miljun skont l-istimi tal-2023). Nightingale bena wkoll Rock House bħala residenza għal Arkwright, li tħares lejn il-fabbrika, u tah £2,000 (£270,000) oħra biex jibni t-tieni fabbrika u £1,750 (£240,000) għall-abitazzjonijiet tal-ħaddiema. Bejn l-1777 u l-1783, Arkwright u l-familja tiegħu xtraw fabbriki f'Bakewell, f'Cressbrook, f'Rocester u f'Wirksworth, mifruxa madwar Derbyshire u Staffordshire. [[Jedediah Strutt]], li kien sħab ma' Arkwright fl-ewwel Fabbrika ta' Cromford, bena fabbriki f'Belper u f'Milford fl-1776-1781. [[Thomas Evans]], sid tal-art f'Darley Abbey, xtara 7.1 ettari (18-il akru) oħra fl-inħawi madwar Darley Abbey għal £1,140 (£150,000) u fl-1782 bena fabbrika tal-qoton fil-villaġġ. Arkwright tħallas ir-royalties minn dawk li kkopjaw il-magni tiegħu, għalkemm kien hemm min issogra li jitħarrek minħabba li qabad u kkopjahom mingħajr ħlas.<ref>Derwent Valley Mills Partnership (2000), p. 106.</ref> Il-kostruzzjoni tal-Fabbrika ta' Masson f'Matlock Bath bdiet fl-1783, istigata minn Arkwright. Għall-ħabta tal-espansjoniżmu ta' Arkwright, Jedediah Strutt daħal fl-industrija tal-għażil tal-qoton. Strutt kellu l-vantaġġ li Arkwright kien diġà wettaq l-isperimentazzjoni kollha meħtieġa bil-makkinarju, u b'hekk ma kellux għalfejn jinvesti fir-riċerka ta' teknoloġija ġdida. Huwa stabbilixxa fabbrika f'Belper, madwar tmien mili (13-il kilometru) fin-Nofsinhar ta' Cromford; x'aktarx tlestiet fl-1781. Is-sit tkabbar biż-żieda tat-tieni fabbrika fl-1784. Strutt bena fabbrika wkoll f'Milford, madwar żewġ mili (tliet kilometri) fin-Nofsinhar ta' Belper. Sal-1793, żdiedu żewġ fabbriki oħra għall-istampar u għat-tbajjid. Il-familja Strutt stmat li sal-1789 kienet investiet £37,000 (£5,000,000) fil-fabbriki tagħha f'Belper u f'Milford (£26,000 f'Belper u £11,000 f'Milford), u kellha rikavat ta' £36,000 (£5,000,000) fis-sena.<ref>Derwent Valley Mills Partnership (2000), pp. 101-102.</ref> [[File:Cromford_workers_cottages.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cromford_workers_cottages.jpg|xellug|daqsminuri|240x240px|L-abitazzjonijiet tal-ħaddiema f'Cromford.]] Arkwright kellu reputazzjoni bħala impjegatur paternalistiku li kien jieħu ħsieb il-benesseri tal-impjegati tiegħu u tal-familji tagħhom. Skola tal-Ħadd inbniet f'Cromford fl-1785 u kienet tipprovdi l-[[edukazzjoni]] lil 200 tifel u tifla. Sal-1789, is-sjieda tal-proprjetà ta' Cromford reġgħet f'idejn il-familja Arkwright, li b'mod attiv influwenzaw l-istruttura u l-kostruzzjoni tagħha. F'Cromford inbena suq bħala l-qalba l-ġdida tal-villaġġ. Arkwright organizza s-suq kull nhar ta' Ħadd u bħala inċentiv għall-attendenza, kien jagħti premjijiet annwali lil dawk li kienu jattendu l-iktar ta' sikwit. Wara li Arkwright miet fl-1792, ibnu [[Richard Arkwright]] iż-żgħir, ħa t-tmexxija f'idejh u bigħ il-biċċa l-kbira tal-fabbriki tal-qoton li kellu barra Cromford u Matlock Bath. Il-fabbriki f'Cromford u f'Matlock Bath x'aktarx inżammu biex jappoġġaw il-proprjetà ta' Willersley. Fi Cromford inħolqu soċjetajiet u klabbs. L-affarijiet [[Reliġjon|reliġjużi]] tal-komunità kienu inqas ta' interess għal Arkwright, u Arkwright iż-żgħir baqa' ma beniex il-Knisja ta' Cromford qabel l-1797; missieru kellu l-ħsieb li tkun [[kappella]] privata għall-familja Arkwright fil-Kastell ta' Willersley. It-tentattivi tal-familja biex Cromford isostni lilu nnifsu bħala villaġġ bil-ħolqien ta' suq irnexxew, u l-villaġġ baqa' jikber sal-ħabta tal-1840. Dan baqa' jseħħ saħansitra wara li l-fabbriki ma baqgħux daqshekk importanti u qabdu t-triq tan-niżla f'dan il-perjodu.<ref>Derwent Valley Mills Partnership (2000), p. 100.</ref> Richard Arkwright iż-żgħir ma kienx interessat fin-negozju tal-qoton, u wara l-mewt ta' missieru, il-familja Arkwright ma baqgħetx tinvesti fl-industrija. Minflok, il-familja Strutt kompliet tinvesti bis-saħħa tal-profitti ġġenerati mill-fabbriki tagħha f'Milford u f'Belper. Huma baqgħu jibnu l-fabbriki sas-snin 10 tas-seklu 19, u sal-1833 in-negozju tagħhom kien jimpjega 2,000 ruħ u kellu d-dominju tal-industrija tal-qoton fil-Wied ta' Derwent.<ref>Derwent Valley Mills Partnership (2000), pp. 102-104.</ref> Bħalma kien għamel Arkwright f'Cromford, il-familja Strutt ipprovdiet l-abitazzjonijiet għall-impjegati tagħha. Belper diġà kien villaġġ stabbilit bis-suq tiegħu stess qabel ma Jedediah Strutt beda jibni l-fabbriki, b'hekk ma kellux għalfejn ikollu rwol attiv fl-iżvilupp tal-komunità f'entità li ssostni lilha nnifisha bħalma kellu Richard Arkwright f'Cromford.<ref>Derwent Valley Mills Partnership (2000), p. 103.</ref> Il-familja Strutt ipprovdiet l-edukazzjoni, u fl-1817 650 u 300 tifel u tifla attendew l-Iskejjel tal-Ħadd f'Belper u f'Milford rispettivament.<ref>Derwent Valley Mills Partnership (2000), p. 105.</ref> Meta mqabbla ma' Cromford, li l-popolazzjoni tiegħu kienet tlaħħaq madwar 1,200 ruħ fil-bidu tas-seklu 19, il-popolazzjoni ta' Belper żdiedet minn 4,500 ruħ fl-1801 għal 7,890 ruħ fl-1831 minħabba l-prosperità tan-negozju.<ref>Derwent Valley Mills Partnership (2000), pp. 100-104.</ref> Darley Abbey kiber ukoll bħala insedjament tal-ħaddiema għalkemm ma kellu l-ebda suq tiegħu, għaldaqstant il-provvista tal-ikel għall-abitanti kienet problematika. Id-daqs tal-insedjament irdoppja bejn l-1788 u l-1801, u bejn l-1801 u l-1831 il-popolazzjoni żdiedet minn 615 għal 1,170 ruħ bis-saħħa li kienu żdiedu bosta mill-abitazzjonijiet tal-ħaddiema. Ġiet stabbilita Skola tal-Ħadd għal 80 tifel u tifla f'waħda mill-fabbriki u nbnew knisja u skola oħra fl-1819 u fl-1826 rispettivament.<ref>Derwent Valley Mills Partnership (2000), p. 110.</ref> [[File:Cromford_1775_mill.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cromford_1775_mill.jpg|lemin|daqsminuri|322x322px|Il-pedamenti tal-Fabbrika ta' Cromford li nqerdet min-nirien fl-1890, b'kompartiment għar-rota tal-ilma fuq il-lemin.]] Minkejja li kienet qawwa kbira tal-industrija tal-qoton fl-ewwel kwart tas-seklu 19, il-kumpanija tal-familja Strutt bdiet tmajna minħabba l-kompetizzjoni tal-irħula bil-fabbriki ta' Lancashire. Il-problema taċ-ċaqliq tas-swieq affettwat il-Wied ta' Derwent kollu; Lancashire kellha pożizzjoni aħjar minn Derbyshire fir-rigward tal-materja prima u s-swieq ġodda. Il-fabbriki mmexxija mill-familja Strutt batew ukoll minħabba nuqqas ta' mmodernizzar; għalkemm kienu minn ta' quddiem fit-teknoloġija kontra n-nirien fil-bidu tas-seklu 19, filwaqt li l-magni li kienu jintużaw fil-fabbriki baqgħu dejjem jikbru u jiżdiedu fil-qawwa tagħhom, il-familja Strutt baqgħet xorta waħda tinsisti li tħaddem lit-tfal, mentri l-użu tal-makkinarju kien iktar xogħol tal-adulti. Il-kumpanija marret lura u fit-tieni nofs tas-seklu 19 uħud mill-fabbriki tagħha nkrew jew inbigħu lil kumpaniji oħra.<ref>Derwent Valley Mills Partnership (2000), pp. 32, 102-103.</ref> Minkejja li l-industrija tal-qoton fil-Wied ta' Derwent majnat, ħafna mill-istrutturi assoċjati mal-proċessi industrijali marbuta mal-produzzjoni tal-qoton u l-abitazzjonijiet tal-ħaddiema għadhom jeżistu u b'kollox hemm 848 binja elenkata fi ħdan is-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.<ref name=":0" /> == Sit ta' Wirt Dinji == Il-Fabbriki tal-Wied ta' Derwent ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2001.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".<ref name=":0" /> == Trasport == === Kanal ta' Cromford === [[File:Cromford_Wharf_2008.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cromford_Wharf_2008.jpg|xellug|daqsminuri|238x238px|Il-Maħżen ta' Cromford tul il-Kanal ta' Cromford.]] Il-Kanal ta' Erewash, li nbeda fl-1777, kien maħsub primarjament għat-trasport tal-faħam. Kien inixxi mix-xmara Trent f'Sawley sal-Fabbrika ta' Langley, 14-il mil (23 kilometru) fin-Nofsinhar ta' Cromford. Fl-1788, Richard Arkwright staqsa lil [[William Jessop]] jagħmel stima tal-kost tal-kostruzzjoni ta' kanal li jikkollega l-fabbriki f'Cromford mal-Fabbrika ta' Langley. Jessop ħareġ biċ-ċifra ta' £42,000 (£6 miljun bil-valur tal-2023) li nġabru fi żmien ftit ġimgħat. Is-sidien tal-fabbriki lokali Jedediah Strutt u Thomas Evans kienu kontra l-kanal propost, għaliex beżgħu li seta' jinterferixxi mal-provvista tal-ilma għall-fabbriki tagħhom, iżda fl-1789 il-Parlament ta l-permess għall-kostruzzjoni tal-kanal.<ref>Cooper (1983), p. 191.</ref> Meta l-Kanal ta' Cromford infetaħ fl-1794, kien sewa kważi d-doppju tal-istima oriġinali ta' Jessop. Bejn il-Fabbrika ta' Langley u l-Maħżen ta' Cromford, fejn il-kanal kien jintemm fil-kumpless tal-fabbrika, il-kanal kien jgħaddi tul żewġ akkwedotti, kien jgħaddi minn 3,000 jarda (2,700 metru) ta' mini taħt xi fabbriki tal-[[ħadid]] f'Bull Bridge, u minn erbatax-il magħlaq. Tliet kwarti tal-merkanzija ttrasportata fuq il-kanal kienet faħam u kokk, filwaqt li l-kumplament kien jikkonsisti minn żrar, minerali tal-ħadid u ċomb.<ref>Cooper (1983), p. 192.</ref> Meta Jessop u Benjamin Outram lestew il-Kanali ta' Derby u ta' [[Nottingham]] fl-1796, dawn bdew jipprovdu rotot diretti lejn iċ-ċentri importanti tat-tessuti ta' Derby u ta' Nottingham. F'Jannar 1845, il-Kumpanija tal-Kanal ta' Cromford iddeċidiet li tibni pompa permanenti biex tkun tista' tipprovdi biżżejjed ilma matul kundizzjonijiet ta' nixfa. Dan ix-xogħol sar minn Graham & Company fil-Fabbrika tal-Ħadid ta' Milton, Elsecar. Il-kanal kien suċċess sa nofs is-seklu 19 meta l-Linja Ferrovjarja ta' [[Manchester]], [[Buxton]], Matlock u l-Midlands ġiet estiża lejn in-Nofsinhar tal-kanal. Fl-1852, il-kanal inbigħ lill-kumpanija tal-linja ferrovjarja u b'hekk id-deklin tiegħu kien iktar mgħaġġel. Sal-1889, il-kanal kien jintuża l-iktar għat-traffiku lokali. Eventwalment ingħalaq fl-1944 peress li l-kostijiet tal-manutenzjoni u tat-tiswija tiegħu kienu għoljin wisq. Il-Kunsill tal-Kontea ta' Derbyshire akkwista l-kanal fl-1974 u s-Soċjetà tal-Kanal ta' Cromford ħadet ħsieb ir-restawr tiegħu.<ref>Cooper (1983), p. 193.</ref> === Linja Ferrovjarja ta' Cromford u High Peak === [[File:Chpr_workshop.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Chpr_workshop.jpg|lemin|daqsminuri|Il-binjiet tax-xogħol u l-uffiċċji ta' High Peak Junction – l-istazzjoni tan-Nofsinhar fejn qabel kien hemm il-Linja Ferrovjarja tal-Midlands, li issa hija l-Linja Ferrovjarja tal-Wied ta' Derwent.]] Fil-bidu tas-seklu 19 kien ġie propost kanal li jikkollega l-Kanal ta' Peak Forest, li kien jintemm f'Whaley Bridge, mal-Kanal ta' Cromford, u b'hekk jipprovdi rotta diretta bejn is-swieq f'Lancashire u f'Derbyshire. Madankollu, il-kostijiet kienu għoljin wisq u l-pjan ġie abbandunat. [[Josias Jessop]], iben William Jessop, kien jemmen li linja għall-vaguni kienet ferm orħos minn kanal.<ref>Cooper (1983), pp. 199-200.</ref> Fit-2 ta' Mejju 1825 għadda Att tal-Parlament għall-kostruzzjoni ta' linja ferrovjarja minn Cromford sa Whaley Bridge. Il-proposta – appoġġata minn [[William Cavendish]], is-sitt Duka ta' Devonshire, Richard Arkwright iż-żgħir, u diversi bankiera ta' Manchester – kienet ambizzjuża; kien mistenni li fuq il-linja kienu se jintużaw ferroviji li jaħdmu bl-istim, minkejja li t-teknoloġija kienet għadha fil-bidu tagħha u [[George Stephenson]] ma beniex ir-''Rocket'' rivoluzzjonarju tiegħu qabel l-1829. Il-parti tan-Nofsinhar tal-linja ferrovjarja, mill-Maħżen ta' Cromford sa Hurdlow, fix-Xlokk ta' Buxton, fetħet fid-29 ta' Mejju 1830, u fis-6 ta' Lulju 1831 infetħet il-bqija tal-linja sa Whaley Bridge.<ref>Cooper (1983), p. 200.</ref> L-ewwel ferroviji li taħdem bl-istim ġiet introdotta fuq il-linja fl-1841; qabel dik id-data, it-traffiku kien magħmul għalkollox mill-vaguni.<ref>Cooper (1983), p. 202.</ref> Il-linja ferrovjarja kienet titla' minn 277 pied (84 metru) 'il fuq mil-livell tal-baħar fil-Maħżen ta' Cromford sa għoli ta' 1,264 pied (385 metru) 'il fuq mil-livell tal-baħar f'Ladmanlow, qabel ma kienet tinżel sa 747 pied (228 metru) fl-imħażen tal-Kanal ta' Peak Forest. Il-bidliet fl-għoli, li kienu jeħtieġu bosta mgħalaq għal kanal, ma kinux problema għal linja ferrovjarja. Madankollu, għal xi żmien il-Linja Ferrovjarja ta' Cromford u High Peak kellha l-iżjed kurva qawwija fost il-linji ferrovjarji kollha fir-Renju Unit u l-iżjed telgħa wieqfa għall-vetturi li ma kinux jaħdmu bl-istim.<ref>Cooper (1983), pp. 200, 202.</ref> Il-kostruzzjoni tal-linja ferrovjarja swiet £180,000, iktar mill-istima oriġinali ta' £155,000 (£14-il miljun u £12-il miljun rispettivament skont il-valur tal-2023) iżda ferm inqas mill-£500,000 li kien il-kost previst għall-kostruzzjoni tal-kanal (£38 miljun skont il-valur tal-2023).<ref>Cooper (1983), pp. 200, 203.</ref> Peress li nbnew biex jikkollegaw il-Kanali ta' Peak Forest u ta' Cromford, l-andament tal-linji ferrovjarji kien marbut mill-qrib ma' dak tal-kanali. Il-linja ma kinitx qed tagħmel profitt peress li sakemm infetħet it-traffiku kien naqas tul il-Kanal ta' Cromford.<ref>Cooper (1983), pp. 203, 205.</ref> Fl-1855, Att tal-Parlament ippermetta lil-linja tittrasporta l-passiġġieri kif ukoll il-merkanzija.<ref>Cooper (1983), p. 203.</ref> Għalkemm it-trasport tal-passiġġieri sar iktar importanti għal-linja ferrovjarja, xorta waħda batta u l-linja ngħalqet fil-21 ta' April 1967.<ref>Cooper (1983), p. 206.</ref> == Legat == [[File:SlaterMillcropped.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:SlaterMillcropped.JPG|xellug|daqsminuri|321x321px|Il-Fabbrika ta' Slater Mill f'Pawtucket, Rhode Island, li kienet tinkorpora bosta elementi tas-sistema tal-fabbriki żviluppata fil-Wied ta' Derwent, u li kienet inbniet minn [[Samuel Slater]] minn Belper.]] Il-Wied ta' Derwent jitqies bħala l-post fejn twieldet is-sistema tal-fabbriki. Il-magni li żviluppaw fil-Wied ta' Derwent bħall-qafas tal-ilma ppermettew il-produzzjoni kontinwa. Il-Fabbrika ta' Cromford ta' Richard Arkwright u l-insedjament assoċjat tal-ħaddiema servew bħala mudell għall-komunitajiet industrijali, mhux biss fil-wied iżda fuq livell internazzjonali. Ir-raġuni li nbena insedjament fl-istess żmien li nbniet il-Fabbrika ta' Cromford kienet biex il-ħaddiema jkollhom abitazzjonijiet fejn setgħu jgħixu; l-unika mod kif seta' jiġi żgurat li jkun hemm il-ħaddiema meħtieġa mill-fabbrika kien li jiġu pprovduti d-djar għall-ħaddiema u għall-familji tagħhom. Is-suċċess tal-mudell ta' Arkwright wassal biex industrijalisti oħra jikkopjawh. Imprendituri bħal Peter Nightingale, Jedediah Strutt u Thomas Evans stabbilew l-insedjamenti ta' Belper, ta' Milford u ta' Darley Abbey fi ħdan il-Wied ta' Derwent għall-impjegati tagħhom. Minbarra l-importanza ekonomika li tiġi żgurata l-provvista tal-ħaddiema, l-industrijalisti kienu jieħdu ħsieb lill-impjegati u lill-familji tagħhom għaliex donnu kellhom sens ta' paternaliżmu.<ref>Derwent Valley Mills Partnership (2000), p. 27.</ref> L-innovazzjonijiet ta' Arkwright ma kinux biss marbuta mal-iżvilupp tal-insedjamenti tal-ħaddiema; huwa rreġistra wkoll privattivi fir-rigward ta' bosta teknoloġiji li ntużaw għall-għażil imħaddem bl-enerġija mill-ilma. Tant kellhom suċċess li l-industrijalisti rivali ssograw azzjoni legali minħabba li kkopjaw id-disinni tiegħu. Il-privattivi tiegħu skadew fl-1785, u sal-1788 iktar minn 200 fabbrika tat-tip ta' Arkwright kienu ġew stabbiliti fir-Renju Unit. [[New Lanark]] fl-[[Skozja|Iskozja]] – Sit ta' Wirt Dinji ieħor tal-UNESCO<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/429/|titlu=New Lanark|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-01-11}}</ref> – kien influwenzat direttament minn Richard Arkwright u mill-iżviluppi fil-Wied ta' Derwent; Lanark ġie identifikat bħala sit potenzjali għal fabbrika waqt żjara minn [[David Dale]] u Arkwright fl-1784. Dale iktar 'il quddiem stabbilixxa erba' fabbriki fi New Lanark; strutturalment kienu simili għall-Fabbrika ta' Masson ta' Arkwright u mill-inqas tnejn mill-fabbriki kienu jużaw teknoloġija li ġiet żviluppata fil-Wied ta' Derwent, minkejja li s-sistema tal-fabbriki kienet differenti minn dik użata fil-Wied ta' Derwent. New Lanark ġie akkwistat minn [[Robert Owen]] fl-1799 u dan kompla jiżviluppa l-paternaliżmu iktar milli kien sar fil-Wied ta' Derwent, filwaqt li sperimenta bl-edukazzjoni għal kulħadd u bil-kontroll soċjali. [[Saltaire]] – Sit ta' Wirt Dinji ieħor tal-UNESCO<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1028/|titlu=Saltaire|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-01-11}}</ref> – ġie stabbilit fl-1853 u kellu abitazzjonijiet u faċilitajiet għall-ħaddiema, kif ukoll elementi oħra tas-sistema tal-fabbriki żviluppata minn Arkwright.<ref>Derwent Valley Mills Partnership (2000), p. 30.</ref> Fl-1774, il-gvern Brittaniku għadda att li jipprojbixxi l-esportazzjoni ta' "għodod jew utensili" li jintużaw fl-industriji tal-qoton u tal-għażel. B'hekk, l-unika mod li bih it-teknoloġiji l-ġodda żviluppati fir-Renju Unit setgħu jinfirxu f'pajjiżi oħra kien permezz tal-ispjunaġġ industrijali. [[Carl Delius]] ħadem fl-Ingilterra u ta l-pjanijiet ta' ħafna mill-invenzjonijiet ta' Arkwright lil [[Johann Gottfried Brugelmann]]; Brugelmann uża l-informazzjoni biex jistabbilixxi fabbrika f'[[Ratingen]], qrib [[Düsseldorf]], il-[[Ġermanja]], li bdiet il-produzzjoni fl-1784. Huwa ta l-isem ta' Cromford lill-insedjament assoċjat mal-fabbrika. Il-fabbrika kienet l-ewwel fabbrika tat-tip ta' Arkwright fl-[[Ewropa]] kontinentali. It-tekniki għall-għażil tal-qoton li ġew żviluppati fil-Wied ta' Derwent infirxu wkoll fl-[[Stati Uniti|Amerka]]. Fl-1790, l-Istati Uniti kellhom inqas minn 2,000 magħżel imħaddma bit-tagħmir tal-għażil bl-idejn, imqabbel maż-2.4 miljun magħżel mekkanizzat li kien hemm dak iż-żmien fir-Renju Unit. Il-fabbrika tat-tip ta' Arkwright ġiet introdotta fl-Amerka minn migranti mill-Ingilterra, u bosta minnhom ma kinux tas-sengħa. Fosthom kien hemm [[Samuel Slater]] li kien mill-Wied ta' Derwent u kien apprendist ta' Jedediah Strutt. Huwa stabbilixxa l-Fabbrika ta' Slater f'Pawtucket, Rhode Island. Ħafna mit-teknoloġiji żviluppati fil-Fabbriki tal-Wied ta' Derwent baqgħu jintużaw u ġew adottati għal industriji oħra tat-tessuti; sa nofs is-seklu 20, it-tqardix kien għadu jsir bil-makkinarju vvintat minn Richard Arkwright. Is-sistema tal-fabbriki għamlitha possibbli li jiġu prodotti tessuti u lbies irħas. == Preservazzjoni == [[File:Cromford_Mill_2008.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cromford_Mill_2008.jpg|lemin|daqsminuri|250x250px|Il-Fabbrika ta' Cromford, inxtrat mis-Soċjetà ta' Arkwright fl-1979 wara li s-sit kien ġie abbandunat mis-sidien preċedenti tiegħu li kellhom kumpanija tal-kuluri u taż-żebgħa.]] Is-Soċjetà ta' Arkwright (bl-Ingliż: ''The Arkwright Society'') ġiet iffurmata waqt il-Festival ta' Arkwright tal-1971. Il-kumpless tal-Fabbrika ta' Cromford inxtara mis-Soċjetà ta' Arkwright fl-1979, u b'hekk il-binjiet assoċjati mal-fabbrika ġew salvati mill-qerda. Is-soċjetà xtrat is-sit bl-iskop li tikkonservah u bl-intenzjoni li tibda twettaq ir-restawr tiegħu. Il-fabbriki kienu ġew ikkontaminati mill-proċessi industrijali li jinvolvu l-kuluri u ż-żebgħa li kienu maħżuna fil-fabbriki wara li ma baqgħux jipproċessaw il-qoton. Bl-għajnuna tal-kunsilli lokali, tal-Aġenzija għall-Iżvilupp tal-Lvant tal-Midlands, tal-English Heritage, tal-Heritage Lottery Fund, u għal kost totali ta' £5 miljun, il-fabbriki ġew irrestawrati u dekontaminati. Issa l-Fabbrika ta' Cromford qed tintuża minn negozji żgħar u tintuża wkoll għall-edukazzjoni.<ref>{{Ċita web|url=http://www.arkwrightsociety.org.uk/cromford/index.php|titlu=Arkwright|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-01-10|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080624142827/http://www.arkwrightsociety.org.uk/cromford/index.php|arkivju-data=2008-06-24|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.arkwrightsociety.org.uk/education|titlu=archive.ph|sit=archive.ph|data-aċċess=2023-01-10|arkivju-url=https://archive.is/20120722195442/http://www.arkwrightsociety.org.uk/education|arkivju-data=2012-07-22|url-status=dead}}</ref> Bosta mill-fabbriki li nbnew fil-Wied ta' Derwent għall-industrija tal-qoton għadhom jeżistu u reġgħu ntużaw wara d-deklin tal-industrija. Il-biċċa l-kbira tal-abitazzjonijiet tal-ħaddiema għadhom jeżistu wkoll u għadhom jintużaw bħala djar. Matul is-snin 70 u 80 tas-seklu 20, l-awtoritajiet lokali fi sħubija mal-English Heritage għamlu ħilithom biex jipprevjenu d-deterjorament tad-djar u tal-fabbriki billi taw pariri lis-sidien u billi użaw għotjiet finanzjarji biex isir xogħol ta' konservazzjoni. Meta saret l-applikazzjoni biex is-sit jitqies għad-deżinjazzjoni bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-sena 2000, 26 mit-838 binja elenkata fl-inħawi kienu mdaħħla fir-Reġistru tal-Bini fil-Periklu tal-English Heritage u kienu żdingati.<ref>Derwent Valley Mills Partnership (2000), p. 134.</ref> Fis-sena 2000, il-Fabbriki tal-Wied ta' Derwent ġew innominati biex isiru Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Flimkien mal-[[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]]<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/984/|titlu=Blaenavon Industrial Landscape|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-01-11}}</ref>, New Lanark u Saltaire (kollha kemm huma Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO), is-sit ġie propost biex tiżdied ir-rappreżentanza tal-wirt industrijali fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Il-proposta ntlaqgħat u fl-2001 il-Fabbriki tal-Wied ta' Derwent tniżżlu fil-lista.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/news/143/|titlu=World Heritage Committee Inscribes 31 New Sites on the World Heritage List|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-01-10}}</ref> L-għan ta' din id-deżinjazzjoni hu li tiġi żgurata l-protezzjoni tas-sit peress li jitqies li għandu "valur universali straordinarju għall-umanità".<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/about/|titlu=World Heritage|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=whc.unesco.org|lingwa=en|data-aċċess=2023-01-10}}</ref> Il-Fabbriki tal-Wied ta' Derwent kienu pijunieri fl-abitazzjonijiet għall-ħaddiema kif ukoll għall-biċċa l-kbira tat-teknoloġija żviluppata minn Richard Arkwright, li pproduċa pajsaġġ industrijali u rħula industrijali. Is-Sħubija tal-Fabbriki tal-Wied ta' Derwent hija responsabbli, f'isem il-gvern Brittaniku, għall-ġestjoni tas-sit. F'Ġunju 2009, il-Fabbrika ta' Bath Street f'Derby ġarrbet xi ħsarat minħabba nirien. Il-binja kienet parti mis-Sit ta' Wirt Dinji u kienet tmur lura għas-seklu 18.<ref>{{Ċita aħbar|data=2009-06-16|titlu=Historic mill is damaged by fire|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/derbyshire/8103925.stm|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-01-10}}</ref> Fl-2018, ir-"Raggruppament Kreattiv tal-Fabbriki ta' Cromford u l-Proġett ta' Promozzjoni tas-Sit ta' Wirt Dinji" ġew elenkati bħala finalist għall-"Aqwa Riġenerazzjoni Maġġuri ta' Binja Storika jew Post Storiku" fil-Premjijiet Angel għall-Postijiet Storiċi tal-Ingilterra.<ref>{{Ċita web|url=http://historicengland.org.uk/campaigns/angel-awards/|titlu=Historic England Angel Awards {{!}} Historic England|sit=historicengland.org.uk|lingwa=en|data-aċċess=2023-01-10}}</ref> Fl-2019, is-Soċjetà ta' Arkwright kienet timpjega 100 ruħ fis-sit tal-Fabbriki ta' Cromford;<ref>{{Ċita web|url=https://www.cromfordmills.org.uk/about/|titlu=About Cromford Mills|data-aċċess=2023-01-10}}</ref> in-nefqa għar-restawr sa dak iż-żmien kienet tlaħħaq it-£48 miljun.<ref>{{Ċita aħbar|data=2020-01-31|titlu=Inside the £130m ‘conservation challenge of the century’|url=https://www.ft.com/content/622816a8-3d1f-11ea-a01a-bae547046735|data-aċċess=2023-01-10}}</ref> === Mużewijiet === * Il-Fabbrika ta' Masson ta' Richard Arkwright issa hija mużew operattiv tat-tessuti bl-ikbar kollezzjoni ta' ċombini u rkiekel fid-[[Id-Dinja|dinja]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.derwentvalleymills.org/history/key-sites/62-masson-mill|titlu=Masson Mill|data=2011-09-27|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-01-10|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110927032035/http://www.derwentvalleymills.org/history/key-sites/62-masson-mill|arkivju-data=2011-09-27|url-status=dead}}</ref> * L-Impjant tal-Pompa ta' Leawood issa huwa mużew operattiv li għadu jippompja l-ilma mill-Kanal ta' Derwent għal dak ta' Cromford; jiftaħ f'diversi tmiem il-ġimgħa partikolari. * F'Belper, filwaqt li l-biċċa l-kbira tas-sit ġie kkonvertit għal użi ta' negozji oħra, il-binja tal-Fabbrika tat-Tramuntana ta' Belper tospita ċ-Ċentru għall-Viżitaturi tal-Wied ta' Derwent, li fih wirjiet ta' makkinarju u oġġetti oħra assoċjati mal-[[Storja|istorja]] tal-industrija tat-tessuti tal-Wied ta' Derwent.<ref>{{Ċita web|url=https://www.belpernorthmill.org.uk/|titlu=Strutts North Mill Museum Belper|sit=|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-01-10|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230111142146/https://www.belpernorthmill.org.uk/|arkivju-data=2023-01-11|url-status=dead}}</ref> * Fit-tarf nett tan-Nofsinhar tas-sit, il-Fabbrika tal-Ħarir ta' Lombe issa tospita l-Mużew Industrijali ta' Derby.<ref>{{Ċita web|url=http://www.derby.gov.uk/LeisureCulture/MuseumsGalleries/Derby_Industrial_Museum.htm|titlu=The Silk Mill|data=2009-02-21|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-01-10|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090221113752/http://www.derby.gov.uk/LeisureCulture/MuseumsGalleries/Derby_Industrial_Museum.htm|arkivju-data=2009-02-21|url-status=dead}}</ref> Dan il-mużew għalaq fit-3 ta' April 2011 u baqa' magħluq għal iktar minn sentejn.<ref>{{Ċita web|url=http://www.thisisderbyshire.co.uk/news/Don-t-allow-valuable-museum-sacrificed/article-3268056-detail/article.html|titlu=Mużew|sit=archive.ph|data-aċċess=2023-01-10|arkivju-url=https://archive.ph/20120527085009/http://www.thisisderbyshire.co.uk/news/Don-t-allow-valuable-museum-sacrificed/article-3268056-detail/article.html|arkivju-data=2012-05-27|url-status=dead}}</ref> * F'Ottubru 2013 inbeda programm biex tiġi pproġettata fabbrika tal-ħarir għas-seklu 21, li tinkorpora l-prinċipji tax-[[xjenza]], tat-teknoloġija, tal-inġinerija, tal-[[arti]] u tal-[[matematika]]. Il-mużew issa jiftaħ erbat ijiem fil-ġimgħa.<ref>{{Ċita web|url=http://www.derbymuseums.org/thesilkmill/|titlu=THE SILK MILL {{!}} Derby Museums|data=2013-12-10|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-01-10|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131210221707/http://www.derbymuseums.org/thesilkmill/|arkivju-data=2013-12-10|url-status=bot: unknown}}</ref> * Il-Mużew Industrijali ta' Derby ingħata isem ġdid f'Novembru 2021 u sar il-Mużew tal-Manifattura. Jospita sensiela ta' wirjiet dwar l-istorja tal-Fabbriki tal-Wied ta' Derwent u l-kuntest usa' tal-manifattura.<ref>{{Ċita web|url=https://www.derbymuseums.org/museum-of-making/|titlu=Museum of Making {{!}} Derby Museums|sit=www.derbymuseums.org|data-aċċess=2023-01-10}}</ref> == Biblijografija == * Conrad Jr, James L. (January 1995), "Drive That Branch": Samuel Slater, the Power Loom, and the Writing of America's Textile History", Technology and Culture, 36 (1): 1–28. * Cooper, Brian (1983), Transformation of a Valley: The Derbyshire Derwent, [[Londra]]: Heinemann. * Derwent Valley Mills Partnership (2000), Nomination of the Derwent Valley Mills for inscription on the World Heritage List, Derwent Valley Mills Partnership. * Mason, J. J. (2004), "Strutt, Jedediah", Oxford Dictionary of National Biography (edizzjoni online), Oxford University Press. == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Renju Unit]] [[Kategorija:Industrija]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] 5ncn7xzi41f3cai0rb9euyut99mo0kn 0 31012 331793 321927 2026-08-26T22:31:16Z JovalQC 21720 "Storja" create. 331793 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|image=[[File:Lausanne Wiki.jpg|300px]]}}'''Lausanne''' hija belt li [[Żvizzera|tinsab]] fuq ix-xatt tat-tramuntana tal-Lag ta’ Ġinevra, l-Iżvizzera. Kapitali tal- canton ta' Vaud <ref>[http://www.rsv.vd.ch/dire-cocoon/rsv_site/doc.fo.html?docId=5525#anchor4 Constitution du Canton de Vaud, Art. 4]</ref>, hija wkoll il-kapitali [[Logħob Olimpiku|Olimpika]] u l-kapitali tad- distrett ta' Lausanne . Hija r-raba' l-akbar belt fil-pajjiż f'termini ta' numru ta' abitanti <ref>{{Ċita web|url=http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/fr/index/news/04.html.25.08.2011|titlu=Le nouveau recensement – Résultats|sit=Office fédéral de la statistique}}.</ref> wara [[Zurich]], [[Ġinevra]] u [[Bażel|Basel]]. Fl-2012, ikkonċentrat 50 % tal-popolazzjoni u 60 % tal-impjiegi fil- canton ta' Vaud <ref>{{Ċita web |data-aċċess=2023-12-14 |titlu=Le blog d'ImmoStreet.ch {{!}} Le grand Lausanne voit l’immobilier en grand |url=http://blog.immostreet.ch/2015/02/immobilier-lausanne-projets-logements/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160124224500/http://blog.immostreet.ch/2015/02/immobilier-lausanne-projets-logements/ |arkivju-data=2016-01-24 |url-status=dead }}</ref> . Il-belt ta' Lausanne għandha fid- distrett tal-Punent ta' Lausanne kampus li jgħaqqad flimkien l- Università ta' Lausanne (UNIL) u l- Iskola Politeknika Federali ta' Lausanne (EPFL), li għandha madwar {{unité|26000|étudiants}} <ref>{{Ċita web|url=https://news.unil.ch/display?id=1536562810888|titlu=L’UNIL franchit le cap des 15‘000 étudiants - News|sit=news.unil.ch|data-aċċess=2019-08-07}}.</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.epfl.ch/about/overview/fr/chiffres-cles/|titlu=L'EPFL en chiffres|sit=epfl.ch|data-aċċess=2019-08-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190727023612/https://www.epfl.ch/about/overview/fr/chiffres-cles/|arkivju-data=2019-07-27|url-status=dead}}.</ref> . Iż-żona hija wkoll dar għal universitajiet prestiġjużi bħall -École hôtelière de Lausanne (EHL), l- École cantonale d'art de Lausanne (ECAL) u l- Istitut Internazzjonali għall-Iżvilupp tal-Ġestjoni (IMD). Lausanne tispikka għan-numru kbir ta’ istituzzjonijiet internazzjonali marbuta mal- [[Sport|isport]] li tospita. Mill-1915, il-belt ilha d-dar tal-kwartieri ġenerali tal- Kumitat Olimpiku Internazzjonali (IOC), u madwar ħamsin federazzjoni u organizzazzjoni sportiva internazzjonali <ref name="multi">{{Ċita web|url=http://www.lausanne.ch/thematiques/sport-et-olympisme/lausanne-capitale-olympique/federations-sportives-internationales.html|titlu=Fédérations sportives internationales|kunjom=multimédia|isem=Développement de la Ville et communication-Web &|sit=Lausanne|data-aċċess=2019-08-11|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190811130552/http://www.lausanne.ch/thematiques/sport-et-olympisme/lausanne-capitale-olympique/federations-sportives-internationales.html|arkivju-data=2019-08-11|url-status=dead}}.</ref> kif ukoll il- Qorti tal-Arbitraġġ għall-Isport (CAS) u l-uffiċċju Ewropew tad- Dinja Aġenzija Anti-Doping (WADA). Il-belt iġorr it-titlu uffiċjali ta’ “ Kapitali Olimpiku » mill-1993 <ref>[{{Ċita web|url=https://www.olympic.org/fr/news/comment-lausanne-a-bascule-vers-sa-destinee-olympique|titlu=Comment Lausanne a Basculé vers sa destinée Olympique|awtur=CIO|sit=olympic.org|data-aċċess=13 août 2020}}.</ref> u organizza l- Logħob Olimpiku taż-Żgħażagħ tax-Xitwa tal-2020 . It- Tribunal Federali (TF), l-awtorità ġudizzjarja suprema tal-Konfederazzjoni Żvizzera, huwa stabbilit f'Lausanne. == Ġeografija == Lausanne tinsab fil-qalba tal-[[Żvizzera|Iżvizzera]] fejn titkellem bil-Franċiż. It-territorju tagħha huwa sit imżerżaq li jinżel mill-għoljiet tal-Plateau Żvizzeru sal-kosta tat-tramuntana tal-[[Lag ta' Ġinevra]]. Il-belt testendi fuq differenza ta' elevazzjoni ta' aktar minn 500 metru, mill-port ta' Ouchy (374 m) sa Chalet-à-Gobet (873 m), tgħaddi miċ-ċentru tal-belt (495 m), l-[[Ajruport ta' Lausanne-Blécherette]] (600 m), u l-foresta ta' Sauvabelin (640 m). Iċ-ċentru tal-belt huwa mibni fuq tliet għoljiet: iċ-Cité, il-Bourg, u Saint-Laurent, konnessi primarjament mill-Grand-Pont u l-Pont ta' Bessières. Din it-topografija hija spjegata mill-preżenza ta' diversi passaġġi tal-ilma li sawru l-widien u l-għoljiet taċ-ċentru tal-belt. Fil-fatt, 16-il xmara jgħaddu minn Lausanne. L-aktar magħrufa huma l-Flon, il-Louve, u l-Vuachère. == Toponimija == Ir-Rumani bnew kamp militari, li semmewh ''Lousanna'', fis-sit ta’ insedjament Ċeltiku, ħdejn il-lag fejn jinsabu Vidy u Ouchy; fuq l-għolja ta’ fuq kien hemm forti msejjaħ ''Lausodunon'' jew ''Lousodunon'' (Is-suffiss "-y" huwa komuni għal ħafna ismijiet ta’ postijiet ta’ oriġini Rumana fir-reġjun (eż.) Prilly, Pully, Lutry, eċċ.). Sas-seklu 2 AD, kien magħruf bħala vikanor[um] ''Lousonnensium'' u fis-sena 280 bħala lacu Lausonio. Sas-sena 400, kien civitas Lausanna, u fid-990 issemmiet bħala Losanna<ref>{{Ċita web|url=https://hls-dhs-dss.ch/articles/002408/2009-04-02/|titlu=Lausanne (commune)|sit=hls-dhs-dss.ch|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-26}}</ref>. == Storja == [[Stampa:Lousonna port 1 ag.jpg|nofs|daqsminuri|Fdalijiet Rumani fin-nofsinhar tal-belt, ħdejn il-[[Lag ta' Ġinevra]].]] Matul it-tnaqqis u wara l-waqgħa tal-Imperu Ruman tal-Punent, l-insigurtà f'nofs sa tmiem is-seklu 4 AD ġiegħlet lir-residenti ta' Lausanne jiċċaqalqu lejn iċ-ċentru attwali tagħha, sit muntanjuż li kien aktar faċli biex jiġi difiż. Il-belt li ħarġet mill-kamp kienet immexxija mill-[[Kontea ta' Savoy]] u l-Isqof ta' Lausanne<ref>{{Ċita web|url=https://hls-dhs-dss.ch/articles/002408/2009-04-02/|titlu=Lausanne (commune)|sit=hls-dhs-dss.ch|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-26}}</ref>. Mit-888 sal-1032, il-belt inizjalment relattivament żgħira kienet tappartjeni lir-Renju ta' Burgundy ta' Fuq. Matul is-seklu 11, Lausanne żviluppat f'ċentru politiku, ekonomiku u reliġjuż. Il-belt saret iċ-ċentru tal-ħakma sekulari tal-isqfijiet. Fil-perjodu ta' wara, speċjalment fis-sekli 12 u 13, Lausanne ffjorixxa. Fl-aħħar, fl-1275, il-[[Katidral ta' Lausanne]] ġie kkonsagrat fil-preżenza tal-Papa [[Gregorju X]] u r-Re [[Rudolf I tal-Ġermanja]]. [[Stampa:Lausanne 1725.JPG|nofs|daqsminuri|Veduta ta' Lausanne madwar l-1725 bil-fortifikazzjonijiet, il-katidral u t-topografija oriġinali tal-belt.]] Ġiet invaduta minn forzi mill-[[kanton ta’ Bern]] u baqgħet taħt id-dominanza tagħhom mill-1536 sal-1798. Il-Bernesi ikonoklastiċi neżżgħu l-katidral ta’ Lausanne mill-ornamenti Kattoliċi Rumani tiegħu, u għadd ta’ teżori kulturali tiegħu, inklużi l-arazzi mdendlin fil-katidral, tneħħew b’mod permanenti. Lausanne għamlet talbiet ripetuti biex tirkuprahom, iżda qatt ma ġew irritornati<ref>{{Ċita web|url=https://www.lausanne.ch/portrait/carte-identite/histoire|titlu=Histoire|kunjom=webmaster@lausanne.ch|isem=Bureau de la communication-Web & multimédia –|data=2018-06-15|sit=Site officiel de la Ville de Lausanne|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-26}}</ref>. Wara r-revoka tal-Editt ta’ Nantes fl-1685, Lausanne saret flimkien ma’ [[Ġinevra]] post ta’ kenn għall-Ugonotti Franċiżi. Fl-1729, infetaħ seminarju minn Antoine Court u Benjamin Du Plan. Sal-1750, 90 pastur kienu ntbagħtu lura lejn [[Franza]] biex jaħdmu bil-moħbi, dan in-numru tela’ għal 400. Il-persekuzzjoni uffiċjali ntemmet fl-1787. Fakultà tat-teoloġija Protestanta ġiet stabbilita f’Montauban fl-1808, u s-seminarju ta’ Lausanne finalment ingħalaq fit-18 ta’ April 1812. Matul il-Gwerer Napoleoniċi, l-istatus tal-belt inbidel. Fl-1803, saret il-belt kapitali ta’ [[kanton Żvizzeru]] ta’ [[Vaud (Kanton)|Vaud]] li kien għadu kif ġie ffurmat, li taħtu l-belt ta’ Lausanne ngħaqdet mal-[[Żvizzera|Federazzjoni Żvizzera]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.lausanne.ch/portrait/carte-identite/histoire|titlu=Histoire|kunjom=webmaster@lausanne.ch|isem=Bureau de la communication-Web & multimédia –|data=2018-06-15|sit=Site officiel de la Ville de Lausanne|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-26}}</ref>. == Ekonomija == Aktar minn 14,000 kumpanija huma bbażati f'Lausanne u fir-reġjun tal-madwar, żona ta' 312 km² b'popolazzjoni ta' aktar minn 260,000. Dawn jipprovdu aktar minn 180,000 impjieg, primarjament fis-settur tas-servizzi. Dawn il-kumpaniji jinkludu ħafna kumpaniji multinazzjonali rinomati. Dawn in-negozji joperaw f'setturi avvanzati bħax-xjenzi tal-ħajja, il-mikro u n-nanoteknoloġiji, it-teknoloġiji tal-informazzjoni u l-komunikazzjoni (ICT), it-teknoloġiji tal-enerġija u ambjentali, it-teknoloġiji agroalimentari, kif ukoll it-turiżmu u l-finanzi. == Trasport == '''<big>Trasport pubbliku</big>''' [[Stampa:Vue-face-bv-gare-lausanne.jpg|nofs|daqsminuri|Il-faċċata tal-[[Stazzjon tal-ferrovija ta' Lausanne|istazzjon tal-ferrovija ta' Lausanne]] ]] Lausanne hija moqdija minn netwerk estensiv tat-trasport pubbliku lokali, nazzjonali u internazzjonali. Ferroviji tal-passiġġieri tal-[[Ferroviji Federali Żvizzeri]] nazzjonali u internazzjonali jitilqu mill-istazzjon ta' Lausanne, li huwa wkoll iċ-ċentru tas-sistema ferrovjarja tal-ferroviji [[RER Vaud]] u waqfa fuq il-metro tal-belt. Il-[[Metro Lausanne|metro]] u l-karozzi tal-linja lokali huma operati minn [[Transports publics de la region lausanneise (TL)]], b'ħafna rotot operati minn trolleybuses. Ferroviji addizzjonali għall-ivvjaġġar huma pprovduti mil-linja [[ferrovjarja Lausanne-Echallens-Bercher (LEB)]] mill-istazzjon Lausanne-Flon. Il-bastimenti li jaqsmu l-Lag ta’ [[Ġinevra]] huma assigurati mill-Compagnie Générale de Navigation sur le Lac Léman (CGN). [[Stampa:Rame m2 lausanne.JPG|nofs|daqsminuri|Ferrovija tal-[[Metro Lausanne|metro ta' Lausanne]], fuq il-linja M2]] Lausanne saret l-ewwel belt fl-Isvizzera li kellha metro għajjien bil-gomma, bil-linja m2 inawgurata f'Ottubru 2008. Ir-rolling stock huwa verżjoni iqsar minn dik użata fuq il-linja 14 tal-[[metro ta 'Pariġi]]. '''<big>Netwerk ta' toroq u awtostradi</big>''' Lausanne hija konnessa mal-awtostrada A1 fuq in-naħa tal-punent tagħha (l-assi [[Ġinevra]]–[[Zurich|Zürich]]) u mal-A9 fuq in-naħa tat-tramuntana u tal-lvant tagħha (għal transitu mal-[[Italja]] u [[Franza]]). '''<big>Trasport bl-ajru</big>''' L-[[ajruport ta' Lausanne]] jinsab fi Blécherette. Il-belt hija wkoll konnessa direttament bil-ferrovija mal-Ajruport Internazzjonali ta '[[Ġinevra]], erba' darbiet fis-siegħa, fi 42 min. == Edukazzjoni == [[Stampa:Vue aérienne EPFL 07-2009.jpg|nofs|daqsminuri|Veduta mill-ajru tal-Istitut Federali Żvizzeru tat-Teknoloġija ta' Lausanne (EPFL), li flimkien mal-Università ta' Lausanne (UNIL) jifforma kampus vast ħdejn il-Lag ta' Ġinevra (2009).]] L-akbar skejjel fir-reġjun huma l-[[Università ta’ Lausanne]] (UNIL) u l-Istitut Federali Żvizzeru tat-Teknoloġija ta’ Lausanne (EPFL). Ir-reġjun ta’ Lausanne jiftaħar b’diversi istituzzjonijiet speċjalizzati ta’ edukazzjoni għolja, inklużi l-École hôtelière de Lausanne (EHL), l-École cantonale d'art de Lausanne (ECAL), La Manufacture, l-Università tal-Arti Performattiva, l-Università tax-Xjenzi Applikati u l-Arti ta’ Vaud, l-Università tax-Xjenzi Applikati u l-Arti fix-Xogħol Soċjali u s-Saħħa, u l-Università tal-Mużika ta’ Lausanne (HEMU). L-offerti ta’ edukazzjoni terzjarja f’Lausanne huma kkomplementati aktar mill-Università tal-Edukazzjoni tal-Għalliema tal-Kanton ta’ Vaud. == Relazzjonijiet internazzjonali == F'Marzu-April 2015, in-negozjati dwar il-qafas tal-ftehim nukleari mal-Iran għal ftehim komprensiv dwar il-programm nukleari Iranjan saru fil-Palazz Beau-Rivage, fejn ġew ospitati wkoll il-ministri tal-affarijiet barranin u d-delegazzjonijiet mill-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], ir-[[Renju Unit]], ir-[[Russja]], iċ-[[Ċina]], [[Franza]], l-[[Unjoni Ewropea]], il-[[Ġermanja]] (P5+1) u l-[[Iran]]. L-aħħar konferenza stampa, fit-2 ta' April 2015, saret fiċ-Ċentru tat-Tagħlim tal-EPFL. Fl-24 ta' Lulju 1923, it-Trattat ta' Lausanne ġie ffirmat fil-Palazz Beau-Rivage. == Referenzi == [[Kategorija:Bliet tal-Iżvizzera]] 614j76xw85zl3gzxi5g8nacdui0fnl6 0 31228 331802 330564 2026-08-27T01:49:30Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331802 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''David Soul''' (imwieled '''David Richard Solberg'''; 28 ta' Awwissu, 1943 - 4 ta' Jannar, 2024) kien attur u kantant Amerikan u Ingliż. B'karriera mifruxa fuq ħames deċennji, huwa żdied għall-prominenza talli ppinġi d-Ditektiv Kenneth "Hutch" Hutchinson fis-serje televiżiva Amerikana ''[[Starsky & Hutch]]'' mill-1975 sal-1979. Ir-rwoli notevoli l-oħra tiegħu kienu jinkludu lil Joshua Bolt ''f’Here Come the Brides'' mill-1968 sal-1970 u bħala l-attur ewlieni fil-film tat-TV Amerikan ''Salem's Lot tal-1979.'' Soul kellu wkoll suċċess moderat bħala attur tal-films meta interpreta lill-Uffiċjal John Davis ''f’Magnum Force'' fl-1973. Matul il-karriera tiegħu sab ukoll suċċess bħala kantant, fejn kiseb l-ewwel post b'single fuq il-[[US Billboard Hot 100|Billboard Hot 100 tal-Istati Uniti]] b’"Don’t Give Up on Us", li laħqet il-quċċata tal-klassifika fir-Renju Unit u l-Kanada. Soul kellu erba' diski oħra fl-aqwa 10 kif ukoll single oħra fl-ewwel post tal-UK Singles Chart b' "Silver Lady". Fis-snin 90 emigra lejn ir-Renju Unit u sab suċċess mod ieħor fuq il-palk tal-West End . Huwa għamel ukoll dehriet b'cameo fi programmi televiżivi Brittaniċi, inklużi ''[[Little Britain (serje televiżiva)|Little Britain]], [[Holby City]] ,'' u ''Lewis''.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Williams|isem=Zoe|data=January 5, 2024|titlu=David Soul: the British-American star who made crime-fighting cool|url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2024/jan/05/david-soul-actor-dies-starsky-hutch-career|pubblikazzjoni=The Guardian|lingwa=en-GB|issn=0261-3077|data-aċċess=January 6, 2024}}</ref><ref name="guardobit">{{Ċita aħbar|kunjom=Hayward|isem=Anthony|data=January 5, 2024|titlu=David Soul obituary|url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2024/jan/05/david-soul-obituary|pubblikazzjoni=The Guardian|lingwa=en-GB|issn=0261-3077|data-aċċess=January 6, 2024}}</ref> == Ħajja bikrija == Soul twieled fit-28 ta’ Awwissu, 1943, f’Chicago, Illinois, l-Istati Uniti,<ref name="LarkinGE">{{Ċita ktieb|data=1992|titlu=[[The Encyclopedia of Popular Music|The Guinness Encyclopedia of Popular Music]]|edizzjoni=First|pubblikatur=[[Guinness World Records|Guinness Publishing]]|paġna=2328|isbn=0-85112-939-0}}</ref> u kien ta’ dixxendenza Norveġiża. Ommu, June Joanne (Nelson), kienet għalliem, u missieru, Dr Richard W. Solberg, kien ministru Luteran, professur tal-Istorja u x-Xjenza Politika, u direttur tal-Edukazzjoni Għolja għall-Knisja Luterana fl-Amerika. <ref>{{Ċita web|url=http://archive.wfn.org/2006/11/msg00248.html|titlu=Lutheran Pastor, Advisor, Historian, Educator, Richard Solberg, Dies|sit=Wfn.org}}</ref> Iż-żewġ nanniet ta’ Soul kienu evanġelisti.<ref>{{Ċita web|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20084767,00.html|titlu=The Souls' Dark Night|sit=People.com|data-aċċess=October 11, 2021|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160304063337/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20084767,00.html|arkivju-data=March 4, 2016}}</ref> Dr Solberg kien ukoll rappreżentant anzjan għal Lutheran World Relief matul ir-rikostruzzjoni tal-Ġermanja wara t-[[Tieni Gwerra Dinjija]] mill-1953 sal-1956.<ref>{{Ċita web|url=https://www.elca.org/News-and-Events/5825|titlu=Lutheran Pastor, Advisor, Historian, Educator, Richard Solberg, Dies|data=November 20, 2006|sit=www.elca.org|lingwa=en|data-aċċess=January 11, 2024}}</ref> Minħabba f'hekk, il-familja iċċaqalqet spiss minn post għal ieħor matul iż-żgħożija ta' Soul, u b'hekk anke tgħallem l-Ispanjol.<ref name=":10">{{Ċita web|url=https://www.siouxfallslive.com/news/sioux-falls/sioux-falls-native-david-soul-of-starsky-and-hutch-fame-has-died|titlu=Sioux Falls native David Soul of 'Starsky and Hutch' fame has died|data=January 5, 2024|sit=Sioux Falls Live|lingwa=en|data-aċċess=January 11, 2024}}</ref> Ħuh Daniel sar Saċerdot Luteran.<ref>{{Ċita web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1985-05-22-mn-16729-story.html|titlu=Lutheran Pastor--Brother of Actor David Soul--Jailed|data=May 22, 1985|sit=[[Los Angeles Times]]|lingwa=en-US|data-aċċess=January 10, 2024}}</ref> Il-familja kienet tgħix f'Sioux Falls, South Dakota, fejn missier Soul għallem ix-xjenza politika u l-istorja f'Augustana College, meta Soul ggradwa mill-Washington High School.<ref>{{Ċita web|url=https://www.keloland.com/news/local-news/starsky-and-hutch-star-david-soul-dies/|titlu=Former Augustana student David Soul and star of 'Starsky and Hutch' dies|isem=Talia|awtur=Naquin|isem2=Cindy|awtur2=Bahe|data=January 5, 2024|sit=Keloland.com|lingwa=en-US|data-aċċess=January 11, 2024|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240111180211/https://www.keloland.com/news/local-news/starsky-and-hutch-star-david-soul-dies/|arkivju-data=January 11, 2024|url-status=dead}}</ref><ref name=":4" /> Soul attenda l-Augustana College għal sentejn qabel ma l-familja reġgħet iċċaqalqet, din id-darba lejn il-Belt tal-Messiku, fejn studja għal sena fl-Università tal-Ameriki.<ref name=":4">{{Ċita aħbar|kunjom=Renshaw|isem=Eric|data=January 10, 2018|titlu=Looking Back: How David Soul made it from Sioux Falls to 'Starsky and Hutch'|url=https://eu.argusleader.com/story/life/2018/01/10/looking-back-how-david-soul-made-sioux-falls-starsky-and-hutch/1021045001/|pubblikazzjoni=[[Argus Leader]]|data-aċċess=April 5, 2019}}</ref> Waqt li kien fil-Messiku, ispirat minn studenti li għallmuh idoqq il-kitarra, Soul biddel id-direzzjoni tiegħu u ddeċieda li jiżviluppa karriera fil-mużika.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Horton|isem=Adrian|data=January 5, 2024|titlu=Starsky & Hutch actor David Soul dies aged 80|url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2024/jan/05/david-soul-starsky-hutch-actor-dies-aged-80|pubblikazzjoni=[[The Guardian]]|lingwa=en-GB|issn=0261-3077|data-aċċess=January 11, 2024}}</ref> Meta rritorna l-Istati Uniti mill-Messiku, huwa daħal jaħdem bħala kantant residenti fi klabb fl-Università ta 'Minnesota, jsmu The 10 O'Clock Scholar.<ref>{{Ċita web|url=https://www.cnn.com/2024/01/05/entertainment/david-soul-death/index.html|titlu=David Soul, 'Starsky & Hutch' star, dead at 80|isem=Lisa Respers|awtur=France|data=January 5, 2024|sit=CNN|lingwa=en|data-aċċess=January 11, 2024}}</ref> == Karriera == Soul beda jaħdem fuq il-palk bħala attur f’nofs is-sittin, meta sar membru fundatur tal-Firehouse Theater f’Minneapolis. Huwa vvjaġġa mal-kumpanija lejn New York City fl-1965, deher ''f'Baal'' ta' [[Bertolt Brecht]] u s- ''Serjeant Musgrave's Dance'' ta' John Arden.<ref>[https://books.google.com/books?id=kNzggGMMtSIC&dq=%22David+Soul%22+%22firehouse+theater%22&pg=PA161 Adams, Jan Thatcher. ''Football Wife; Coming of age with the NFL as Mrs. Karl Kassulke'']. Franklin Green Publishing. (2011) {{ISBN|9781936470426}} P. 161</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.broadway.com/buzz/93350/david-soul-to-star-in-londons-jerry-springer/|titlu=David Soul to Star in London's Jerry Springer|sit=Broadway.com|data-aċċess=October 11, 2021}}</ref> Soul kiseb l-ewwel attenzjoni nazzjonali bħala l-"Covered Man" fuq ''The Merv Griffin Show'' fl-1966 u l-1967, li fih kanta waqt li kien liebes maskra. Kien qal: "Jisimni David Soul, u rrid inkun magħruf għall-mużika tiegħi."<ref>{{Ċita web|url=http://www.davidsoul.com/themervgriffinshow.html|titlu=The Merv Griffin Show|data-aċċess=October 11, 2021|url-status=dead|arkivju-url=https://archive.today/20061027183305/http://www.davidsoul.com/themervgriffinshow.html|arkivju-data=October 27, 2006}}</ref> Fl-istess sena, huwa għamel id-debutt televiżiv tiegħu f'''Flipper.''<ref>{{Ċita web|url=https://www.billboard.com/music/music-news/david-soul-dead-starsky-hutch-dies-obituary-1235576388/|titlu=David Soul, ‘Starsky & Hutch’ Star and ‘Don’t Give Up on Us’ Singer Dies at 80|kunjom=Kaufman|isem=Gil|data=2024-01-05|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-01-18}}</ref> Fl-1967, huwa ffirma kuntratt ma' Columbia Pictures<ref>{{Ċita web|url=http://timesofsandiego.com/arts/2024/01/05/david-soul-1970s-starsky-hutch-star-dies-at-80/|titlu=David Soul, 1970s 'Starsky & Hutch' Star, Dies at 80|isem=Debbie L.|awtur=Sklar|data=January 5, 2024|sit=[[Times of San Diego]]|lingwa=en-US|data-aċċess=January 10, 2024}}</ref> u wara numru ta' dehriet mistiedna, inkluż l-episodju "The Apple" mit-tieni staġun ta' ''[[Star Trek]]'', huwa kiseb ir-rwol ta' Joshua Bolt fil-programm televiżiv ''Here Come the Brides'' mal-atturi Robert Brown, Bobby Sherman, u Bridget Hanley.<ref name=":9">{{Ċita web|url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/david-soul-dead-starsky-and-hutch-actor-1235780159/|titlu=David Soul, 'Starsky and Hutch' Actor, Dies at 80|isem=Mike|awtur=Barnes|data=January 5, 2024|sit=[[The Hollywood Reporter]]|lingwa=en-US|data-aċċess=January 10, 2024}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/bridget-hanley-dead-here-come-the-brides-1235064483/|titlu=Bridget Hanley, Star of 'Here Come the Brides,' Dies at 80|isem=Mike|awtur=Barnes|data=December 17, 2021|sit=[[The Hollywood Reporter]]|lingwa=en-US|data-aċċess=January 10, 2024}}</ref> Is-serje ġiet trasmessa fuq in -netwerk televiżiv ABC mill-25 ta’ Settembru 1968, sat-18 ta’ Settembru 1970.<ref>Brooks, Tim & Marsh, Earle, The Complete Directory to Prime Time Network TV Shows, Ballantine Books, 1979</ref> Fl-1972, huwa deher bħala s-sieħeb legali ta' Arthur Hill fuq ''Owen Marshall, Counsellor at Law.'' Wara bosta rwoli bħala mistieden fuq it-TV, fosthom ''[[It-Toroq ta’ San Francisco|The Streets of San Francisco]] ,'' kien ħadem ma’ [[Clint Eastwood]] fil-film ''Magnum Force.''<ref>{{Ċita web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/magnum_force|titlu=Magnum Force|data=October 31, 2008|sit=[[Rotten Tomatoes]]|lingwa=en|data-aċċess=January 11, 2024}}</ref> Il-mument tiegħu biex jispikka wasal meta ħadem l-parti tad-Ditektiv Ken "Hutch" Hutchinson fuq ''[[Starsky & Hutch]],'' rwol li kellu mill-1975 sal-1979.<ref name="auto" /><ref>{{Ċita web|url=https://www.dw.com/en/starsky-and-hutch-actor-david-soul-dies-aged-80/a-67901790|titlu='Starsky and Hutch' actor David Soul dies aged 80|data=January 5, 2024|sit=[[Dw.com]]|lingwa=en|data-aċċess=January 10, 2024}}</ref> Soul idderieġa wkoll tliet episodji ta’ ''Starsky u Hutch.''<ref name=":9" /> Matul il-karriera tiegħu għamel dehriet mistiedna fi ''Star Trek'', ''[[Joħlom ta’ Jeannie|I Dream of Jeannie]]'', ''McMillan &amp;amp; Wife'', ''[[Cannon (serje TV)|Cannon]]'', ''[[Duħħan tan-nar|Gunsmoke]]'', ''[[Kollha fil-Familja|All in the Family]]'', u bosta films televiżivi u mini-serje, inklużi ''Homeward Bound (1980), World War III'', u ''Rage'' (1980).<ref name="auto">{{Ċita web|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/david_soul|titlu=David Soul|sit=[[Rotten Tomatoes]]|lingwa=en|data-aċċess=January 10, 2024}}</ref> Soul ħadem ukoll ma' [[James Mason]] fl -adattament tal-miniserje televiżiv tal-1979 ta' ''<nowiki/>'Salem's Lot''' ta' Stephen King, li deher ukoll f'verżjoni editjata fis-swali taċ-ċinema f'xi pajjiżi.<ref name="auto" /><ref>{{Ċita web|url=https://screenrant.com/salems-lot-1979-miniseries-cuts-versions-explained/|titlu=Salem's Lot: All 4 Cuts Of Stephen King's 1979 Miniseries Explained|isem=Michael|awtur=Kennedy|data=May 7, 2021|sit=[[ScreenRant]]|lingwa=en|data-aċċess=January 11, 2024}}</ref> Matul nofs is-snin sebgħin, Soul reġa’ lura għall-għeruq tiegħu tal-kant. Huwa kiseb suċċess fl-Istati Uniti b'"Don't Give Up on Us" (1977) li laħqet l-ewwel post fil-klassifiċi tal-Istati Uniti u r-Renju Unit.<ref>''Joel Whitburn's Top Pop Singles 1955-1990'' - {{ISBN|0-89820-089-X}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Roberts|isem=David|sena=2006|titlu=[[British Hit Singles & Albums]]|edizzjoni=19th|post=London|pubblikatur=Guinness World Records Limited|paġni=335–6|isbn=1-904994-10-5}}</ref> "Silver Lady" (1977) telgħet fl-ewwel post fir-Renju Unit.<ref name=":7">{{Ċita ktieb|data=2006-06-02|editur-kunjom1=Roberts|editur-isem1=David|titlu=British Hit Singles and Albums|url=|lingwa=en|pubblikatur=Guinness World Records Limited|paġni=335-6|isbn=1-904994-10-5}}</ref> Mill-1976 sal-1982, iitturja b'mod estensiv fl-Istati Uniti, l-Ewropa, il-Lvant Imbiegħed, u l-Amerika t'Isfel.<ref name="aged 80">{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-67895679|titlu=David Soul: Starsky & Hutch actor dies aged 80|isem=Charlotte|awtur=Gallagher|isem2=Mark|awtur2=Savage|data=January 5, 2024|sit=[[BBC News]]|pubblikatur=[[BBC]]|lingwa=en|data-aċċess=January 5, 2024}}</ref> F'nofs is-snin disgħin, Soul marret mar-Renju Unit, u ssawwar karriera ġdida fuq il-palk tal- West End, inkluż ir-rwol ta' Chandler Tate f'<nowiki/>''Comic Potential'' u n-narratur f'''[[Blood Brothers (mużikali)|Blood Brothers]]''.<ref>{{Ċita web|url=https://www.rte.ie/entertainment/2024/0105/1424971-starsky-and-hutch-star-david-soul-has-died-aged-80/|titlu=Starsky & Hutch star David Soul has died aged 80|data=January 5, 2024|sit=[[RTÉ News]]|data-aċċess=January 11, 2024}}</ref> Fl-2001 u fl-2002, deher f'''Holby City'' bħala Alan Fletcher.<ref>{{Ċita aħbar|data=December 20, 2000|titlu=David Soul joins Holby City - BBC News p.20 December 2000|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/1079289.stm|data-aċċess=March 26, 2020}}</ref> Fl-2003, deher (fil-parti tiegħu stess) fl-ewwel sensiela ta' ''[[Little Britain (serje televiżiva)|Little Britain]]'' tal-[[BBC]].<ref name="aged 80" /> Fl-2004, huwa deher ''f'Agatha Christie's Poirot – Death on the Nile'' fir-rwol ta' Andrew Pennington (kien ħa sehem ukoll fl-adattament tal-film tal-1989 ta' Christie's ''Appointment with Death'').<ref name="aged 80" /> Soul kien mistieden fuq ''[[Top Gear (serje TV tal-2002)|Top Gear]]'' tal-BBC.<ref name="aged 80" /> Huwa kien wieħed mill-aktar sewwieqa veloċi li dehru f'dan il-programm u temm id-dawra tiegħu f'1:54:00,<ref>{{Ċita web|url=http://www.topgear.com/show/lap-times|titlu=Lap Times|sit=Top Gear|data-aċċess=September 3, 2015|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210304113837/https://www.topgear.com/show/lap-times|arkivju-data=March 4, 2021}}</ref> iżda rnexxielu jkisser il- gearbox tal-karozza (u sussegwentement ta' karozza oħra bħala riżerva) viċin ħafna tat-tmiem.<ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p03rds56|titlu=David Soul Breaks Two Lianas December 2000|sit=Bbc.co.uk|data-aċċess=January 30, 2021}}</ref> [[Stampa:4.29.18DavidSoulByLuigiNovi1.jpg|xellug|daqsminuri| Soul fl-East Coast Comicontal-2018 f'Secaucus, New Jersey]] Fit-12 ta' Lulju 2004, ħa f'idejh il-rwol ta' [[Jerry Springer]] f'''[[Jerry Springer: L-Opra|Jerry Springer: The Opera]]'' fil-Cambridge Theatre f'Londra, imxandra mill-BBC fl-2005.<ref>{{Ċita web|url=https://www.londontheatre.co.uk/theatre-news/news/david-soul-in-jerry-springer-the-opera-from-12-july-2004|titlu=David Soul in "Jerry Springer the Opera" from 12 July 2004|data=June 8, 2016|sit=London Theatre|lingwa=en|data-aċċess=January 11, 2024}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.londontheatre.co.uk/theatre-news/news/jerry-springer-the-opera-to-be-broadcast-by-bbc-2-on-sat-8-jan-2005-despite-a|titlu="Jerry Springer The Opera" to be broadcast by BBC 2 on Sat 8 Jan 2005 despite a record number of complaints.|data=June 8, 2016|sit=London Theatre|lingwa=en|data-aċċess=January 11, 2024}}</ref> Irritorna lejn il-West End fl-2006, fil-parti ta' Mack fi produzzjoni ġdida tal-musical ta' Jerry Herman ''Mack and Mabel'' fil-Criterion Theatre.<ref>{{Ċita web|url=https://www.newburytheatre.co.uk/archive/200505a.htm|titlu=Watermill - Mack and Mabel|sit=www.newburytheatre.co.uk|data-aċċess=January 11, 2024}}</ref><ref name=":2">{{Ċita web|url=https://www.londontheatre.co.uk/theatre-news/news/mack-mabel-to-close-early-1-july-2006|titlu="Mack & Mabel" to close early 1 July 2006|data=June 8, 2016|sit=London Theatre|lingwa=en|data-aċċess=January 11, 2024}}</ref> Huwa kellu cameo qasir fil-verżjoni tal-films tal-2004 ta' ''Starsky & Hutch ,'' flimkien mal-co-star oriġinali Paul Michael Glaser.<ref name="aged 80" /> F'Awwissu 2008, Soul deher fis-serje tat-televiżjoni ''[[Maestro (serje tat-televiżjoni Ingliża)|Maestro]]'' fuq [[BBC Żewġ|BBC Two]] taħt il-gwida ta' [[Natalia Luis-Bassa]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2008/05_may/23/maestro.shtml|titlu=BBC - Press Office - Eight passionate amateurs bid to become BBC Two's Maestro|sit=www.bbc.co.uk|data-aċċess=2024-01-18}}</ref> Huwa deher ma' [[Fred Ward]] u [[Willem Dafoe]] fil-film ''Farewell'' dirett minn Christian Carion, li ħareġ fl-Istati Uniti fl-2010.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Anderson|isem=John|data=July 9, 2010|titlu=In the July Heat, a Cold-War Comeback|url=https://www.nytimes.com/2010/07/11/movies/11cold.html|pubblikazzjoni=[[The New York Times]]|lingwa=en-US|issn=0362-4331|data-aċċess=January 11, 2024}}</ref><ref name=":3">{{Ċita web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/farewell|titlu=Farewell|data=July 23, 2010|sit=[[Rotten Tomatoes]]}}</ref> F'Ġunju 2012, Soul għamel dehra ta' ġimgħa ma' [[Jerry Hall]] fil- Gaiety Theatre, Dublin, f'produzzjoni ġdida tad-dramm nominat għall-Premju Pulitzer ''Love Letters'' ta' A.R. Gurney.<ref>{{Ċita web|url=http://www.contactmusic.com/jerry-hall/pictures/3078592|titlu=Jerry Hall and David Soul launch 'Love Letters' at The Gaiety Theatre which opens tonight|data=June 18, 2012|pubblikatur=contactmusic.com|data-aċċess=November 20, 2015|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160304085958/http://www.contactmusic.com/jerry-hall/pictures/3078592|arkivju-data=March 4, 2016|url-status=dead}}</ref> Fid-29 ta’ Lulju 2012, huwa deher f’episodju tas-serje drammatika tad-ditektifs televiżiv Brittaniku ''Lewis'', bħala vittma ta’ qtil.<ref>{{Ċita web|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9802E1DD1E31F93AA15754C0A9649D8B63|titlu=What's On Sunday|isem=Kathryn|awtur=Shattuck|data=July 29, 2012|sit=[[The New York Times]]|lingwa=en|data-aċċess=January 12, 2024}}</ref> Fl-2013, Soul deher ikanta "Silver Lady" fil-film Skoċċiż ''Filth''.<ref>{{Ċita web|url=https://www.empireonline.com/movies/features/movie-playlist-2013/|titlu=Empire's Music Playlist Of 2013|isem=Ali|awtur=Plumb|isem2=Phil|awtur2=De Semlyen|data=August 12, 2013|sit=[[Empire (magazine)|Empire]]|lingwa=en|data-aċċess=January 12, 2024}}</ref> Fl-2014, Soul ħa sehem fi reklam televiżiv Brittaniku għan-[[National Express Coaches|National Express]] kanta "Silver Lady" waqt li kienet qed issuq kowċ.<ref name="aged 80" /> == Ħajja personali == Soul kien miżżewġa ħames darbiet u kellha ħames subien u tifla.<ref name=":10" /> Fl-1964, l-ewwel żwieġ ta’ Soul kien ma’ Mirriam "Mim" Solberg (née Russeth). Il-koppja kellha wild wieħed, qabel iddivorzjaw fl-1965.<ref name="guardobit" /><ref>{{Ċita aħbar|data=January 5, 2024|titlu=David Soul, actor and singer who shot to fame around the world in Starsky and Hutch – obituary|url=https://www.telegraph.co.uk/obituaries/2024/01/05/david-soul-actor-singer-starsky-and-hutch-died-obituary/|pubblikazzjoni=[[Telegraph.co.uk]]|lingwa=en-GB|issn=0307-1235|data-aċċess=January 12, 2024}}</ref> It-tieni żwieġ ta’ Soul kien mal-attriċi Karen Carlson. Iżżewġu fl-1968, wara li ltaqgħu fuq is-sett tas-serje televiżiva ''Here Come the Brides'' li fiha Carlson ħadet sehem ukoll.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://www.newspapers.com/newspage/211245325/|titlu=Karen survives Hollywood style|data=March 5, 1978|sit=The Times|lingwa=en-US|via=Newspapers.com}}</ref> Huma kellhom tifel flimkien, Jon-Kristjian, qabel il-koppja ddivorzjat fl-1977.<ref name=":1" /> Matul is-snin li kien qed jiffilmja ''Starsky & Hutch,'' Soul kellu relazzjoni miftuħa mal-attriċi Lynne Marta.<ref name="People">{{Ċita web|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20084767,00.html|titlu=The Souls' Dark Night|isem=Brad|awtur=Darrach|isem2=Gioia|awtur2=Diliberto|data=April 18, 1983|data-aċċess=October 30, 2010|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160304063337/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20084767,00.html|arkivju-data=March 4, 2016}}</ref> Fl-1980, tliet snin wara t-tieni divorzju tiegħu, Soul iżżewweġ lil Patti Carnel-Sherman, ex-mara ta ' [[Bobby Sherman]].<ref name="guardobit" /> Soul kien ordnat jattendi sessjonijjiet ta' terapija għall-alkoħoliżmu u l-immaniġġjar tar-rabja wara li attakkaha meta kellha seba’ xhur tqila bit-tifel tiegħu.<ref>{{Ċita web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1419225/David-Soul-talks-of-guilt-after-beating-his-wife.html|url-aċċess=subscription|titlu=David Soul talks of guilt after beating his wife|isem=Sarah|awtur=Womack|data=January 18, 2003|sit=The Telegraph|data-aċċess=February 14, 2021|url-status=live|arkivju-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1419225/David-Soul-talks-of-guilt-after-beating-his-wife.html|arkivju-data=January 12, 2022}}</ref><ref name="guardobit" /> Il-koppja ddivorzjat fl-1986.<ref name="guardobit" /> Sena wara, fl-1987, Soul iżżewweġ lill-attriċi Singaporan-Amerikana Julia Nickson.<ref name="aged 80" /> Huma kellhom tifla, [[Ċina Soul|China Soul]], li hija kantawtriċi.<ref>{{Ċita web|url=http://www.famemagazine.co.uk/2010/09/10/fame-presents-china-soul/|titlu=Fame Magazine September 2010|data=September 10, 2010|pubblikatur=Famemagazine.co.uk|data-aċċess=October 30, 2011|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20111004155329/http://www.famemagazine.co.uk/2010/09/10/fame-presents-china-soul/|arkivju-data=October 4, 2011}}</ref> Nickson ħeġġet lil Soul biex ifittex għajnuna dwar ix-xorb eċċessiv tiegħu, u jipperswadietu jidħol f'faċilità ta' rijabilitazzjoni fl-1989.<ref>{{Ċita web|url=https://www.scmp.com/article/21125/soul-destroying-david-baby-gives-him|titlu=Soul destroying for David as 'baby' gives up on him|data=March 7, 1993|sit=[[South China Morning Post]]|lingwa=en|data-aċċess=January 12, 2024}}</ref> Soul iżżewweġ lill-ħames u l-aħħar mara tiegħu, Helen Snell, fis-26 ta’ Ġunju 2010, f’Devon.<ref name=":11">{{Ċita web|url=https://www.davidsoul.com/the-day-that-changed-my-life/|titlu='The day that changed my life'|sit=www.davidsoul.com|lingwa=en-US|data-aċċess=January 12, 2024}}</ref> Snell, li kienet 31 sena iżgħar minn Soul, kienet uffiċjal tar-relazzjonijiet pubbliċi fil-produzzjoni tal-palk Brittanika ta ' ''[[Nassa tal-mewt (play)|Deathtrap]]''.<ref name=":12">{{Ċita web|url=https://au.news.yahoo.com/ben-stiller-leads-tributes-starsky-174849303.html|titlu=Ben Stiller leads tributes to Starsky & Hutch star David Soul after his death|isem=Naomi|awtur=Clarke|isem2=Charlotte|awtur2=McLaughlin|data=January 5, 2024|sit=[[Yahoo News]]|lingwa=en-AU|data-aċċess=January 12, 2024}}</ref> Kienu ilhom f’relazzjoni mill-2002 wara li ltaqgħu meta Soul kien qed jaħdem f'dan id-dramm.<ref>{{Ċita web|url=http://www.ok.co.uk/lifestyle/view/31427/Interview-David-and-China-Soul-/|titlu=OK! Magazine: First For Celebrity News :: Lifestyle :: Interview: David and China Soul|data=January 25, 2011|pubblikatur=Ok.co.uk|data-aċċess=January 16, 2012|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110228194612/http://www.ok.co.uk/lifestyle/view/31427/Interview-David-and-China-Soul-|arkivju-data=February 28, 2011}}</ref> Minn hemm 'il quddiem, huwa rrefera għaliha bħala s-soulmate tiegħu.<ref name=":12" /> Fl-2004, Soul kisbet iċ-[[ċittadinanza Brittanika]].<ref>[https://web.archive.org/web/20090530145346/http://www.independent.co.uk/news/uk/this-britain/david-soul-my-home-is-where-my-art-is-535323.html David Soul: My home is where my art is]. ''[[The Independent]],'' October 20, 2004.</ref> Huwa qal li r-relazzjoni tiegħu ma' Snell kienet ir-raġuni prinċipali tiegħu biex kiseb iċ-ċittadinanza u ddikjara li, "Kont naf li ridt nqatta' l-bqija ta' ħajti fir-Renju Unit ma' Helen."<ref name=":11" /> Soul kien ipejjep tliet pakketti sigaretti kuljum għal ħamsin sena.<ref name=":8">{{Ċita web|url=https://heavy.com/entertainment/david-soul-dead-cause-of-death/|titlu='Starsky & Hutch' Actor Died After 'Valiant Battle for Life,' Lung Condition|isem=Jessica|awtur=McBride|data=January 5, 2024|sit=[[Heavy.com]]|lingwa=en-US|data-aċċess=January 11, 2024|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240111235449/https://heavy.com/entertainment/david-soul-dead-cause-of-death/|arkivju-data=January 11, 2024|url-status=dead}}</ref> Għalkemm kien waqaf ipejjep għaxar snin qabel mewtu, kien marad serjament bil-COPD u kien ukoll tneħħilu pulmun minħabba l-kanċer.<ref name=":8" /><ref>{{Ċita web|url=https://thethaiger.com/world/news/589296/|titlu=David Soul's demise stirs online world: death details emerge|isem=Lilly|awtur=Larkin|data=January 6, 2024|sit=[[Thaiger]]|lingwa=en-US|data-aċċess=January 11, 2024|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240111235449/https://thethaiger.com/world/news/589296/|arkivju-data=January 11, 2024|url-status=dead}}</ref> Soul miet fi sptar ta’ Londra, imdawwar mill-familja tiegħu, fl-4 ta’ Jannar 2024, fl-età ta’ 80 sena.<ref name="aged 80" /> == Filmografija == === Film === {| class="wikitable" !Sena ! Isem ! Rwol ! Noti ! Referenzi |- | 1971 | ''Johnny Got His Gun'' | Svediż | | <ref>{{Ċita web|url=https://news.yahoo.com/david-soul-actor-best-known-005029468.html|titlu=David Soul, actor best known for his role in the TV series 'Starsky & Hutch,' dies at 80|isem=Corky|awtur=Siemaszko|isem2=Diana|awtur2=Dasrath|data=January 8, 2024|sit=[[Yahoo News]]}}</ref> |- | 1973 | ''Magnum Force'' | Uffiċjal John Davis | | <ref name="auto"/> |- | 1975 | ''Dogpound Shuffle'' | Pritt | | <ref name="auto" /> |- | 1977 | ''The Stick Up'' | Duka Turnbeau | | <ref name="auto" /> |- | 1979 | ''Salem's Lot'' | Ben Mears | | <ref name="auto" /> |- | 1983 | ''Through Naked Eyes'' | William Parrish | | <ref name="auto" /> |- | 1985 | ''The Key to Rebecca'' | Alex Wolff | | <ref name="auto" /> |- | 1987 | ''Hanoi Hilton'' | Maġġ Oldham | | <ref name="auto" /> |- | 1988 |Appointment with Death | Jefferson Cope | | <ref name="auto" /> |- | 1989 | ''Prim Mira'' | Peter Armetage | | <ref name="auto" /> |- | 1992 | ''Grave Secrets: The Legacy of Hilltop Drive'' | Sam Haney | | <ref name="auto" /> |- | 1994 | ''Pentathlon'' | Mueller | | <ref name="auto" /> |- | 2004 | ''Starsky &amp;amp; Hutch'' | Ken "Hutch" Hutchinson l-Oriġinali | Cameo | <ref>{{Ċita web|url=https://spectrumnews1.com/ca/la-west/entertainment/2024/01/05/actor-david-soul--one-half-of--starsky-and-hutch---dies-at-80|titlu=Actor David Soul, one-half of 'Starsky and Hutch,' dies at 80|data=January 5, 2024|sit=spectrumnews1.com|data-aċċess=January 11, 2024}}</ref> |- | 2009 | ''Farewell'' | Hutton, il-konsulent ta’ Ronald Reagan | | <ref name=":3"/> |- | 2013 | ''Filth'' | Punter | | <ref>{{Ċita web|url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/david-soul-dead-starsky-and-hutch-actor-1235780159/|titlu=David Soul, 'Starsky and Hutch' Actor, Dies at 80|isem=Mike|awtur=Barnes|data=January 5, 2024|sit=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref> |} === Television === == Diskografija == === Albums === ==== Studio albums ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Sena ! Isem ! Dettalji ! AUS <ref name="aus">{{Ċita ktieb|kunjom=Kent|isem=David|sena=1993|titlu=Australian Chart Book 1970–1992|edizzjoni=illustrated|post=St Ives, N.S.W.|pubblikatur=Australian Chart Book|paġna=280|isbn=0-646-11917-6}}</ref> ! NL <ref>{{Ċita web|url=https://dutchcharts.nl/search.asp?search=david%20soul&cat=a|titlu=Dutch Charts|sit=Dutchcharts.nl|data-aċċess=August 7, 2020}}</ref> ! NZ <ref>{{Ċita web|url=https://charts.nz/search.asp?search=david+soul&cat=a|titlu=New Zealand charts portal|sit=Charts.nz|data-aċċess=August 7, 2020}}</ref> ! UK <ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.officialcharts.com/artist/15962/david-soul/|titlu=DAVID SOUL {{!}} full Official Chart History|sit=Officialcharts.com|data-aċċess=August 7, 2020}}</ref> ! l-Istati Uniti |- | 1976 | ''David Soul'' | * Maħruġ: Novembru 1976 * Tikketta: Stock Privat | 8 | style="text-align:center;" | 13 | style="text-align:center;" | 17 | style="text-align:center;" | 2 | style="text-align:center;" | 40 |- | 1977 | ''Playing to an Audience of One'' | * Maħruġ: 1977 * Tikketta: Stock Privat | 30 | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | 9 | style="text-align:center;" | 8 | style="text-align:center;" | 86 |- | 1979 | ''Band of Friends'' | * Maħruġ: 1979 * Tikketta: Enerġija | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | 94 | style="text-align:center;" | 163 |- | 1982 | ''The Best Days of My Life <ref>The Da Capo Companion to 20th-century Popular Music - Page 879 0306806401 Phil Hardy - 1995 In the eighties he recorded only intermittently (The Best Days of My Life, Energy, 1982) before giving up music to concentrate on his acting career. ...</ref>'' | * Maħruġ: 1982 * Tikketta: Enerġija | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - |- | 1997 | ''Leave a Light On...'' <ref name="British Hit Singles & Albums">{{Ċita ktieb|kunjom=Roberts|isem=David|sena=2006|titlu=British Hit Singles & Albums|edizzjoni=19th|post=London|pubblikatur=Guinness World Records Limited|paġna=515|isbn=1-904994-10-5}}</ref> | * Maħruġ: 1997 * Tikketta: rilaxxata waħedha | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - |} ==== Albums tal-kumpilazzjoni ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Sena ! Isem ! Dettalji ! UK <ref name=":0" /> |- | 1979 | ''Moods'' | * Ħruġ: 1979 * Tikketta: K-tel | style="text-align:center;" | - |- | 1990 | ''The Best Of...'' | * Maħruġ: 1990 * Tikketta: Connoisseur Collection * Maħruġ fl-Ewropa | style="text-align:center;" | - |- | 1993 | ''The Magic Collection'' | * Maħruġ: 1993 * Tikketta: ARC | style="text-align:center;" | - |- | 1994 | ''The Best Of'' | * Maħruġ: Marzu 1994 * Tikketta: Music Club * kumpilazzjoni tal-1990 maħruġa fir-Renju Unit | style="text-align:center;" | - |- | 2008 | ''Looking Back – The Very Best Of'' | * Maħruġ: Ottubru 2008 * Tikketta: Vibrant | style="text-align:center;" | - |- | 2010 | ''Don't Give Up on Us - The Very Best of David Soul'' | * Maħruġ: 29 ta’ Novembru, 2010 * Tikketta: Music Club Deluxe | - |- | 2020 | ''Gold'' | * Maħruġ: 6 ta' Marzu, 2020 * Tikketta: Crimson | 28 |} === Singles === {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Sena ! rowspan="2" |Isem ! colspan="12" |Pożizzjoni fil-klassifika |- !<small>AUS</small><ref name="aus" /> !<small>BE (FLA)</small><ref>{{Ċita web|url=https://www.ultratop.be/nl/search.asp?search=david%20soul&cat=s|titlu=ULTRATOP BELGIAN CHARTS|sit=ultratop.be|data-aċċess=August 7, 2020}}</ref> !<small>BE (WA)</small><ref>{{Ċita web|url=https://www.ultratop.be/fr/search.asp?search=david%20soul&cat=s|titlu=ULTRATOP BELGIAN (Wallonia) CHARTS|sit=ultratop.be|data-aċċess=August 7, 2020}}</ref> !<small>CAN</small> !<small>CAN AC</small> !<small>IRE</small><ref>{{Ċita web|url=http://irishcharts.ie/search/placement|titlu=The Irish Charts - All there is to know|sit=Irishcharts.ie|data-aċċess=August 7, 2020|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110721125210/http://irishcharts.ie/search/placement|arkivju-data=July 21, 2011|url-status=dead}}</ref> !<small>NL 40</small><ref>{{Ċita web|url=https://www.top40.nl/top40-artiesten/david-soul|titlu=David Soul|isem=Stichting Nederlandse|awtur=Top 40|sit=Top40.nl|lingwa=nl|data-aċċess=August 7, 2020}}</ref> !<small>NL 100</small><ref>{{Ċita web|url=https://dutchcharts.nl/search.asp?cat=s&cat2=s&search=david+soul|titlu=Dutch Charts|sit=Dutchcharts.nl|data-aċċess=August 7, 2020}}</ref> !<small>NZ</small><ref>{{Ċita web|url=https://charts.nz/search.asp?search=david+soul&cat=s|titlu=New Zealand charts portal|sit=Charts.nz|data-aċċess=August 7, 2020}}</ref> !<small>UK</small><ref name=":0" /> !<small>US</small> !<small>US AC</small> |- | rowspan="2" |1966 |"The Covered Man" (promo; US-only release) | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - |- |"Before" (US-only release) | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - |- |1967 |"No One's Gonna Cry (For You Baby)" (promo; US-only release) | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - |- |1970 |"The Train" (US-only release) | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - |- |1976 |"Don't Give Up on Us" | style="text-align:center;" |1 | style="text-align:center;" |4 | style="text-align:center;" |40 | style="text-align:center;" |1<ref>{{Ċita web|url=https://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.5264a&URLjpg=http://www.collectionscanada.gc.ca/obj/028020/f4/nlc008388.5264a.gif&Ecopy=nlc008388.5264a|titlu=Image : RPM Weekly April 23, 1977|isem=Library and Archives|awtur=Canada|data=April 23, 1977|sit=Bac-lac.gc.ca|data-aċċess=August 7, 2020}}</ref> | style="text-align:center;" |1<ref>{{Ċita web|url=https://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.4362&URLjpg=http://www.collectionscanada.gc.ca/obj/028020/f4/nlc008388.4362.gif&Ecopy=nlc008388.4362|titlu=Image : RPM Weekly April 30, 1977|isem=Library and Archives|awtur=Canada|data=April 30, 1977|sit=Bac-lac.gc.ca|data-aċċess=August 7, 2020}}</ref> | style="text-align:center;" |2 | style="text-align:center;" |3 | style="text-align:center;" |3 | style="text-align:center;" |1 | style="text-align:center;" |1 | style="text-align:center;" |1 | style="text-align:center;" |1 |- | rowspan="3" |1977 |"Going in with My Eyes Open" | style="text-align:center;" |10 | style="text-align:center;" |12 | style="text-align:center;" |49 | style="text-align:center;" |58<ref>{{Ċita web|url=https://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.5254b&URLjpg=http://www.collectionscanada.gc.ca/obj/028020/f4/nlc008388.5254b.gif&Ecopy=nlc008388.5254b|titlu=Image : RPM Weekly June 25, 1977|isem=Library and Archives|awtur=Canada|data=June 25, 1977|sit=Bac-lac.gc.ca|data-aċċess=August 7, 2020}}</ref> | style="text-align:center;" |14<ref>{{Ċita web|url=https://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.5236&URLjpg=http://www.collectionscanada.gc.ca/obj/028020/f4/nlc008388.5236.gif&Ecopy=nlc008388.5236|titlu=Image : RPM Weekly July 9, 1977|isem=Library and Archives|awtur=Canada|data=July 9, 1977|sit=Bac-lac.gc.ca|data-aċċess=August 7, 2020}}</ref> | style="text-align:center;" |7 | style="text-align:center;" |17 | style="text-align:center;" |13 | style="text-align:center;" |12 | style="text-align:center;" |2 | style="text-align:center;" |54 | style="text-align:center;" |14 |- |"Silver Lady" | style="text-align:center;" |5 | style="text-align:center;" |12 | style="text-align:center;" |39 | style="text-align:center;" |70<ref>{{Ċita web|url=https://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.5435b&URLjpg=http://www.collectionscanada.gc.ca/obj/028020/f4/nlc008388.5435b.gif&Ecopy=nlc008388.5435b|titlu=Image : RPM Weekly November 19, 1977|isem=Library and Archives|awtur=Canada|data=November 19, 1977|sit=Bac-lac.gc.ca|data-aċċess=August 7, 2020}}</ref> | style="text-align:center;" |36<ref>{{Ċita web|url=https://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.5444&URLjpg=http://www.collectionscanada.gc.ca/obj/028020/f4/nlc008388.5444.gif&Ecopy=nlc008388.5444|titlu=Image : RPM Weekly November 26, 1977|isem=Library and Archives|awtur=Canada|data=November 26, 1977|sit=Bac-lac.gc.ca|data-aċċess=August 7, 2020}}</ref> | style="text-align:center;" |1 | style="text-align:center;" |20 | style="text-align:center;" |16 | style="text-align:center;" |5 | style="text-align:center;" |1 | style="text-align:center;" |52 | style="text-align:center;" |23 |- |"Let's Have a Quiet Night In" | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" |5 | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" |8 | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - |- |1978 |"It Sure Brings Out the Love in Your Eyes" | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" |6 | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" |12 | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - |- |1980 |"Surrender to Me" | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - |- | rowspan="3" |1981 |"Fool for Love" | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - |- |"Dreamers" (Netherlands-only release) | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" |20 | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" |41 | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - |- |"I Can't Afford That Feeling Anymore" (Netherlands-only release) | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - |- |1982 |"How Can You Tell You Got It (If You Don't Ever Give It Away)" (UK-only release) | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - |- |1985 |"Amoureus Sans Bagages" (with Claire Séverac; France and Italy-only release) | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - |- |1988 |"Dream with Me" (with Claire Séverac; France and Italy-only release) | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - |- |1995 |"Smoke with No Fire" (with Claire Séverac; France-only release) | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - |} == Referenzi == {{Referenzi}} == Links esterni == * {{Sit uffiċjali}} * David Soul at IMDb * David Soul discography at Discogs {{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Soul, David}} [[Kategorija:Twieldu fl-1943]] [[Kategorija:Mietu fl-2024]] [[Kategorija:Kantanti Amerikani]] [[Kategorija:Atturi Amerikani]] djrrl6gglgopwfk8mlcl861ah6640ne 0 31371 331804 321749 2026-08-27T03:17:21Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331804 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Robben Island - Cape Town, South Africa (3883849594).jpg|daqsminuri|245x245px|Veduta tal-Gżira ta' Robben mill-ajru.]] Il-'''Gżira ta'''' '''Robben''' (bl-Afrikaans: ''Robbeneiland'') hija gżira f'Table Bay, 6.9 kilometri (4.3 mili) fil-Punent tal-kosta ta' Bloubergstrand, fit-Tramuntana ta' [[Cape Town]], l-[[Afrika t'Isfel]]. Isem il-gżira joriġina mill-kelma [[Lingwa Olandiża|Olandiża]] għal foki (''robben''). Il-Gżira ta' Robben għandha għamla bejn wieħed u ieħor ovali, twila 3.3 kilometri (2 mili) mit-Tramuntana għan-Nofsinhar, u wiesgħa 1.9 kilometru (1+¹⁄₈ mil), b'erja ta' 5.08 km² (1+³¹⁄₃₂ mil kwadru). Il-gżira hija ċatta u ftit metri biss 'il fuq mil-livell tal-baħar, bħala riżultat ta' avveniment ta' erożjoni tal-qedem. Ġiet iffortifikata u ntużat bħala ħabs mill-aħħar tas-[[seklu 17]] sal-1996, wara t-tmiem tal-''apartheid''. L-attivist [[Politika|politiku]] u l-[[avukat]] [[Nelson Mandela]] kien intefa' l-ħabs fil-gżira għal 18-il sena mis-27 sena ta' priġunija tiegħu qabel il-waqgħa tal-apartheid u l-introduzzjoni ta' demokrazija multirazzjali sħiħa. Iktar 'il quddiem rebaħ il-[[Premju Nobel għall-Paċi]] u ġie elett fl-1994 bħala President tal-Afrika t'Isfel, u kien l-ewwel President ta' karnaġjon [[Iswed|sewda]] tal-pajjiż għal mandat wieħed mill-1994 sal-1999. Barra minn hekk, il-maġġoranza tal-priġunieri kien jinżammu fil-gżira għal raġunijiet politiċi. Żewġ eks priġunieri oħra tal-Gżira ta' Robben, flimkien ma' Mandela, ġew eletti għall-Presidenza mill-aħħar tas-snin 90 tas-seklu 20: [[Kgalema Motlanthe]] (2008-2009)<ref>{{Ċita aħbar|data=2008-09-25|titlu=New S Africa president sworn in|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7634845.stm|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-01-31}}</ref> u [[Jacob Zuma]] (2009-2018). Il-Gżira ta' Robben hija Sit ta' Wirt Nazzjonali tal-Afrika t'Isfel u hija wkoll [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]].<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/916/|titlu=Robben Island|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2024-01-31}}</ref> == Storja == [[File:Robben_island_from_table_mountain.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Robben_island_from_table_mountain.jpg|xellug|daqsminuri|Veduta tal-Gżira ta' Robben minn Table Mountain fid-direzzjoni tal-Bajja ta' Saldanha.]] Din il-gżira tinsab fid-daħla ta' Table Bay, 11-il kilometru minn Cape Town, ġiet skoperta minn [[Bartolomeu Dias]] fl-1488, u għal bosta snin intużat min-navigaturi [[Portugall|Portugiżi]], u iktar 'il quddiem mill-[[Renju Unit|Ingliżi]] u mill-[[Pajjiżi l-Baxxi|Olandiżi]] bħala post għall-għoti tal-fjuwil. L-isem attwali tal-gżira jfisser l-"gżira tal-foki". Fl-1654, l-insedjaturi tal-Kolonja Olandiża tal-Kap tefgħu n-[[Nagħġa|nagħġiet]] u l-imtaten tagħhom fil-Gżira ta' Robben, u l-[[Raġel|irġiel]] bnew struttura kbira ta' kenn għall-bhejjem tagħhom. L-iżolament kien joffri protezzjoni aħjar mill-[[Annimal|annimali]] selvaġġi milli fuq l-art kontinentali. L-insedjaturi kienu jħanxru wkoll il-foki għall-ġlud tagħhom u kienu jgħallu ż-żejt biex jipprovdu għall-ħtiġijiet tal-insedjament.<ref>History of South Africa, 1486-1691, G.M Theal, [[Londra]], 1888.</ref> Mill-aħħar tas-seklu 17, il-Gżira ta' Robben intużat għall-priġunerija l-iktar tal-priġunieri politiċi. L-insedjaturi Olandiżi kienu l-ewwel nies li użaw il-Gżira ta' Robben bħala ħabs. L-ewwel priġunier tal-gżira x'aktarx li kien [[Autshumato]] f'nofs is-seklu 17. Fost l-abitanti permanenti bikrin tal-gżira kien hemm mexxejja politiċi li ngħataw priġunija hemmhekk minn kolonji Olandiżi oħra, inkluż l-Indji tal-Lvant Olandiżi, u l-mexxej tar-rewwixta fuq il-bastiment tal-[[Skjavitù|iskjavi]] ''Meermin''. Wara li l-Flotta Navali Rjali Brittanika ħatfet diversi rġiel fl-Indji tal-Lvant Olandiżi fil-battalja tal-Bajja ta' Saldanha fir-Raba' Gwerra bejn l-Ingliżi u l-Olandiżi fl-1781, dgħajsa qadfet 'il barra biex tilqa' l-bastimenti tal-gwerra Brittaniċi. Abbord kien hemm ir-"rejiet ta' Ternate u Tidore, u l-prinċpijiet tal-familji rispettivi". L-Olandiżi żammewhom għal żmien twil fil-Gżira ta' Robben, iżda mbagħad ittrasferiethom lejn il-Bajja ta' Saldanha. Fl-1806, il-kaċċatur tal-balieni [[Skozja|Skoċċiż]] [[John Murray]] fetaħ impjant tal-kaċċa tal-balieni f'bajja mkennija fil-kosta tal-Grigal tal-gżira, li saret magħrufa bħala l-Bajja ta' Murray. Biswit dan is-sit, fl-1939-1940 inbena l-port attwali magħruf bħala l-Port tal-Bajja ta' Murray.<ref>''The New Annual Register, Or General Repository of History ...,'' (Ottubru 1781), Vol. 2, p. 90.</ref> Wara l-falliment ta' rewwixta f'Grahamstown fl-1819, il-ħames waħda mill-Gwerer tax-Xhosa, il-gvern kolonjali Brittaniku ordna li l-mexxej [[Afrika|Afrikan]] [[Makanda Nxele]] jintefa' jiskonta sentenza ta' għomor il-ħabs fil-gżira.<ref>Frederick Marryat. ''The Mission; or Scenes in Africa''. Londra: Nick Hodson.</ref> Huwa għereq fix-xtut ta' Table Bay wara li rnexxielu jaħrab mill-ħabs.<ref>Peires, Jeffrey B. (1989). ''The Dead Will Arise: Nongqawuse and the Great Xhosa Cattle Killing Movement of 1856–7''. Indiana University Press. p. 301. ISBN <bdi>9780253205247</bdi>.</ref><ref>Deacon, Harriet, ed. (1996). ''The Island: A History of Robben Island, 1488–1990''. New Africa Books. pp. 4–5. ISBN <bdi>9780864862990</bdi>.</ref> Il-gżira kienet tintuża wkoll bħala kolonja tal-lebbrużi u post ta' kwarantina tal-annimali. Mill-1845, il-lebbrużi mill-kolonja tal-lebbrużi ta' ''Hemel-en-Aarde'' (sema' u art) qrib Caledon ġew ittrasferiti lejn il-Gżira ta' Robben meta nstab li l-kolonja tal-lebbrużi ta' ''Hemel-en-Aarde'' ma kinitx adattata iktar għall-iskop tagħha. Inizjalment, dan kien isir fuq bażi volontarja, u l-lebbrużi setgħu jaqbdu u jitilqu mill-gżira jekk kienu jixtiequ jagħmlu dan. F'April 1891, bdew jinbnew il-pedamenti ta' 11-il binja ġdida biex jiġu ospitati l-lebbrużi. Wara li għadda l-Att dwar ir-Repressjoni tal-Lebbrużi f'Mejju 1892, l-ammissjoni ma baqgħetx volontarja iktar, u ċ-ċaqliq tal-lebbrużi ġie ristrett. It-[[Tabib|tobba]] u x-xjenzati ma setgħux jifhmu l-marda u ħasbu li l-iżolament kien l-uniku mod biex il-mard ma jinxteridx. Qabel l-1892, medja ta' madwar 25 lebbruż intbagħtu lejn il-Gżira ta' Robben, iżda fl-1892 dak in-numru tela' għal 338 lebbruż, u fl-1893 intbagħtu 250 lebbruż oħra.<ref>{{Ċita web|url=http://www.bethel.edu/~letnie/AfricanChristianity/SSAXhosa.html|titlu=19th Century Xhosa Christianity|data=2008-05-14|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-02-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080514173342/http://www.bethel.edu/~letnie/AfricanChristianity/SSAXhosa.html|arkivju-data=2008-05-14|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.anc.org.za/ancdocs/history/people/makana.html|titlu=SECHABA - Makana|data=2008-06-02|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-02-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080602210240/http://www.anc.org.za/ancdocs/history/people/makana.html|arkivju-data=2008-06-02|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>Newman, George (1895). ''Prize essays on leprosy''. Londra: The Society. p. 194.</ref> Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]] l-gżira ġiet iffortifikata. Bħala parti mid-difiżi għal Cape Town tpoġġew kanuni BL ta' 9.2 pulzieri u kanuni ta' 6 pulzieri.<ref>[[Winston Churchill]] (1900). ''London to Ladysmith via Pretoria''. Londra: Longmans, Green, and Co.</ref> Mill-1961, il-Gżira ta' Robben intużat mill-gvern tal-Afrika t'Isfel bħala ħabs għall-priġunieri politiċi u għall-kriminili li nstabu ħatja. Fl-1969, ''Moturu Kramat,'' li issa huwa sit sagru għall-pellegrinaġġi [[Iżlam|Musulmani]] lejn il-Gżira ta' Robben, inbena biex jitfakkar [[Sayed Abdurahman Moturu]], il-Prinċep ta' Madura. Moturu, wieħed mill-ewwel imams ta' Cape Town, kien ġie eżiljat fil-gżira f'nofs is-snin 40 tas-seklu 18. Huwa miet hemmhekk fl-1754. Il-priġunieri politiċi Musulmani kienu jagħtuh ġieħ fis-santwarju qabel ma jitilqu mill-gżira. Fl-1982, il-ktieb tal-eks priġunier [[Indres Naidoo]] "Island in Chains" (Gżira fil-Ktajjen) sar l-ewwel rakkont ippubblikat tal-ħajja tal-priġunieri fil-gżira.<ref>{{Ċita aħbar|data=1982-03-22|titlu=Black's book about South Africa's political prison published (1982)|url=https://www.newspapers.com/article/times-advocate-blacks-book-about-south/50560707/|post=Escondido, California|paġni=3|data-aċċess=2024-02-01}}</ref> Il-ħabs ta' sigurtà massima għall-priġunieri politiċi għalaq fl-1991. Il-ħabs ta' sigurtà medja għall-priġunieri kriminali ngħalaq ħames snin wara.<ref>{{Ċita web|url=http://www.robben-island.org.za/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=62|titlu=Chronology|data=2010-02-15|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-02-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100215011620/http://www.robben-island.org.za/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=62|arkivju-data=2010-02-15|url-status=bot: unknown}}</ref> Bit-tmiem tal-apartheid, il-gżira saret destinazzjoni turistika popolari. Tiġi ġestita mill-[[Mużew]] tal-Gżira ta' Robben Museum li jopera s-sit bħala mużew ħaj. Fl-1999 il-gżira tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO għall-importanza tagħha fl-[[Storja|istorja]] politika tal-Afrika t'Isfel u fl-iżvilupp ta' soċjetà demokratika fil-pajjiż. Kull sena, eluf ta' viżitaturi jżuru l-gżira bil-lanċa mix-Xatt ta' Vitorja u Alfred f'Cape Town permezz ta' mawriet iggwridati tal-gżira u tal-eks ħabs tagħha. Bosta mill-gwidi huma eks priġunieri. L-art kollha tal-gżira hija ta' sjieda tan-nazzjon tal-Afrika t'Isfel, bl-eċċezzjoni tal-knisja tal-gżira. Amministrattivament, il-Gżira ta' Robben hija subborg tal-Belt ta' Cape Town. Il-gżira hija miftuħa s-sena kollha, jekk it-temp jippermetti.<ref>{{Ċita web|url=https://www.capetown.gov.za/City-Connect/All-City-online-services/open-data-portal/DatasetDetail|titlu=City of Cape Town Link|sit=City of Cape Town|lingwa=en|data-aċċess=2024-02-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240201072946/https://www.capetown.gov.za/City-Connect/All-City-online-services/open-data-portal/DatasetDetail|arkivju-data=2024-02-01|url-status=dead}}</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Il-Gżira ta' Robben ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1999.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni [[Kultura|kulturali]] jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-'''kriterju (vi)''' "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet [[Arti|artistiċi]] jew letterarji ta' valur universali straordinarju".<ref name=":0" /> == Aċċess għall-gżira == Il-Gżira ta' Robben hija aċċessibbli għall-viżitaturi permezz ta' mawriet turistiċi li jitilqu mix-xatt ta' Cape Town. Il-mawriet iggwidati jitilqu tliet darbiet kuljum u jdumu madwar 3.5 sigħat, u jikkonsistu fi vjaġġ b'lanċa lejn il-gżira u lura, u jżuru d-diversi siti storiċi tal-gżira li jiffurmaw parti mill-Mużew tal-Gżira ta' Robben. Dawn jinkludu ċ-ċimiterju tal-gżira, il-barriera abbandunata tal-[[ġebla tal-ġir]], id-dar ta' Robert Sobukwe, il-barriera ta' Bluestone, il-bunkers tal-armata u tal-flotta navali, u l-ħabs ta' sigurtà massima, fejn wieħed ikun jista' jara ċ-ċella ta' Nelson Mandela.<ref>{{Ċita web|url=https://robbenislandtours.com/|titlu=Robben Island Tours|data=2023-12-14|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-02-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240201072945/https://robbenislandtours.com/|arkivju-data=2024-02-01|url-status=dead}}</ref> == Periklu marittimu == [[File:AMH-2554-NA_Map_of_Robben_Island.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:AMH-2554-NA_Map_of_Robben_Island.jpg|daqsminuri|Mappa Olandiża tal-gżira mill-1731.]] Il-bastimenti li jbaħħru qrib il-gżira jridu joqogħdu b'seba' għajnejn meta jwettqu navigazzjoni qrib il-Gżira ta' Robben u l-Blata tal-Baliena fil-qrib (taħt wiċċ l-ilma) peress li dawn huma periklu għat-trasport marittimu tal-merkanzija.<ref>James Horsburgh (1852). ''The India Directory, Or Directions for Sailing to and from the East Indies, China, Australia and the Interjacent Ports''. W. H. Allen & Co. p. 71.</ref> L-imbatt prevalenti qawwi tal-[[Oċean Atlantiku]] jaħkem madwar is-sikek lil hinn mill-kosta u l-kosta mħarbta tal-blat tal-gżira. Il-bastimenti li jinħakmu u jmissu mal-blat malajr jitkissru mill-qilla tal-mewġ tal-baħar. Total ta' 31 bastiment tkissru madwar il-gżira.<ref>Smith, Charlene (1997). ''Robben Island''. Struik. pp. 30-32. ISBN <bdi>9781868720620</bdi>.</ref> Fl-1990, tim tal-[[arkeoloġija]] marittima mill-Università ta' Cape Town bdiet l-Operazzjoni "Sea Eagle" (Ajkla tal-Baħar). Din kienet stħarriġ ta' taħt il-baħar li stħarreġ 31 kilometru kwadru (9 mili nawtiċi kwadri) tal-qiegħ tal-baħar madwar il-Gżira ta' Robben. Dan il-kompitu kien partikolarment diffiċli minħabba l-kurrenti qawwijin u l-mewġ għoli ta' dawn l-ilmijiet. Il-grupp sab 24 bastiment taħt il-baħar madwar il-Gżira ta' Robben. Il-biċċa l-kbira tar-relitti nstabu f'ilmijiet fondi inqas minn għaxar metri (33 pied). It-tim ikkonkluda li l-maltemp, id-dlam u ċ-ċpar x'aktarx li kkawżaw l-għarqa ta' dawn il-bastimenti. Ir-relitti marittimi madwar il-Gżira ta' Robben u l-ilmijiet ta' madwarha jinkludu l-vapuri tal-Indji tal-Lvant Olandiżi tas-seklu 17, ''Yeanger van Horne'' (1611), ''Shaapejacht'' (1660) u ''Dageraad'' (1694). Fost ir-relitti tal-aħħar tas-seklu 19 hemm diversi bastimenti Brittaniċi, inkluż il-''Gondolier'' (1836), u l-bastiment tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] ''A.H. Stevens'' (1866). Fl-1901, il-bastiment tat-trasport tal-posta li kien jaħdem bl-istim, SS ''Tantallon Castle'', laqat il-blat lil hinn mill-Gżira ta' Robben fiċ-ċpar kbir ftit wara li telaq minn Cape Town. Wara li l-kanuni tal-ajjut ġew sparati mill-gżira, il-bastimenti fil-qrib marru jgħinu minnufih fis-salvataġġ. Il-120 passiġġier u l-ekwipaġġ ta' fuq il-bastiment ġew salvati qabel ma l-bastiment tkisser mill-qilla tal-imbatt. 17-il bastiment oħra għerqu fis-seklu 20, inkluż bastimenti Brittaniċi, [[Spanja|Spanjoli]], [[Norveġja|Norveġiżi]] u tat-[[Tajwan]]. === Fanal tal-Gżira ta' Robben === [[File:Robben_Island-003.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Robben_Island-003.jpg|xellug|daqsminuri|Il-Fanal tal-Gżira ta' Robben.]] Minħabba l-periklu marittimu tal-Gżira ta' Robben u l-ilmijiet ta' madwarha, [[Jan van Riebeeck]], l-ewwel amministratur kolonjali Olandiż f'Cape Town fis-snin 50 tas-seklu 17, ordna li kellhom jitqabbdu ħuġġiġiet enormi billejl fil-quċċata tal-Għolja tan-Nar (bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]: Fire Hill), l-ogħla punt fil-gżira (issa magħrufa bħala l-Għolja ta' Minto). Dawn kienu jsiru biex iwissu lill-bastimenti VOC li kienu qed joqorbu lejn il-gżira. Fl-1865, il-fanal tal-Gżira ta' Robben tlesta fil-quċċata tal-Għolja ta' Minto.<ref>William Henry Rosser, James Frederick Imray (1867). The Seaman's Guide to the Navigation of the Indian Ocean and China Sea. J. Imray & Son. p. 280.</ref> It-torri ċilindriku tal-ġebel, li mal-bażi tiegħu għandu d-dar tal-persuna li tieħu ħsieb il-fanal, huwa għoli 18-il metru (59 pied) u għandu gallerija b'lanterna fil-quċċata tiegħu. Fl-1938, il-lampa tal-fanal ġiet ikkonvertita għall-elettriku. Il-fanal juża lanterna li tteptep minflok lampa li ddur; din tiddi għal ħames sekondi kull seba' sekondi. Il-qawwa ta' 46,000 ''candela'' tal-fanal, viżibbli sa bogħod ta' 44 kilometru (24 mil nawtiku), titfa' dawl [[abjad]] lil hinn minn Table Bay. Dawl [[aħmar]] sekondarju jaġixxi bħala għajnuna għan-navigazzjoni għall-bastimenti li jkunu qed ibaħħru lejn Nofsinhar ix-Xlokk. == Organiżmi selvaġġi u konservazzjoni == [[File:Table_Bay_from_Robben_Island_(01).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Table_Bay_from_Robben_Island_(01).jpg|daqsminuri|Veduta ta' Table Bay mill-kosta tal-Gżira ta' Robben.]] [[File:Blick_auf_Kapstadt.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Blick_auf_Kapstadt.jpg|daqsminuri|Il-kosta tal-Gżira ta' Robben b'veduta ta' Table Mountain.]] Meta l-Olandiżi waslu fl-inħawi fl-1652, l-uniċi [[Annimal|annimali]] kbar fil-gżira kienu l-foki u l-[[Għasfur|għasafar]], l-iktar pingwini. Fl-1654, l-insedjaturi ħelsu xi [[Fenek|fniek]] fil-gżira biex il-bastimenti li jieqfu fil-gżira jkollhom sors disponibbli ta' laħam.<ref>George McCall Theal (1897). ''History of South Africa Under the Administration of the Dutch East India Company (1652 to 1795)''. Swan Sonnenschein. p. 442.</ref> Il-kolonja oriġinali ta' pingwini Afrikani fil-gżira ġiet sterminata għalkollox sal-1800. Iżda mill-1983 ġiet stabbilita kolonja ġdida fil-gżira, u l-gżira moderna mill-ġdid hija żona importanti tat-tnissil ta' din l-[[Speċi|ispeċi]].<ref>{{Ċita web|url=http://web.uct.ac.za/depts/stats/adu/robben.htm|titlu=Avian Demography Unit: Robben Island|data=2012-03-05|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-02-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120305061211/http://web.uct.ac.za/depts/stats/adu/robben.htm|arkivju-data=2012-03-05|url-status=bot: unknown}}</ref> Il-kolonja kibret sa ~16,000 individwu fl-2004, qabel ma reġgħet bdiet tonqos. Sal-2015 dan id-deklin kien kontinwu (saħansitra sa ~3,000 individwu). Dan id-deklin instab f'kważi kull kolonja oħra ta' pingwini Afrikani. Il-kawżi tiegħu għadhom mhux ċari għalkollox u x'aktarx li jvarjaw minn kolonja għall-oħra, iżda fil-Gżira ta' Robben x'aktarx li dan id-deklin huwa marbut mat-tnaqqis tal-provvista tal-ikel (sardini u inċova) tagħhom minħabba l-kompetizzjoni mis-[[Sajjied|sajjieda]]. Il-pingwini saru attrazzjoni turistika popolari peress li wieħed jarahom faċilment fil-gżira.<ref>Weller, F.; Cecchini, L.A.; Shannon, L.; Sherley, R.B.; Crawford, R.J.; Altwegg, R.; Scott, L.; Stewart, T.; Jarre, A. (2014). "A system dynamics approach to modelling multiple drivers of the African penguin population on Robben Island, South Africa". ''Ecological Modelling''. '''277''': 38–56.</ref> Għall-ħabta tal-1958, il-Logutenent [[Peter Klerck]], uffiċjal tal-Flotta Navali tal-Afrika t'Isfel stazzjonat fil-gżira, introduċa diversi annimali. Is-silta li ġejja minn artiklu miktub minn ibnu [[Michael Klerck]], li għex fil-gżira minn età żgħira, tiddeskrivi l-fawna lokali:<ref>{{Ċita web|url=http://www.robbenisland.org/|titlu=Robben Island - Childhood memories of growing up there.|sit=www.robbenisland.org|data-aċċess=2024-02-01}}</ref> Fil-bidu tas-seklu 21, huwa stmat li l-popolazzjoni tal-fniek kienet laħqet 25,000 individwu, u b'hekk sar speċi invażiva li kienet qed tpoġġi lil speċijiet oħra fil-periklu. Il-[[Bniedem|bnedmin]] qed jikkaċċjaw u jħanxru l-fniek sabiex inaqqsu l-popolazzjoni tagħhom.<ref>{{Ċita aħbar|data=2009-10-31|titlu=Robben Island is 'under threat'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8335618.stm|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-02-01}}</ref> == Tibdil fil-klima == Fl-2022, is-Sitt Rapport ta' Valutazzjoni tal-IPCC inkluda l-Gżira ta' Robben fil-lista tas-siti kulturali Afrikani li jaf ikunu mhedda mill-għargħar u mill-erożjoni kostali sa tmiem is-seklu, iżda dan biss jekk it-[[tibdil fil-klima]] jsegwi RCP 8.5, li huwa x-xenarju ta' emissjonijiet tal-gassijiet b'effett ta' serra għoljin u li jibqgħu jiżdiedu b'tisħin globali ta' 4 °C., li ma għadux jitqies bħala xenarju probabbli ħafna.<ref>Trisos, C.H., I.O. Adelekan, E. Totin, A. Ayanlade, J. Efitre, A. Gemeda, K. Kalaba, C. Lennard, C. Masao, Y. Mgaya, G. Ngaruiya, D. Olago, N.P. Simpson, and S. Zakieldeen 2022: Chapter 9: Africa. In Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem, B. Rama (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, US, pp. 2043–2121</ref><ref>Hausfather, Zeke; Peters, Glen (29 January 2020). "Emissions – the 'business as usual' story is misleading". ''Nature''. '''577''' (7792): 618–20.</ref><ref>Hausfather, Zeke; Peters, Glen (2020). "RCP8.5 is a problematic scenario for near-term emissions". ''PNAS''. '''117''' (45): 27791–27792.</ref> Ix-xenarji l-oħra, iktar plawżibbli, jirriżultaw f'livelli iktar baxxi ta' tisħin globali u b'hekk żieda iktar baxxa fil-livell tal-baħar: minkejja dan, il-livelli tal-baħar b'hekk jibqgħu jiżdiedu għal madwar 10,000 sena skont ix-xenarji kollha.<ref>''Technical Summary. In: Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change'' (PDF). IPCC. Awwissu 2021. p. TS14.</ref> Anke jekk it-tisħin globali jiġi limitat għal 1.5 °C, iż-żieda globali fil-livell tal-baħar xorta mistennija li taqbeż 2-3 [[Metru|metri]] (7-10 piedi) wara 2,000 sena (u livelli ogħla ta' tisħin globali jwasslu għal żidiet ferm ikbar), b'RCP 8.5 (~0.75 metru (2 piedi) b'medda ta' 0.5-1 metru (2-3 piedi)) ferm qabel is-sena 4000.<ref>IPCC, 2021: Summary for Policymakers. In: Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, US, pp. 3−32.</ref> == Gallerija == <gallery widths="133px" heights="130px"> File:Maximum_Security_Prison,_Robben_Island_(01).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Maximum_Security_Prison,_Robben_Island_(01).jpg|Maximum Security Prison, Gżira ta' Robben File:Kathrada_Obama_Robben_island.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kathrada_Obama_Robben_island.jpg|Ahmed Kathrada, who was imprisoned in Gżira ta' Robben between 1964 and 1982, is pictured giving a tour of the prison to the then US President Barack Obama and his family in 2013. File:Rock_pile,_Robben_Island_Prison.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rock_pile,_Robben_Island_Prison.jpg|Rock pile started by Nelson Mandela and added to—one rock at a time—by former prisoners returning to the island. File:Moturu_Kramat.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Moturu_Kramat.jpg|Muslim Moturu Kramat shrine on Gżira ta' Robben. File:World_War_II_Guard_Pillbox,_Robben_Island_(01).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:World_War_II_Guard_Pillbox,_Robben_Island_(01).jpg|World War II guard pillbox. File:ASC_Leiden_-_Rietveld_Collection_-_41_-_African_sacred_ibis_(Threskiornis_aethiopicus)_on_grassland_-_2015_(cropped).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:ASC_Leiden_-_Rietveld_Collection_-_41_-_African_sacred_ibis_(Threskiornis_aethiopicus)_on_grassland_-_2015_(cropped).jpg|African sacred ibis on Gżira ta' Robben, 2015. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Gżejjer]] [[Kategorija:Afrika t'Isfel]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] izc3o52o79ji9o15twagtazsqo703k0 0 32667 331800 330652 2026-08-27T00:57:35Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331800 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Bello}} '''Bello''' hija muniċipalità fid- Dipartiment ta' Antioquia tal [[Kolombja|-Kolombja]] . Hija tinsab fit-tramuntana tal- wied Aburrá u limitata għan-nofsinhar mill-belt ta ' [[Medellín]] . Fost l-ibliet Kolombjani minbarra l-kapitali dipartimentali, Bello hija waħda mill-aktar popolati : madwar {{formatnum:500000}} abitant fl-2016 <ref name="Alcaldía">{{Ċita web|url=http://www.bello.gov.co/index.php/institucionales/presentacion-del-municipio|titlu=Presentación del Municipio|sena=2016|sit=bello.gov.co|pubblikatur=Alcaldía de Bello|lingwa=es|data-aċċess=13 février 2016|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160220195950/http://www.bello.gov.co/index.php/institucionales/presentacion-del-municipio|arkivju-data=2016-02-20|url-status=dead}}.</ref> ( {{formatnum:373013}} abitant matul iċ-ċensiment DANE tal-2005). Il-klima hija sħuna u mkessħa mill-irjieħ li jmexxu tul il-widien u jonfħu s-sena kollha. Bello huwa ddominat minn, wieħed mill-akbar ''cerros'' fil-wied Aburrá. Fl-1574, Gaspar de Rodas għeleb lill-indiġeni li kienu jgħixu fl-artijiet fertili tal-post ta' Bello. Huwa waqqaf il-belt ta’ [[Hatoviejo]] fl-1576. Żewġ sekli wara, inħatar sindku mill-kunsill tal-belt ta’ [[Medellín]] f’[[Hatoviejo]]. Fl-1883, il-belt bidlet it-toponimu tagħha u saret Bello. == Ġeografija == Bello jinsab 10 km minn Medellín u 542 km minn [[Bogotá|Bogota]]. Il-belt tmiss mit-tramuntana ma’ San Pedro de los Milagros, lejn il-lvant ma’ [[Copacabana]] u [[Guarne]], fin-nofsinhar ma’ [[Medellín]] u lejn il-punent ma’ [[San Jerónimo]]. '''<big>Klima</big>''' Minħabba l-post u l-altitudni tiegħu, Bello jesperjenza ftit tibdil fil-klima. Ir-rata medja ta' preċipitazzjoni hija ta' 1,347 mm. Il-klima hija moderata u t-temperatura medja hija 23°C. == Storja == [[Stampa:Capilla de Hatoviejo-Bello.JPG|nofs|daqsminuri|Kappella ta’ Nuestra Señora del Rosario f’Hatoviejo, magħrufa aħjar bħala Hatoviejo Chapel.]] Fuq l-artijiet fertili fejn jinsab Bello, popolazzjonijiet Amerindjani għexu għal diversi sekli, l-aħħar minnhom kienet il-komunità Niquía, tal-grupp etniku Aburráes, li jappartjenu għall-familja Nutabes, flimkien jitkellmu lingwa Chibcha. Dan kien magħmul minn popli li jgħixu fil-wied Aburráes u ġeneralment stabbilit bejn ix-xmajjar Cauca u Porce<ref>{{Ċita web|url=https://issuu.com/liumara/docs/aburraes|titlu=Los Aburráes: Tras los rastros de nuestros ancestros by liumara marquez - Issuu|data=2015-05-16|sit=issuu.com|lingwa=en|data-aċċess=2024-09-15|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240606180341/https://issuu.com/liumara/docs/aburraes|arkivju-data=2024-06-06|url-status=dead}}</ref>. '''<big>Invażjoni Spanjola</big>''' F'Lulju 1541, Logutenent tal-Marixxall Jorge Robledo (1500-1546), Jerónimo Luis Tejelo, li kien ikkmanda kariga Spanjola, ra, għall-ewwel darba, l-immens Valle de los Aburraés. Wara li rċieva r-rapport mingħand il-Logotenent tiegħu, Jorge Robledo ordna l-esplorazzjoni tat-territorju li saret effettiva fl-24 ta’ Awwissu 1541 meta twaqqaf il-kamp fuq l-artijiet tal-kaċik Niquía bil-għan li jispezzjona l-Valle de los Aburráes u jiddikjarah. pussess tal-[[Imperu Spanjol]]. Fl-1574, Gaspar de Rodas (es) (1518-1607) għeleb lill-indiġeni tal-cacique Niquía li kienu jgħixu fit-territorju u talab, mill-[[Imperu Spanjol]], l-artijiet biex irabbu l-baqar. It-talba tiegħu ġiet milqugħa u hekk it-territorju ħa l-isem ta’ Hato de Rodas (“Rodas ranches”, jew “Rodas farms”) jew Hato de Aburrá, imbagħad dak ta’ Hatoviejo (“merħla qadima”, jew aħjar hawn: “qadima razzett”). '''<big>Kolonizzazzjoni Spanjola</big>''' Gaspar de Rodas waqqaf il-belt fl-1576. Wara Hatoviejo twaqqfu San Juan de Tasajera (illum Copacabana), Hatogrande (Girardota) u El Hatillo li żżomm isimha fil-ġurisdizzjoni ta’ [[Barbosa]]. Din il-kolonizzazzjoni ffaċilitat it-twaqqif ta’ [[Medellín]], madwar seklu wara. Matul is-seklu 17, taħt ir-renju tas-sovrani Kattoliċi ta’ Spanja, baqgħu ftit barrakki li jappartjenu lill-indiġeni rregolati mil-liġijiet tagħhom stess fit-territorju ta’ Hatoviejo, ħdejn irħula Ispaniċi fejn inbnew kappelli. Fl-1746, il-komunità tal-Madonna tar-Rużarju ġiet imsemmija viċi-parroċċa u dipendenti fuq il-Madonna tal-Kandelarja ta’ [[Medellín]]. Fl-1773, il-viċi-parroċċa ġiet elevata għad-dinjità ta’ parroċċa u kienet tinkludi bejn tmien mija u elf ruħ. Mit-2 ta’ Diċembru, 1788, Hatoviejo kellu sindku li kien parti mill-kunsill tal-belt ta’ [[Medellín]]. Fl-1808, Hatoviejo inkluda sbatax-il dar bis-soqfa tal-madum u tnejn u tletin dar bis-soqfa tal-pajla. F'Hatoviejo jgħixu madwar 1,476 ruħ, inklużi 247 familja u 313-il skjav ta' oriġini Afrikana. '''<big>Perjodu Repubblikan</big>''' Fl-1836, f’dan ir-raħal fqir immens li l-abitanti tiegħu kienu joqogħdu mferrxa fil-muntanji, kif deskritt mis-sindku tad-distrett ta’ dak iż-żmien, infetħet l-ewwel skola fejn ġew irreġistrati tlieta u tletin tifel u tifla. Marco Fidel Suárez studja f’din l-iskola sebgħa u għoxrin sena wara u mbagħad sar id-direttur tagħha fl-18774. '''Bidla fit-toponimu''' Fit-28 ta’ Diċembru 1883, ir-residenti ta’ Hatoviejo talbu lill-president tal-istat sovran ta’ Antioquia li l-isem tar-raħal tagħhom bil-Franċiż: “Merħla l-Qadima”, isem li sabu jinsulenta, jiġi sostitwit minn Bello, bħala ġieħ lil Andrés Bello (1781). -1865), fl-okkażjoni tal-mitt sena mit-twelid ta’ dan l-akkademiku, kittieb, poeta, filologu u ġurist Venezwelan, ċilen nazzjonalizzat. Il-belt hija mlaqqma “Cuna de Marco Fidel Suárez” (Post ta’ twelid ta’ Marco Fidel Suárez) u “Cuna de Artistas” (Post ta’ twelid tal-Artisti). '''<big>seklu 20</big>''' Bello saret muniċipalità fl-1913. Fil-bidu tas-seklu 20, Bello għadu meqjus, fix-xogħlijiet letterarji, bħala raħal rurali fqir, bi tkabbir bil-mod, li żamm id-drawwiet Hispaniċi u jinkludi biss ħames toroq u pjazza. Il-wied fejn jinsab Bello huwa deskritt bħala post idilliku, għani fl-ilma u l-veġetazzjoni, fejn l-atmosfera hija b’saħħitha taħt sema pur. Il-Bellanitas imbagħad jaqilbu radikalment minn ekonomija agrikola li tiżgura s-sussistenza tagħhom għal ekonomija industrijali li tiġġenera popolazzjoni ġdida ta 'sidien u negozjanti u twassal għall-urbanizzazzjoni ta' Bello. == Industrija u tkabbir urban == Il-post ta 'Bello huwa favorevoli kemm għall-agrikoltura, il-bhejjem u l-ħolqien ta' siti ta 'divertiment kif ukoll għat-twaqqif ta' negozji mill-Medellinense. Il-klima pjaċevoli ta 'Bello, il-prossimità tal-belt ta' Medellín, il-post strateġiku tagħha grazzi għall-istazzjon tal-metro tagħha u t-toroq ewlenin tad-dipartiment ta 'Antioquia, is-sorsi abbundanti ta' ilma adattati għall-konsum u l-produzzjoni tal-enerġija huma kollha ambjentali, politiċi u soċjo. -fatturi ekonomiċi li jippermettu t-tkabbir rapidu tal-industriji fit-territorju Bello. == Trasport == Programm appoġġat mill-Bank Dinji jinkludi pjan ta’ żvilupp BRT (“Bus Rapid Transit”), netwerk ta’ karozzi tal-linja express jew karozzi tal-linja ta’ servizz ta’ livell għoli, fi Bello, Barranquilla, Cartagena de Indias, Cúcuta, Medellín-Valle de Aburrá u Soacha. Bello għandu stazzjon tal-metro fuq il-Linja A tal-[[Medellín Metro]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.banquemondiale.org/fr/news/feature/2010/03/31/colombia-transforms-urban-transport|titlu=La Colombie transforme ses transports urbains|sit=World Bank|lingwa=fr|data-aċċess=2024-09-15|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240915180111/https://www.banquemondiale.org/fr/news/feature/2010/03/31/colombia-transforms-urban-transport|arkivju-data=2024-09-15|url-status=dead}}</ref>. L-inawgurazzjoni tal-linja tal-metro li tgħaqqad direttament it-territorju lejn it-tramuntana, iċ-ċentru u n-nofsinhar tal-Wied Aburrá saret fit-30 ta’ Novembru 1995. Dakinhar, l-operat kummerċjali tal-[[Medellín Metro]] beda bil-mogħdija ta’ ferrovija bejn Niquía u Stazzjonijiet tal-Poblado. L-isem tal-ewwel minn dawn l-istazzjonijiet huwa ġieħ lill-kaċik Niquía li minnu ttieħdu l-artijiet erba’ sekli qabel. == Kultura == Bello żviluppa, matul is-snin, tradizzjoni kulturali twila u gradwalment ikkonsolida vokazzjoni ta’ kultura komunitarja. Fl-1949, gradwati żgħażagħ tal-Istitut Manuel J. Caycedo (illum “Colegio La Salle Bello”) implimentaw il-ħolqien taċ-Ċentru Kulturali Marco Fidel Suárez u ħadu l-kompitu li jippromwovu t-twaqqif tal-librerija pubblika. Fl-1954, il-Bank tar-Repubblika tal-Kolombja pparteċipa fil-progress tal-kostruzzjoni tal-Librerija Marco Fidel Suárez kif ukoll tat-tagħmir tagħha. Matul is-snin 70, il-momentum iġġenerat mill-ħolqien tal-Librerija Marco Fidel Suárez wassal għall-ftuħ ta’ Dar tal-Kultura f’Bello. Il-preżenza ta’ attivitajiet artistiċi f’dawn il-movimenti orjentati lejn l-iżvilupp kulturali tarrikkixxi l-kontenut politiku tagħhom, bil-mod il-mod jittrasformawhom f’espressjonijiet komunitarji alternattivi, immexxija minnhom infushom u motivanti, mingħajr ma jabbandunaw l-ispirtu tagħhom u t-tfittxija tagħhom għat-trasformazzjoni soċjali. Matul is-snin 70 u 80, il-Knisja Kattolika, grazzi għall-organizzazzjoni ta’ gruppi ta’ żgħażagħ u katekisti mmexxija mill-“Pastoral Juvenil Arquidiocesana”, is-servizz taż-żgħażagħ tal-arċidjoċesi, ipparteċipat fit-twaqqif ta’ attivitajiet kulturali fid-distretti ta’ Bello. Dawn il-gruppi jaħdmu biex jiżviluppaw rikreazzjoni fil-komunità li, mill-1987, saret waħda mill-fenomeni kulturali l-aktar importanti ta’ Bello kif ukoll mudell nazzjonali ta’ xogħol fil-komunità. Dawn l-azzjonijiet huma kkoordinati mid-dipartiment tad-divertiment u l-isport tal-muniċipalità, li bħalissa jiddependi fuq "Deporbello", li mmobilizza u ħarreġ, f'għaxar snin, aktar minn 28,000 mexxej tal-komunità mqassma fost aktar minn 280,000 tifel u tifla li jgħixu fil-distretti ta' Bello<ref>{{Ċita web|url=http://www.semiosfera.org.co/bello.htm|titlu=|data-aċċess=2024-09-15|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160331201152/http://www.semiosfera.org.co/bello.htm|arkivju-data=2016-03-31|url-status=dead}}</ref>. '''<big>Ħolqien tad-Dar tal-Kultura Cerro del Ángel</big>''' [[Stampa:Casa de la Cultura de Bello-Antioquia.JPG|nofs|daqsminuri|Dar tal-kultura f'Bello.]] Fl-1989, it-teatru Bello, li jinsab f'Carreras 50, 52-63, iddikjarat wirt arkitettoniku mill-ex kunsill muniċipali, twaqqa'. Sena wara, diversi gruppi komunitarji ffurmaw ir-“Reunión de Artistas y Trabajadores de la Culture de Bello” (Laqgħa ta’ Artisti u Ħaddiema Kulturali ta’ Bello), li saret il-“Corporación Cultural Rearte” (Korporazzjoni Kulturali Rearte), u l-Kostruzzjoni ta’ id-Dar tal-Kultura Cerro del Ángel ġiet implimentata fl-1992. Malajr, id-Dar tal-Kultura, appoġġata mill-moviment komunitarju, tat bidu għal dinamika soċjokulturali intensa li, fl-1995, laħqet aktar minn 230,000 ruħ u tgawdi rikonoxximent nazzjonali. == Ekonomija == [[Stampa:Camara de Comercio de Medellin-Sede Bello.JPG|nofs|daqsminuri|Kamra tal-Kummerċ ta 'Medellín, kwartieri ġenerali ta' Bello.]] Fiż-żona urbana, l-attivitajiet ekonomiċi ewlenin huma marbuta mat-tessuti, il-konċentrati, il-kummerċ organizzat, il-kummerċ informali u l-isfruttament tal-ħofor tar-ramel u l-barrieri. Iż-żoni rurali huma ddedikati għall-agrikoltura fuq skala żgħira u t-trobbija tal-bhejjem. Kemm l-industrija kif ukoll il-kummerċ jikkontribwixxu għall-attivitajiet ekonomiċi tal-belt minħabba l-kontribut u l-parteċipazzjoni tagħhom fit-tkabbir ekonomiku<ref>{{Ċita web|url=http://www.semiosfera.org.co/bello/economia.htm|titlu=P�gina nueva 0|data=2014-03-14|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-09-15|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140314013603/http://www.semiosfera.org.co/bello/economia.htm|arkivju-data=2014-03-14|url-status=dead}}</ref>. == Referenzi == rdhd17itaqhepw2gcgrbmnvc4uf0i8m 0 34526 331808 331329 2026-08-27T08:38:03Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331808 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Siem Reap''' (bil- khmer : '''សៀមរាប''', ''{{Lang|km-Latn|Siĕm Réab}}'', ppronunzjata : /s i ə m r i ə p /, litt. “ Sijamiżi Mgħaffġa hija l-belt kapitali tal- provinċja bl-istess isem, fil-majjistral [[Kambodja|tal-Kambodja]] . Belt ta' daqs medju, tinsab fil-viċinanza immedjata tal- kumpless arkeoloġiku ta' Angkor, madwar 314  fit-tramuntana-majjistral tal-kapitali [[Phnom Penh]] . == Deskrizzjoni == Siem Reap hija kkaratterizzata minn tessut urban li jħallat l-arkitettura kolonjali u Sino-Khmer, partikolarment viżibbli fil-"Kwartier Franċiż" u madwar is-Suq il-Qadim, fejn għadhom jeżistu bini tat-tip ''shophouse'' b'żewġ jew tliet livelli (kompartimenti Ċiniżi), li jikkombinaw ħanut fuq quddiem, spazji għall-ħażna jew għall-għajxien fuq wara u akkomodazzjoni fis-sulari ta' fuq.<ref>{{Ċita ktieb|data=2012|titlu=Dictionnaire insolite de la Thaïlande, Cosmopole éditions, 2012, 160 p.|edizzjoni=Cosmopole éditions|paġna=COMPARTIMENTS CHINOIS pages 40 et 41|paġni=160|isbn=978-2-84630-084-1}}</ref> Il-belt hija wkoll parti minn ambjent kulturali u pajsaġġstiku strutturat minn festivals taż-żfin apsara, workshops tas-snajja', irziezet tad-dud tal-ħarir, ross, irħula tas-sajd u santwarji tal-għasafar qrib ix- Tonlé Sap. Minn tmiem il-kunflitt armat u l-iżgurar tar-reġjun ta' Angkor f'nofs is-snin disgħin, Siem Reap esperjenzat tkabbir mgħaġġel marbut mill-qrib mal-isplużjoni tat-turiżmu. Mis-snin 2000 'il quddiem, l-influss ta' kapital barrani rriżulta f'żieda sinifikanti fin-numru ta' lukandi: stabbilimenti żgħar madwar is-Suq il-Qadim, lukandi lussużi tul ir-Rotta Nazzjonali 6 bejn l-ajruport internazzjonali u ċ-ċentru tal-belt, u lukandi ta' livell medju kkonċentrati fi Triq Sivatha u fiż-żona ta' Phsar Leu. == Etimoloġija == Siem Reap litteralment tfisser " Sijamiżi Mgħaffġa "U, skont it-tradizzjoni Kambodjana, dan l-isem jirreferi għal rebħa tat-truppi Khmer fuq armata Siamese fl-1549,<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Schliesinger|isem=Joachim|data=2015-01-11|titlu=Elephants in Thailand Vol 3: White Elephants in Thailand and Neighboring Countries|url=https://books.google.co.id/books?id=_CQjBgAAQBAJ&pg=PA34&redir_esc=y|lingwa=en|edizzjoni=BooksMango|isbn=978-1-63323-242-6|data-aċċess=2025-11-15}}.</ref> ħafna drabi attribwita għar-renju ta' Ang Chan fis- XVI16 " seklu.<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/place/Siem-Reap|titlu=Siem Reap {{!}} Cambodia, Angkor, History, Map, & Facts {{!}} Britannica|sit=britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-15}}.</ref> Din l-interpretazzjoni hija bbażata fuq l-analiżi popolari tat-termini ''siĕm'' (“ Siam, it-Tajlandiżi " u ''jaħsdu'' (" tgħaffiġ, telfa ") u trawwem narrattiva nazzjonali ċċentrata fuq ir-reżistenza Khmer kontra Ayutthaya . Madankollu, xi storjografija kontemporanja tikkunsidra din l-ispjegazzjoni bħala etimoloġija retrospettiva, aktar derivata mill-folklor u l-kostruzzjoni tal-memorja milli minn avveniment storiku attestat b'mod solidu, u għalhekk l-oriġini eżatta tat-toponimu tibqa' inċerta.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Daguan|isem=Zhou|data=2007-01-05|titlu=A Record of Cambodia: The Land and Its People|url=https://books.google.co.id/books?id=rs4IBAAAQBAJ&pg=PT53&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|lingwa=en|edizzjoni=Silkworm Books|isbn=978-1-62840-172-1|data-aċċess=2025-11-15}}.</ref> == Storja == === Insedjament antik === Strutturat mill-prossimità tat- Tonlé Sap u minn netwerk ta' ross, digi u kanali, ir-reġjun ilu okkupat sa minn perjodi ta' qabel l-Angkorjani minn komunitajiet rurali li l-arkeoloġija u l-istudju tal-pajsaġġ tagħhom juru kontinwità. Fid-dawrien tad IX 9 Fis-seklu 16, dan l-ispazju kien integrat fil-qalba politika tal- Imperu Khmer XIV14 . seklu.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://explore.psl.eu/fr/le-magazine/focus/archives-et-travaux-de-lefeo-au-cambodge|titlu=Archives et travaux de l’EFEO au Cambodge|kunjom=elisa.thomas|data=2022-02-09|sit=PSL Explore|data-aċċess=2025-11-15|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20251214195858/https://explore.psl.eu/fr/le-magazine/focus/archives-et-travaux-de-lefeo-au-cambodge|arkivju-data=2025-12-14|url-status=dead}}.</ref> Il-kapitali rjali huma mifruxa f'Angkor u l-marġini immedjati tagħha, u jiffurmaw agglomerazzjoni agro-urbana vasta fejn huma kkombinati infrastruttura idrawlika, akkomodazzjoni mxerrda, kumplessi monumentali u netwerks tat-toroq. Dak li llum jissejjaħ Siem Reap ma kienx belt separata dak iż-żmien, iżda komponent ta' din il-metropoli imperjali li s-santwarji kbar tagħha ( [[Angkor Wat]], Angkor Thom, Bayon, eċċ.) għadhom jistrutturaw bil-qawwa l-pajsaġġ. === It-tnaqqis ta' Angkor u l-iżvilupp ta' kampanja sagralizzata === It-tnaqqis ta' Angkor mis-seklu 15 'il quddiem u ċ-ċaqliq taċ-ċentru politiku tal-gravità lejn in-nofsinhar tal-Kambodja ma jfissrux l-abbandun tar-reġjun. It-tempji qed jiġu utilizzati mill-ġdid bħala santwarji Buddisti, l-interċizzjonijiet antiki fihom irħula u pagodi, u ekonomija rurali vibranti tkompli tutilizza s-sistemi idrawliċi wirt. Iż-żona li tikkorrispondi għal Siem Reap tal-lum għalhekk tidher bħala kampanja sagra, immarkata mill-persistenza ta' prattiki ritwali u netwerk ta' komunitajiet tal-villaġġ, aktar milli bħala entità urbana kostitwita bis-sħiħ. Madankollu, il-kontinwità tal-okkupazzjoni, l-interpretazzjoni mill-ġdid reliġjuża tal-fdalijiet, u ż-żamma ta' mudelli tat-traffiku lokali wittew it-triq għall-emerġenza ta' ċentru aktar strutturat fl-era moderna. === Espansjoni taħt l-influwenza kolonjali Franċiża === [[Stampa:SiemlReap_Residence.jpg|daqsminuri| Ex-residenza tal-gvernatur Franċiż f'Siem Reap, konvertita fil-lukanda FCC Angkor.]] L-iżvilupp ta' Siem Reap f'belt moderna huwa marbut b'mod inseparabbli mal-perjodu tal- protettorat Franċiż u t-twaqqif ta' apparat akkademiku responsabbli għall-istudju u l-preservazzjoni ta' Angkor. Għalkemm magħruf mill-popolazzjonijiet lokali u diġà msemmi minn vjaġġaturi Ewropej, is-sit ta’ Angkor ġie “skopert mill-ġdid” għall-pubbliku tal-Punent fis-seklu 19, notevolment grazzi għar-rakkonti u t-tpinġijiet tal-Franċiż Henri Mouhot.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://www.ina.fr/ina-eclaire-actu/clara-malraux-andre-malraux-pillage-temple-khmer-angkor-cambodge-statue|titlu=Clara et André Malraux, pilleurs d'un temple Khmer {{!}} INA|sit=ina.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2025-11-15}}</ref> Mill-aħħar tas-seklu 19, il-fdalijiet ġibdu vjaġġaturi u ħallieqa (notevolment Clara u André Malraux, futur Ministru tal-Kultura taħt [[Charles de Gaulle|il-Ġeneral de Gaulle]] ),<ref name=":1" /> amministraturi u studjużi, imbagħad il-ħolqien tal- Iskola Franċiża tal-Lvant Imbiegħed u, fl-1907, tal-Konservazzjoni tal-monumenti ta' Angkor, installata fil-viċinanza immedjata, taw lill-belt żgħira max-xatt tax-xmara rwol bħala bażi loġistika, amministrattiva u xjentifika. Madwar il-bini tal-Konservazzjoni, id-distrett amministrattiv, is-suq, u t-toroq li jgħaqqdu l-park monumentali ma' Tonlé Sap, ħareġ qalba urbana, li baqgħet limitata fid-daqs sa nofs is-seklu 20. L-indipendenza tal-Kambodja fl-1953 ma temmitx dan ir-rwol, iżda kunflitti suċċessivi, il-ħakma tal-[[Khmer Rouge]] fl-1975, u l-iżolament internazzjonali wasslu għall-interruzzjoni tal-proġetti ta' restawr, l-għeluq taċ-ċentru lokali tal-EFEO, u dgħufija dejjiema tal-istrutturi urbani u soċjali. === Belt ta' Wirt Dinji === L-aktar fażi reċenti bdiet bir-ritorn gradwali għall-paċi u l-iskrizzjoni ta' Angkor bħala [[Sit ta' Wirt Dinji|Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO]] fl-1992 wara ħamsa u għoxrin sena ta' dittatorjat u gwerra ċivili.<ref name=":0"/> It-twaqqif mill-ġdid tal-EFEO f'Siem Reap fl-istess sena, it-tkomplija tal-programmi ta' riċerka u taħriġ, kif ukoll l-istabbiliment ta' kooperazzjoni internazzjonali madwar l- Awtorità APSARA, jikkontribwixxu għar-ridefinizzjoni tal-belt bħala portal xjentifiku u patrimonjali għas-sit monumentali.<ref>{{Ċita web|url=https://www.efeo.fr/base.php?code=265|titlu=EFEO - Libraries - The Siem Reap Library|sit=www.efeo.fr|data-aċċess=2025-11-15}}</ref> Fl-istess ħin, iż-żieda fil-flussi turistiċi u l-kostruzzjoni ta' infrastruttura (ajruport internazzjonali, lukandi, distretti residenzjali u kummerċjali) qed jikkawżaw tkabbir mgħaġġel fil-konurbazzjoni, li issa hija d-destinazzjoni turistika ewlenija tal-pajjiż. Mill-ewwel sena wara l-ftuħ mill-ġdid, il-viżitaturi marru f'Angkor. Fi tliet xhur, il-belt irreġistrat 200 viżitatur, livell li qatt ma deher qabel. == Turiżmu == === Angkor === Is-sit ta' Angkor, Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, huwa l-kumpless monumentali li jagħmel lil Siem Reap famuża internazzjonalment. Fil-qalba tal-park arkeoloġiku tinsab [[Angkor Wat]], tempju-muntanja ddedikat oriġinarjament lil Vishnu, li s-sensiela axxendenti tiegħu ta' ħames torrijiet tilħaq il-quċċata tagħha f'torri ċentrali imponenti li jissimbolizza l-Muntanja Meru. Eluf ta' metri kwadri ta' ħitan huma miksija b'bassorilevji li juru l-istejjer kbar tal-mitoloġija Hindu, inkluża t-taqbida tal-allat u d-demonji biex jirkupraw l-eliżir tal-ħajja ( amrita ) fl-episodju tat- Tħawwid tal-Oċean tal-Ħalib . [[Stampa:Bayon,_Angkor_Thom,_Camboya,_2013-08-17,_DD_37.JPG|daqsminuri| Bayon, tempju Khmer mibni fl-aħħar tas-seklu 12 jew fil-bidu tas-seklu 13 u li jinsab fil-belt antika ta' Angkor, fil-Kambodja tal-lum.]] Lejn it-tramuntana, Angkor Thom, belt rjali vasta u fortifikata mibnija minn Jayavarman VII fl-aħħar tas-seklu 12, tippreserva l- Bayon u t-torrijiet famużi tagħha, kif ukoll diversi kumplessi ewlenin. Baphuon, Phimeanakas, it- Terrazzin tal-Iljunfanti u t- Terrazzin tar-Re Lebbruż, aċċessibbli permezz ta' sistema ta' ħames bibien monumentali miftuħa fl-erba' punti kardinali u permezz tal-Bieb tal-Vitorja lejn il-lvant. Madwar dawn iż-żewġ poli, kostellazzjoni ta' tempji u kumplessi ritwali tinfirex mal-pajsaġġ kollu. : Ta Prohm, xellug parzjalment invadat mill-għeruq ta ' dawk li jfasslu l-ġobon, Preah Khan, Banteay Kdei, Phnom Bakheng, Ta Keo, Ta Som, East Mebon, Prè Rup, Neak Pean, kif ukoll il-grupp Roluos fil-lvant ta' Siem Reap. Dawn il-monumenti ġeneralment jiġu miżjura billi ssegwi ċ-"ċirkwit żgħir" u ċ-"ċirkwit il-kbir" li jorganizzaw l-esplorazzjoni tal-park. Il -Mużew Nazzjonali ta' Angkor, fin-nofsinhar tas-sit, jikkompleta ż-żjara billi jippreżenta l-"età tad-deheb" taċ-ċivilizzazzjoni Khmer u joffri kuntest storiku, reliġjuż u artistiku għall-iskulturi u l-iskrizzjonijiet minn dawn it-tempji differenti. === Swieq === Is- ''Suq il-Qadim'' jinsab bejn Pub Street u x-Xmara Siem Reap u joffri taħlita ta’ tifkiriet turistiċi u varjetà wiesgħa ta’ ikel u prodotti oħra għan-nies tal-post.<ref>{{Ċita web|url=https://www.routard.com/fr/guide/asie/cambodge/siem-reap-et-le-tonle-sap/siem-reap/vieux-marche-psaar-chas|titlu=Visiter Vieux marché (psaar Chas) : préparez votre séjour et voyage Vieux marché (psaar Chas)|kunjom=Routard.com|sit=Routard.com|lingwa=fr|data-aċċess=2025-11-15}}</ref> == Trasport == Il-varjazzjonijiet staġjonali fil-livelli tax-xmajjar, partikolarment fis-sistema Mekong - Tonle Sap, jistrutturaw profondament il-ħajja fil-Kambodja. Il-poplu Khmer jiddependi direttament fuqu. L-agrikoltura, is-sajd, it-traffiku u l-lok tal-irħula jiddependu ħafna mir-ritmu tal-għargħar u tar-rifluss tax-xmara. Din l-idroloġija instabbli hija kemm riżorsa vitali kif ukoll fattur ta' vulnerabbiltà għas-soċjetajiet Khmer. Il-belt tinsab 50 kilometru 'l bogħod mill-Ajruport Internazzjonali l-ġdid ta' Siem Reap-Angkor u hija aċċessibbli permezz ta' titjiriet diretti minn ħafna bliet Asjatiċi, kif ukoll bit-triq minn [[Phnom Penh]] u lejn il-fruntiera mat-[[Tajlandja]]. L-ajruport il-qadim issa huwa magħluq, u t-titjiriet eżistenti kollha ġew trasferiti b'mod permanenti lejn Siem Reap-Angkor. Il-karozzi tal-linja jgħaqqdu [[Phnom Penh]] u [[Battambang]], bil-vjaġġ bejn [[Phnom Penh]] u Siem Reap jieħu madwar ħames sigħat. Siem Reap hija aċċessibbli wkoll bid-dgħajsa (permezz tal-Lag Tonlé Sap). Il-belt għandha wkoll numru kbir ta' tuk-tuks, użati primarjament mit-turisti, b'madwar 6,000 sewwieq joperaw fl-2019. == Personalitajiet == * Son Chhay (1956-), politiku, twieled f'Siem Reap. * Dith Pran (1942–2008), fotoġurnalist u l-karattru prinċipali fil-film ''The Killing Fields'' - film Brittaniku tal-1984 li jirrakkonta, permezz tal-istorja vera tal-ġurnalist Kambodjan Dith Pran u l-kollega Amerikana tiegħu Sydney Schanberg, il-vjolenza u l-massakri mwettqa mill-Khmer Rouge fil-Kambodja fis-snin sebgħin. * Dap Chhuon (1912–1959), kmandant tal-gwerra, ġeneral u raġel qawwi reġjonali, imwieled u miet f'Siem Reap. Figura kontroversjali fil-politika Kambodjana matul is-snin 40 u 50, kien notevolment gvernatur tal-provinċja ta' Siem Reap u Ministru tas-Sigurtà Interna qabel ma ġie implikat fl-"affari Dap Chhuon" u ġie eżegwit. * Tep Vong (1932–2024), patri Buddista Theravada, imwieled f'Siem Reap, sar wieħed mill-ogħla dinjitarji reliġjużi fil-Kambodja (kap suprem tal- ordni Maha Nikaya ) wara l-waqgħa tal-Khmer Rouge. It-trajettorja tiegħu turi r-rwol ta' Siem Reap bħala ċentru reliġjuż daqs kemm wieħed turistiku. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|FRA}} [[Fontainebleau]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|JPN}} [[Kōta]] ([[Ġappun]]). == Noti u referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] dyiq8tbqwj3i5oztgokvq3dzp4rvw6p 0 34566 331810 331642 2026-08-27T09:32:48Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331810 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Tours''' (ippronunzjata : {{MSAPI|/tuʁ/}} {{Awdjo|Fr-Paris--Tours.ogg}} ) hija belt li tinsab fil- Punent ta' Franza, fuq ix-xtut tal- Loire u x- Cher, fid-dipartiment ta' Indre-et-Loire, li hija l-belt kapitali tiegħu, fir- reġjun ta' Centre-Val de Loire . Il-komun huwa l-kapitali tal-metropoli ta' Tours Val de Loire. {{latin|[[Caesarodunum]]}} tal-qedem, belt tat- Turones, kapitali tat- {{IIIe}} Lyonnaise b'wieħed mill-akbar anfiteatri tal- [[Imperu Ruman]], saret santwarju nazzjonali ma' San Martin, Gregorju ta' Tours u Alcuin taħt il- Merovingjani u l-Karolinġjani, u l- Kapeċjani għamlu l-munita lokali l-munita tar-renju, il- livre tournois . Kapitali tal- kontea ta' Tours li mbagħad saret Touraine, il-" ġnien ta' Franza »,<ref>{{Ċita ktieb|sena=1865|titlu=Pantagruel|edizzjoni=Renault et Cie|post=Paris|paġna=29|paġni=176|kwotazzjoni=Je suis né et ait été nourri jeune au jardin de France, c'est [la] Touraine.}}</ref>.<ref>{{Ċita web|url=https://www.valdeloire.org/Connaitre/Decouvrir/Le-jardin/Jardin-de-la-France-jardin-a-la-francaise|titlu=Jardin de la France, jardin à la française|data=24 mai 2017, mis à jour 10 avril 2018|sit=Val de Loire patrimoine mondial|data-aċċess=25 mars 2024|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190704112348/https://www.valdeloire.org/Connaitre/Decouvrir/Le-jardin/Jardin-de-la-France-jardin-a-la-francaise|arkivju-data=2019-07-04|url-status=dead}}.</ref> L-ewwel belt tal-industrija tal-ħarir, mixtieqa minn Louis XI, kapitali rjali taħt il- Valois <ref>{{Ċita web|url=https://www.tours.fr/page-portail-tours-intense/decouvrir-tours/un-patrimoine-et-des-savoir-faire-reconnus-qui-se-transmettent|titlu=Un patrimoine et des savoir-faire reconnus qui se transmettent|sit=Ville de Tours|data-aċċess=24 février 2024}}</ref> bil -kastelli tal-Loire tagħha u belt tal-arti bl- Iskola ta' Tours . Kapitali ta' lealtà għal Enriku III u Enriku IV matul il- Gwerer tar-Reliġjon u belt ta' refuġju fi{{Data|juin 1940}} li se jwassal għall-qerda parzjali tiegħu. Il-belt bajda u blu hija belt ta’ arti u storja bid -distrett Vieux-Tours tagħha, sit ta’ wirt notevoli . Il-belt ġnien <ref>Christian Calenge, ''Tours des légendes et des hommes'', page 97 {{ISBN|2-7467-0098-0}}</ref> tikkonċentra wirt aħdar u pajsaġġ urban influwenzat ħafna mill-ispazju naturali tagħha.<ref>{{Ċita web|url=http://www. tours.fr/716-quatre-fleurs-et-fleur-d-or.htm|titlu=Labels Fleur d'Or et Quatre Fleurs|data=|sit=tours.fr [Site officiel de la ville de Tours]|data-aċċess=23 mars 2015}}</ref> Il-belt storika, imlaqqma ''Little Paris'',<ref>Jean-Marie Domenach, opinion citée, Europe, le défi culturel, 1990, {{ISBN|978-2707119247}}</ref> u r-reġjun tagħha minħabba l-istorja u l-kultura tagħha, minn dejjem kienu post fejn twieldu jew dar għal ħafna personalitajiet, avvenimenti sportivi internazzjonali, belt universitarja b'aktar minn {{nombre|30000|étudiants}} fl-2019. Belt kulinari bl-ispeċjalitajiet tagħha rillettes, rillons, vinji Touraine, ġobon AOC Sainte-Maure-de-Touraine u nougat . Il-belt hija parti miż- żona metropolitana ta' Val de Loire-Maine, żona urbana fil- Greater West . == Storja == '''<big>Antikità</big>''' Skavi li saru fiż-żona tal-Isptar ta’ Clocheville u ħdejn Les Halles żvelaw l-eżistenza ta’ insedjamenti pre-Rumani mxerrda, li jidhru li ġew abbandunati matul l-ewwel seklu Q.K. Fil-bidu tal-era tagħna, twaqqfet belt kbira fuq il-mudell Ruman u ġiet iddedikata mill-abitanti tagħha lil Caesar; b’erja stmata ta’ mill-inqas 80 ettaru, ħadet l-isem ''Caesarodunum''. Kienet tiftaħar b’anfiteatru kbir, mill-inqas tempju wieħed, u żewġ banjijiet termali; pont kien jgħaddi mix-Xmara [[Loire]]. Il-belt ġiet elevata għall-istatus ta’ kapitali tal-Gallia Lugdunensis fil-bidu tas-seklu 4. Kien ukoll matul dan il-perjodu li, f’żona kompatta ħafna ta’ 9 ettari, il-belt kienet imdawra b’ħajt difensiv, komunement imsejjaħ castrum, mibni mal-anfiteatru. L-aħħar kwart tas-seklu 4 fl-istorja ta’ Tours huwa mmarkat mill-emerġenza tal-Kristjaneżmu, stabbilit sew lokalment grazzi għal San Martin, isqof tal-belt mill-bidu tas-snin 370 sal-mewt tiegħu fis-sena 397. '''<big>Medju Evu</big>''' [[Stampa:Tours - Basilique Saint-Martin - 05.jpg|nofs|daqsminuri|Il-Qabar ta’ San Martin, fil-kripta]] Waħda mill-aktar figuri prominenti fl-istorja tal-belt hija San Martin ta’ Tours, it-tielet isqof tal-belt wara l-leġġendarji Gatien u Lidoire. Martin kien eks suldat li sar uffiċjal Ruman. Imħabba l-messaġġ Nisrani, qasam il-mantell tiegħu ma’ tallab f’Amiens, imbagħad sar patri. Predikatur bla heda ta’ fidi eżemplari fl-assembleji Kristjani, ħaddan il-ħajjiet tal-aktar umli u kiseb fama leġġendarja fil-Punent. Huwa waqqaf komunitajiet, inkluż il-monasteru ta’ Marmoutier, fit-tliet Galliji, u sar ukoll il-qaddis patrun ta’ [[Franza]]. Din l-istorja, u l-importanza posthuma saħansitra akbar ta’ Martin fil-Kristjaneżmu tal-Punent medjevali, għamlu lil Tours belt ewlenija ta’ pellegrinaġġ fil-bidu tal-Medju Evu, sal-punt li fit-813 il-Konċilju ta’ Chalon ta lil dan il-pellegrinaġġ l-istess importanza bħal dik ta’ [[Ruma]]; dan kien maħsub biex jinkoraġġixxi lill-pellegrini li jivvjaġġaw lejn Ruma biex iduru u jieqfu f’Tours. Il-Battalja ta’ Tours, magħrufa wkoll bħala l-Battalja ta’ Poitiers, kienet rebħa mirbuħa fis-sena 732 jew 733 minn armata Franka mmexxija minn Charles Martel kontra gwerriera Saraċeni mmexxija minn Abd al-Rahman, l-Emir ta’ Cordoba. Skont xi awturi kontemporanji, il-battalja ma seħħitx f’Poitiers innifsu, iżda pjuttost f’nofs triq bejn Poitiers u Tours; għalhekk, għandha tissejjaħ il-Battalja ta’ Tours. L-istoriku André-Roger Voisin, madankollu, jippreferi li jqiegħedha fis-subborgi tal-Lbiċ ta’ Tours, f’post li ilu jġorr l-istess isem għal sekli sħaħ u li jidher li jissuġġerixxi ħafna l-moors ta’ Charlemagne. Għall-istoriċi kollha, Charles Martel mar għall-gwerra biss biex jiddefendi l-monasteru ta’ San Martin ta’ Tours, is-santwarju nazzjonali tal-Franki, u aktar tard, naturalment, biex jikseb il-kontroll tiegħu. Din il-battalja, għal Charles Martel u l-Karolinġjani, ma kinitx mit, iżda simbolu storiku. Fir-realtà, it-truppi Musulmani riedu jattakkaw il-qalba tar-renju billi jeqirdu r-relikwi tal-qaddis patrun tal-Gallja, meqjusa bħala protettivi (bħall-relikwi kollha: mingħajrhom knisja, u aktar u aktar il-pajjiż miġbur madwarha, ma kien xejn). Dak kien l-objettiv tagħhom. Fis-seklu 9, Tours kienet waħda miċ-ċentri ewlenin tar-Rinaxximent Karolinġjan, notevolment minħabba l-elevazzjoni tal-abbazija lil San Martin ta' Alcuin, eks pirjol Anglo-Sassonu tal-monasteru ta' Cormery. Il-mantell ta' San Martin (''cappa'') huwa maħsub ukoll li huwa l-oriġini tal-isem "Capet," li huwa dak tad-dinastija Kapetiana tar-rejiet Franċiżi, għaliex Hugh Capet kien l-abbati lajk tal-kapitlu ta' San Martin ta' Tours, u r-rejiet Franċiżi sussegwenti żammew dan it-titlu. Skont l-istess etimoloġija, il-bini li fih dan il-palladju Frank jissejjaħ kappella (capella), anke qabel ma Karlu Manju ċċaqlaq ir-relikwa għall-Kappella Palatina famuża f'Aachen. Fi tmiem l-Ancien Régime, San Martin ta' Tours baqa' s-simbolu tal-unità Franka u Franċiża. Mill-4 seklu ’l hawn, Tours kienet belt fortifikata. Iżda xi kultant, is-sopravivenza tagħha kienet dovuta għal diżastri naturali: pereżempju, matul ix-xitwa tal-575-576, għargħar kbir fix-Xmara Loire żamm lill-Visigoti milli jidħlu fil-belt. Fit-845, Tours irnexxielha tirreżisti l-ewwel attakk tagħha mill-mexxej Viking Hasting. Fit-850, il-Vikingi stabbilew ruħhom fil-bokka tax-xmajjar Seine u Loire, li użaw u kkontrollaw. Għadhom immexxija minn Hasting, reġgħu telgħu l-Loire fit-852 u serqu lil Angers u Maine, iżda l-għargħar tax-Xmara Loire tat-30 ta’ Ġunju mblukkahom u salva l-belt. Tours u l-Abbazija ta’ Marmoutier waqgħu f’idejn il-ħallelin fit-853. Matul il-Medju Evu, Tours kienet tikkonsisti f’żewġ bliet ewlenin, xi kultant rivali. Il-"Belt" lejn il-lvant, werrieta tal-ewwel castrum, immodifikat wara s-sena 265, hija magħmula mill-kumpless arċiepiskopali (katidral u residenza tal-arċisqfijiet) u l-kastell ta' Tours, sede tal-komit (Tourangelle imbagħad Angevin) u l-awtorità rjali. Tours hija l-belt kapitali ta' Touraine, territorju magħruf bħala l-Kontea ta' Tours, li kien ikkontestat ħafna (dan il-kunflitt huwa l-oriġini tal-kastelli tal-Loire Valley) bejn id-dar fewdali ta' Blois u d-Dar ta' Anjou, li fl-aħħar mill-aħħar rebħet fl-1044 fil-forma ta' fewdu. Fl-1050, sar il-Konċilju ta' Tours, fejn il-Papa [[Ljun IX]] ikkundanna u ddenunzja lit-teologu Berengar ta' Tours bħala eretiku. Fl-10 ta' Marzu 1096, il-Papa [[Urban II]] ippresieda ċ-ċerimonji tad-dedikazzjoni tal-knisja kbira tal-abbazija ta' Marmoutier-lès-Tours u żamm konċilju f'Tours fejn l-Isqof Otto ġie ammess mill-ġdid fil-Knisja bil-kundizzjoni li jagħmel penitenza billi jipparteċipa fil-Kruċjata. F'Diċembru 1162, il-Papa [[Alessandru III]], li dak iż-żmien kien fl-eżilju f'Tours, ikkonsagra l-kappella l-ġdida ta' Marmoutier-lès-Tours, iddedikata lil Qaddisin Benedittu u Vinċenz. Dan il-pontifex, elett fl-1159, kien abbanduna s-Santa Sede bil-għaġla għaliex l-Imperatur Ġermaniż, [[Frederick Barbarossa]], kien ħatar papa ieħor dedikat għall-interessi tiegħu. Il-Papa ddeċieda li jlaqqa' konċilju straordinarju f'Tours, fejn inġabru għal sena numru impressjonanti ta' dinjitarji ekkleżjastiċi: 17-il kardinal, 124 isqof, u 414-il abbati. Il-belt saħansitra dehret bħala "t-tieni Ruma". [[Alessandru III]] rċieva l-appoġġ tal-knejjes Franċiżi u Ingliżi kollha. Din l-assemblea mgħallma kkundannat lill-Imperatur Ġermaniż u affermat mill-ġdid il-primat tal-awtorità spiritwali tal-papiet fuq il-poter temporali tal-imperaturi. [[Alessandru III]] ma rritornax [[Ruma]] qabel l-1178<ref>{{Ċita web|url=https://thegoodlifefrance.com/what-to-see-and-do-in-historic-tours-in-the-heart-of-the-loire-valley/|titlu=What to see and do in historic Tours in the heart of the Loire Valley - The Good Life France|data=2019-05-16|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-20}}</ref>. [[Stampa:Prise de Tours en 1189.jpg|nofs|daqsminuri|Il-Qbid ta' Tours minn Philip Augustus, minjatura minn Jean Fouquet, seklu 15.]] It-tmiem tal-Medju Evu kien immarkat minn klima li sejra għall-agħar, li kkawżat diversi għargħar kbar tax-Xmara Loire: dawk tal-1405, tal-1421, ta' Jannar 1424 (aggravati mill-għargħar tax-Xmara Cher), u ta' Ġunju 1426 ġew innutati, iżda kien biss fl-1593 li ġiet ikkunsidrata l-kostruzzjoni ta' diga biex tipproteġi l-belt. Ir-Re [[Karlu VI ta' Asburgu|Karlu VI]] u d-Dauphin Karlu fittxew kenn f'Tours minn Novembru 1408 sa Ġunju 1409. Il-belt fetħet il-bibien tagħha għad-Duka ta' Burgundy f'Novembru 1417, u d-Dauphin Karlu reġa' ħadha f'Diċembru 1418<ref>{{Ċita web|url=http://villesinsolites.free.fr/tours.php|titlu=Tours - Villes insolites|sit=villesinsolites.free.fr|data-aċċess=2026-08-20}}</ref>. Fir-rebbiegħa tal-1429, mara żagħżugħa minn Lorraine, [[Joan of Arc]], intlaqgħet minn Jean Dupuy (f'dar li m'għadhiex teżisti, fis-sit ta' dar tal-bidu tas-seklu 17, f'dak li llum huwa n-numru 15, rue Paul-Louis-Courier). Spiss tmur il-kunvent tal-Agostinjani biex tara lill-konfessur tagħha, Jean Pasquerel. F'Tours, Joan ippreparat għall-ispedizzjoni lejn Orléans. Ir-re ordna li ssirilha armatura, li swiet mitt lira tournois, u bandiera għal 25 lira tournois, imħallsa minn Hauves Poulnoir, pittur li kien jgħix f'Tours. Iżda l-aktar avveniment sorprendenti kien it-talba ta' Joan biex tibgħat negozjant tal-armi biex jiġbor ix-xabla tagħha mill-kappella ta' Sainte-Catherine-de-Fierbois u jġibhielha lura, kif għamel. [[Joan of Arc]] telqet mill-belt fil-21 ta' April, 1429, biex tiltaqa' mad-destin tagħha. '''<big>Żminijiet Moderni</big>''' L-assemblea tan-notevoli reġgħet ġiet organizzata f'Tours fuq talba ta' [[Louis XII]]. Is-sessjonijiet bdew f'Mejju 1506 u pproklamaw lil [[Louis XII]] "missier il-poplu." Huwa talab l-annullament tat-Trattat ta' Blois, li wiegħed lil bintu Claude ta' Franza (eredi tad-Dukat ta' [[Bretagne]]) lil Charles ta' Lussemburgu (il-futur [[Charles V]]), u minflok ippropona lil Francis ta' Angoulême, eredi tar-renju. Dan iż-żwieġ kien se jkun deċiżiv fl-għaqda ta' [[Bretagne]] ma' [[Franza]]. Ir-Rinaxximent ta lil Tours u lir-reġjun ta' Touraine bosta mansjonijiet privati u kastelli, li wħud minnhom huma magħrufa kollettivament bħala l-"kastelli tal-Wied ta' Loire." Il-kontemporanji kienu konxji sew ta' din l-età tad-deheb artistika. L-avukat Jean Brèche kiteb f'nofs is-seklu 16: "Il-belt tagħna ta' Tours hija mimlija b'ċelebritajiet artistiċi ta' kull xorta; Michel Colombe, Jean Fouquet u wliedu, Jean Poyet, Jean Bourdichon, imbagħad Jean d'Amboise, Bernard u Jean de Posay, Jean Clouet, u ħafna oħrajn huma u dejjem se jkunu l-aktar rappreżentanti denji tagħna." L-intolleranza reliġjuża u l-gwerer f'daqqa mmarkati minn massakri terribbli temmew dawn il-perjodi ta' ferħ. Il-poter irjali ma setax jirrestawra l-ordni. Karlu IX għadda mill-belt matul iż-żjara rjali tiegħu fi [[Franza]] (1564-1566), akkumpanjat mill-qorti u n-nobbli tar-renju: ħuh id-Duka ta' Anjou, Enriku ta' Navarra, u l-kardinali ta' Bourbon u Lorraine. F'dan iż-żmien, il-Kattoliċi kienu reġgħu ħadu l-kontroll f'Tours: l-intendent kien arroga għalih innifsu d-dritt li jaħtar il-kunsilliera. F'April 1562, il-Protestanti ħatfu l-belt u qerdu s-simboli kollha li qiesu bħala ta' prattiki superstizzjużi (l-arti fil-forom kollha tagħha kienet vittma). Din ir-rebħa kienet qasira. Fl-10 ta' Lulju, il-Kattoliċi reġgħu ħadu l-belt. Il-vendetta kienet bla ħniena, jekk irridu nemmnu lil Jean de Serres: "In-nies qatlu f'numri tant kbar li l-Loire kienet imtebbgħa bid-demm tagħhom." Il-Massakru ta' Jum San Bartilmew, li laħaq proporzjonijiet bla preċedent f'[[Pariġi]] fl-aħħar ta' Awwissu 1572, ma seħħx f'Touraine. L-uffiċjal irjali pprefera jirtira mill-belt milli jipperikola l-paċi li kienet ġiet innegozjata bir-reqqa mal-Protestanti. Ftit ċittadini Protestanti ġew mitfugħa l-ħabs mill-aldermen ta' Tours bħala prekawzjoni biex jipprevjenu l-isterminazzjoni tagħhom. Enriku III, dejjem kawteljuż, fittex kenn f'Tours, li, f'dan il-każ, reġgħet bdiet ir-rwol tagħha bħala l-belt kapitali tar-renju. Huwa daħal fil-belt fis-6 ta' Marzu 1589, segwit mill-Parlament, li żamm is-sessjonijiet tiegħu fl-Abbazija ta' Saint-Julien fit-30 ta' April. Ir-rikonċiljazzjoni bejn Enriku III u Enriku ta' Navarra seħħet hemmhekk. Fit-8 ta' Mejju, is-subborg ta' Saint-Symphorien-des-Ponts f'Tours kien ix-xena ta' battalja mdemmija u terribbli bejn it-truppi tad-Duka ta' Mayenne, il-mexxej tal-Lega Kattolika li ppruvaw jassedjaw il-belt, u l-forzi magħquda ta' [[Enriku III]] u Enriku ta' Navarra, li kienu għadhom kif iffirmaw trattat ta' alleanza fil-Château de Plessis-lès-Tours. Fl-1 ta' Awwissu, Enriku III ġie assassinat, u r-re l-ġdid, [[Enriku IV]], għamel id-dħul solenni tiegħu f'Tours, il-belt kapitali tal-lealtà tiegħu, fil-21 ta' Novembru. Il-Parlament ta' Tours, l-awtoritajiet rjali, u l-gvern tal-istat ma ħallewx il-belt qabel l-1594, irritornaw lejn [[Pariġi]] u qatt ma reġgħu lura lejn Tours. Is-sekli kbar tal-kapitali mhux lesta kienu waslu biex jintemmu. Minbarra li kienet tospita l-intendenza tal-ġeneralità ta' Touraine, il-belt kienet tospita wkoll l-uffiċċju tal-finanzi. Konsegwentement, il-belt kellha numru sinifikanti ta' uffiċjali rjali. Dawn l-uffiċjali mmonopolizzaw il-biċċa l-kbira tas-setgħat muniċipali, għad-detriment ta' klassijiet soċjali oħra. Madankollu, bir-riformi ta' [[Louis XIV]] u Colbert, seħħ treġġigħ lura tad-dinamika soċjali fi ħdan l-istituzzjonijiet muniċipali u, b'mod aktar wiesa', fil-belt innifisha. Il-klassi merkantili saret aktar prominenti fl-aħħar tas-seklu 17, u abbandunat il-privileġġi kollha mogħtija mir-re. Bil-konsolidazzjoni awtoritarja tal-poter, il-qorti rjali Bourbon irritornat b'mod permanenti lejn Pariġi jew l-inħawi tagħha, qabel ma eventwalment ħarbet minn [[Pariġi]] għal darb'oħra lejn [[Versailles]] fil-qrib. Dan ir-ritorn immarka l-bidu ta' tnaqqis bil-mod iżda kostanti. Madankollu, l-intendenti tar-Re reġgħu ffavorew Tours, billi pprovdewha b'triq moderna u pontijiet magnífico allinjati tul it-triq il-ġdida. Tours, il-belt kapitali tas-sottodelegazzjoni ta' Touraine, tista' aktar minn qatt qabel iżżomm il-preeminenza tagħha bħala suq tal-provvista, billi tqassam mill-ġdid qmuħ, inbejjed, frott u ħaxix, prodotti tal-ħalib u tjur. '''<big>L-era kontemporanja</big>''' Ħafna qabel il-Konsulat, il-burġeżija ta’ Tours kellha kontroll fuq il-poter ekonomiku. Matul l-era industrijali, kienu joqogħdu lura milli jinvestu f’xi ħaġa oħra għajr art profittabbli, agrikoltura, u vinji. Aktar milli materja prima jew passaġġi tal-ilma li kellhom jiżviluppaw, kellhom nuqqas ta’ investiment, l-ispinta fost l-individwi, u kompetizzjoni bejn in-negozji. Madankollu, raġel wieħed, Armand Mame, beda fl-1796 jistabbilixxi negozju tal-istampar tal-familja, imwaqqaf minn missieru tletin sena qabel. Fiċ-ċentru tal-belt, bejn Rue Royale, Rue des Halles, u Rue Néricault-Destouches, ħadet forma belt tal-fabbrika tal-istampar, li laħqet fatturat ta’ 3.5 miljun frank tad-deheb u impjegat 1,500 ruħ sal-1866. Tletin magna tal-fwar kienu qed joperaw. It-tnaqqis fit-trasport tax-xmajjar seta’ wkoll fixkel is-suċċess ekonomiku ta’ Tours, speċjalment peress li l-Wied tal-Loire sofra għargħar fl-1846, l-1856, u l-1866. Inbnew digi f’żoni baxxi, u kwartieri tal-klassi burġeża u tal-ħaddiema, vulnerabbli għaż-żieda fl-ilmijiet, inħolqu bejn La Riche fil-punent u [[Saint-Pierre-des-Corps]] fil-lvant. Barra minn hekk, Tours damet biex taċċetta s-servizz ferrovjarju. Il-wasla tal-ferrovija f’Novembru 1845 (il-linja Pariġi-Orléans, segwita mil-linja Vendée fl-1875) żgurat definittivament l-eġemonija tal-kapitali dipartimentali. Tours saret ċentru ferrovjarju kruċjali, post fejn jiġu organizzati l-operazzjonijiet għall-punent ta’ [[Franza]], u l-workshops inevitabbli tagħha kienu jinsabu fl-istazzjon ta’ [[Saint-Pierre-des-Corps]]. Dan l-isplużjoni ekonomika bbenefikat lill-istamperiji tagħha, li pproduċew kemm kotba kif ukoll gazzetti ta’ kuljum, kif ukoll lill-attivitajiet kummerċjali diversi tagħha. Tours saret is-sede tad-delegazzjoni tal-gvern matul il-Gwerra Franko-Prussjana tal-1870, bejn Settembru u Diċembru 1870. Wara l-qbid ta’ Napuljun III mill-Prussjani, it-Tielet Repubblika ġiet proklamata fl-4 ta’ Settembru 1870 minn Gambetta, u l-gvern irriloka lejn [[Pariġi]], li malajr ġiet imdawra u kompletament maqtugħa mill-provinċji. Delegazzjoni mmexxija mill-Ministru tal-Ġustizzja, Adolphe Crémieux, intbagħtet lejn Tours biex tikkoordina l-operazzjonijiet fil-provinċji. Fid-9 ta’ Ottubru ngħaqad magħhom il-Ministru tal-Intern, Léon Gambetta, li kien telaq minn [[Pariġi]] b’bużżieqa tal-arja sħuna. Huwa kkmanda l-armati u rrakkomanda gwerra sal-aħħar. Il-falliment tal-Armata tal-Loire li teħles lil Pariġi u l-avvanz tat-truppi Prussjani ġiegħlu lid-delegazzjoni tirriloka lejn [[Bordeaux]] fid-9 ta’ Diċembru 1870. [[L-Ewwel Gwerra Dinjija]] rat żieda qawwija fl-attività f’Tours, belt li kienet kemm ċentru ferrovjarju vitali kif ukoll iċ-ċentru tad-9 Reġjun Militari. Il-linji ferrovjarji tagħha servew bħala depożitu għal bosta provvisti ddestinati għall-armati Franċiżi fil-kamp tal-battalja: uniformijiet, tagħmir, armi, u munizzjon. Il-kunflitt twil u intens ta spinta lill-kummerċ ċivili tagħha, inklużi prodotti tal-ikel u agrikoltura reġjonali. Il-belt ġibdet ukoll industriji privati li kienu rrilokaw miż-żoni tal-gwerra, bħall-manifattura tal-kejbils u l-ippakkjar tal-metall. Dawn il-flussi ferrovjarji ġġeneraw ukoll attività militari sinifikanti fil-belt, li impjegaw numru kbir ta’ ċivili. Dan kien jinkludi workshops tal-ħwejjeġ, workshops għat-tiswija ta’ tagħmir militari, kanuni, u munizzjon, kif ukoll ċentru tal-issortjar tal-posta u faċilità għall-evakwazzjoni tal-feruti. Pereżempju, il-belt serviet bħala ċ-ċentru ċentrali għall-provvisti uniformi kollha lill-Armata Franċiża fl-[[Afrika]]<ref>{{Ċita web|url=https://archives.touraine.fr/ark:/37621/c07fvm3g4db2/8d1dbcb2-9f4c-453a-aae6-406da2e892a6|sit=archives.touraine.fr|data-aċċess=2026-08-20}}</ref>. [[Stampa:Tours - Monument aux morts américain - 1.jpg|nofs|daqsminuri|Monument imwaqqaf wara [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]]]] Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], Tours ġiet parzjalment meqruda kmieni fl-1940, u parti mill-popolazzjoni tagħha sussegwentement għaddiet mit-tbatijiet tal-għajxien fil-kwartieri jew fil-bunkers għal erba’ snin. Bejn l-10 u t-13 ta’ Ġunju 1940, matul it-telfa Franċiża, il-belt ospitat il-gvern Franċiż. Il-Kamra tad-Deputati kienet tinsab fil-Grand Théâtre, u s-Senat fil-Muniċipju u l-Lycée Descartes; il-Ministeru tal-Intern ġie stabbilit fil-bini tal-Prefettura, Albert Lebrun waqqaf il-Presidenza tar-Repubblika fiċ-Château de Cangé f’Saint-Avertin, u Paul Reynaud stabbilixxa l-Presidenza tal-Kunsill fiċ-Château de Chissay-en-Touraine. L-aħħar laqgħa tal-Kumitat Suprem Alleat ma’ Churchill u Reynaud saret fil-bini tal-Prefettura fit-13 ta’ Ġunju 1940<ref>{{Ċita web|url=https://www.senat.fr/connaitre-le-senat/lhistoire-du-senat/dossiers-dhistoire/d38/le-senat-entre-1940-1944-chronologie.html|titlu=Le Sénat entre 1940 et 1944 : Chronologie|sit=Sénat|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-20}}</ref>. [[Stampa:Tours, rue royale, rue nationale, photographie de Jean Chauvin 1940, palais royale neuf.jpg|nofs|daqsminuri|Rue nationale, Jean Chauvin 1940, Palais Royal Neuf.]] F'Mejju 1944, ir-rejds tal-ibbumbardjar tal-Alleati għamlu ħsara kbira lill-kumpless ferrovjarju u lid-distretti ta' Velpeau u Beaujardin, u qatlu 137 persuna. Il-belt ta' Tours ġiet finalment illiberata fl-1 ta' Settembru 1944. Il-muniċipalità ngħatat il-Croix de Guerre 1939-1945 fl-14 ta' Novembru 1948, distinzjoni mogħtija wkoll lil tliet muniċipalitajiet oħra fid-dipartiment ta' [[Indre-et-Loire]]. Pjan ta' rikostruzzjoni u żvilupp mill-ġdid għaċ-ċentru tal-belt, iddisinjat mill-arkitett ta' Tours Camille Lefèvre, ġie adottat saħansitra qabel tmiem il-gwerra. Il-pjan, ibbażat fuq għoxrin blokk rettangolari, kien irranġat madwar ir-Rue Nationale mwessgħa. Dan il-pjan formali pprova jqajjem mill-ġdid it-temi tal-arkitettura tas-seklu 18, billi ssimplifikahom, iżda dan il-pjan ġdid, awtoritarju u modern issagrifika għall-qerda l-elementi kollha tal-wirt u arkeoloġiċi li ma setgħux jiġu salvati, bħat-tempju Ruman skopert taħt ir-Rue Nationale u l-Hôtel de Beaune Semblançay, li l-ġwienaħ tal-punent u t-taraġ Rinaxximentali tiegħu twaqqgħu kompletament, kif ukoll il-ħajt tal-lvant ta’ Châteauneuf. Pierre Patout ħa postu bħala l-arkitett ewlieni tar-rikostruzzjoni fl-1945. Għal xi żmien, kien hemm kunsiderazzjoni għat-twaqqigħ tas-sezzjoni tan-nofsinhar tar-Rue Nationale biex tiġi konformi mal-pjan il-ġdid<ref>{{Ċita web|url=http://villesinsolites.free.fr/tours.php|titlu=Tours - Villes insolites|sit=villesinsolites.free.fr|data-aċċess=2026-08-20}}</ref>. Dan il-perjodu kien immarkat minn tkabbir mgħaġġel tal-popolazzjoni, bil-popolazzjoni tiżdied minn 80,000 abitant fl-1946 għal 140,000 fl-1975, minħabba żieda qawwija fit-twelid, eżodu rurali, ir-ripatrijazzjoni taċ-ċittadini Franċiżi mill-Alġerija fl-1962, u l-wasla ta’ ħaddiema immigranti, partikolarment mill-Maghreb u speċjalment minn Mostaganem. Madankollu, il-kriżijiet taż-żejt, flimkien mat-tnaqqis ekonomiku u demografiku, temmew id-domanda kostanti għal djar ġodda: l-urbanizzazzjoni ta’ Deux-Lions ġiet posposta, u dik ta’ La Gloriette ġiet abbandunata. L-aħħar snin ta’ Jean Royer bħala sindku kienu diffiċli, peress li l-belt kienet f’dejn kbir u l-qgħad tela’ għal 15%. Huwa ġie megħlub minn Jean Germain fit-18 ta’ Ġunju, 1995<ref>{{Ċita web|url=https://thegoodlifefrance.com/what-to-see-and-do-in-historic-tours-in-the-heart-of-the-loire-valley/|titlu=What to see and do in historic Tours in the heart of the Loire Valley - The Good Life France|data=2019-05-16|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-20}}</ref>. == Ġeografija == Tours hija parti mill-Baċir ta' Pariġi tal-Lbiċ. Il-formazzjonijiet ġeoloġiċi tagħha jinkludu ġibs u ramel, karatteristiċi tal-perjodu Kretaċeju, u tinsab f'żona sismika ta' livell baxx 2. Huwa baċir sedimentarju mibni minn saffi f'munzelli ta' oriġini marina u kontinentali, li jistrieħ fuq terren tal-Era Prekambrijana u Paleożojka. Tours għandha altitudni minima ta' 44 m u massima ta' 109 m; l-altitudni medja tagħha hija 77 m, filwaqt li l-altitudni tal-muniċipju tagħha hija ta' madwar 52 m. Il-komuni ġirien huma [[Chambray-lès-Tours]], [[Joué-lès-Tours]], [[Mettray]], [[Notre-Dame-d'Oé]], [[Parçay-Meslay]], [[La Riche]], [[Rochecorbon]], [[Saint-Avertin]], [[Saint-Cyr-sur-Loire]] u [[Saint-Pierre-des-Corps]]. == Klima == Għall-perjodu 1971-2000, it-temperatura medja annwali kienet ta' 11.5°C, b'medda ta' temperatura annwali ta' 14.9°C. Ix-xita medja annwali kienet ta' 669 mm, bi 11.3 jum ta' preċipitazzjoni f'Jannar u 6.7 ijiem f'Lulju. Għall-perjodu 1991-2020, it-temperatura medja annwali osservata fl-eqreb stazzjon tat-temp Météo-France, li jinsab fil-komun ta' Fondettes 7 km 'il bogħod f'linja dritta, kienet ta' 11.9°C, u x-xita medja annwali kienet ta' 725.7 mm. L-ogħla temperatura rreġistrata f'dan l-istazzjon kienet ta' 40.5°C, li ntlaħqet fil-25 ta' Lulju 2019; it-temperatura minima kienet ta' -14.8°C, li ntlaħqet fis-7 ta' Jannar 2009. == Belt == [[Stampa:Maisons Rue du Grand Marché, Tours, Indre-et-Loire.JPG|nofs|daqsminuri|Id-djar fi Rue du Grand Marché]] Il-belt għandha popolazzjoni ta’ 140,000 ruħ u tissejjaħ "''Le Jardin de la France''" ("Il-Ġnien ta’ Franza"). Hemm diversi parks li jinsabu fil-belt. Tours tinsab bejn żewġ xmajjar, il-Loire fit-tramuntana u x-Cher fin-nofsinhar. Il-bini ta’ Tours huwa abjad b’soqfa blu (imsejħa Ardoise); dan l-istil huwa komuni fit-tramuntana ta’ [[Franza]], filwaqt li l-biċċa l-kbira tal-bini fin-nofsinhar ta’ [[Franza]] għandhom soqfa tat-terracotta. Tours hija famuża għad-distrett medjevali oriġinali tagħha, imsejjaħ le ''[[Vieux Tours]]''. Uniċi għall-Belt il-Qadima huma l-bini tagħha b’nofs injam ippreservat u la Place Plumereau, pjazza b’pubs u ristoranti traffikużi, li l-imwejjed tagħhom fil-beraħ jimlew iċ-ċentru tal-pjazza. Il-Boulevard Beranger jaqsam ir-Rue Nationale fil-Place Jean-Jaures u huwa l-post tas-swieq u l-fieri ta’ kull ġimgħa. Tours hija famuża għall-ħafna pontijiet tagħha li jaqsmu x-xmara [[Loire]]. Wieħed minnhom, il-Pont Wilson, waqa’ fl-1978 iżda reġa’ nbena. == Trasport == [[Stampa:Tours - Gare - 03.jpg|nofs|daqsminuri|L-[[istazzjon tal-ferrovija ta' Tours]]]] Illum, b'konnessjonijiet estensivi tal-ferrovija (inkluż it-[[TGV]]) u tal-awtostradi li jgħaqqdu mal-bqija tal-pajjiż, Tours hija punt tat-tluq għal żjarat turistiċi fil-Wied tal-Loire u l-kastelli rjali. Tours tinsab fuq waħda mil-linji ewlenin tat-[[TGV]]. Huwa possibbli li tivvjaġġa lejn il-kosta tal-punent ta' [[Bordeaux]] f'siegħa u erbgħin minuta. Minn hemm, il-linja ssegwi l-[[kosta tal-Mediterran]] permezz ta' [[Avignon]], u mbagħad lejn [[Spanja]] u [[Barċellona]]. Hemm ukoll linji lejn Lyon, Strasburgu u Lille. Jieħu inqas minn siegħa bil-ferrovija biex tasal minn Tours sa [[Pariġi]] bit-[[TGV]] u siegħa u nofs biex tasal sal-[[Ajruport Charles de Gaulle]]. Tours għandha żewġ stazzjonijiet ewlenin: [[Istazzjon tal-ferrovija ta' Tours|Gare de Tours]], l-istazzjon ċentrali, u Gare de [[Saint-Pierre-des-Corps]], użata minn ferroviji li ma jispiċċawx f'Tours<ref>{{Ċita web|url=https://www.lesechos.fr/2011/09/trente-ans-de-tgv-411811|titlu=}}</ref>. L-[[Ajruport ta' Tours Loire Valley]] jgħaqqad il-Loire Valley ma' bliet [[Ewropa|Ewropej]]. [[Stampa:Tram FilBleu Tours Pont Wilson.jpg|nofs|daqsminuri|[[Tram ta' Tours]]]] Storikament, Tours kienet servuta minn trams u trolleybuses, bis-sistema tat-trolleybus damet mill-1949 sal-1968. Is-servizz tat-tramm irritorna fil-belt fl-2013, meta bdiet topera sistema ġdida ta' trams. Ġew ordnati wieħed u għoxrin tram [[Alstom Citadis]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.transbus.org/dossiers/tramway_tours.html|titlu=Inauguration du tramway de Tours (31/08/2013)|kunjom=MEYER|isem=Olivier|data=2013-08-31|sit=transbus.org|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-20}}</ref>. == Sport == L-aqwa klabb tal-futbol tal-belt, [[Tours FC]], ġie xolt fl-2025, wara 106 snin ta’ attività, minħabba snin ta’ diffikultajiet finanzjarji. Għandhom ukoll it-tieni tim, CCSP Tours. L-istadju tad-dar ta’ CCSP huwa l-Stade des Tourettes u jilagħbu fid-Division d'Honneur Regionale de Centre, is-seba’ livell tas-sistema tal-kampjonat tal-futbol Franċiż. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|CHN}} [[Luoyang]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Mülheim]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|ESP}} [[Segovia]] ([[Spanja]]) ; * {{Flagicon|ITA}} [[Parma]] ([[Italja]]) ; * {{Flagicon|CAN}} [[Trois-Rivières]] ([[Quebec]]) ; * {{Flagicon|JPN}} [[Takamatsu]] ([[Ġappun]]) ; * {{Flagicon|ROM}} [[Brașov]] ([[Rumanija]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Minneapolis]] ([[Stati Uniti]]). == Referenzi == ezheyjzusxdvdwox8yqqzxh7hrvoqsr 0 34568 331805 331651 2026-08-27T04:52:33Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331805 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|coatofarms=Arms of La Rochelle.svg|image=[[File:000 - La Rochelle infobx.jpg]]|caption=1. Dħul għall-port il-qadim / 2. Il-Bieb tal-Grosse Horloge / 3. It-torri tal-lanterna / 4. Il-Muniċipju / 5.6 Il-port}} '''La Rochelle''' {{Awdjo|Fr-Paris--La Rochelle.ogg}} hija komunali [[Franza|Franċiża]], prefettura tad- dipartiment ta' Charente-Maritime, fir- reġjun ta' [[Nouvelle-Aquitaine]]. {{unité|79961|habitants}} fl-2022, La Rochelle hija l-muniċipalità l-aktar popolata fid-dipartiment, qabel Saintes, Rochefort u Royan u tokkupa r-raba' post reġjonali wara [[Bordeaux]], il-kapitali reġjonali, Limoges u Poitiers . L-abitanti tagħha jissejħu ''Rochelaises'' u ''Rochelais''.<ref>{{Ċita web|url=http://www.habitants.fr/habitants_departement_charente-maritime_17.html|titlu=Charente-Maritime|sit=Habitants.fr|data-aċċess=24/03/2023|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130921053948/http://www.habitants.fr/habitants_departement_charente-maritime_17.html|arkivju-data=2013-09-21|url-status=dead}}.</ref> Jinsab fit-tarf tal- [[Oċean Atlantiku]], barra mill- Pertuis d'Antioche, u protett mill-maltempati mill-" barriera "Mill-gżejjer ta' Ré, Oléron u Aix, il-belt hija l-ewwel u qabel kollox kumpless portwarju ewlieni, u ilha hekk sa mis {{s-|XII}} . Hija fil-fatt " Bieb tal-oċean » bil-preżenza tat-tliet portijiet tagħha (tas-sajd, kummerċjali u rikreattiv). Belt b'tradizzjoni kummerċjali qawwija, il-port tagħha kien attiv mill-oriġini tiegħu u esperjenza żvilupp sinifikanti matul il-perjodu klassiku, imbagħad fil-perjodu kontemporanju grazzi għall-port tal-baħar fond ta' La Pallice li issa jgħolliha għas-sitt post nazzjonalment. Belt b'istorja ta' elf sena, mogħnija b'wirt storiku u urban rikk, il-belt kapitali storika ta' Aunis illum saret l-aktar belt kostali importanti bejn l- estwarju tal-Loire u l- estwarju tal-Gironde . L-attivitajiet urbani tagħha huma numerużi u differenzjati ħafna. Belt li għadha għandha funzjonijiet portwali u industrijali importanti, għandha settur amministrattiv u terzjarju predominanti fil-biċċa l-kbira li huwa msaħħaħ mill -università tagħha u minn settur turistiku fi żvilupp sħiħ (aktar minn 6 miljun turist fl-2012).<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last=Brosset |first=Thomas |date=2012-10-29 |title=La Rochelle et Bordeaux dans le top 10 des villes touristiques de France |url=https://www.sudouest.fr/economie/tourisme/la-rochelle-et-bordeaux-dans-le-top-10-des-villes-touristiques-de-france-9013846.php |journal=[[Sud Ouest]] |issn=1760-6454 |access-date=2023-10-20}}</ref> == Storja == '''<big>Antikità</big>''' Okkupazzjoni Gallo-Rumana (fis-sens arkeoloġiku tat-terminu) hija attestata mill-fdalijiet ta’ marshes kbar tal-melħ u vilel. Aktar tard, il-wasla tal-Alani mil-lvant, segwita minn raħal tas-sajd f’nofs il-marshes, wasslet fis-seklu 10 għat-twaqqif tal-kapitali futura ta’ Aunis. Il-kastell fortifikat inbena fil-bidu tas-seklu 12 mis-sinjuri ta’ Mauléon u Rochefort. [[William X]], Duka ta’ Aquitaine, sar Sid ta’ La Rochelle fl-1130 permezz ta’ sfruttamenti militari; huwa stabbilixxa La Rochelle bħala port ħieles. Il-ftuħ tas-suq Ingliż wara t-tieni żwieġ ta’ Eleanor ta’ Aquitaine fl-1152, u l-preżenza tal-Kavallieri Templari u l-Kavallieri Ospitalieri tal-[[Ordni ta' San Ġwann|Ordni ta’ San Ġwann ta’ Ġerusalemm]], malajr trasformaw din il-belt żgħira fl-akbar port fuq l-Atlantiku<ref>{{Ċita web|url=https://www.larochelle.fr/action-municipale/ville-culturelle/les-archives-municipales|titlu=Les Archives municipales|sit=www.larochelle.fr|data-aċċess=2026-08-20}}</ref>. '''<big>Medju Evu</big>''' Il-karta tal-belt ingħatat minn [[Enriku II]] tal-Ingilterra fl-1175, u fl-1199, La Rochelle eleġġiet l-ewwel sindku tagħha, [[Guillaume de Montmirail]]. Il-belt għaddiet suċċessivament mid-dominju tar-[[Re ta’ Franza]], [[Louis VII]], għar-[[Re tal-Ingilterra]], [[Enriku II]] Plantagenet. Fl-1224, [[Louis VIII]] assedja u annessa lil La Rochelle mad-dominju rjali. Fl-1360, bit-Trattat ta’ [[Brétigny]], il-belt waqgħet taħt il-ħakma Ingliża. Fl-1371, in-nies ta’ La Rochelle keċċew lill-Ingliżi mill-kastell irjali, iżda fetħu l-bibien għal Du Guesclin biss wara li [[Karlu V]] ikkonferma l-privileġġi tal-belt tagħhom—b’hekk assiguraw indipendenza notevoli mill-poter rjali<ref>{{Ċita web|url=https://www.nous-larochelle.fr/fr/inspiration/histoire-et-patrimoine/la-rochelle-une-histoire-millenaire|titlu=La Rochelle, une Histoire de liberté et d'océan - Nous La Rochelle|kunjom=Maynadier|isem=Nathalie|data=2025-07-31|sit=www.nous-larochelle.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-20}}</ref>. Dan il-privileġġ ġie revokat minn Louis XIII fit-28 ta’ Ottubru, 1628, wara r-rivolta u l-kapitulazzjoni tal-belt wara l-Assedju l-Kbir, immexxija mill-Kardinal Richelieu. Kien biss fil-5 ta' Frar 1718 li Louis XV reġa' daħħal fis-seħħ l-elezzjoni ta' sindku għas-sindku ta' La Rochelle, u stabbilixxa korp magħmul minn sindku, erba' aldermen, għaxar kunsilliera, u prosekutur pubbliku. Is-suċċessuri tagħhom immedjatament akkwistaw dritt ereditarju u perpetwu tan-nobbiltà. Minn dakinhar 'il quddiem, il-belt baqgħet Franċiża. Is-seklu 14 ġab miegħu prosperità kbira, iddominata mill-kummerċ tal-inbejjed u l-brandies minn Aunis u Saintonge. '''<big>Żminijiet Moderni</big>''' Fis-seklu 16, id-duttrina ta’ Calvin ħadet l-għeruq f’La Rochelle, li saret wieħed miċ-ċentri ewlenin tal-[[Protestantiżmu]]. Segwew assedji memorabbli: l-assedju tal-1573 minn ħu r-Re Karlu IX irriżulta f’kompromess; l-assedju tal-1628, immexxi minn [[Richelieu]] nnifsu, li matulu s-Sindku Jean Guiton immortalizza r-reżistenza erojka tal-belt, wassal għall-kostruzzjoni ta’ diga ta’ 1,500 metru biex tiżola l-belt mill-baħar u b’hekk mill-alleati tagħha, l-Ingliżi, u spiċċa bil-ċediment tagħha lil [[Louis XIII]]. Madankollu, il-momentum tal-prosperità kompla bl-istess qawwa sakemm tilfet il-Kanada u Louisiana, żewġ destinazzjonijiet ewlenin għall-esportazzjonijiet ta’ La Rochelle, fit-Trattat ta’ Pariġi tal-1763<ref>{{Ċita web|url=https://www.nous-larochelle.fr/fr/inspiration/histoire-et-patrimoine/la-rochelle-une-histoire-millenaire|titlu=La Rochelle, une Histoire de liberté et d'océan - Nous La Rochelle|kunjom=Maynadier|isem=Nathalie|data=2025-07-31|sit=www.nous-larochelle.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-20}}</ref>. '''L-era kontemporanja''' Lejlet l-1789, La Rochelle kienet diġà qed tesperjenza tnaqqis kummerċjali: it-tmiem prematur tal-kummerċ tal-iskjavi ta’ La Rochelle (l-aħħar tluq fl-1792) u l-kompetizzjoni mill-portijiet ta’ [[Nantes]] u [[Bordeaux]] kienu qed ibassru t-tnaqqis tagħha. Il-ħolqien tad-dipartiment Charente-Inférieure fl-1790 stabbilixxa l-kapitali f’[[Saintes]], deċiżjoni li ma ntlaqgħetx tajjeb lokalment. Minkejja dan, il-fervur rivoluzzjonarju ġie espress pubblikament: Siġra tal-Libertà tħawlet fil-Place d'Armes fl-10 ta' Ġunju 1792<ref>{{Ċita web|url=https://www.larochelle.fr/action-municipale/ville-culturelle/patrimoine|titlu=Patrimoine|sit=www.larochelle.fr|data-aċċess=2026-08-20}}</ref>. Fl-1793, il-belt saret bażi loġistika ta’ wara għall-Armata tal-Kosti ta’ La Rochelle, inkarigata li trażżan ir-rivoluzzjoni ta’ Vendée; l-isptarijiet militari tagħha rċevew mijiet ta’ feruti sal-1796. Dik l-istess sena, il-Konvenzjoni reġgħet tat ħajja lill-pirati. Mill-1796 sal-1802, tużżana pirati minn La Rochelle – inkluż L’Actif armat mill-aħwa Chegaray – qabdu oġġetti u vapuri tal-għadu<ref>{{Ċita web|url=https://www.larochelle.fr/action-municipale/ville-culturelle/les-archives-municipales|titlu=Les Archives municipales|sit=www.larochelle.fr|data-aċċess=2026-08-20}}</ref>. '''<big>Seklu 19</big>''' Bħalissa, il-ħolqien tal-port ta’ La Pallice, bil-bażi sottomarina tiegħu u l-port ta’ waqfiet f’ilma fond, li jservi bħala ċentru għal bosta linji tat-tbaħħir, u l-iżvilupp tas-sajd marittimu, taw spinta ġdida lill-belt. Il-port ta’ La Pallice ngħata l-istatus ta’ port marittimu ewlieni fl-2008<ref>{{Ċita web|url=https://www.larochelle.fr/annuaires/lieux/annuaire/port-de-peche-de-la-rochelle|titlu=Port de pêche de La Rochelle|sit=www.larochelle.fr|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-08-20}}</ref>. == Ġeografija == [[Stampa:La Rochelle SPOT 1250.jpg|nofs|daqsminuri|Immaġni bis-satellita tal-belt]] Il-belt ta’ La Rochelle tinsab fil-majjistral tad-dipartiment [[Charente-Maritime]], fir-reġjun ta’ [[Nouvelle-Aquitaine]], fl-eks provinċja ta’ Aunis, li tagħha hija l-kapitali storika. B’mod aktar ġenerali, La Rochelle tinsab fil-lbiċ ta’ [[Franza]], fil-qalba tal-kosta Atlantika, u tifforma parti min-“Nofsinhar Atlantiku.” La Rochelle hija l-ewwel u qabel kollox belt kostali, li tinsab fuq it-tarf tal-[[Oċean Atlantiku]], u kkaratterizzata minn diversità kbira ta’ siti naturali (kosti baxxi, bajjiet u rdumijiet ramlija, għerien kostali, rasi żgħar, u promontorji), li numru minnhom ġew żviluppati biex jappoġġjaw attivitajiet umani u ekonomiċi (tliet portijiet, tliet bajjiet). La Rochelle tinsab fiċ-ċentru tal-[[kosta Atlantika Franċiża]], fil-Pertuis d'Antioche, tħares lejn il-gżejjer ta' Ré lejn il-punent, Oléron u Aix, kif ukoll Île Madame lejn in-nofsinhar u l-lbiċ. Il-komuni ġirien huma [[Aytré]], [[L'Houmeau]], [[Lagord]], [[Périgny]], [[Puilboreau]] u [[Rivedoux-Plage]]. == Klima == Il-klima ta' Charente-Maritime hija primarjament temperata, iżda minħabba l-influwenza tal-Kurrent tal-Golf, l-Azores High, u l-effett moderatur tal-baħar, id-dipartiment igawdi minn klima oċeanika aktar ħafifa u sħuna, magħrufa bħala l-klima oċeanika moderata ta' [[Aquitaine]]. Din il-mesoklima tippermetti lill-belt ta' La Rochelle, minkejja li tinsab grad ta' latitudni aktar fit-tramuntana minn [[Montréal|Montreal]], [[Quebec]], jew il-Gżejjer Kuril fir-[[Russja]], li tibbenefika minn rata medja ta' xemx qrib dik ta' Carcassonne (2,119 siegħa, jew 13-il siegħa aktar ta' xemx fis-sena minn La Rochelle). [[Charente-Maritime]] għalhekk tgawdi l-aktar xemx fuq il-kosta Atlantika Franċiża. Ix-xtiewi huma ħfief (erba' jiem ta' borra fis-sena), u x-xita, moderata (755 mm fis-sena), hija prinċipalment ikkonċentrata fix-xhur tal-ħarifa u tax-xitwa. Filwaqt li s-sjuf huma relattivament sħan, it-temperaturi huma mrażżna mir-riħ tal-baħar, minħabba l-inerzja termali tal-oċean, li xi kultant tirriżulta f'riħ qawwi li jonfoħ mill-baħar matul wara nofsinhar. Ir-rekord tas-sħana ta’ kull żmien (40.5°C) ġie rreġistrat fis-27 ta’ Ġunju 2019, matul il-mewġa tas-sħana ta’ Ġunju 2019. Dan huwa kważi grad wieħed ’il fuq mir-rekord preċedenti (39.4 grad) irreġistrat fl-4 ta’ Awwissu 2003, matul il-mewġa tas-sħana tas-sajf 2003, u tliet gradi ’il fuq mir-rekord ta’ kull xahar għal Ġunju (37.1 grad irreġistrati fit-30 ta’ Ġunju 2015). == Monumenti == * L-Hôtel de Ville fuq Place de l'Hôtel de Ville imur mill-1298. * It-Torri tal-Fanal imur mis-seklu 15. * Il-Katidral ta’ Saint-Louis fuq Place de Verdun, imur mill-1742. * Il-Museum d'Histoire naturelle de La Rochelle, li juri artifatti minn naturalisti u etnografi. <gallery mode="packed"> Stampa:Entrance La Rochelle old harbor.jpg|Dħul għall-Port il-Qadim Stampa:Porte de la Grosse Horloge côté ville à La Rochelle (juin 2023).JPG|Il-Bieb tal-Grosse Horloge (l-Arloġġ il-Kbir) fuq in-naħa tal-belt f'La Rochelle (Ġunju 2023) Stampa:Hôtel de Ville de La Rochelle (03).jpg|Il-Muniċipju Stampa:Tour Lanterne Tour Saint Jean août 2015 La Rochelle Charente Maritime.jpg|''Tour Lanterne'' (Torri tal-lanterna) </gallery> == Trasport == It-triq prinċipali hija d-D 708, li qabel kienet l-RN 708 (Saint-Martial-de-Valette-Marmande), li taqsam it-territorju muniċipali kilometru fil-lvant tar-raħal. Din twassal lejn it-tramuntana-grigal lejn Caubon-Saint-Sauveur u lil hinn lejn Duras, u lejn in-nofsinhar lejn Beaupuy u lil hinn lejn [[Marmande]]. Fin-naħa t'isfel tar-raħal, tibda d-D 148, li twassal lejn il-punent lejn Lagupie, u tibda d-D 259, li twassal lejn il-lvant lejn Mauvezin-sur-Gupie. L-eqreb punti ta' aċċess għall-awtostrada [[A62 (Franza)|A62]] ([[Bordeaux]]-[[Toulouse]]) huma l-ħruġ 5, magħruf bħala [[Marmande]], 15 km fin-nofsinhar bit-triq, u l-ħruġ 4, magħruf bħala La Réole, 21 km fil-lbiċ bit-triq. L-eqreb stazzjon tal-ferrovija [[SNCF]] huwa Sainte-Bazeille, 6 km lejn il-lbiċ, fuq il-[[linja Bordeaux-Sète]] [[TER Aquitaine]]. Fuq l-istess linja, l-istazzjon ta' Marmande, li joffri aktar traffiku, jinsab 8 km lejn ix-xlokk. [[Stampa:Bâtiment Gare de La Rochelle-Ville en soirée (juin 2023).JPG|nofs|daqsminuri|[[Istazzjon tal-ferrovija ta' La Rochelle|L-istazzjon tal-ferrovija ta' La Rochelle]]]] == Sport == [[Stade Rochelais]] huwa tim professjonali tar-rugby union fil-kampjonat [[Top 14]]. Huma jilagħbu l-logħbiet f'darhom fi Stade Marcel-Deflandre<ref>{{Ċita web|url=https://www.staderochelais.com/|titlu=Stade Rochelais {{!}} Informations quotidiennes sur les joueurs et la vie du Club.|sit=www.staderochelais.com|data-aċċess=2026-08-20}}</ref>. Mill-1991 'l hawn, il-belt ospitat kull sena l-Marathon de La Rochelle, it-tieni l-aktar maratona popolari ta' [[Franza]] u tellieqa ta' livell internazzjonali li fiha ħadu sehem 10,000 parteċipant fl-2010. ES La Rochelle huwa l-klabb tal-futbol lokali. Fl-2022, Stade Rochelais Basket ippromwova għall-LNB Pro B. It-tim jilgħab il-logħbiet f'daru fis-Salle Gaston-Neveur. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|USA}} [[New Rochelle]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|ISR}} [[Akru]] ([[Iżrael]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Lübeck]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|MAR}} [[Essaouira]] ([[Marokk]]) ; * {{Flagicon|POR}} [[Santiago de Figueiró]] ([[Portugall]]). == Referenzi == kn3u1qq9o1q9a1ehfb3hngy88qf58ag 0 34582 331807 331732 2026-08-27T05:43:22Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331807 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Memorjal ta' Chiang Kai Chek''' ([[Ċiniż Tradizzjonali]] :'''中正紀念堂'''). Is-Sala Memorjali ta hija monument u tifkira nazzjonali mwaqqfa f'memorja ta' Chiang Kai-shek, eks president tar-Repubblika taċ-Ċina. Jinsab fid-distrett ta ' Zhongzheng f'[[Tajpej|Taipei]] [[Tajpej|,]] it [[Tajwan|-Tajwan]]. == Preżentazzjoni == === Lokazzjoni u deskrizzjoni esterna === Huwa mdawwar minn [[Pjazza tal-Libertà ta' Taipei|Pjazza tal-Libertà]] u ġnien pubbliku, li huwa mżejjen b'veġetazzjoni fil-kuluri aħmar, abjad u blu li jirrappreżentaw il-bandiera nazzjonali tar-Repubblika taċ-Ċina. Mill-1987, it-Teatru Nazzjonali u s-Sala tal-Kunċerti Nazzjonali ilhom iħarsu lejn xulxin fil-pjazza. Il-bini jinsab fid- Distrett ta' Zhongzheng, fil-punent ta' ''{{Lang|en|Hangzhou South Road}}'', fil-lvant ta ''{{Lang|en|Zhongshan South Road}}'', fit-tramuntana ta ''{{Lang|en|Aiguo East Road}}'' u fin-nofsinhar ta ''{{Lang|en|Xinyi Road}}''.<ref name="cksmh-gov_history">{{Ċita web|url=http://www.cksmh.gov.tw/eng/index.php?code=list&ids=3|titlu=National Chiang Kai-shek Memorial Hall - Brief History|data=13 octobre 2015|sit=cksmh.gov.tw|lingwa=en|data-aċċess=27 novembre 2015}}.</ref> Il-ħitan tiegħu huma magħmula minn irħam abjad naturali. Huwa mibni fuq pjattaformi bi tliet livelli.<ref name="cksmh-gov_design">{{Ċita web|url=http://www.cksmh.gov.tw/eng/index.php?code=list&ids=5|titlu=National Chiang Kai-shek Memorial Hall - Concept of Design|data=13 octobre 2015|sit=cksmh.gov.tw|lingwa=en|data-aċċess=27 novembre 2015}}.</ref> Is-saqaf ottagonali tiegħu, ispirat mit- [[Tempju tal-Ġenna|Tempju tas-Smewwiet]] [[Beijing|f'Beijing]] <ref name="taiwan-net">{{Ċita web|url=http://eng.taiwan.net.tw/m1.aspx?sNo=0002090&id=73|titlu=Chiang Kai-shek Memorial Hall|data=23 avril 2014|sit=eng.taiwan.net.tw|lingwa=en|data-aċċess=27 novembre 2015}}.</ref> u mgħotti b'madum tal-ħġieġ blu skur, jilħaq għoli ta' 70 mètres,<ref name="cksmh-gov_design" /> u t-taraġ ta' quddiem tiegħu għandu total ta' 89 marches, li jirrappreżentaw l-età ta' Chiang Kai-shek fil-jum tal-mewt tiegħu <ref name="chinahighlights">{{Ċita web|url=http://www.chinahighlights.com/taiwan/attraction/chiang-kai-shek-memorial-hall.htm|titlu=Chiang Kai Shek Memorial Hall|awtur=Gavin Van Hinsbergh|data=18 mars 2013|sit=chinahighlights.com|lingwa=en|data-aċċess=28 novembre 2015|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240221222413/https://www.chinahighlights.com/taiwan/attraction/chiang-kai-shek-memorial-hall.htm|arkivju-data=2024-02-21|url-status=dead}}.</ref> === Disinn ta' ġewwa === Is-sala prinċipali tal-mafkar fiha statwa imponenti tal-bronż ta’ Chiang Kai-shek,<ref>{{Ċita web|url=http://www.cksmh.gov.tw/eng/index.php?code=list&ids=50|titlu=National Chiang Kai-shek Memorial Hall - Indoor Instruction : Bronze Statue Hall|data=13 octobre 2015|sit=cksmh.gov.tw|lingwa=en|data-aċċess=28 novembre 2015}}.</ref> għolja għaxar metri.<ref name="taipei-times_020108">{{Ċita web|url=http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2008/01/02/2003395260|titlu=National Democracy Hall reopens|awtur=Ko Shu-ling|data=2 janvier 2008|lingwa=en|data-aċċess=28 novembre 2015}}.</ref> L-ispiża ta’ din l-istatwa hija stmata għal 23  , flimkien ma’ 1,2 million għall-manifattura.<ref name="taipei-times_020108" /> == Storiku == Wara l-mewt tal-President tar-Repubblika taċ-Ċina Chiang Kai-shek fil- {{Data|5|avril|1975}}, il-gvern Tajwaniż stabbilixxa " kumitat tal-funerali ", li f'Ġunju ddeċieda li jibni monument ad unur il-mejjet. Fit {{Data|2|juillet}}, ġie finalizzat il-post tal-bini futur. Hemm ippjanat sqaq taħt l-art biex jiffaċilita x-xogħol. F'Awwissu, tnediet sejħa għall-offerti biex jitfasslu l-pjanijiet għall-bini. Filwaqt li ġew sottomessi 43 projets, ħamsa minnhom intgħażlu wara reviżjoni preliminari inizjali. Wara li ħadmu fuq verżjoni aktar raffinata tal-pjanijiet tagħhom, din kienet dik tal-arkitett Yang Cho-cheng (ġo) li fl-aħħar mill-aħħar jintgħażel mill-kumitat magħmul minn esperti Tajwaniżi u internazzjonali. Id-dettalji finali jiġu ffinalizzati wara din il-ħatra.<ref name="cksmh-gov_history" /> [[Stampa:Wiki_taiwan-democracy-hall_2007-05.jpg|xellug|daqsminuri| Il-monument infetaħ fl-2007, imbagħad ingħata l-isem ġdid ta' Memorial Nazzjonali tad-Demokrazija sal-2009.]] {{Data|31|octobre|1976}}, id-data li tikkorrispondi għad 90 Fl-anniversarju tat-twelid ta' Chiang Kai-shek, tiġi organizzata ċerimonja għat-tqegħid tal- [[Ġebla tax-xewka|ġebla tal-pedament]] . Il-monument ġie inawgurat finalment fil {{Data|5|avril|1980}}, ħames snin wara l-mewt tal-eks kap tal-istat.<ref name="cksmh-gov_history" /> {{Data||mai|2007}}, il-President Chen Shui-bian, tal- Partit Demokratiku Progressiv, biddel l-isem ġdid tal-Memorjal ta' Chiang Kai-shek, li kien iqisu aktar newtrali. ''Monument Nazzjonali għad-Demokrazija'' » (國立中正紀念堂管理處).<ref>{{Ċita web|url=http://taiwaninfo.nat.gov.tw/fp.asp?xItem=47658&CtNode=458|titlu=Late president's memorial hall to be restored with early name|awtur=Ellen Ko|data=6 février 2009|sit=[[Taiwan Info|taiwaninfo.nat.gov.tw]]|lingwa=en|data-aċċess=28 novembre 2015}}.</ref> Din il-bidla hija kkundannata mill- koalizzjoni pan-blu bħala azzjoni politika mid-DDP biex tikkundanna l-wirt storiku tar-Repubblika taċ-Ċina.<ref>{{Ċita web|url=http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2007/05/10/2003360233|titlu=Name fight set for CKS Memorial Hall|awtur=Jimmy Chuang|data=10 mai 2007|lingwa=en|data-aċċess=28 novembre 2015}}.</ref> L-istatwa tal-bronż fis-sala prinċipali għadha hemm, iżda l-ħitan tas-sala huma mżejna b'tajriet, li jissimbolizzaw it-tema tal-" riħ tad-demokrazija ».<ref name="taipei-times_020108" /> Fl-2009, il-gvern tal-president il-ġdid Ma Ying-jeou, tal- Kuomintang, irrestawra l-monument għall-isem oriġinali tiegħu.<ref>{{Ċita web|url=http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2009/07/21/2003449168|titlu=CKS memorial restored amid low-level protests|awtur=Flora Wang, Jenny W. Hsu|data=21 juillet 2009|lingwa=en|data-aċċess=28 novembre 2015}}.</ref> Fl-2017, fl-okkażjoni tas 70 anniversarju tal- inċident tat-28 ta' Frar 1947 u t 30 Fl-anniversarju tat-tneħħija tal-liġi marzjali, il- Ministeru tal-Kultura ħabbar l-intenzjoni tiegħu li jittrasforma l-bini f'ċentru nazzjonali li jistieden lill-viżitaturi... biex niffaċċjaw l-istorja, nirrikonoxxu l-agunija u nirrispettaw id-drittijiet tal-bniedem ».<ref>{{Ċita web|url=http://english.moc.gov.tw/article/index.php?sn=4806|titlu=Transforming CKS Memorial Hall for transitional justice|sit=english.moc.gov.tw, 24 février 2017|lingwa=en|data-aċċess=20 mars 2017|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170917032949/http://english.moc.gov.tw/article/index.php?sn=4806|arkivju-data=2017-09-17|url-status=dead}}</ref> Il-bieb prinċipali minn dakinhar ġie nkurunat bl-iskrizzjoni " Pjazza tal-Libertà ", bil-kaligrafija kursiva Ċiniża. == Gwardja tal-unur == [[Stampa:20190416_Chiang_Kai-shek_Memorial_Hall_guard_change-16.jpg|lemin|daqsminuri| Tibdil tal-gwardja tal-unur ġewwa l-mafkar, fl-2019.]] Mill-ftuħ tal-mafkar fl-1980, gwardja tal-unur ilha tissorvelja u twettaq wirja fih, quddiem l-istatwa ta’ Chiang Kai-shek.<ref name="taiwannews_5900553">{{Ċita web|url=https://www.taiwannews.com.tw/news/5900553|titlu=Taiwan Honor Guard end watch of Chiang Kai-shek statue on July 15|awtur=Keoni Everington|data=12 juillet 2024|lingwa=en|data-aċċess=21 juillet 2024}}.</ref> Fil {{Data|15|7|2024}}, il-missjoni tal- gwardja tal-unur ġiet modifikata. : dan tal-aħħar issa jdoqq quddiem il-mafkar minflok quddiem l-istatwa, u jieħu sehem fiċ-ċerimonja ta’ kuljum tat-tlugħ u t-tniżżil tal-kuluri mal-bandiera nazzjonali fi Pjazza l-Libertà.<ref name="taiwannews_5900553" /> == Noti u referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]] jmskyqf330ird3xdz8a2kobs1p8hi48 0 34589 331791 2026-08-26T22:00:27Z JovalQC 21720 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1326768961|Sebastian Calleja]]" 331791 wikitext text/x-wiki '''Sebastian Calleja''' huwa kantant Malti. Beda l-karriera tiegħu fil-kant fl-età ta' 11-il sena. <ref>{{Ċita web|url=http://music-news.com/news/UK/82787/Read|titlu=Sebastian Calleja Interview|sit=Music-News.com|data-aċċess=2016-09-29}}</ref> Calleja hija kantanta residenti, għall-ħames sena konsekuttiva fil-programm 'Hadd Ghalik', li issa m'għadux jeżisti, li jixxandar fuq l-istazzjon televiżiv nazzjonali Malti [[Television Malta|TVM]] . <ref>{{Ċita web|url=http://www.tvm.com.mt/mt/|titlu=TVM|data-aċċess=7 April 2016}}</ref> Huwa jaġixxi f'diversi pageants jew wirjiet lokali li tawh l-attenzjoni fl-2017 u l-2018 fejn kellu wieħed mir-rwoli ewlenin fid-diversi Pageants tal-Ġimgħa l-Kbira organizzati mill-ħabsin fil-Faċilità Korrettiva ta' Kordin, Malta, li għalihom inbiegħu l-postijiet kollha għall-wirjiet tagħhom. Fl-2016, intgħażel ukoll (flimkien ma’ 5 kantanti lokali oħra) <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Ian Fowell|data=2 April 2016|titlu=Maltese version of World Youth Day song released – Ħenjin li jħennu|url=http://www.esccovers.com/maltese-version-of-world-youth-day-song-released-henjin-li-jhennu/|pubblikatur=ESS Covers|data-aċċess=2 December 2016}}</ref> biex ikun parti mill-kanzunetta u l-vidjow mużikali għall-verżjoni Maltija tal-Kanzunetta tal-Jum Dinji taż-Żgħażagħ 2016 – ‘Henjin li jhennu’. <ref>{{Ċita web|url=http://wyd2016.thechurchinmalta.org/en/posts/57330/henjin-li-jhennu|titlu='Henjin Li Jħennu' – The official Maltese version of the World Youth Day Song 2016|isem=The Church in|awtur=Malta|sit=maltadiocese|data-aċċess=18 January 2017}}</ref> == Bijografija == Calleja twieled f’[[Ħal Qormi]] ([[Malta]]). Il-karriera tiegħu fil-kant bdiet fl-età ta’ 11-il sena, u studja l-vuċi. F’Marzu 2016, ġie l-ewwel fl-eżami vokali tat-[[Trinity College of London]]. Il-kowċ vokali tiegħu huwa [[Glen Vella]]. Minbarra li huwa kantant residenti fil-programm popolari Malti ‘Hadd Ghalik’, ġie mistieden bosta drabi biex idoqq fi programmi oħra tat-TV; bħal ‘The Entertainers’ fuq [[NET (istazzjon televiżiv Malti)|NET Television]], fejn idoqq live ma’ Mark Spiteri Lucas Band. nsf3kaokw3dvhxgfials8u2bg9x3n9z 331792 331791 2026-08-26T22:04:53Z JovalQC 21720 Infobox bijografija create 331792 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Sebastian Calleja''' huwa kantant Malti. Beda l-karriera tiegħu fil-kant fl-età ta' 11-il sena. <ref>{{Ċita web|url=http://music-news.com/news/UK/82787/Read|titlu=Sebastian Calleja Interview|sit=Music-News.com|data-aċċess=2016-09-29}}</ref> Calleja hija kantanta residenti, għall-ħames sena konsekuttiva fil-programm 'Hadd Ghalik', li issa m'għadux jeżisti, li jixxandar fuq l-istazzjon televiżiv nazzjonali Malti [[Television Malta|TVM]] . <ref>{{Ċita web|url=http://www.tvm.com.mt/mt/|titlu=TVM|data-aċċess=7 April 2016}}</ref> Huwa jaġixxi f'diversi pageants jew wirjiet lokali li tawh l-attenzjoni fl-2017 u l-2018 fejn kellu wieħed mir-rwoli ewlenin fid-diversi Pageants tal-Ġimgħa l-Kbira organizzati mill-ħabsin fil-Faċilità Korrettiva ta' Kordin, Malta, li għalihom inbiegħu l-postijiet kollha għall-wirjiet tagħhom. Fl-2016, intgħażel ukoll (flimkien ma’ 5 kantanti lokali oħra) <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Ian Fowell|data=2 April 2016|titlu=Maltese version of World Youth Day song released – Ħenjin li jħennu|url=http://www.esccovers.com/maltese-version-of-world-youth-day-song-released-henjin-li-jhennu/|pubblikatur=ESS Covers|data-aċċess=2 December 2016}}</ref> biex ikun parti mill-kanzunetta u l-vidjow mużikali għall-verżjoni Maltija tal-Kanzunetta tal-Jum Dinji taż-Żgħażagħ 2016 – ‘Henjin li jhennu’. <ref>{{Ċita web|url=http://wyd2016.thechurchinmalta.org/en/posts/57330/henjin-li-jhennu|titlu='Henjin Li Jħennu' – The official Maltese version of the World Youth Day Song 2016|isem=The Church in|awtur=Malta|sit=maltadiocese|data-aċċess=18 January 2017}}</ref> == Bijografija == Calleja twieled f’[[Ħal Qormi]] ([[Malta]]). Il-karriera tiegħu fil-kant bdiet fl-età ta’ 11-il sena, u studja l-vuċi. F’Marzu 2016, ġie l-ewwel fl-eżami vokali tat-[[Trinity College of London]]. Il-kowċ vokali tiegħu huwa [[Glen Vella]]. Minbarra li huwa kantant residenti fil-programm popolari Malti ‘Hadd Ghalik’, ġie mistieden bosta drabi biex idoqq fi programmi oħra tat-TV; bħal ‘The Entertainers’ fuq [[NET (istazzjon televiżiv Malti)|NET Television]], fejn idoqq live ma’ Mark Spiteri Lucas Band. == Karità == Calleja dejjem jipprova jagħmel il-parti tiegħu biex jgħin lil ħaddieħor. Fl-2016, kien wieħed mill-kantanti għas-CD 'Helu Bambin 3' li ġabar fondi għad-'Dar tal-Providenza' (dar għal persuni b'diżabilità), u wkoll fl-2017 kien wieħed mill-kantanti għar-remake uffiċjali tal-Milied ta' 'Ninni La Tibkix Izjed'. Calleja ħareġ ukoll kanzunetta bil-Malti msejħa 'L-Ghadu Tieghi', li hija CD u DVD bil-video mużikali li tpoġġew għall-bejgħ bil-qligħ kollu jmur għall-Malta Community Chest Fund, organizzazzjoni mmexxija mill-[[President ta' Malta]] biex tgħin lin-nies fil-bżonn<ref>{{Ċita web|url=http://www.helubambin.com/|titlu=}}</ref>. Minbarra l-ħafna drabi li jkanta b'xejn f'avvenimenti ta' ġbir ta' fondi matul is-sena kollha, huwa mistieden regolarment fil-Faċilitajiet Korrettivi, għal avvenimenti organizzati regolarment għad-divertiment tal-ħabsin. == Oħrajn == Calleja ġie mistieden diversi drabi biex ikanta f’diversi avvenimenti, bħal festi tal-irħula jew avvenimenti oħra, l-aktar popolari meta fl-2017 ġie mistieden biex ikanta flimkien ma’ Ruslana, ir-rebbieħa tal-[[Eurovision Song Contest tal-2004]], fil-[[Knisja ta’ San Bastjan ta' Ħal Qormi|Knisja ta’ San Bastjan]], fil-festa tal-irħula ta’ [[Ħal Qormi]]. Huwa mistieden ukoll biex ikanta f’diversi programmi tat-TV lokali fuq it-televiżjoni Maltija. == Referenzi == pnehd9uo7lk1eth13bd5oofx9y5qrwq 0 34590 331794 2026-08-26T22:40:22Z JovalQC 21720 Created by translating the opening section from the page "[[:fr:Special:Redirect/revision/235423239|Lugano]]" 331794 wikitext text/x-wiki '''Lugano''' {{MSAPI|/ly.ɡa.no/}} bit- <small>Taljan (</small> {{MSAPI|/lu.ˈɡa.no/}} li tinsab fin-nofsinhar tal-pajjiż fl- Iżvizzera fejn jitkellmu bl-Italjan, fil- kanton ta' Ticino . Hija l-belt kapitali tad- distrett ta' Lugano . Lugano huwa t-tielet l-akbar ċentru finanzjarju fl-Iżvizzera u wkoll, grazzi għall-klima, il-veġetazzjoni lush u l-pajsaġġi tiegħu, ċentru turistiku importanti. Din hija l-akbar belt fejn jitkellmu bit-Taljan barra l-Italja. == Storja == Riċerka arkeoloġika li saret fil-belt tindika okkupazzjoni intermittenti tas-sit li tmur lura għas-sekli 6–7. Matul il-Medju Evu, il-belt kienet influwenzata ħafna mill-isqfijiet ta’ Como. Meta, fil-bidu tas-seklu 12, Como saret komunali amministrata liberament, żammet l-influwenza tagħha fuq Lugano. Sussegwentement, il-belt qawwija ta’ Milan imponiet is-sovranità tagħha fuq Lugano, għalkemm matul il-perjodu medjevali l-belt gawdiet minn ċertu grad ta’ awtonomija amministrattiva. 4lvq2tzq9dcnc9yu444qjp3zr4p3knv 331795 331794 2026-08-26T23:02:43Z JovalQC 21720 Infobox city create. 331795 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Lugano''' {{MSAPI|/ly.ɡa.no/}} bit- <small>Taljan (</small> {{MSAPI|/lu.ˈɡa.no/}} li tinsab fin-nofsinhar tal-pajjiż fl- Iżvizzera fejn jitkellmu bl-Italjan, fil- kanton ta' Ticino . Hija l-belt kapitali tad- distrett ta' Lugano . Lugano huwa t-tielet l-akbar ċentru finanzjarju fl-Iżvizzera u wkoll, grazzi għall-klima, il-veġetazzjoni lush u l-pajsaġġi tiegħu, ċentru turistiku importanti. Din hija l-akbar belt fejn jitkellmu bit-Taljan barra l-Italja. == Ġeografija == Il-muniċipalità ta' Lugano tinsab fit-tarf tal-Lag ta' Lugano (bit-Taljan: Lago di Lugano jew Ceresio), li jinsab bejn il-lagi Lago Maggiore u Lago di Como, fin-nofsinhar tal-Alpi. Tinsab fil-qalba tas-Sottoceneri, dik il-parti tal-[[kanton ta' Ticino]] li tinsab fin-nofsinhar tal-Pass ta' Monte Ceneri. Iċ-ċentru tal-belt jinsab fuq ix-xatt tal-lag eżatt fil-punent ta' fejn ix-xmara Cassarate tidħol fil-lag. Il-kosta tal-belt tifforma nofs qamar madwar il-bajja bejn il-muntanji Brè (925 m) u San Salvatore (912 m). Minħabba l-iżvilupp storiku tal-belt, li jinkorpora xi subborgi relattivament imbiegħda iżda jħalli subborgi oħra, aktar viċin, bħala muniċipalitajiet indipendenti, il-fruntieri tal-belt huma disparati. Taqsima kbira u b'popolazzjoni baxxa tal-belt tinsab fuq ix-xatt tal-lvant tal-Lag ta' Lugano u separata mill-belt minn dak il-lag. Bl-istess mod, il-muniċipalità ta' [[Paradiso]], li hija ġewwa l-belt iżda indipendenti, hija kważi enklavi, imdawra totalment mill-muniċipalità u l-[[Lag ta' Lugano]]. == Klima == Il-klima hija kontinentali, iżda hija moderata ħafna mill-prossimità tal-lag. It-temperaturi medji ta' kull xahar f'Lulju huma 22.6°C, meta mqabbla ma' 3.8°C għal Jannar, l-iktar xahar kiesaħ. Il-borra tinżel kull xitwa, iżda l-akkumulazzjoni tagħha fuq l-art hija limitata mill-influwenza tal-lag. Il-preċipitazzjoni medja annwali hija ta' 1,567 mm. Skont il-klassifikazzjoni tal-klima ta' Köppen, Lugano għandha klima subtropikali umda<ref>{{Ċita web|url=https://fr.numbeo.com/climat/ville/Lugano|titlu=Climat à Lugano|sit=fr.numbeo.com|data-aċċess=2026-08-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.climatsetvoyages.com/climat/suisse/lugano|titlu=Climat Lugano. Saisons, quand partir, moyennes par mois|sit=Climats et voyages|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-26}}</ref>. == Storja == [[Stampa:Lugano prokudin.jpg|nofs|daqsminuri|Lugano fl-1905]] Riċerka arkeoloġika li saret fil-belt tindika okkupazzjoni intermittenti tas-sit li tmur lura għas-sekli 6–7. Matul il-Medju Evu, il-belt kienet influwenzata ħafna mill-isqfijiet ta’ Como. Meta, fil-bidu tas-seklu 12, Como saret komunali amministrata liberament, żammet l-influwenza tagħha fuq Lugano. Sussegwentement, il-belt qawwija ta’ Milan imponiet is-sovranità tagħha fuq Lugano, għalkemm matul il-perjodu medjevali l-belt gawdiet minn ċertu grad ta’ awtonomija amministrattiva<ref>{{Ċita web|url=https://www.lugano.ch/la-mia-citta/identita-e-storia/storia.html|titlu=}}</ref>. == Ekonomija == Lugano hija t-tielet l-akbar ċentru finanzjarju fl-[[Żvizzera|Iżvizzera]] u l-kapitali [[ekonomika tal-Iżvizzera]] fejn titkellem bl-Italjan. Il-belt hija d-dar tal-marka tal-ħwejjeġ Napapijri u l-linja tal-ajru Etihad Regional<ref>{{Ċita web|url=https://statistica.lugano.ch/site/economia/|titlu=}}</ref>. ''Via Nassa'' hija magħrufa bħala l-aktar triq tax-xiri għalja fl-Iżvizzera fejn titkellem bl-Italjan u l-ħames l-aktar għalja fl-[[Iżvizzera]]. It-triq hija d-dar ta’ ħwienet lussużi bħal [[Prada]], [[Versace]], [[Bulgari]], u [[Brunello Cucinelli]]. == Edukazzjoni == Lugano hija d-dar tal-Università tal-Iżvizzera Taljana, imwaqqfa fl-1996, li tinkludi wkoll l-Akkademja tal-Arkitettura ta' Mendrisio. Il-belt hija wkoll wieħed mill-kampusijiet tal-Università tax-Xjenzi Applikati tal-Iżvizzera Taljana (SUPSI) u tospita ċ-Ċentru Żvizzeru għall-Kompjuters Xjentifiċi<ref>{{Ċita web|url=https://www.usi.ch/it|titlu=Università della Svizzera italiana {{!}} USI|sit=www.usi.ch|data-aċċess=2026-08-26}}</ref>. Lugano għandha wkoll università privata tal-arti liberali bl-Ingliż: Franklin University Switzerland<ref>{{Ċita web|url=https://www.fus.edu/fus-undergraduate-programs?utm_source=Discover_Google_CPC&gad_source=1&gad_campaignid=21976969625&gbraid=0AAAAADq-Odfq1tNh2vSoCOAOr9Sv0f3K0&gclid=Cj0KCQjwnbrUBhDOARIsAKKhPpeW2xYANCOFsCpVTtDdRvFF9_FbVo8FV23XztTU2E1OXSxthtvjbnsaAhB4EALw_wcB|titlu=EARN YOUR BACHELOR DEGREE {{!}} Franklin Switzerland|sit=www.fus.edu|data-aċċess=2026-08-26}}</ref>. == Trasport == '''<big>Ajru</big>''' Lugano hija servuta mill-Ajruport ta' Lugano, fil-muniċipalità fil-qrib ta' Agno. Bħalissa, Silver Air biss topera lejn l-Ajruport ta' Lugano. Filwaqt li hemm servizz limitat lejn l-ajruport ta' Lugano, l-ajruporti ta' Milan mhumiex daqshekk 'il bogħod u jipprovdu aċċess għal numru akbar ta' postijiet madwar id-dinja. L-Ajruport ta' Milan Malpensa huwa konness ma' Lugano permezz ta' ferrovija diretta kull siegħa b'ħin ta' vjaġġar ta' 1:45h minn/lejn Lugano, jew madwar siegħa, 80 km bit-triq. '''<big>Ferroviji</big>''' L-istazzjon tal-ferrovija ta' Lugano jinsab fuq il-linja ferrovjarja ta' Gotthard, li hija storika u fl-istess ħin importanti, li tgħaqqad it-Tramuntana tal-Iżvizzera ma' Ticino u l-Italja. Mill-inawgurazzjoni tal-[[Mina tal-Bażi ta' Gotthard]], fl-2016, u l-[[Mina tal-Bażi ta' Ceneri]], fl-2020, il-konnessjonijiet tal-ferrovija ma' bliet fit-Tramuntana tal-[[Iżvizzera]], bħal [[Zurich|Zürich]], [[Lucerna]] u [[Bażel]], tjiebu, b'servizzi ferm aktar mgħaġġla permezz tal-mini tal-bażi. Ferroviji fuq distanzi twal tal-[[Ferroviji Federali Żvizzeri]] (SBB CFF FFS), flimkien ma' ferroviji internazzjonali ta' [[Trenitalia]], jgħaqqdu lil Lugano mal-bliet tat-Tramuntana tal-[[Żvizzera|Iżvizzera]] u mal-[[Italja]]. Il-ferroviji joperaw taħt il-marki InterCity u EuroCity. Is-servizz huwa pprovdut kull siegħa lejn Zürich u darba kull sagħtejn lejn [[Bażel]] u [[Milan]]. Ferrovija waħda kuljum topera lejn kull waħda minn [[Bolonja]], [[Ġenova]] u [[Venezja]]. Il-ferroviji kollha msemmija hawn fuq joperaw permezz tal-mini tal-bażi ta' Gotthard u Ceneri. Bejn April u nofs Ottubru, il-Gotthard Panorama Express, orjentat lejn it-turiżmu, jgħaqqad Lugano ma' [[Lucerna]] darba kuljum bil-ferrovija u bid-dgħajsa, u jivvjaġġa bil-ferrovija fuq ir-rotta storika ta' Gotthard f'livell għoli, u mbagħad bid-dgħajsa tul il-[[Lag ta' Lucerne]]. '''<big>Triq</big>''' Lugano tinsab tul l-awtostrada A2, parti mir-rotta Ewropea E35 li testendi fuq 1,600 km bejn [[Amsterdam]] u [[Ruma]]. Bħall-linja ferrovjarja oriġinali, l-A2 lejn it-tramuntana taqsam il-mogħdijiet ta' Ceneri u Gotthard u tgħaqqad lil Lugano mat-tramuntana tal-[[Żvizzera|Iżvizzera]] u, permezz ta' [[Bażel]], man-netwerk tal-awtostradi Ġermaniżi. Fin-nofsinhar taqsam il-fruntiera bejn l-[[Żvizzera|Iżvizzera]] u l-[[Italja]] f'Chiasso, u tgħaqqad man-netwerk tal-awtostradi Taljani. L-awtostrada tgħaddi lejn il-punent u n-nofsinhar tal-belt, billi tuża mini estensivi biex tlaħħaq mal-pajsaġġ muntanjuż. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|MNE}} [[Podgorica]] ([[Montenegro]]) ; * {{Flagicon|HUN}} [[Hegyvidék]] ([[Ungerija]]). == Gallerija == <gallery mode="packed"> Stampa:Lugano cityview.jpg|Veduta ta' Lugano Stampa:Lugano (Ticino) View on Lake Lugano and Monte San Salvatore.jpg|Veduta ta' Lugano mill-Muntanja San Salvador (2008) Stampa:Riva Giocondo Albertolli, Lugano (2017).jpg|Riva Giocondo Albertolli Stampa:Via Nassa in Lugano (2026).jpg|''Via Nassa'' (Triq Nassa) </gallery> == Referenzi == dpw9485wxomcs8qiy6k4qfnytsw8xrr 0 34591 331796 2026-08-26T23:05:04Z JovalQC 21720 Created by translating the opening section from the page "[[:fr:Special:Redirect/revision/238037033|Lucerne]]" 331796 wikitext text/x-wiki '''Lucerne''' {{MSAPI|/lysɛʁn/}} {{Awdjo|LL-Q150 (fra)-Eihel-Lucerne.wav}} ( {{en langue|de|Luzern}} {{MSAPI|/luˈtsɛʁn/}} bl <small>- Alemanniku Lozärn</small> ''/'' {{MSAPI|/loˈtsæːrn/}} <ref name="allem" /> l-akbar belt fl-Iżvizzera <ref>{{Ċita web|url=https://abcvoyage.com/les-20-plus-grandes-villes-de-suisse/avion-hotel-sejour-pas-cher/|titlu=Les 20 plus grandes villes de Suisse ?|data=21-01-2010|sit=Abc voyage / l'essentiel pour voyager|data-aċċess=29-05-2023}}.</ref> u l- belt kapitali tal- kanton ta' Lucerne . Lucerne hija ċ-ċentru soċjali u kulturali tal- Iżvizzera ċentrali . Il -Karnival ta' Lucerne u l- Festival ta' Lucerne huma avvenimenti li l-influwenza tagħhom testendi lil hinn mir-reġjun. Għandha żewġ pontijiet tal-injam mgħottija, inkluż il- Kapellbrücke, li sar inseparabbli mill-immaġni tal-belt. == Storja == '''<big>Medju Evu</big>''' Wara l-waqgħa tal-Imperu Ruman, l-Alemanni stabbilew ruħhom hemmhekk, u diversi monasteri dehru qabel is-sena 1000, inkluż il-monasteru Benedittin ta’ Saint-Léger (issa l-Knisja ta’ Saint-Léger f’Lucerne), imwaqqaf madwar is-sena 710 mill-Karolinġi u li waqa’ taħt il-kontroll tal-Abbazija ta’ Murbach f’Alsace f’nofs is-seklu 9. Fis-seklu 12, l-Asburgi (li dak iż-żmien kienu bbażati f’Alsace) akkwistaw l-Abbazija ta’ Murbach u, konsegwentement, l-Abbazija ta’ Saint-Léger f’Lucerne. Il-belt ta’ Lucerne twaqqfet bejn l-1180 u l-1200. Fl-1332, Lucerne kienet l-ewwel belt li ngħaqdet mal-Konfederazzjoni Żvizzera tat-Tliet Kantoni, minkejja li ġġieldet flimkien mal-Asburgi fil-Battalja ta’ Morgarten. ijpwpiyiofx9cbwg57pjmkr1x7sg6np 331797 331796 2026-08-26T23:23:49Z JovalQC 21720 Infobox city create. 331797 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Lucerne''' {{MSAPI|/lysɛʁn/}} {{Awdjo|LL-Q150 (fra)-Eihel-Lucerne.wav}} ( {{en langue|de|Luzern}} {{MSAPI|/luˈtsɛʁn/}} bl <small>- Alemanniku Lozärn</small> ''/'' {{MSAPI|/loˈtsæːrn/}} <ref name="allem" /> l-akbar belt fl-Iżvizzera <ref>{{Ċita web|url=https://abcvoyage.com/les-20-plus-grandes-villes-de-suisse/avion-hotel-sejour-pas-cher/|titlu=Les 20 plus grandes villes de Suisse ?|data=21-01-2010|sit=Abc voyage / l'essentiel pour voyager|data-aċċess=29-05-2023}}.</ref> u l- belt kapitali tal- kanton ta' Lucerne . Lucerne hija ċ-ċentru soċjali u kulturali tal- Iżvizzera ċentrali . Il -Karnival ta' Lucerne u l- Festival ta' Lucerne huma avvenimenti li l-influwenza tagħhom testendi lil hinn mir-reġjun. Għandha żewġ pontijiet tal-injam mgħottija, inkluż il- Kapellbrücke, li sar inseparabbli mill-immaġni tal-belt. == Ġeografija == Il-belt tinsab f’riġlejn l-[[Alpi Żvizzeri]], fir-reġjun tal-Iżvizzera Ċentrali, fuq ix-xtut tal-[[Lag Lucerne]] (Lag tal-Erba’ Kantoni), li fih tispiċċa x-Xmara Reuss, u qrib żewġ qċaċet Alpini: il-Muntanja Rigi u l-Muntanja Pilatus (2,128 m). Lucerne tkopri erja ta’ 29.06 km². == Klima == Bejn l-1961 u l-1990 Lucerne kellha medja ta’ 138.1 jum ta’ xita fis-sena u bħala medja rċeviet 1,171 mm ta’ preċipitazzjoni. L-iktar xahar imxarrab kien Ġunju, li matulu Lucerne rċeviet medja ta’ 153 mm ta’ xita. Matul dan ix-xahar kien hemm xita għal medja ta’ 14.2 jum. L-iktar xahar niexef tas-sena kien Frar b’medja ta’ 61 mm ta’ preċipitazzjoni fuq 10.2 ijiem. Il-klima f’din iż-żona għandha differenzi ħfief bejn l-ogħla u l-inqas temperaturi, u hemm xita adegwata s-sena kollha<ref>{{Ċita web|url=https://www.wetter.com/reise/klima/klimatabelle/schweiz-luzern-CH0CH2389.html|titlu=Beste Reisezeit für Luzern: Klimatabelle, Wetter und Klima im Überblick {{!}} Wetter ist wetter.com|sit=wetter.com|lingwa=de-DE|data-aċċess=2026-08-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://klima.lu.ch/|titlu=Klima - Kanton Luzern|kunjom=Luzern|isem=Kanton|sit=klima.lu.ch|lingwa=de|data-aċċess=2026-08-26}}</ref>. == Storja == Ir-reġjun ta' Lucerne ilu abitat sa minn żminijiet preistoriki. '''<big>Medju Evu</big>''' Wara l-waqgħa tal-Imperu Ruman, l-Alemanni stabbilew ruħhom hemmhekk, u diversi monasteri dehru qabel is-sena 1000, inkluż il-monasteru Benedittin ta’ Saint-Léger (issa l-Knisja ta’ Saint-Léger f’Lucerne), imwaqqaf madwar is-sena 710 mill-Karolinġi u li waqa’ taħt il-kontroll tal-Abbazija ta’ Murbach f’[[Alsace]] f’nofs is-seklu 9. Fis-seklu 12, l-Asburgi (li dak iż-żmien kienu bbażati f’Alsace) akkwistaw l-Abbazija ta’ Murbach u, konsegwentement, l-Abbazija ta’ Saint-Léger f’Lucerne<ref>{{Ċita web|url=https://staatsarchiv.lu.ch/kantonsgeschichte|titlu=Kurze Wege zur Luzerner Geschichte - Kanton Luzern|kunjom=Luzern|isem=Kanton|sit=staatsarchiv.lu.ch|lingwa=de|data-aċċess=2026-08-26}}</ref>. Il-belt ta’ Lucerne twaqqfet bejn l-1180 u l-1200. Fl-1332, Lucerne kienet l-ewwel belt li ngħaqdet mal-[[Żvizzera|Konfederazzjoni Żvizzera]] tat-Tliet Kantoni, minkejja li ġġieldet flimkien mal-Asburgi fil-Battalja ta’ Morgarten. '''<big>Żminijiet Moderni</big>''' Fl-1597, l-inċiżur Martin Martini ppubblika mappa notevoli tal-belt, essenzjalment veduta mill-għoli, li tikkostitwixxi dokument eċċezzjonali għall-fehim tas-sit f'dak iż-żmien<ref>{{Ċita web|url=https://www.luzern.com/fileadmin/Mediendatenbank/Luzern-Tourismus/PDF_Dokumente/Tourist_Information/Bildungsunterlagen/Dokumente_DE/Historie_Stadt_Luzern_W__2026_-_2027.pdf|titlu=}}</ref>. '''Relazzjonijiet ma' Alsace u Lorraine''' Minbarra l-ħbiberija tradizzjonali u l-appoġġ reċiproku bejn Alsace u l-Iżvizzera, eżemplifikati mill-Hirsebreifahrt (forma tradizzjonali ta' għajnuna reċiproka), il-kanton ta' Lucerne żamm rabtiet pjuttost mill-qrib ma' [[Alsace]]. Fis-seklu 17, il-Gwerra tal-Bdiewa, imħeġġa minn taxxi eċċessivi u li talbet il-libertà tal-kummerċ tal-melħ u d-dritt li jħallsu imgħax in natura, irriżultat fit-telfa tagħhom. Xi wħud inqatlu, oħrajn ġew eżiljati mill-Imperatur Ferdinand III fid-Dieta ta' Regensburg fl-1653, u mmultati 400 florin fl-1661 mill-gvern ta' Lucerne. Il-post magħżul tagħhom għall-eżilju kien naturalment [[Alsace]], peress li [[Louis XIV]] kien qed ifittex b'mod attiv li jattira suldati u uffiċjali Żvizzeri lejn ir-reġimenti barranin tiegħu mħarrġa fi Franza. Dawn ir-rekluti mbagħad ġabu l-familji u l-konoxxenti tagħhom magħhom. L-istess Louis XIV li qabel kien awtorizza l-mogħdija ta’ merkanti Alsazjani u Lorraine lejn l-Iżvizzera ddeċieda fl-1662 li jippermetti lill-barranin Kattoliċi joqogħdu f’[[Alsace-Lorraine]] biex jerġgħu jibnu djar imġarrfa mill-Gwerra tat-Tletin Sena, jikkultivaw artijiet abbandunati, u jerġgħu jimlew dawn ir-reġjuni devastati. Id-djar u l-art kienu mqassma skont l-għadd ta’ tfal fil-familji. Dawk li ngħataw dawn il-proprjetajiet kienu eżentati mit-taxxi għal diversi snin, anke għal ħajjithom kollha. F’xi parroċċi (Dabo f’Lorraine, pereżempju), kienu wkoll permessi jieħdu l-injam meħtieġ għall-bini u t-tisħin tad-djar tagħhom mill-foresti. L-immigrazzjoni Żvizzera lejn l-Alsace ta’ Fuq ġiet għalhekk imħeġġa fis-seklu 17. Dawn il-privileġġi riżervati għall-emigranti Kattoliċi kellhom l-effett mixtieq, u ħafna abitanti tal-kanton ta’ Lucerne, li ma kellhomx prospetti ekonomiċi, emigraw. Il-vjaġġ minn Lucerne lejn [[Alsace]] u mbagħad lejn Lorraine kien ċertament iffaċilitat ukoll mill-Kapuċċini stabbiliti fil-kunventi ta’ Schupfheim. '''<big>L-era kontemporanja</big>''' Fid-29 ta' Ġunju 1939, sar irkant internazzjonali f'Lucerne ta' xogħlijiet tal-arti meqjusa "deġenerati" u kkonfiskati minn madwar erbgħin mużew Ġermaniż. Dan ġab 518,327 frank Żvizzeru għat-[[Tielet Reich]], somma inqas milli stmat, peress li x-xerrejja kienu qablu li ma joffrux aktar sabiex jevitaw li jarrikkixxu żżejjed il-kaxxa tal-istat Ġermaniż<ref>{{Ċita web|url=https://www.stadtluzern.ch/aktuelles/newslist/1970062|titlu=Vor 225 Jahren war Luzern die Hauptstadt der Schweiz|sit=www.stadtluzern.ch|lingwa=de-CH|data-aċċess=2026-08-26}}</ref>. == Ekonomija == L-ekonomija ta’ Lucerne qed tesperjenza tkabbir internazzjonali dejjem akbar. Aċċess dirett għall-awtostrada lejn [[Zurich]] huwa pprovdut mill-interkambju l-ġdid f’[[Buchrain]] u [[Rothenburg]]. Infetħu skejjel ġodda f’Lucerne, u t-taxxa korporattiva se tkun l-aktar baxxa fl-[[Iżvizzera]] mill-2012: dan kollu jikkontribwixxi biex Lucerne ssir post dejjem aktar attraenti kemm għal kumpaniji żgħar kif ukoll għal dawk kbar. Fl-2010, aktar minn 1,200 kumpanija stabbilew ruħhom f’Lucerne. Is-setturi tal-kura tas-saħħa, tal-manifattura tal-magni, u tal-kostruzzjoni huma rappreżentati b’mod partikolarment tajjeb<ref>{{Ċita web|url=https://fr.numbeo.com/co%C3%BBt-de-la-vie/ville/Lucerne|titlu=Coût de la vie à Lucerne|sit=fr.numbeo.com|data-aċċess=2026-08-26}}</ref>. == Trasport == Wara li Ferdinand von Zeppelin niżżel l-ajruplan tal-ajru tiegħu f'Lucerne fl-1909, il-belt saret pijuniera għall-industrija aeronawtika fl-Iżvizzera. Fi Frar 1910 twaqqfet l-ewwel kumpanija tat-trasport bl-ajru tal-pajjiż (u wara d-DELAG tal-Ġermanja t-tieni fid-dinja), f'Lulju tal-istess sena mbagħad ukoll l-ewwel hangar tal-ajruplani tal-ajru f'Tribschenmoos. Il-kumpanija pprovdiet titjiriet b'ajruplani tal-ajru sal-1914 mingħajr inċidenti notevoli. Lucerne tiftaħar b'netwerk tat-trasport żviluppat u mmexxi tajjeb, bl-operatur ewlieni, Verkehrsbetriebe Luzern (VBL), li jħaddem kemm it-trolleybuses f'Lucerne kif ukoll netwerk ta' karozzi tal-linja bil-mutur fil-belt u lejn il-muniċipalitajiet ġirien. Operaturi oħra, bħal PostAuto Schweiz u Auto AG Rothenburg, jipprovdu servizzi tal-karozzi tal-linja lejn bliet u rħula oħra. L-istazzjon tal-ferrovija ta’ Lucerne huwa wieħed mill-istazzjonijiet prinċipali tal-Iżvizzera, u huwa konness sew mal-bqija tal-Iżvizzera permezz ta’ servizzi ferrovjarji operati mill-Ferroviji Federali Żvizzeri (SBB CFF FFS), is-Südostbahn (SOB), il-BLS u ż-Zentralbahn (zb). Huwa servut minn ferroviji nazzjonali u internazzjonali kif ukoll ferroviji lokali tal-Lucerne S-Bahn. Hemm 40 ferrovija kuljum bejn Lucerne u Zurich, b’ħin medju tal-ivvjaġġar ta’ 48 minuta. L-Ajruport ta’ Zurich jista’ jintlaħaq f’ftit aktar minn siegħa. Il-Voralpen Express jgħaqqad direttament Lucerne mal-Iżvizzera tal-Lvant. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|FRA}} [[Guebwiller]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|UK}} [[Bournemouth]] ([[Renju Unit]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Potsdam]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|TCH}} [[Olomouc]] ([[Ċekja]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Chicago]] ([[Stati Uniti]]). == Gallerija == <gallery mode="packed"> Stampa:Switzerland Lucerne.jpg|Pont ta' Lucerne Stampa:Luzern, Stadtmauer.jpg|Is-swar tal-belt ta' Lucerne bil-muntanja Rigi fuq wara Stampa:Löwendenkmal - panoramio.jpg|Löwendenkmal Stampa:Lucerne Switzerland Hotel des Balances - panoramio.jpg|Hotel des Balances Stampa:Luzern Jesuitenkirche.jpg|Il-faċċata tal-knisja Ġiżwita f'Lucerne. Stampa:Luzern asv2022-10 Kultur- und Kongresszentrum.jpg|Ċentru tal-Konvenzjonijiet </gallery> == Referenzi == 56nat229rcb9h9cfdpjjuad4drgfg63 331798 331797 2026-08-26T23:25:53Z JovalQC 21720 /* */ 331798 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Lucerna''', jew '''Luzern''' bil-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]].{{Awdjo|LL-Q150 (fra)-Eihel-Lucerne.wav}} ( {{en langue|de|Luzern}} {{MSAPI|/luˈtsɛʁn/}} bl <small>- Alemanniku Lozärn</small> ''/'' {{MSAPI|/loˈtsæːrn/}} <ref name="allem" /> l-akbar belt fl-Iżvizzera <ref>{{Ċita web|url=https://abcvoyage.com/les-20-plus-grandes-villes-de-suisse/avion-hotel-sejour-pas-cher/|titlu=Les 20 plus grandes villes de Suisse ?|data=21-01-2010|sit=Abc voyage / l'essentiel pour voyager|data-aċċess=29-05-2023}}.</ref> u l- belt kapitali tal- kanton ta' Lucerne . Lucerne hija ċ-ċentru soċjali u kulturali tal- Iżvizzera ċentrali . Il -Karnival ta' Lucerne u l- Festival ta' Lucerne huma avvenimenti li l-influwenza tagħhom testendi lil hinn mir-reġjun. Għandha żewġ pontijiet tal-injam mgħottija, inkluż il- Kapellbrücke, li sar inseparabbli mill-immaġni tal-belt. == Ġeografija == Il-belt tinsab f’riġlejn l-[[Alpi Żvizzeri]], fir-reġjun tal-Iżvizzera Ċentrali, fuq ix-xtut tal-[[Lag Lucerne]] (Lag tal-Erba’ Kantoni), li fih tispiċċa x-Xmara Reuss, u qrib żewġ qċaċet Alpini: il-Muntanja Rigi u l-Muntanja Pilatus (2,128 m). Lucerne tkopri erja ta’ 29.06 km². == Klima == Bejn l-1961 u l-1990 Lucerne kellha medja ta’ 138.1 jum ta’ xita fis-sena u bħala medja rċeviet 1,171 mm ta’ preċipitazzjoni. L-iktar xahar imxarrab kien Ġunju, li matulu Lucerne rċeviet medja ta’ 153 mm ta’ xita. Matul dan ix-xahar kien hemm xita għal medja ta’ 14.2 jum. L-iktar xahar niexef tas-sena kien Frar b’medja ta’ 61 mm ta’ preċipitazzjoni fuq 10.2 ijiem. Il-klima f’din iż-żona għandha differenzi ħfief bejn l-ogħla u l-inqas temperaturi, u hemm xita adegwata s-sena kollha<ref>{{Ċita web|url=https://www.wetter.com/reise/klima/klimatabelle/schweiz-luzern-CH0CH2389.html|titlu=Beste Reisezeit für Luzern: Klimatabelle, Wetter und Klima im Überblick {{!}} Wetter ist wetter.com|sit=wetter.com|lingwa=de-DE|data-aċċess=2026-08-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://klima.lu.ch/|titlu=Klima - Kanton Luzern|kunjom=Luzern|isem=Kanton|sit=klima.lu.ch|lingwa=de|data-aċċess=2026-08-26}}</ref>. == Storja == Ir-reġjun ta' Lucerne ilu abitat sa minn żminijiet preistoriki. '''<big>Medju Evu</big>''' Wara l-waqgħa tal-Imperu Ruman, l-Alemanni stabbilew ruħhom hemmhekk, u diversi monasteri dehru qabel is-sena 1000, inkluż il-monasteru Benedittin ta’ Saint-Léger (issa l-Knisja ta’ Saint-Léger f’Lucerne), imwaqqaf madwar is-sena 710 mill-Karolinġi u li waqa’ taħt il-kontroll tal-Abbazija ta’ Murbach f’[[Alsace]] f’nofs is-seklu 9. Fis-seklu 12, l-Asburgi (li dak iż-żmien kienu bbażati f’Alsace) akkwistaw l-Abbazija ta’ Murbach u, konsegwentement, l-Abbazija ta’ Saint-Léger f’Lucerne<ref>{{Ċita web|url=https://staatsarchiv.lu.ch/kantonsgeschichte|titlu=Kurze Wege zur Luzerner Geschichte - Kanton Luzern|kunjom=Luzern|isem=Kanton|sit=staatsarchiv.lu.ch|lingwa=de|data-aċċess=2026-08-26}}</ref>. Il-belt ta’ Lucerne twaqqfet bejn l-1180 u l-1200. Fl-1332, Lucerne kienet l-ewwel belt li ngħaqdet mal-[[Żvizzera|Konfederazzjoni Żvizzera]] tat-Tliet Kantoni, minkejja li ġġieldet flimkien mal-Asburgi fil-Battalja ta’ Morgarten. '''<big>Żminijiet Moderni</big>''' Fl-1597, l-inċiżur Martin Martini ppubblika mappa notevoli tal-belt, essenzjalment veduta mill-għoli, li tikkostitwixxi dokument eċċezzjonali għall-fehim tas-sit f'dak iż-żmien<ref>{{Ċita web|url=https://www.luzern.com/fileadmin/Mediendatenbank/Luzern-Tourismus/PDF_Dokumente/Tourist_Information/Bildungsunterlagen/Dokumente_DE/Historie_Stadt_Luzern_W__2026_-_2027.pdf|titlu=}}</ref>. '''Relazzjonijiet ma' Alsace u Lorraine''' Minbarra l-ħbiberija tradizzjonali u l-appoġġ reċiproku bejn Alsace u l-Iżvizzera, eżemplifikati mill-Hirsebreifahrt (forma tradizzjonali ta' għajnuna reċiproka), il-kanton ta' Lucerne żamm rabtiet pjuttost mill-qrib ma' [[Alsace]]. Fis-seklu 17, il-Gwerra tal-Bdiewa, imħeġġa minn taxxi eċċessivi u li talbet il-libertà tal-kummerċ tal-melħ u d-dritt li jħallsu imgħax in natura, irriżultat fit-telfa tagħhom. Xi wħud inqatlu, oħrajn ġew eżiljati mill-Imperatur Ferdinand III fid-Dieta ta' Regensburg fl-1653, u mmultati 400 florin fl-1661 mill-gvern ta' Lucerne. Il-post magħżul tagħhom għall-eżilju kien naturalment [[Alsace]], peress li [[Louis XIV]] kien qed ifittex b'mod attiv li jattira suldati u uffiċjali Żvizzeri lejn ir-reġimenti barranin tiegħu mħarrġa fi Franza. Dawn ir-rekluti mbagħad ġabu l-familji u l-konoxxenti tagħhom magħhom. L-istess Louis XIV li qabel kien awtorizza l-mogħdija ta’ merkanti Alsazjani u Lorraine lejn l-Iżvizzera ddeċieda fl-1662 li jippermetti lill-barranin Kattoliċi joqogħdu f’[[Alsace-Lorraine]] biex jerġgħu jibnu djar imġarrfa mill-Gwerra tat-Tletin Sena, jikkultivaw artijiet abbandunati, u jerġgħu jimlew dawn ir-reġjuni devastati. Id-djar u l-art kienu mqassma skont l-għadd ta’ tfal fil-familji. Dawk li ngħataw dawn il-proprjetajiet kienu eżentati mit-taxxi għal diversi snin, anke għal ħajjithom kollha. F’xi parroċċi (Dabo f’Lorraine, pereżempju), kienu wkoll permessi jieħdu l-injam meħtieġ għall-bini u t-tisħin tad-djar tagħhom mill-foresti. L-immigrazzjoni Żvizzera lejn l-Alsace ta’ Fuq ġiet għalhekk imħeġġa fis-seklu 17. Dawn il-privileġġi riżervati għall-emigranti Kattoliċi kellhom l-effett mixtieq, u ħafna abitanti tal-kanton ta’ Lucerne, li ma kellhomx prospetti ekonomiċi, emigraw. Il-vjaġġ minn Lucerne lejn [[Alsace]] u mbagħad lejn Lorraine kien ċertament iffaċilitat ukoll mill-Kapuċċini stabbiliti fil-kunventi ta’ Schupfheim. '''<big>L-era kontemporanja</big>''' Fid-29 ta' Ġunju 1939, sar irkant internazzjonali f'Lucerne ta' xogħlijiet tal-arti meqjusa "deġenerati" u kkonfiskati minn madwar erbgħin mużew Ġermaniż. Dan ġab 518,327 frank Żvizzeru għat-[[Tielet Reich]], somma inqas milli stmat, peress li x-xerrejja kienu qablu li ma joffrux aktar sabiex jevitaw li jarrikkixxu żżejjed il-kaxxa tal-istat Ġermaniż<ref>{{Ċita web|url=https://www.stadtluzern.ch/aktuelles/newslist/1970062|titlu=Vor 225 Jahren war Luzern die Hauptstadt der Schweiz|sit=www.stadtluzern.ch|lingwa=de-CH|data-aċċess=2026-08-26}}</ref>. == Ekonomija == L-ekonomija ta’ Lucerne qed tesperjenza tkabbir internazzjonali dejjem akbar. Aċċess dirett għall-awtostrada lejn [[Zurich]] huwa pprovdut mill-interkambju l-ġdid f’[[Buchrain]] u [[Rothenburg]]. Infetħu skejjel ġodda f’Lucerne, u t-taxxa korporattiva se tkun l-aktar baxxa fl-[[Iżvizzera]] mill-2012: dan kollu jikkontribwixxi biex Lucerne ssir post dejjem aktar attraenti kemm għal kumpaniji żgħar kif ukoll għal dawk kbar. Fl-2010, aktar minn 1,200 kumpanija stabbilew ruħhom f’Lucerne. Is-setturi tal-kura tas-saħħa, tal-manifattura tal-magni, u tal-kostruzzjoni huma rappreżentati b’mod partikolarment tajjeb<ref>{{Ċita web|url=https://fr.numbeo.com/co%C3%BBt-de-la-vie/ville/Lucerne|titlu=Coût de la vie à Lucerne|sit=fr.numbeo.com|data-aċċess=2026-08-26}}</ref>. == Trasport == Wara li Ferdinand von Zeppelin niżżel l-ajruplan tal-ajru tiegħu f'Lucerne fl-1909, il-belt saret pijuniera għall-industrija aeronawtika fl-Iżvizzera. Fi Frar 1910 twaqqfet l-ewwel kumpanija tat-trasport bl-ajru tal-pajjiż (u wara d-DELAG tal-Ġermanja t-tieni fid-dinja), f'Lulju tal-istess sena mbagħad ukoll l-ewwel hangar tal-ajruplani tal-ajru f'Tribschenmoos. Il-kumpanija pprovdiet titjiriet b'ajruplani tal-ajru sal-1914 mingħajr inċidenti notevoli. Lucerne tiftaħar b'netwerk tat-trasport żviluppat u mmexxi tajjeb, bl-operatur ewlieni, Verkehrsbetriebe Luzern (VBL), li jħaddem kemm it-trolleybuses f'Lucerne kif ukoll netwerk ta' karozzi tal-linja bil-mutur fil-belt u lejn il-muniċipalitajiet ġirien. Operaturi oħra, bħal PostAuto Schweiz u Auto AG Rothenburg, jipprovdu servizzi tal-karozzi tal-linja lejn bliet u rħula oħra. L-istazzjon tal-ferrovija ta’ Lucerne huwa wieħed mill-istazzjonijiet prinċipali tal-Iżvizzera, u huwa konness sew mal-bqija tal-Iżvizzera permezz ta’ servizzi ferrovjarji operati mill-Ferroviji Federali Żvizzeri (SBB CFF FFS), is-Südostbahn (SOB), il-BLS u ż-Zentralbahn (zb). Huwa servut minn ferroviji nazzjonali u internazzjonali kif ukoll ferroviji lokali tal-Lucerne S-Bahn. Hemm 40 ferrovija kuljum bejn Lucerne u Zurich, b’ħin medju tal-ivvjaġġar ta’ 48 minuta. L-Ajruport ta’ Zurich jista’ jintlaħaq f’ftit aktar minn siegħa. Il-Voralpen Express jgħaqqad direttament Lucerne mal-Iżvizzera tal-Lvant. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|FRA}} [[Guebwiller]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|UK}} [[Bournemouth]] ([[Renju Unit]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Potsdam]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|TCH}} [[Olomouc]] ([[Ċekja]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Chicago]] ([[Stati Uniti]]). == Gallerija == <gallery mode="packed"> Stampa:Switzerland Lucerne.jpg|Pont ta' Lucerne Stampa:Luzern, Stadtmauer.jpg|Is-swar tal-belt ta' Lucerne bil-muntanja Rigi fuq wara Stampa:Löwendenkmal - panoramio.jpg|Löwendenkmal Stampa:Lucerne Switzerland Hotel des Balances - panoramio.jpg|Hotel des Balances Stampa:Luzern Jesuitenkirche.jpg|Il-faċċata tal-knisja Ġiżwita f'Lucerne. Stampa:Luzern asv2022-10 Kultur- und Kongresszentrum.jpg|Ċentru tal-Konvenzjonijiet </gallery> == Referenzi == lb4ub40md8jze8vp35y19j96c4i3fy9 0 34592 331809 2026-08-27T08:56:19Z ~2026-46859-62 28758 Paġna ġdida: [[Stampa:2023-11-16_Gala_de_los_Latin_Grammy,_03_(cropped)02.jpg|lemin|daqsminuri|Shakira (2023)]] '''Shakira Isabel Mebarak Ripoll''' (2 ta' Frar 1977) hija kantanta, kittieba tal-kanzunetti, żeffiena, attriċi, u filantropa Kolombjana. Hija famuża għall-impatt tagħha fil-mużika Latina u fil-pop modern, tant li hija magħrufa bħala "Ir-Reġina tal-Mużika Latina". 331809 wikitext text/x-wiki [[Stampa:2023-11-16_Gala_de_los_Latin_Grammy,_03_(cropped)02.jpg|lemin|daqsminuri|Shakira (2023)]] '''Shakira Isabel Mebarak Ripoll''' (2 ta' Frar 1977) hija kantanta, kittieba tal-kanzunetti, żeffiena, attriċi, u filantropa Kolombjana. Hija famuża għall-impatt tagħha fil-mużika Latina u fil-pop modern, tant li hija magħrufa bħala "Ir-Reġina tal-Mużika Latina". axmerjc7o2v3o7yg0uspyahyo69sgn4 331811 331809 2026-08-27T10:07:46Z Pabliena 28759 /* */ 331811 wikitext text/x-wiki [[Stampa:2023-11-16_Gala_de_los_Latin_Grammy,_03_(cropped)02.jpg|lemin|daqsminuri|Shakira (2023)]] '''Shakira Isabel Mebarak Ripoll''' (2 ta' Frar 1977) hija kantanta, kittieba tal-kanzunetti, żeffiena, attriċi, u filantropa Kolombjana. Hija famuża għall-impatt tagħha fil-mużika Latina u fil-pop modern, tant li hija magħrufa bħala "Ir-Reġina tal-Mużika Latina". == Biografija == Shakira saret famuża bl-album ''Pies Descalzos'' (1995), album li jinkludi s-singles "Estoy Aquí" u "Pies Descalzos, Sueños Blancos", li wassluha fil-quċċata tal-klassifiki tal-Amerika Latina.<ref>[https://tn.com.ar/musica/noticias/2025/10/07/pies-descalzos-de-shakira-cumplio-30-anos-el-disco-que-le-abrio-el-camino-por-el-mundo/ “Pies descalzos” de Shakira cumplió 30 años: el disco que le abrió el camino por el mundo | TN]</ref> L-album ''Dónde Están los Ladrones?'' (1998) ikkonsolida l-popolarità tagħha fl-Amerika Latina.<ref>[https://www.eltiempo.com/cultura/gente/donde-estan-los-ladrones-el-exito-de-shakira-que-tiene-una-historia-real-en-bogota-3430310 '¿Dónde están los ladrones?', el éxito de Shakira que tiene una historia real en Bogotá]</ref> L-ewwel album tagħha bl-Ingliż ''Laundry Service'' (2001) ipproduċa s-single tad-debutt "Whenever, Wherever" – li laħqet l-ewwel post f'ħafna klassifiki madwar id-dinja – u "Underneath Your Clothes", suċċessi li għamlu lil Shakira l-ewwel artista mill-Amerika t'Isfel li daħlet b'suċċess fis-suq globali.<ref>[https://variety.com/2021/music/news/shakira-laundry-service-album-anniversary-interview-1235111293/ Shakira Recalls Mammoth Crossover Moment as 'Laundry Service' Turns 20]</ref> L-album tagħha b'influwenzi Spanjoli ''Fijación Oral, Vol. 1'' (2005) u l-album bl-Ingliż ''Oral Fixation, Vol. 2'' (2005) inkludew suċċessi kbar bħal "La Tortura" u "Hips Don't Lie", li kienet l-ewwel single minn mara mill-Amerika t'Isfel li laħqet l-ewwel post fuq il-klassifika Amerikana ''Billboard Hot 100''.<ref>[https://www.hollywoodreporter.com/music/music-news/shakira-insisted-hips-dont-lie-added-to-album-1236213060/ Shakira Insisted Label Add 'Hips Don't Lie' to Album]</ref> L-album ''She Wolf'' (2009) ittratta temi ta' libertà u kellu influwenzi tal-electropop,<ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/english/music/hips-dont-lie-and-waka-waka-top-10-shakira-pop-songs-that-defined-her-global-sound-and-chart-dominance/photostory/128637333.cms 'Hips Don’t Lie' and 'Waka Waka': Top 10 Shakira pop songs that defined her global sound and chart dominance]</ref> filwaqt li ''Sale el Sol'' (2010) kien influwenzat mill-passjoni tagħha għall-mużika Latina u kien jinkludi "Waka Waka (This Time for Africa)", il-kanzunetta uffiċjali tat-Tazza tad-Dinja tal-2010.<ref>[https://www.biobiochile.cl/noticias/2010/06/10/shakira-con-su-waka-waka-destaco-en-exitoso-concierto-inaugural-de-sudafrica-2010.shtml Shakira con su ‘Waka Waka’ destacó en exitoso concierto inaugural de ‘Sudáfrica 2010′ | Notas | BioBioChile]</ref><ref>[https://www.allaboutjazz.com/news/shakira-releases-sale-el-sol-the-sun-comes-out/ Jazz news: Shakira Releases "Sale el Sol / The Sun Comes Out"]</ref> L-albums ''Shakira'' (2014) u ''El Dorado'' (2017) ipproduċew suċċessi bħal "La La La" u "Chantaje". L-album ''Las Mujeres Ya No Lloran'' (2024) kien influwenzat mill-esperjenzi reċenti tagħha bid-divorzju u bis-saħħa mentali, u kellu messaġġ ta' tisħiħ personali.<ref>[https://www.megastar.fm/musica/noticias/reconstruccion-personal-shakira-las-mujeres-lloran-album-que-marca-regreso-20240322_3211478 La reconstrucción personal de Shakira en 'Las Mujeres Ya No Lloran', el álbum que marca su regreso]</ref> Wara dan, Shakira bdiet tour dinji msejjaħ ''Las Mujeres Ya No Lloran World Tour'' (2025–2026), li rċieva tifħir mill-kritiċi u kiseb suċċess kummerċjali, b'dħul ta' aktar minn 350 miljun dollaru.<ref>[https://www.billboard.com/pro/shakira-highest-grossing-latin-tour-guinness-record/ Shakira Sets Record for Highest-Grossing Latin Tour of All Time]</ref> Shakira hija waħda mill-artisti mużikali bl-akbar bejgħ ta' diski ta' kull żmien, wara li biegħet aktar minn 95 miljun diska madwar id-dinja.<ref>[https://news.epson.com/news/shakira-latin-america-brand-ambassador Epson and Global Music Superstar Shakira Partner to Take Latin America by Storm | Epson US]</ref><ref>[https://www.billboard.com/music/latin/shakira-billboard-latin-woman-of-the-year-1235313382/ Shakira Is Billboard's First 'Latin Woman of the Year']</ref> Hija għandha ħafna singles li laħqu l-ewwel post fl-Istati Uniti u madwar id-dinja, erba' premjijiet Grammy, u ħmistax-il premju Latin Grammy.<ref>[https://www.grammy.com/artists/shakira/17393 Shakira | Artist | GRAMMY.com]</ref><ref>[https://www.latingrammy.com/en/artists/shakira/22743-01 Shakira | Artist | LatinGRAMMY.com]</ref> Shakira kienet inkluża fil-listi annwali ta' Forbes tan-nisa bl-ogħla dħul fil-mużika.<ref>[https://www.forbes.com/profile/shakira-mebarak/ Shakira Mebarak]</ref> Il-prestazzjoni milqugħa tagħha fl-ispettaklu ta' nofs il-ħin tas-Super Bowl tal-2020 (ma' Jennifer Lopez) hija waħda mill-aktar wirjiet segwiti fl-istorja.<ref>[https://www.billboard.com/music/awards/j-lo-shakira-emmy-nomination-highlights-9425279/ J.Lo & Shakira Land Emmy Nods for Their Super Bowl Halftime Show & Other Nomination Highlights]</ref> Barra mill-mużika, hija waqqfet il-Fundación Pies Descalzos għall-edukazzjoni tat-tfal fil-Kolombja,<ref>[https://holrmagazine.com/shakiras-new-school-project-changing-lives-in-catatumbo/ Shakira's New School Project: Changing Lives in Catatumbo -]</ref> sellfet leħinha lil Gazelle fil-film ''Zootopia'' (2016) u fis-sequel ''Zootopia 2'' (2025),<ref>[https://deadline.com/2025/11/shakira-zootopia-2-music-video-gazelle-zoo-song-1236615726/ Shakira's 'Zoo' Song Gets Music Video Ahead Of 'Zootopia 2']</ref> u serviet bħala ġurata fil-programm ''The Voice'' mill-2013 sal-2014.<ref>[https://uk.news.yahoo.com/shakira-leave-voice-just-one-season-185320999.html Shakira to leave The Voice after just one season - Yahoo News UK]</ref> Hija wkoll waħda mill-aktar persuni segwiti fuq il-midja soċjali, b'aktar minn 90 miljun segwaċi.<ref>[https://www.infobae.com/tecno/2026/01/01/shakira-la-reina-de-las-redes-sociales-122-millones-en-facebook-y-941-millones-en-instagram/ Shakira, la reina de las redes sociales: 122 millones en Facebook y 94,1 millones en Instagram - Infobae]</ref> == Referenzi == <references /> bs8b5jmf9ylemwqct7heold4ak0l3vf 331812 331811 2026-08-27T10:08:47Z Pabliena 28759 331812 wikitext text/x-wiki [[Stampa:2023-11-16_Gala_de_los_Latin_Grammy,_03_(cropped)02.jpg|lemin|daqsminuri|Shakira (2023)]] '''Shakira Isabel Mebarak Ripoll''' (2 ta' Frar 1977) hija kantanta, kittieba tal-kanzunetti, żeffiena, attriċi, u filantropa Kolombjana. Hija famuża għall-impatt tagħha fil-mużika Latina u fil-pop modern, tant li hija magħrufa bħala "Ir-Reġina tal-Mużika Latina". == Biografija == Shakira saret famuża bl-album ''Pies Descalzos'' (1995), album li jinkludi s-singles "Estoy Aquí" u "Pies Descalzos, Sueños Blancos", li wassluha fil-quċċata tal-klassifiki tal-Amerika Latina.<ref>[https://tn.com.ar/musica/noticias/2025/10/07/pies-descalzos-de-shakira-cumplio-30-anos-el-disco-que-le-abrio-el-camino-por-el-mundo/ “Pies descalzos” de Shakira cumplió 30 años: el disco que le abrió el camino por el mundo | TN]</ref> L-album ''Dónde Están los Ladrones?'' (1998) ikkonsolida l-popolarità tagħha fl-Amerika Latina.<ref>[https://www.eltiempo.com/cultura/gente/donde-estan-los-ladrones-el-exito-de-shakira-que-tiene-una-historia-real-en-bogota-3430310 '¿Dónde están los ladrones?', el éxito de Shakira que tiene una historia real en Bogotá]</ref> L-ewwel album tagħha bl-Ingliż ''Laundry Service'' (2001) ipproduċa s-single tad-debutt "Whenever, Wherever" – li laħqet l-ewwel post f'ħafna klassifiki madwar id-dinja – u "Underneath Your Clothes", suċċessi li għamlu lil Shakira l-ewwel artista mill-Amerika t'Isfel li daħlet b'suċċess fis-suq globali.<ref>[https://variety.com/2021/music/news/shakira-laundry-service-album-anniversary-interview-1235111293/ Shakira Recalls Mammoth Crossover Moment as 'Laundry Service' Turns 20]</ref> L-album tagħha b'influwenzi Spanjoli ''Fijación Oral, Vol. 1'' (2005) u l-album bl-Ingliż ''Oral Fixation, Vol. 2'' (2005) inkludew suċċessi kbar bħal "La Tortura" u "Hips Don't Lie", li kienet l-ewwel single minn mara mill-Amerika t'Isfel li laħqet l-ewwel post fuq il-klassifika Amerikana ''Billboard Hot 100''.<ref>[https://www.hollywoodreporter.com/music/music-news/shakira-insisted-hips-dont-lie-added-to-album-1236213060/ Shakira Insisted Label Add 'Hips Don't Lie' to Album]</ref> L-album ''She Wolf'' (2009) ittratta temi ta' libertà u kellu influwenzi tal-electropop,<ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/english/music/hips-dont-lie-and-waka-waka-top-10-shakira-pop-songs-that-defined-her-global-sound-and-chart-dominance/photostory/128637333.cms 'Hips Don’t Lie' and 'Waka Waka': Top 10 Shakira pop songs that defined her global sound and chart dominance]</ref> filwaqt li ''Sale el Sol'' (2010) kien influwenzat mill-passjoni tagħha għall-mużika Latina u kien jinkludi "Waka Waka (This Time for Africa)", il-kanzunetta uffiċjali tat-Tazza tad-Dinja tal-2010.<ref>[https://www.biobiochile.cl/noticias/2010/06/10/shakira-con-su-waka-waka-destaco-en-exitoso-concierto-inaugural-de-sudafrica-2010.shtml Shakira con su ‘Waka Waka’ destacó en exitoso concierto inaugural de ‘Sudáfrica 2010′ | Notas | BioBioChile]</ref><ref>[https://www.allaboutjazz.com/news/shakira-releases-sale-el-sol-the-sun-comes-out/ Jazz news: Shakira Releases "Sale el Sol / The Sun Comes Out"]</ref> L-albums ''Shakira'' (2014) u ''El Dorado'' (2017) ipproduċew suċċessi bħal "La La La" u "Chantaje". L-album ''Las Mujeres Ya No Lloran'' (2024) kien influwenzat mill-esperjenzi reċenti tagħha bid-divorzju u bis-saħħa mentali, u kellu messaġġ ta' tisħiħ personali.<ref>[https://www.megastar.fm/musica/noticias/reconstruccion-personal-shakira-las-mujeres-lloran-album-que-marca-regreso-20240322_3211478 La reconstrucción personal de Shakira en 'Las Mujeres Ya No Lloran', el álbum que marca su regreso]</ref> Wara dan, Shakira bdiet tour dinji msejjaħ ''Las Mujeres Ya No Lloran World Tour'' (2025–2026), li rċieva tifħir mill-kritiċi u kiseb suċċess kummerċjali, b'dħul ta' aktar minn 350 miljun dollaru.<ref>[https://www.billboard.com/pro/shakira-highest-grossing-latin-tour-guinness-record/ Shakira Sets Record for Highest-Grossing Latin Tour of All Time]</ref> Shakira hija waħda mill-artisti mużikali bl-akbar bejgħ ta' diski ta' kull żmien, wara li biegħet aktar minn 95 miljun diska madwar id-dinja.<ref>[https://news.epson.com/news/shakira-latin-america-brand-ambassador Epson and Global Music Superstar Shakira Partner to Take Latin America by Storm | Epson US]</ref><ref>[https://www.billboard.com/music/latin/shakira-billboard-latin-woman-of-the-year-1235313382/ Shakira Is Billboard's First 'Latin Woman of the Year']</ref> Hija għandha ħafna singles li laħqu l-ewwel post fl-Istati Uniti u madwar id-dinja, erba' premjijiet Grammy, u ħmistax-il premju Latin Grammy.<ref>[https://www.grammy.com/artists/shakira/17393 Shakira | Artist | GRAMMY.com]</ref><ref>[https://www.latingrammy.com/en/artists/shakira/22743-01 Shakira | Artist | LatinGRAMMY.com]</ref> Shakira kienet inkluża fil-listi annwali ta' Forbes tan-nisa bl-ogħla dħul fil-mużika.<ref>[https://www.forbes.com/profile/shakira-mebarak/ Shakira Mebarak]</ref> Il-prestazzjoni milqugħa tagħha fl-ispettaklu ta' nofs il-ħin tas-Super Bowl tal-2020 (ma' Jennifer Lopez) hija waħda mill-aktar wirjiet segwiti fl-istorja.<ref>[https://www.billboard.com/music/awards/j-lo-shakira-emmy-nomination-highlights-9425279/ J.Lo & Shakira Land Emmy Nods for Their Super Bowl Halftime Show & Other Nomination Highlights]</ref> Barra mill-mużika, hija waqqfet il-Fundación Pies Descalzos għall-edukazzjoni tat-tfal fil-Kolombja,<ref>[https://holrmagazine.com/shakiras-new-school-project-changing-lives-in-catatumbo/ Shakira's New School Project: Changing Lives in Catatumbo -]</ref> sellfet leħinha lil Gazelle fil-film ''Zootopia'' (2016) u fis-sequel ''Zootopia 2'' (2025),<ref>[https://deadline.com/2025/11/shakira-zootopia-2-music-video-gazelle-zoo-song-1236615726/ Shakira's 'Zoo' Song Gets Music Video Ahead Of 'Zootopia 2']</ref> u serviet bħala ġurata fil-programm ''The Voice'' mill-2013 sal-2014.<ref>[https://uk.news.yahoo.com/shakira-leave-voice-just-one-season-185320999.html Shakira to leave The Voice after just one season - Yahoo News UK]</ref> Hija wkoll waħda mill-aktar persuni segwiti fuq il-midja soċjali, b'aktar minn 90 miljun segwaċi.<ref>[https://www.infobae.com/tecno/2026/01/01/shakira-la-reina-de-las-redes-sociales-122-millones-en-facebook-y-941-millones-en-instagram/ Shakira, la reina de las redes sociales: 122 millones en Facebook y 94,1 millones en Instagram - Infobae]</ref> == Diskografija == === Albums tal-istudjo === * ''Magia'' (1991) * ''Peligro'' (1993) * ''Pies Descalzos'' (1995) * ''Dónde Están los Ladrones?'' (1998) * ''Laundry Service'' (2001) * ''Fijación Oral, Vol. 1'' (2005) * ''Oral Fixation, Vol. 2'' (2005) * ''She Wolf'' (2009) * ''Sale el Sol'' (2010) * ''Shakira'' (2014) * ''El Dorado'' (2017) * ''Las Mujeres Ya No Lloran'' (2024) === Albums live === * ''MTV Unplugged'' (2000) * ''Live & off the Record'' (2004) * ''Oral Fixation Tour'' (2007) * ''Live from Paris'' (2011) * ''Shakira in Concert: El Dorado World Tour'' (2019) * ''Anniversary: Oral Fixation (20th) and Pies Descalzos (30th) Live'' (2025) == Referenzi == <references /> r99p7rbv6i7cnnsca03wgpc5fg649n2 331813 331812 2026-08-27T10:14:42Z Pabliena 28759 /* Biografija */ 331813 wikitext text/x-wiki [[Stampa:2023-11-16_Gala_de_los_Latin_Grammy,_03_(cropped)02.jpg|lemin|daqsminuri|Shakira (2023)]] '''Shakira Isabel Mebarak Ripoll''' (2 ta' Frar 1977) hija kantanta, kittieba tal-kanzunetti, żeffiena, attriċi, u filantropa Kolombjana. Hija famuża għall-impatt tagħha fil-mużika Latina u fil-pop modern, tant li hija magħrufa bħala "Ir-Reġina tal-Mużika Latina". == Biografija == Shakira saret famuża bl-album ''Pies Descalzos'' (1995), album li jinkludi s-singles "Estoy Aquí" u "Pies Descalzos, Sueños Blancos", li wassluha fil-quċċata tal-klassifiki tal-Amerika Latina.<ref>[https://tn.com.ar/musica/noticias/2025/10/07/pies-descalzos-de-shakira-cumplio-30-anos-el-disco-que-le-abrio-el-camino-por-el-mundo/ “Pies descalzos” de Shakira cumplió 30 años: el disco que le abrió el camino por el mundo | TN]</ref> L-album ''Dónde Están los Ladrones?'' (1998) ikkonsolida l-popolarità tagħha fl-Amerika Latina.<ref>[https://www.eltiempo.com/cultura/gente/donde-estan-los-ladrones-el-exito-de-shakira-que-tiene-una-historia-real-en-bogota-3430310 '¿Dónde están los ladrones?', el éxito de Shakira que tiene una historia real en Bogotá]</ref> L-ewwel album tagħha bl-Ingliż ''Laundry Service'' (2001) ipproduċa s-single tad-debutt "Whenever, Wherever" – li laħqet l-ewwel post f'ħafna klassifiki madwar id-dinja – u "Underneath Your Clothes", suċċessi li għamlu lil Shakira l-ewwel artista mill-Amerika t'Isfel li daħlet b'suċċess fis-suq globali.<ref>[https://variety.com/2021/music/news/shakira-laundry-service-album-anniversary-interview-1235111293/ Shakira Recalls Mammoth Crossover Moment as 'Laundry Service' Turns 20]</ref> L-album tagħha b'influwenzi Spanjoli ''Fijación Oral, Vol. 1'' (2005) u l-album bl-Ingliż ''Oral Fixation, Vol. 2'' (2005) inkludew suċċessi kbar bħal "La Tortura" u "Hips Don't Lie", li kienet l-ewwel single minn mara mill-Amerika t'Isfel li laħqet l-ewwel post fuq il-klassifika Amerikana ''Billboard Hot 100''.<ref>[https://www.hollywoodreporter.com/music/music-news/shakira-insisted-hips-dont-lie-added-to-album-1236213060/ Shakira Insisted Label Add 'Hips Don't Lie' to Album]</ref> L-album ''She Wolf'' (2009) ittratta temi ta' libertà u kellu influwenzi tal-electropop,<ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/english/music/hips-dont-lie-and-waka-waka-top-10-shakira-pop-songs-that-defined-her-global-sound-and-chart-dominance/photostory/128637333.cms 'Hips Don’t Lie' and 'Waka Waka': Top 10 Shakira pop songs that defined her global sound and chart dominance]</ref> filwaqt li ''Sale el Sol'' (2010) kien influwenzat mill-passjoni tagħha għall-mużika Latina u kien jinkludi "Waka Waka (This Time for Africa)", il-kanzunetta uffiċjali tat-Tazza tad-Dinja tal-2010.<ref>[https://www.biobiochile.cl/noticias/2010/06/10/shakira-con-su-waka-waka-destaco-en-exitoso-concierto-inaugural-de-sudafrica-2010.shtml Shakira con su ‘Waka Waka’ destacó en exitoso concierto inaugural de ‘Sudáfrica 2010′ | Notas | BioBioChile]</ref><ref>[https://www.allaboutjazz.com/news/shakira-releases-sale-el-sol-the-sun-comes-out/ Jazz news: Shakira Releases "Sale el Sol / The Sun Comes Out"]</ref> L-albums ''Shakira'' (2014) u ''El Dorado'' (2017) ipproduċew suċċessi bħal "La La La" u "Chantaje". L-album ''Las Mujeres Ya No Lloran'' (2024) kien influwenzat mill-esperjenzi reċenti tagħha bid-divorzju u bis-saħħa mentali, u kellu messaġġ ta' tisħiħ personali.<ref>[https://www.megastar.fm/musica/noticias/reconstruccion-personal-shakira-las-mujeres-lloran-album-que-marca-regreso-20240322_3211478 La reconstrucción personal de Shakira en 'Las Mujeres Ya No Lloran', el álbum que marca su regreso]</ref> Wara dan, Shakira bdiet tour dinji msejjaħ ''Las Mujeres Ya No Lloran World Tour'' (2025–2026), li rċieva tifħir mill-kritiċi u kiseb suċċess kummerċjali, b'dħul ta' aktar minn 350 miljun dollaru.<ref>[https://www.billboard.com/pro/shakira-highest-grossing-latin-tour-guinness-record/ Shakira Sets Record for Highest-Grossing Latin Tour of All Time]</ref> Shakira hija waħda mill-artisti mużikali bl-akbar bejgħ ta' diski ta' kull żmien, wara li biegħet aktar minn 95 miljun diska madwar id-dinja.<ref>[https://news.epson.com/news/shakira-latin-america-brand-ambassador Epson and Global Music Superstar Shakira Partner to Take Latin America by Storm | Epson US]</ref><ref>[https://www.billboard.com/music/latin/shakira-billboard-latin-woman-of-the-year-1235313382/ Shakira Is Billboard's First 'Latin Woman of the Year']</ref> Hija għandha ħafna singles li laħqu l-ewwel post fl-Istati Uniti u madwar id-dinja, erba' premjijiet Grammy, u ħmistax-il premju Latin Grammy.<ref>[https://www.grammy.com/artists/shakira/17393 Shakira | Artist | GRAMMY.com]</ref><ref>[https://www.latingrammy.com/en/artists/shakira/22743-01 Shakira | Artist | LatinGRAMMY.com]</ref> Shakira kienet inkluża fil-listi annwali ta' Forbes tan-nisa bl-ogħla dħul fil-mużika.<ref>[https://www.forbes.com/profile/shakira-mebarak/ Shakira Mebarak]</ref> Il-prestazzjoni milqugħa tagħha fl-ispettaklu ta' nofs il-ħin tas-Super Bowl tal-2020 (ma' Jennifer Lopez) hija waħda mill-aktar wirjiet segwiti fl-istorja.<ref>[https://www.billboard.com/music/awards/j-lo-shakira-emmy-nomination-highlights-9425279/ J.Lo & Shakira Land Emmy Nods for Their Super Bowl Halftime Show & Other Nomination Highlights]</ref> Barra mill-mużika, hija waqqfet il-Fundación Pies Descalzos għall-edukazzjoni tat-tfal fil-Kolombja,<ref>[https://holrmagazine.com/shakiras-new-school-project-changing-lives-in-catatumbo/ Shakira's New School Project: Changing Lives in Catatumbo -]</ref> sellfet leħinha lil Gazelle fil-film ''Zootopia'' (2016) u fis-sequel ''Zootopia 2'' (2025),<ref>[https://deadline.com/2025/11/shakira-zootopia-2-music-video-gazelle-zoo-song-1236615726/ Shakira's 'Zoo' Song Gets Music Video Ahead Of 'Zootopia 2']</ref> u serviet bħala ġurata fil-programm ''The Voice'' mill-2013 sal-2014.<ref>[https://uk.news.yahoo.com/shakira-leave-voice-just-one-season-185320999.html Shakira to leave The Voice after just one season - Yahoo News UK]</ref> Hija wkoll waħda mill-aktar persuni segwiti fuq il-midja soċjali, b'aktar minn 90 miljun segwaċi.<ref>[https://www.infobae.com/tecno/2026/01/01/shakira-la-reina-de-las-redes-sociales-122-millones-en-facebook-y-941-millones-en-instagram/ Shakira, la reina de las redes sociales: 122 millones en Facebook y 94,1 millones en Instagram - Infobae]</ref> F'April 2026, Shakira ħarġet kanzunetta intitolata "Choka Choka" mal-kantanta Brażiljana Anitta. "Choka Choka" hija kanzunetta *funk carioca* bilingwi kantata bil-Portugiż u bl-Ispanjol.<ref>{{Ċita web|url=https://latination.com/shakira-anitta-choka-choka-lyrics-meaning-2026-hit|titlu=Meaning and lyrics of 'Choka Choka': The song by Shakira and Anitta|kunjom=LatiNation|data=2026-04-10|sit=LatiNation|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-27}}</ref> == Diskografija == === Albums tal-istudjo === * ''Magia'' (1991) * ''Peligro'' (1993) * ''Pies Descalzos'' (1995) * ''Dónde Están los Ladrones?'' (1998) * ''Laundry Service'' (2001) * ''Fijación Oral, Vol. 1'' (2005) * ''Oral Fixation, Vol. 2'' (2005) * ''She Wolf'' (2009) * ''Sale el Sol'' (2010) * ''Shakira'' (2014) * ''El Dorado'' (2017) * ''Las Mujeres Ya No Lloran'' (2024) === Albums live === * ''MTV Unplugged'' (2000) * ''Live & off the Record'' (2004) * ''Oral Fixation Tour'' (2007) * ''Live from Paris'' (2011) * ''Shakira in Concert: El Dorado World Tour'' (2019) * ''Anniversary: Oral Fixation (20th) and Pies Descalzos (30th) Live'' (2025) == Referenzi == <references /> p5t4k8m8jbxg09j2vlaosb9m6kqf0u6