Premier League Ażerbajġan

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mt">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedija</sitename>
    <dbname>mtwiki</dbname>
    <base>https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.17</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medja</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speċjali</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Diskussjoni</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Utent</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Diskussjoni utent</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedija</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Diskussjoni Wikipedija</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Stampa</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Diskussjoni stampa</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Diskussjoni MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Mudell</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Diskussjoni mudell</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Għajnuna</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Diskussjoni għajnuna</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorija</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Diskussjoni kategorija</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Diskussjoni portal</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Premier League Ażerbajġan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19164</id>
    <revision>
      <id>331836</id>
      <parentid>324190</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T11:54:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>12206</id>
      </contributor>
      <origin>331836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11996" sha1="pvwlczi3po1fnd1glhcej1w7pzwl41h" xml:space="preserve">{{Infobox kompetizzjoni sportiva
|isem            = Premier League Ażerbajġan
|staġun_attwali  = Premier League Ażerbajġan 2024–25
|stampa          =
|pixels          = 150px
|sport           = [[Futbol]]
|fundazzjoni     = 1992
|timijiet        = 12
|reġjun          = {{bandierapajjiż|Ażerbajġan}}
|ċampjin         = [[Qarabağ FK|Qarabağ]] (2023/24)
|l-aktar_rebħiet = [[Qarabağ FK|Qarabağ]] (11 titli)
|sit_elettroniku = [http://www.pfl.az www.pfl.az]
}}
Il-'''Premier League Ażerbajġan''' (''Azərbaycan Premyer Liqası''), bħalissa jismu '''Topaz Premyer Liqası''' wara l-[[Unibank Commercial Bank|isponsor ewlieni tagħha]], huwa l-ogħla kampjonat tal-[[futbol]] nazzjonali tal-Ażerbajġan .

Il-Premier League Ażerbajġan kien organizzat fl-2007 u ssuċċeda l-ogħla diviżjoni (''Yüksək Liqa''), id-differenza kienet li l-ogħla diviżjoni kienet immexxija mill-kampjonat tal-futbol professjonali tal-Ażerbajġan, u l-ħolqien tal-Premier League taw il-klabbs grad akbar ta' indipendenza. L-Ogħla Diviżjoni kienet teżisti 1992-2007.

Mill-1992, total ta' 8 klabbs kienu ġew ċampjins tas-sistema tal-futbol Ażerbajġan. [[Qarabağ FK|Qarabağ]] huma ċ-ċampjins kurrenti tal-Premier League Ażerbajġan.

==Storja==
===1990–2000===
Il-kampjonat kien iddominat minn timijiet bħal [[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]], [[Kapaz PFC|Kapaz]], [[Turan Tovuz PFC|Turan Tovuz]] u [[FK Shamkir]]. Madankollu, ġlidiet finanzjarji kellhom impatt ħażin fuq klabbs lokali u timijiet aktar bħal [[Khazri Buzovna]], [[FK Shamkir]], [[FK Vilash Masalli|Vilash Masalli]] u [[Shafa Baku]] marru fuq djun dovut.&lt;ref&gt;{{Ċita web |titlu=Ölkə futbolu qara geyinməyə hazırlaşır (Yazı) |url=http://www.penalti.az/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3729:oelk-futbolu-qara-geyinmy-hazrlar-yaz&amp;catid=9:manet&amp;Itemid=13 |sit=Penalti.az |data-aċċess=2011-12-03 |url-status=dead |lingwa=az |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210827142406/https://www.penalti.az/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3729:oelk-futbolu-qara-geyinmy-hazrlar-yaz&amp;catid=9:manet&amp;Itemid=13 |arkivju-data=2021-08-27 }}&lt;/ref&gt;  Fl-1997, Kapaz kienu magħrufa għall-logħob bla telfa u kisbu rekord finali fl-istaġun 1997–1998 li kisbu 22 rebħa, 4 dros u l-ebda telfa, minn 26 logħba totali, dan ir-rekord l-ebda tim fil-kampjonati kollha tal-Ażerbajġan ma għamel dan.

===2000–2010===
Kif il-kampjonat daħal fis-seklu ġdid, [[Neftchi Baku]] sabu ruħhom jiffaċċjaw sfidi ġodda. Huma ġew ikkontestati mill-emerġenti [[Khazar Lankaran]], [[Inter Baku PFC|Inter Baku]] u [[FC Baku]] fiż-żewġ kompetizzjonijiet. Il-futbol tal-pajjiż irċieva daqqa maġġura fl-2002, meta l-[[UEFA]] imponiet projbizzjoni ta' sentejn bi tweġiba għal kunflitt fit-tul bejn il-[[Federazzjoni tal-futbol tal-Ażerbajġan]] u maġġoranza tal-klabbs tal-pajjiż tal-ogħla klassi.&lt;ref&gt;{{Ċita web |titlu=İbrahimoviç Qurbanova çatdı |url=http://www.futbolplusqol.com/2011/05/12/read=15908 |sit=futbolplusqol.com |data-aċċess=2011-09-01 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20111009021641/http://www.futbolplusqol.com/2011/05/12/read%3D15908 |arkivju-data=2011-10-09 |lingwa=az}}&lt;/ref&gt; Il-kampjonat domestiku ġie abbandunat bħala riżultat tal-konflitt u l-ogħla klabbs ma ħallewx lil plejers jilagħbu mat-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ażerbajġan|tim nazzjonali]], it-taxxi uffiċjali ukoll komplew l-allegazzjonijiet ta' frodi fil-federazzjoni tal-Ażerbajġan.&lt;ref&gt;{{Ċita web |kunjom=Walker |isem=Paul |titlu=Relief for Wales as Uefa lifts ban on Azerbaijan |url=http://www.independent.co.uk/sport/football/international/relief-for-wales-as-uefa-lifts-ban-on-azerbaijan-590976.html |pubblikazzjoni=The Independent |data-aċċess=2011-09-01 |url-status=dead |lingwa=en}}&lt;/ref&gt; Taħt il-ġestjoni ta' [[Agaselim Mirjavadov]], Khazar Lankaran kienu rebħu t-[[Tazza Ażerbajġana]] fl-2006 u 2007, filwaqt li saru ċampjins tal-kampjonat fl-istaġun 2006 minkejja li tilfu t-titolu kontra Neftchi fl-2004 matul il-''play-off''. [[FK Qarabağ]] kien l-ewwel tim mill-Ażerbajġan biex jilħaq ir-rawnd tal-''play-off'' tal-[[UEFA Europa League]] matul l-istaġuni 2009-10 u 2010-11. Ftit taw opportunitajiet għall-kwalifika għall-fażi ta' wara, għalkemm il-ġend ta' [[Agdam]] ikkawżaw pjuttost kontra l-favoriti [[Rosenborg BK]], [[FC Honka]], [[FC Twente]] u [[Wisła Kraków]].

===2010–preżent===
L-2010 ressaq bidu promettenti, b'Neftchi joħorġu bħala ċampjins wara sitt snin ta' suċċess.&lt;ref name=&quot;netfci-honours&quot;&gt;{{Ċita web |kunjom=Ibrahimov |isem=Erkin |titlu=Neftçi take title honours in Azerbaijan |url=http://www.uefa.com/memberassociations/association=aze/news/newsid=1625862.html |sit=UEFA.com |data-aċċess=2011-05-02 |lingwa=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar |kunjom=Aliyev |isem=Elmir |titlu=Neftchi are Azerbaijani champions |url=http://news.az/articles/sports/35430 |data=2011-05-02 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110529125739/http://news.az/articles/sports/35430 |arkivju-data=2011-05-29 |sit=News.az |lingwa=en}}&lt;/ref&gt; Fl-istaġun ta' wara, Neftchi rrepetu suċċess domestiku wara s-siġillar tas-7 titlu tagħhom fl-istorja klabb.&lt;ref&gt;{{Ċita web |skript-titlu=ru:Чемпионский рецепт от Нефтчи |url=http://www.azerisport.com/football/20120501120622612.html |sit=Azerisport.com |data=2012-05-01 |lingwa=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;netfci-honours&quot;/&gt; F'dik is-sena, Neftchi Baku sar l-ewwel tim mill-Ażerbajġan li avvanza sal fażi tal-gruppi tal-[[UEFA Europa League 2012-13]].&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar |skript-titlu=ru:&quot;Нефтчи&quot; стал первым азербайджанским футбольным клубом, вышедшим в групповой этап еврокубков - ФОТО |url=http://www.1news.az/sport/football/20120831010854839.html |pubblikazzjoni=1news.az |data=2012-08-31 |lingwa=ru}}&lt;/ref&gt;

==Timijiet parteċipanti 2019-2020==
&lt;...&gt;

== Ċampjins u l-aqwa skorers ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Staġun
!Ċampjin
!Runner-up
!it-3 post
!L-aqwa skorer
|-
|1992
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|[[FK Khazar Sumgayit|Khazar Sumgayit]]
|[[Turan Tovuz PFC|Turan Tovuz]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} [[Nazim Aliyev]] ([[FK Khazar Sumgayit|Khazar Sumgayit]], 39 gowl)
|-
|1993
|[[FK Qarabağ|Qarabağ]]
|[[FK Khazar Sumgayit|Khazar Sumgayit]]
|[[Turan Tovuz PFC|Turan Tovuz]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} Samir Alakbarov ([[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]], 16-il gowl)
|-
|1993-94
|[[Turan Tovuz PFC|Turan Tovuz]]
|[[FK Qarabağ|Qarabağ]]
|[[Kapaz PFC|Kapaz]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} Musa Gurbanov ([[PFC Turan Tovuz|Turan]], 35 gowl)
|-
|1994-95
|[[Kapaz PFC|Kapaz]]
|[[Turan Tovuz PFC|Turan Tovuz]]
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} [[Nazim Aliyev]] ([[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]], 27 gowl)
|-
|1995-96
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|[[Khazri Buzovna]]
|[[Kapaz PFC|Kapaz]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} [[Nazim Aliyev]] ([[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]/[[FK Qarabağ|Qarabağ]], 23 gowl)
|-
|1996-97
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|[[FK Qarabağ|Qarabağ]]
|[[Khazri Buzovna]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} [[Gurban Gurbanov]] ([[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]], 25 gowl)
|-
|1997-98
|[[Kapaz PFC|Kapaz]]
|[[FC Baku|Baku]]
|[[FK Shamkir|Shamkir]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} [[Nazim Aliyev]] ([[FC Baku|Baku]], 23 gowl)
|-
|1998-99
|[[Kapaz PFC|Kapaz]]
|[[FK Shamkir|Shamkir]]
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} Alay Bahramov ([[FK Vilash Masalli|Vilash Masalli]], 24 gowl)
|-
|1999-00
|[[FK Shamkir|Shamkir]]
|[[Kapaz PFC|Kapaz]]
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} {{flagicon|Ġeorġja}} [[Badri Kvaratskhelia]] ([[FK Shamkir|Shakmir]], 16-il gowl)
|-
|2000-01
|[[FK Shamkir|Shamkir]]
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|[[FK Vilash Masalli|Vilash Masalli]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} [[Pasha Aliyev]] ([[Bakili Baku]], 12-il gowl)
|-
|2001-02
|[[FK Shamkir|Shamkir]]
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|[[FK Qarabağ|Qarabağ]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} Kanan Karimov ([[FC Kapaz|Kapaz]], 14-il gowl)&lt;br&gt;{{flagicon|Russja}} [[Dmitri Kudinov]] ([[FK Qarabağ|Qarabağ]], 14-il gowl)
|-
|2002-03
|colspan=4|Minħabba kunflitt bejn il-klabbs u l-[[Federazzjoni tal-futbol tal-Ażerbajġan]], l-ebda kampjonat ma sar.&lt;ref&gt;{{ċita web |kunjom=Dyromin |isem=Mike |titlu=Azerbaijan 2002/03 |url=http://www.rsssf.com/tablesa/azer03.html |sit=rsssf.com |pubblikatur=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |data=2003-10-01 |lingwa=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|2003-04
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|[[FK Shamkir|Shamkir]]
|[[FK Qarabağ|Qarabağ]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} Samir Musayev ([[FK Qarabağ|Qarabağ]], 20 gowl)
|-
|2004-05
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|[[FK Khazar Lankaran|Khazar Lankaran]]
|[[FK Karvan|Karvan]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} [[Zaur Ramazanov]] ([[FK Karvan|Karvan]], 21 gowl)
|-
|2005-06
|[[FC Baku|Baku]]
|[[FK Karvan|Karvan]]
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|{{flagicon|Kosta tal-Avorju}} [[Yacouba Bamba]] ([[FK Karvan|Karvan]], 16 goals)
|-
|2006-07
|[[FK Khazar Lankaran|Khazar Lankaran]]
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|[[FC Baku|Baku]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} [[Zaur Ramazanov]] ([[FK Khazar Lankaran|Khazar Lankaran]], 20 gowl)
|-
|2007-08
|[[Inter Baku PFC|Inter Baku]]
|[[AZAL PFC|AZAL]]
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} [[Khagani Mammadov]] ([[FC Inter Baku|Inter Baku]], 19-il gowl)
|-
|2008-09
|[[FC Baku|Baku]]
|[[Inter Baku PFC|Inter Baku]]
|[[Simurq PFC|Simurq]]
|{{flagicon|URU}} [[Walter Guglielmone]] ([[FC Inter Baku|Inter Baku]], 17-il gowl)
|-
|2009-10
|[[Inter Baku PFC|Inter Baku]]
|[[FC Baku|Baku]]
|[[FK Qarabağ|Qarabağ]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} [[Farid Guliyev]] ([[Standard Baku]], 16-il gowl)
|-
|2010-11
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|[[FK Khazar Lankaran|Khazar Lankaran]]
|[[FK Qarabağ|Qarabağ]]
|{{flagicon|Ġeorġja}} [[Georgi Adamia]] ([[FK Qarabağ|Qarabağ]], 18-il gowl)
|-
|2011-12
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|[[FK Khazar Lankaran|Khazar Lankaran]]
|[[Inter Baku PFC|Inter Baku]]
|{{flagicon|UZB}} [[Bahodir Nasimov]] ([[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]], 16-il gowl)
|-
|2012-13
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|[[FK Qarabağ|Qarabağ]]
|[[Inter Baku PFC|Inter Baku]]
|{{flagicon|Ċili}} [[Nicolás Canales]] ([[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]], 26 gowl)
|-
|2013-14
|[[FK Qarabağ|Qarabağ]]
|[[Inter Baku PFC|Inter Baku]]
|[[Gabala FK|Gabala]]
|{{flagicon|BRA}} [[Reynaldo dos Santos Silva|Reynaldo]] ([[FK Qarabağ|Qarabağ]], 22 gowl)
|-
|2014-15
|[[FK Qarabağ|Qarabağ]]
|[[Inter Baku PFC|Inter Baku]]
|[[Gabala FK|Gabala]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} [[Nurlan Novruzov]] ([[FC Baku|Baku]], 15-il gowl)
|-
|}

==== Prestazzjoni mill-klabb ====

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Klabb
! Rebbieħa
! Staġun
|-
| [[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
| &lt;center&gt;7
| 1992, 1995–96, 1996–97, 2003–04, 2004–05, 2010–11, 2011–12, 2012–13
|-
| [[FK Qarabağ|Qarabağ]]
| &lt;center&gt;3
| 1993, 2013–14, 2014–15
|-
| [[Kapaz PFC|Kapaz]]
| &lt;center&gt;3
| 1994–95, 1997–98, 1998–99
|-
| [[FK Shamkir|Shamkir]]
| &lt;center&gt;3
| 1999–00, 2000–01, 2001–02
|-
| [[FC Baku|Baku]]
| &lt;center&gt;2
| 2005–06, 2008–09
|-
| [[Inter Baku PFC|Inter Baku]]
| &lt;center&gt;2
| 2007–08, 2009–10
|-
| [[Turan Tovuz PFC|Turan Tovuz]]
| &lt;center&gt;1
| 1993–94
|-
| [[FK Khazar Lankaran|Khazar Lankaran]]
| &lt;center&gt;1
| 2006–07
|}

==Referenzi==
{{Referenzi}}
== Ħoloq esterni ==
*[https://web.archive.org/web/20080321115738/http://affa.az/ Sit Uffiċjali tal-Federazzjoni tal-futbol tal-Ażerbajġan]
*[http://www.uefa.com/memberassociations/association=aze/domesticleague/index.html Il-Kampjonat] fuq il-UEFA
*[http://www.azerisport.com/ AzeriSport]

{{Premier League Ażerbajġan}}
{{Kampjonati tal-UEFA}}
[[Kategorija:Kampjonati tal-futbol nazzjonali|Ażerbajġan]]
[[Kategorija:Premier League Ażerbajġan]]
[[Kategorija:Kompetizzjonijiet tal-futbol fl-Ażerbajġan|1]]</text>
      <sha1>pvwlczi3po1fnd1glhcej1w7pzwl41h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331837</id>
      <parentid>331836</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T11:56:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>12206</id>
      </contributor>
      <origin>331837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11996" sha1="47zedi2f502636r4pm3yg4it4a12cfc" xml:space="preserve">{{Infobox kompetizzjoni sportiva
|isem            = Premier League Ażerbajġan
|staġun_attwali  = Premier League Ażerbajġan 2026–27
|stampa          =
|pixels          = 150px
|sport           = [[Futbol]]
|fundazzjoni     = 1992
|timijiet        = 12
|reġjun          = {{bandierapajjiż|Ażerbajġan}}
|ċampjin         = [[Qarabağ FK|Qarabağ]] (2023/24)
|l-aktar_rebħiet = [[Qarabağ FK|Qarabağ]] (11 titli)
|sit_elettroniku = [http://www.pfl.az www.pfl.az]
}}
Il-'''Premier League Ażerbajġan''' (''Azərbaycan Premyer Liqası''), bħalissa jismu '''Topaz Premyer Liqası''' wara l-[[Unibank Commercial Bank|isponsor ewlieni tagħha]], huwa l-ogħla kampjonat tal-[[futbol]] nazzjonali tal-Ażerbajġan .

Il-Premier League Ażerbajġan kien organizzat fl-2007 u ssuċċeda l-ogħla diviżjoni (''Yüksək Liqa''), id-differenza kienet li l-ogħla diviżjoni kienet immexxija mill-kampjonat tal-futbol professjonali tal-Ażerbajġan, u l-ħolqien tal-Premier League taw il-klabbs grad akbar ta' indipendenza. L-Ogħla Diviżjoni kienet teżisti 1992-2007.

Mill-1992, total ta' 8 klabbs kienu ġew ċampjins tas-sistema tal-futbol Ażerbajġan. [[Qarabağ FK|Qarabağ]] huma ċ-ċampjins kurrenti tal-Premier League Ażerbajġan.

==Storja==
===1990–2000===
Il-kampjonat kien iddominat minn timijiet bħal [[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]], [[Kapaz PFC|Kapaz]], [[Turan Tovuz PFC|Turan Tovuz]] u [[FK Shamkir]]. Madankollu, ġlidiet finanzjarji kellhom impatt ħażin fuq klabbs lokali u timijiet aktar bħal [[Khazri Buzovna]], [[FK Shamkir]], [[FK Vilash Masalli|Vilash Masalli]] u [[Shafa Baku]] marru fuq djun dovut.&lt;ref&gt;{{Ċita web |titlu=Ölkə futbolu qara geyinməyə hazırlaşır (Yazı) |url=http://www.penalti.az/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3729:oelk-futbolu-qara-geyinmy-hazrlar-yaz&amp;catid=9:manet&amp;Itemid=13 |sit=Penalti.az |data-aċċess=2011-12-03 |url-status=dead |lingwa=az |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210827142406/https://www.penalti.az/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3729:oelk-futbolu-qara-geyinmy-hazrlar-yaz&amp;catid=9:manet&amp;Itemid=13 |arkivju-data=2021-08-27 }}&lt;/ref&gt;  Fl-1997, Kapaz kienu magħrufa għall-logħob bla telfa u kisbu rekord finali fl-istaġun 1997–1998 li kisbu 22 rebħa, 4 dros u l-ebda telfa, minn 26 logħba totali, dan ir-rekord l-ebda tim fil-kampjonati kollha tal-Ażerbajġan ma għamel dan.

===2000–2010===
Kif il-kampjonat daħal fis-seklu ġdid, [[Neftchi Baku]] sabu ruħhom jiffaċċjaw sfidi ġodda. Huma ġew ikkontestati mill-emerġenti [[Khazar Lankaran]], [[Inter Baku PFC|Inter Baku]] u [[FC Baku]] fiż-żewġ kompetizzjonijiet. Il-futbol tal-pajjiż irċieva daqqa maġġura fl-2002, meta l-[[UEFA]] imponiet projbizzjoni ta' sentejn bi tweġiba għal kunflitt fit-tul bejn il-[[Federazzjoni tal-futbol tal-Ażerbajġan]] u maġġoranza tal-klabbs tal-pajjiż tal-ogħla klassi.&lt;ref&gt;{{Ċita web |titlu=İbrahimoviç Qurbanova çatdı |url=http://www.futbolplusqol.com/2011/05/12/read=15908 |sit=futbolplusqol.com |data-aċċess=2011-09-01 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20111009021641/http://www.futbolplusqol.com/2011/05/12/read%3D15908 |arkivju-data=2011-10-09 |lingwa=az}}&lt;/ref&gt; Il-kampjonat domestiku ġie abbandunat bħala riżultat tal-konflitt u l-ogħla klabbs ma ħallewx lil plejers jilagħbu mat-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ażerbajġan|tim nazzjonali]], it-taxxi uffiċjali ukoll komplew l-allegazzjonijiet ta' frodi fil-federazzjoni tal-Ażerbajġan.&lt;ref&gt;{{Ċita web |kunjom=Walker |isem=Paul |titlu=Relief for Wales as Uefa lifts ban on Azerbaijan |url=http://www.independent.co.uk/sport/football/international/relief-for-wales-as-uefa-lifts-ban-on-azerbaijan-590976.html |pubblikazzjoni=The Independent |data-aċċess=2011-09-01 |url-status=dead |lingwa=en}}&lt;/ref&gt; Taħt il-ġestjoni ta' [[Agaselim Mirjavadov]], Khazar Lankaran kienu rebħu t-[[Tazza Ażerbajġana]] fl-2006 u 2007, filwaqt li saru ċampjins tal-kampjonat fl-istaġun 2006 minkejja li tilfu t-titolu kontra Neftchi fl-2004 matul il-''play-off''. [[FK Qarabağ]] kien l-ewwel tim mill-Ażerbajġan biex jilħaq ir-rawnd tal-''play-off'' tal-[[UEFA Europa League]] matul l-istaġuni 2009-10 u 2010-11. Ftit taw opportunitajiet għall-kwalifika għall-fażi ta' wara, għalkemm il-ġend ta' [[Agdam]] ikkawżaw pjuttost kontra l-favoriti [[Rosenborg BK]], [[FC Honka]], [[FC Twente]] u [[Wisła Kraków]].

===2010–preżent===
L-2010 ressaq bidu promettenti, b'Neftchi joħorġu bħala ċampjins wara sitt snin ta' suċċess.&lt;ref name=&quot;netfci-honours&quot;&gt;{{Ċita web |kunjom=Ibrahimov |isem=Erkin |titlu=Neftçi take title honours in Azerbaijan |url=http://www.uefa.com/memberassociations/association=aze/news/newsid=1625862.html |sit=UEFA.com |data-aċċess=2011-05-02 |lingwa=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar |kunjom=Aliyev |isem=Elmir |titlu=Neftchi are Azerbaijani champions |url=http://news.az/articles/sports/35430 |data=2011-05-02 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110529125739/http://news.az/articles/sports/35430 |arkivju-data=2011-05-29 |sit=News.az |lingwa=en}}&lt;/ref&gt; Fl-istaġun ta' wara, Neftchi rrepetu suċċess domestiku wara s-siġillar tas-7 titlu tagħhom fl-istorja klabb.&lt;ref&gt;{{Ċita web |skript-titlu=ru:Чемпионский рецепт от Нефтчи |url=http://www.azerisport.com/football/20120501120622612.html |sit=Azerisport.com |data=2012-05-01 |lingwa=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;netfci-honours&quot;/&gt; F'dik is-sena, Neftchi Baku sar l-ewwel tim mill-Ażerbajġan li avvanza sal fażi tal-gruppi tal-[[UEFA Europa League 2012-13]].&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar |skript-titlu=ru:&quot;Нефтчи&quot; стал первым азербайджанским футбольным клубом, вышедшим в групповой этап еврокубков - ФОТО |url=http://www.1news.az/sport/football/20120831010854839.html |pubblikazzjoni=1news.az |data=2012-08-31 |lingwa=ru}}&lt;/ref&gt;

==Timijiet parteċipanti 2019-2020==
&lt;...&gt;

== Ċampjins u l-aqwa skorers ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Staġun
!Ċampjin
!Runner-up
!it-3 post
!L-aqwa skorer
|-
|1992
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|[[FK Khazar Sumgayit|Khazar Sumgayit]]
|[[Turan Tovuz PFC|Turan Tovuz]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} [[Nazim Aliyev]] ([[FK Khazar Sumgayit|Khazar Sumgayit]], 39 gowl)
|-
|1993
|[[FK Qarabağ|Qarabağ]]
|[[FK Khazar Sumgayit|Khazar Sumgayit]]
|[[Turan Tovuz PFC|Turan Tovuz]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} Samir Alakbarov ([[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]], 16-il gowl)
|-
|1993-94
|[[Turan Tovuz PFC|Turan Tovuz]]
|[[FK Qarabağ|Qarabağ]]
|[[Kapaz PFC|Kapaz]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} Musa Gurbanov ([[PFC Turan Tovuz|Turan]], 35 gowl)
|-
|1994-95
|[[Kapaz PFC|Kapaz]]
|[[Turan Tovuz PFC|Turan Tovuz]]
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} [[Nazim Aliyev]] ([[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]], 27 gowl)
|-
|1995-96
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|[[Khazri Buzovna]]
|[[Kapaz PFC|Kapaz]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} [[Nazim Aliyev]] ([[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]/[[FK Qarabağ|Qarabağ]], 23 gowl)
|-
|1996-97
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|[[FK Qarabağ|Qarabağ]]
|[[Khazri Buzovna]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} [[Gurban Gurbanov]] ([[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]], 25 gowl)
|-
|1997-98
|[[Kapaz PFC|Kapaz]]
|[[FC Baku|Baku]]
|[[FK Shamkir|Shamkir]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} [[Nazim Aliyev]] ([[FC Baku|Baku]], 23 gowl)
|-
|1998-99
|[[Kapaz PFC|Kapaz]]
|[[FK Shamkir|Shamkir]]
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} Alay Bahramov ([[FK Vilash Masalli|Vilash Masalli]], 24 gowl)
|-
|1999-00
|[[FK Shamkir|Shamkir]]
|[[Kapaz PFC|Kapaz]]
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} {{flagicon|Ġeorġja}} [[Badri Kvaratskhelia]] ([[FK Shamkir|Shakmir]], 16-il gowl)
|-
|2000-01
|[[FK Shamkir|Shamkir]]
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|[[FK Vilash Masalli|Vilash Masalli]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} [[Pasha Aliyev]] ([[Bakili Baku]], 12-il gowl)
|-
|2001-02
|[[FK Shamkir|Shamkir]]
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|[[FK Qarabağ|Qarabağ]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} Kanan Karimov ([[FC Kapaz|Kapaz]], 14-il gowl)&lt;br&gt;{{flagicon|Russja}} [[Dmitri Kudinov]] ([[FK Qarabağ|Qarabağ]], 14-il gowl)
|-
|2002-03
|colspan=4|Minħabba kunflitt bejn il-klabbs u l-[[Federazzjoni tal-futbol tal-Ażerbajġan]], l-ebda kampjonat ma sar.&lt;ref&gt;{{ċita web |kunjom=Dyromin |isem=Mike |titlu=Azerbaijan 2002/03 |url=http://www.rsssf.com/tablesa/azer03.html |sit=rsssf.com |pubblikatur=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |data=2003-10-01 |lingwa=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|2003-04
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|[[FK Shamkir|Shamkir]]
|[[FK Qarabağ|Qarabağ]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} Samir Musayev ([[FK Qarabağ|Qarabağ]], 20 gowl)
|-
|2004-05
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|[[FK Khazar Lankaran|Khazar Lankaran]]
|[[FK Karvan|Karvan]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} [[Zaur Ramazanov]] ([[FK Karvan|Karvan]], 21 gowl)
|-
|2005-06
|[[FC Baku|Baku]]
|[[FK Karvan|Karvan]]
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|{{flagicon|Kosta tal-Avorju}} [[Yacouba Bamba]] ([[FK Karvan|Karvan]], 16 goals)
|-
|2006-07
|[[FK Khazar Lankaran|Khazar Lankaran]]
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|[[FC Baku|Baku]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} [[Zaur Ramazanov]] ([[FK Khazar Lankaran|Khazar Lankaran]], 20 gowl)
|-
|2007-08
|[[Inter Baku PFC|Inter Baku]]
|[[AZAL PFC|AZAL]]
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} [[Khagani Mammadov]] ([[FC Inter Baku|Inter Baku]], 19-il gowl)
|-
|2008-09
|[[FC Baku|Baku]]
|[[Inter Baku PFC|Inter Baku]]
|[[Simurq PFC|Simurq]]
|{{flagicon|URU}} [[Walter Guglielmone]] ([[FC Inter Baku|Inter Baku]], 17-il gowl)
|-
|2009-10
|[[Inter Baku PFC|Inter Baku]]
|[[FC Baku|Baku]]
|[[FK Qarabağ|Qarabağ]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} [[Farid Guliyev]] ([[Standard Baku]], 16-il gowl)
|-
|2010-11
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|[[FK Khazar Lankaran|Khazar Lankaran]]
|[[FK Qarabağ|Qarabağ]]
|{{flagicon|Ġeorġja}} [[Georgi Adamia]] ([[FK Qarabağ|Qarabağ]], 18-il gowl)
|-
|2011-12
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|[[FK Khazar Lankaran|Khazar Lankaran]]
|[[Inter Baku PFC|Inter Baku]]
|{{flagicon|UZB}} [[Bahodir Nasimov]] ([[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]], 16-il gowl)
|-
|2012-13
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|[[FK Qarabağ|Qarabağ]]
|[[Inter Baku PFC|Inter Baku]]
|{{flagicon|Ċili}} [[Nicolás Canales]] ([[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]], 26 gowl)
|-
|2013-14
|[[FK Qarabağ|Qarabağ]]
|[[Inter Baku PFC|Inter Baku]]
|[[Gabala FK|Gabala]]
|{{flagicon|BRA}} [[Reynaldo dos Santos Silva|Reynaldo]] ([[FK Qarabağ|Qarabağ]], 22 gowl)
|-
|2014-15
|[[FK Qarabağ|Qarabağ]]
|[[Inter Baku PFC|Inter Baku]]
|[[Gabala FK|Gabala]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} [[Nurlan Novruzov]] ([[FC Baku|Baku]], 15-il gowl)
|-
|}

==== Prestazzjoni mill-klabb ====

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Klabb
! Rebbieħa
! Staġun
|-
| [[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
| &lt;center&gt;7
| 1992, 1995–96, 1996–97, 2003–04, 2004–05, 2010–11, 2011–12, 2012–13
|-
| [[FK Qarabağ|Qarabağ]]
| &lt;center&gt;3
| 1993, 2013–14, 2014–15
|-
| [[Kapaz PFC|Kapaz]]
| &lt;center&gt;3
| 1994–95, 1997–98, 1998–99
|-
| [[FK Shamkir|Shamkir]]
| &lt;center&gt;3
| 1999–00, 2000–01, 2001–02
|-
| [[FC Baku|Baku]]
| &lt;center&gt;2
| 2005–06, 2008–09
|-
| [[Inter Baku PFC|Inter Baku]]
| &lt;center&gt;2
| 2007–08, 2009–10
|-
| [[Turan Tovuz PFC|Turan Tovuz]]
| &lt;center&gt;1
| 1993–94
|-
| [[FK Khazar Lankaran|Khazar Lankaran]]
| &lt;center&gt;1
| 2006–07
|}

==Referenzi==
{{Referenzi}}
== Ħoloq esterni ==
*[https://web.archive.org/web/20080321115738/http://affa.az/ Sit Uffiċjali tal-Federazzjoni tal-futbol tal-Ażerbajġan]
*[http://www.uefa.com/memberassociations/association=aze/domesticleague/index.html Il-Kampjonat] fuq il-UEFA
*[http://www.azerisport.com/ AzeriSport]

{{Premier League Ażerbajġan}}
{{Kampjonati tal-UEFA}}
[[Kategorija:Kampjonati tal-futbol nazzjonali|Ażerbajġan]]
[[Kategorija:Premier League Ażerbajġan]]
[[Kategorija:Kompetizzjonijiet tal-futbol fl-Ażerbajġan|1]]</text>
      <sha1>47zedi2f502636r4pm3yg4it4a12cfc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331838</id>
      <parentid>331837</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T11:57:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>12206</id>
      </contributor>
      <origin>331838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11990" sha1="jrzx96coibgo2avv1ufq64ptlydcis3" xml:space="preserve">{{Infobox kompetizzjoni sportiva
|isem            = Premier League Ażerbajġan
|staġun_attwali  = Premier League Ażerbajġan 2026–27
|stampa          =
|pixels          = 150px
|sport           = [[Futbol]]
|fundazzjoni     = 1992
|timijiet        = 12
|reġjun          = {{bandierapajjiż|Ażerbajġan}}
|ċampjin         = [[Sabah FK|Sabah]] (2025/26)
|l-aktar_rebħiet = [[Qarabağ FK|Qarabağ]] (11 titli)
|sit_elettroniku = [http://www.pfl.az www.pfl.az]
}}
Il-'''Premier League Ażerbajġan''' (''Azərbaycan Premyer Liqası''), bħalissa jismu '''Topaz Premyer Liqası''' wara l-[[Unibank Commercial Bank|isponsor ewlieni tagħha]], huwa l-ogħla kampjonat tal-[[futbol]] nazzjonali tal-Ażerbajġan .

Il-Premier League Ażerbajġan kien organizzat fl-2007 u ssuċċeda l-ogħla diviżjoni (''Yüksək Liqa''), id-differenza kienet li l-ogħla diviżjoni kienet immexxija mill-kampjonat tal-futbol professjonali tal-Ażerbajġan, u l-ħolqien tal-Premier League taw il-klabbs grad akbar ta' indipendenza. L-Ogħla Diviżjoni kienet teżisti 1992-2007.

Mill-1992, total ta' 8 klabbs kienu ġew ċampjins tas-sistema tal-futbol Ażerbajġan. [[Qarabağ FK|Qarabağ]] huma ċ-ċampjins kurrenti tal-Premier League Ażerbajġan.

==Storja==
===1990–2000===
Il-kampjonat kien iddominat minn timijiet bħal [[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]], [[Kapaz PFC|Kapaz]], [[Turan Tovuz PFC|Turan Tovuz]] u [[FK Shamkir]]. Madankollu, ġlidiet finanzjarji kellhom impatt ħażin fuq klabbs lokali u timijiet aktar bħal [[Khazri Buzovna]], [[FK Shamkir]], [[FK Vilash Masalli|Vilash Masalli]] u [[Shafa Baku]] marru fuq djun dovut.&lt;ref&gt;{{Ċita web |titlu=Ölkə futbolu qara geyinməyə hazırlaşır (Yazı) |url=http://www.penalti.az/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3729:oelk-futbolu-qara-geyinmy-hazrlar-yaz&amp;catid=9:manet&amp;Itemid=13 |sit=Penalti.az |data-aċċess=2011-12-03 |url-status=dead |lingwa=az |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210827142406/https://www.penalti.az/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3729:oelk-futbolu-qara-geyinmy-hazrlar-yaz&amp;catid=9:manet&amp;Itemid=13 |arkivju-data=2021-08-27 }}&lt;/ref&gt;  Fl-1997, Kapaz kienu magħrufa għall-logħob bla telfa u kisbu rekord finali fl-istaġun 1997–1998 li kisbu 22 rebħa, 4 dros u l-ebda telfa, minn 26 logħba totali, dan ir-rekord l-ebda tim fil-kampjonati kollha tal-Ażerbajġan ma għamel dan.

===2000–2010===
Kif il-kampjonat daħal fis-seklu ġdid, [[Neftchi Baku]] sabu ruħhom jiffaċċjaw sfidi ġodda. Huma ġew ikkontestati mill-emerġenti [[Khazar Lankaran]], [[Inter Baku PFC|Inter Baku]] u [[FC Baku]] fiż-żewġ kompetizzjonijiet. Il-futbol tal-pajjiż irċieva daqqa maġġura fl-2002, meta l-[[UEFA]] imponiet projbizzjoni ta' sentejn bi tweġiba għal kunflitt fit-tul bejn il-[[Federazzjoni tal-futbol tal-Ażerbajġan]] u maġġoranza tal-klabbs tal-pajjiż tal-ogħla klassi.&lt;ref&gt;{{Ċita web |titlu=İbrahimoviç Qurbanova çatdı |url=http://www.futbolplusqol.com/2011/05/12/read=15908 |sit=futbolplusqol.com |data-aċċess=2011-09-01 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20111009021641/http://www.futbolplusqol.com/2011/05/12/read%3D15908 |arkivju-data=2011-10-09 |lingwa=az}}&lt;/ref&gt; Il-kampjonat domestiku ġie abbandunat bħala riżultat tal-konflitt u l-ogħla klabbs ma ħallewx lil plejers jilagħbu mat-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ażerbajġan|tim nazzjonali]], it-taxxi uffiċjali ukoll komplew l-allegazzjonijiet ta' frodi fil-federazzjoni tal-Ażerbajġan.&lt;ref&gt;{{Ċita web |kunjom=Walker |isem=Paul |titlu=Relief for Wales as Uefa lifts ban on Azerbaijan |url=http://www.independent.co.uk/sport/football/international/relief-for-wales-as-uefa-lifts-ban-on-azerbaijan-590976.html |pubblikazzjoni=The Independent |data-aċċess=2011-09-01 |url-status=dead |lingwa=en}}&lt;/ref&gt; Taħt il-ġestjoni ta' [[Agaselim Mirjavadov]], Khazar Lankaran kienu rebħu t-[[Tazza Ażerbajġana]] fl-2006 u 2007, filwaqt li saru ċampjins tal-kampjonat fl-istaġun 2006 minkejja li tilfu t-titolu kontra Neftchi fl-2004 matul il-''play-off''. [[FK Qarabağ]] kien l-ewwel tim mill-Ażerbajġan biex jilħaq ir-rawnd tal-''play-off'' tal-[[UEFA Europa League]] matul l-istaġuni 2009-10 u 2010-11. Ftit taw opportunitajiet għall-kwalifika għall-fażi ta' wara, għalkemm il-ġend ta' [[Agdam]] ikkawżaw pjuttost kontra l-favoriti [[Rosenborg BK]], [[FC Honka]], [[FC Twente]] u [[Wisła Kraków]].

===2010–preżent===
L-2010 ressaq bidu promettenti, b'Neftchi joħorġu bħala ċampjins wara sitt snin ta' suċċess.&lt;ref name=&quot;netfci-honours&quot;&gt;{{Ċita web |kunjom=Ibrahimov |isem=Erkin |titlu=Neftçi take title honours in Azerbaijan |url=http://www.uefa.com/memberassociations/association=aze/news/newsid=1625862.html |sit=UEFA.com |data-aċċess=2011-05-02 |lingwa=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar |kunjom=Aliyev |isem=Elmir |titlu=Neftchi are Azerbaijani champions |url=http://news.az/articles/sports/35430 |data=2011-05-02 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110529125739/http://news.az/articles/sports/35430 |arkivju-data=2011-05-29 |sit=News.az |lingwa=en}}&lt;/ref&gt; Fl-istaġun ta' wara, Neftchi rrepetu suċċess domestiku wara s-siġillar tas-7 titlu tagħhom fl-istorja klabb.&lt;ref&gt;{{Ċita web |skript-titlu=ru:Чемпионский рецепт от Нефтчи |url=http://www.azerisport.com/football/20120501120622612.html |sit=Azerisport.com |data=2012-05-01 |lingwa=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;netfci-honours&quot;/&gt; F'dik is-sena, Neftchi Baku sar l-ewwel tim mill-Ażerbajġan li avvanza sal fażi tal-gruppi tal-[[UEFA Europa League 2012-13]].&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar |skript-titlu=ru:&quot;Нефтчи&quot; стал первым азербайджанским футбольным клубом, вышедшим в групповой этап еврокубков - ФОТО |url=http://www.1news.az/sport/football/20120831010854839.html |pubblikazzjoni=1news.az |data=2012-08-31 |lingwa=ru}}&lt;/ref&gt;

==Timijiet parteċipanti 2019-2020==
&lt;...&gt;

== Ċampjins u l-aqwa skorers ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Staġun
!Ċampjin
!Runner-up
!it-3 post
!L-aqwa skorer
|-
|1992
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|[[FK Khazar Sumgayit|Khazar Sumgayit]]
|[[Turan Tovuz PFC|Turan Tovuz]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} [[Nazim Aliyev]] ([[FK Khazar Sumgayit|Khazar Sumgayit]], 39 gowl)
|-
|1993
|[[FK Qarabağ|Qarabağ]]
|[[FK Khazar Sumgayit|Khazar Sumgayit]]
|[[Turan Tovuz PFC|Turan Tovuz]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} Samir Alakbarov ([[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]], 16-il gowl)
|-
|1993-94
|[[Turan Tovuz PFC|Turan Tovuz]]
|[[FK Qarabağ|Qarabağ]]
|[[Kapaz PFC|Kapaz]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} Musa Gurbanov ([[PFC Turan Tovuz|Turan]], 35 gowl)
|-
|1994-95
|[[Kapaz PFC|Kapaz]]
|[[Turan Tovuz PFC|Turan Tovuz]]
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} [[Nazim Aliyev]] ([[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]], 27 gowl)
|-
|1995-96
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|[[Khazri Buzovna]]
|[[Kapaz PFC|Kapaz]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} [[Nazim Aliyev]] ([[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]/[[FK Qarabağ|Qarabağ]], 23 gowl)
|-
|1996-97
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|[[FK Qarabağ|Qarabağ]]
|[[Khazri Buzovna]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} [[Gurban Gurbanov]] ([[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]], 25 gowl)
|-
|1997-98
|[[Kapaz PFC|Kapaz]]
|[[FC Baku|Baku]]
|[[FK Shamkir|Shamkir]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} [[Nazim Aliyev]] ([[FC Baku|Baku]], 23 gowl)
|-
|1998-99
|[[Kapaz PFC|Kapaz]]
|[[FK Shamkir|Shamkir]]
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} Alay Bahramov ([[FK Vilash Masalli|Vilash Masalli]], 24 gowl)
|-
|1999-00
|[[FK Shamkir|Shamkir]]
|[[Kapaz PFC|Kapaz]]
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} {{flagicon|Ġeorġja}} [[Badri Kvaratskhelia]] ([[FK Shamkir|Shakmir]], 16-il gowl)
|-
|2000-01
|[[FK Shamkir|Shamkir]]
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|[[FK Vilash Masalli|Vilash Masalli]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} [[Pasha Aliyev]] ([[Bakili Baku]], 12-il gowl)
|-
|2001-02
|[[FK Shamkir|Shamkir]]
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|[[FK Qarabağ|Qarabağ]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} Kanan Karimov ([[FC Kapaz|Kapaz]], 14-il gowl)&lt;br&gt;{{flagicon|Russja}} [[Dmitri Kudinov]] ([[FK Qarabağ|Qarabağ]], 14-il gowl)
|-
|2002-03
|colspan=4|Minħabba kunflitt bejn il-klabbs u l-[[Federazzjoni tal-futbol tal-Ażerbajġan]], l-ebda kampjonat ma sar.&lt;ref&gt;{{ċita web |kunjom=Dyromin |isem=Mike |titlu=Azerbaijan 2002/03 |url=http://www.rsssf.com/tablesa/azer03.html |sit=rsssf.com |pubblikatur=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |data=2003-10-01 |lingwa=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|2003-04
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|[[FK Shamkir|Shamkir]]
|[[FK Qarabağ|Qarabağ]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} Samir Musayev ([[FK Qarabağ|Qarabağ]], 20 gowl)
|-
|2004-05
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|[[FK Khazar Lankaran|Khazar Lankaran]]
|[[FK Karvan|Karvan]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} [[Zaur Ramazanov]] ([[FK Karvan|Karvan]], 21 gowl)
|-
|2005-06
|[[FC Baku|Baku]]
|[[FK Karvan|Karvan]]
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|{{flagicon|Kosta tal-Avorju}} [[Yacouba Bamba]] ([[FK Karvan|Karvan]], 16 goals)
|-
|2006-07
|[[FK Khazar Lankaran|Khazar Lankaran]]
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|[[FC Baku|Baku]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} [[Zaur Ramazanov]] ([[FK Khazar Lankaran|Khazar Lankaran]], 20 gowl)
|-
|2007-08
|[[Inter Baku PFC|Inter Baku]]
|[[AZAL PFC|AZAL]]
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} [[Khagani Mammadov]] ([[FC Inter Baku|Inter Baku]], 19-il gowl)
|-
|2008-09
|[[FC Baku|Baku]]
|[[Inter Baku PFC|Inter Baku]]
|[[Simurq PFC|Simurq]]
|{{flagicon|URU}} [[Walter Guglielmone]] ([[FC Inter Baku|Inter Baku]], 17-il gowl)
|-
|2009-10
|[[Inter Baku PFC|Inter Baku]]
|[[FC Baku|Baku]]
|[[FK Qarabağ|Qarabağ]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} [[Farid Guliyev]] ([[Standard Baku]], 16-il gowl)
|-
|2010-11
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|[[FK Khazar Lankaran|Khazar Lankaran]]
|[[FK Qarabağ|Qarabağ]]
|{{flagicon|Ġeorġja}} [[Georgi Adamia]] ([[FK Qarabağ|Qarabağ]], 18-il gowl)
|-
|2011-12
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|[[FK Khazar Lankaran|Khazar Lankaran]]
|[[Inter Baku PFC|Inter Baku]]
|{{flagicon|UZB}} [[Bahodir Nasimov]] ([[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]], 16-il gowl)
|-
|2012-13
|[[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
|[[FK Qarabağ|Qarabağ]]
|[[Inter Baku PFC|Inter Baku]]
|{{flagicon|Ċili}} [[Nicolás Canales]] ([[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]], 26 gowl)
|-
|2013-14
|[[FK Qarabağ|Qarabağ]]
|[[Inter Baku PFC|Inter Baku]]
|[[Gabala FK|Gabala]]
|{{flagicon|BRA}} [[Reynaldo dos Santos Silva|Reynaldo]] ([[FK Qarabağ|Qarabağ]], 22 gowl)
|-
|2014-15
|[[FK Qarabağ|Qarabağ]]
|[[Inter Baku PFC|Inter Baku]]
|[[Gabala FK|Gabala]]
|{{flagicon|Ażerbajġan}} [[Nurlan Novruzov]] ([[FC Baku|Baku]], 15-il gowl)
|-
|}

==== Prestazzjoni mill-klabb ====

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Klabb
! Rebbieħa
! Staġun
|-
| [[Neftchi Baku PFC|Neftchi Baku]]
| &lt;center&gt;7
| 1992, 1995–96, 1996–97, 2003–04, 2004–05, 2010–11, 2011–12, 2012–13
|-
| [[FK Qarabağ|Qarabağ]]
| &lt;center&gt;3
| 1993, 2013–14, 2014–15
|-
| [[Kapaz PFC|Kapaz]]
| &lt;center&gt;3
| 1994–95, 1997–98, 1998–99
|-
| [[FK Shamkir|Shamkir]]
| &lt;center&gt;3
| 1999–00, 2000–01, 2001–02
|-
| [[FC Baku|Baku]]
| &lt;center&gt;2
| 2005–06, 2008–09
|-
| [[Inter Baku PFC|Inter Baku]]
| &lt;center&gt;2
| 2007–08, 2009–10
|-
| [[Turan Tovuz PFC|Turan Tovuz]]
| &lt;center&gt;1
| 1993–94
|-
| [[FK Khazar Lankaran|Khazar Lankaran]]
| &lt;center&gt;1
| 2006–07
|}

==Referenzi==
{{Referenzi}}
== Ħoloq esterni ==
*[https://web.archive.org/web/20080321115738/http://affa.az/ Sit Uffiċjali tal-Federazzjoni tal-futbol tal-Ażerbajġan]
*[http://www.uefa.com/memberassociations/association=aze/domesticleague/index.html Il-Kampjonat] fuq il-UEFA
*[http://www.azerisport.com/ AzeriSport]

{{Premier League Ażerbajġan}}
{{Kampjonati tal-UEFA}}
[[Kategorija:Kampjonati tal-futbol nazzjonali|Ażerbajġan]]
[[Kategorija:Premier League Ażerbajġan]]
[[Kategorija:Kompetizzjonijiet tal-futbol fl-Ażerbajġan|1]]</text>
      <sha1>jrzx96coibgo2avv1ufq64ptlydcis3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nepal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23263</id>
    <revision>
      <id>331828</id>
      <parentid>331786</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T00:54:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ĠanniĠuzeppi</username>
        <id>27231</id>
      </contributor>
      <comment>/* Repubblika */</comment>
      <origin>331828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102390" sha1="dt4r7e4wdyb90gydg899tvf1hr7bnrd" xml:space="preserve">{{Infobox Pajjiż
|isem_twil_konvenzjonali     = Repubblika Federali Demokratika tan-Nepal
|isem_nattiv                 = सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल&lt;br /&gt;''Sanghiya Loktāntrik Ganatantra Nepāl''
|isem_komuni                 = Kirġiżistan
|stampa_bandiera             = Flag of Nepal.svg
|stampa_emblema              =Emblem of Nepal.svg
|tip_simbolu                 = Emblema
|daqs_simbolu                = 125px
|stampa_mappa                = Nepal (orthographic projection).svg
|stampa_mappa2               = Map of Nepal (Political and Administrative).jpg
|deskrizzjoni_mappa          = &lt;small&gt;Pożizzjoni tan-Nepal (aħdar)&lt;/small&gt;
|ħolqa_bandiera              = Bandiera tan-Nepal
|ħolqa_emblema               = Emblema tan-Nepal
|ħolqa_demografija           = Demografija tan-Nepal
|mottu_nazzjonali            = जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी &lt;small&gt;([[Sanskrit]])&lt;br/&gt;''Janani Janmabhoomischa Swargadapi Gariyasi''&lt;/small&gt;
|innu_nazzjonali             = ''[[Sayaun Thunga Phool Ka|Sayaun Thunga Phulka]]''&lt;br/&gt;&lt;small&gt;''Magħmula minn Mijiet ta' Fjuri''&lt;/small&gt;
|lingwi_uffiċjali            = [[lingwa Nepali|Nepali]] 
|gruppi_etniċi               =  
|kapitali                    = [[Kathmandu]]
|latd=27 |latm=42 |latNS=N |lonġd=85 |lonġm=19 |lonġEW=E
|l-ikbar_belt                = [[Kathmandu]]
|leġislatura                = [[Assemblaġġ kostitwenti]]
|tip_gvern                   = [[Repubblika parlamentari]] [[Repubblika federali|federali]] 
|titlu_kap1                  = [[President tan-Nepal|President]]
|titlu_kap2                  = [[Prim Ministru tan-Nepal|Prim Ministru]]
|isem_kap1                   = [[Ram Chandra Paudel]]
|isem_kap2                   = [[Balen Shah]]
|poż_erja                    = 95
|erja_km2                    = 147,181
|erja_mi_kw                  = 56,827
|perċentwal_ilma             = 2.8
|sena_stima_popolazzjoni     = 28,982,771
|stima_popolazzjoni          = 2016
|poż_stima_popolazzjoni      =  &lt;!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--&gt;
|ċensiment_popolazzjoni      =  26,494,504
|sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011
|densità_popolazzjoni_km2    = 180
|densità_popolazzjoni_mi_kw  = 518
|poż_densità_popolazzjoni    = 62
|sena_PGD_PSX                = 2013
|PGD_PSX                     = $62.384 biljun&lt;ref&gt;http://databank.worldbank.org/data/download/GDP_PPP.pdf&lt;/ref&gt;
|poż_PGD_PSX                 = 
|PGD_PSX_per_capita          =$2,310
|poż_PGD_PSX_per_capita      = 
|sena_IŻU                    = 2014
|IŻU                         = {{increase}} 0.548&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |titlu=2015 Human Development Report |sena=2015 |data-aċċess=2015-12-15 |pubblikatur=United Nations Development Programme |lingwa=Ingliż}}&lt;/ref&gt;
|poż_IŻU                     = 145
|kategorija_IŻU              =&lt;span style=&quot;color:#e0584e;white-space:nowrap;&quot;&gt;bax&lt;/span&gt;
|tip_sovranità               = [[Unifikazzjoni tan-Nepal|Unifikazzjoni]]
|avveniment_stabbilit1       = Renju iddikjarat
|data_stabbilit1             = 25 ta' Settembru 1768
|avveniment_stabbilit2       = Stat iddikjarat
|data_stabbilit2             = 15 ta' Jannar 2007 
|avveniment_stabbilit3       =Repubblika iddikjarata
|data_stabbilit3             = 28 ta' Mejju 2008 
|valuta                      = [[Rupee tan-Nepal]] 
|kodiċi_valuta               = NPR
|żona_ħin                    = [[Ħin Koordinat Universali|UTC]]
|differenza_ħku              = +05:45
|żona_ħin_legali             = [[Ħin Koordinat Universali|UTC]]
|differenza_żona_ħin_legali  = +05:45
|cctld                       = [[.np]]
|kodiċi_telefoniku           = +977
|sena_PGD_nominali           = 2012
|PGD_nominali                = $19.921 biljun
|poż_PGD_nominali            =
|PGD_nominali_per_capita     = $743
|poż_PGD_nominali_per_capita = 
}}

In-'''Nepal''' ([[lingwa Nepali|Nepali]]:नेपाल), uffiċjalment ir-'''Repubblika Federali Demokratika tan-Nepal''',&lt;ref&gt;{{ċita web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html|titlu=CIA&amp;nbsp;– The World Factbook|pubblikatur=CIA|data-aċċess=2012-12-05|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20101229013308/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html|arkivju-data=2010-12-29|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; huwa [[pajjiż interkjuż]] fl-[[Asja t'Isfel]]. B'erja ta' 147,181 kilometri kwadri (56,827 mi kw) u b'popolazzjoni ta' madwar 27 miljun, in-Nepal huwa t-[[Lista ta' pajjiżi skont l-erja|93 l-akbar]] pajjiż mill-erja&lt;ref&gt;{{ċita web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|titlu=The World Factbook: Rank order population|pubblikatur=CIA|data-aċċess=2014-02-14|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|arkivju-data=2014-02-09|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; u l-[[Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni|41 l-akbar]] pajjiż mill-popolazzjoni. Il-pajjiż huwa allokat fil-[[Ħimalajas]] u mill-[[Indja]] minn nofsinhar, mill-lvant, u mill-Punent. In-Nepal huwa separat mill-[[Bangladexx]] minn kuritur dejjaq Indjan ta' [[Kuritur Siliguri|Siliguri]] u mill-[[Butan]] minn stat ta' [[Sikkim]]. [[Kathmandu]] hija l-belt kapitali u l-akbar metropoli tal-pajjiż.

== Etimoloġija ==
[[File:Nēpāla in the Allahabad Pillar inscription.jpg|thumb|&quot;Nēpāla&quot; fl-iskritt Brahmi tardiv, fl-iskrizzjoni tal-Kolonna ta’ Allahabad ta’ Samudragupta (350–375 WK).]]
Qabel l-unifikazzjoni tan-Nepal, il-Wied ta' Kathmandu kien magħruf bħala n-Nepal. L-oriġini preċiża tat-terminu *Nepāl* mhijiex ċerta. In-Nepal jissemma f'testi letterarji Indjani tal-qedem li jmorru lura għar-raba' seklu W.K. Ma tistax tiġi stabbilita kronoloġija assoluta, ladarba anke l-eqdem testi jistgħu jinkludu kontribuzzjonijiet anonimi li jmorru lura għall-bidu tal-era moderna. L-isforzi tal-istudjużi biex jipproponu teorija plawżibbli huma mfixkla min-nuqqas ta' ħarsa ġenerali storika komprensiva u minn fehim insuffiċjenti tal-lingwistika jew tal-lingwi rilevanti Indo-Ewropej u Tibeto-Burmani.

Skont il-mitoloġija Ħindu, in-Nepal jieħu ismu minn għaref Ħindu tal-qedem jismu Ne, magħruf ukoll bħala Ne Muni jew Nemi. Skont il-*Pashupati Purāna*, billi kienet art protetta minn Ne, iż-żona fil-qalba tal-Ħimalaja saret magħrufa bħala Nepāl. Skont in-*Nepāl Mahātmya*, Pashupati kien afda lil Nemi bil-protezzjoni tal-pajjiż. Skont il-mitoloġija Buddista, il-Bodhisattva Manjushri tbattal lag primordjali mimli sriep biex joħloq il-Wied tan-Nepal u pproklama li Adi-Buddha Ne kien se jieħu ħsieb il-komunità li stabbiliet ruħha hemmhekk; billi l-wied kien għal qalbu lil Ne, ingħata l-isem ta’ Nepāl. Skont il-*Gopalarājvamshāvali*, kompilata għall-ħabta tas-snin tmenin tas-seklu erbatax, in-Nepal jieħu ismu minn Nepa, ragħaj tal-baqar li waqqaf il-fergħa Nepaliżi tal-Abhiras. F'dan ir-rakkont, il-baqra li kien qed jaħleb fil-post fejn skopra l-Jyotirlinga ta' Pashupatinath kienet jisimha wkoll Ne.

L-etimoloġija &quot;Ne Muni&quot; ġiet miċħuda minn viżitaturi Ewropej bikrin. L-Indologu Norveġiż Christian Lassen ippropona li *Nepāla* kienet kelma komposta minn *Nipa* (qiegħ ta’ muntanja) u *-ala* (forma mqassra ta’ *alaya*, li tfisser &quot;abitazzjoni&quot;), u għalhekk *Nepāla* kienet tfisser &quot;abitazzjoni fil-qiegħ tal-muntanja.&quot; L-Indologu Sylvain Lévi qies it-teorija ta’ Lassen bħala waħda li ma tistax tiġi sostnuta, iżda ma ppropona l-ebda teorija tiegħu stess; huwa sempliċiment issuġġerixxa li jew *Newara* hija forma vernakulari tal-kelma Sanskrita *Nepala*, jew inkella *Nepala* hija forma Sanskritizzata tat-terminu etniku lokali. Il-fehma tiegħu sabet xi appoġġ, għalkemm ma ssolvix il-kwistjoni tal-etimoloġija. Ġie propost ukoll li *Nepa* hija għerq tat-tip Tibeto-Burman magħmul minn *ne* (baqar) u *pa* (gwardjan), fatt li jirrifletti li l-ewwel abitanti tal-wied kienu *gopalas* (rgħajja tal-baqar) u *mahispalas* (rgħajja tal-buflu). Suniti Kumar Chatterji kien jemmen li l-kelma &quot;Nepal&quot; oriġinat minn għeruq tat-tip Tibeto-Burman: *Ne*, li t-tifsira tagħha mhix ċerta (minħabba l-possibbiltajiet numerużi), u *pala* jew *bal*, li t-tifsira tagħhom intilfet għalkollox.

== Storja ==
=== Prestorja ===
Madwar 55,000 sena ilu, l-ewwel bnedmin moderni waslu fis-sottokontinent Indjan mill-Afrika. L-eqdem fdalijiet magħrufa ta’ bnedmin moderni fl-Asja t'Isfel imorru lura madwar 30,000 sena. L-eqdem evidenza arkeoloġika ta’ insedjamenti umani fin-Nepal tmur lura għal madwar l-istess perjodu.

Wara s-sena 6500 QK, ħarġet evidenza tad-domestikazzjoni tal-għelejjel u tal-annimali għall-ikel, tal-bini ta’ strutturi permanenti, u tal-ħażna ta' surplus agrikolu f’Mehrgarh u f’siti oħra f’dik li llum hija l-Balochistan. Dawn l-iżviluppi gradwalment evolvew fiċ-Ċivilizzazzjoni tal-Wied tal-Indu, l-ewwel kultura urbana fl-Asja t’Isfel. F’Għoljiet Siwalik tad-distrett ta' Dang ġew skoperti siti preistoriċi li jmorru lura għall-perjodi Paleolitiku, Mesolitiku u Neolitiku. Huwa maħsub li l-ewwel abitanti tan-Nepal modern u taż-żoni biswit kienu nies assoċjati maċ-Ċivilizzazzjoni tal-Wied tal-Indu. Popli Dravidjani — li ​​l-istorja tagħhom tmur lura għal qabel il-bidu tal-Era tal-Bronż fis-sottokontinent Indjan (madwar is-sena 6300 QK) — jista’ jkun li għexu f’din iż-żona qabel il-wasla ta' gruppi etniċi oħra bħat-Tibeto-Burmani u l-Indo-Arjani. Sal-4000 QK, il-popli Tibeto-Burmani kienu waslu n-Nepal; huma waslu jew direttament minn fuq il-Ħimalaja mit-Tibet, jew inkella permezz tal-Mjanmar u l-Grigal tal-Indja, jew saħansitra permezz taż-żewġ rotot. Stella Kramrisch (1964) tinnota l-eżistenza ta’ substrat pre-Dravidjan u Dravidjan; dawn il-gruppi kienu preżenti fin-Nepal saħansitra qabel in-Newars, li kienu jiffurmaw il-maġġoranza tal-abitanti tal-qedem tal-Wied ta' Kathmandu.

=== Antik ===
[[File:Changunarayan photowalk-WLV-3897.jpg|thumb|left|Fil-kumpless tat-Tempju ta' Changu Narayan hemm iskrizzjoni fuq il-ġebel li tmur lura għas-sena 464 W.K.; din hija l-ewwel waħda tan-nepal sa mill-iskrizzjoni ta' Ashoka f'Lumbini (għall-ħabta tal-250 Q.K.).]]
Madwar is-sena 600 QK, fir-reġjuni tan-Nofsinhar tan-Nepal u tat-Tramuntana tal-Indja bdew jitfaċċaw saltniet żgħar u konfederazzjonijiet ta' klanijiet. Minn waħda minn dawn—is-saltna ta' Shakya—ħareġ prinċep li aktar tard irrinunzja għall-istatus tiegħu biex jgħix ħajja axetika u sar magħruf bħala Gautama Buddha (li tradizzjonalment jitqiegħed fil-perjodu bejn il-563 u l-483 QK). Fis-sekli ta' wara, in-Nepal stabbilixxa ruħu bħala art ta' spiritwalità u post ta' kenn; kellu rwol sinifikanti fit-tixrid tal-Buddiżmu lejn l-Asja tal-Lvant permezz tat-Tibet u kkontribwixxa għall-preservazzjoni ta' manuskritti Ħindu u Buddisti.

Għall-ħabta tal-250 QK, ir-reġjuni tan-nofsinhar kienu taħt l-influwenza tal-Imperu Maurya. L-Imperatur Mawrjan Ashoka għamel pellegrinaġġ lejn Lumbini — il-post fejn twieled il-Buddha skont it-tradizzjoni Buddista — u hemmhekk waqqaf kolonna; l-iskrizzjonijiet fuqha jimmarkaw il-bidu tal-istorja dokumentata tan-Nepal. Ashoka żar ukoll il-Wied ta' Kathmandu u bena monumenti biex ifakkar iż-żjara ta' Gautama Buddha f’dik iż-żona. Sas-seklu 4 WK, parti kbira min-Nepal kienet taħt l-influwenza tal-Imperu Gupta.

Fil-Wied ta' Kathmandu, il-Kiratas ġew imbuttati lejn il-Lvant mil-Licchavis, u d-dinastija Licchavi telgħet fil-poter għall-ħabta tas-sena 400 W.K. Il-Licchavis bnew monumenti u ħallew warajhom sensiela ta' iskrizzjonijiet; l-istorja tan-Nepal matul dan il-perjodu hija rikostruwita kważi għalkollox abbażi tagħhom. Fis-sena 641, Songtsen Gampo tal-Imperu Tibetan bagħat lil Narendradeva lura lejn ir-renju Licchavi b’armata u ssottometta lin-Nepal. Sussegwentement, partijiet min-Nepal u mir-renju Licchavi waqgħu taħt l-influwenza diretta tal-Imperu Tibetan. Id-dinastija Licchavi bdiet tiddgħajjef lejn l-aħħar tat-tmien seklu u minflokha daħal il-ħakma tat-Thakuri. Ir-rejiet Thakuri ħakmu l-pajjiż sa nofs il-ħdax-il seklu W.K.; ftit li xejn huwa magħruf dwar dan il-perjodu, li spiss jissejjaħ il-&quot;Perjodu tad-Dlam.&quot;

=== Medjevali ===
[[File:Sinja Valley, Karnali.jpg|thumb|left|Il-Wied ta' Sinja, meqjus bħala l-post tal-oriġini tar-Renju ta' Khasa u tal-lingwa Nepali.]]
[[File:Patan Durbar Square-2644.jpg|thumb|Patan Durbar Square, waħda mit-tliet pjazez tal-palazz fil-Wied ta' Kathmandu, inbniet mid-dinastija Malla fis-seklu sbatax. Il-pjazez Durbar jirrappreżentaw il-quċċata ta' aktar minn millennju ta' żvilupp fl-arti u l-arkitettura tan-Nepal.]]

Fil-ħdax-il seklu, fil-punent tan-Nepal ħareġ fil-beraħ imperu b'saħħtu tal-poplu Khas; fl-aqwa tiegħu, it-territorju tiegħu kien ikopri parti kbira mill-punent tan-Nepal kif ukoll partijiet mill-punent tat-Tibet u minn Uttarakhand, fl-Indja. Sas-seklu erbatax, l-imperu kien inqasam fil-*Baise rajyas* (li litteralment tfisser &quot;22 stat&quot;), li kienu assoċjati bejniethom b'mod laxk. Il-kultura u l-lingwa għonja tal-poplu Khas infirxu fin-Nepal kollu u saħansitra sa l-Indoċina fis-sekli ta' wara; il-lingwa tagħhom — li ​​aktar tard ingħatat l-isem ta' Nepali — saret il-*lingua franca* tan-Nepal u tar-reġjuni tal-Indja li jmissu miegħu.

Fix-xlokk tan-Nepal, mal-fruntiera ma' Bihar, Simraungadh serviet bħala l-belt kapitali tal-Karnats ta' Mithila (jew Tirhut) għall-ħabta tas-sena 1100 W.K.; din baqgħet renju b'saħħtu għal aktar minn 200 sena, u għal perjodu anke ħakmet lil Kathmandu. Wara 300 sena oħra ta' ħakma Musulmana, Tirhut spiċċat taħt il-kontroll tas-Senas ta' Makwanpur. Fl-għoljiet tal-lvant, konfederazzjoni ta' prinċipati Kirat kienet tmexxi ż-żona li tinsab bejn Kathmandu u l-Bengal.

Fil-Wied ta' Kathmandu, id-dinastija Malla — li ​​tidher fl-istorja tan-Nepal sa minn żminijiet antiki — stabbiliet ruħha f’Kathmandu u f'Patan f'nofs is-seklu 14. Għall-ewwel, il-Malla ħakmu l-wied taħt is-sovranità ta' Tirhut, iżda stabbilew renju indipendenti lejn l-aħħar tas-seklu 14 hekk kif Tirhut beda jitlef is-saħħa tiegħu. Matul dak l-istess perjodu, Jayasthiti Malla introduċa riformi soċjoekonomiċi estensivi. Sa nofs is-seklu 15, Kathmandu kienet kibret f’imperu b’saħħtu li, skont Kirkpatrick, kien jifrex minn Digarchi (jew Shigatse) fit-Tibet sa Tirhut u Gaya fl-Indja.

Lejn l-aħħar tas-seklu 15, il-prinċpijiet Malla qasmu r-renju tagħhom f'erba' saltniet: Kathmandu, Patan u Bhaktapur fil-wied, u Banepa fil-lvant. Ir-rivalità għall-prestiġju bejn dawn is-saltniet aħwa wasslet għal fjuriment tal-arti u l-arkitettura fiċ-ċentru tan-Nepal, kif ukoll għall-bini tal-famużi Pjazez Durbar f’Kathmandu, Patan u Bhaktapur. Il-frammentazzjoni u n-nuqqas ta' fiduċja reċiproka bejniethom wasslu għall-waqgħa tagħhom lejn l-aħħar tas-seklu 18 u, fl-aħħar mill-aħħar, għall-unifikazzjoni tan-Nepal fi stat modern.

Minbarra attakk devastanti fuq il-Wied ta' Kathmandu f’nofs is-seklu 14, in-Nepal baqa' fil-biċċa l-kbira tiegħu mhux affettwat mill-invażjoni Musulmana tal-Indja li bdiet fis-seklu 11. Matul il-perjodu tal-Mughal, kien hemm influss lejn in-Nepal ta’ Ħindù li kienu jappartjenu għall-kasti għoljin fl-Indja. Dawn malajr ħalltu kulturalment mal-poplu Khas, u sas-seklu 16, fin-Nepal kien hemm madwar 50 prinċipat immexxi minn Rajput, inklużi t-22 stat *Baisi* u—fil-lvant ta' dawn, fil-parti tal-punent u ċentrali tan-Nepal—l-24 stat *Chaubisi*. Bdiet tinfirex l-idea li n-Nepal kien baqa' l-bastjun veru tal-Ħinduwiżmu pur fi żmien meta l-kultura Indjana kienet ġiet influwenzata minn sekli ta’ ħakma Mughal, segwita mill-ħakma Brittanika. Gorkha, wieħed mill-istati *Baisi*, żviluppa fi saltna influwenti u ambizzjuża magħrufa għall-ġustizzja tagħha, wara li kienet ikkodifikat l-ewwel liġijiet ibbażati fuq il-Ħinduwiżmu fir-reġjun muntanjuż tan-Nepal.

=== Renju tan-Nepal (1768–2008) ===
[[File:Prithvi Narayan Shah.jpg|thumb|left|Prithvi Narayan Shah beda l-proċess tal-unifikazzjoni ta' dak li kellu jsir il-pajjiż modern tan-Nepal.]]
[[File:Bhimsen-thapa-painting (cropped).jpg|thumb|Matul ir-renju ta' Bhimsen Thapa, in-Nepal laħaq il-quċċata tiegħu.]]
[[File:Jung Bahadur Rana in 1887.jpg|thumb|left|Jung Bahadur Rana, li daħħal fis-seħħ politika barranija favur il-Brittaniċi.]]
[[File:King Mahendra (cropped).png|thumb|Matul ir-renju tar-Re Mahendra, in-Nepal għadda minn perjodu ta' bidliet industrijali, politiċi u ekonomiċi.]]
[[File:Flag of Nepal (1856-c.1930).svg|thumb|left|Bandiera tar-Renju tan-Nepal (1856–ċ. 1930)]]
[[File:Nepal flag 1927.jpg|thumb|Bandiera tar-Renju tan-Nepal (1927–1930)]]
[[File:Coat of arms of kingdom of Nepal, 1935.jpg|thumb|left|L-arma tar-Renju tan-Nepal (1935)]]
[[File:Arms Achievement of Nepal 1935.jpg|thumb|L-arma tar-Renju tan-Nepal (1935–1946)]]
[[File:Flag of Nepal (1743–1962).svg|thumb|Bandiera tar-Renju tan-Nepal (1930–1962)]]

=== Unifikazzjoni, espansjoni u konsolidazzjoni (1768–1846) ===
F'nofs is-seklu tmintax, Prithvi Narayan Shah, ir-Reta' Gorkha, beda proċess biex jgħaqqad dak li llum huwa n-Nepal. Huwa beda l-missjoni tiegħu billi kiseb in-newtralità tar-renji muntanjużi ġirien. Wara diversi battalji u assedji mdemmija — b'mod partikolari l-Battalja ta' Kirtipur — huwa rnexxielu jirbaħ il-Wied ta' Kathmandu fl-1769.

Il-qawwa tal-Gurkha laħqet il-quċċata tagħha meta territorji li kienu jestendu mir-renji ta' Kumaon u Garhwal fil-punent sa Sikkim fil-lvant ġew taħt il-kontroll tan-Nepal. Tilwima mat-Tibet dwar il-kontroll tal-passaġġi fil-muntanji u l-widien interni ta' Tingri wasslet lill-Imperatur Qing taċ-Ċina biex jibda l-Gwerra Sino-Nepaliża, u b'hekk ġiegħel lin-Nepaliżi jirtiraw lejn il-fruntieri tat-tramuntana tagħhom stess. Ir-rivalità bejn ir-Renju tan-Nepal u l-British East India Company dwar il-kontroll ta' stati li jmissu man-Nepal eventwalment wasslet għall-Gwerra Anglo-Nepaliża (1815–16). Għall-ewwel, l-Ingliżi ssottovalutaw lin-Nepaliżi u sofrew telfiet kbar sakemm iddeċidew li jużaw aktar riżorsi militari milli kienu ħasbu li kellhom bżonn. Dan kien il-bidu tar-reputazzjoni tal-Gurkhas bħala suldati ħorox u bla ħniena. Il-gwerra ntemmet bit-Trattat ta' Sugauli, li permezz tiegħu n-Nepal ċeda t-territorji li kien għadu kif rebaħ.

Fl-1846, inkixfet konspirazzjoni li wriet kif ir-reġina li kienet qed tmexxi kienet ippjanat li twaqqa’ lil Bir Narsingh Kunwar, mexxej militari li kien qed jikseb prominenza. Dan wassal għall-Massakru ta' Kot; konfronti armati bejn il-militar u uffiċjali leali lejn ir-reġina rriżultaw fl-eżekuzzjoni ta' mijiet ta' prinċpijiet u kapijiet madwar il-pajjiż. Bir Narsingh Kunwar ħareġ rebbieħ u waqqaf id-dinastija Rana, u sar magħruf bħala Jung Bahadur Rana. Ir-re spiċċa b’rwol simboliku biss, filwaqt li l-kariga ta' Prim Ministru saret waħda b'saħħitha u ereditarja. Ir-Rana kienu favur il-Brittaniċi b’mod sod u appoġġjawhom matul ir-Ribelljoni Indjana tal-1857 (u sussegwentement fiż-żewġ Gwerer Dinjija). Fl-1860, partijiet mir-reġjun tal-Punent ta' Terai ingħataw lin-Nepal mill-Brittaniċi bħala ġest ta' ħbiberija u rikonoxximent tal-assistenza militari pprovduta biex jinżamm il-kontroll Brittaniku fl-Indja matul ir-ribelljoni (żona magħrufa bħala *Naya Muluk*, jew &quot;Pajjiż Ġdid&quot;). Fl-1923, ir-Renju Unit u n-Nepal iffirmaw formalment ftehim ta' ħbiberija li ħa post it-Trattat ta' Sugauli tal-1816.

Il-prattika Ħindu ta' Sati — fejn armla kienet tissagrifika ruħha fuq il-ħatab tal-funeral ta' żewġha — ġiet ipprojbita fl-1919, u l-iskjavitù ġiet abolita uffiċjalment fl-1924.

==== Monarkija Assoluta, Demokratizzazzjoni u Gwerra Ċivili (1951–2008) ====
[[File:Coat of arms of nepal in 1946.jpg|thumb|left|L-arma tar-Renju tan-Nepal (1946–1962)]]
[[File:Coat of arms of Nepal (1962–2008).svg|thumb|L-arma tar-Renju tan-Nepal (1962–2008)]]
Il-partit tal-Kungress tan-Nepal irnexxielu jwaqqa' l-gvern u jistabbilixxi demokrazija parlamentari.

Wara għaxar snin ta' taqbid għall-poter bejn il-monarka u l-gvern, ir-Re Mahendra (li rrenja mill-1955 sal-1972) daħħal fis-seħħ sistema Panchayat &quot;mingħajr partiti&quot; biex tmexxi n-Nepal. Il-partiti politiċi ġew ipprojbiti, u l-politiċi ġew mitfugħa l-ħabs jew sfurzati fl-eżilju.

Il-gvern Panchayat immodernizza l-pajjiż permezz ta' riformi u l-iżvilupp tal-infrastruttura, iżda fl-istess waqt illimita l-libertajiet u impona ċensura stretta.

Fl-1990, ir-Re Birendra (li rrenja mill-1972 sal-2001) qabel ma' riformi kostituzzjonali u mal-istabbiliment ta' demokrazija b'diversi partiti.

Fl-1996, il-Partit Maoista nieda kampanja vjolenti, brutali u mdemmija bil-għan li jissostitwixxi l-monarkija parlamentari b’dittatorjat Maoista. Dan wassal għall-Gwerra Ċivili twila tan-Nepal u għall-mewt ta' aktar minn 16,000 persuna. Wara l-mewt tar-Re Birendra u tal-Prinċep Ereditarju Dipendra f’massakru fil-palazz irjali mwettaq minn Dipendra stess, ħu r-Re Birendra, Gyanendra, wiret it-tron fl-2001 u sussegwentement ħa f’idejh setgħat eżekuttivi sħaħ bil-għan li jrażżan personalment ir-ribelljoni Maoista.

=== Repubblika ===
In-Nepal sar stat sekulari u, fit-28 ta' Mejju 2008, ġie ddikjarat repubblika federali, u b’hekk temm l-istatus tiegħu ta’ żmien twil bħala l-uniku renju Ħindu fid-dinja. Wara għaxar snin ta' instabbiltà u kunflitt intern li raw żewġ elezzjonijiet għall-Assemblea Kostitwenti, il-kostituzzjoni l-ġdida ġiet ippromulgata fl-20 ta' Settembru, 2015, u stabbiliet lin-Nepal bħala repubblika demokratika federali maqsuma f'seba' provinċji.

Is-Sibt, 25 ta' April, 2015, seħħ it-terremot tan-Nepal (magħruf ukoll bħala t-terremot ta' Gorkha), li ħasad il-ħajja ta’ 8,962 persuna u kkawża korrimenti lil 21,952 oħra fin-Nepal, l-Indja, Ċina u l-Bangladexx. It-terremot seħħ fil-11:56 (ħin standard tan-Nepal) b'kobor ta' 7.8 jew 8.1 Mw u intensità massima fuq l-iskala Mercalli ta' X (Estrema). Dan ikkawża ħsara enormi fin-Nepal, partikolarment f’żoni bħal Kathmandu, u l-mod kif il-gvern immaniġġja s-sitwazzjoni dak iż-żmien kien fqir u inadegwat.

Xita qalila matul l-istaġun annwali tal-monsun—fil-bidu ta' Lulju, f'nofs Awwissu u fl-aħħar ta' Settembru tal-2024—ikkawżat għargħar kbir madwar in-Nepal, kif ukoll diversi valangi tat-tajn, u ħalliet 300 persuna mejta , u l-mod kif il-gvern immaniġġja s-sitwazzjoni dak iż-żmien kien fqir u inadegwat..

Bejn Marzu u Ġunju tal-2025, f'Kathmandu saru diversi protesti favur il-monarkija, li kienu jappellaw għar-restawrazzjoni tal-eks Renju tan-Nepal bl-eks Re Gyanendra bħala l-kap tiegħu.

[[File:2025 Nepalese Gen Z protesters infront of Bharatpur mahanagarpalika office.jpg|thumb|Dimostranti u rvellużi rrabjati f'Kathmandu waqt il-protesti tal-Ġenerazzjoni Z fin-Nepal fl-2025.]]
Fid-19 ta' Frar, 2025 — jum ta' festa pubblika li tfakkar ir-rivoluzzjoni tal-1951 — Shah għamel diskors permezz ta' vidjow li fih tkellem dwar il-frustrazzjoni mifruxa fir-rigward tal-gvern komunista. Għalkemm ma talabx b’mod espliċitu r-restawrazzjoni tal-monarkija, l-enfasi tad-diskors fuq l-għaqda u s-sagrifiċċju ġiet interpretata minn uħud bħala ħjiel ta' possibbli qawmien mill-ġdid tal-monarkija.

Fid-9 ta' Marzu 2025, eluf ta' sostenituri laqgħu lil Shah malli wasal Kathmandu. Kelliema għall-partit monarkista Rastriya Prajatantra Party stqarret li l-parteċipazzjoni kbira &quot;turi l-frustrazzjoni tal-poplu bil-gvern attwali u t-tfittxija tiegħu għal alternattiva għas-sistema eżistenti.&quot;

F’Settembru 2025, protesti mifruxa kontra l-projbizzjoni tal-midja soċjali u l-inugwaljanza ekonomika wasslu għal taqlib li ħalla għexieren ta' mejtin u midruba, ikkawża ħsara fil-Parlament u f’bini ieħor, u wassal għar-riżenja tal-Prim Ministru KP Sharma Oli, li ħarab minn Kathmandu u fittex kenn mal-armata tan-Nepal. Bi tweġiba għall-kriżi, l-armata ħadet il-kontroll tas-sigurtà nazzjonali u bdiet taħditiet mal-mexxejja tal-protesti, li għażlu lill-eks Prim Imħallef Sushila Karki bħala Prim Ministru interim.

Fis-27 ta' Marzu, 2026, Balendra Shah ħa l-ġurament tal-ħatra bħala Prim Ministru tan-Nepal wara r-rebħa kbira tal-partit tiegħu, ir-Rastriya Swatantra Party (RSP), fl-elezzjonijiet ġenerali demokratiċi li saru f’dak ix-xahar ta' Marzu.

== Ġeografija ==
[[File:Nepal topo en.jpg|thumb|Mappa topografika tan-Nepal]]
In-Nepal għandu forma li tixbah bejn wieħed u ieħor lil dik ta' trapeżojd; huwa twil madwar 800 kilometru (500 mil) u wiesa’ 200 kilometru (120 mil), b'erja ta’ 147,516 km² (56,956 mil kwadru). Jinsab bejn il-latitudnijiet 26° u 31° Tramuntana u l-lonġitudnijiet 80° u 89° Lvant. Il-proċessi ġeoloġiċi li sawru lin-Nepal bdew 75 miljun sena ilu, meta l-pjanċa Indjana — li ​​dak iż-żmien kienet parti mis-superkontinent tan-Nofsinhar magħruf bħala Gondwana — bdiet tiċċaqlaq lejn il-Grigal, imbuttata mill-espansjoni tal-qiegħ tal-oċean fil-Lbiċ tagħha u, aktar tard, fin-Nofsinhar u fix-Xlokk tagħha. Fl-istess ħin, il-qoxra oċeanika vasta ta' Tethys, li kienet tinsab fil-Grigal, bdiet tiżżerżaq taħt il-pjanċa Ewrasjatika (proċess magħruf bħala subduzzjoni). Dawn iż-żewġ proċessi, imħaddma minn kurrenti ta' konvezzjoni fil-mantell tad-Dinja, ħolqu l-Oċean Indjan u wasslu biex il-qoxra kontinentali Indjana gradwalment tiżżerżaq taħt l-Ewrasja, u b'hekk għollew il-katina muntanjuża tal-Ħimalaja.

[[File:Everest kalapatthar crop.jpg|thumb|left|Il-Muntanja Everest, l-ogħla quċċata fid-Dinja, tinsab fin-Nepal.]]
Ostakli li kienu qed jogħlew imblukkaw il-kanali tax-xmajjar u ħolqu lagi kbar; dawn il-lagi kissru d-digi naturali tagħhom madwar 100,000 sena ilu, u b'hekk iffurmaw widien fertili fiż-żona tal-għoljiet tan-nofs, bħall-Wied ta' Kathmandu. Fir-reġjun tal-punent, ix-xmajjar—li kellhom qawwa wisq kbira biex jiġu mwaqqfa—ħaffru wħud mill-aktar widien dojoq u fondi (gorges) fid-dinja. Eżatt fin-nofsinhar tal-muntanji tal-Ħimalaja li kienu qed jogħlew, il-moviment tal-pjanċi tektoniċi ħoloq depressjoni vasta li malajr imtliet b'sediment miġjub mix-xmajjar, u b'hekk iffurmat dik li llum hija l-Pjanura Indo-Ganġetika. In-Nepal jinsab kważi kollu kemm hu f'din iż-żona ta' ħabta bejn il-pjanċi; huwa jokkupa s-sezzjoni ċentrali tal-ark tal-Ħimalaja—kważi terz tat-tul totali tal-katina muntanjuża li jlaħħaq l-2,400 km (1,500 mil)—bi strixxa żgħira tat-tarf tan-nofsinhar tiegħu testendi sal-Pjanura Indo-Ganġetika u b’żewġ distretti fil-majjistral li jilħqu l-Plateau tat-Tibet. In-Nepal huwa maqsum fi tliet żoni fiżjografiċi ewlenin magħrufa bħala Himal, Pahad u Terai. Il-Himal hija r-reġjun muntanjuż miksi bil-borra li jinsab fil-Katina tal-Ħimalaja l-Kbira; din tifforma l-parti tat-tramuntana tan-Nepal. Hawnhekk jinsabu l-ogħla quċċati fid-dinja, inkluż il-Muntanja Everest (magħrufa bħala Sagarmatha bin-Nepaliż), li tilħaq għoli ta' 8,848.86 metru (29,032 pied). Aktar minn 340 persuna tilfu ħajjithom fuq il-Muntanja Everest, u huwa stmat li madwar 200 katavru għadhom jinsabu fuq il-muntanja. Uħud minn dawn il-katavri, li ppreservaw tajjeb, saru punti ta' referenza rikonoxxibbli tul ir-rotot stabbiliti għat-tlugħ. Hemm seba’ muntanji oħra li jaqbżu t-8,000 metru fl-għoli li jinsabu fin-Nepal jew tul il-fruntiera tiegħu mat-Tibet: Lhotse, Makalu, Cho Oyu, Kangchenjunga, Dhaulagiri, Annapurna u Manaslu. Il-Pahad hija r-reġjun muntanjuż li ġeneralment ma jkollux kopertura tas-silġ. L-għoli tal-muntanji jvarja bejn 800 u 4,000 metru (2,600 sa 13,100 pied), bi tranżizzjoni minn klimi subtropikali f’altitudni taħt l-1,200 metru (3,900 pied) għal klimi alpini f’altitudni ’l fuq minn 3,600 metru (11,800 pied). Il-Katina tal-Ħimalaja Minuri (Lesser Himalayan Range), li tilħaq għoli ta' bejn 1,500 u 3,000 metru (4,900 sa 9,800 pied), tifforma l-konfini tan-Nofsinhar ta' dan ir-reġjun; fit-Tramuntana ta' din il-katina jalternaw widien tax-xmajjar subtropikali u għoljiet. Id-densità tal-popolazzjoni hija għolja fil-widien iżda ferm aktar baxxa f’altitudni ’l fuq minn 2,000 metru (6,600 pied), u baxxa ħafna ’l fuq minn 2,500 metru (8,200 pied), fejn kultant tinżel il-borra fix-xitwa. Il-pjanuri baxxi tan-Nofsinhar, jew it-Terai, li jmissu mal-Indja, jiffurmaw parti mit-tarf tat-Tramuntana tal-Pjanura Indo-Gangetika. It-Terai huwa reġjun ta' art baxxa li jinkludi xi ktajjen muntanjużi. Dawn il-pjanuri ġew iffurmati u huma alimentati minn tliet xmajjar ewlenin tal-Ħimalaja—il-Koshi, in-Narayani u l-Karnali—kif ukoll minn xmajjar iżgħar li joriġinaw taħt il-linja tal-borra permanenti. Dan ir-reġjun għandu klima li tvarja minn subtropikali għal tropikali. L-aktar katina muntanjuża esterna tal-għoljiet ta’ qabel il-muntanji l-kbar—magħrufa bħala l-Għoljiet Sivalik jew il-Katina Churia, li tilħaq għoli ta' bejn 700 u 1,000 metru (2,300 sa 3,280 pied)—timmarka l-konfini tal-Pjanura Gangetika. Widien wesgħin u baxxi, magħrufa bħala l-Widien tat-Terai Intern (*Bhitri Tarai Upatyaka*), jinsabu fit-Tramuntana ta' dawn l-għoljiet f’diversi postijiet.

[[File:Koppen-Geiger Map v2 NPL 1991–2020.svg|thumb|Il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen għan-Nepal]]

Il-Pjanċa Indjana tkompli timxi lejn it-tramuntana relattivament għall-Asja b'rata ta' madwar 50 mm (2.0 pulzieri) fis-sena. Dan jagħmel lin-Nepal żona suxxettibbli għat-terremoti, u terremoti perjodiċi b'konsegwenzi devastanti joħolqu ostaklu sinifikanti għall-iżvilupp. L-erożjoni fil-Himalayas hija sors ewlieni ta' sediment li jispiċċa fl-Oċean Indjan. B'mod partikolari, ix-Xmara Saptakoshi ġġorr kwantità enormi ta' ħama 'l barra min-Nepal iżda tesperjenza tnaqqis drastiku fil-gradjent malli tasal f'Bihar, u dan jikkawża għargħar qawwi u bidliet fil-kors tagħha; konsegwentement, hija magħrufa bħala d-&quot;Dulur ta' Bihar.&quot; Kull sena, matul l-istaġun tal-monsun, għargħar qawwi u valangi jikkawżaw imwiet u mard, jeqirdu artijiet agrikoli, u jipparalizzaw l-infrastruttura tat-trasport tal-pajjiż.

In-Nepal għandu ħames żoni klimatiċi li bejn wieħed u ieħor jikkorrispondu mal-elevazzjoni. Iż-żoni tropikali u subtropikali jinsabu taħt l-1,200 metru (3,900 pied); iż-żona moderata tinsab bejn l-1,200 u l-2,400 metru (3,900 u 7,900 pied); iż-żona kiesħa tinsab bejn l-2,400 u t-3,600 metru (7,900 u 11,800 pied); iż-żona subartika tinsab bejn it-3,600 u l-4,400 metru (11,800 u 14,400 pied); u ż-żona artika tinsab 'il fuq mill-4,400 metru (14,400 pied). In-Nepal jesperjenza ħames staġuni: is-sajf, il-monsun, il-ħarifa, ix-xitwa u r-rebbiegħa. Il-Himalayas jimblokkaw l-irjieħ kesħin mill-Asja Ċentrali matul ix-xitwa u jiffurmaw il-konfini tat-tramuntana għall-mudelli tal-irjieħ tal-monsun.

Konfini totali tan-Nepal: 3,159 km.

=== Bijodiversità ===
[[File:Land cover map of Nepal using Landsat 30 m (2010) data.jpg|thumb|left|Din il-mappa tal-kopertura tal-art tan-Nepal, li tuża data minn Landsat b’riżoluzzjoni ta’ 30 metru (2010), turi li l-kopertura tal-foresti hija t-tip dominanti ta' kopertura tal-art fin-Nepal.]]
In-Nepal għandu diversità ta' pjanti u annimali kbira b’mod sproporzjonat meta mqabbel mad-daqs tiegħu. Il-pajjiż kollu kemm hu jifforma l-parti tal-punent taż-żona ta' importanza kritika għall-bijodiversità tal-Ħimalaja tal-Lvant u jiftaħar b’diversità bijokulturali notevoli. Id-differenzi kbar fl-elevazzjoni li nsibu fin-Nepal — li ​​jvarjaw minn 60 metru ’l fuq mil-livell tal-baħar fil-pjanuri ta' Terai sa 8,848 metru fil-Muntanja Everest — iwasslu għal varjetà ta' bijomi. In-Nepal tal-Lvant huwa aktar sinjur fil-bijodiversità minħabba preċipitazzjoni ogħla meta mqabbel mar-reġjuni tal-punent, fejn kundizzjonijiet ta' deżert artiku huma aktar komuni f’elevazzjonijiet ogħla. In-Nepal jospita 4.0% tal-ispeċi kollha tal-mammiferi, 8.9% tal-ispeċi tal-għasafar, 1.0% tal-ispeċi tar-rettili, 2.5% tal-ispeċi tal-anfibji, 1.9% tal-ispeċi tal-ħut, 3.7% tal-ispeċi tal-friefet, 0.5% tal-ispeċi tal-kamlijiet (moths), u 0.4% tal-ispeċi tal-brimb. Permezz tal-35 tip ta’ foresta u l-118-il ekosistema tiegħu, in-Nepal jipprovdi ħabitat għal 2% tal-ispeċi ta' pjanti bil-fjuri, 3% tal-pteridofiti, u 6% tal-brijofiti.

[[File:Indian rhinoceros (Rhinoceros unicornis) 4.jpg|thumb|Ir-rinoċeront Indjan jgħix fil-mergħat sottotropikali tal-pjanuri ta' Terai.]]

Il-kopertura tal-foresti fin-Nepal testendi għal 59,624 km² (23,021 mil kwadru)—jiġifieri 40.36% tal-erja totali tal-art tal-pajjiż—b'4.38% oħra tikkonsisti f'art miksija bl-arbuxxelli, u b’hekk l-erja totali relatata mal-foresti tilħaq l-44.74%; dan jirrappreżenta żieda ta' 5% mill-bidu tal-millennju ’l hawn. Fl-2019, il-pajjiż irreġistra punteġġ medju ta' 7.23/10 fl-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti (Forest Landscape Integrity Index), u kklassifika fil-45 post minn fost 172 pajjiż madwar id-dinja. Fil-pjanuri tan-nofsinhar, l-ekoreġjun tas-savanna u l-mergħat ta' Terai-Duar jinkludi wħud mill-itwal ħaxix fid-dinja, flimkien ma' foresti tas-siġar Sal, foresti tropikali dejjem ħodor, u foresti tropikali tax-xmajjar b'siġar li jitilfu l-weraq. Fl-għoljiet l-aktar baxxi (700 m – 2,000 m), huma komuni foresti mħallta subtropikali u temperati btsiġar li jitilfu l-weraq—li jinkludu prinċipalment is-siġar Sal (f’altitudnijiet aktar baxxi), Chilaune u Katus—kif ukoll foresti subtropikali tal-arżnu ddominati mill-arżnu Chir. L-għoljiet ta’ altitudni medja (2,000 m – 3,000 m) huma ddominati mis-siġar tal-ballut u r-rododendru. Foresti koniferi subalpini jkopru ż-żona bejn it-3,000 m u t-3,500 m, u huma ddominati mill-ballut (partikolarment fil-punent), iż-żnuber tal-Ħimalaja tal-Lvant, l-arżnu tal-Ħimalaja u l-hemlock tal-Ħimalaja; ir-rododendru huwa wkoll komuni. F’altitudnijiet ogħla minn 3,500 m fil-punent u 4,000 m fil-lvant, is-siġar koniferi jagħtu lok għal artijiet bl-arbuxxelli u mergħat alpini ddominati mir-rododendru.

Fost is-siġar notevoli nsibu l-*Azadirachta indica* (neem)—li għandha proprjetajiet astringenti u tintuża ħafna fil-mediċina tradizzjonali tal-ħxejjex—u l-*Ficus religiosa* (peepal), siġra li tidher fuq siġilli antiki minn Mohenjo-daro u li taħtha, skont il-kanonku Pali, Gautama Buddha kiseb l-illuminazzjoni.

Il-biċċa l-kbira tal-foresti subtropikali ta'  siġar b'weraq wiesa' u dejjem ħodor fir-reġjun t’isfel tal-Ħimalaja joriġinaw mill-flora tal-perjodu Terzjarju tat-Tethys. Hekk kif il-pjanċa Indjana ħabtet mal-Ewrażja—proċess li fforma u għolla l-katina muntanjuża tal-Ħimalaja—il-flora Mediterranja ta'  żoni aridi u semi-aridi ġiet imbuttata ’l fuq u adattat ruħha għall-klima aktar alpina matul l-40 sa 50 miljun sena ta'  wara. Iż-żona ta' bijodiversità rikka tal-Ħimalaja kienet sit ta' skambju u taħlit kbir bejn speċi Indjani u Ewrażjatiċi matul il-perjodu Neoġeniku. Speċi waħda ta' mammiferu (il-ġurdien tal-għelieqi tal-Ħimalaja), żewġ speċi ta' għasafar u rettili, disa' speċi ta' anfibji, tmienja ta' ħut u 29 speċi ta' farfett huma endemiċi għan-Nepal.

[[File:Lophophorus impejanus Zoo DU 2.jpg|thumb|left|Il-Monal tal-Ħimalaja (Danphe), l-għasfur nazzjonali tan-Nepal, ibejjet fl-għoli tal-Ħimalaja.]]

In-Nepal huwa dar għal 107 speċi li l-IUCN ikklassifikat bħala mhedda: 88 speċi ta' annimali, 18-il speċi ta' pjanti, u speċi waħda mill-grupp tal-fungi jew protisti. Dawn jinkludu speċi fil-periklu ta' estinzjoni bħat-tigra tal-Bengal, il-panda l-aħmar, l-iljunfant tal-Asja, iċ-ċerva tal-musk tal-Ħimalaja, il-buflu tal-ilma selvaġġ u d-delfin tax-xmajjar tal-Asja t’Isfel, kif ukoll speċi li jinsabu f’periklu kritiku ta' estinzjoni bħall-gharial, il-Bengal florican u l-vultur b’dahru abjad (white-rumped vulture) — dan tal-aħħar wasal fix-xifer tal-estinzjoni wara li kiel karkassi ta' bhejjem li kienu ġew ikkurati bid-diclofenac. L-indħil tal-bniedem fl-ambjent naturali, li kien mifrux u devastanti mil-lat ekoloġiku matul l-aħħar deċennji, poġġa lill-ħajja selvaġġa tan-Nepal f'periklu kritiku. Bi tweġiba għal dan, is-sistema ta' parks nazzjonali u żoni protetti — li ​​kienet ġiet stabbilita għall-ewwel darba fl-1973 bl-approvazzjoni tal-Att dwar il-Parks Nazzjonali u l-Konservazzjoni tal-Ħajja Selvaġġa — ġiet estiża b'mod sinifikanti. Il-ħolqien ta' &quot;ristoranti għall-vulturi,&quot; flimkien mal-projbizzjoni tal-użu veterinarju tad-diclofenac, wasslu għal żieda fin-numru ta' vulturi b'dahru abjad. Il-programm tal-forestrija komunitarja—li ra lil terz tal-popolazzjoni tal-pajjiż tipparteċipa direttament fil-ġestjoni ta' kwart tal-erja totali tal-foresti—saħħaħ l-ekonomiji lokali filwaqt li naqqas il-kunflitti bejn il-bnedmin u l-annimali selvaġġi. Il-programmi tat-tgħammir, flimkien ma' rondi militari megħjuna mill-komunità u miżuri stretti kontra l-kaċċa illegali u l-kuntrabandu, irnexxielhom prattikament jeliminaw il-kaċċa illegali tat-tigri u l-iljunfanti li jinsabu f’periklu kritiku ta' estinzjoni, kif ukoll tar-rinoċeronti li huma vulnerabbli (fost oħrajn), u dan wassal għal tkabbir kostanti fil-popolazzjoni tagħhom. In-Nepal jiftaħar b'għaxar parks nazzjonali, tliet riżervi għall-annimali selvaġġi, riżerva waħda għall-kaċċa, tliet żoni ta' konservazzjoni u ħdax-il żona ta' lqugħ (buffer zones)—li jkopru erja totali ta' 28,959.67 km² (11,181.39 mil kwadru), jew 19.67% tal-erja totali tal-art—filwaqt li għaxar artijiet mistagħdra huma rreġistrati taħt il-Konvenzjoni ta' Ramsar. In-Nepal kien ikklassifikat b’mod konsistenti fost l-aktar pajjiżi mniġġsa fid-dinja.

== Gvern u politika ==
=== Politika ===
[[File:Rt. Honourable Prime Minister Balendra Shah.jpg|thumb|Balen Shah,]]
In-Nepal huwa repubblika parlamentari b'sistema ta' bosta partiti.

=== Il-Gvern ===
[[File:|thumb|]]
[[File:|thumb|left|]]
[[File:|thumb|]]
In-Nepal huwa mmexxi skont il-Kostituzzjoni tan-Nepal. Din tiddefinixxi lin-Nepal bħala pajjiż b'karatteristiċi multi-etniċi, multilingwi, multireliġjużi u multikulturali, bl-aspirazzjonijiet komuni ta' nies li jgħixu f’reġjuni ġeografiċi diversi, li huma impenjati lejn u magħqudin b'rabta ta' lealtà lejn l-indipendenza nazzjonali, l-integrità territorjali, l-interess nazzjonali u l-prosperità tan-Nepal. Il-Gvern tan-Nepal jikkonsisti fi tliet fergħat:

&lt;gallery&gt;
File:Kathmandu-35.JPG|Singha Durbar
File:Supreme Court of Nepal 01.jpg|Qorti Suprema
File:Nepalese Constituent Assembly Building.jpg|Il-Parlament
&lt;/gallery&gt;

* Fergħa Eżekuttiva: Il-forma ta' gvern hija sistema parlamentari federali, demokratika-repubblikana, b'sistema ta' bosta partiti u kompetittiva, ibbażata fuq maġġoranza sempliċi. Il-President jaħtar lill-mexxej tal-partit politiku li jkollu l-maġġoranza fil-Kamra tar-Rappreżentanti bħala Prim Ministru; din il-persuna tifforma l-Kunsill tal-Ministri, li jeżerċita l-poter eżekuttiv.
* Leġiżlatura: Il-korp leġiżlattiv tan-Nepal, magħruf bħala l-Parlament Federali, jikkonsisti fil-Kamra tar-Rappreżentanti u fl-Assemblea Nazzjonali. Il-Kamra tar-Rappreżentanti tikkonsisti f’275 membru elett permezz ta’ sistema elettorali mħallta u sservi mandat ta' ħames snin. L-Assemblea Nazzjonali, magħmula minn 59 membru elett minn kulleġġi elettorali provinċjali, hija kamra permanenti; terz tal-membri tagħha jiġu eletti kull sentejn għal mandat ta' sitt snin.
* Ġudikatura: In-Nepal għandu sistema ġudizzjarja indipendenti u bi tliet livelli li tikkonsisti fil-Qorti Suprema — l-ogħla qorti tal-pajjiż, ippreseduta mill-Prim Imħallef — seba' Qrati Għoljin (waħda f’kull provinċja, li jservu bħala l-ogħla qorti fil-livell provinċjali), u 77 qorti distrettwali (waħda f'kull distrett). Il-kunsilli muniċipali jistgħu jwaqqfu korpi ġudizzjarji lokali biex isolvu tilwim u joħorġu deċiżjonijiet mhux vinkolanti f’każijiet li ma jinvolvux reati punibbli. L-azzjonijiet u l-proċeduri ta' dawn il-korpi ġudizzjarji lokali jistgħu jiġu ggwidati u annullati mill-qrati distrettwali.

=== Diviżjonijiet amministrattivi (Provinċji) ===
[[File:Nepal adm location map.svg|thumb|Diviżjonijiet amministrattivi (Provinċji)]]
In-Nepal huwa repubblika federali magħmula minn seba' provinċji. Kull provinċja tikkonsisti f'għadd ta' distretti li jvarja bejn 8 u 14. Id-distretti, min-naħa tagħhom, jinkludu unitajiet lokali magħrufa bħala muniċipalitajiet urbani u rurali. B'kollox hemm 753 unità lokali, inklużi 6 muniċipalitajiet metropolitani, 11-il muniċipalità sub-metropolitana u 276 muniċipalità — li ​​jammontaw għal total ta' 293 muniċipalità urbana — flimkien ma' 460 muniċipalità rurali. Kull unità lokali hija magħmula minn diviżjonijiet lokali (magħrufa bħala *wards*); b'kollox hemm 6,743 minn dawn id-diviżjonijiet.

L-awtoritajiet lokali għandhom setgħat eżekuttivi u leġiżlattivi, kif ukoll setgħat ġudizzjarji limitati fi ħdan il-ġurisdizzjoni lokali tagħhom. Il-provinċji joperaw taħt sistema parlamentari ta' kamra waħda (unikamerali) skont il-mudell ta' Westminster. L-awtoritajiet lokali u provinċjali jeżerċitaw ċerti setgħat esklussivi, filwaqt li jaqsmu oħrajn mal-gvern provinċjali jew federali. Il-Kumitat ta' Koordinazzjoni tad-Distrett — korp magħmul mill-uffiċjali eletti kollha mill-awtoritajiet lokali tad-distrett — għandu rwol limitat ħafna.

=== Liġijiet u l-infurzar tal-liġi ===
[[File:Traffic-controllers - Kathmandu, Nepal - panoramio.jpg|thumb|Uffiċjali tal-pulizija tat-traffiku jidderieġu t-traffiku manwalment fit-toroq u fl-intersezzjonijiet l-aktar traffikużi.]]
Il-Kostituzzjoni tan-Nepal hija l-liġi suprema tal-pajjiż, u kwalunkwe liġi oħra li tikkontradixxiha hija awtomatikament invalida sal-punt ta' dik il-kontradizzjoni. Dispożizzjonijiet legali speċifiċi huma kkodifikati fil-Kodiċi Ċivili u l-Kodiċi Penali, akkumpanjati mill-Kodiċi tal-Proċedura Ċivili u l-Kodiċi tal-Proċedura Kriminali, rispettivament. Il-Qorti Suprema hija l-awtorità aħħarija dwar l-interpretazzjoni legali u tista' tordna lill-Parlament biex jemenda jew jippromulga liġijiet ġodda kif meħtieġ. Il-piena tal-mewt ġiet abolita. Il-liġi tirrikonoxxi l-istupru fiż-żwieġ u tappoġġja d-dritt għall-abort; madankollu, ġew introdotti restrizzjonijiet minħabba żieda fl-abort selettiv għas-sess. In-Nepal huwa firmatarju tal-Konvenzjoni ta' Ġinevra, trattati li jipprojbixxu armi bijoloġiċi, kimiċi u nukleari, il-Konvenzjonijiet Fundamentali tal-Organizzazzjoni Internazzjonali tax-Xogħol, it-Trattat dwar in-Nonproliferazzjoni tal-Armi Nukleari, u l-Ftehim ta' Pariġi dwar it-tibdil fil-klima. Ċerti dispożizzjonijiet legali, iffurmati minn sensittivitajiet soċjoekonomiċi, kulturali u reliġjużi, jibqgħu diskriminatorji. Teżisti diskriminazzjoni bbażata fuq is-sess kontra ċittadini barranin miżżewġin ma’ ċittadini Nepaliżi. Il-linjaġġ patern ta’ persuna huwa vvalutat u meħtieġ f'dokumenti legali. Ħafna liġijiet jibqgħu mhux infurzati fil-prattika.

=== Militari u intelligence ===
[[File:Kukri, karda &amp; chakmak.jpg|thumb|Is-sikkina b'użi multipli Kukri (hawn fuq) hija l-arma distintiva tal-forzi armati tan-Nepal u tintuża mill-Gurkhas, mill-Armata tan-Nepal, mill-pulizija u saħansitra mill-gwardji tas-sigurtà.]]
Il-President huwa l-kmandant suprem tal-Armata tan-Nepal; l-amministrazzjoni ta' kuljum tagħha titmexxa mill-Ministeru tad-Difiża. L-infiq militari fl-2018 kien ta' $398.5 miljun, li jammonta għal madwar 1.4% tal-Prodott Domestiku Gross (PDG). L-Armata tan-Nepal — forza magħmula kważi esklussivament minn infanterija fuq l-art — għandha inqas minn 100,000 membru; ir-reklutaġġ isir fuq bażi volontarja. Hija għandha ftit inġenji tal-ajru — prinċipalment ħelikopters — li ​​jintużaw l-aktar għat-trasport, għall-għassa, u għal operazzjonijiet ta' tfittxija u salvataġġ. Id-Direttorat tal-Intelligence Militari fi ħdan l-Armata tan-Nepal iservi bħala l-aġenzija tal-intelligence militari, filwaqt li d-Dipartiment tal-Investigazzjoni Nazzjonali, responsabbli għall-ġbir ta' intelligence domestika u internazzjonali, jopera b'mod indipendenti. L-Armata tan-Nepal tintuża primarjament għas-sigurtà ta' rutina ta' infrastruttura u riżorsi kritiċi, għal rondi kontra l-kaċċa illegali fil-parks nazzjonali, għal operazzjonijiet kontra l-insurġenza, u għal missjonijiet ta' tfittxija u salvataġġ waqt diżastri naturali; hija twettaq ukoll proġetti kbar ta' kostruzzjoni. M'hemm l-ebda politika diskriminatorja fir-rigward tar-reklutaġġ fl-armata, iżda l-forza hija ddominata minn irġiel li ġejjin mill-kasti tal-gwerriera tal-elite Pahari.

== Ekonomija ==
In-Nepal huwa wieħed mill-pajjiżi l-inqas żviluppati; jikklassifika fil-165 post fid-dinja f’termini ta’ PDG nominali per capita u fil-162 post f'termini ta' PDG per capita bbażat fuq il-parità tal-kapaċità tal-akkwist (PPP). Fl-2019, il-prodott domestiku gross (PDG) tan-Nepal kien jammonta għal $34.186 biljun. In-Nepal dejjem kien ikklassifikat fost l-ifqar pajjiżi fid-dinja. Ilu membru tad-WTO mit-23 ta' April 2004.

Il-forza tax-xogħol tan-Nepal, li tikkonsisti fi 16.8 miljun ħaddiem, hija s-37 l-akbar waħda fid-dinja. Is-settur primarju jammonta għal 27.59% tal-PDG, is-settur sekondarju għal 14.6%, u s-settur terzjarju għal 57.81%. Ir-rimessi — li ​​fl-2018 ammontaw għal total ta' US$8.1 biljun (id-dsatax-il l-akbar ammont globalment u 28.0% tal-PDG) — ġew kontribwiti lill-ekonomija minn mijiet ta' eluf ta' ħaddiema, prinċipalment fil-Malasja u fil-Lvant Nofsani; kważi kollha kemm huma kienu ħaddiema bla ħiliet speċifiċi. Il-prodotti agrikoli ewlenin jinkludu ċ-ċereali (xgħir, qamħirrum, millieġ, ross u qamħ), żrieragħ taż-żejt, patata, legumi, kannamieli taz-zokkor, ġuta, tabakk, ħalib u laħam tal-buflu tal-ilma. L-industriji ewlenin jinkludu t-turiżmu, it-twapet, it-tessuti, is-sigaretti, is-siment u l-briks, kif ukoll impjanti fuq skala żgħira għall-ipproċessar tar-ross, il-ġuta, iz-zokkor u ż-żrieragħ taż-żejt. Il-kummerċ internazzjonali tan-Nepal espanda b’mod sinifikanti fl-1951 bl-istabbiliment tad-demokrazija; il-liberalizzazzjoni bdiet fl-1985 u aċċellerat wara l-1990. Fis-sena fiskali 2016/17, il-kummerċ barrani tan-Nepal ammonta għal 1.06 triljun rupja — żieda ta' tlieta u għoxrin darba meta mqabbel mal-45.6 biljun rupja rreġistrati fl-1990/91. Aktar minn 60% tal-kummerċ tan-Nepal isir mal-Indja. L-esportazzjonijiet ewlenin jinkludu ħwejjeġ lesti, twapet, legumi, artiġjanat, ġilda, ħxejjex aromatiċi mediċinali u prodotti tal-karta, li flimkien jammontaw għal 90% tat-total. L-importazzjonijiet ewlenin jinkludu diversi oġġetti lesti u nofshom lesti, materja prima, makkinarju u tagħmir, fertilizzanti kimiċi, apparat elettriku u elettroniku, prodotti tal-petroleum, deheb u ħwejjeġ lesti. Ir-rata tal-inflazzjoni kienet ta’ 4.5% fl-2019.

Id-dħul per capita huwa ta' $1,004. Id-distribuzzjoni tal-ġid fost in-Nepali hija simili għal dik ta’ ħafna pajjiżi żviluppati u dawk li qed jiżviluppaw: l-aktar 10% sinjuri tal-familji jikkontrollaw 39.1% tal-ġid nazzjonali, filwaqt li l-aktar 10% foqra jikkontrollaw biss 2.6%. L-Unjoni Ewropea (UE) (46.13%), l-Istati Uniti (17.4%) u l-Ġermanja (7.1%) huma l-imsieħba ewlenin tagħha fl-esportazzjoni; dawn prinċipalment jixtru ħwejjeġ lesti (RMG) min-Nepal. L-imsieħba tan-Nepal fl-importazzjoni jinkludu lill-Indja (47.5%), lill-Emirati Għarab Magħquda (11.2%), lill-Għarabja Sawdija (4.9%) u lil Singapore (4%).

=== Turiżmu ===
[[File:USAID Measuring Impact Conservation Enterprise Retrospective (Nepal; National Trust for Nature Conservation) (26428623908).jpg|thumb|Turisti josservaw rinoċeronte mill-perspettiva ta' iljunfant Ażjatiku fil-Park Nazzjonali ta' Chitwan.]]

It-turiżmu huwa wieħed mill-akbar industriji tan-Nepal u dik li qed tikber bl-aktar mod mgħaġġel; jimpjega aktar minn miljun ruħ u jikkontribwixxi 7.9% tal-Prodott Domestiku Gross (PDG) totali. In-numru ta' viżitaturi internazzjonali qabeż il-miljun għall-ewwel darba fl-2018 (esklużi t-turisti Indjani li jaslu bl-art). In-Nepal jattira madwar 6% tal-viżitaturi li jżuru l-Asja t’Isfel, għalkemm dawn jonfqu ferm inqas bħala medja, u b'hekk in-Nepal jiġġenera 1.7% tad-dħul totali. Fost id-destinazzjonijiet ewlenin insibu lil Pokhara, ir-rotta tal-mixi (trekking) ta' Annapurna, u erba’ siti elenkati fil-Wirt Dinji tal-UNESCO: Lumbini, il-Park Nazzjonali ta' Sagarmatha (fejn jinsab il-Muntanja Everest), is-seba' siti fil-Wied ta' Kathmandu li huma elenkati kollettivament bħala entrata waħda, u l-Park Nazzjonali ta' Chitwan. Il-biċċa l-kbira tad-dħul tan-Nepal mill-muntanjiżmu ġej mill-Muntanja Everest.

In-Nepal fetaħ uffiċjalment għall-Punentin fl-1951 u sar destinazzjoni popolari fi tmiem ir-&quot;rotta tal-hippies&quot; matul is-snin sittin u sebgħin. Għalkemm l-industrija — li ​​sofriet matul il-gwerra ċivili tad-disgħinijiet — minn dak iż-żmien irkuprat, tiffaċċja sfidi ta' tkabbir minħabba nuqqas ta' faċilitajiet adattati għal turiżmu ta’ livell għoli (kwistjoni magħrufa bħala l-&quot;konġestjoni fl-infrastruttura&quot;), problemi dejjem akbar għal Nepal Airlines, u l-iżvilupp u l-kummerċjalizzazzjoni limitati ta’ ċerti destinazzjonijiet. It-turiżmu tat-tip *homestay* — fejn turisti interessati fil-kultura u fl-ekoturiżmu joqogħdu bħala mistednin li jħallsu fi djar ta' komunitajiet indiġeni — kiseb ċertu suċċess.

It-Tempju ta' Pashupatinath f’Kathmandu huwa kumpless ewlieni ta' tempji Ħindu li jinsab max-xtut tax-Xmara Bagmati. Is-sit jinkludi l-Pashupati Aryaghat, sensiela ta' pjattaformi ddedikati għall-kremazzjoni ta' katavri fil-miftuħ. Dawn il-kremazzjonijiet isiru fil-pubbliku, u ż-żona tattira numru sinifikanti ta' turisti internazzjonali. Minħabba l-istands fil-viċin li jbigħu xorb u ikel ħafif, huwa komuni li tara turisti jikkunsmaw dawn l-oġġetti waqt li jaraw lin-nies tal-post li jkunu qed jesprimu l-luttu tagħhom.

== Infrastruttura ==
=== Enerġija ===
[[File:Kaligandaki A HPS Tailrace Channel.jpg|thumb|Id-diga idroelettrika ta' Middle Marsyangdi. In-Nepal għandu potenzjal sinifikanti għall-ġenerazzjoni tal-enerġija idroelettrika, li biħsiebu jesporta lejn l-Asja t'Isfel kollha.]]
Il-biċċa l-kbira tal-enerġija tan-Nepal ġejja mill-bijomassa (80%) u minn fjuwils fossili importati (16%). Il-maġġoranza tal-konsum finali tal-enerġija sseħħ fis-settur domestiku (84%), segwit mit-trasport (7%) u l-industrija (6%); is-setturi tat-trasport u dawk industrijali kibru b'rata mgħaġġla f'dawn l-aħħar snin. Minbarra xi depożiti tal-linjite, in-Nepal m'għandu l-ebda riżerva magħrufa ta' żejt, gass jew faħam. Il-fjuwils fossili kummerċjali kollha (prinċipalment iż-żejt, il-LPG u l-faħam) huma importati, bi spiża ekwivalenti għal 129% tad-dħul totali tal-pajjiż mill-esportazzjoni. Madwar 1% biss tal-ħtiġijiet tal-enerġija huma sodisfatti bl-elettriku. In-natura permanenti tax-xmajjar tan-Nepal u t-topografija wieqfa tal-pajjiż jipprovdu kundizzjonijiet ideali għall-iżvilupp ta' proġetti idroelettriċi. L-istimi jindikaw li l-potenzjal idroelettriku ekonomikament vijabbli tan-Nepal huwa ta' madwar 42,000 MW. In-Nepal irnexxielu jisfrutta biss madwar 1,100 MW. Peress li l-biċċa l-kbira tal-enerġija tiġi ġġenerata minn impjanti tat-tip &quot;run-of-the-river&quot; (ROR), il-produzzjoni attwali tkun ħafna aktar baxxa matul ix-xhur xotti tax-xitwa — meta d-domanda massima tista' tilħaq l-1,200 MW — u dan iġiegħel lin-Nepal jimporta sa 650 MW mill-Indja biex jissodisfa d-domanda. Proġetti idroelettriċi ewlenin qed jiffaċċjaw dewmien u intoppi. Ir-rata ta' elettrifikazzjoni tan-Nepal (76%) hija komparabbli ma' dik ta' pajjiżi oħra fir-reġjun, iżda teżisti disparità sinifikanti bejn iż-żoni rurali (72%) u dawk urbani (97%). Il-prestazzjoni tas-settur tal-enerġija għadha mhix sodisfaċenti minħabba tariffi għoljin, telf sostanzjali fis-sistema, spejjeż għoljin ta' ġenerazzjoni, spejjeż ġenerali għoljin, persunal żejjed u domanda domestika baxxa.

=== Trasport ===
In-Nepal jibqa' iżolat mir-rotot ewlenin tat-trasport globali fuq l-art, fl-ajru u bil-baħar, għalkemm is-settur tal-avjazzjoni fil-pajjiż jinsab f'qagħda aħjar; dan jiftaħar b’47 ajruport — li ​​11 minnhom għandhom runways pavimentati — u jara volum sinifikanti ta' traffiku u titjiriet frekwenti. It-terren imħarbat u muntanjuż li jkopri ż-żewġ terzi tat-tramuntana tal-pajjiż għamel il-kostruzzjoni ta' toroq u infrastruttura oħra biċċa xogħol diffiċli u għalja. Sal-2016, kien hemm ftit aktar minn 11,890 km (7,388 mil) ta' toroq pavimentati, 16,100 km (10,004 mil) ta' toroq mhux pavimentati, u 59 km (37 mil) biss ta' linji ferrovjarji fin-nofsinhar. Iċ-ċentri amministrattivi tad-distretti kollha (bl-eċċezzjonita' Simikot) kienu konnessi man-netwerk tat-toroq. Il-biċċa l-kbira tat-toroq rurali ma jkunux jistgħu jintużaw matul l-istaġun tax-xita, u anke t-toroq ewlenin nazzjonali spiss jispiċċaw ma jistgħux jintużaw. In-Nepal jiddependi kważi għalkollox fuq nazzjonijiet barranin, bħall-Ġappun, għall-kostruzzjoni, il-manutenzjoni u l-espansjoni tan-netwerk tat-toroq tiegħu.

Il-linja tal-ajru nazzjonali, Nepal Airlines, tinsab f’qagħda ħażina minħabba amministrazzjoni ħażina u korruzzjoni, u tpoġġiet fil-lista s-sewda tal-UE. Fuq livell domestiku, l-istat sottożviluppat tan-netwerk tat-toroq ixekkel l-aċċess għas-swieq, l-iskejjel u l-kliniċi tas-saħħa.

=== Komunikazzjoni ===
Skont ir-rapport MIS ta' Awwissu 2019 tal-Awtorità tat-Telekomunikazzjoni tan-Nepal, ir-rata ta' abbonament għas-servizzi tat-telefonija bil-vuċi kienet tammonta għal 2.70% tal-popolazzjoni totali għal-linji fissi u 138.59% għall-mowbajls; 98% tat-telefonija bil-vuċi kollha saret permezz tal-mowbajls. Bl-istess mod, filwaqt li huwa stmat li 14.52% kellhom aċċess għall-broadband fiss, 52.71% oħra aċċessaw l-Internet permezz ta' abbonamenti tad-data mobbli — b’kważi 15-il miljun minnhom jużaw it-teknoloġija 3G jew ogħla. Is-suq tal-vuċi u l-broadband mobbli kien iddominat minn żewġ kumpaniji tat-telekomunikazzjoni: Nepal Telecom, li hija proprjetà tal-istat (55%), u l-kumpanija multinazzjonali privata Ncell (40%). Fir-rigward tal-ishma tas-suq ta' 21% miżmuma mill-broadband fiss, Nepal Telecom kienet tammonta għal madwar 25%, bil-bqija mqassma fost fornituri privati ​​tas-servizz tal-Internet. Għalkemm teżisti disparità sinifikanti fir-rati ta' penetrazzjoni bejn iż-żoni rurali u dawk urbani, is-servizz mobbli laħaq 75 distrett madwar il-pajjiż — u b’hekk kopra 90% tat-territorju — u l-aċċess għall-broadband mistenni jilħaq 90% tal-popolazzjoni.

=== Midja ===
Sal-2019, l-istat kien jopera tliet stazzjonijiet tat-televiżjoni, kif ukoll stazzjonijiet tar-radju nazzjonali u reġjonali. Hemm 117-il stazzjon tat-televiżjoni privat u 736 stazzjon tar-radju FM liċenzjat, li minnhom tal-inqas 314 huma stazzjonijiet tar-radju tal-komunità. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-perċentwal ta' unitajiet domestiċi li kellhom radju kien ta' 50.82%; televiżjoni, 36.45%; televiżjoni bil-kejbil, 19.33%; u kompjuter, 7.28%. Skont il-klassifikazzjoni tal-Kunsill tal-Istampa tan-Nepal tal-2017, għaxar gazzetti nazzjonali ta' kuljum u ta' kull ġimgħa — minn fost 833 pubblikazzjoni li jipproduċu kontenut oriġinali — huma kklassifikati fil-Kategorija A+. Fl-2019, l-organizzazzjoni Reporters Without Borders ikklassifikat lin-Nepal fil-106 post fid-dinja f’dak li għandu x'jaqsam mal-libertà tal-istampa.

== Data demografika ==
[[File:Ethnicities and Castes Nepal.png|thumb|Gruppi etniċi u kasti fid-distretti tan-Nepal]]
Iċ-ċittadini tan-Nepal huma magħrufa bħala Nepali. In-Nepali huma dixxendenti ta' tliet mewġiet migratorji ewlenin li oriġinaw mill-Indja, mit-Tibet u—permezz ta' Assam—mit-tramuntana tal-Burma u minn Yunnan. Fost l-ewwel abitanti kien hemm il-Kirat tar-reġjun tal-Lvant, in-Newar tal-Wied ta' Kathmandu, it-Tharu indiġeni tal-pjanuri ta' Terai, u l-poplu Khas Pahari tal-għoljiet fil-Punent imbiegħed. Minkejja l-migrazzjoni ta' parti sinifikanti tal-popolazzjoni lejn Terai fi żminijiet reċenti, il-maġġoranza tan-Nepali għadhom jgħixu fl-artijiet għoljin ċentrali, filwaqt li l-muntanji tat-Tramuntana huma ftit popolati.

[[File:Magar Culture.jpg|thumb|Koppja Magar]]

In-Nepal huwa pajjiż multikulturali u multietniku, dar għal 125 grupp etniku distint li jitkellmu 123 lingwa materna differenti u jipprattikaw diversi reliġjonijiet indiġeni u tradizzjonali flimkien mal-Induiżmu, il-Buddiżmu, l-Iżlam u l-Kristjaneżmu. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-popolazzjoni tan-Nepal kienet tammonta għal 26.5 miljun—kważi tliet darbiet id-disa' miljuni rreġistrati fl-1950. Bejn l-2001 u l-2011, id-daqs medju tal-familja naqas minn 5.44 għal 4.9. Iċ-ċensiment irreġistra wkoll madwar 1.9 miljun persuna bħala &quot;assenti&quot;—żieda ta' aktar minn miljun mill-2001—bil-maġġoranza jkunu ħaddiema rġiel impjegati barra mill-pajjiż. Din ix-xejra kienet marbuta ma' tnaqqis fil-proporzjon bejn is-sessi minn 99.8 fl-2001 għal 94.2. Ir-rata annwali tat-tkabbir tal-popolazzjoni kienet ta' 1.35% bejn l-2001 u l-2011, tnaqqis mill-medja ta' 2.25% bejn l-1961 u l-2001; dan it-tnaqqis huwa attribwit ukoll għall-popolazzjoni assenti.

In-Nepal jikklassifika fost l-għaxar pajjiżi l-inqas urbanizzati fid-dinja, iżda fl-istess ħin għandu waħda mill-ogħla rati ta' urbanizzazzjoni globalment (ibbażat fuq dejta tal-2014). Huwa stmat li 18.3% tal-popolazzjoni kienet tgħix f’żoni urbani. Ir-rati ta' urbanizzazzjoni huma għoljin fit-Terai, fil-widien Doon tal-Inner Terai, u fil-widien tal-Middle Hills, iżda baxxi fil-Ħimalaja. Bl-istess mod, ir-rata hija ogħla fiċ-ċentru u fil-lvant tan-Nepal meta mqabbla mal-punent. Il-belt kapitali, Kathmandu—magħrufa bħala l-&quot;Belt tat-Tempji&quot;—hija l-akbar belt tal-pajjiż u ċ-ċentru kulturali u ekonomiku tiegħu. Bliet ewlenin oħra fin-Nepal jinkludu Pokhara, Biratnagar, Lalitpur, Bharatpur, Birgunj, Dharan, Hetauda u Nepalgunj. Il-konġestjoni, it-tniġġis u n-nuqqas ta' ilma tax-xorb huma wħud mill-problemi ewlenin li qed jiffaċċjaw bliet li qed jikbru malajr, speċjalment il-Wied ta' Kathmandu.

=== Lingwa ===
[[File:MOST SPOKEN LANGUAGE IN NEPAL.png|thumb|Lingwi tan-Nepal (2021)]]
Il-wirt lingwistiku divers tan-Nepal ġej minn tliet gruppi lingwistiċi ewlenin: l-Indo-Arjan, is-Sino-Tibetan, u diversi lingwi indiġeni iżolati. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-lingwi ewlenin tan-Nepal (skont il-perċentwal ta' kelliema nattivi) huma n-Nepali (44.6%), il-Maithili (11.7%), il-Bhojpuri (6.0%), it-Tharu (5.8%), it-Tamang (5.1%), in-Nepal Bhasa (3.2%), il-Bajjika (3%), il-Magar (3.0%), id-Doteli (3.0%), l-Urdu (2.6%), l-Awadhi (1.89%) u s-Sunwar. In-Nepal huwa dar għal mill-inqas erba' lingwi tas-sinjali indiġeni.

In-Nepali, li oriġina mis-Sanskrit, jinkiteb bl-iskrittura Devanagari. Hija l-lingwa uffiċjali u sservi bħala *lingua franca* fost in-Nepaliżi li ġejjin minn gruppi etnolingwistiċi diversi. Il-lingwi reġjonali Maithili, Awadhi u Bhojpuri huma mitkellma fir-reġjun tan-Nofsinhar tat-Terai, filwaqt li l-Urdu huwa komuni fost il-Musulmani Nepaliżi. Diversi forom tat-Tibetan huma mitkellma fil-Ħimalaja u fir-reġjun tat-Tramuntana, bit-Tibetan Letterarju Standard mifhum sew minn dawk li għandhom taħriġ reliġjuż. Id-djaletti lokali fit-Terai u fiż-żoni muntanjużi fil-biċċa l-kbira m’għandhomx sistema ta' kitba, għalkemm għaddejjin sforzi biex jiġu żviluppati sistemi ta' kitba għal ħafna minnhom bl-użu tad-Devanagari jew tal-alfabett Ruman.

=== Reliġjon ===
[[File:Sadus at Pashupatinath temple.JPG|thumb|Sadus fit-Tempju ta' Pashupatinath]]
In-Nepal huwa pajjiż sekulari, kif iddikjarat fil-Kostituzzjoni tan-Nepal tal-2012 (Parti 1, Artikolu 4), fejn is-sekulariżmu &quot;jfisser libertà reliġjuża u kulturali, flimkien mal-ħarsien tar-reliġjon u l-kultura mgħoddija lilna minn żmien immemorjali (*Sanatan*).&quot; Iċ-ċensiment tal-2011 irrapporta li r-reliġjon bl-akbar għadd ta' segwaċi fin-Nepal kienet l-Induiżmu (81.3% tal-popolazzjoni), segwita mill-Buddiżmu (9%); il-bqija kienu jinkludu l-Iżlam (4.4%), il-Kirant (3.1%), il-Kristjaneżmu (1.4%), u l- *Prakriti* jew il-qima tan-natura (0.5%). F'termini ta' perċentwal tal-popolazzjoni, in-Nepal għandu l-akbar popolazzjoni Induista fid-dinja. In-Nepal kien uffiċjalment saltna Induista sa żmien mhux ilu, u Shiva kien meqjus bħala d-divinità protettriċi tal-pajjiż. Għalkemm ħafna politiki tal-gvern matul iż-żmien injoraw jew emarġinaw reliġjonijiet minoritarji, is-soċjetà Nepaliżi ġeneralment tgawdi minn tolleranza reliġjuża u armonija bejn il-fidi kollha, b'inċidenti iżolati biss ta' vjolenza motivata mir-reliġjon. Il-kostituzzjoni tan-Nepal ma tagħti lil ħadd id-dritt li jikkonverti persuna oħra għal reliġjon differenti. In-Nepal għadda wkoll liġi aktar stretta kontra l-konverżjoni fl-2017. In-Nepal għandu t-tieni l-akbar popolazzjoni Induista fid-dinja, wara l-Indja.

=== Edukazzjoni ===
In-Nepal daħal fl-era moderna fl-1951 b’rata ta’ litteriżmu ta’ 5% u madwar 10,000 student irreġistrati fi 300 skola. Sal-2017, kien hemm aktar minn seba’ miljun student irreġistrati f’35,601 skola. Ir-rata ġenerali tal-litteriżmu (għall-popolazzjoni ta’ ħames snin ’il fuq) kienet ta’ 54.1% fl-2001. Ir-rata netta ta’ reġistrazzjoni fl-edukazzjoni primarja laħqet is-97% sal-2017; madankollu, ir-rata ta’ reġistrazzjoni kienet taħt is-60% fil-livell sekondarju (gradi 9–12) u madwar 12% fil-livell terzjarju. Għalkemm teżisti disparità sinifikanti bejn is-sessi fir-rata ġenerali tal-litteriżmu, il-bniet qabżu lis-subien fir-reġistrazzjoni fil-livelli kollha tal-edukazzjoni. In-Nepal għandu ħdax-il università u erba’ akkademji tax-xjenza indipendenti. Fl-2025, in-Nepal ikklassifika fil-107 post fl-Indiċi Globali tal-Innovazzjoni.

In-nuqqas ta' infrastruttura u materjali tat-tagħlim adegwati, il-proporzjonijiet għoljin ta' studenti għal kull għalliem, il-politiċizzazzjoni tal-kumitati tal-ġestjoni tal-iskejjel, u l-organizzazzjoni f'unjins fuq bażi partiġjana fost l-istudenti u l-għalliema joħolqu ostakli għall-progress. L-edukazzjoni bażika b’xejn hija garantita mill-kostituzzjoni, iżda l-programm nieqes mill-fondi meħtieġa għal implimentazzjoni effettiva. Il-gvern iżomm programmi ta' boroż ta' studju għall-bniet u għall-istudenti b'diżabilità, kif ukoll għat-tfal ta' martri, ta' komunitajiet emarġinati u ta' familji foqra. Għexieren ta' eluf ta' studenti Nepali jitilqu mill-pajjiż kull sena fit-tfittxija ta' edukazzjoni u impjieg aħjar, u nofshom qatt ma jirritornaw.

=== Saħħa ===
Is-servizzi tal-kura tas-saħħa fin-Nepal huma pprovduti kemm mis-settur pubbliku kif ukoll minn dak privat. L-istennija tal-ħajja mat-twelid kienet stmata għal 71 sena fl-2017, u poġġiet lill-pajjiż fil-153 post globalment. Żewġ terzi tal-imwiet kollha huma attribwiti għal mard mhux trażmissibbli, bil-mard tal-qalb ikun l-aktar kawża komuni tal-mewt. Filwaqt li l-istili ta’ ħajja sedentarji, id-dieti mhux ibbilanċjati, u l-konsum tat-tabakk u l-alkoħol ikkontribwew għaż-żieda fil-mard mhux trażmissibbli, ħafna nies għadhom jitilfu ħajjithom minħabba mard trażmissibbli u li jista’ jiġi kkurat, ikkawżat minn sanità fqira u malnutrizzjoni—problemi li jirriżultaw minn nuqqas ta' edukazzjoni, għarfien, u aċċess għas-servizzi tal-kura tas-saħħa.

In-Nepal għamel passi kbar ’il quddiem fis-saħħa tal-ommijiet u tat-tfal. 95% tat-tfal għandhom aċċess għal melħ jodizzat, u 86% tat-tfal bejn is-6 u d-59 xahar jirċievu profilassi tal-vitamina A. Ir-rati ta' tkabbir stunted (nuqqas ta' żvilupp fl-għoli), piż baxx wisq, u wasting (telf ta' massa tal-ġisem) naqsu b’mod sinifikanti; madankollu, il-malnutrizzjoni tibqa' għolja ħafna, u taffettwa 43% tat-tfal taħt l-età ta' ħames snin. L-anemija fost in-nisa u t-tfal żdiedet bejn l-2011 u l-2016, u laħqet il-livelli ta' 41% u 53% rispettivament. Ir-rata ta' trabi li jitwieldu b'piż baxx hija ta' 27%, filwaqt li r-rata tat-treddigħ hija ta' 65%. Il-proporzjon tal-mortalità materna fin-Nepal huwa ta' 229, u r-rata tal-mortalità tat-trabi niżlet għal 32.2 għal kull 1,000 twelid ħaj. Ir-rata tal-użu tal-kontraċettivi hija ta' 53%, għalkemm teżisti disparità sinifikanti bejn iż-żoni rurali u dawk urbani minħabba nuqqas ta' għarfien u aċċess limitat.

Il-progress fil-qasam tas-saħħa huwa mmexxi minn inizjattiva governattiva qawwija, b'kollaborazzjoni ma' organizzazzjonijiet mhux governattivi (NGOs) u NGOs internazzjonali. Iċ-ċentri tas-saħħa pubblika jipprovdu 72 mediċina essenzjali mingħajr ħlas.

=== Immigranti u refuġjati ===
In-Nepal għandu tradizzjoni twila li jilqa' lill-immigranti u lir-refuġjati. Fiż-żminijiet moderni, it-Tibetani u l-Bhutaniżi ffurmaw il-maġġoranza tar-refuġjati fin-Nepal. Ir-refuġjati Tibetani bdew jaslu fl-1959, u ħafna oħrajn ikomplu jaqsmu l-fruntiera lejn in-Nepal kull sena. Ir-refuġjati Lhotsampa mill-Bhutan bdew jaslu fis-snin tmenin, u n-numru tagħhom qabeż il-110,000 fis-snin elfejn; minn dak iż-żmien ’l hawn, il-maġġoranza tagħhom ġew risistemati f'pajjiżi terzi. Sal-aħħar tal-2018, in-Nepal kellu total ta' 20,800 refuġjat ikkonfermat, li 64% minnhom kienu Tibetani u 31% Bhutaniżi. L-immigranti ekonomiċi u r-refuġjati li jaħarbu mill-persekuzzjoni jew mill-gwerra — li ​​ġejjin minn pajjiżi ġirien, mill-Afrika u mil-Lvant Nofsani — m'għandhomx rikonoxximent uffiċjali; huma magħrufa bħala &quot;refuġjati urbani&quot; għaliex jgħixu f'appartamenti fil-bliet minflok f'kampijiet tar-refuġjati, għalkemm il-gvern jiffaċilita r-risistemazzjoni tagħhom f’pajjiżi terzi.

Madwar 2,000 immigrant — li ​​nofshom kienu Ċiniżi — applikaw għal permessi tax-xogħol fl-2018–19. Il-gvern m'għandux data dwar l-immigranti Indjani, għalkemm il-Gvern tal-Indja jistma li n-numru ta’ Indjani mhux residenti fil-pajjiż huwa ta' 600,000.

== Kultura ==
=== Soċjetà ===
[[File:Gadhimai.jpg|thumb|Il-Festival ta' Gadhimai]]
Is-soċjetà tradizzjonali Nepaliża ħafna drabi hija definita minn ġerarkija soċjali. Is-sistema tal-kasti Nepaliża tirrifletti ħafna mill-istratifikazzjoni soċjali u ħafna mir-restrizzjonijiet soċjali karatteristiċi tal-Asja t'Isfel. Il-klassijiet soċjali huma definiti minn aktar minn mitt grupp ereditarju u endogamu, ħafna drabi msejħa *jātis* jew &quot;kasti.&quot; In-Nepal ipprojbixxa l-intokkabbiltà fl-1963 u minn dakinhar għadda aktar liġijiet kontra d-diskriminazzjoni u inizjattivi ta' benesseri soċjali.

Il-valuri tal-familja huma ċentrali għat-tradizzjoni Nepaliża, u l-familji estiżi multiġenerazzjonali u patrijarkali storikament kienu n-norma, għalkemm il-familji nukleari qed isiru komuni f'żoni urbani. Maġġoranza kbira tan-Nepalis jidħlu fi żwiġijiet irranġati mill-ġenituri tagħhom jew minn anzjani oħra tal-familja, kemm jekk jagħtu l-kunsens tagħhom għat-tqabbil kif ukoll jekk le. Iż-żwieġ huwa meqjus bħala impenn tul il-ħajja, u r-rata tad-divorzju hija baxxa ħafna, b'inqas minn wieħed minn kull elf żwieġ li jispiċċa bid-divorzju. Iż-żwieġ tat-tfal huwa komuni, partikolarment f'żoni rurali; ħafna nisa jiżżewġu qabel l-età ta' 18-il sena.

[[File:Teej.jpg|thumb|Nisa jiċċelebraw Haritalika Teej fin-Nepal]]

Ħafna mill-festivals tan-Nepal għandhom oriġini reliġjuża. Fost l-aktar magħrufa nsibu l-festival ta' Gadhimai, Dashain, Tihar, Teej, Chhath, Maghi, Sakela, Holi u l-Ewwel tas-Sena tan-Nepal.

Il-festival ta' Gadhimai huwa avveniment reliġjuż Ħindu li jsir kull ħames snin fit-Tempju ta' Gadhimai fin-Nepal. Dan ġie deskritt bħala l-aktar festival imdemmi fid-dinja minħabba l-qatla tal-massa ta’ annimali u għasafar, fosthom bufli, mogħoż, nagħaġ, tiġieġ, papri, ħamiem, ħnieżer, firien u ġrieden bojod. Dan is-sagrifiċċju tal-massa jsir bil-għan li tiġi sodisfatta l-alla Gadhimai. Il-kritiċi kkundannaw dan ir-ritwal bħala wieħed barbaru, mhux iġjeniku u li jwassal għal ħela kbira. Min-naħa l-oħra, id-devoti Ħindù jisħqu li din il-prattika għandha sinifikat profond.

Dashain huwa festival reliġjuż Ħindu ewlieni fin-Nepal. Imħeġġa mit-twemmin li offerti ta’ demm frisk jikkalmaw lill-alla Durga, eluf ta' bufli, mogħoż, nagħaġ, ħnieżer, tiġieġ u papri jiġu sagrifikati matul iċ-ċelebrazzjoni. Il-gvern tan-Nepal ipprova jipprojbixxi l-iffilmjar ta' dawn is-sagrifiċċji tal-annimali. Grupp favur id-drittijiet tal-annimali li kien preżenti għall-festival irrapporta li ffaċċja ostilità kbira: &quot;Ħadulna t-tagħmir u l-kameras u kissruhom f’biċċiet.&quot; Il-grupp innota wkoll kwistjonijiet serji ta' iġjene pubblika, u stqarr li ra nies fil-folla jagħmlu l-bżonnijiet fiżjoloġiċi tagħhom fil-pubbliku u li kellhom jimxu qalb il-ħmieġ uman. F'inċident ieħor, individwi Nepali armati b’machetes ġrew wara attivisti tad-drittijiet tal-annimali fit-triq.

Il-kaċċa għas-saħħaħar għadha sseħħ fin-Nepal, anke fis-seklu wieħed u għoxrin. Il-vittmi huma tipikament nies vulnerabbli, partikolarment dawk li ġejjin minn kasti inferjuri. Politiċi, uffiċjali tal-armata, uffiċjali tal-pulizija u membri oħra tal-komunità kienu involuti wkoll f’diversi inċidenti. L-eżekuzzjonijiet jistgħu jsiru billi l-vittma tinħaraq ħajja. Ħafna vittmi fl-aħħar mill-aħħar imutu kawża tal-ġrieħi li jġarrbu mit-tortura u l-aggressjoni. Kaċċa għas-saħħaħar li ma tirriżultax f’mewt spiss tinvolvi swat qawwi.

== Simboli ==
[[File:Flag of Nepal.svg|thumb|Bandiera ta' Nepal]]
L-emblema tan-Nepal turi l-muntanji tal-Ħimalaja miksijin bil-borra, għoljiet miksijin bis-siġar, u r-reġjun fertili tat-Terai, imdawrin b'kuruna ta' fjuri tar-rododendru; fiha tidher il-bandiera nazzjonali fil-parti ta' fuq, mappa bajda tan-Nepal fuq quddiem, u l-idejn il-leminija ta' raġel u mara magħqudin flimkien, li jissimbolizzaw l-ugwaljanza bejn is-sessi. Fil-parti t’isfel jinsab il-motto nazzjonali—kwotazzjoni patrijottika bis-Sanskrit li fil-folklor Nepali hija attribwita lill-alla Rama u miktuba bl-iskrittura Devanagari: &quot;Omm u l-art twelidek huma akbar mis-sema.&quot;

Il-bandiera tan-Nepal hija l-unika bandiera nazzjonali fid-dinja li mhijiex rettangolari. Il-kostituzzjoni tinkludi struzzjonijiet għall-kostruzzjoni ġeometrika ta' din il-bandiera magħmula minn żewġ triangoli (jew pennons). Skont id-deskrizzjoni uffiċjali tagħha, il-kulur aħmar skur (crimson) jirrappreżenta r-rebħa fil-gwerra jew il-kuraġġ, u huwa wkoll il-kulur tar-rododendru. It-tarf blu jissimbolizza x-xewqa tal-poplu Nepali għall-paċi. Il-qamar fuq il-bandiera jissimbolizza n-natura paċifika u kalma tal-poplu Nepali, filwaqt li x-xemx tirrappreżenta l-qawwa u l-kuraġġ tal-ġellieda Nepali.

Il-president iservi bħala s-simbolu tal-għaqda nazzjonali. Il-martri huma simboli tal-patrijottiżmu. Kmandanti mill-Gwerra Anglo-Nepaliża—Amar Singh Thapa, Bhakti Thapa, u Balbhadra Kunwar—jitqiesu bħala eroj tal-gwerra. Sittax-il figura mill-istorja tan-Nepal ingħataw id-distinzjoni speċjali ta' &quot;Eroj Nazzjonali&quot; għall-kontribuzzjonijiet eċċezzjonali tagħhom għall-prestiġju tal-pajjiż. Prithvi Narayan Shah, il-fundatur tan-Nepal modern, huwa rispettat ħafna u meqjus minn ħafna bħala l-&quot;Missier tan-Nazzjon&quot;.

=== Arti u arkitettura ===
[[File:Nyatapola Temple.JPG|thumb|left|Nyatapola, pagoda ta' ħames sulari f'Bhaktapur imżejna b’ħidma artiġjanali karatteristika tal-ġebel, tal-metall u tal-injam, baqgħet teżisti wara tal-inqas erba' terremoti kbar.]]
[[File:Tusha Hiti step-well.jpg|thumb|Ħidma artistika fuq il-ġebel min-Nepal fuq żennuna tal-ilma li għadha tintuża.]]
[[File:Shivas Kinder - 0219.jpg|thumb|left|Tieqa tradizzjonali Newar f'għamla ta' pagun.]]
L-eqdem eżempji magħrufa ta' arkitettura Nepali huma l-istupas li jmorru lura għall-ewwel kostruzzjonijiet Buddisti f'Kapilvastu u l-inħawi tal-madwar fil-Lbiċ tan-Nepal, kif ukoll dawk mibnija minn Ashoka fil-Wied ta' Kathmandu għall-ħabta tas-sena 250 QK. L-istil arkitettoniku distintiv assoċjat esklussivament man-Nepal ġie żviluppat u pperfezzjonat mill-artiġjani Newa fil-Wied ta' Kathmandu, li bdew din il-ħidma matul il-perjodu Lichchhavi. Kronaka tal-ivvjaġġar Ċiniża tad-Dynasty Tang — li ​​x'aktarx hija bbażata fuq rekords li jmorru lura għall-ħabta tas-sena 650 WK — tiddeskrivi l-arkitettura Nepali ta' dak iż-żmien (mibnija l-aktar mill-injam) bħala waħda rikka fid-dettalji artistiċi, inklużi skulturi tal-injam u tal-metall. Hija tiddeskrivi pagoda magnífika ta' seba' sulari li tinsab fi ħdan kumpless ta' palazz, li fiha soqfa miksijin bil-madum tar-ram; balustradi, gradilji, kolonni u travi mżejna b'ħaġar prezzjuż u ħaġar fin; kif ukoll erba’ skulturi indurati tal-Makara fil-kantunieri tal-bażi li jferrgħu l-ilma bħal funtana, fornuti minn pajpijiet tar-ram konnessi ma' kanali fil-quċċata tat-torri.  Kronaki Ċiniżi ta' wara jiddeskrivu l-palazz tar-Re tan-Nepal bħala struttura immensa b’ħafna soqfa, fatt li jissuġġerixxi li ċ-Ċiniżi kienu għadhom mhux familjari mal-arkitettura tal-pagodi.

Tempju tipiku fi stil ta' pagoda jinbena mill-injam, b’kull biċċa mnaqqxa b'mod fin b'disinji ġeometriċi jew b'xbihat ta' allat, allat nisa, ħlejjaq mitiċi u bhejjem. Is-soqfa—ġeneralment miksija b'madum tat-tafal u xi drabi indurati bid-deheb—jonqsu gradwalment fid-daqs hekk kif jitilgħu lejn l-ogħla saqaf, li jkun inkurunat b'pinnaklu tad-deheb. Il-bażi tipikament tikkonsisti f'terrazzi rettangolari magħmula minn ġebel imnaqqax b'sengħa kbira, u d-daħla spiss tkun protetta minn skulturi tal-ġebel li jirrappreżentaw figuri tradizzjonali. Is-sengħa fil-bronż u r-ram—viżibbli fi skulturi ta' divinitajiet u bhejjem, f'dekorazzjonijiet tal-bibien u t-twieqi, f’pinnakli tal-bini u f'oġġetti ta' kuljum—hija mill-aqwa wkoll. L-aktar tradizzjoni tal-pittura Nepali żviluppata hija dik tal-pittura Buddisti Tibetana magħrufa bħala thangka jew paubha, ipprattikata fin-Nepal minn patrijiet Buddisti u artiġjani tal-poplu Newar. It-Tempju ta' Changu Narayan, mibni għall-ħabta tar-raba’ seklu WK, jiftaħar b’dak li forsi huma l-aqwa eżempji tas-sengħa Nepali fl-injam. Il-Pjazez Durbar ta' Kathmandu, Patan u Bhaktapur jirrappreżentaw il-quċċata tal-arti u l-arkitettura Nepali, u juru sengħa fl-injam, fil-metall u fil-ġebel li ġiet ipperfezzjonata tul elfejn sena.

It-tieqa &quot;ankhijhyal&quot;, li tippermetti veduta f'direzzjoni waħda tad-dinja ta' barra, hija eżempju ta' sengħa unika tal-injam Nepaliża li tinsab kemm f'bini domestiku kif ukoll pubbliku, kemm jekk antik kif ukoll modern. Ħafna kulturi jżebgħu l-ħitan tad-djar tagħhom b'disinji regolari, figuri ta' allat u bhejjem, u simboli reliġjużi; oħrajn jżebgħuhom b'kuluri solidi, ħafna drabi jużaw tafal jew ħamrija sewda li tikkuntrasta mal-ħamrija safra jew il-ġebla tal-ġir. Is-soqfa ta' strutturi reliġjużi u domestiċi għandhom sporġenzi sinifikanti, preżumibbilment biex jipprovdu protezzjoni mix-xemx u x-xita. L-injam fi strutturi domestiċi huwa minqux fin, bħal dak tal-kontropartijiet reliġjużi tagħhom.

Is-serq kulturali huwa kriżi fin-Nepal, minkejja l-isforzi biex jiġi miġġieled.

=== Letteratura u arti tal-ispettaklu ===
[[File:Bhanu Bhakta Acharya (1814-1869) author.jpg|thumb|Bhanubhakta Acharya, kittieb Nepali li traduċa l-epopea antika Ħindu Ramayana għal-lingwa Nepali.]]
Il-letteratura tan-Nepal kienet marbuta mill-qrib ma' dik tal-bqija tal-Asja t’Isfel sakemm il-pajjiż ingħaqad fi renju modern. Ix-xogħlijiet letterarji — miktuba bis-Sanskrit minn qassisin Brahmins edukati, li wħud minnhom kienu bbażati f'Varanasi — kienu jinkludu testi reliġjużi u leġġendi dwar rejiet, allat u demonji. L-eqdem test li għadu jeżisti bil-lingwa Nepaliża jmur lura għas-seklu 13; madankollu, apparti minn materjal epigrafiku, ma nstabet l-ebda letteratura Nepaliża ta' qabel is-seklu 17. Il-letteratura Newar tmur lura kważi 500 sena.

L-istorja moderna tal-letteratura Nepaliża tibda b'Bhanubhakta Acharya (1814–1868), li kien l-ewwel wieħed li kiteb xogħlijiet sinifikanti u influwenti bil-lingwa Nepaliża — lingwa aċċessibbli għall-mases — l-aktar notevoli fosthom il-*Bhanubhakta Ramayana*, traduzzjoni tal-epika antika Ħindu. Lejn l-aħħar tas-seklu 19, Motiram Bhatta ppubblika edizzjonijiet stampati tax-xogħlijiet ta' Acharya; permezz tal-isforzi tiegħu, huwa popolarizza l-letteratura bil-lingwa Nepaliża u mexxieha lejn il-modernità. Sa nofs is-seklu 20, il-letteratura Nepaliża ma baqgħetx limitata għat-tradizzjonijiet letterarji Ħindu. Influwenzati mit-tradizzjonijiet letterarji tal-Punent, il-kittieba ta' dak iż-żmien bdew jipproduċu xogħlijiet li kienu jindirizzaw kwistjonijiet soċjali kontemporanji, filwaqt li ħafna oħrajn komplew jarrikkixxu t-tradizzjonijiet poetiċi Nepaliżi b’poeżija Nepaliża awtentika. Il-letteratura Newar ukoll ħarġet bħala tradizzjoni letterarja ewlenija. Wara l-wasla tad-demokrazija fl-1951, il-letteratura Nepaliża ffjorixxiet, u bdew jiġu prodotti xogħlijiet letterarji f’ħafna lingwi oħra. Il-letteratura Nepaliża kompliet timmodernizza ruħha; f’dawn l-aħħar snin, ġiet influwenzata bil-qawwa mill-esperjenza tan-Nepal wara l-gwerra ċivili kif ukoll mit-tradizzjonijiet letterarji globali.

Maruni, Lakhey, Sakela, Kauda u Tamang Selo huma eżempji ta' mużika u żfin tradizzjonali tan-Nepal li ġejjin mir-reġjuni muntanjużi tal-pajjiż. L-industrija tal-films tan-Nepal hija magħrufa bħala &quot;Kollywood.&quot;

L-Akkademja tan-Nepal hija l-istituzzjoni ewlenija għall-promozzjoni tal-arti u l-kultura fin-Nepal, u twaqqfet fl-1957.

=== Ħwejjeġ ===
[[File:Bhoto jatra.jpg|thumb|Raġel tan-Nepal liebes Daura-Suruwal, kowt, u topi ta' Dhaka juri l-bhoto waqt il-festival Bhoto Jatra.]]
Minn żminijiet antiki sal-era moderna, l-ilbies tradizzjonali l-aktar komuni fin-Nepal, kemm għall-irġiel kif ukoll għan-nisa, kien jikkonsisti f'biċċa drapp imgeżwra mal-ġisem. Għan-nisa, dan l-ilbies evolva maż-żmien fis-sari — biċċa drapp waħda twila, magħrufa li tkejjel sitt jards u li hija wiesgħa biżżejjed biex tgħatti l-parti t’isfel tal-ġisem. Is-sari jintrabat mal-qadd, jitgeżwer madwar il-parti t’isfel tal-ġisem, u mbagħad jitħalla jaqa’ fuq l-ispalla. Fil-forma aktar moderna tiegħu, jintuża biex jgħatti r-ras — u xi kultant il-wiċċ — bħal velu, partikolarment fir-reġjun tat-Terai. Jintlibes flimkien ma' dublett ta' taħt (petticoat) u jiddaħħal fiċ-ċinturin tad-dublett biex jibqa' f'postu sew. Jintlibes ukoll ma’ bluża, jew cholo, li sservi bħala l-ilbies ewlieni għall-parti ta' fuq tal-ġisem; it-tarf tas-sari li jkun imdendel fuq l-ispalla jaħbi l-kontorni tal-parti ta' fuq tal-ġisem u jgħatti ż-żona tal-qadd. Il-kombinazzjoni ta' *cholo* u sari saret l-ilbies preferut għal okkażjonijiet formali, ambjenti uffiċjali u laqgħat festivi. Fil-forma l-aktar tradizzjonali tiegħu — meta jintlibes waqt attivitajiet ta' kuljum, xogħol tad-dar jew xogħol manwali — jidher bħala fariya jew *gunyu*; dawn ġeneralment ikunu iqsar u idjaq minn sari standard u jitgeżwru għalkollox madwar il-parti t’isfel tal-ġisem.

Għall-irġiel, biċċa drapp simili iżda iqsar — ​​id-*dhoti* — isservi bħala ilbies għall-parti t’isfel tal-ġisem; din ukoll titkebbeb madwar il-qadd. Fost l-Arjani, id-drapp jitkebbeb darba madwar kull riġel qabel ma jgħaddi minn bejn ir-riġlejn u jiddaħħal sew fil-parti ta' wara. Id-*dhoti* u l-varjanti tiegħu — li ​​normalment jintlibsu fuq langauti — jiffurmaw l-ilbies għall-parti t'isfel tal-ġisem fl-ilbies tradizzjonali tal-popli Tharu, Gurung u Magar, kif ukoll tal-poplu Madheshi, fost oħrajn. Forom oħra ta' ilbies tradizzjonali li ma jinvolvux ħjata jew tfassil jinkludu l-patukas (strixxa drapp imkebba sewwa madwar il-qadd bħal faxxa — parti mill-biċċa l-kbira tal-ilbiesi tradizzjonali tan-Nepal u li spiss iżżomm khukuri meta tintlibes mill-irġiel); xalpi bħal pachhyauras u majetros; xalli bħall-ga tan-Newar u l-khata tat-Tibet; ghumtos (velijiet tal-għarusa); u tipi varji ta' turbani — xalpi li jintlibsu madwar ir-ras għal raġunijiet tradizzjonali jew għall-protezzjoni mix-xemx jew mill-kesħa — magħrufa bħala pheta, pagri jew sirpau.

Sal-bidu tal-ewwel millennju W.K., l-ilbies komuni tan-nies tal-Asja t'Isfel kien jikkonsisti f'biċċiet tad-drapp mhux meħjuta. Il-wasla tal-Kushans mill-Asja Ċentrali, għall-ħabta tas-sena 48 WK, għamlet popolari l-ilbies maqtugħ u meħjut fi stil tipiku tal-Asja Ċentrali. L-aktar forma sempliċi ta' ilbies meħjut hija l- bhoto (vesta rudimentali), li tintlibes kemm mis-subien kif ukoll mill-bniet; tradizzjonalment, dan huwa l-uniku ilbies li jilbsu t-tfal sakemm jilħqu l-età adulta u jibdew jilbsu ħwejjeġ tal-kbar—kultant waqt ċerimonja ta' tranżizzjoni, bħaċ-ċerimonja gunyu-choli għall-bniet Ħindu. L-irġiel ikomplu jilbsu l-bhoto anke meta jikbru. Għall-parti ta' fuq tal-ġisem, l-irġiel tipikament jilbsu vesta bħall- *bhoto* jew qmis tat-tip *kurta*, bħad-daura—qmis twila b'għeluq doppju fuq quddiem u għonq magħluq, li fiha ħames tiwi u tmien rbitiet biex titwaħħal mal-ġisem. Is-suruwal—kelma li tfisser sempliċiment &quot;qalziet&quot;—iservi bħala alternattiva għad-dhoti, il-kachhad (li jilbsuh in-nies tal-poplu Magar), jew il- lungi (li jilbsuh in-nies tal-poplu Tharu), u fi żminijiet aktar reċenti saħansitra ħa posthom; tradizzjonalment, ikun wiesa’ ħafna ’l fuq mill-irkopptejn iżda jidjieq ’l isfel biex jiġi mwaħħal mal-għekiesi, u jintrabat mal-qadd permezz ta' qafla. Il-blużi moderni tat-tip cholo, li jintlibsu mas-saris, normalment ikollhom kmiem qosra, buttuna waħda, u ma jgħattux iż-żona tal-qadd. Il-verżjoni tradizzjonali, magħrufa bħala chaubandi cholo, tixbaħ lid-daura: ikollha kmiem twal, għeluq doppju fuq quddiem bi tiwi u rbitiet, u tinżel sal- patuka (faxxa tal-qadd), u b'hekk tgħatti ż-żona tal-qadd.

Id-daura-suruwal u l- gunyu-cholo servew bħala l-ilbies nazzjonali għall-irġiel u n-nisa rispettivament sal-2011, meta din id-denominazzjoni tneħħiet biex jiġi eliminat kull favoritizmu. L-ilbies tradizzjonali għal ħafna gruppi etniċi Pahari jikkonsisti fid- daura-suruwal (jew ilbies simili) flimkien ma' patuka, dhaka topi (beritta), u kiswa ta' fuq (kowt) għall-irġiel; u l-gunyu-cholo (jew xi ħaġa simili) flimkien ma' patuka u, għan-nisa, xi kultant xalpa tar-ras. Għal ħafna gruppi oħra, l-ilbies tradizzjonali tal-irġiel jikkonsisti f'qmis jew vest flimkien ma' *dhoti*, kachhad jew lungi. Fir-reġjuni għoljin tal-Ħimalaja, l-ilbies tradizzjonali huwa influwenzat ħafna mill-kultura Tibetana. In-nisa Sherpa jilbsu ċ-chuba flimkien mal-fardal pangi, filwaqt li l-irġiel Sherpa jilbsu qomos bi kmiem twal u għenuq għoljin u iebsin — magħrufa bħala tetung — taħt iċ-chuba. Il-kpiepel Tibetani Xamo Gyaise tas-Sherpa, id-dhaka topi li jilbsu l-irġiel Pahari, u l-kpiepel tondi tat-Tamang huma fost l-aktar tipi distintivi ta' xedd ir-ras.

In-nisa Ħindu miżżewġin jilbsu tika, sindoor, pote (ġiżirajjen biż-żibeġ) u brazzuletti ħomor. Huwa komuni li jilbsu dehbijiet tad-deheb u tal-fidda—kultant inkrustati b'ħaġar prezzjuż. Id-dehbijiet tad-deheb jinkludu l-*mangalsutras* u t-*tilaharis* li jilbsuhom il-Ħindu flimkien mal-pote; is-samyafung (fjura kbira tad-deheb li tintlibes fuq ir-ras) u n-nessey (imsielet kbar u ċatti tad-deheb) li jilbsuhom in-nies tal-poplu Limbu; kif ukoll is-sirphuli, is-*sirbandhi* u ċ-chandra li jilbsuhom in-nies tal-poplu Magar. In-nisa tal-poplu Tharu jistgħu jilbsu sa sitt kilogrammi ta' dehbijiet tal-fidda, inklużi l-*mangiya* (li tintlibes fuq ir-ras), it-*tikuli* (fuq il-forehead), u l-*kanseri* u t-tikahamala (madwar l-għonq).

Il-moda fin-Nepal inbidlet b’mod sinifikanti matul l-aħħar 50 sena. Fiż-żoni urbani, is-sari qed jintuża dejjem inqas bħala ilbies ta' kuljum u qed isir ilbies riżervat għal okkażjonijiet formali. Il-kurta suruwal tradizzjonali rarament jintlibes minn nisa żgħażagħ, li dejjem aktar jippreferu l-jeans. Id-*dhoti* spiċċa l-aktar bħala ilbies ċerimonjali għax-xamani u għall-qassisin Ħindu.

=== Kċina ===
[[File:Nepali dal-bhat-tarkari.jpg|thumb|&quot;Dal-bhat thali&quot; li tikkonsisti f’ross mgħolli, soppa tal-għads, ħaxix aħdar imqalli, kari tal-ħaxix, jogurt, &quot;papad&quot; u insalata tal-ħaxix.]]
Il-kċina tan-Nepal tinkludi varjetà wiesgħa ta' stili ta' tisjir reġjonali u tradizzjonali. Minħabba d-diversità fit-tipi ta' ħamrija, fil-klima, fil-kultura, fil-gruppi etniċi u fl-okkupazzjonijiet, dawn il-kċejjen ivarjaw b'mod sinifikanti, billi jagħmlu użu minn ħwawar, ħxejjex aromatiċi, ħaxix u frott disponibbli lokalment. L-Iskambju Kolombjan introduċa l-patata, it-tadam, il-qamħirrum, il-karawett, il-ġewż tal-anakardju, l-ananas, il-gwava u—fuq kollox—il-bżar jaħraq (chili peppers) fl-Asja t’Isfel; dawn kollha saru ikel bażiku. Iċ-ċereali mkabbra fin-Nepal, flimkien mal-istaġuni tat-tħawwil u r-reġjuni tagħhom, jikkorrispondu fil-biċċa l-kbira maż-żmien tal-monsuni u mal-varjazzjonijiet fl-altitudni. Ir-ross u l-qamħ jiġu kkultivati ​​primarjament fil-pjanuri ta' Terai u fil-widien imsaqqija sew, filwaqt li l-qamħirrum, il-millieġ, ix-xgħir u l-qamħ saraċin jitkabbru l-aktar fl-għoljiet li huma aktar niexfa u inqas fertili.

Ikla tipika tan-Nepal tikkonsisti f’xi tip ta' qamħ jew ċereali msajjar sempliċiment, akkumpanjat minn platti b'togħma rikka u li joffru sens ta' kumdità. Dawn tal-aħħar jinkludu l-għads, il-legumi u l-ħaxix, li spiss jiġu mħawwra bil-ġinġer u t-tewm, jew b’taħlitiet aktar elaborati ta' kosbor, kemmun, żagħfran (turmeric), kannella, kardamomu, jimbu u ħwawar oħra. Is-soltu tiġi servuta fuq trej, jew thali, b'post ċentrali għaċ-ċereali msajjar u skutelli żgħar għall-akkumpanjamenti l-oħra. Dawn l-elementi jingħaqdu flimkien billi jitħalltu direttament—bħar-ross u l-għads—jew billi wieħed ikebbeb element—bħall-ħobż—madwar ieħor, bħall-ħaxix imsajjar. Id-Dal-bhat, li għandu r-ross imsajjar bil-fwar bħala l-bażi tiegħu, huwa l-aktar eżempju komuni, u spiss ikun akkumpanjat minn prodotti tal-ħalib u kultant mil-laħam. Il-ħobż ċatt tal-qamħ bla ħmira magħruf bħala *chapati* kultant jieħu post ir-ross, speċjalment f’Terai, filwaqt li d-Dhindo—ippreparat billi tgħalli d-dqiq tal-qamħirrum, tal-millieġ jew tal-qamħ saraċin fl-ilma waqt li tħawwad kontinwament u żżid id-dqiq sakemm tinkiseb konsistenza ħoxna u kważi solida—huwa s-sostitut ewlieni fiż-żoni tal-għoljiet u tal-muntanji. It-Tsampa, dqiq magħmul mix-xgħir inkaljat jew ipproċessat apposta, huwa l-ikel bażiku fir-reġjuni għoljin tal-Ħimalaja. Madwar in-Nepal kollu, il-*Gundruk*—ħaxix bil-weraq li jiġi ffermentat u mbagħad imnixxef fix-xemx—iservi kemm bħala delikatezza kif ukoll bħ

[[File:Plateful of Momo in Nepal.jpg|thumb|Dumplings Momo biċ-chutney]]

Karatteristika notevoli tal-kċina Nepali hija l-eżistenza ta' diversi tradizzjonijiet kulinari veġetarjani distinti, li kull waħda minnhom tirrifletti l-istorja ġeografika u kulturali ta' dawk li jħaddnuhom. Huwa maħsub li l-emerġenza tal-ahimsa — jiġifieri l-evitar tal-vjolenza kontra kull forma ta' ħajja — fi ħdan ħafna ordnijiet reliġjużi fi stadju bikri tal-istorja tal-Asja t'Isfel (partikolarment fl-Induiżmu tal-Upanishads, fil-Buddiżmu u fil-Ġainiżmu) kienet fattur sinifikanti fil-firxa tal-veġetariżmu fost partijiet mill-popolazzjoni Induista u Buddista tan-Nepal, kif ukoll fost il-Ġainisti. Dawn il-gruppi spiss iħossu stmerrija qawwija għall-idea li jieklu l-laħam. Għalkemm il-konsum tal-laħam ras għal ras fin-Nepal huwa baxx, il-prevalenza tal-veġetariżmu mhijiex għolja daqs kemm hi fl-Indja; dan minħabba l-firxa tax-Xaktiżmu, tradizzjoni li fiha s-sagrifiċċju tal-annimali huwa karatteristika prominenti.

[[File:Samaybaji.JPG|thumb|Samayabaji (kċina Newar)]]

Il-kċina tan-Nepal għandha karatteristiċi distintivi li jiddistingwuha minn dik tal-ġirien tagħha fit-tramuntana u fin-nofsinhar. Il-curries tan-Nepal—li ġeneralment ikunu bbażati fuq it-tadam u eħfef—huma inqas jaħarqu mill-verżjonijiet Indjani bbażati fuq il-krema, filwaqt li l-momo (għaġina mimlija) tan-Nepal huma sinjuri fl-ispices meta mqabbla mal-verżjonijiet tat-tramuntana. Il-kċina Newar, waħda mit-tradizzjonijiet kulinari l-aktar sinjuri u influwenti tan-Nepal, hija aktar elaborata u varjata minn ħafna oħrajn, hekk kif żviluppat fil-Wied fertili u prosperu ta' Kathmandu. Ikla tipika Newar tista' tikkonsisti f'aktar minn tużżana platti, inklużi qmuħ, laħam, curries tal-ħaxix, chutneys u pickles. Eżempji notevoli jinkludu Kwanti (soppa tal-fażola mnibbta), chhwela (laħam imħawwar), chatamari (crepe tad-dqiq tar-ross), bara (patty tal-għads moqli), kachila (laħam ikkapuljat nej immarinat), samaybaji (li għandu r-ross imsawwat bħala l-element ewlieni), lakhaamari u yomari. Il-Juju dhau, jogurt ħelu li joriġina minn Bhaktapur, huwa wkoll rinomat. Il-kċina Thakali hija tradizzjoni oħra magħrufa sew li tgħaqqad flimkien influwenzi Tibetani u Indjani, u tuża firxa wiesgħa ta' ingredjenti—partikolarment ħxejjex aromatiċi u ħwawar. Fir-reġjun ta' Terai, il-Bagiya—għaġina tad-dqiq tar-ross b'mili ħelu—hija popolari fost il-popli Tharu u Maithil. Diversi komunitajiet f'Terai jippreparaw sidhara (ħut żgħir imnixxef fix-xemx imħallat mal-weraq tat-taro) u biriya (pejst tal-għads imħallat mal-weraq tat-taro) biex jaħżnuhom għall-istaġun tal-għargħar tal-monsun. Ħelu tradizzjonali jinkludi *Selroti*, kasaar, fini u chaku. Il-Pulau (pilaf) jew il-kheer (pudina ħelwa tar-ross) spiss iservu bħala l-platt ewlieni waqt il-festi. It-te u x-xorrox tal-butir (il-likwidu ffermentat li jibqa' wara li l-jogurt jiġi mħawwad biex isir il-butir) huma xorb komuni mhux alkoħoliku. Kważi l-komunitajiet Janajati kollha għandhom il-metodi tradizzjonali tagħhom stess għall-produzzjoni tal-alkoħol. *Raksi* (spirtu distillat tradizzjonali), jaand (birra tar-ross), tongba (birra tal-millieġ) u chyaang huma l-varjetajiet l-aktar magħrufa.

== Sports u rikreazzjoni ==
[[File:Kathmandu Rangasaala(Football Stadium) (2).JPG|thumb|left|L-Istadium Dasharath Rangasala nbena mill-gvern tar-Renju tan-Nepal bejn l-1956 u l-1958 u għandu kapaċità ta' bejn 13,000 u 15,000 persuna.]]
[[File:Nepali Fans.JPG|thumb|Il-partitarji tan-Nepal tal-cricket huma magħrufa għall-appoġġ entużjastiku ħafna tagħhom lit-tim nazzjonali.]]
Sports indiġeni tan-Nepal bħal *dandi biyo* u *kabaddi* — li ​​sa ftit ilu kienu meqjusa bħala sports nazzjonali mhux uffiċjali — għadhom popolari fiż-żoni rurali. Minkejja diversi sforzi, l-istandardizzazzjoni u l-iżvilupp tad-*dandi biyo* għadhom ma ntlaħqux, filwaqt li l-*kabaddi* għadu fil-bidu nett tiegħu bħala sport professjonali fin-Nepal. Il-*Bagh-chal*, logħba tal-bord antika li huwa maħsub li oriġinat fin-Nepal, għadha popolari sal-lum u tista' tintlagħab fuq bordijiet imfassla bil-ġibs u bl-użu ta’ ċagħaq. Il-Ludo, is-Snakes and Ladders u l-carrom huma passatempi popolari; jintlagħab ukoll iċ-ċess. Il-volleyball ġie ddikjarat bħala l-isport nazzjonali tan-Nepal fl-2017. Logħob popolari fost it-tfal jinkludi verżjonijiet tal-logħba tal-qbid (tag), il-logħba tal-għadam (knucklebones), il-logħba tal-kwadri mal-art (hopscotch), Duck, Duck, Goose u lagori, filwaqt li l-blalen tal-ħġieġ (marbles), il-fuqqiegħ (spinning tops), ir-roti li jiġu mbuttati b'bastun u l-cricket fit-triq huma wkoll popolari fost it-tfal. L-istrixxi tal-lastku — jew strixxi maqtugħin mit-tubi ta' ġewwa tar-roti — iservu bħala tagħmir sportiv versatili għat-tfal tan-Nepal; dawn jistgħu jinġabru flimkien jew jintrabtu u jintużaw biex jintlagħbu logħob bħad-dodgeball, il-logħba tal-ħajt bejn is-swaba' (cat's cradle), il-*jianzi* u diversi logħob bil-ħabel tal-qbiż.

[[File:Dasarath Stadium during 2022 SAFF Women's Championship Final match.jpg|thumb|left|L-Istadium Dasharath Rangasala nbena mill-gvern tar-Renju tan-Nepal bejn l-1956 u l-1958 u għandu kapaċità ta' bejn 13,000 u 15,000 persuna.]]
[[File:TU Stadium 2025.jpg|thumb|Il-Grawnd Internazzjonali tal-Cricket tal-Università ta' Tribhuvan inbena mill-Gvern tar-Renju tan-Nepal fl-1998, b'dimensjonijiet ta' 154 metru (168 jarda) b'132 metru (144 jarda).]]
[[File:TU Cricket Stadium in 2025.jpg|thumb|left|Il-Grawnd Internazzjonali tal-Cricket tal-Università ta' Tribhuvan inbena mill-Gvern tar-Renju tan-Nepal fl-1998, b'dimensjonijiet ta' 154 metru (168 jarda) b'132 metru (144 jarda).]]
[[File:Kirtipur Cricket Ground3.JPG|thumb|Il-Grawnd Internazzjonali tal-Cricket tal-Università ta' Tribhuvan inbena mill-Gvern tar-Renju tan-Nepal fl-1998, b'dimensjonijiet ta' 154 metru (168 jarda) b'132 metru (144 jarda).]]


Il-futbol u l-cricket huma sports professjonali popolari. In-Nepal huwa kompetittiv fil-futbol fir-reġjun tal-Asja t'Isfel; għalkemm qatt ma rebaħ il-Kampjonat tas-SAFF, kiseb ċertu suċċess fil-Logħob tal-Asja t'Isfel. Ġeneralment, jikklassifika fl-inqas kwart tal-klassifika dinjija tal-FIFA. In-Nepal kiseb suċċess ukoll fil-cricket, fejn iżomm l-istatus ta' ODI u jikklassifika b'mod konsistenti fost l-aqwa 20 fil-klassifiki tal-ICC għall-ODI u t-T20I. Il-pajjiż kiseb suċċess ukoll fl-atletika u fl-arti marzjali, billi rebaħ bosta midalji fil-Logħob tal-Asja t'Isfel u xi wħud fil-Logħob tal-Asja. In-Nepal qatt ma rebaħ midalja Olimpika. Sports bħall-basketball, il-volleyball, il-futsal, il-lotta, il-bodybuilding kompetittiv u l-badminton qed jiksbu wkoll popolarità. In-nisa kisbu suċċess fil-futbol, ​​fil-cricket, fl-atletika, fl-arti marzjali, fil-badminton u fl-għawm. In-Nepal jipparteċipa wkoll b'plejers u timijiet nazzjonali f'diversi tournaments għal persuni b'diżabilità, b'mod partikolari fil-cricket għall-għomja kemm tal-irġiel kif ukoll tan-nisa.

L-uniku grawnd internazzjonali tal-pajjiż huwa d-Dasarath Stadium, li jintuża għal diversi skopijiet u fejn it-timijiet nazzjonali tal-futbol tal-irġiel u tan-nisa jilagħbu l-logħbiet tagħhom f'darhom. Minn mindu twaqqaf it-tim nazzjonali, in-Nepal lagħab il-logħbiet tal-cricket f'darhom fit-Tribhuvan University International Cricket Ground. Il-Pulizija tan-Nepal, il-Forza tal-Pulizija Armata u l-Armata tan-Nepal huma l-aktar entitajiet li jipproduċu plejers nazzjonali; atleti li jaspiraw għal karriera sportiva spiss jingħaqdu ma' dawn il-forzi tas-sigurtà minħabba l-opportunitajiet sportivi superjuri li joffru. L-isport fin-Nepal huwa mfixkel minn nuqqas ta' infrastruttura u finanzjament, kif ukoll mill-korruzzjoni, in-nepotiżmu u l-indħil politiku. Ftit ħafna plejers jirnexxilhom jaqilgħu l-għajxien tagħhom bħala atleti professjonali.


== Gallerija ==
&lt;gallery&gt;
Kathmandu-Hanuman Dhoka-Nasal Chowk-08-Pancamukhi Hanuman Mandir-2013-gje.jpg|Kathmandu
Pashupatinath-Menschen-10-Holzsammler-2013-gje.jpg|Pashupatinath
Patan-Palast-Garten-16-Stele-2015-gje.jpg|Patan
Bhaktapur-Palastplatz 01 mit Siddhilakshmi-Cyasilim-Bhupatindramalla-Saeule-Vatsala-Yaksheshvara-gje.jpg|Bhaktapur
Gokyo surroundings-44-Mulde-2007-gje.jpg|Himalaya
Cho La Tsho-14-2007-gje.jpg|Himalaya
Mustang-Chhungkar-08-Choerten-2015-gje.jpg|Mustang
Mustang-Lo Manthang to Tibetan border-38-Milka-Kuh-2015-gje.jpg|Mustang
Mount Everest as seen from Drukair2 PLW edit.jpg|Mount Everest
&lt;/gallery&gt;

&lt;gallery&gt;
File:Nepal adm location map.svg|Mappa
File:Nepal relief location map.jpg|Nepal Relief Mappa tal-Post
File:Flag of Kathmandu.svg|Bandiera ta' Katmandu/Katmandú
File:NepalKathmanduDistrictmap.png|Map displaying Village Development Committees in Kathmandu District, Katmandu/Katmandú (Motto: Il-wirt tiegħi, il-kburija tiegħi, Kathmandu tiegħi)
File:Kathmandu District in Nepal 2015.svg|Distrett ta' Kathmandu (Nepaliż: काठमाडौं जिल्ला) huwa distrett li jinsab fil-Wied ta' Kathmandu, Provinċja ta' Bagmati tan-Nepal. Huwa wieħed mis-77 distrett tan-Nepal, għandu erja ta' 413.69 km² (159.7 mi²), u huwa l-aktar distrett b'popolazzjoni densa fin-Nepal b'1,081,845 abitant fl-2001, 1,744,240 fl-2011 u 2,017,532 fil-kwartieri ġenerali amministrattivi. tad-distrett ta 'Kathmandu jinsab f'Kathmandu. Il-belt għandha 21 uffiċċju postali li jimmaniġġjaw il-posta minn madwar il-pajjiż u lil hinn, u Kathmandu DPO għandha 44,600 bħala kodiċi postali għal servizzi ta 'kunsinna ta' posta internazzjonali bħal UPS jew DHL Couriers, eċċ.
&lt;/gallery&gt;

&lt;gallery&gt;
File:Bhaktapur durbar square.jpg|Bhaktapur Durbar Square, il-kumpless tal-palazz irjali, fl-1854, 
miżbugħa minn Henry Ambrose Oldfield (1822-1871).
File:Sindhuli Fort 01.jpg|Sindhuli Gadhi Ruins (Distrett tal-lum Sindhuli, Provinċja ta' Bagmati, Nepal)
File:Kirtipur swords.jpg|Xwabel mill-Battalja ta' Kirtipur ((Nepal bhasa bhasa: कीर्तिपुरयाउ युद्ध) seħħew fl-1767 waqt il-konkwista ta' Gorkha tan-Nepal, u kienet miġġielda fil-belt prinċipali ta' Kathman f'Bagha fil-Wied ta' Nepal va tempju
File:Kathmandu 1811 high (cropped).jpg|L-orizzont ta' Kathmandu mimli pagoda fl-1811.
File:Kathmandu durbar square.jpg|Kathmandu Durbar Square, fejn saret il-battalja ewlenija, kif deher fl-1852, miżbugħa minn Henry Ambrose Oldfield (1822-1871)..
File:Jaya prakash malla.jpg|Jaya Prakash Malla (saltan 1736–1768), l-aħħar re ta' Kathmandu
File:Capture of Magaer.jpg|Qbid ta' Magaer (il-lum ir-raħal ta' Maga fil-majjistral ta' Gyirong): xena mill-Kampanja Gurkha (Nepal) 1792, Il-Gwerra Sino-Nepaliż (Nepaliż: नेपाल-चीन युद्ध u ċ-Ċiniż), magħrufa wkoll bħala Waro the u-Ċiniż bħala l-Kampanja Gorkha (Ċiniż: 廓爾喀之役), kienet gwerra miġġielda bejn id-dinastija Qing taċ-Ċina u r-Renju tan-Nepal bejn l-1788 u l-1792.
File:Anglo-Nepal war.jpg|Bhakti Thapa (isfar) imexxi l-armata Gurkhali tan-Nepal kontra l-forzi Brittaniċi, Anglo-Nepal Thapa (isfar) li jmexxi l-armata Gurkhali tan-Nepal kontra l-forzi Brittaniċi, Il-Gwerra Anglo-Nepaliż (नेपाल-अङ्ग्रेज युद 46 ta' Marzu), magħrufa wkoll bħala l-1 ta' Novembru 1818 ्ध – Gorkha
File:Joppen1907India1805a.jpg|Mappa tal-Indja fl-1805
File:Bhimsen-thapa-painting.jpg|Bhimsen Thapa, Prim Ministru tan-Nepal mill-1806 sal-1837.
File:Gurkha soldier 1815.jpg|Gwerrier Gorkhali.
File:Battle of Jaithak.JPG|Pożizzjoni palisade tan-Nepaliż f'Jaithak
File:Eight Gurkha men depicted in a British Indian painting, 1815.jpg|Suldati Gorkhali fl-1815 AD
File:Sugauli treaty.jpg|It-truppi ta' Bhimsen Thapa, il-lemin, f'Segauli, 1816, b'moskets Bess Brown Pattern ta' l-Indja u bayonets chupi.
File:Sugauli Treaty cessions.png|It-Trattat ta' Sugauli tal-4 ta' Marzu 1816. Kien fl-interess ta' Ochterlony li jikkonkludi l-kampanja malajr minħabba l-avviċinament tal-istaġun tad-deni tal-aul, iżda wkoll minħabba li bosta mit-truppi Ewropej tiegħu kienu qed ibatu mid-diżinterija.
File:Ilngurkhas1858.jpg|Gurkahs tas-66 Reġiment bil-kostum nazzjonali tagħhom
File:Francis Edward Rawdon, Marquess of Hastings.jpg|Francis Edward Rawdon, Markiż ta' Hastings, Gvernatur Ġenerali tal-Indja mill-1813 sal-1823.
File:Officer and Private, 40th Foot, 1815.jpg|Uffiċjal u suldat, l-40 Reġiment tal-Marda Brittaniċi, 1815
File:Nepal-Tibet Treaty of 1856.jpg|It-Trattat ta' Thapathali (Ċiniż: 藏尼條約) kien trattat iffirmat bejn il-gvern Tibetan ta' Ganden Phodrang (dak iż-żmien protettorat tad-dinastija Qing) u r-Renju tan-Nepal f'Thapathali Durbar f'Kathmandu, il-kapitali tan-Nepal, wara n-Nepal. -Gwerra tat-Tibet (1855–1856). F'Jannar 1856, grupp rappreżentattiv mit-Tibet (flimkien ma' ambaxxatur Ċiniż) ġie Kathmandu biex jiddiskuti t-trattat. Wara diskussjoni twila, il-grupp rappreżentattiv fl-aħħar iffirma trattat fl-24 ta' Marzu.
&lt;/gallery&gt;

&lt;gallery&gt;
File:Nepal army-Basantapur darbar square3.JPG|Guruju Paltan (kumpanija tal-infanterija ċerimonjali) tal-Armata tan-Nepal bl-uniformi tradizzjonali
File:Kukri, karda &amp; chakmak.jpg|Khukuri, Karda u Chakmak. Khukuri hija l-arma simbolika tal-armata tan-Nepal
File:Kukri.jpg|Il-Khukuri hija l-arma u l-għodda tradizzjonali tal-Gurkhas.
File:Nepali soldiers Le Bon 1885.jpg|Suldati Nazzjonali tan-Nepal minn Gustave Le Bon, 1885
File:Nepal Army Special Forces.jpg|Suldati tal-Armata tan-Nepal f'Jum l-Armata
&lt;/gallery&gt;

==Referenzi==
{{Referenzi}}

{{Asja}}

[[Kategorija:Nepal| ]]
[[Kategorija:Pajjiżi tal-Asja]]
[[Kategorija:Pajjiżi interkjużi]]
[[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1768]]</text>
      <sha1>dt4r7e4wdyb90gydg899tvf1hr7bnrd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331829</id>
      <parentid>331828</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T00:55:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ĠanniĠuzeppi</username>
        <id>27231</id>
      </contributor>
      <comment>/* Repubblika */</comment>
      <origin>331829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102612" sha1="fqxoq6x6k8zy0zmnqsp8yhe340whnfd" xml:space="preserve">{{Infobox Pajjiż
|isem_twil_konvenzjonali     = Repubblika Federali Demokratika tan-Nepal
|isem_nattiv                 = सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल&lt;br /&gt;''Sanghiya Loktāntrik Ganatantra Nepāl''
|isem_komuni                 = Kirġiżistan
|stampa_bandiera             = Flag of Nepal.svg
|stampa_emblema              =Emblem of Nepal.svg
|tip_simbolu                 = Emblema
|daqs_simbolu                = 125px
|stampa_mappa                = Nepal (orthographic projection).svg
|stampa_mappa2               = Map of Nepal (Political and Administrative).jpg
|deskrizzjoni_mappa          = &lt;small&gt;Pożizzjoni tan-Nepal (aħdar)&lt;/small&gt;
|ħolqa_bandiera              = Bandiera tan-Nepal
|ħolqa_emblema               = Emblema tan-Nepal
|ħolqa_demografija           = Demografija tan-Nepal
|mottu_nazzjonali            = जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी &lt;small&gt;([[Sanskrit]])&lt;br/&gt;''Janani Janmabhoomischa Swargadapi Gariyasi''&lt;/small&gt;
|innu_nazzjonali             = ''[[Sayaun Thunga Phool Ka|Sayaun Thunga Phulka]]''&lt;br/&gt;&lt;small&gt;''Magħmula minn Mijiet ta' Fjuri''&lt;/small&gt;
|lingwi_uffiċjali            = [[lingwa Nepali|Nepali]] 
|gruppi_etniċi               =  
|kapitali                    = [[Kathmandu]]
|latd=27 |latm=42 |latNS=N |lonġd=85 |lonġm=19 |lonġEW=E
|l-ikbar_belt                = [[Kathmandu]]
|leġislatura                = [[Assemblaġġ kostitwenti]]
|tip_gvern                   = [[Repubblika parlamentari]] [[Repubblika federali|federali]] 
|titlu_kap1                  = [[President tan-Nepal|President]]
|titlu_kap2                  = [[Prim Ministru tan-Nepal|Prim Ministru]]
|isem_kap1                   = [[Ram Chandra Paudel]]
|isem_kap2                   = [[Balen Shah]]
|poż_erja                    = 95
|erja_km2                    = 147,181
|erja_mi_kw                  = 56,827
|perċentwal_ilma             = 2.8
|sena_stima_popolazzjoni     = 28,982,771
|stima_popolazzjoni          = 2016
|poż_stima_popolazzjoni      =  &lt;!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--&gt;
|ċensiment_popolazzjoni      =  26,494,504
|sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011
|densità_popolazzjoni_km2    = 180
|densità_popolazzjoni_mi_kw  = 518
|poż_densità_popolazzjoni    = 62
|sena_PGD_PSX                = 2013
|PGD_PSX                     = $62.384 biljun&lt;ref&gt;http://databank.worldbank.org/data/download/GDP_PPP.pdf&lt;/ref&gt;
|poż_PGD_PSX                 = 
|PGD_PSX_per_capita          =$2,310
|poż_PGD_PSX_per_capita      = 
|sena_IŻU                    = 2014
|IŻU                         = {{increase}} 0.548&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |titlu=2015 Human Development Report |sena=2015 |data-aċċess=2015-12-15 |pubblikatur=United Nations Development Programme |lingwa=Ingliż}}&lt;/ref&gt;
|poż_IŻU                     = 145
|kategorija_IŻU              =&lt;span style=&quot;color:#e0584e;white-space:nowrap;&quot;&gt;bax&lt;/span&gt;
|tip_sovranità               = [[Unifikazzjoni tan-Nepal|Unifikazzjoni]]
|avveniment_stabbilit1       = Renju iddikjarat
|data_stabbilit1             = 25 ta' Settembru 1768
|avveniment_stabbilit2       = Stat iddikjarat
|data_stabbilit2             = 15 ta' Jannar 2007 
|avveniment_stabbilit3       =Repubblika iddikjarata
|data_stabbilit3             = 28 ta' Mejju 2008 
|valuta                      = [[Rupee tan-Nepal]] 
|kodiċi_valuta               = NPR
|żona_ħin                    = [[Ħin Koordinat Universali|UTC]]
|differenza_ħku              = +05:45
|żona_ħin_legali             = [[Ħin Koordinat Universali|UTC]]
|differenza_żona_ħin_legali  = +05:45
|cctld                       = [[.np]]
|kodiċi_telefoniku           = +977
|sena_PGD_nominali           = 2012
|PGD_nominali                = $19.921 biljun
|poż_PGD_nominali            =
|PGD_nominali_per_capita     = $743
|poż_PGD_nominali_per_capita = 
}}

In-'''Nepal''' ([[lingwa Nepali|Nepali]]:नेपाल), uffiċjalment ir-'''Repubblika Federali Demokratika tan-Nepal''',&lt;ref&gt;{{ċita web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html|titlu=CIA&amp;nbsp;– The World Factbook|pubblikatur=CIA|data-aċċess=2012-12-05|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20101229013308/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html|arkivju-data=2010-12-29|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; huwa [[pajjiż interkjuż]] fl-[[Asja t'Isfel]]. B'erja ta' 147,181 kilometri kwadri (56,827 mi kw) u b'popolazzjoni ta' madwar 27 miljun, in-Nepal huwa t-[[Lista ta' pajjiżi skont l-erja|93 l-akbar]] pajjiż mill-erja&lt;ref&gt;{{ċita web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|titlu=The World Factbook: Rank order population|pubblikatur=CIA|data-aċċess=2014-02-14|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|arkivju-data=2014-02-09|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; u l-[[Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni|41 l-akbar]] pajjiż mill-popolazzjoni. Il-pajjiż huwa allokat fil-[[Ħimalajas]] u mill-[[Indja]] minn nofsinhar, mill-lvant, u mill-Punent. In-Nepal huwa separat mill-[[Bangladexx]] minn kuritur dejjaq Indjan ta' [[Kuritur Siliguri|Siliguri]] u mill-[[Butan]] minn stat ta' [[Sikkim]]. [[Kathmandu]] hija l-belt kapitali u l-akbar metropoli tal-pajjiż.

== Etimoloġija ==
[[File:Nēpāla in the Allahabad Pillar inscription.jpg|thumb|&quot;Nēpāla&quot; fl-iskritt Brahmi tardiv, fl-iskrizzjoni tal-Kolonna ta’ Allahabad ta’ Samudragupta (350–375 WK).]]
Qabel l-unifikazzjoni tan-Nepal, il-Wied ta' Kathmandu kien magħruf bħala n-Nepal. L-oriġini preċiża tat-terminu *Nepāl* mhijiex ċerta. In-Nepal jissemma f'testi letterarji Indjani tal-qedem li jmorru lura għar-raba' seklu W.K. Ma tistax tiġi stabbilita kronoloġija assoluta, ladarba anke l-eqdem testi jistgħu jinkludu kontribuzzjonijiet anonimi li jmorru lura għall-bidu tal-era moderna. L-isforzi tal-istudjużi biex jipproponu teorija plawżibbli huma mfixkla min-nuqqas ta' ħarsa ġenerali storika komprensiva u minn fehim insuffiċjenti tal-lingwistika jew tal-lingwi rilevanti Indo-Ewropej u Tibeto-Burmani.

Skont il-mitoloġija Ħindu, in-Nepal jieħu ismu minn għaref Ħindu tal-qedem jismu Ne, magħruf ukoll bħala Ne Muni jew Nemi. Skont il-*Pashupati Purāna*, billi kienet art protetta minn Ne, iż-żona fil-qalba tal-Ħimalaja saret magħrufa bħala Nepāl. Skont in-*Nepāl Mahātmya*, Pashupati kien afda lil Nemi bil-protezzjoni tal-pajjiż. Skont il-mitoloġija Buddista, il-Bodhisattva Manjushri tbattal lag primordjali mimli sriep biex joħloq il-Wied tan-Nepal u pproklama li Adi-Buddha Ne kien se jieħu ħsieb il-komunità li stabbiliet ruħha hemmhekk; billi l-wied kien għal qalbu lil Ne, ingħata l-isem ta’ Nepāl. Skont il-*Gopalarājvamshāvali*, kompilata għall-ħabta tas-snin tmenin tas-seklu erbatax, in-Nepal jieħu ismu minn Nepa, ragħaj tal-baqar li waqqaf il-fergħa Nepaliżi tal-Abhiras. F'dan ir-rakkont, il-baqra li kien qed jaħleb fil-post fejn skopra l-Jyotirlinga ta' Pashupatinath kienet jisimha wkoll Ne.

L-etimoloġija &quot;Ne Muni&quot; ġiet miċħuda minn viżitaturi Ewropej bikrin. L-Indologu Norveġiż Christian Lassen ippropona li *Nepāla* kienet kelma komposta minn *Nipa* (qiegħ ta’ muntanja) u *-ala* (forma mqassra ta’ *alaya*, li tfisser &quot;abitazzjoni&quot;), u għalhekk *Nepāla* kienet tfisser &quot;abitazzjoni fil-qiegħ tal-muntanja.&quot; L-Indologu Sylvain Lévi qies it-teorija ta’ Lassen bħala waħda li ma tistax tiġi sostnuta, iżda ma ppropona l-ebda teorija tiegħu stess; huwa sempliċiment issuġġerixxa li jew *Newara* hija forma vernakulari tal-kelma Sanskrita *Nepala*, jew inkella *Nepala* hija forma Sanskritizzata tat-terminu etniku lokali. Il-fehma tiegħu sabet xi appoġġ, għalkemm ma ssolvix il-kwistjoni tal-etimoloġija. Ġie propost ukoll li *Nepa* hija għerq tat-tip Tibeto-Burman magħmul minn *ne* (baqar) u *pa* (gwardjan), fatt li jirrifletti li l-ewwel abitanti tal-wied kienu *gopalas* (rgħajja tal-baqar) u *mahispalas* (rgħajja tal-buflu). Suniti Kumar Chatterji kien jemmen li l-kelma &quot;Nepal&quot; oriġinat minn għeruq tat-tip Tibeto-Burman: *Ne*, li t-tifsira tagħha mhix ċerta (minħabba l-possibbiltajiet numerużi), u *pala* jew *bal*, li t-tifsira tagħhom intilfet għalkollox.

== Storja ==
=== Prestorja ===
Madwar 55,000 sena ilu, l-ewwel bnedmin moderni waslu fis-sottokontinent Indjan mill-Afrika. L-eqdem fdalijiet magħrufa ta’ bnedmin moderni fl-Asja t'Isfel imorru lura madwar 30,000 sena. L-eqdem evidenza arkeoloġika ta’ insedjamenti umani fin-Nepal tmur lura għal madwar l-istess perjodu.

Wara s-sena 6500 QK, ħarġet evidenza tad-domestikazzjoni tal-għelejjel u tal-annimali għall-ikel, tal-bini ta’ strutturi permanenti, u tal-ħażna ta' surplus agrikolu f’Mehrgarh u f’siti oħra f’dik li llum hija l-Balochistan. Dawn l-iżviluppi gradwalment evolvew fiċ-Ċivilizzazzjoni tal-Wied tal-Indu, l-ewwel kultura urbana fl-Asja t’Isfel. F’Għoljiet Siwalik tad-distrett ta' Dang ġew skoperti siti preistoriċi li jmorru lura għall-perjodi Paleolitiku, Mesolitiku u Neolitiku. Huwa maħsub li l-ewwel abitanti tan-Nepal modern u taż-żoni biswit kienu nies assoċjati maċ-Ċivilizzazzjoni tal-Wied tal-Indu. Popli Dravidjani — li ​​l-istorja tagħhom tmur lura għal qabel il-bidu tal-Era tal-Bronż fis-sottokontinent Indjan (madwar is-sena 6300 QK) — jista’ jkun li għexu f’din iż-żona qabel il-wasla ta' gruppi etniċi oħra bħat-Tibeto-Burmani u l-Indo-Arjani. Sal-4000 QK, il-popli Tibeto-Burmani kienu waslu n-Nepal; huma waslu jew direttament minn fuq il-Ħimalaja mit-Tibet, jew inkella permezz tal-Mjanmar u l-Grigal tal-Indja, jew saħansitra permezz taż-żewġ rotot. Stella Kramrisch (1964) tinnota l-eżistenza ta’ substrat pre-Dravidjan u Dravidjan; dawn il-gruppi kienu preżenti fin-Nepal saħansitra qabel in-Newars, li kienu jiffurmaw il-maġġoranza tal-abitanti tal-qedem tal-Wied ta' Kathmandu.

=== Antik ===
[[File:Changunarayan photowalk-WLV-3897.jpg|thumb|left|Fil-kumpless tat-Tempju ta' Changu Narayan hemm iskrizzjoni fuq il-ġebel li tmur lura għas-sena 464 W.K.; din hija l-ewwel waħda tan-nepal sa mill-iskrizzjoni ta' Ashoka f'Lumbini (għall-ħabta tal-250 Q.K.).]]
Madwar is-sena 600 QK, fir-reġjuni tan-Nofsinhar tan-Nepal u tat-Tramuntana tal-Indja bdew jitfaċċaw saltniet żgħar u konfederazzjonijiet ta' klanijiet. Minn waħda minn dawn—is-saltna ta' Shakya—ħareġ prinċep li aktar tard irrinunzja għall-istatus tiegħu biex jgħix ħajja axetika u sar magħruf bħala Gautama Buddha (li tradizzjonalment jitqiegħed fil-perjodu bejn il-563 u l-483 QK). Fis-sekli ta' wara, in-Nepal stabbilixxa ruħu bħala art ta' spiritwalità u post ta' kenn; kellu rwol sinifikanti fit-tixrid tal-Buddiżmu lejn l-Asja tal-Lvant permezz tat-Tibet u kkontribwixxa għall-preservazzjoni ta' manuskritti Ħindu u Buddisti.

Għall-ħabta tal-250 QK, ir-reġjuni tan-nofsinhar kienu taħt l-influwenza tal-Imperu Maurya. L-Imperatur Mawrjan Ashoka għamel pellegrinaġġ lejn Lumbini — il-post fejn twieled il-Buddha skont it-tradizzjoni Buddista — u hemmhekk waqqaf kolonna; l-iskrizzjonijiet fuqha jimmarkaw il-bidu tal-istorja dokumentata tan-Nepal. Ashoka żar ukoll il-Wied ta' Kathmandu u bena monumenti biex ifakkar iż-żjara ta' Gautama Buddha f’dik iż-żona. Sas-seklu 4 WK, parti kbira min-Nepal kienet taħt l-influwenza tal-Imperu Gupta.

Fil-Wied ta' Kathmandu, il-Kiratas ġew imbuttati lejn il-Lvant mil-Licchavis, u d-dinastija Licchavi telgħet fil-poter għall-ħabta tas-sena 400 W.K. Il-Licchavis bnew monumenti u ħallew warajhom sensiela ta' iskrizzjonijiet; l-istorja tan-Nepal matul dan il-perjodu hija rikostruwita kważi għalkollox abbażi tagħhom. Fis-sena 641, Songtsen Gampo tal-Imperu Tibetan bagħat lil Narendradeva lura lejn ir-renju Licchavi b’armata u ssottometta lin-Nepal. Sussegwentement, partijiet min-Nepal u mir-renju Licchavi waqgħu taħt l-influwenza diretta tal-Imperu Tibetan. Id-dinastija Licchavi bdiet tiddgħajjef lejn l-aħħar tat-tmien seklu u minflokha daħal il-ħakma tat-Thakuri. Ir-rejiet Thakuri ħakmu l-pajjiż sa nofs il-ħdax-il seklu W.K.; ftit li xejn huwa magħruf dwar dan il-perjodu, li spiss jissejjaħ il-&quot;Perjodu tad-Dlam.&quot;

=== Medjevali ===
[[File:Sinja Valley, Karnali.jpg|thumb|left|Il-Wied ta' Sinja, meqjus bħala l-post tal-oriġini tar-Renju ta' Khasa u tal-lingwa Nepali.]]
[[File:Patan Durbar Square-2644.jpg|thumb|Patan Durbar Square, waħda mit-tliet pjazez tal-palazz fil-Wied ta' Kathmandu, inbniet mid-dinastija Malla fis-seklu sbatax. Il-pjazez Durbar jirrappreżentaw il-quċċata ta' aktar minn millennju ta' żvilupp fl-arti u l-arkitettura tan-Nepal.]]

Fil-ħdax-il seklu, fil-punent tan-Nepal ħareġ fil-beraħ imperu b'saħħtu tal-poplu Khas; fl-aqwa tiegħu, it-territorju tiegħu kien ikopri parti kbira mill-punent tan-Nepal kif ukoll partijiet mill-punent tat-Tibet u minn Uttarakhand, fl-Indja. Sas-seklu erbatax, l-imperu kien inqasam fil-*Baise rajyas* (li litteralment tfisser &quot;22 stat&quot;), li kienu assoċjati bejniethom b'mod laxk. Il-kultura u l-lingwa għonja tal-poplu Khas infirxu fin-Nepal kollu u saħansitra sa l-Indoċina fis-sekli ta' wara; il-lingwa tagħhom — li ​​aktar tard ingħatat l-isem ta' Nepali — saret il-*lingua franca* tan-Nepal u tar-reġjuni tal-Indja li jmissu miegħu.

Fix-xlokk tan-Nepal, mal-fruntiera ma' Bihar, Simraungadh serviet bħala l-belt kapitali tal-Karnats ta' Mithila (jew Tirhut) għall-ħabta tas-sena 1100 W.K.; din baqgħet renju b'saħħtu għal aktar minn 200 sena, u għal perjodu anke ħakmet lil Kathmandu. Wara 300 sena oħra ta' ħakma Musulmana, Tirhut spiċċat taħt il-kontroll tas-Senas ta' Makwanpur. Fl-għoljiet tal-lvant, konfederazzjoni ta' prinċipati Kirat kienet tmexxi ż-żona li tinsab bejn Kathmandu u l-Bengal.

Fil-Wied ta' Kathmandu, id-dinastija Malla — li ​​tidher fl-istorja tan-Nepal sa minn żminijiet antiki — stabbiliet ruħha f’Kathmandu u f'Patan f'nofs is-seklu 14. Għall-ewwel, il-Malla ħakmu l-wied taħt is-sovranità ta' Tirhut, iżda stabbilew renju indipendenti lejn l-aħħar tas-seklu 14 hekk kif Tirhut beda jitlef is-saħħa tiegħu. Matul dak l-istess perjodu, Jayasthiti Malla introduċa riformi soċjoekonomiċi estensivi. Sa nofs is-seklu 15, Kathmandu kienet kibret f’imperu b’saħħtu li, skont Kirkpatrick, kien jifrex minn Digarchi (jew Shigatse) fit-Tibet sa Tirhut u Gaya fl-Indja.

Lejn l-aħħar tas-seklu 15, il-prinċpijiet Malla qasmu r-renju tagħhom f'erba' saltniet: Kathmandu, Patan u Bhaktapur fil-wied, u Banepa fil-lvant. Ir-rivalità għall-prestiġju bejn dawn is-saltniet aħwa wasslet għal fjuriment tal-arti u l-arkitettura fiċ-ċentru tan-Nepal, kif ukoll għall-bini tal-famużi Pjazez Durbar f’Kathmandu, Patan u Bhaktapur. Il-frammentazzjoni u n-nuqqas ta' fiduċja reċiproka bejniethom wasslu għall-waqgħa tagħhom lejn l-aħħar tas-seklu 18 u, fl-aħħar mill-aħħar, għall-unifikazzjoni tan-Nepal fi stat modern.

Minbarra attakk devastanti fuq il-Wied ta' Kathmandu f’nofs is-seklu 14, in-Nepal baqa' fil-biċċa l-kbira tiegħu mhux affettwat mill-invażjoni Musulmana tal-Indja li bdiet fis-seklu 11. Matul il-perjodu tal-Mughal, kien hemm influss lejn in-Nepal ta’ Ħindù li kienu jappartjenu għall-kasti għoljin fl-Indja. Dawn malajr ħalltu kulturalment mal-poplu Khas, u sas-seklu 16, fin-Nepal kien hemm madwar 50 prinċipat immexxi minn Rajput, inklużi t-22 stat *Baisi* u—fil-lvant ta' dawn, fil-parti tal-punent u ċentrali tan-Nepal—l-24 stat *Chaubisi*. Bdiet tinfirex l-idea li n-Nepal kien baqa' l-bastjun veru tal-Ħinduwiżmu pur fi żmien meta l-kultura Indjana kienet ġiet influwenzata minn sekli ta’ ħakma Mughal, segwita mill-ħakma Brittanika. Gorkha, wieħed mill-istati *Baisi*, żviluppa fi saltna influwenti u ambizzjuża magħrufa għall-ġustizzja tagħha, wara li kienet ikkodifikat l-ewwel liġijiet ibbażati fuq il-Ħinduwiżmu fir-reġjun muntanjuż tan-Nepal.

=== Renju tan-Nepal (1768–2008) ===
[[File:Prithvi Narayan Shah.jpg|thumb|left|Prithvi Narayan Shah beda l-proċess tal-unifikazzjoni ta' dak li kellu jsir il-pajjiż modern tan-Nepal.]]
[[File:Bhimsen-thapa-painting (cropped).jpg|thumb|Matul ir-renju ta' Bhimsen Thapa, in-Nepal laħaq il-quċċata tiegħu.]]
[[File:Jung Bahadur Rana in 1887.jpg|thumb|left|Jung Bahadur Rana, li daħħal fis-seħħ politika barranija favur il-Brittaniċi.]]
[[File:King Mahendra (cropped).png|thumb|Matul ir-renju tar-Re Mahendra, in-Nepal għadda minn perjodu ta' bidliet industrijali, politiċi u ekonomiċi.]]
[[File:Flag of Nepal (1856-c.1930).svg|thumb|left|Bandiera tar-Renju tan-Nepal (1856–ċ. 1930)]]
[[File:Nepal flag 1927.jpg|thumb|Bandiera tar-Renju tan-Nepal (1927–1930)]]
[[File:Coat of arms of kingdom of Nepal, 1935.jpg|thumb|left|L-arma tar-Renju tan-Nepal (1935)]]
[[File:Arms Achievement of Nepal 1935.jpg|thumb|L-arma tar-Renju tan-Nepal (1935–1946)]]
[[File:Flag of Nepal (1743–1962).svg|thumb|Bandiera tar-Renju tan-Nepal (1930–1962)]]

=== Unifikazzjoni, espansjoni u konsolidazzjoni (1768–1846) ===
F'nofs is-seklu tmintax, Prithvi Narayan Shah, ir-Reta' Gorkha, beda proċess biex jgħaqqad dak li llum huwa n-Nepal. Huwa beda l-missjoni tiegħu billi kiseb in-newtralità tar-renji muntanjużi ġirien. Wara diversi battalji u assedji mdemmija — b'mod partikolari l-Battalja ta' Kirtipur — huwa rnexxielu jirbaħ il-Wied ta' Kathmandu fl-1769.

Il-qawwa tal-Gurkha laħqet il-quċċata tagħha meta territorji li kienu jestendu mir-renji ta' Kumaon u Garhwal fil-punent sa Sikkim fil-lvant ġew taħt il-kontroll tan-Nepal. Tilwima mat-Tibet dwar il-kontroll tal-passaġġi fil-muntanji u l-widien interni ta' Tingri wasslet lill-Imperatur Qing taċ-Ċina biex jibda l-Gwerra Sino-Nepaliża, u b'hekk ġiegħel lin-Nepaliżi jirtiraw lejn il-fruntieri tat-tramuntana tagħhom stess. Ir-rivalità bejn ir-Renju tan-Nepal u l-British East India Company dwar il-kontroll ta' stati li jmissu man-Nepal eventwalment wasslet għall-Gwerra Anglo-Nepaliża (1815–16). Għall-ewwel, l-Ingliżi ssottovalutaw lin-Nepaliżi u sofrew telfiet kbar sakemm iddeċidew li jużaw aktar riżorsi militari milli kienu ħasbu li kellhom bżonn. Dan kien il-bidu tar-reputazzjoni tal-Gurkhas bħala suldati ħorox u bla ħniena. Il-gwerra ntemmet bit-Trattat ta' Sugauli, li permezz tiegħu n-Nepal ċeda t-territorji li kien għadu kif rebaħ.

Fl-1846, inkixfet konspirazzjoni li wriet kif ir-reġina li kienet qed tmexxi kienet ippjanat li twaqqa’ lil Bir Narsingh Kunwar, mexxej militari li kien qed jikseb prominenza. Dan wassal għall-Massakru ta' Kot; konfronti armati bejn il-militar u uffiċjali leali lejn ir-reġina rriżultaw fl-eżekuzzjoni ta' mijiet ta' prinċpijiet u kapijiet madwar il-pajjiż. Bir Narsingh Kunwar ħareġ rebbieħ u waqqaf id-dinastija Rana, u sar magħruf bħala Jung Bahadur Rana. Ir-re spiċċa b’rwol simboliku biss, filwaqt li l-kariga ta' Prim Ministru saret waħda b'saħħitha u ereditarja. Ir-Rana kienu favur il-Brittaniċi b’mod sod u appoġġjawhom matul ir-Ribelljoni Indjana tal-1857 (u sussegwentement fiż-żewġ Gwerer Dinjija). Fl-1860, partijiet mir-reġjun tal-Punent ta' Terai ingħataw lin-Nepal mill-Brittaniċi bħala ġest ta' ħbiberija u rikonoxximent tal-assistenza militari pprovduta biex jinżamm il-kontroll Brittaniku fl-Indja matul ir-ribelljoni (żona magħrufa bħala *Naya Muluk*, jew &quot;Pajjiż Ġdid&quot;). Fl-1923, ir-Renju Unit u n-Nepal iffirmaw formalment ftehim ta' ħbiberija li ħa post it-Trattat ta' Sugauli tal-1816.

Il-prattika Ħindu ta' Sati — fejn armla kienet tissagrifika ruħha fuq il-ħatab tal-funeral ta' żewġha — ġiet ipprojbita fl-1919, u l-iskjavitù ġiet abolita uffiċjalment fl-1924.

==== Monarkija Assoluta, Demokratizzazzjoni u Gwerra Ċivili (1951–2008) ====
[[File:Coat of arms of nepal in 1946.jpg|thumb|left|L-arma tar-Renju tan-Nepal (1946–1962)]]
[[File:Coat of arms of Nepal (1962–2008).svg|thumb|L-arma tar-Renju tan-Nepal (1962–2008)]]
Il-partit tal-Kungress tan-Nepal irnexxielu jwaqqa' l-gvern u jistabbilixxi demokrazija parlamentari.

Wara għaxar snin ta' taqbid għall-poter bejn il-monarka u l-gvern, ir-Re Mahendra (li rrenja mill-1955 sal-1972) daħħal fis-seħħ sistema Panchayat &quot;mingħajr partiti&quot; biex tmexxi n-Nepal. Il-partiti politiċi ġew ipprojbiti, u l-politiċi ġew mitfugħa l-ħabs jew sfurzati fl-eżilju.

Il-gvern Panchayat immodernizza l-pajjiż permezz ta' riformi u l-iżvilupp tal-infrastruttura, iżda fl-istess waqt illimita l-libertajiet u impona ċensura stretta.

Fl-1990, ir-Re Birendra (li rrenja mill-1972 sal-2001) qabel ma' riformi kostituzzjonali u mal-istabbiliment ta' demokrazija b'diversi partiti.

Fl-1996, il-Partit Maoista nieda kampanja vjolenti, brutali u mdemmija bil-għan li jissostitwixxi l-monarkija parlamentari b’dittatorjat Maoista. Dan wassal għall-Gwerra Ċivili twila tan-Nepal u għall-mewt ta' aktar minn 16,000 persuna. Wara l-mewt tar-Re Birendra u tal-Prinċep Ereditarju Dipendra f’massakru fil-palazz irjali mwettaq minn Dipendra stess, ħu r-Re Birendra, Gyanendra, wiret it-tron fl-2001 u sussegwentement ħa f’idejh setgħat eżekuttivi sħaħ bil-għan li jrażżan personalment ir-ribelljoni Maoista.

=== Repubblika ===
In-Nepal sar stat sekulari u, fit-28 ta' Mejju 2008, ġie ddikjarat repubblika federali, u b’hekk temm l-istatus tiegħu ta’ żmien twil bħala l-uniku renju Ħindu fid-dinja. Wara għaxar snin ta' instabbiltà u kunflitt intern li raw żewġ elezzjonijiet għall-Assemblea Kostitwenti, il-kostituzzjoni l-ġdida ġiet ippromulgata fl-20 ta' Settembru, 2015, u stabbiliet lin-Nepal bħala repubblika demokratika federali maqsuma f'seba' provinċji.

Is-Sibt, 25 ta' April, 2015, seħħ it-terremot tan-Nepal (magħruf ukoll bħala t-terremot ta' Gorkha), li ħasad il-ħajja ta’ 8,962 persuna u kkawża korrimenti lil 21,952 oħra fin-Nepal, l-Indja, Ċina u l-Bangladexx. It-terremot seħħ fil-11:56 (ħin standard tan-Nepal) b'kobor ta' 7.8 jew 8.1 Mw u intensità massima fuq l-iskala Mercalli ta' X (Estrema). Dan ikkawża ħsara enormi fin-Nepal, partikolarment f’żoni bħal Kathmandu, u l-mod kif il-gvern immaniġġja s-sitwazzjoni dak iż-żmien kien fqir u inadegwat.

Xita qalila matul l-istaġun annwali tal-monsun—fil-bidu ta' Lulju, f'nofs Awwissu u fl-aħħar ta' Settembru tal-2024—ikkawżat għargħar kbir madwar in-Nepal, kif ukoll diversi valangi tat-tajn, u ħalliet 300 persuna mejta, u l-mod kif il-gvern immaniġġja s-sitwazzjoni dak iż-żmien kien fqir u inadegwat..

Bejn Marzu u Ġunju tal-2025, f'Kathmandu saru diversi protesti favur il-monarkija, li kienu jappellaw għar-restawrazzjoni tal-eks Renju tan-Nepal bl-eks Re Gyanendra bħala l-kap tiegħu. 

Il-ħsara fl-infrastruttura kienet tinkludi 25 pont, 27 triq, 11-il impjant idroelettriku, 7 awtostradi u bosta stazzjonijiet tat-telekomunikazzjoni. Ġarrbu ħsara wkoll ir-riżorsi agrikoli u dawk relatati mal-bhejjem.

[[File:2025 Nepalese Gen Z protesters infront of Bharatpur mahanagarpalika office.jpg|thumb|Dimostranti u rvellużi rrabjati f'Kathmandu waqt il-protesti tal-Ġenerazzjoni Z fin-Nepal fl-2025.]]
Fid-19 ta' Frar, 2025 — jum ta' festa pubblika li tfakkar ir-rivoluzzjoni tal-1951 — Shah għamel diskors permezz ta' vidjow li fih tkellem dwar il-frustrazzjoni mifruxa fir-rigward tal-gvern komunista. Għalkemm ma talabx b’mod espliċitu r-restawrazzjoni tal-monarkija, l-enfasi tad-diskors fuq l-għaqda u s-sagrifiċċju ġiet interpretata minn uħud bħala ħjiel ta' possibbli qawmien mill-ġdid tal-monarkija.

Fid-9 ta' Marzu 2025, eluf ta' sostenituri laqgħu lil Shah malli wasal Kathmandu. Kelliema għall-partit monarkista Rastriya Prajatantra Party stqarret li l-parteċipazzjoni kbira &quot;turi l-frustrazzjoni tal-poplu bil-gvern attwali u t-tfittxija tiegħu għal alternattiva għas-sistema eżistenti.&quot;

F’Settembru 2025, protesti mifruxa kontra l-projbizzjoni tal-midja soċjali u l-inugwaljanza ekonomika wasslu għal taqlib li ħalla għexieren ta' mejtin u midruba, ikkawża ħsara fil-Parlament u f’bini ieħor, u wassal għar-riżenja tal-Prim Ministru KP Sharma Oli, li ħarab minn Kathmandu u fittex kenn mal-armata tan-Nepal. Bi tweġiba għall-kriżi, l-armata ħadet il-kontroll tas-sigurtà nazzjonali u bdiet taħditiet mal-mexxejja tal-protesti, li għażlu lill-eks Prim Imħallef Sushila Karki bħala Prim Ministru interim.

Fis-27 ta' Marzu, 2026, Balendra Shah ħa l-ġurament tal-ħatra bħala Prim Ministru tan-Nepal wara r-rebħa kbira tal-partit tiegħu, ir-Rastriya Swatantra Party (RSP), fl-elezzjonijiet ġenerali demokratiċi li saru f’dak ix-xahar ta' Marzu.

== Ġeografija ==
[[File:Nepal topo en.jpg|thumb|Mappa topografika tan-Nepal]]
In-Nepal għandu forma li tixbah bejn wieħed u ieħor lil dik ta' trapeżojd; huwa twil madwar 800 kilometru (500 mil) u wiesa’ 200 kilometru (120 mil), b'erja ta’ 147,516 km² (56,956 mil kwadru). Jinsab bejn il-latitudnijiet 26° u 31° Tramuntana u l-lonġitudnijiet 80° u 89° Lvant. Il-proċessi ġeoloġiċi li sawru lin-Nepal bdew 75 miljun sena ilu, meta l-pjanċa Indjana — li ​​dak iż-żmien kienet parti mis-superkontinent tan-Nofsinhar magħruf bħala Gondwana — bdiet tiċċaqlaq lejn il-Grigal, imbuttata mill-espansjoni tal-qiegħ tal-oċean fil-Lbiċ tagħha u, aktar tard, fin-Nofsinhar u fix-Xlokk tagħha. Fl-istess ħin, il-qoxra oċeanika vasta ta' Tethys, li kienet tinsab fil-Grigal, bdiet tiżżerżaq taħt il-pjanċa Ewrasjatika (proċess magħruf bħala subduzzjoni). Dawn iż-żewġ proċessi, imħaddma minn kurrenti ta' konvezzjoni fil-mantell tad-Dinja, ħolqu l-Oċean Indjan u wasslu biex il-qoxra kontinentali Indjana gradwalment tiżżerżaq taħt l-Ewrasja, u b'hekk għollew il-katina muntanjuża tal-Ħimalaja.

[[File:Everest kalapatthar crop.jpg|thumb|left|Il-Muntanja Everest, l-ogħla quċċata fid-Dinja, tinsab fin-Nepal.]]
Ostakli li kienu qed jogħlew imblukkaw il-kanali tax-xmajjar u ħolqu lagi kbar; dawn il-lagi kissru d-digi naturali tagħhom madwar 100,000 sena ilu, u b'hekk iffurmaw widien fertili fiż-żona tal-għoljiet tan-nofs, bħall-Wied ta' Kathmandu. Fir-reġjun tal-punent, ix-xmajjar—li kellhom qawwa wisq kbira biex jiġu mwaqqfa—ħaffru wħud mill-aktar widien dojoq u fondi (gorges) fid-dinja. Eżatt fin-nofsinhar tal-muntanji tal-Ħimalaja li kienu qed jogħlew, il-moviment tal-pjanċi tektoniċi ħoloq depressjoni vasta li malajr imtliet b'sediment miġjub mix-xmajjar, u b'hekk iffurmat dik li llum hija l-Pjanura Indo-Ganġetika. In-Nepal jinsab kważi kollu kemm hu f'din iż-żona ta' ħabta bejn il-pjanċi; huwa jokkupa s-sezzjoni ċentrali tal-ark tal-Ħimalaja—kważi terz tat-tul totali tal-katina muntanjuża li jlaħħaq l-2,400 km (1,500 mil)—bi strixxa żgħira tat-tarf tan-nofsinhar tiegħu testendi sal-Pjanura Indo-Ganġetika u b’żewġ distretti fil-majjistral li jilħqu l-Plateau tat-Tibet. In-Nepal huwa maqsum fi tliet żoni fiżjografiċi ewlenin magħrufa bħala Himal, Pahad u Terai. Il-Himal hija r-reġjun muntanjuż miksi bil-borra li jinsab fil-Katina tal-Ħimalaja l-Kbira; din tifforma l-parti tat-tramuntana tan-Nepal. Hawnhekk jinsabu l-ogħla quċċati fid-dinja, inkluż il-Muntanja Everest (magħrufa bħala Sagarmatha bin-Nepaliż), li tilħaq għoli ta' 8,848.86 metru (29,032 pied). Aktar minn 340 persuna tilfu ħajjithom fuq il-Muntanja Everest, u huwa stmat li madwar 200 katavru għadhom jinsabu fuq il-muntanja. Uħud minn dawn il-katavri, li ppreservaw tajjeb, saru punti ta' referenza rikonoxxibbli tul ir-rotot stabbiliti għat-tlugħ. Hemm seba’ muntanji oħra li jaqbżu t-8,000 metru fl-għoli li jinsabu fin-Nepal jew tul il-fruntiera tiegħu mat-Tibet: Lhotse, Makalu, Cho Oyu, Kangchenjunga, Dhaulagiri, Annapurna u Manaslu. Il-Pahad hija r-reġjun muntanjuż li ġeneralment ma jkollux kopertura tas-silġ. L-għoli tal-muntanji jvarja bejn 800 u 4,000 metru (2,600 sa 13,100 pied), bi tranżizzjoni minn klimi subtropikali f’altitudni taħt l-1,200 metru (3,900 pied) għal klimi alpini f’altitudni ’l fuq minn 3,600 metru (11,800 pied). Il-Katina tal-Ħimalaja Minuri (Lesser Himalayan Range), li tilħaq għoli ta' bejn 1,500 u 3,000 metru (4,900 sa 9,800 pied), tifforma l-konfini tan-Nofsinhar ta' dan ir-reġjun; fit-Tramuntana ta' din il-katina jalternaw widien tax-xmajjar subtropikali u għoljiet. Id-densità tal-popolazzjoni hija għolja fil-widien iżda ferm aktar baxxa f’altitudni ’l fuq minn 2,000 metru (6,600 pied), u baxxa ħafna ’l fuq minn 2,500 metru (8,200 pied), fejn kultant tinżel il-borra fix-xitwa. Il-pjanuri baxxi tan-Nofsinhar, jew it-Terai, li jmissu mal-Indja, jiffurmaw parti mit-tarf tat-Tramuntana tal-Pjanura Indo-Gangetika. It-Terai huwa reġjun ta' art baxxa li jinkludi xi ktajjen muntanjużi. Dawn il-pjanuri ġew iffurmati u huma alimentati minn tliet xmajjar ewlenin tal-Ħimalaja—il-Koshi, in-Narayani u l-Karnali—kif ukoll minn xmajjar iżgħar li joriġinaw taħt il-linja tal-borra permanenti. Dan ir-reġjun għandu klima li tvarja minn subtropikali għal tropikali. L-aktar katina muntanjuża esterna tal-għoljiet ta’ qabel il-muntanji l-kbar—magħrufa bħala l-Għoljiet Sivalik jew il-Katina Churia, li tilħaq għoli ta' bejn 700 u 1,000 metru (2,300 sa 3,280 pied)—timmarka l-konfini tal-Pjanura Gangetika. Widien wesgħin u baxxi, magħrufa bħala l-Widien tat-Terai Intern (*Bhitri Tarai Upatyaka*), jinsabu fit-Tramuntana ta' dawn l-għoljiet f’diversi postijiet.

[[File:Koppen-Geiger Map v2 NPL 1991–2020.svg|thumb|Il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen għan-Nepal]]

Il-Pjanċa Indjana tkompli timxi lejn it-tramuntana relattivament għall-Asja b'rata ta' madwar 50 mm (2.0 pulzieri) fis-sena. Dan jagħmel lin-Nepal żona suxxettibbli għat-terremoti, u terremoti perjodiċi b'konsegwenzi devastanti joħolqu ostaklu sinifikanti għall-iżvilupp. L-erożjoni fil-Himalayas hija sors ewlieni ta' sediment li jispiċċa fl-Oċean Indjan. B'mod partikolari, ix-Xmara Saptakoshi ġġorr kwantità enormi ta' ħama 'l barra min-Nepal iżda tesperjenza tnaqqis drastiku fil-gradjent malli tasal f'Bihar, u dan jikkawża għargħar qawwi u bidliet fil-kors tagħha; konsegwentement, hija magħrufa bħala d-&quot;Dulur ta' Bihar.&quot; Kull sena, matul l-istaġun tal-monsun, għargħar qawwi u valangi jikkawżaw imwiet u mard, jeqirdu artijiet agrikoli, u jipparalizzaw l-infrastruttura tat-trasport tal-pajjiż.

In-Nepal għandu ħames żoni klimatiċi li bejn wieħed u ieħor jikkorrispondu mal-elevazzjoni. Iż-żoni tropikali u subtropikali jinsabu taħt l-1,200 metru (3,900 pied); iż-żona moderata tinsab bejn l-1,200 u l-2,400 metru (3,900 u 7,900 pied); iż-żona kiesħa tinsab bejn l-2,400 u t-3,600 metru (7,900 u 11,800 pied); iż-żona subartika tinsab bejn it-3,600 u l-4,400 metru (11,800 u 14,400 pied); u ż-żona artika tinsab 'il fuq mill-4,400 metru (14,400 pied). In-Nepal jesperjenza ħames staġuni: is-sajf, il-monsun, il-ħarifa, ix-xitwa u r-rebbiegħa. Il-Himalayas jimblokkaw l-irjieħ kesħin mill-Asja Ċentrali matul ix-xitwa u jiffurmaw il-konfini tat-tramuntana għall-mudelli tal-irjieħ tal-monsun.

Konfini totali tan-Nepal: 3,159 km.

=== Bijodiversità ===
[[File:Land cover map of Nepal using Landsat 30 m (2010) data.jpg|thumb|left|Din il-mappa tal-kopertura tal-art tan-Nepal, li tuża data minn Landsat b’riżoluzzjoni ta’ 30 metru (2010), turi li l-kopertura tal-foresti hija t-tip dominanti ta' kopertura tal-art fin-Nepal.]]
In-Nepal għandu diversità ta' pjanti u annimali kbira b’mod sproporzjonat meta mqabbel mad-daqs tiegħu. Il-pajjiż kollu kemm hu jifforma l-parti tal-punent taż-żona ta' importanza kritika għall-bijodiversità tal-Ħimalaja tal-Lvant u jiftaħar b’diversità bijokulturali notevoli. Id-differenzi kbar fl-elevazzjoni li nsibu fin-Nepal — li ​​jvarjaw minn 60 metru ’l fuq mil-livell tal-baħar fil-pjanuri ta' Terai sa 8,848 metru fil-Muntanja Everest — iwasslu għal varjetà ta' bijomi. In-Nepal tal-Lvant huwa aktar sinjur fil-bijodiversità minħabba preċipitazzjoni ogħla meta mqabbel mar-reġjuni tal-punent, fejn kundizzjonijiet ta' deżert artiku huma aktar komuni f’elevazzjonijiet ogħla. In-Nepal jospita 4.0% tal-ispeċi kollha tal-mammiferi, 8.9% tal-ispeċi tal-għasafar, 1.0% tal-ispeċi tar-rettili, 2.5% tal-ispeċi tal-anfibji, 1.9% tal-ispeċi tal-ħut, 3.7% tal-ispeċi tal-friefet, 0.5% tal-ispeċi tal-kamlijiet (moths), u 0.4% tal-ispeċi tal-brimb. Permezz tal-35 tip ta’ foresta u l-118-il ekosistema tiegħu, in-Nepal jipprovdi ħabitat għal 2% tal-ispeċi ta' pjanti bil-fjuri, 3% tal-pteridofiti, u 6% tal-brijofiti.

[[File:Indian rhinoceros (Rhinoceros unicornis) 4.jpg|thumb|Ir-rinoċeront Indjan jgħix fil-mergħat sottotropikali tal-pjanuri ta' Terai.]]

Il-kopertura tal-foresti fin-Nepal testendi għal 59,624 km² (23,021 mil kwadru)—jiġifieri 40.36% tal-erja totali tal-art tal-pajjiż—b'4.38% oħra tikkonsisti f'art miksija bl-arbuxxelli, u b’hekk l-erja totali relatata mal-foresti tilħaq l-44.74%; dan jirrappreżenta żieda ta' 5% mill-bidu tal-millennju ’l hawn. Fl-2019, il-pajjiż irreġistra punteġġ medju ta' 7.23/10 fl-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti (Forest Landscape Integrity Index), u kklassifika fil-45 post minn fost 172 pajjiż madwar id-dinja. Fil-pjanuri tan-nofsinhar, l-ekoreġjun tas-savanna u l-mergħat ta' Terai-Duar jinkludi wħud mill-itwal ħaxix fid-dinja, flimkien ma' foresti tas-siġar Sal, foresti tropikali dejjem ħodor, u foresti tropikali tax-xmajjar b'siġar li jitilfu l-weraq. Fl-għoljiet l-aktar baxxi (700 m – 2,000 m), huma komuni foresti mħallta subtropikali u temperati btsiġar li jitilfu l-weraq—li jinkludu prinċipalment is-siġar Sal (f’altitudnijiet aktar baxxi), Chilaune u Katus—kif ukoll foresti subtropikali tal-arżnu ddominati mill-arżnu Chir. L-għoljiet ta’ altitudni medja (2,000 m – 3,000 m) huma ddominati mis-siġar tal-ballut u r-rododendru. Foresti koniferi subalpini jkopru ż-żona bejn it-3,000 m u t-3,500 m, u huma ddominati mill-ballut (partikolarment fil-punent), iż-żnuber tal-Ħimalaja tal-Lvant, l-arżnu tal-Ħimalaja u l-hemlock tal-Ħimalaja; ir-rododendru huwa wkoll komuni. F’altitudnijiet ogħla minn 3,500 m fil-punent u 4,000 m fil-lvant, is-siġar koniferi jagħtu lok għal artijiet bl-arbuxxelli u mergħat alpini ddominati mir-rododendru.

Fost is-siġar notevoli nsibu l-*Azadirachta indica* (neem)—li għandha proprjetajiet astringenti u tintuża ħafna fil-mediċina tradizzjonali tal-ħxejjex—u l-*Ficus religiosa* (peepal), siġra li tidher fuq siġilli antiki minn Mohenjo-daro u li taħtha, skont il-kanonku Pali, Gautama Buddha kiseb l-illuminazzjoni.

Il-biċċa l-kbira tal-foresti subtropikali ta'  siġar b'weraq wiesa' u dejjem ħodor fir-reġjun t’isfel tal-Ħimalaja joriġinaw mill-flora tal-perjodu Terzjarju tat-Tethys. Hekk kif il-pjanċa Indjana ħabtet mal-Ewrażja—proċess li fforma u għolla l-katina muntanjuża tal-Ħimalaja—il-flora Mediterranja ta'  żoni aridi u semi-aridi ġiet imbuttata ’l fuq u adattat ruħha għall-klima aktar alpina matul l-40 sa 50 miljun sena ta'  wara. Iż-żona ta' bijodiversità rikka tal-Ħimalaja kienet sit ta' skambju u taħlit kbir bejn speċi Indjani u Ewrażjatiċi matul il-perjodu Neoġeniku. Speċi waħda ta' mammiferu (il-ġurdien tal-għelieqi tal-Ħimalaja), żewġ speċi ta' għasafar u rettili, disa' speċi ta' anfibji, tmienja ta' ħut u 29 speċi ta' farfett huma endemiċi għan-Nepal.

[[File:Lophophorus impejanus Zoo DU 2.jpg|thumb|left|Il-Monal tal-Ħimalaja (Danphe), l-għasfur nazzjonali tan-Nepal, ibejjet fl-għoli tal-Ħimalaja.]]

In-Nepal huwa dar għal 107 speċi li l-IUCN ikklassifikat bħala mhedda: 88 speċi ta' annimali, 18-il speċi ta' pjanti, u speċi waħda mill-grupp tal-fungi jew protisti. Dawn jinkludu speċi fil-periklu ta' estinzjoni bħat-tigra tal-Bengal, il-panda l-aħmar, l-iljunfant tal-Asja, iċ-ċerva tal-musk tal-Ħimalaja, il-buflu tal-ilma selvaġġ u d-delfin tax-xmajjar tal-Asja t’Isfel, kif ukoll speċi li jinsabu f’periklu kritiku ta' estinzjoni bħall-gharial, il-Bengal florican u l-vultur b’dahru abjad (white-rumped vulture) — dan tal-aħħar wasal fix-xifer tal-estinzjoni wara li kiel karkassi ta' bhejjem li kienu ġew ikkurati bid-diclofenac. L-indħil tal-bniedem fl-ambjent naturali, li kien mifrux u devastanti mil-lat ekoloġiku matul l-aħħar deċennji, poġġa lill-ħajja selvaġġa tan-Nepal f'periklu kritiku. Bi tweġiba għal dan, is-sistema ta' parks nazzjonali u żoni protetti — li ​​kienet ġiet stabbilita għall-ewwel darba fl-1973 bl-approvazzjoni tal-Att dwar il-Parks Nazzjonali u l-Konservazzjoni tal-Ħajja Selvaġġa — ġiet estiża b'mod sinifikanti. Il-ħolqien ta' &quot;ristoranti għall-vulturi,&quot; flimkien mal-projbizzjoni tal-użu veterinarju tad-diclofenac, wasslu għal żieda fin-numru ta' vulturi b'dahru abjad. Il-programm tal-forestrija komunitarja—li ra lil terz tal-popolazzjoni tal-pajjiż tipparteċipa direttament fil-ġestjoni ta' kwart tal-erja totali tal-foresti—saħħaħ l-ekonomiji lokali filwaqt li naqqas il-kunflitti bejn il-bnedmin u l-annimali selvaġġi. Il-programmi tat-tgħammir, flimkien ma' rondi militari megħjuna mill-komunità u miżuri stretti kontra l-kaċċa illegali u l-kuntrabandu, irnexxielhom prattikament jeliminaw il-kaċċa illegali tat-tigri u l-iljunfanti li jinsabu f’periklu kritiku ta' estinzjoni, kif ukoll tar-rinoċeronti li huma vulnerabbli (fost oħrajn), u dan wassal għal tkabbir kostanti fil-popolazzjoni tagħhom. In-Nepal jiftaħar b'għaxar parks nazzjonali, tliet riżervi għall-annimali selvaġġi, riżerva waħda għall-kaċċa, tliet żoni ta' konservazzjoni u ħdax-il żona ta' lqugħ (buffer zones)—li jkopru erja totali ta' 28,959.67 km² (11,181.39 mil kwadru), jew 19.67% tal-erja totali tal-art—filwaqt li għaxar artijiet mistagħdra huma rreġistrati taħt il-Konvenzjoni ta' Ramsar. In-Nepal kien ikklassifikat b’mod konsistenti fost l-aktar pajjiżi mniġġsa fid-dinja.

== Gvern u politika ==
=== Politika ===
[[File:Rt. Honourable Prime Minister Balendra Shah.jpg|thumb|Balen Shah,]]
In-Nepal huwa repubblika parlamentari b'sistema ta' bosta partiti.

=== Il-Gvern ===
[[File:|thumb|]]
[[File:|thumb|left|]]
[[File:|thumb|]]
In-Nepal huwa mmexxi skont il-Kostituzzjoni tan-Nepal. Din tiddefinixxi lin-Nepal bħala pajjiż b'karatteristiċi multi-etniċi, multilingwi, multireliġjużi u multikulturali, bl-aspirazzjonijiet komuni ta' nies li jgħixu f’reġjuni ġeografiċi diversi, li huma impenjati lejn u magħqudin b'rabta ta' lealtà lejn l-indipendenza nazzjonali, l-integrità territorjali, l-interess nazzjonali u l-prosperità tan-Nepal. Il-Gvern tan-Nepal jikkonsisti fi tliet fergħat:

&lt;gallery&gt;
File:Kathmandu-35.JPG|Singha Durbar
File:Supreme Court of Nepal 01.jpg|Qorti Suprema
File:Nepalese Constituent Assembly Building.jpg|Il-Parlament
&lt;/gallery&gt;

* Fergħa Eżekuttiva: Il-forma ta' gvern hija sistema parlamentari federali, demokratika-repubblikana, b'sistema ta' bosta partiti u kompetittiva, ibbażata fuq maġġoranza sempliċi. Il-President jaħtar lill-mexxej tal-partit politiku li jkollu l-maġġoranza fil-Kamra tar-Rappreżentanti bħala Prim Ministru; din il-persuna tifforma l-Kunsill tal-Ministri, li jeżerċita l-poter eżekuttiv.
* Leġiżlatura: Il-korp leġiżlattiv tan-Nepal, magħruf bħala l-Parlament Federali, jikkonsisti fil-Kamra tar-Rappreżentanti u fl-Assemblea Nazzjonali. Il-Kamra tar-Rappreżentanti tikkonsisti f’275 membru elett permezz ta’ sistema elettorali mħallta u sservi mandat ta' ħames snin. L-Assemblea Nazzjonali, magħmula minn 59 membru elett minn kulleġġi elettorali provinċjali, hija kamra permanenti; terz tal-membri tagħha jiġu eletti kull sentejn għal mandat ta' sitt snin.
* Ġudikatura: In-Nepal għandu sistema ġudizzjarja indipendenti u bi tliet livelli li tikkonsisti fil-Qorti Suprema — l-ogħla qorti tal-pajjiż, ippreseduta mill-Prim Imħallef — seba' Qrati Għoljin (waħda f’kull provinċja, li jservu bħala l-ogħla qorti fil-livell provinċjali), u 77 qorti distrettwali (waħda f'kull distrett). Il-kunsilli muniċipali jistgħu jwaqqfu korpi ġudizzjarji lokali biex isolvu tilwim u joħorġu deċiżjonijiet mhux vinkolanti f’każijiet li ma jinvolvux reati punibbli. L-azzjonijiet u l-proċeduri ta' dawn il-korpi ġudizzjarji lokali jistgħu jiġu ggwidati u annullati mill-qrati distrettwali.

=== Diviżjonijiet amministrattivi (Provinċji) ===
[[File:Nepal adm location map.svg|thumb|Diviżjonijiet amministrattivi (Provinċji)]]
In-Nepal huwa repubblika federali magħmula minn seba' provinċji. Kull provinċja tikkonsisti f'għadd ta' distretti li jvarja bejn 8 u 14. Id-distretti, min-naħa tagħhom, jinkludu unitajiet lokali magħrufa bħala muniċipalitajiet urbani u rurali. B'kollox hemm 753 unità lokali, inklużi 6 muniċipalitajiet metropolitani, 11-il muniċipalità sub-metropolitana u 276 muniċipalità — li ​​jammontaw għal total ta' 293 muniċipalità urbana — flimkien ma' 460 muniċipalità rurali. Kull unità lokali hija magħmula minn diviżjonijiet lokali (magħrufa bħala *wards*); b'kollox hemm 6,743 minn dawn id-diviżjonijiet.

L-awtoritajiet lokali għandhom setgħat eżekuttivi u leġiżlattivi, kif ukoll setgħat ġudizzjarji limitati fi ħdan il-ġurisdizzjoni lokali tagħhom. Il-provinċji joperaw taħt sistema parlamentari ta' kamra waħda (unikamerali) skont il-mudell ta' Westminster. L-awtoritajiet lokali u provinċjali jeżerċitaw ċerti setgħat esklussivi, filwaqt li jaqsmu oħrajn mal-gvern provinċjali jew federali. Il-Kumitat ta' Koordinazzjoni tad-Distrett — korp magħmul mill-uffiċjali eletti kollha mill-awtoritajiet lokali tad-distrett — għandu rwol limitat ħafna.

=== Liġijiet u l-infurzar tal-liġi ===
[[File:Traffic-controllers - Kathmandu, Nepal - panoramio.jpg|thumb|Uffiċjali tal-pulizija tat-traffiku jidderieġu t-traffiku manwalment fit-toroq u fl-intersezzjonijiet l-aktar traffikużi.]]
Il-Kostituzzjoni tan-Nepal hija l-liġi suprema tal-pajjiż, u kwalunkwe liġi oħra li tikkontradixxiha hija awtomatikament invalida sal-punt ta' dik il-kontradizzjoni. Dispożizzjonijiet legali speċifiċi huma kkodifikati fil-Kodiċi Ċivili u l-Kodiċi Penali, akkumpanjati mill-Kodiċi tal-Proċedura Ċivili u l-Kodiċi tal-Proċedura Kriminali, rispettivament. Il-Qorti Suprema hija l-awtorità aħħarija dwar l-interpretazzjoni legali u tista' tordna lill-Parlament biex jemenda jew jippromulga liġijiet ġodda kif meħtieġ. Il-piena tal-mewt ġiet abolita. Il-liġi tirrikonoxxi l-istupru fiż-żwieġ u tappoġġja d-dritt għall-abort; madankollu, ġew introdotti restrizzjonijiet minħabba żieda fl-abort selettiv għas-sess. In-Nepal huwa firmatarju tal-Konvenzjoni ta' Ġinevra, trattati li jipprojbixxu armi bijoloġiċi, kimiċi u nukleari, il-Konvenzjonijiet Fundamentali tal-Organizzazzjoni Internazzjonali tax-Xogħol, it-Trattat dwar in-Nonproliferazzjoni tal-Armi Nukleari, u l-Ftehim ta' Pariġi dwar it-tibdil fil-klima. Ċerti dispożizzjonijiet legali, iffurmati minn sensittivitajiet soċjoekonomiċi, kulturali u reliġjużi, jibqgħu diskriminatorji. Teżisti diskriminazzjoni bbażata fuq is-sess kontra ċittadini barranin miżżewġin ma’ ċittadini Nepaliżi. Il-linjaġġ patern ta’ persuna huwa vvalutat u meħtieġ f'dokumenti legali. Ħafna liġijiet jibqgħu mhux infurzati fil-prattika.

=== Militari u intelligence ===
[[File:Kukri, karda &amp; chakmak.jpg|thumb|Is-sikkina b'użi multipli Kukri (hawn fuq) hija l-arma distintiva tal-forzi armati tan-Nepal u tintuża mill-Gurkhas, mill-Armata tan-Nepal, mill-pulizija u saħansitra mill-gwardji tas-sigurtà.]]
Il-President huwa l-kmandant suprem tal-Armata tan-Nepal; l-amministrazzjoni ta' kuljum tagħha titmexxa mill-Ministeru tad-Difiża. L-infiq militari fl-2018 kien ta' $398.5 miljun, li jammonta għal madwar 1.4% tal-Prodott Domestiku Gross (PDG). L-Armata tan-Nepal — forza magħmula kważi esklussivament minn infanterija fuq l-art — għandha inqas minn 100,000 membru; ir-reklutaġġ isir fuq bażi volontarja. Hija għandha ftit inġenji tal-ajru — prinċipalment ħelikopters — li ​​jintużaw l-aktar għat-trasport, għall-għassa, u għal operazzjonijiet ta' tfittxija u salvataġġ. Id-Direttorat tal-Intelligence Militari fi ħdan l-Armata tan-Nepal iservi bħala l-aġenzija tal-intelligence militari, filwaqt li d-Dipartiment tal-Investigazzjoni Nazzjonali, responsabbli għall-ġbir ta' intelligence domestika u internazzjonali, jopera b'mod indipendenti. L-Armata tan-Nepal tintuża primarjament għas-sigurtà ta' rutina ta' infrastruttura u riżorsi kritiċi, għal rondi kontra l-kaċċa illegali fil-parks nazzjonali, għal operazzjonijiet kontra l-insurġenza, u għal missjonijiet ta' tfittxija u salvataġġ waqt diżastri naturali; hija twettaq ukoll proġetti kbar ta' kostruzzjoni. M'hemm l-ebda politika diskriminatorja fir-rigward tar-reklutaġġ fl-armata, iżda l-forza hija ddominata minn irġiel li ġejjin mill-kasti tal-gwerriera tal-elite Pahari.

== Ekonomija ==
In-Nepal huwa wieħed mill-pajjiżi l-inqas żviluppati; jikklassifika fil-165 post fid-dinja f’termini ta’ PDG nominali per capita u fil-162 post f'termini ta' PDG per capita bbażat fuq il-parità tal-kapaċità tal-akkwist (PPP). Fl-2019, il-prodott domestiku gross (PDG) tan-Nepal kien jammonta għal $34.186 biljun. In-Nepal dejjem kien ikklassifikat fost l-ifqar pajjiżi fid-dinja. Ilu membru tad-WTO mit-23 ta' April 2004.

Il-forza tax-xogħol tan-Nepal, li tikkonsisti fi 16.8 miljun ħaddiem, hija s-37 l-akbar waħda fid-dinja. Is-settur primarju jammonta għal 27.59% tal-PDG, is-settur sekondarju għal 14.6%, u s-settur terzjarju għal 57.81%. Ir-rimessi — li ​​fl-2018 ammontaw għal total ta' US$8.1 biljun (id-dsatax-il l-akbar ammont globalment u 28.0% tal-PDG) — ġew kontribwiti lill-ekonomija minn mijiet ta' eluf ta' ħaddiema, prinċipalment fil-Malasja u fil-Lvant Nofsani; kważi kollha kemm huma kienu ħaddiema bla ħiliet speċifiċi. Il-prodotti agrikoli ewlenin jinkludu ċ-ċereali (xgħir, qamħirrum, millieġ, ross u qamħ), żrieragħ taż-żejt, patata, legumi, kannamieli taz-zokkor, ġuta, tabakk, ħalib u laħam tal-buflu tal-ilma. L-industriji ewlenin jinkludu t-turiżmu, it-twapet, it-tessuti, is-sigaretti, is-siment u l-briks, kif ukoll impjanti fuq skala żgħira għall-ipproċessar tar-ross, il-ġuta, iz-zokkor u ż-żrieragħ taż-żejt. Il-kummerċ internazzjonali tan-Nepal espanda b’mod sinifikanti fl-1951 bl-istabbiliment tad-demokrazija; il-liberalizzazzjoni bdiet fl-1985 u aċċellerat wara l-1990. Fis-sena fiskali 2016/17, il-kummerċ barrani tan-Nepal ammonta għal 1.06 triljun rupja — żieda ta' tlieta u għoxrin darba meta mqabbel mal-45.6 biljun rupja rreġistrati fl-1990/91. Aktar minn 60% tal-kummerċ tan-Nepal isir mal-Indja. L-esportazzjonijiet ewlenin jinkludu ħwejjeġ lesti, twapet, legumi, artiġjanat, ġilda, ħxejjex aromatiċi mediċinali u prodotti tal-karta, li flimkien jammontaw għal 90% tat-total. L-importazzjonijiet ewlenin jinkludu diversi oġġetti lesti u nofshom lesti, materja prima, makkinarju u tagħmir, fertilizzanti kimiċi, apparat elettriku u elettroniku, prodotti tal-petroleum, deheb u ħwejjeġ lesti. Ir-rata tal-inflazzjoni kienet ta’ 4.5% fl-2019.

Id-dħul per capita huwa ta' $1,004. Id-distribuzzjoni tal-ġid fost in-Nepali hija simili għal dik ta’ ħafna pajjiżi żviluppati u dawk li qed jiżviluppaw: l-aktar 10% sinjuri tal-familji jikkontrollaw 39.1% tal-ġid nazzjonali, filwaqt li l-aktar 10% foqra jikkontrollaw biss 2.6%. L-Unjoni Ewropea (UE) (46.13%), l-Istati Uniti (17.4%) u l-Ġermanja (7.1%) huma l-imsieħba ewlenin tagħha fl-esportazzjoni; dawn prinċipalment jixtru ħwejjeġ lesti (RMG) min-Nepal. L-imsieħba tan-Nepal fl-importazzjoni jinkludu lill-Indja (47.5%), lill-Emirati Għarab Magħquda (11.2%), lill-Għarabja Sawdija (4.9%) u lil Singapore (4%).

=== Turiżmu ===
[[File:USAID Measuring Impact Conservation Enterprise Retrospective (Nepal; National Trust for Nature Conservation) (26428623908).jpg|thumb|Turisti josservaw rinoċeronte mill-perspettiva ta' iljunfant Ażjatiku fil-Park Nazzjonali ta' Chitwan.]]

It-turiżmu huwa wieħed mill-akbar industriji tan-Nepal u dik li qed tikber bl-aktar mod mgħaġġel; jimpjega aktar minn miljun ruħ u jikkontribwixxi 7.9% tal-Prodott Domestiku Gross (PDG) totali. In-numru ta' viżitaturi internazzjonali qabeż il-miljun għall-ewwel darba fl-2018 (esklużi t-turisti Indjani li jaslu bl-art). In-Nepal jattira madwar 6% tal-viżitaturi li jżuru l-Asja t’Isfel, għalkemm dawn jonfqu ferm inqas bħala medja, u b'hekk in-Nepal jiġġenera 1.7% tad-dħul totali. Fost id-destinazzjonijiet ewlenin insibu lil Pokhara, ir-rotta tal-mixi (trekking) ta' Annapurna, u erba’ siti elenkati fil-Wirt Dinji tal-UNESCO: Lumbini, il-Park Nazzjonali ta' Sagarmatha (fejn jinsab il-Muntanja Everest), is-seba' siti fil-Wied ta' Kathmandu li huma elenkati kollettivament bħala entrata waħda, u l-Park Nazzjonali ta' Chitwan. Il-biċċa l-kbira tad-dħul tan-Nepal mill-muntanjiżmu ġej mill-Muntanja Everest.

In-Nepal fetaħ uffiċjalment għall-Punentin fl-1951 u sar destinazzjoni popolari fi tmiem ir-&quot;rotta tal-hippies&quot; matul is-snin sittin u sebgħin. Għalkemm l-industrija — li ​​sofriet matul il-gwerra ċivili tad-disgħinijiet — minn dak iż-żmien irkuprat, tiffaċċja sfidi ta' tkabbir minħabba nuqqas ta' faċilitajiet adattati għal turiżmu ta’ livell għoli (kwistjoni magħrufa bħala l-&quot;konġestjoni fl-infrastruttura&quot;), problemi dejjem akbar għal Nepal Airlines, u l-iżvilupp u l-kummerċjalizzazzjoni limitati ta’ ċerti destinazzjonijiet. It-turiżmu tat-tip *homestay* — fejn turisti interessati fil-kultura u fl-ekoturiżmu joqogħdu bħala mistednin li jħallsu fi djar ta' komunitajiet indiġeni — kiseb ċertu suċċess.

It-Tempju ta' Pashupatinath f’Kathmandu huwa kumpless ewlieni ta' tempji Ħindu li jinsab max-xtut tax-Xmara Bagmati. Is-sit jinkludi l-Pashupati Aryaghat, sensiela ta' pjattaformi ddedikati għall-kremazzjoni ta' katavri fil-miftuħ. Dawn il-kremazzjonijiet isiru fil-pubbliku, u ż-żona tattira numru sinifikanti ta' turisti internazzjonali. Minħabba l-istands fil-viċin li jbigħu xorb u ikel ħafif, huwa komuni li tara turisti jikkunsmaw dawn l-oġġetti waqt li jaraw lin-nies tal-post li jkunu qed jesprimu l-luttu tagħhom.

== Infrastruttura ==
=== Enerġija ===
[[File:Kaligandaki A HPS Tailrace Channel.jpg|thumb|Id-diga idroelettrika ta' Middle Marsyangdi. In-Nepal għandu potenzjal sinifikanti għall-ġenerazzjoni tal-enerġija idroelettrika, li biħsiebu jesporta lejn l-Asja t'Isfel kollha.]]
Il-biċċa l-kbira tal-enerġija tan-Nepal ġejja mill-bijomassa (80%) u minn fjuwils fossili importati (16%). Il-maġġoranza tal-konsum finali tal-enerġija sseħħ fis-settur domestiku (84%), segwit mit-trasport (7%) u l-industrija (6%); is-setturi tat-trasport u dawk industrijali kibru b'rata mgħaġġla f'dawn l-aħħar snin. Minbarra xi depożiti tal-linjite, in-Nepal m'għandu l-ebda riżerva magħrufa ta' żejt, gass jew faħam. Il-fjuwils fossili kummerċjali kollha (prinċipalment iż-żejt, il-LPG u l-faħam) huma importati, bi spiża ekwivalenti għal 129% tad-dħul totali tal-pajjiż mill-esportazzjoni. Madwar 1% biss tal-ħtiġijiet tal-enerġija huma sodisfatti bl-elettriku. In-natura permanenti tax-xmajjar tan-Nepal u t-topografija wieqfa tal-pajjiż jipprovdu kundizzjonijiet ideali għall-iżvilupp ta' proġetti idroelettriċi. L-istimi jindikaw li l-potenzjal idroelettriku ekonomikament vijabbli tan-Nepal huwa ta' madwar 42,000 MW. In-Nepal irnexxielu jisfrutta biss madwar 1,100 MW. Peress li l-biċċa l-kbira tal-enerġija tiġi ġġenerata minn impjanti tat-tip &quot;run-of-the-river&quot; (ROR), il-produzzjoni attwali tkun ħafna aktar baxxa matul ix-xhur xotti tax-xitwa — meta d-domanda massima tista' tilħaq l-1,200 MW — u dan iġiegħel lin-Nepal jimporta sa 650 MW mill-Indja biex jissodisfa d-domanda. Proġetti idroelettriċi ewlenin qed jiffaċċjaw dewmien u intoppi. Ir-rata ta' elettrifikazzjoni tan-Nepal (76%) hija komparabbli ma' dik ta' pajjiżi oħra fir-reġjun, iżda teżisti disparità sinifikanti bejn iż-żoni rurali (72%) u dawk urbani (97%). Il-prestazzjoni tas-settur tal-enerġija għadha mhix sodisfaċenti minħabba tariffi għoljin, telf sostanzjali fis-sistema, spejjeż għoljin ta' ġenerazzjoni, spejjeż ġenerali għoljin, persunal żejjed u domanda domestika baxxa.

=== Trasport ===
In-Nepal jibqa' iżolat mir-rotot ewlenin tat-trasport globali fuq l-art, fl-ajru u bil-baħar, għalkemm is-settur tal-avjazzjoni fil-pajjiż jinsab f'qagħda aħjar; dan jiftaħar b’47 ajruport — li ​​11 minnhom għandhom runways pavimentati — u jara volum sinifikanti ta' traffiku u titjiriet frekwenti. It-terren imħarbat u muntanjuż li jkopri ż-żewġ terzi tat-tramuntana tal-pajjiż għamel il-kostruzzjoni ta' toroq u infrastruttura oħra biċċa xogħol diffiċli u għalja. Sal-2016, kien hemm ftit aktar minn 11,890 km (7,388 mil) ta' toroq pavimentati, 16,100 km (10,004 mil) ta' toroq mhux pavimentati, u 59 km (37 mil) biss ta' linji ferrovjarji fin-nofsinhar. Iċ-ċentri amministrattivi tad-distretti kollha (bl-eċċezzjonita' Simikot) kienu konnessi man-netwerk tat-toroq. Il-biċċa l-kbira tat-toroq rurali ma jkunux jistgħu jintużaw matul l-istaġun tax-xita, u anke t-toroq ewlenin nazzjonali spiss jispiċċaw ma jistgħux jintużaw. In-Nepal jiddependi kważi għalkollox fuq nazzjonijiet barranin, bħall-Ġappun, għall-kostruzzjoni, il-manutenzjoni u l-espansjoni tan-netwerk tat-toroq tiegħu.

Il-linja tal-ajru nazzjonali, Nepal Airlines, tinsab f’qagħda ħażina minħabba amministrazzjoni ħażina u korruzzjoni, u tpoġġiet fil-lista s-sewda tal-UE. Fuq livell domestiku, l-istat sottożviluppat tan-netwerk tat-toroq ixekkel l-aċċess għas-swieq, l-iskejjel u l-kliniċi tas-saħħa.

=== Komunikazzjoni ===
Skont ir-rapport MIS ta' Awwissu 2019 tal-Awtorità tat-Telekomunikazzjoni tan-Nepal, ir-rata ta' abbonament għas-servizzi tat-telefonija bil-vuċi kienet tammonta għal 2.70% tal-popolazzjoni totali għal-linji fissi u 138.59% għall-mowbajls; 98% tat-telefonija bil-vuċi kollha saret permezz tal-mowbajls. Bl-istess mod, filwaqt li huwa stmat li 14.52% kellhom aċċess għall-broadband fiss, 52.71% oħra aċċessaw l-Internet permezz ta' abbonamenti tad-data mobbli — b’kważi 15-il miljun minnhom jużaw it-teknoloġija 3G jew ogħla. Is-suq tal-vuċi u l-broadband mobbli kien iddominat minn żewġ kumpaniji tat-telekomunikazzjoni: Nepal Telecom, li hija proprjetà tal-istat (55%), u l-kumpanija multinazzjonali privata Ncell (40%). Fir-rigward tal-ishma tas-suq ta' 21% miżmuma mill-broadband fiss, Nepal Telecom kienet tammonta għal madwar 25%, bil-bqija mqassma fost fornituri privati ​​tas-servizz tal-Internet. Għalkemm teżisti disparità sinifikanti fir-rati ta' penetrazzjoni bejn iż-żoni rurali u dawk urbani, is-servizz mobbli laħaq 75 distrett madwar il-pajjiż — u b’hekk kopra 90% tat-territorju — u l-aċċess għall-broadband mistenni jilħaq 90% tal-popolazzjoni.

=== Midja ===
Sal-2019, l-istat kien jopera tliet stazzjonijiet tat-televiżjoni, kif ukoll stazzjonijiet tar-radju nazzjonali u reġjonali. Hemm 117-il stazzjon tat-televiżjoni privat u 736 stazzjon tar-radju FM liċenzjat, li minnhom tal-inqas 314 huma stazzjonijiet tar-radju tal-komunità. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-perċentwal ta' unitajiet domestiċi li kellhom radju kien ta' 50.82%; televiżjoni, 36.45%; televiżjoni bil-kejbil, 19.33%; u kompjuter, 7.28%. Skont il-klassifikazzjoni tal-Kunsill tal-Istampa tan-Nepal tal-2017, għaxar gazzetti nazzjonali ta' kuljum u ta' kull ġimgħa — minn fost 833 pubblikazzjoni li jipproduċu kontenut oriġinali — huma kklassifikati fil-Kategorija A+. Fl-2019, l-organizzazzjoni Reporters Without Borders ikklassifikat lin-Nepal fil-106 post fid-dinja f’dak li għandu x'jaqsam mal-libertà tal-istampa.

== Data demografika ==
[[File:Ethnicities and Castes Nepal.png|thumb|Gruppi etniċi u kasti fid-distretti tan-Nepal]]
Iċ-ċittadini tan-Nepal huma magħrufa bħala Nepali. In-Nepali huma dixxendenti ta' tliet mewġiet migratorji ewlenin li oriġinaw mill-Indja, mit-Tibet u—permezz ta' Assam—mit-tramuntana tal-Burma u minn Yunnan. Fost l-ewwel abitanti kien hemm il-Kirat tar-reġjun tal-Lvant, in-Newar tal-Wied ta' Kathmandu, it-Tharu indiġeni tal-pjanuri ta' Terai, u l-poplu Khas Pahari tal-għoljiet fil-Punent imbiegħed. Minkejja l-migrazzjoni ta' parti sinifikanti tal-popolazzjoni lejn Terai fi żminijiet reċenti, il-maġġoranza tan-Nepali għadhom jgħixu fl-artijiet għoljin ċentrali, filwaqt li l-muntanji tat-Tramuntana huma ftit popolati.

[[File:Magar Culture.jpg|thumb|Koppja Magar]]

In-Nepal huwa pajjiż multikulturali u multietniku, dar għal 125 grupp etniku distint li jitkellmu 123 lingwa materna differenti u jipprattikaw diversi reliġjonijiet indiġeni u tradizzjonali flimkien mal-Induiżmu, il-Buddiżmu, l-Iżlam u l-Kristjaneżmu. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-popolazzjoni tan-Nepal kienet tammonta għal 26.5 miljun—kważi tliet darbiet id-disa' miljuni rreġistrati fl-1950. Bejn l-2001 u l-2011, id-daqs medju tal-familja naqas minn 5.44 għal 4.9. Iċ-ċensiment irreġistra wkoll madwar 1.9 miljun persuna bħala &quot;assenti&quot;—żieda ta' aktar minn miljun mill-2001—bil-maġġoranza jkunu ħaddiema rġiel impjegati barra mill-pajjiż. Din ix-xejra kienet marbuta ma' tnaqqis fil-proporzjon bejn is-sessi minn 99.8 fl-2001 għal 94.2. Ir-rata annwali tat-tkabbir tal-popolazzjoni kienet ta' 1.35% bejn l-2001 u l-2011, tnaqqis mill-medja ta' 2.25% bejn l-1961 u l-2001; dan it-tnaqqis huwa attribwit ukoll għall-popolazzjoni assenti.

In-Nepal jikklassifika fost l-għaxar pajjiżi l-inqas urbanizzati fid-dinja, iżda fl-istess ħin għandu waħda mill-ogħla rati ta' urbanizzazzjoni globalment (ibbażat fuq dejta tal-2014). Huwa stmat li 18.3% tal-popolazzjoni kienet tgħix f’żoni urbani. Ir-rati ta' urbanizzazzjoni huma għoljin fit-Terai, fil-widien Doon tal-Inner Terai, u fil-widien tal-Middle Hills, iżda baxxi fil-Ħimalaja. Bl-istess mod, ir-rata hija ogħla fiċ-ċentru u fil-lvant tan-Nepal meta mqabbla mal-punent. Il-belt kapitali, Kathmandu—magħrufa bħala l-&quot;Belt tat-Tempji&quot;—hija l-akbar belt tal-pajjiż u ċ-ċentru kulturali u ekonomiku tiegħu. Bliet ewlenin oħra fin-Nepal jinkludu Pokhara, Biratnagar, Lalitpur, Bharatpur, Birgunj, Dharan, Hetauda u Nepalgunj. Il-konġestjoni, it-tniġġis u n-nuqqas ta' ilma tax-xorb huma wħud mill-problemi ewlenin li qed jiffaċċjaw bliet li qed jikbru malajr, speċjalment il-Wied ta' Kathmandu.

=== Lingwa ===
[[File:MOST SPOKEN LANGUAGE IN NEPAL.png|thumb|Lingwi tan-Nepal (2021)]]
Il-wirt lingwistiku divers tan-Nepal ġej minn tliet gruppi lingwistiċi ewlenin: l-Indo-Arjan, is-Sino-Tibetan, u diversi lingwi indiġeni iżolati. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-lingwi ewlenin tan-Nepal (skont il-perċentwal ta' kelliema nattivi) huma n-Nepali (44.6%), il-Maithili (11.7%), il-Bhojpuri (6.0%), it-Tharu (5.8%), it-Tamang (5.1%), in-Nepal Bhasa (3.2%), il-Bajjika (3%), il-Magar (3.0%), id-Doteli (3.0%), l-Urdu (2.6%), l-Awadhi (1.89%) u s-Sunwar. In-Nepal huwa dar għal mill-inqas erba' lingwi tas-sinjali indiġeni.

In-Nepali, li oriġina mis-Sanskrit, jinkiteb bl-iskrittura Devanagari. Hija l-lingwa uffiċjali u sservi bħala *lingua franca* fost in-Nepaliżi li ġejjin minn gruppi etnolingwistiċi diversi. Il-lingwi reġjonali Maithili, Awadhi u Bhojpuri huma mitkellma fir-reġjun tan-Nofsinhar tat-Terai, filwaqt li l-Urdu huwa komuni fost il-Musulmani Nepaliżi. Diversi forom tat-Tibetan huma mitkellma fil-Ħimalaja u fir-reġjun tat-Tramuntana, bit-Tibetan Letterarju Standard mifhum sew minn dawk li għandhom taħriġ reliġjuż. Id-djaletti lokali fit-Terai u fiż-żoni muntanjużi fil-biċċa l-kbira m’għandhomx sistema ta' kitba, għalkemm għaddejjin sforzi biex jiġu żviluppati sistemi ta' kitba għal ħafna minnhom bl-użu tad-Devanagari jew tal-alfabett Ruman.

=== Reliġjon ===
[[File:Sadus at Pashupatinath temple.JPG|thumb|Sadus fit-Tempju ta' Pashupatinath]]
In-Nepal huwa pajjiż sekulari, kif iddikjarat fil-Kostituzzjoni tan-Nepal tal-2012 (Parti 1, Artikolu 4), fejn is-sekulariżmu &quot;jfisser libertà reliġjuża u kulturali, flimkien mal-ħarsien tar-reliġjon u l-kultura mgħoddija lilna minn żmien immemorjali (*Sanatan*).&quot; Iċ-ċensiment tal-2011 irrapporta li r-reliġjon bl-akbar għadd ta' segwaċi fin-Nepal kienet l-Induiżmu (81.3% tal-popolazzjoni), segwita mill-Buddiżmu (9%); il-bqija kienu jinkludu l-Iżlam (4.4%), il-Kirant (3.1%), il-Kristjaneżmu (1.4%), u l- *Prakriti* jew il-qima tan-natura (0.5%). F'termini ta' perċentwal tal-popolazzjoni, in-Nepal għandu l-akbar popolazzjoni Induista fid-dinja. In-Nepal kien uffiċjalment saltna Induista sa żmien mhux ilu, u Shiva kien meqjus bħala d-divinità protettriċi tal-pajjiż. Għalkemm ħafna politiki tal-gvern matul iż-żmien injoraw jew emarġinaw reliġjonijiet minoritarji, is-soċjetà Nepaliżi ġeneralment tgawdi minn tolleranza reliġjuża u armonija bejn il-fidi kollha, b'inċidenti iżolati biss ta' vjolenza motivata mir-reliġjon. Il-kostituzzjoni tan-Nepal ma tagħti lil ħadd id-dritt li jikkonverti persuna oħra għal reliġjon differenti. In-Nepal għadda wkoll liġi aktar stretta kontra l-konverżjoni fl-2017. In-Nepal għandu t-tieni l-akbar popolazzjoni Induista fid-dinja, wara l-Indja.

=== Edukazzjoni ===
In-Nepal daħal fl-era moderna fl-1951 b’rata ta’ litteriżmu ta’ 5% u madwar 10,000 student irreġistrati fi 300 skola. Sal-2017, kien hemm aktar minn seba’ miljun student irreġistrati f’35,601 skola. Ir-rata ġenerali tal-litteriżmu (għall-popolazzjoni ta’ ħames snin ’il fuq) kienet ta’ 54.1% fl-2001. Ir-rata netta ta’ reġistrazzjoni fl-edukazzjoni primarja laħqet is-97% sal-2017; madankollu, ir-rata ta’ reġistrazzjoni kienet taħt is-60% fil-livell sekondarju (gradi 9–12) u madwar 12% fil-livell terzjarju. Għalkemm teżisti disparità sinifikanti bejn is-sessi fir-rata ġenerali tal-litteriżmu, il-bniet qabżu lis-subien fir-reġistrazzjoni fil-livelli kollha tal-edukazzjoni. In-Nepal għandu ħdax-il università u erba’ akkademji tax-xjenza indipendenti. Fl-2025, in-Nepal ikklassifika fil-107 post fl-Indiċi Globali tal-Innovazzjoni.

In-nuqqas ta' infrastruttura u materjali tat-tagħlim adegwati, il-proporzjonijiet għoljin ta' studenti għal kull għalliem, il-politiċizzazzjoni tal-kumitati tal-ġestjoni tal-iskejjel, u l-organizzazzjoni f'unjins fuq bażi partiġjana fost l-istudenti u l-għalliema joħolqu ostakli għall-progress. L-edukazzjoni bażika b’xejn hija garantita mill-kostituzzjoni, iżda l-programm nieqes mill-fondi meħtieġa għal implimentazzjoni effettiva. Il-gvern iżomm programmi ta' boroż ta' studju għall-bniet u għall-istudenti b'diżabilità, kif ukoll għat-tfal ta' martri, ta' komunitajiet emarġinati u ta' familji foqra. Għexieren ta' eluf ta' studenti Nepali jitilqu mill-pajjiż kull sena fit-tfittxija ta' edukazzjoni u impjieg aħjar, u nofshom qatt ma jirritornaw.

=== Saħħa ===
Is-servizzi tal-kura tas-saħħa fin-Nepal huma pprovduti kemm mis-settur pubbliku kif ukoll minn dak privat. L-istennija tal-ħajja mat-twelid kienet stmata għal 71 sena fl-2017, u poġġiet lill-pajjiż fil-153 post globalment. Żewġ terzi tal-imwiet kollha huma attribwiti għal mard mhux trażmissibbli, bil-mard tal-qalb ikun l-aktar kawża komuni tal-mewt. Filwaqt li l-istili ta’ ħajja sedentarji, id-dieti mhux ibbilanċjati, u l-konsum tat-tabakk u l-alkoħol ikkontribwew għaż-żieda fil-mard mhux trażmissibbli, ħafna nies għadhom jitilfu ħajjithom minħabba mard trażmissibbli u li jista’ jiġi kkurat, ikkawżat minn sanità fqira u malnutrizzjoni—problemi li jirriżultaw minn nuqqas ta' edukazzjoni, għarfien, u aċċess għas-servizzi tal-kura tas-saħħa.

In-Nepal għamel passi kbar ’il quddiem fis-saħħa tal-ommijiet u tat-tfal. 95% tat-tfal għandhom aċċess għal melħ jodizzat, u 86% tat-tfal bejn is-6 u d-59 xahar jirċievu profilassi tal-vitamina A. Ir-rati ta' tkabbir stunted (nuqqas ta' żvilupp fl-għoli), piż baxx wisq, u wasting (telf ta' massa tal-ġisem) naqsu b’mod sinifikanti; madankollu, il-malnutrizzjoni tibqa' għolja ħafna, u taffettwa 43% tat-tfal taħt l-età ta' ħames snin. L-anemija fost in-nisa u t-tfal żdiedet bejn l-2011 u l-2016, u laħqet il-livelli ta' 41% u 53% rispettivament. Ir-rata ta' trabi li jitwieldu b'piż baxx hija ta' 27%, filwaqt li r-rata tat-treddigħ hija ta' 65%. Il-proporzjon tal-mortalità materna fin-Nepal huwa ta' 229, u r-rata tal-mortalità tat-trabi niżlet għal 32.2 għal kull 1,000 twelid ħaj. Ir-rata tal-użu tal-kontraċettivi hija ta' 53%, għalkemm teżisti disparità sinifikanti bejn iż-żoni rurali u dawk urbani minħabba nuqqas ta' għarfien u aċċess limitat.

Il-progress fil-qasam tas-saħħa huwa mmexxi minn inizjattiva governattiva qawwija, b'kollaborazzjoni ma' organizzazzjonijiet mhux governattivi (NGOs) u NGOs internazzjonali. Iċ-ċentri tas-saħħa pubblika jipprovdu 72 mediċina essenzjali mingħajr ħlas.

=== Immigranti u refuġjati ===
In-Nepal għandu tradizzjoni twila li jilqa' lill-immigranti u lir-refuġjati. Fiż-żminijiet moderni, it-Tibetani u l-Bhutaniżi ffurmaw il-maġġoranza tar-refuġjati fin-Nepal. Ir-refuġjati Tibetani bdew jaslu fl-1959, u ħafna oħrajn ikomplu jaqsmu l-fruntiera lejn in-Nepal kull sena. Ir-refuġjati Lhotsampa mill-Bhutan bdew jaslu fis-snin tmenin, u n-numru tagħhom qabeż il-110,000 fis-snin elfejn; minn dak iż-żmien ’l hawn, il-maġġoranza tagħhom ġew risistemati f'pajjiżi terzi. Sal-aħħar tal-2018, in-Nepal kellu total ta' 20,800 refuġjat ikkonfermat, li 64% minnhom kienu Tibetani u 31% Bhutaniżi. L-immigranti ekonomiċi u r-refuġjati li jaħarbu mill-persekuzzjoni jew mill-gwerra — li ​​ġejjin minn pajjiżi ġirien, mill-Afrika u mil-Lvant Nofsani — m'għandhomx rikonoxximent uffiċjali; huma magħrufa bħala &quot;refuġjati urbani&quot; għaliex jgħixu f'appartamenti fil-bliet minflok f'kampijiet tar-refuġjati, għalkemm il-gvern jiffaċilita r-risistemazzjoni tagħhom f’pajjiżi terzi.

Madwar 2,000 immigrant — li ​​nofshom kienu Ċiniżi — applikaw għal permessi tax-xogħol fl-2018–19. Il-gvern m'għandux data dwar l-immigranti Indjani, għalkemm il-Gvern tal-Indja jistma li n-numru ta’ Indjani mhux residenti fil-pajjiż huwa ta' 600,000.

== Kultura ==
=== Soċjetà ===
[[File:Gadhimai.jpg|thumb|Il-Festival ta' Gadhimai]]
Is-soċjetà tradizzjonali Nepaliża ħafna drabi hija definita minn ġerarkija soċjali. Is-sistema tal-kasti Nepaliża tirrifletti ħafna mill-istratifikazzjoni soċjali u ħafna mir-restrizzjonijiet soċjali karatteristiċi tal-Asja t'Isfel. Il-klassijiet soċjali huma definiti minn aktar minn mitt grupp ereditarju u endogamu, ħafna drabi msejħa *jātis* jew &quot;kasti.&quot; In-Nepal ipprojbixxa l-intokkabbiltà fl-1963 u minn dakinhar għadda aktar liġijiet kontra d-diskriminazzjoni u inizjattivi ta' benesseri soċjali.

Il-valuri tal-familja huma ċentrali għat-tradizzjoni Nepaliża, u l-familji estiżi multiġenerazzjonali u patrijarkali storikament kienu n-norma, għalkemm il-familji nukleari qed isiru komuni f'żoni urbani. Maġġoranza kbira tan-Nepalis jidħlu fi żwiġijiet irranġati mill-ġenituri tagħhom jew minn anzjani oħra tal-familja, kemm jekk jagħtu l-kunsens tagħhom għat-tqabbil kif ukoll jekk le. Iż-żwieġ huwa meqjus bħala impenn tul il-ħajja, u r-rata tad-divorzju hija baxxa ħafna, b'inqas minn wieħed minn kull elf żwieġ li jispiċċa bid-divorzju. Iż-żwieġ tat-tfal huwa komuni, partikolarment f'żoni rurali; ħafna nisa jiżżewġu qabel l-età ta' 18-il sena.

[[File:Teej.jpg|thumb|Nisa jiċċelebraw Haritalika Teej fin-Nepal]]

Ħafna mill-festivals tan-Nepal għandhom oriġini reliġjuża. Fost l-aktar magħrufa nsibu l-festival ta' Gadhimai, Dashain, Tihar, Teej, Chhath, Maghi, Sakela, Holi u l-Ewwel tas-Sena tan-Nepal.

Il-festival ta' Gadhimai huwa avveniment reliġjuż Ħindu li jsir kull ħames snin fit-Tempju ta' Gadhimai fin-Nepal. Dan ġie deskritt bħala l-aktar festival imdemmi fid-dinja minħabba l-qatla tal-massa ta’ annimali u għasafar, fosthom bufli, mogħoż, nagħaġ, tiġieġ, papri, ħamiem, ħnieżer, firien u ġrieden bojod. Dan is-sagrifiċċju tal-massa jsir bil-għan li tiġi sodisfatta l-alla Gadhimai. Il-kritiċi kkundannaw dan ir-ritwal bħala wieħed barbaru, mhux iġjeniku u li jwassal għal ħela kbira. Min-naħa l-oħra, id-devoti Ħindù jisħqu li din il-prattika għandha sinifikat profond.

Dashain huwa festival reliġjuż Ħindu ewlieni fin-Nepal. Imħeġġa mit-twemmin li offerti ta’ demm frisk jikkalmaw lill-alla Durga, eluf ta' bufli, mogħoż, nagħaġ, ħnieżer, tiġieġ u papri jiġu sagrifikati matul iċ-ċelebrazzjoni. Il-gvern tan-Nepal ipprova jipprojbixxi l-iffilmjar ta' dawn is-sagrifiċċji tal-annimali. Grupp favur id-drittijiet tal-annimali li kien preżenti għall-festival irrapporta li ffaċċja ostilità kbira: &quot;Ħadulna t-tagħmir u l-kameras u kissruhom f’biċċiet.&quot; Il-grupp innota wkoll kwistjonijiet serji ta' iġjene pubblika, u stqarr li ra nies fil-folla jagħmlu l-bżonnijiet fiżjoloġiċi tagħhom fil-pubbliku u li kellhom jimxu qalb il-ħmieġ uman. F'inċident ieħor, individwi Nepali armati b’machetes ġrew wara attivisti tad-drittijiet tal-annimali fit-triq.

Il-kaċċa għas-saħħaħar għadha sseħħ fin-Nepal, anke fis-seklu wieħed u għoxrin. Il-vittmi huma tipikament nies vulnerabbli, partikolarment dawk li ġejjin minn kasti inferjuri. Politiċi, uffiċjali tal-armata, uffiċjali tal-pulizija u membri oħra tal-komunità kienu involuti wkoll f’diversi inċidenti. L-eżekuzzjonijiet jistgħu jsiru billi l-vittma tinħaraq ħajja. Ħafna vittmi fl-aħħar mill-aħħar imutu kawża tal-ġrieħi li jġarrbu mit-tortura u l-aggressjoni. Kaċċa għas-saħħaħar li ma tirriżultax f’mewt spiss tinvolvi swat qawwi.

== Simboli ==
[[File:Flag of Nepal.svg|thumb|Bandiera ta' Nepal]]
L-emblema tan-Nepal turi l-muntanji tal-Ħimalaja miksijin bil-borra, għoljiet miksijin bis-siġar, u r-reġjun fertili tat-Terai, imdawrin b'kuruna ta' fjuri tar-rododendru; fiha tidher il-bandiera nazzjonali fil-parti ta' fuq, mappa bajda tan-Nepal fuq quddiem, u l-idejn il-leminija ta' raġel u mara magħqudin flimkien, li jissimbolizzaw l-ugwaljanza bejn is-sessi. Fil-parti t’isfel jinsab il-motto nazzjonali—kwotazzjoni patrijottika bis-Sanskrit li fil-folklor Nepali hija attribwita lill-alla Rama u miktuba bl-iskrittura Devanagari: &quot;Omm u l-art twelidek huma akbar mis-sema.&quot;

Il-bandiera tan-Nepal hija l-unika bandiera nazzjonali fid-dinja li mhijiex rettangolari. Il-kostituzzjoni tinkludi struzzjonijiet għall-kostruzzjoni ġeometrika ta' din il-bandiera magħmula minn żewġ triangoli (jew pennons). Skont id-deskrizzjoni uffiċjali tagħha, il-kulur aħmar skur (crimson) jirrappreżenta r-rebħa fil-gwerra jew il-kuraġġ, u huwa wkoll il-kulur tar-rododendru. It-tarf blu jissimbolizza x-xewqa tal-poplu Nepali għall-paċi. Il-qamar fuq il-bandiera jissimbolizza n-natura paċifika u kalma tal-poplu Nepali, filwaqt li x-xemx tirrappreżenta l-qawwa u l-kuraġġ tal-ġellieda Nepali.

Il-president iservi bħala s-simbolu tal-għaqda nazzjonali. Il-martri huma simboli tal-patrijottiżmu. Kmandanti mill-Gwerra Anglo-Nepaliża—Amar Singh Thapa, Bhakti Thapa, u Balbhadra Kunwar—jitqiesu bħala eroj tal-gwerra. Sittax-il figura mill-istorja tan-Nepal ingħataw id-distinzjoni speċjali ta' &quot;Eroj Nazzjonali&quot; għall-kontribuzzjonijiet eċċezzjonali tagħhom għall-prestiġju tal-pajjiż. Prithvi Narayan Shah, il-fundatur tan-Nepal modern, huwa rispettat ħafna u meqjus minn ħafna bħala l-&quot;Missier tan-Nazzjon&quot;.

=== Arti u arkitettura ===
[[File:Nyatapola Temple.JPG|thumb|left|Nyatapola, pagoda ta' ħames sulari f'Bhaktapur imżejna b’ħidma artiġjanali karatteristika tal-ġebel, tal-metall u tal-injam, baqgħet teżisti wara tal-inqas erba' terremoti kbar.]]
[[File:Tusha Hiti step-well.jpg|thumb|Ħidma artistika fuq il-ġebel min-Nepal fuq żennuna tal-ilma li għadha tintuża.]]
[[File:Shivas Kinder - 0219.jpg|thumb|left|Tieqa tradizzjonali Newar f'għamla ta' pagun.]]
L-eqdem eżempji magħrufa ta' arkitettura Nepali huma l-istupas li jmorru lura għall-ewwel kostruzzjonijiet Buddisti f'Kapilvastu u l-inħawi tal-madwar fil-Lbiċ tan-Nepal, kif ukoll dawk mibnija minn Ashoka fil-Wied ta' Kathmandu għall-ħabta tas-sena 250 QK. L-istil arkitettoniku distintiv assoċjat esklussivament man-Nepal ġie żviluppat u pperfezzjonat mill-artiġjani Newa fil-Wied ta' Kathmandu, li bdew din il-ħidma matul il-perjodu Lichchhavi. Kronaka tal-ivvjaġġar Ċiniża tad-Dynasty Tang — li ​​x'aktarx hija bbażata fuq rekords li jmorru lura għall-ħabta tas-sena 650 WK — tiddeskrivi l-arkitettura Nepali ta' dak iż-żmien (mibnija l-aktar mill-injam) bħala waħda rikka fid-dettalji artistiċi, inklużi skulturi tal-injam u tal-metall. Hija tiddeskrivi pagoda magnífika ta' seba' sulari li tinsab fi ħdan kumpless ta' palazz, li fiha soqfa miksijin bil-madum tar-ram; balustradi, gradilji, kolonni u travi mżejna b'ħaġar prezzjuż u ħaġar fin; kif ukoll erba’ skulturi indurati tal-Makara fil-kantunieri tal-bażi li jferrgħu l-ilma bħal funtana, fornuti minn pajpijiet tar-ram konnessi ma' kanali fil-quċċata tat-torri.  Kronaki Ċiniżi ta' wara jiddeskrivu l-palazz tar-Re tan-Nepal bħala struttura immensa b’ħafna soqfa, fatt li jissuġġerixxi li ċ-Ċiniżi kienu għadhom mhux familjari mal-arkitettura tal-pagodi.

Tempju tipiku fi stil ta' pagoda jinbena mill-injam, b’kull biċċa mnaqqxa b'mod fin b'disinji ġeometriċi jew b'xbihat ta' allat, allat nisa, ħlejjaq mitiċi u bhejjem. Is-soqfa—ġeneralment miksija b'madum tat-tafal u xi drabi indurati bid-deheb—jonqsu gradwalment fid-daqs hekk kif jitilgħu lejn l-ogħla saqaf, li jkun inkurunat b'pinnaklu tad-deheb. Il-bażi tipikament tikkonsisti f'terrazzi rettangolari magħmula minn ġebel imnaqqax b'sengħa kbira, u d-daħla spiss tkun protetta minn skulturi tal-ġebel li jirrappreżentaw figuri tradizzjonali. Is-sengħa fil-bronż u r-ram—viżibbli fi skulturi ta' divinitajiet u bhejjem, f'dekorazzjonijiet tal-bibien u t-twieqi, f’pinnakli tal-bini u f'oġġetti ta' kuljum—hija mill-aqwa wkoll. L-aktar tradizzjoni tal-pittura Nepali żviluppata hija dik tal-pittura Buddisti Tibetana magħrufa bħala thangka jew paubha, ipprattikata fin-Nepal minn patrijiet Buddisti u artiġjani tal-poplu Newar. It-Tempju ta' Changu Narayan, mibni għall-ħabta tar-raba’ seklu WK, jiftaħar b’dak li forsi huma l-aqwa eżempji tas-sengħa Nepali fl-injam. Il-Pjazez Durbar ta' Kathmandu, Patan u Bhaktapur jirrappreżentaw il-quċċata tal-arti u l-arkitettura Nepali, u juru sengħa fl-injam, fil-metall u fil-ġebel li ġiet ipperfezzjonata tul elfejn sena.

It-tieqa &quot;ankhijhyal&quot;, li tippermetti veduta f'direzzjoni waħda tad-dinja ta' barra, hija eżempju ta' sengħa unika tal-injam Nepaliża li tinsab kemm f'bini domestiku kif ukoll pubbliku, kemm jekk antik kif ukoll modern. Ħafna kulturi jżebgħu l-ħitan tad-djar tagħhom b'disinji regolari, figuri ta' allat u bhejjem, u simboli reliġjużi; oħrajn jżebgħuhom b'kuluri solidi, ħafna drabi jużaw tafal jew ħamrija sewda li tikkuntrasta mal-ħamrija safra jew il-ġebla tal-ġir. Is-soqfa ta' strutturi reliġjużi u domestiċi għandhom sporġenzi sinifikanti, preżumibbilment biex jipprovdu protezzjoni mix-xemx u x-xita. L-injam fi strutturi domestiċi huwa minqux fin, bħal dak tal-kontropartijiet reliġjużi tagħhom.

Is-serq kulturali huwa kriżi fin-Nepal, minkejja l-isforzi biex jiġi miġġieled.

=== Letteratura u arti tal-ispettaklu ===
[[File:Bhanu Bhakta Acharya (1814-1869) author.jpg|thumb|Bhanubhakta Acharya, kittieb Nepali li traduċa l-epopea antika Ħindu Ramayana għal-lingwa Nepali.]]
Il-letteratura tan-Nepal kienet marbuta mill-qrib ma' dik tal-bqija tal-Asja t’Isfel sakemm il-pajjiż ingħaqad fi renju modern. Ix-xogħlijiet letterarji — miktuba bis-Sanskrit minn qassisin Brahmins edukati, li wħud minnhom kienu bbażati f'Varanasi — kienu jinkludu testi reliġjużi u leġġendi dwar rejiet, allat u demonji. L-eqdem test li għadu jeżisti bil-lingwa Nepaliża jmur lura għas-seklu 13; madankollu, apparti minn materjal epigrafiku, ma nstabet l-ebda letteratura Nepaliża ta' qabel is-seklu 17. Il-letteratura Newar tmur lura kważi 500 sena.

L-istorja moderna tal-letteratura Nepaliża tibda b'Bhanubhakta Acharya (1814–1868), li kien l-ewwel wieħed li kiteb xogħlijiet sinifikanti u influwenti bil-lingwa Nepaliża — lingwa aċċessibbli għall-mases — l-aktar notevoli fosthom il-*Bhanubhakta Ramayana*, traduzzjoni tal-epika antika Ħindu. Lejn l-aħħar tas-seklu 19, Motiram Bhatta ppubblika edizzjonijiet stampati tax-xogħlijiet ta' Acharya; permezz tal-isforzi tiegħu, huwa popolarizza l-letteratura bil-lingwa Nepaliża u mexxieha lejn il-modernità. Sa nofs is-seklu 20, il-letteratura Nepaliża ma baqgħetx limitata għat-tradizzjonijiet letterarji Ħindu. Influwenzati mit-tradizzjonijiet letterarji tal-Punent, il-kittieba ta' dak iż-żmien bdew jipproduċu xogħlijiet li kienu jindirizzaw kwistjonijiet soċjali kontemporanji, filwaqt li ħafna oħrajn komplew jarrikkixxu t-tradizzjonijiet poetiċi Nepaliżi b’poeżija Nepaliża awtentika. Il-letteratura Newar ukoll ħarġet bħala tradizzjoni letterarja ewlenija. Wara l-wasla tad-demokrazija fl-1951, il-letteratura Nepaliża ffjorixxiet, u bdew jiġu prodotti xogħlijiet letterarji f’ħafna lingwi oħra. Il-letteratura Nepaliża kompliet timmodernizza ruħha; f’dawn l-aħħar snin, ġiet influwenzata bil-qawwa mill-esperjenza tan-Nepal wara l-gwerra ċivili kif ukoll mit-tradizzjonijiet letterarji globali.

Maruni, Lakhey, Sakela, Kauda u Tamang Selo huma eżempji ta' mużika u żfin tradizzjonali tan-Nepal li ġejjin mir-reġjuni muntanjużi tal-pajjiż. L-industrija tal-films tan-Nepal hija magħrufa bħala &quot;Kollywood.&quot;

L-Akkademja tan-Nepal hija l-istituzzjoni ewlenija għall-promozzjoni tal-arti u l-kultura fin-Nepal, u twaqqfet fl-1957.

=== Ħwejjeġ ===
[[File:Bhoto jatra.jpg|thumb|Raġel tan-Nepal liebes Daura-Suruwal, kowt, u topi ta' Dhaka juri l-bhoto waqt il-festival Bhoto Jatra.]]
Minn żminijiet antiki sal-era moderna, l-ilbies tradizzjonali l-aktar komuni fin-Nepal, kemm għall-irġiel kif ukoll għan-nisa, kien jikkonsisti f'biċċa drapp imgeżwra mal-ġisem. Għan-nisa, dan l-ilbies evolva maż-żmien fis-sari — biċċa drapp waħda twila, magħrufa li tkejjel sitt jards u li hija wiesgħa biżżejjed biex tgħatti l-parti t’isfel tal-ġisem. Is-sari jintrabat mal-qadd, jitgeżwer madwar il-parti t’isfel tal-ġisem, u mbagħad jitħalla jaqa’ fuq l-ispalla. Fil-forma aktar moderna tiegħu, jintuża biex jgħatti r-ras — u xi kultant il-wiċċ — bħal velu, partikolarment fir-reġjun tat-Terai. Jintlibes flimkien ma' dublett ta' taħt (petticoat) u jiddaħħal fiċ-ċinturin tad-dublett biex jibqa' f'postu sew. Jintlibes ukoll ma’ bluża, jew cholo, li sservi bħala l-ilbies ewlieni għall-parti ta' fuq tal-ġisem; it-tarf tas-sari li jkun imdendel fuq l-ispalla jaħbi l-kontorni tal-parti ta' fuq tal-ġisem u jgħatti ż-żona tal-qadd. Il-kombinazzjoni ta' *cholo* u sari saret l-ilbies preferut għal okkażjonijiet formali, ambjenti uffiċjali u laqgħat festivi. Fil-forma l-aktar tradizzjonali tiegħu — meta jintlibes waqt attivitajiet ta' kuljum, xogħol tad-dar jew xogħol manwali — jidher bħala fariya jew *gunyu*; dawn ġeneralment ikunu iqsar u idjaq minn sari standard u jitgeżwru għalkollox madwar il-parti t’isfel tal-ġisem.

Għall-irġiel, biċċa drapp simili iżda iqsar — ​​id-*dhoti* — isservi bħala ilbies għall-parti t’isfel tal-ġisem; din ukoll titkebbeb madwar il-qadd. Fost l-Arjani, id-drapp jitkebbeb darba madwar kull riġel qabel ma jgħaddi minn bejn ir-riġlejn u jiddaħħal sew fil-parti ta' wara. Id-*dhoti* u l-varjanti tiegħu — li ​​normalment jintlibsu fuq langauti — jiffurmaw l-ilbies għall-parti t'isfel tal-ġisem fl-ilbies tradizzjonali tal-popli Tharu, Gurung u Magar, kif ukoll tal-poplu Madheshi, fost oħrajn. Forom oħra ta' ilbies tradizzjonali li ma jinvolvux ħjata jew tfassil jinkludu l-patukas (strixxa drapp imkebba sewwa madwar il-qadd bħal faxxa — parti mill-biċċa l-kbira tal-ilbiesi tradizzjonali tan-Nepal u li spiss iżżomm khukuri meta tintlibes mill-irġiel); xalpi bħal pachhyauras u majetros; xalli bħall-ga tan-Newar u l-khata tat-Tibet; ghumtos (velijiet tal-għarusa); u tipi varji ta' turbani — xalpi li jintlibsu madwar ir-ras għal raġunijiet tradizzjonali jew għall-protezzjoni mix-xemx jew mill-kesħa — magħrufa bħala pheta, pagri jew sirpau.

Sal-bidu tal-ewwel millennju W.K., l-ilbies komuni tan-nies tal-Asja t'Isfel kien jikkonsisti f'biċċiet tad-drapp mhux meħjuta. Il-wasla tal-Kushans mill-Asja Ċentrali, għall-ħabta tas-sena 48 WK, għamlet popolari l-ilbies maqtugħ u meħjut fi stil tipiku tal-Asja Ċentrali. L-aktar forma sempliċi ta' ilbies meħjut hija l- bhoto (vesta rudimentali), li tintlibes kemm mis-subien kif ukoll mill-bniet; tradizzjonalment, dan huwa l-uniku ilbies li jilbsu t-tfal sakemm jilħqu l-età adulta u jibdew jilbsu ħwejjeġ tal-kbar—kultant waqt ċerimonja ta' tranżizzjoni, bħaċ-ċerimonja gunyu-choli għall-bniet Ħindu. L-irġiel ikomplu jilbsu l-bhoto anke meta jikbru. Għall-parti ta' fuq tal-ġisem, l-irġiel tipikament jilbsu vesta bħall- *bhoto* jew qmis tat-tip *kurta*, bħad-daura—qmis twila b'għeluq doppju fuq quddiem u għonq magħluq, li fiha ħames tiwi u tmien rbitiet biex titwaħħal mal-ġisem. Is-suruwal—kelma li tfisser sempliċiment &quot;qalziet&quot;—iservi bħala alternattiva għad-dhoti, il-kachhad (li jilbsuh in-nies tal-poplu Magar), jew il- lungi (li jilbsuh in-nies tal-poplu Tharu), u fi żminijiet aktar reċenti saħansitra ħa posthom; tradizzjonalment, ikun wiesa’ ħafna ’l fuq mill-irkopptejn iżda jidjieq ’l isfel biex jiġi mwaħħal mal-għekiesi, u jintrabat mal-qadd permezz ta' qafla. Il-blużi moderni tat-tip cholo, li jintlibsu mas-saris, normalment ikollhom kmiem qosra, buttuna waħda, u ma jgħattux iż-żona tal-qadd. Il-verżjoni tradizzjonali, magħrufa bħala chaubandi cholo, tixbaħ lid-daura: ikollha kmiem twal, għeluq doppju fuq quddiem bi tiwi u rbitiet, u tinżel sal- patuka (faxxa tal-qadd), u b'hekk tgħatti ż-żona tal-qadd.

Id-daura-suruwal u l- gunyu-cholo servew bħala l-ilbies nazzjonali għall-irġiel u n-nisa rispettivament sal-2011, meta din id-denominazzjoni tneħħiet biex jiġi eliminat kull favoritizmu. L-ilbies tradizzjonali għal ħafna gruppi etniċi Pahari jikkonsisti fid- daura-suruwal (jew ilbies simili) flimkien ma' patuka, dhaka topi (beritta), u kiswa ta' fuq (kowt) għall-irġiel; u l-gunyu-cholo (jew xi ħaġa simili) flimkien ma' patuka u, għan-nisa, xi kultant xalpa tar-ras. Għal ħafna gruppi oħra, l-ilbies tradizzjonali tal-irġiel jikkonsisti f'qmis jew vest flimkien ma' *dhoti*, kachhad jew lungi. Fir-reġjuni għoljin tal-Ħimalaja, l-ilbies tradizzjonali huwa influwenzat ħafna mill-kultura Tibetana. In-nisa Sherpa jilbsu ċ-chuba flimkien mal-fardal pangi, filwaqt li l-irġiel Sherpa jilbsu qomos bi kmiem twal u għenuq għoljin u iebsin — magħrufa bħala tetung — taħt iċ-chuba. Il-kpiepel Tibetani Xamo Gyaise tas-Sherpa, id-dhaka topi li jilbsu l-irġiel Pahari, u l-kpiepel tondi tat-Tamang huma fost l-aktar tipi distintivi ta' xedd ir-ras.

In-nisa Ħindu miżżewġin jilbsu tika, sindoor, pote (ġiżirajjen biż-żibeġ) u brazzuletti ħomor. Huwa komuni li jilbsu dehbijiet tad-deheb u tal-fidda—kultant inkrustati b'ħaġar prezzjuż. Id-dehbijiet tad-deheb jinkludu l-*mangalsutras* u t-*tilaharis* li jilbsuhom il-Ħindu flimkien mal-pote; is-samyafung (fjura kbira tad-deheb li tintlibes fuq ir-ras) u n-nessey (imsielet kbar u ċatti tad-deheb) li jilbsuhom in-nies tal-poplu Limbu; kif ukoll is-sirphuli, is-*sirbandhi* u ċ-chandra li jilbsuhom in-nies tal-poplu Magar. In-nisa tal-poplu Tharu jistgħu jilbsu sa sitt kilogrammi ta' dehbijiet tal-fidda, inklużi l-*mangiya* (li tintlibes fuq ir-ras), it-*tikuli* (fuq il-forehead), u l-*kanseri* u t-tikahamala (madwar l-għonq).

Il-moda fin-Nepal inbidlet b’mod sinifikanti matul l-aħħar 50 sena. Fiż-żoni urbani, is-sari qed jintuża dejjem inqas bħala ilbies ta' kuljum u qed isir ilbies riżervat għal okkażjonijiet formali. Il-kurta suruwal tradizzjonali rarament jintlibes minn nisa żgħażagħ, li dejjem aktar jippreferu l-jeans. Id-*dhoti* spiċċa l-aktar bħala ilbies ċerimonjali għax-xamani u għall-qassisin Ħindu.

=== Kċina ===
[[File:Nepali dal-bhat-tarkari.jpg|thumb|&quot;Dal-bhat thali&quot; li tikkonsisti f’ross mgħolli, soppa tal-għads, ħaxix aħdar imqalli, kari tal-ħaxix, jogurt, &quot;papad&quot; u insalata tal-ħaxix.]]
Il-kċina tan-Nepal tinkludi varjetà wiesgħa ta' stili ta' tisjir reġjonali u tradizzjonali. Minħabba d-diversità fit-tipi ta' ħamrija, fil-klima, fil-kultura, fil-gruppi etniċi u fl-okkupazzjonijiet, dawn il-kċejjen ivarjaw b'mod sinifikanti, billi jagħmlu użu minn ħwawar, ħxejjex aromatiċi, ħaxix u frott disponibbli lokalment. L-Iskambju Kolombjan introduċa l-patata, it-tadam, il-qamħirrum, il-karawett, il-ġewż tal-anakardju, l-ananas, il-gwava u—fuq kollox—il-bżar jaħraq (chili peppers) fl-Asja t’Isfel; dawn kollha saru ikel bażiku. Iċ-ċereali mkabbra fin-Nepal, flimkien mal-istaġuni tat-tħawwil u r-reġjuni tagħhom, jikkorrispondu fil-biċċa l-kbira maż-żmien tal-monsuni u mal-varjazzjonijiet fl-altitudni. Ir-ross u l-qamħ jiġu kkultivati ​​primarjament fil-pjanuri ta' Terai u fil-widien imsaqqija sew, filwaqt li l-qamħirrum, il-millieġ, ix-xgħir u l-qamħ saraċin jitkabbru l-aktar fl-għoljiet li huma aktar niexfa u inqas fertili.

Ikla tipika tan-Nepal tikkonsisti f’xi tip ta' qamħ jew ċereali msajjar sempliċiment, akkumpanjat minn platti b'togħma rikka u li joffru sens ta' kumdità. Dawn tal-aħħar jinkludu l-għads, il-legumi u l-ħaxix, li spiss jiġu mħawwra bil-ġinġer u t-tewm, jew b’taħlitiet aktar elaborati ta' kosbor, kemmun, żagħfran (turmeric), kannella, kardamomu, jimbu u ħwawar oħra. Is-soltu tiġi servuta fuq trej, jew thali, b'post ċentrali għaċ-ċereali msajjar u skutelli żgħar għall-akkumpanjamenti l-oħra. Dawn l-elementi jingħaqdu flimkien billi jitħalltu direttament—bħar-ross u l-għads—jew billi wieħed ikebbeb element—bħall-ħobż—madwar ieħor, bħall-ħaxix imsajjar. Id-Dal-bhat, li għandu r-ross imsajjar bil-fwar bħala l-bażi tiegħu, huwa l-aktar eżempju komuni, u spiss ikun akkumpanjat minn prodotti tal-ħalib u kultant mil-laħam. Il-ħobż ċatt tal-qamħ bla ħmira magħruf bħala *chapati* kultant jieħu post ir-ross, speċjalment f’Terai, filwaqt li d-Dhindo—ippreparat billi tgħalli d-dqiq tal-qamħirrum, tal-millieġ jew tal-qamħ saraċin fl-ilma waqt li tħawwad kontinwament u żżid id-dqiq sakemm tinkiseb konsistenza ħoxna u kważi solida—huwa s-sostitut ewlieni fiż-żoni tal-għoljiet u tal-muntanji. It-Tsampa, dqiq magħmul mix-xgħir inkaljat jew ipproċessat apposta, huwa l-ikel bażiku fir-reġjuni għoljin tal-Ħimalaja. Madwar in-Nepal kollu, il-*Gundruk*—ħaxix bil-weraq li jiġi ffermentat u mbagħad imnixxef fix-xemx—iservi kemm bħala delikatezza kif ukoll bħ

[[File:Plateful of Momo in Nepal.jpg|thumb|Dumplings Momo biċ-chutney]]

Karatteristika notevoli tal-kċina Nepali hija l-eżistenza ta' diversi tradizzjonijiet kulinari veġetarjani distinti, li kull waħda minnhom tirrifletti l-istorja ġeografika u kulturali ta' dawk li jħaddnuhom. Huwa maħsub li l-emerġenza tal-ahimsa — jiġifieri l-evitar tal-vjolenza kontra kull forma ta' ħajja — fi ħdan ħafna ordnijiet reliġjużi fi stadju bikri tal-istorja tal-Asja t'Isfel (partikolarment fl-Induiżmu tal-Upanishads, fil-Buddiżmu u fil-Ġainiżmu) kienet fattur sinifikanti fil-firxa tal-veġetariżmu fost partijiet mill-popolazzjoni Induista u Buddista tan-Nepal, kif ukoll fost il-Ġainisti. Dawn il-gruppi spiss iħossu stmerrija qawwija għall-idea li jieklu l-laħam. Għalkemm il-konsum tal-laħam ras għal ras fin-Nepal huwa baxx, il-prevalenza tal-veġetariżmu mhijiex għolja daqs kemm hi fl-Indja; dan minħabba l-firxa tax-Xaktiżmu, tradizzjoni li fiha s-sagrifiċċju tal-annimali huwa karatteristika prominenti.

[[File:Samaybaji.JPG|thumb|Samayabaji (kċina Newar)]]

Il-kċina tan-Nepal għandha karatteristiċi distintivi li jiddistingwuha minn dik tal-ġirien tagħha fit-tramuntana u fin-nofsinhar. Il-curries tan-Nepal—li ġeneralment ikunu bbażati fuq it-tadam u eħfef—huma inqas jaħarqu mill-verżjonijiet Indjani bbażati fuq il-krema, filwaqt li l-momo (għaġina mimlija) tan-Nepal huma sinjuri fl-ispices meta mqabbla mal-verżjonijiet tat-tramuntana. Il-kċina Newar, waħda mit-tradizzjonijiet kulinari l-aktar sinjuri u influwenti tan-Nepal, hija aktar elaborata u varjata minn ħafna oħrajn, hekk kif żviluppat fil-Wied fertili u prosperu ta' Kathmandu. Ikla tipika Newar tista' tikkonsisti f'aktar minn tużżana platti, inklużi qmuħ, laħam, curries tal-ħaxix, chutneys u pickles. Eżempji notevoli jinkludu Kwanti (soppa tal-fażola mnibbta), chhwela (laħam imħawwar), chatamari (crepe tad-dqiq tar-ross), bara (patty tal-għads moqli), kachila (laħam ikkapuljat nej immarinat), samaybaji (li għandu r-ross imsawwat bħala l-element ewlieni), lakhaamari u yomari. Il-Juju dhau, jogurt ħelu li joriġina minn Bhaktapur, huwa wkoll rinomat. Il-kċina Thakali hija tradizzjoni oħra magħrufa sew li tgħaqqad flimkien influwenzi Tibetani u Indjani, u tuża firxa wiesgħa ta' ingredjenti—partikolarment ħxejjex aromatiċi u ħwawar. Fir-reġjun ta' Terai, il-Bagiya—għaġina tad-dqiq tar-ross b'mili ħelu—hija popolari fost il-popli Tharu u Maithil. Diversi komunitajiet f'Terai jippreparaw sidhara (ħut żgħir imnixxef fix-xemx imħallat mal-weraq tat-taro) u biriya (pejst tal-għads imħallat mal-weraq tat-taro) biex jaħżnuhom għall-istaġun tal-għargħar tal-monsun. Ħelu tradizzjonali jinkludi *Selroti*, kasaar, fini u chaku. Il-Pulau (pilaf) jew il-kheer (pudina ħelwa tar-ross) spiss iservu bħala l-platt ewlieni waqt il-festi. It-te u x-xorrox tal-butir (il-likwidu ffermentat li jibqa' wara li l-jogurt jiġi mħawwad biex isir il-butir) huma xorb komuni mhux alkoħoliku. Kważi l-komunitajiet Janajati kollha għandhom il-metodi tradizzjonali tagħhom stess għall-produzzjoni tal-alkoħol. *Raksi* (spirtu distillat tradizzjonali), jaand (birra tar-ross), tongba (birra tal-millieġ) u chyaang huma l-varjetajiet l-aktar magħrufa.

== Sports u rikreazzjoni ==
[[File:Kathmandu Rangasaala(Football Stadium) (2).JPG|thumb|left|L-Istadium Dasharath Rangasala nbena mill-gvern tar-Renju tan-Nepal bejn l-1956 u l-1958 u għandu kapaċità ta' bejn 13,000 u 15,000 persuna.]]
[[File:Nepali Fans.JPG|thumb|Il-partitarji tan-Nepal tal-cricket huma magħrufa għall-appoġġ entużjastiku ħafna tagħhom lit-tim nazzjonali.]]
Sports indiġeni tan-Nepal bħal *dandi biyo* u *kabaddi* — li ​​sa ftit ilu kienu meqjusa bħala sports nazzjonali mhux uffiċjali — għadhom popolari fiż-żoni rurali. Minkejja diversi sforzi, l-istandardizzazzjoni u l-iżvilupp tad-*dandi biyo* għadhom ma ntlaħqux, filwaqt li l-*kabaddi* għadu fil-bidu nett tiegħu bħala sport professjonali fin-Nepal. Il-*Bagh-chal*, logħba tal-bord antika li huwa maħsub li oriġinat fin-Nepal, għadha popolari sal-lum u tista' tintlagħab fuq bordijiet imfassla bil-ġibs u bl-użu ta’ ċagħaq. Il-Ludo, is-Snakes and Ladders u l-carrom huma passatempi popolari; jintlagħab ukoll iċ-ċess. Il-volleyball ġie ddikjarat bħala l-isport nazzjonali tan-Nepal fl-2017. Logħob popolari fost it-tfal jinkludi verżjonijiet tal-logħba tal-qbid (tag), il-logħba tal-għadam (knucklebones), il-logħba tal-kwadri mal-art (hopscotch), Duck, Duck, Goose u lagori, filwaqt li l-blalen tal-ħġieġ (marbles), il-fuqqiegħ (spinning tops), ir-roti li jiġu mbuttati b'bastun u l-cricket fit-triq huma wkoll popolari fost it-tfal. L-istrixxi tal-lastku — jew strixxi maqtugħin mit-tubi ta' ġewwa tar-roti — iservu bħala tagħmir sportiv versatili għat-tfal tan-Nepal; dawn jistgħu jinġabru flimkien jew jintrabtu u jintużaw biex jintlagħbu logħob bħad-dodgeball, il-logħba tal-ħajt bejn is-swaba' (cat's cradle), il-*jianzi* u diversi logħob bil-ħabel tal-qbiż.

[[File:Dasarath Stadium during 2022 SAFF Women's Championship Final match.jpg|thumb|left|L-Istadium Dasharath Rangasala nbena mill-gvern tar-Renju tan-Nepal bejn l-1956 u l-1958 u għandu kapaċità ta' bejn 13,000 u 15,000 persuna.]]
[[File:TU Stadium 2025.jpg|thumb|Il-Grawnd Internazzjonali tal-Cricket tal-Università ta' Tribhuvan inbena mill-Gvern tar-Renju tan-Nepal fl-1998, b'dimensjonijiet ta' 154 metru (168 jarda) b'132 metru (144 jarda).]]
[[File:TU Cricket Stadium in 2025.jpg|thumb|left|Il-Grawnd Internazzjonali tal-Cricket tal-Università ta' Tribhuvan inbena mill-Gvern tar-Renju tan-Nepal fl-1998, b'dimensjonijiet ta' 154 metru (168 jarda) b'132 metru (144 jarda).]]
[[File:Kirtipur Cricket Ground3.JPG|thumb|Il-Grawnd Internazzjonali tal-Cricket tal-Università ta' Tribhuvan inbena mill-Gvern tar-Renju tan-Nepal fl-1998, b'dimensjonijiet ta' 154 metru (168 jarda) b'132 metru (144 jarda).]]


Il-futbol u l-cricket huma sports professjonali popolari. In-Nepal huwa kompetittiv fil-futbol fir-reġjun tal-Asja t'Isfel; għalkemm qatt ma rebaħ il-Kampjonat tas-SAFF, kiseb ċertu suċċess fil-Logħob tal-Asja t'Isfel. Ġeneralment, jikklassifika fl-inqas kwart tal-klassifika dinjija tal-FIFA. In-Nepal kiseb suċċess ukoll fil-cricket, fejn iżomm l-istatus ta' ODI u jikklassifika b'mod konsistenti fost l-aqwa 20 fil-klassifiki tal-ICC għall-ODI u t-T20I. Il-pajjiż kiseb suċċess ukoll fl-atletika u fl-arti marzjali, billi rebaħ bosta midalji fil-Logħob tal-Asja t'Isfel u xi wħud fil-Logħob tal-Asja. In-Nepal qatt ma rebaħ midalja Olimpika. Sports bħall-basketball, il-volleyball, il-futsal, il-lotta, il-bodybuilding kompetittiv u l-badminton qed jiksbu wkoll popolarità. In-nisa kisbu suċċess fil-futbol, ​​fil-cricket, fl-atletika, fl-arti marzjali, fil-badminton u fl-għawm. In-Nepal jipparteċipa wkoll b'plejers u timijiet nazzjonali f'diversi tournaments għal persuni b'diżabilità, b'mod partikolari fil-cricket għall-għomja kemm tal-irġiel kif ukoll tan-nisa.

L-uniku grawnd internazzjonali tal-pajjiż huwa d-Dasarath Stadium, li jintuża għal diversi skopijiet u fejn it-timijiet nazzjonali tal-futbol tal-irġiel u tan-nisa jilagħbu l-logħbiet tagħhom f'darhom. Minn mindu twaqqaf it-tim nazzjonali, in-Nepal lagħab il-logħbiet tal-cricket f'darhom fit-Tribhuvan University International Cricket Ground. Il-Pulizija tan-Nepal, il-Forza tal-Pulizija Armata u l-Armata tan-Nepal huma l-aktar entitajiet li jipproduċu plejers nazzjonali; atleti li jaspiraw għal karriera sportiva spiss jingħaqdu ma' dawn il-forzi tas-sigurtà minħabba l-opportunitajiet sportivi superjuri li joffru. L-isport fin-Nepal huwa mfixkel minn nuqqas ta' infrastruttura u finanzjament, kif ukoll mill-korruzzjoni, in-nepotiżmu u l-indħil politiku. Ftit ħafna plejers jirnexxilhom jaqilgħu l-għajxien tagħhom bħala atleti professjonali.


== Gallerija ==
&lt;gallery&gt;
Kathmandu-Hanuman Dhoka-Nasal Chowk-08-Pancamukhi Hanuman Mandir-2013-gje.jpg|Kathmandu
Pashupatinath-Menschen-10-Holzsammler-2013-gje.jpg|Pashupatinath
Patan-Palast-Garten-16-Stele-2015-gje.jpg|Patan
Bhaktapur-Palastplatz 01 mit Siddhilakshmi-Cyasilim-Bhupatindramalla-Saeule-Vatsala-Yaksheshvara-gje.jpg|Bhaktapur
Gokyo surroundings-44-Mulde-2007-gje.jpg|Himalaya
Cho La Tsho-14-2007-gje.jpg|Himalaya
Mustang-Chhungkar-08-Choerten-2015-gje.jpg|Mustang
Mustang-Lo Manthang to Tibetan border-38-Milka-Kuh-2015-gje.jpg|Mustang
Mount Everest as seen from Drukair2 PLW edit.jpg|Mount Everest
&lt;/gallery&gt;

&lt;gallery&gt;
File:Nepal adm location map.svg|Mappa
File:Nepal relief location map.jpg|Nepal Relief Mappa tal-Post
File:Flag of Kathmandu.svg|Bandiera ta' Katmandu/Katmandú
File:NepalKathmanduDistrictmap.png|Map displaying Village Development Committees in Kathmandu District, Katmandu/Katmandú (Motto: Il-wirt tiegħi, il-kburija tiegħi, Kathmandu tiegħi)
File:Kathmandu District in Nepal 2015.svg|Distrett ta' Kathmandu (Nepaliż: काठमाडौं जिल्ला) huwa distrett li jinsab fil-Wied ta' Kathmandu, Provinċja ta' Bagmati tan-Nepal. Huwa wieħed mis-77 distrett tan-Nepal, għandu erja ta' 413.69 km² (159.7 mi²), u huwa l-aktar distrett b'popolazzjoni densa fin-Nepal b'1,081,845 abitant fl-2001, 1,744,240 fl-2011 u 2,017,532 fil-kwartieri ġenerali amministrattivi. tad-distrett ta 'Kathmandu jinsab f'Kathmandu. Il-belt għandha 21 uffiċċju postali li jimmaniġġjaw il-posta minn madwar il-pajjiż u lil hinn, u Kathmandu DPO għandha 44,600 bħala kodiċi postali għal servizzi ta 'kunsinna ta' posta internazzjonali bħal UPS jew DHL Couriers, eċċ.
&lt;/gallery&gt;

&lt;gallery&gt;
File:Bhaktapur durbar square.jpg|Bhaktapur Durbar Square, il-kumpless tal-palazz irjali, fl-1854, 
miżbugħa minn Henry Ambrose Oldfield (1822-1871).
File:Sindhuli Fort 01.jpg|Sindhuli Gadhi Ruins (Distrett tal-lum Sindhuli, Provinċja ta' Bagmati, Nepal)
File:Kirtipur swords.jpg|Xwabel mill-Battalja ta' Kirtipur ((Nepal bhasa bhasa: कीर्तिपुरयाउ युद्ध) seħħew fl-1767 waqt il-konkwista ta' Gorkha tan-Nepal, u kienet miġġielda fil-belt prinċipali ta' Kathman f'Bagha fil-Wied ta' Nepal va tempju
File:Kathmandu 1811 high (cropped).jpg|L-orizzont ta' Kathmandu mimli pagoda fl-1811.
File:Kathmandu durbar square.jpg|Kathmandu Durbar Square, fejn saret il-battalja ewlenija, kif deher fl-1852, miżbugħa minn Henry Ambrose Oldfield (1822-1871)..
File:Jaya prakash malla.jpg|Jaya Prakash Malla (saltan 1736–1768), l-aħħar re ta' Kathmandu
File:Capture of Magaer.jpg|Qbid ta' Magaer (il-lum ir-raħal ta' Maga fil-majjistral ta' Gyirong): xena mill-Kampanja Gurkha (Nepal) 1792, Il-Gwerra Sino-Nepaliż (Nepaliż: नेपाल-चीन युद्ध u ċ-Ċiniż), magħrufa wkoll bħala Waro the u-Ċiniż bħala l-Kampanja Gorkha (Ċiniż: 廓爾喀之役), kienet gwerra miġġielda bejn id-dinastija Qing taċ-Ċina u r-Renju tan-Nepal bejn l-1788 u l-1792.
File:Anglo-Nepal war.jpg|Bhakti Thapa (isfar) imexxi l-armata Gurkhali tan-Nepal kontra l-forzi Brittaniċi, Anglo-Nepal Thapa (isfar) li jmexxi l-armata Gurkhali tan-Nepal kontra l-forzi Brittaniċi, Il-Gwerra Anglo-Nepaliż (नेपाल-अङ्ग्रेज युद 46 ta' Marzu), magħrufa wkoll bħala l-1 ta' Novembru 1818 ्ध – Gorkha
File:Joppen1907India1805a.jpg|Mappa tal-Indja fl-1805
File:Bhimsen-thapa-painting.jpg|Bhimsen Thapa, Prim Ministru tan-Nepal mill-1806 sal-1837.
File:Gurkha soldier 1815.jpg|Gwerrier Gorkhali.
File:Battle of Jaithak.JPG|Pożizzjoni palisade tan-Nepaliż f'Jaithak
File:Eight Gurkha men depicted in a British Indian painting, 1815.jpg|Suldati Gorkhali fl-1815 AD
File:Sugauli treaty.jpg|It-truppi ta' Bhimsen Thapa, il-lemin, f'Segauli, 1816, b'moskets Bess Brown Pattern ta' l-Indja u bayonets chupi.
File:Sugauli Treaty cessions.png|It-Trattat ta' Sugauli tal-4 ta' Marzu 1816. Kien fl-interess ta' Ochterlony li jikkonkludi l-kampanja malajr minħabba l-avviċinament tal-istaġun tad-deni tal-aul, iżda wkoll minħabba li bosta mit-truppi Ewropej tiegħu kienu qed ibatu mid-diżinterija.
File:Ilngurkhas1858.jpg|Gurkahs tas-66 Reġiment bil-kostum nazzjonali tagħhom
File:Francis Edward Rawdon, Marquess of Hastings.jpg|Francis Edward Rawdon, Markiż ta' Hastings, Gvernatur Ġenerali tal-Indja mill-1813 sal-1823.
File:Officer and Private, 40th Foot, 1815.jpg|Uffiċjal u suldat, l-40 Reġiment tal-Marda Brittaniċi, 1815
File:Nepal-Tibet Treaty of 1856.jpg|It-Trattat ta' Thapathali (Ċiniż: 藏尼條約) kien trattat iffirmat bejn il-gvern Tibetan ta' Ganden Phodrang (dak iż-żmien protettorat tad-dinastija Qing) u r-Renju tan-Nepal f'Thapathali Durbar f'Kathmandu, il-kapitali tan-Nepal, wara n-Nepal. -Gwerra tat-Tibet (1855–1856). F'Jannar 1856, grupp rappreżentattiv mit-Tibet (flimkien ma' ambaxxatur Ċiniż) ġie Kathmandu biex jiddiskuti t-trattat. Wara diskussjoni twila, il-grupp rappreżentattiv fl-aħħar iffirma trattat fl-24 ta' Marzu.
&lt;/gallery&gt;

&lt;gallery&gt;
File:Nepal army-Basantapur darbar square3.JPG|Guruju Paltan (kumpanija tal-infanterija ċerimonjali) tal-Armata tan-Nepal bl-uniformi tradizzjonali
File:Kukri, karda &amp; chakmak.jpg|Khukuri, Karda u Chakmak. Khukuri hija l-arma simbolika tal-armata tan-Nepal
File:Kukri.jpg|Il-Khukuri hija l-arma u l-għodda tradizzjonali tal-Gurkhas.
File:Nepali soldiers Le Bon 1885.jpg|Suldati Nazzjonali tan-Nepal minn Gustave Le Bon, 1885
File:Nepal Army Special Forces.jpg|Suldati tal-Armata tan-Nepal f'Jum l-Armata
&lt;/gallery&gt;

==Referenzi==
{{Referenzi}}

{{Asja}}

[[Kategorija:Nepal| ]]
[[Kategorija:Pajjiżi tal-Asja]]
[[Kategorija:Pajjiżi interkjużi]]
[[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1768]]</text>
      <sha1>fqxoq6x6k8zy0zmnqsp8yhe340whnfd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lista ta' metros</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32106</id>
    <revision>
      <id>331822</id>
      <parentid>328472</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T20:36:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lista globali */ Link Kolkata</comment>
      <origin>331822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14313" sha1="d292f2w37ptvui6jrisz7kmjvpx32gy" xml:space="preserve">
Il-lista tal-metros telenka netwerks ferrovjarji tat-tip metro li jikkorrispondu għal dawn il-kriterji: netwerk urban, servizz bil-ħin, trazzjoni elettrika, ċirkolazzjoni fuq korsiji riservati esklussivament. Din il-lista għalhekk teskludi mezzi tekniċi oħra, bħal trazzjoni permezz ta' induzzjoni elettromanjetika u sistemi ta' trasport fuq binarji aċċessibbli għal mezzi oħra ta' trasport jew għal persuni mexjin, pereżempju t-tramm, xi drabi msejħa metro ħafif.
[[Stampa:World_Metro_systems.svg|daqsminuri| Il-pajjiżi bl-aħdar għandhom mill-inqas linja waħda tal-metro operattiva, bl-isfar qed jinbnew]]

== Lista globali ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Belt
!Pajjiż
!Isem tan-Netwerk
!Sena tal-ftuħ
!Sena tal-aħħar estensjoni
|-
|[[Alġiers]]
|[[Alġerija]]
|[[Metro ta' Alġeri]]
|2011
|2018
|-
|[[Berlin]]
|[[Ġermanja]]
|[[Metro ta' Berlin]]
|1902
|2021
|-
|[[Amburgu]]
|[[Ġermanja]]
|[[Metro ta' Amburgu]]
|1912
|2018
|-
|[[Munich]]
|[[Ġermanja]]
|[[Metro ta' Munich]]
|1971
|2013
|-
|[[Nuremberg]]
|[[Ġermanja]]
|[[Metro ta' Nuremberg]]
|1972
|2020
|-
|[[Buenos Aires]]
|[[Arġentina]]
|[[Metro ta' Buenos Aires]]
|1927
|2019
|-
|[[Yerevan]]
|[[Armenja]]
|[[Metro ta' Yerevan]]
|1981
|1996
|-
|[[Sydney]]
|[[Awstralja]]
|[[Metro ta' Sydney]]
|2019
| -
|-
|[[Vjenna]]
|[[Awstrija]]
|[[Metro ta' Vjenna]]
|1976
|2017
|-
|[[Baku]]
|[[Ażerbajġan]]
|[[Metro ta' Baku]]
|1967
|2022
|-
|[[Dhaka]]
|[[Bangladexx]]
|[[Dhaka Metro|Metro ta' Dhaka]]
|2022
|2023
|-
|[[Brussell]]
|[[Belġju]]
|[[Metro ta' Brussell]]
|1976
|2009
|-
|[[Minsk]]
|[[Belarussja]]
|[[Metro ta' Minsk]]
|1984
|2020
|-
|[[Belo Horizonte]]
|[[Brażil]]
|[[Metro ta' Belo Horizonte]]
|1986
|2002
|-
|[[Brażilja]]
|[[Brażil]]
|[[Metro ta' Brażilja]]
|2001
|2020
|-
|[[Porto Alegre]]
|[[Brażil]]
|[[Metro ta' Porto Alegre]]
|1985
|2014
|-
|[[Recife]]
|[[Brażil]]
|[[Metro ta' Recife]]
|1985
|2009
|-
|[[Rio de Janeiro]]
|[[Brażil]]
|[[Metro ta' Rio de Janeiro]]
|1979
|2016
|-
|Salvador
|[[Brażil]]
|[[Metro ta' Salvador]]
|2014
|2023
|-
|[[São Paulo]]
|[[Brażil]]
|[[Metro ta' São Paulo]]
|1974
|2021
|-
|[[Sofija]]
|[[Bulgarija]]
|[[Metro ta' Sofija]]
|1998
|2021
|-
|[[Montréal]]
|[[Kanada]]
|[[Metro ta' Montreal]]
|1966
|2007
|-
|[[Toronto]]
|[[Kanada]]
|[[Metro ta' Toronto]]
|1954
|2017
|-
|[[Vancouver]]
|[[Kanada]]
|[[SkyTrain]]
|1985
|2016
|-
|[[Santiago (Ċili)]]
|[[Ċili]]
|[[Metro ta' Santiago]]
|1975
|2023
|-
|[[Beijing]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Beijing]]
|1971
|2023
|-
|[[Changchun]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Changchun]]
|2011
|2021
|-
|[[Changsha]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Changsha]]
|2014
|2023
|-
|[[Changzhou]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Changzhou]]
|2019
|2021
|-
|[[Chengdu]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Chengdu]]
|2010
|2023
|-
|[[Chongqing]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Chongqing]]
|2005
|2023
|-
|[[Dalian]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Dalian]]
|2003
|2023
|-
|[[Dongguan]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Dongguan]]
|2016
| -
|-
|[[Foshan]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Foshan]]
|2010
|2022
|-
|[[Fuzhou]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Fuzhou]]
|2016
|2023
|-
|[[Canton (Ċina)]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Canton]]
|1997
|2022
|-
|[[Guiyang]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Guiyang]]
|2017
|2021
|-
|[[Hangzhou]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Hangzhou]]
|2012
|2022
|-
|[[Harbin]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Harbin]]
|2013
|2023
|-
|[[Hefei]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Hefei]]
|2016
|2023
|-
|[[Hohhot]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Hohhot]]
|2019
|2020
|-
|[[Ħong Kong]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Ħong Kong]]
|1979
|2022
|-
|[[Jinan]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Jinan]]
|2019
|2021
|-
|[[Jinhua]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Jinhua]]
|2022
|2023
|-
|[[Kunming]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Kunming]]
|2012
|2022
|-
|[[Lanzhou]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Lanzhou]]
|2019
|2023
|-
|[[Luoyang]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Luoyang]]
|2021
|2021
|-
|[[Nanchang]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Nanchang]]
|2015
|2021
|-
|[[Nankin]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Nankin]]
|2005
|2023
|-
|[[Nanning]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Nanning]]
|2016
|2021
|-
|[[Nantong]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Nantong]]
|2022
| -
|-
|[[Ningbo]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Ningbo]]
|2014
|2022
|-
|[[Qingdao]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Qingdao]]
|2015
|2023
|-
|[[Shanghai]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Shanghai]]
|1993
|2021
|-
|[[Shaoxing]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Shaoxing]]
|2021
|2023
|-
|[[Shenyang]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Shenyang]]
|2010
|2023
|-
|[[Shenzhen]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Shenzhen]]
|2004
|2022
|-
|[[Shijiazhuang]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Shijiazhuang]]
|2017
|2021
|-
|[[Suzhou]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Suzhou]]
|2012
|2023
|-
|[[Taiyuan]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Taiyuan]]
|2020
| -
|-
|[[Taizhou]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Taizhou]]
|2022
| -
|-
|[[Tianjin]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Tianjin]]
|1984
|2021
|-
|[[Ürümqi]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Ürümqi]]
|2018
|2019
|-
|[[Wenzhou]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Wenzhou]]
|2019
|2023
|-
|[[Wuhan]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Wuhan]]
|2004
|2022
|-
|[[Wuxi]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Wuxi]]
|2014
|2024
|-
|[[Xiamen]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Xiamen]]
|2017
|2023
|-
|[[Xi'an]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Xi'an]]
|2011
|2023
|-
|[[Xuzhou]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Xuzhou]]
|2019
|2021
|-
|[[Zhengzhou]]
|[[Ċina]]
|[[Metro ta' Zhengzhou]]
|2013
|2023
|-
|[[Medellin]]
|[[Kolombja]]
|[[Metro ta' Medellin]]
|1995
|2012
|-
|[[Pyongyang]]
|[[Korea ta' Fuq]]
|[[Metro ta' Pyongyang]]
|1973
|1987
|-
|[[Busan]]
|[[Korea t'Isfel]]
|[[Metro ta' Busan]]
|1985
|2017
|-
|[[Daegu]]
|[[Korea t'Isfel]]
|[[Metro ta' Daegu]]
|1997
|2015
|-
|[[Daejon|Daejeon]]
|[[Korea t'Isfel]]
|[[Daejeon Subway|Metro ta' Daejeon]]
|2006
|2007
|-
|[[Gwangju]]
|[[Korea t'Isfel]]
|[[Metro ta' Gwangju]]
|2004
|2008
|-
|[[Incheon]]
|[[Korea t'Isfel]]
|[[Metro ta' Incheon]]
|1999
|2020
|-
|[[Seoul]]
|[[Korea t'Isfel]]
|[[Metro ta' Seoul]]
|1974
|2022
|-
|[[Kopenħagen]]
|[[Danimarka]]
|[[Metro ta' Kopenħagen]]
|2002
|2020
|-
|[[Santo Domingo (belt)]]
|[[Repubblika Dominikana]]
|[[Metro ta' Santo Domingo]]
|2009
|2018
|-
|[[Kajr]]
|[[Eġittu]]
|[[Metro tal-Kajr]]
|1987
|2024
|-
|[[Dubai (belt)]]
|[[Emirati Għarab Magħquda]]
|[[Metro ta' Dubai]]
|2009
|2021
|-
|[[Quito]]
|[[Ekwador]]
|[[Metro ta' Quito]]
|2023
| -
|-
|[[Barċellona]]
|[[Spanja]]
|[[Metro ta' Barċellona]]
|1924
|2020
|-
|[[Bilbao]]
|[[Spanja]]
|[[Metro ta' Bilbao]]
|1995
|2020
|-
|[[Madrid]]
|[[Spanja]]
|[[Metro ta' Madrid]]
|1919
|2019
|-
|[[Sivilja]]
|[[Spanja]]
|[[Seville Metro]]
|2009
| -
|-
|Atlanta
|[[Stati Uniti]]
|MARTA
|1979
|2000
|-
|[[Baltimore]]
|[[Stati Uniti]]
|[[Metro ta' Baltimore]]
|1983
|1995
|-
|[[Boston]]
|[[Stati Uniti]]
|[[Metro ta' Boston]]
|1901
|2014
|-
|[[Chicago]]
|[[Stati Uniti]]
|[[Metro ta' Chicago]]
|1895
|2015
|-
|[[Cleveland]]
|[[Stati Uniti]]
|RTA
|1955
|1968
|-
|[[Honolulu]]
|[[Stati Uniti]]
|[[Metro ta' Honolulu]]
|2023
| -
|-
|[[Los Angeles]]
|[[Stati Uniti]]
|[[Metro Rail]]
|1993
|2000
|-
|[[Miami]]
|[[Stati Uniti]]
|[[Metrorail]]
|1984
|2012
|-
|[[Belt ta' New York]]
|[[Stati Uniti]]
|[[Metro ta' New York]]
|1904
|2017
|-
|[[Philadelphia]]
|[[Stati Uniti]]
|[[Metro ta' Philadelphia]]
|1907
|
|-
|[[San Francisco]]
|[[Stati Uniti]]
|BART
|1972
|2020
|-
|[[San Juan]]
|[[Stati Uniti]]
|[[Tren Urbano]]
|2004
|2005
|-
|[[Washington (Distrett ta' Columbia)]]
|[[Stati Uniti]]
|[[Metro ta' Washington]]
|1976
|2022
|-
|[[Ħelsinki]]
|[[Finlandja]]
|[[Metro ta' Ħelsinki]]
|1982
|2022
|-
|[[Lille]]
|[[Franza]]
|[[Lille Metro|Metro ta' Lille]]
|1983
|2000
|-
|[[Lyon]]
|[[Franza]]
|[[Metro ta' Lyon]]
|1974
|2023
|-
|[[Marsilja]]
|[[Franza]]
|[[Metro Marsilja|Metro ta' Marsilja]]
|1977
|2019
|-
|[[Pariġi]]
|[[Franza]]
|[[Metro ta' Pariġi]]
|1900
|2022
|-
|[[Rennes]]
|[[Franza]]
|[[Metro ta' Rennes]]
|2002
|2022
|-
|[[Toulouse]]
|[[Franza]]
|[[Metro Toulouse|Metro ta' Toulouse]]
|1993
|2007
|-
|[[Tbilisi]]
|[[Ġeorġja]]
|[[Metro ta' Tbilisi]]
|1966
|2017
|-
|[[Ateni]]
|[[Greċja]]
|[[Metro ta' Ateni]]
|1904
|2022
|-
|[[Budapest]]
|[[Ungerija]]
|[[Metro ta' Budapest]]
|1896
|2014
|-
|Agra
|[[Indja]]
|[[Agra Metro]]
|2024
| -
|-
|[[Ahmedabad]]
|[[Indja]]
|[[Ahmedabad Metro]]
|2019
|2022
|-
|[[Bangalore]]
|[[Indja]]
|[[Metro ta' Bangalore]]
|2011
|2023
|-
|[[Mumbai]]
|[[Indja]]
|[[Mumbai Metro|Metro ta' Mumbai]]
|2014
|2023
|-
|[[Kolkata]]
|[[Indja]]
|[[Metro ta' Kalkutta]]
|1984
|2024
|-
|[[Chennai]]
|[[Indja]]
|[[Metro ta' Chennai]]
|2015
|2021
|-
|Cochin
|[[Indja]]
|[[Metro ta' Cochin]]
|2017
|2024
|-
|[[New Delhi]]
|[[Indja]]
|[[Metro ta' Delhi]]
|2002
|2023
|-
|[[Gurgaon]]
|[[Indja]]
|[[Rapid Metro]]
|2013
|2017
|-
|[[Hyderabad]]
|[[Indja]]
|[[Metro ta' Hyderabad]]
|2017
|2020
|-
|[[Jaipur]]
|[[Indja]]
|[[Metro ta' Jaipur]]
|2015
|2020
|-
|[[Kanpur]]
|[[Indja]]
|[[Metro ta' Kanpur]]
|2022
| -
|-
|[[Lucknow]]
|[[Indja]]
|[[Metro ta' Lucknow]]
|2017
|2019
|-
|[[Nagpur]]
|[[Indja]]
|[[Metro ta' Nagpur]]
|2019
|2022
|-
|[[Noida]]
|[[Indja]]
|[[Metro ta' Noida]]
|2019
| -
|-
|Pune
|[[Indja]]
|[[Metro ta' Pune]]
|2022
|2024
|-
|[[Ġakarta]]
|[[Indoneżja]]
|[[Metro ta' Ġakarta]]
|2019
| -
|-
|[[Chiraz]]
|[[Iran]]
|[[Metro ta' Chiraz]]
|2014
|2023
|-
|[[Karadj]]
|[[Iran]]
|[[Metro ta' Karadj]]
|2023
| -
|-
|[[Ispahan]]
|[[Iran]]
|[[Isfahan Urban Railway]]
|2015
|2018
|-
|[[Machhad]]
|[[Iran]]
|[[Metro ta' Macchad]]
|2011
|2019
|-
|[[Tabriz]]
|[[Iran]]
|[[Metro ta' Tabriz]]
|2015
|2020
|-
|[[Tehran]]
|[[Iran]]
|[[Metro ta' Tehran]]
|2000
|2023
|-
|[[Brescia]]
|[[Italja]]
|[[Brescia Metro|Metro ta' Brescia]]
|2013
| -
|-
|[[Catania]]
|[[Italja]]
|[[Metro Katanja]]
|1999
|2021
|-
|[[Ġenova]]
|[[Italja]]
|[[Metro ta’ Genova]]
|1990
|2012
|-
|[[Milan]]
|[[Italja]]
|[[Metro ta' Milan]]
|1964
|2023
|-
|[[Napli]]
|[[Italja]]
|[[Metro ta' Napli]]
|1993
|2021
|-
|[[Ruma]]
|[[Italja]]
|[[Metro ta' Ruma]]
|1955
|2018
|-
|[[Turin]]
|[[Italja]]
|[[Metro ta’ Turin]]
|2006
|2021
|-
|[[Fukuoka]]
|[[Ġappun]]
|[[Metro ta' Fukuoka]]
|1981
|2023
|-
|[[Hiroshima]]
|[[Ġappun]]
|[[Hiroshima Metro]]
|1994
|2015
|-
|[[Kōbe]]
|[[Ġappun]]
|[[Metro Muniċipali ta' Kobe]]
|1977
|2001
|-
|[[Kjoto]]
|[[Ġappun]]
|[[Metro ta' Kjoto]]
|1981
|2008
|-
|[[Nagoya]]
|[[Ġappun]]
|[[Metro ta' Nagoya]]
|1957
|2011
|-
|Osaka
|[[Ġappun]]
|[[Osaka Metro]]
|1933
|2006
|-
|[[Sapporo]]
|[[Ġappun]]
|[[Metro ta' Sapporo]]
|1971
|1999
|-
|[[Sendai]]
|[[Ġappun]]
|[[Metro ta' Sendai]]
|1987
|2015
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Tokjo]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Ġappun]]
|[[Toei Subway]]
|1960
|2002
|-
|[[Tokyo Metro]]
|1927
|2020
|-
|[[Yokohama]]
|[[Ġappun]]
|[[Metro ta' Yokohama]]
|1972
|2008
|-
|[[Almaty]]
|[[Każakistan]]
|[[Metro ta' Almaty]]
|2011
|2022
|-
|[[Kuala Lumpur]]
|[[Malażja]]
|[[Rapid Rail]]
|1996
|2023
|-
|[[Guadalajara]]
|[[Messiku]]
|[[Tren Eléctrico Urbano]]
|2020
| -
|-
|[[Belt tal-Messiku]]
|[[Messiku]]
|[[Metro ta' Messiku]]
|1969
|2012
|-
|[[Monterrey]]
|[[Messiku]]
|[[Monterrey Light Rail]]
|1991
|2021
|-
|[[Lagos]]
|[[Niġerja]]
|[[Lagos Rail Mass Transit]]
|2023
|2024
|-
|[[Oslo]]
|[[Norveġja]]
|[[Oslo Metro]]
|1966
|2016
|-
|[[Tachkent]]
|[[Użbekistan]]
|[[Metro ta' Tachkent]]
|1977
|2023
|-
|[[Lahore]]
|[[Pakistan]]
|[[Metro ta' Lahore]]
|2020
| -
|-
|Panama
|[[Panama]]
|[[Metro ta' Panama]]
|2014
|2023
|-
|[[Amsterdam]]
|[[Pajjiżi l-Baxxi]]
|[[Amsterdam Metro]]
|1977
|2018
|-
|[[Rotterdam]]
|[[Pajjiżi l-Baxxi]]
|[[Metro ta' Rotterdam]]
|1968
|2023
|-
|[[Lima]]
|[[Perù]]
|[[Metro ta' Lima]]
|2011
|2014
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Manila]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Filippini]]
|[[Manila Light Rail]]
|1984
|2021
|-
|[[Manila Metro Rail Transit System]]
|1999
|2000
|-
|[[Varsavja]]
|[[Polonja]]
|[[Metro ta' Varsavja]]
|1995
|2022
|-
|[[Liżbona]]
|[[Portugall]]
|[[Metro ta' Lisbona|Metro ta' Liżbona]]
|1959
|2016
|-
|[[Doha]]
|[[Qatar]]
|[[Metro ta' Doha]]
|2019
|2019
|-
|[[Bukarest]]
|[[Rumanija]]
|[[Metro ta' Bukarest]]
|1979
|2023
|-
|[[Glasgow]]
|[[Renju Unit]]
|[[Metro ta' Glasgow]]
|1896
| -
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Londra]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Renju Unit]]
|[[Metro ta' Londra]]
|1890
|2021
|-
|[[Docklands Light Railway]]
|1987
|2011
|-
|[[Newcastle]]
|[[Renju Unit]]
|[[Tyne &amp; Wear Metro]]
|1980
|2008
|-
|Kazan
|[[Russja]]
|[[Metro ta' Kazan]]
|2005
|2018
|-
|[[Moska]]
|[[Russja]]
|[[Metro ta' Moska]]
|1935
|2023
|-
|[[Nijni Novgorod]]
|[[Russja]]
|[[Metro ta' Nijni Novgorod]]
|1985
|2018
|-
|[[Novossibirsk]]
|[[Russja]]
|[[Metro ta' Novossibirsk]]
|1986
|2010
|-
|[[San Pietruburgu]]
|[[Russja]]
|[[Metro ta' San Pietruburgu]]
|1955
|2019
|-
|Samara
|[[Russja]]
|[[Metro ta' Samara]]
|1987
|2015
|-
|[[Jekaterinburg]]
|[[Russja]]
|[[Jekaterinburg Metro]]
|1991
|2012
|-
|[[Singapor]]
|[[Singapor]]
|[[Metro ta' Singapor]]
|1987
|2022
|-
|[[Stokkolma]]
|[[Żvezja]]
|[[Metro ta' Stokkolma]]
|1950
|1994
|-
|[[Lausanne]]
|[[Żvizzera]]
|[[Metro Lausanne]]
|1991
|2008
|-
|[[Kaohsiung]]
|[[Tajwan]]
|[[Metro ta' Kaohsiung]]
|2008
|2012
|-
|[[Taichung]]
|[[Tajwan]]
|[[Metro ta' Taichung]]
|2021
| -
|-
|[[Tajpej]]
|[[Tajwan]]
|[[Metro ta' Tajpej]]
|1996
|2020
|-
|[[Taoyuan]]
|[[Tajwan]]
|[[Metro ta' Taoyuan]]
|2017
|2023
|-
|[[Praga]]
|[[Ċekja]]
|[[Metro ta' Praga]]
|1974
|2015
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Bangkok]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Tajlandja]]
|[[SkyTrain ta' Bangkok]]
|1999
|2021
|-
|[[Metropolitan Rapid Transit]]
|2004
|2023
|-
|Adana
|[[Turkija]]
|[[Adana Metro]]
|2009
|2010
|-
|[[Ankara]]
|[[Turkija]]
|[[Ankara Metro]]
|1997
|2023
|-
|Bursa
|[[Turkija]]
|[[Bursa Light Rail]]
|2002
|2014
|-
|[[Istanbul]]
|[[Turkija]]
|[[Istanbul Metro]]
|1989
|2024
|-
|[[Izmir]]
|[[Turkija]]
|[[Izmir Metro]]
|2000
|2024
|-
|[[Dnipro]]
|[[Ukrajna]]
|[[Metro ta' Dnipro]]
|1995
| -
|-
|[[Kharkiv]]
|[[Ukrajna]]
|[[Metro ta' Kharkiv]]
|1975
|2016
|-
|[[Kiev]]
|[[Ukrajna]]
|[[Metro ta' Kiev]]
|1960
|2013
|-
|[[Caracas]]
|[[Veneżwela]]
|[[Metro ta' Caracas]]
|1983
|2015
|-
|[[Hanoi]]
|[[Vjetnam]]
|[[Metro ta' Hanoi]]
|2021
| 2024
|-
|[[Ho Chi Minh (belt)]]
|[[Vjetnam]]
|[[HCMC Metro]]
|2024
| -
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Lista tal-5 netwerks bl-akbar densità ta' stazzjonijiet
! scope=&quot;col&quot; | Netwerk
! scope=&quot;col&quot; | Numru ta' stazzjonijiet
! scope=&quot;col&quot; | Tul tan-netwerk
! scope=&quot;col&quot; | Densità tal-istazzjon
|-
| [[Metro Lausanne]]
| 28
| 13.7
| {{Nowrap|2,04 stations}} kull km
|-
| Metro ta’ Buenos Aires
| 90
| 56.7
| {{Nowrap|1,58 stations}} kull km
|-
| [[Metro ta’ Turin]]
| 23
| 15.1
| {{Nowrap|1,52 stations}} kull km
|-
| Metro ta' Brussell
| 59
| 39.9
| {{Nowrap|1,48 stations}} kull km
|}</text>
      <sha1>d292f2w37ptvui6jrisz7kmjvpx32gy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qawra</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33274</id>
    <redirect title="Il-Qawra" />
    <revision>
      <id>331833</id>
      <parentid>320341</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T11:26:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MalteseFalconnfirn</username>
        <id>24800</id>
      </contributor>
      <origin>331833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2193" sha1="6xc1fc2h05tqrt4goripany9r3hdcp5" xml:space="preserve">{{Infobox city}}
[[Category:Articles containing Maltese-language text]]
'''Il-Qawra''' hija żona f'[[San Pawl il-Baħar]], ġor-[[Reġjun tat-Tramuntana, Malta|Reġjun tat-Tramuntana]]. Tinsab qrib il-[[Buġibba]] u s-Salina, u hija post turistiku popolari, li fiha ħafna lukandi u ristoranti. 

Madwar l-1638, l-Ordni ta’ San Ġwann bniet it=[[Torri tal-Qawra]] fil-Ponta tal-Qawra, bħala parti minn sensiela ta’ fortifikazzjonijiet għad-difiża tal-kosta Maltija. Fl-1715 inbniet batterija madwarha, filwaqt li fis-snin 60 tas-seklu 18 żdiedu ħajt tat-trunċiera magħha. Illum, it-torri u l-batterija huma ristorant, u partijiet mit-trunċiera għadhom jidhru. 

Il-belt toffri ħafna attivitajiet tal-daħar, inklużi rikbiet bid-dgħajsa banana, ġetski, kif ukoll kajjakiet, snorkeling u għadis. Iż-żona hija magħrufa wkoll bħala ż-żona &quot;turistika&quot; ta' Malta minħabba l-ħafna bars tal-futbol Ingliż. It-temperaturi tas-sajf jistgħu jilħqu l {{Convert|40|C|F}}, b'medja ta' aktar minn {{Convert|30|C|F}} . Il-każinos, il-bars u l-klabbs huma wkoll parti ewlenija ta’ din il-belt żgħira. Ħafna nies jgħumu u jitlaħilħu mal-blat, li jipprovdi spazju biżżejjed biex wieħed jixxemmex. Hija popolari mat-turisti li jħobbu jimxu ħdejn il-baħar bil-lejl.

== Parroċċa ==
Il-knisja parrokkjali tal-Qawra hija ddedikata lil [[San Franġisk t'Assisi]]. Il-parroċċa tinkorpora kemm il-Qawra kif ukoll il-lokalità ġirien ta’ Buġibba fiż-żona ġeografika tagħha. Il-festa parrokkjali tiġi ċċelebrata fis-17 ta’ Settembru, u tfakkar l-impressjoni tal-istigmati fuq San Franġisk. Il-knisja tal-Qawra bdiet tiffunzjona bħala parroċċa fit-8 ta’ Diċembru 2004, u l-ewwel kappillan tal-parroċċa kien Dun. Ġorġ Zammit, tal-Franġiskani Konventwali. Il-perit tal-bini tal-knisja kien Richard England. Hija knisja ta’ stil modern, għall-kuntrarju tal-istil tas-salib Latin li jinstab fil-biċċa l-kbira tal-parroċċi l-oħra f’Malta.

== Dawriet turistiċi ==

* L-[[Akkwarju Nazzjonali ta’ Malta]]
* Il-Mużew tal-Karozzi Klassiċi ta' Malta
* It-[[tempju ta’ Buġibba]] jinsab mal-fruntiera tal-Qawra u [[Buġibba]]

== Referenzi ==</text>
      <sha1>6xc1fc2h05tqrt4goripany9r3hdcp5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331834</id>
      <parentid>331833</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T11:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MalteseFalconnfirn</username>
        <id>24800</id>
      </contributor>
      <origin>331834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2193" sha1="jn1mpr4uystyqbzd42nvcd3wnge0y98" xml:space="preserve">{{Infobox city}}
[[Category:Articles containing Maltese-language text]]
'''Il-Qawra''' hija żona f'[[San Pawl il-Baħar]], ġor-[[Reġjun tat-Tramuntana, Malta|Reġjun tat-Tramuntana]]. Tinsab qrib il-[[Buġibba]] u s-Salina, u hija post turistiku popolari, li fiha ħafna lukandi u ristoranti. 

Madwar l-1638, l-Ordni ta’ San Ġwann bniet it-[[Torri tal-Qawra]] fil-Ponta tal-Qawra, bħala parti minn sensiela ta’ fortifikazzjonijiet għad-difiża tal-kosta Maltija. Fl-1715 inbniet batterija madwarha, filwaqt li fis-snin 60 tas-seklu 18 żdiedu ħajt tat-trunċiera magħha. Illum, it-torri u l-batterija huma ristorant, u partijiet mit-trunċiera għadhom jidhru. 

Il-belt toffri ħafna attivitajiet tal-daħar, inklużi rikbiet bid-dgħajsa banana, ġetski, kif ukoll kajjakiet, snorkeling u għadis. Iż-żona hija magħrufa wkoll bħala ż-żona &quot;turistika&quot; ta' Malta minħabba l-ħafna bars tal-futbol Ingliż. It-temperaturi tas-sajf jistgħu jilħqu l {{Convert|40|C|F}}, b'medja ta' aktar minn {{Convert|30|C|F}} . Il-każinos, il-bars u l-klabbs huma wkoll parti ewlenija ta’ din il-belt żgħira. Ħafna nies jgħumu u jitlaħilħu mal-blat, li jipprovdi spazju biżżejjed biex wieħed jixxemmex. Hija popolari mat-turisti li jħobbu jimxu ħdejn il-baħar bil-lejl.

== Parroċċa ==
Il-knisja parrokkjali tal-Qawra hija ddedikata lil [[San Franġisk t'Assisi]]. Il-parroċċa tinkorpora kemm il-Qawra kif ukoll il-lokalità ġirien ta’ Buġibba fiż-żona ġeografika tagħha. Il-festa parrokkjali tiġi ċċelebrata fis-17 ta’ Settembru, u tfakkar l-impressjoni tal-istigmati fuq San Franġisk. Il-knisja tal-Qawra bdiet tiffunzjona bħala parroċċa fit-8 ta’ Diċembru 2004, u l-ewwel kappillan tal-parroċċa kien Dun. Ġorġ Zammit, tal-Franġiskani Konventwali. Il-perit tal-bini tal-knisja kien Richard England. Hija knisja ta’ stil modern, għall-kuntrarju tal-istil tas-salib Latin li jinstab fil-biċċa l-kbira tal-parroċċi l-oħra f’Malta.

== Dawriet turistiċi ==

* L-[[Akkwarju Nazzjonali ta’ Malta]]
* Il-Mużew tal-Karozzi Klassiċi ta' Malta
* It-[[tempju ta’ Buġibba]] jinsab mal-fruntiera tal-Qawra u [[Buġibba]]

== Referenzi ==</text>
      <sha1>jn1mpr4uystyqbzd42nvcd3wnge0y98</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nies Maltin li mietu fl-2026</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34089</id>
    <revision>
      <id>331825</id>
      <parentid>331672</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T21:14:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ToniSant</username>
        <id>4257</id>
      </contributor>
      <comment>/* Awwissu */ +Mons</comment>
      <origin>331825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57968" sha1="9srchpc5qm2sbzupbec1wcd6bgscvd3" xml:space="preserve">'''Din hija lista ta' nies notevoli Maltin li mietu fl-2026.'''

F'din il-lista jidhru biss ismijiet ta' nies li l-mewt tagħhom hija kkonfermata peremezz ta' rapport/i minn sorsi verifikabbli. Żidiet bla referenza għal sors verifikabbli jitneħħew minn hawn u jitpoġġew fil-[[Diskussjoni:Nies Maltin li mietu fl-2026|paġna ta' diskussjoni]] sakemm jiġu verifikati sew. 

Dwar kull persuna jinġabru biss dawn id-dettalji hawn:

* Data: Isem u Kunjom, età (jew &quot;??&quot; meta din mhux magħrufa), għal xiex inhi magħrufa l-persuna, kawża tal-mewt (m'għandu jiddaħħal xejn meta mhux magħrufa uffiċjalment) - tagħrif ieħor f'każ ta' persuna li mhux inkluża f'Wikidata (eż. data tat-twelid), referenzi (għandu jkun hemm aktar minn waħda f'każ ta' nies aktar notevoli)

'''''Nota:''' id-data tal-mewt m'għandix tkun dik ta' meta tħabbret imma ta' meta seħħet.''

----

== Jannar ==

* 2: [[Tony Carr]], 98, mużiċist &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tony-carr-pioneering-maltese-jazz-drummer-dies.1121949|titlu=Tony Carr, Maltese jazz drummer to the stars, dies|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-01-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-perkussjonist-tony-carr-george-caruana-jmut-fl-eta-ta-98-sena/|titlu=Il-perkussjonist Tony Carr (George Caruana) jmut fl-età ta’ 98 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/01/02/tony-carr-passes-away/|titlu=Renowned Maltese drummer, Tony Carr, passes away aged 98|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-01-02|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/138938/maltese_jazz_great_tony_carr_dies_aged_98|titlu=Maltese jazz great Tony Carr dies aged 98|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=2 Jannar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-02/local-news/Maltese-jazz-legend-Tony-Carr-passes-away-aged-98-6736286044|titlu=Maltese jazz legend, Tony Carr, passes away aged 98 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-ta-98-sena-d-drummer-malti-tony-carr/|titlu=Imut ta' 98 sena d-drummer Malti Tony Carr|data=2026-01-02|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-01-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-ta-98-sena-d-drummer-famuz-malti-tony-carr-li-daqq-mal-akbar-stilel-muzikali/|titlu=Imut ta’ 98 sena d-drummer famuż Malti Tony Carr li daqq mal-akbar stilel mużikali|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=3 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.melodija.eu/post/tony-carr-george-caruana-maltese-jazz-pioneer-dies-at-98|titlu=Tony Carr (George Caruana): Maltese Jazz Pioneer Dies at 98|kunjom=Mifsud|isem=Noel|data=2026-01-05|sit=Melodija|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.sussexexpress.co.uk/news/fond-tribute-on-death-of-drummer-who-played-with-the-greats-5465983|titlu=Fond tribute on death of drummer who played with the greats|kunjom=Hewitt|isem=Phil|data=2026-01-10|sit=SussexWorld|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-10}}&lt;/ref&gt;
* 5: [[George Spiteri]], 90, mużiċist u l-ewwel leader tal-[[Orkestra Filarmonika ta' Malta]] (twieled: 20 ta’ Lulju 1935) &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-6-2026.1122080|titlu=Announcements − January 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-george-spiteri-l-ewwel-leader-tal-orkestra-filarmonika-ta-malta/|titlu=Imut George Spiteri, l-ewwel leader tal-Orkestra Filarmonika ta’ Malta|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/reel/1540894257190704/?t=49|titlu=MPO: Protagonisti - George Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Joe Julian|data=6 Jannar 2026|sit=Facebook}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/a-real-gentleman-good-musician-violinist-george-spiteri-dies-aged-90.1122103|titlu='A real gentleman': trailblazing violinist George Spiteri dies at 90|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}&lt;/ref&gt;
* 6: [[Thomas Farrell]], 89, għalliem u l-ewwel sindku ta' Ħaż Żabbar &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/thomas-farrell-first-mayor-zabbar-dies-aged-89.1122141|titlu=Thomas Farrell, first mayor of Żabbar, dies aged 89|kunjom=|isem=|data=2026-01-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-07}}&lt;/ref&gt;
* 14: [[Paul Chetcuti Caruana]], 77, tabib u politiku &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-deputat-laburista-t-tabib-paul-chetcuti-caruana/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Deputat Laburista t-Tabib Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=14 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-mp-paul-chetcuti-caruana-dies.1122497|titlu=Mosta doctor Paul Chetcuti Caruana, targeted by 1977 letter bomb, dies aged 77|kunjom=Calleja|isem=Claudia|data=2026-01-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-14/local-news/Paul-Chetcuti-Caruana-who-survived-letter-bomb-attempt-in-1977-dies-6736286334|titlu=Paul Chetcuti Caruana, who survived letter-bomb attempt in 1977, dies - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-15}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/parliament-pays-tribute-mosta-doctor-pl-mp-paul-chetcuti-caruana.1123482|titlu=Parliament pays tribute to Mosta doctor and PL MP Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-02-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-02}}&lt;/ref&gt;
* 20: [[Matthew Wismayer]], 53, fundatur ta' Schools for Africa (Malta) Foundation &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/matthew-wismayer-schools-africa-foundation-entrepreneur-dies.1122791|titlu=Matthew Wismayer, who turned a cancer diagnosis into inspiration, dies aged 53|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-01-20|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-matthew-wismayer-il-mohh-wara-progett-biex-jigu-meghjuna-tfal-fl-afrika/|titlu=Imut Matthew Wismayer, il-moħħ wara proġett biex jiġu megħjuna tfal fl-Afrika|kunjom=|isem=|data=2026-01-20|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/malta/founder-of-prince-princess-malta-matthew-wismayer-passes-away/|titlu=Founder Of 'Prince &amp; Princess Malta' Matthew Wismayer Passes Away|kunjom=Spiteri|isem=Rebecca Scalvini|data=2026-01-20|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/matthew-wismayer-passes-away-aged-53|titlu=Maltese Entrepreneur Matthew Wismayer passes away at 53|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-21-2026.1122811|titlu=Announcements – January 21, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}&lt;/ref&gt; 
* 20: [[George Callus]], 88, ko-fundatur tal-Comtec (twieled: 8 ta' Settembru 1937) &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/comtec-co-founder-george-callus-has-passed-away|titlu=Comtec Co-Founder George Callus has passed away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ir-ragel-ta-amy-callus-orlando-mrs-axiak-ta-simpatici/|titlu=Imut ir-raġel ta’ Amy Callus Orlando, Mrs Axiak ta’ Simpatiċi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://gwida.mt/nimmissjak-immens-ghaziz-l-attrici-amy-callus-thabbar-it-telfa-ta-zewgha-george/|titlu=&quot;Nimmissjak Immens, Għażiż&quot; - L-Attriċi Amy Callus Tħabbar It-Telfa Ta' Żewġha George|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-01-22|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-23-2026.1122923|titlu=Announcements – January 23, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-29}}&lt;/ref&gt;

== Frar ==

* 4: [[Alfred Abela]], 80, eks-assistent kummissarju tal-pulizija &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-assistent-kummissarju-tal-pulizija-alfred-abela/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Assistent Kummissarju tal-Pulizija Alfred Abela|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;
* 5: [[Philip Farrugia Randon]], 76, avukat u kittieb li ħoloq il-karattru ta' Puttinu &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dedicated-patriot-philip-farrugia-randon-dies.1123612|titlu='Dedicated patriot' Philip Farrugia Randon dies|kunjom=|isem=|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-6-2026.1123652|titlu=Announcements − February 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-dr-philip-farrugia-randon-avukat-u-awtur-li-holoq-il-karattru-puttinu/|titlu=Imut Dr Philip Farrugia Randon, avukat u awtur li ħoloq il-karattru Puttinu|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-02-05|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-philip-farrugia-randon.1124083|titlu=Appreciation: Philip Farrugia Randon|kunjom=De Bono|isem=Anthony|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}&lt;/ref&gt;
* 5: [[Helen Micallef]], 75, kantanta &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/helen-micallef-eurovision-1972-singer-dies-aged-75.1123643|titlu=Helen Micallef, Eurovision 1972 singer, dies aged 75|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-helen-micallef-l-ewwel-maltija-fil-eurovision/|titlu=Tmut Helen Micallef, l-ewwel kantanta Maltija fil-Eurovision|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=5 Frar 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/139589/veteran_singer_helen_micallef_dies_aged_75|titlu=Veteran singer Helen Micallef dies aged 75|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=5 Frar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/helen-micallef-tinghata-l-ahhar-tislima-ghada-s-sibt/|titlu=Helen Micallef tingħata l-aħħar tislima għada s-Sibt|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-05/local-news/Helen-Micallef-first-Maltese-woman-at-Eurovision-dies-at-75-6736286990|titlu=Helen Micallef, first Maltese woman at Eurovision, dies at 75 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-02-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/iccelebrata-l-hajja-tal-kantanta-helen-micallef/|titlu=Iċċelebrata l-ħajja tal-kantanta Helen Micallef|kunjom=Falzon|isem=Anton|data=7 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;
* 8: [[Paul Aquilina]], 94, Ġiżwita Malti bbażat fl-Indja &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-fr-paul-aquilina-l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja/|titlu=Imut Fr Paul Aquilina – l-aħħar Ġiżwita Malti fl-Indja|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=8 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja-jkanta-l-ghanjiet-tal-milied/|titlu=L-aħħar Patri Ġiżwita Malti fl-Indja jkanta l-Għanjiet tal-Milied|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=25 Diċembru 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mort-l-indja-biex-narah-jordna-sacerdot-u-kantajt-bil-malti-waqt-il-funeral-ta-fr-aquilina/|titlu=“Mort l-Indja nara żagħżugħ jiġi ordnat qassis, u spiċċajt inkanta bil-Malti fil-funeral ta’ Fr Aquilina”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-15-2026.1124084|titlu=Announcements – February 15, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}&lt;/ref&gt;
* 10: [[Lina Brockdorff|Lina Brockdorff,]] 95, kittieba &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/awardwinning-writer-lina-brockdorff-dies-aged-96.1123850|titlu=Novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-02-10|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-awtrici-lina-brockdorff-fl-eta-ta-95-sena/|titlu=Tmut l-awtriċi Lina Brockdorff fl-età ta' 95 sena|data=2026-02-10|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbret-il-mewt-tax-xandara-u-l-kittieba-lina-brockdorff/|titlu=Tħabbret il-mewt tax-xandara u l-kittieba Lina Brockdorff|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=10 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-10/local-news/Maltese-novelist-and-playwright-Lina-Brockdorff-dies-aged-95-6736287109|titlu=Maltese novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-10}}&lt;/ref&gt;
* 10: [[Achille Cauchi]], 86, monsinjur Għawdxi, ħu l-Isqof [[Nikol Cauchi]] &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-monsinjur-achille-cauchi/|titlu=Imut Monsinjur Achille Cauchi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/mons-achille-cauchi-10-02-2026|titlu=Mons. Achille Cauchi - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}&lt;/ref&gt;
* 15: [[Laurence Grech]], 77, ġurnalist u eks-editur tas-Sunday Times of Malta &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-times-malta-editor-laurence-grech-dies-aged-77.1124107|titlu=Former Times of Malta editor Laurence Grech dies, aged 77|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-laurence-grech-il-ggant-tal-gurnalizmu-l-eks-editur-tat-times-of-malta/|titlu=Imut Laurence Grech, “il-ġgant tal-ġurnaliżmu”, l-eks-editur tat-Times of Malta|data=15 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-16-2026.1124125|titlu=Announcements – February 16, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/laurence-grech-15-02-2026|titlu=Laurence Grech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-16}}&lt;/ref&gt;
* 15: [[Esmeralda Galea Camilleri]], 37, mużiċista &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mahsuda-bil-mewt-tal-muzicista-brava-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=Ħafna Maħsuda Bil-Mewt Tal-Mużiċista Brava Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-02-16|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/kont-titpaxxa-tismaghha-tmut-il-muzicista-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=“Kont titpaxxa tismagħha” – tmut il-mużiċista Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=16 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;
* 16: [[Mario Bonnici]], 76, kantant &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-kanzunetta-li-kont-iddedikaktli-se-tibqa-fqalbi-imut-il-kantant-mario-bonnici/|titlu=“Il-kanzunetta li kont iddedikajtli se tibqa’ f’qalbi” – imut il-kantant Mario Bonnici|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;
* 18: [[Julian Attard]], 44, amministratur tal-futbol ma' [[Marsaxlokk FC]] u [[Floriana FC]] (twieled fis-27 ta' Novembru 1981) &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/02/18/former-marsaxlokk-and-floriana-fc-administrator-julian-attard-dies/|titlu=Former Marsaxlokk and Floriana FC administrator Julian Attard dies|kunjom=Lia|isem=Gianluca|data=2026-02-18|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-02-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/hallejtna-kmieni-wisq-habib-imut-julian-attard-tat-tim-tal-futbol-ta-marsaxlokk/|titlu=“Ħallejtna kmieni wisq ħabib” – imut Julian Attard, tat-tim tal-futbol ta’ Marsaxlokk|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=18 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;
* 23: [[Manuel Casha]], 81, mużiċist, kittieb, u folklorista &lt;ref&gt; {{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-muzicist-manuel-casha-fl-awstralja/ |sit=ONEnews|data=24 Frar 2026|isem=Josef|kunjom=Caruana|lingwa=mt|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u mużiċist Manuel Casha fl-Awstralja}}&lt;/ref&gt;
* 28: [[Mario Buhagiar]], 81 professur tal-istorja tal-arti &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/mario-buhagiar-founder-art-history-department-dies-aged-81.1124795|titlu=Mario Buhagiar, founder of art history department dies aged 81|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-03-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/03/02/prof-mario-buhagiar/|titlu=Founder of the arts History Department – Professor Mario Buhagiar passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2 Marzu 2026|sit=The Maltese Herald|lingwa=en}}&lt;/ref&gt;

== Marzu ==

* 8: [[Joseph Gatt (Caritas)|Joseph Gatt]], 81, pijunier fir-riabilitazzjoni tad-drogati f'Malta &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-gatt-drug-rehabilitation-pioneer-dies-aged-81.1125168|titlu=Joseph Gatt, drug rehabilitation pioneer, dies aged 81|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/segwi-meta-konna-fl-infern-habba-d-droga-joe-kien-anglu-kustodju/|titlu=Segwi: “Meta konna fl-infern ħabba d-droga Joe kien anġlu kustodju”|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=9 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;
* 13: [[Luciano Bonello Bianco]], 72, propjetarju ta' Luciano Restaurant &lt;ref&gt;{{Ċita web|url= https://timesofmalta.com/article/announcements-march-15-2026.1125478 |titlu=Announcements|sit=Times of Malta|data-aċċess=2026-03-15}}&lt;/ref&gt;
* 21: [[Charles Micallef St John]], 81, kittieb u eks-kunsillier tal-Gżira &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-awtur-charles-micallef-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St John|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=21 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/21/imut-l-awtur-chaf-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St. John|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-03-21|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}&lt;/ref&gt;
* 22: [[Calvin Brincat]], 32, parteċipant fil-programm tat-television ''Hazzzard'', kanċer &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-calvin-brincat-li-ggieled-2-tipi-ta-kancer-u-kien-ippartecipa-fhazzzard/|titlu=Imut Calvin Brincat li ġġieled 2 tipi ta' kanċer u kien ipparteċipa f'HazZzard|data=2026-03-23|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-iz-zaghzugh-calvin-brincat-ta-hazzzard/|titlu=Imut iż-żagħżugħ Calvin Brincat ta’ HazZzard|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=23 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-paid-truly-sensitive-soul-cancer-patient-calvin-brincat.1125893|titlu=Tributes paid to 'truly sensitive soul', cancer victim Calvin Brincat|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-23}}&lt;/ref&gt;
* 29: [[Elio Lombardi]], 92, kittieb u direttur tal-films &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/prolific-filmmaker-author-elio-lombardi-dies-aged-92.1126197|titlu=Prolific film-maker, author Elio Lombardi dies aged 92|kunjom=|isem=|data=2026-03-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-awtur-tal-kotba-u-direttur-tal-films-elio-lombardi/|titlu=Imut l-awtur tal-kotba u direttur tal-films Elio Lombardi|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-03-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/29/tithabbar-il-mewt-ta-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Elio Lombardi fl-età ta' 92 sena|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-03-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-attur-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u attur Elio Lombardi fl-età ta’ 92 Sena|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=29 Marzu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-elio-lombardi-figura-prominenti-fil-films-u-l-letteratura-maltija/|titlu=Imut Elio Lombardi, figura prominenti fil-films u l-letteratura Maltija|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=29 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-03-29/local-news/Maltese-author-and-film-director-Elio-Lombardi-dies-aged-92-6736288379|titlu=Maltese author and film director Elio Lombardi dies aged 92 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-03-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbar-meta-se-jinghata-l-ahhar-tislima-elio-lombardi/|titlu=Tħabbar meta se jingħata l-aħħar tislima Elio Lombardi|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=1 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-elio-dejjem-gharaf-li-kien-mimli-doni-minn-alla/|titlu=Ara: “Elio dejjem għaraf li kien mimli doni minn Alla”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=8 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tinghata-l-ahhar-tislima-lil-elio-lombardi-ikona-fid-drama-maltija/|titlu=Tingħata l-aħħar tislima lil Elio Lombardi … ikona fid-drama Maltija|kunjom=Camilleri|isem=Enrique|data=8 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;

== April ==

* 2: [[Edmond Zarb]], 81, kittieb u mużiċist &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/02/tithabbar-il-mewt-tal-muzicist-u-awtur-edmond-zarb/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-mużiċist u awtur Edmond Zarb|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-02|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tajt-kontribut-lill-kultura-maltija-imut-l-awtur-u-pjanist-edmond-zarb|titlu=“Tajt kontribut lill-kultura Maltija” – imut l-awtur u pjanist Edmond Zarb|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;
* 6: [[Graziella Castillo]], 47, direttur tal-Aġenzija Appoġġ &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/graziella-castillo-director-agenzija-appogg-dies-aged-47.1126547|titlu=Graziella Castillo, director of Agenzija Appoġġ, dies aged 47|kunjom=|isem=|data=2026-04-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-graziella-castillo-direttrici-tal-agenzija-appogg/|titlu=Tmut Graziella Castillo – Direttriċi tal-Aġenzija Appoġġ|data=6 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;
* 11: [[Colin Willis]], 81, eks-kummissajru Awstraljan għal Malta u attur &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-13/local-news/Well-known-actor-Colin-Willis-passes-away-aged-81-6736288759|titlu=Well-known actor Colin Willis passes away aged 81 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
* 12: [[Aurelio Belli]], 49, mużiċist u arranġatur &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/musician-mpo-manager-aurelio-belli-dies-aged-49.1126829|titlu=Musician and MPO manager Aurelio Belli dies, aged 49|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-04-12|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://slippedisc.com/2026/04/malta-mourns-maestro-49/|titlu=Malta mourns maestro, 49|kunjom=lebrecht|isem=Norman|data=12 April 2026|sit=Slipped Disc|lingwa=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-12/local-news/Maestro-Aurelio-Belli-dies-aged-49-6736288731|titlu=Maestro Aurelio Belli dies, aged 49 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/140933/maestro_aurelio_belli_dies_at_49_|titlu=Maestro Aurelio Belli dies at 49|kunjom=Zammit|isem=Juliana|data=12 April 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-il-maestro-aurelio-belli/|titlu=Imut il-Maestro Aurelio Belli|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=12 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-is-surmast-aurelio-belli/|titlu=Imut is-Surmast Aurelio Belli|kunjom=|isem=|data=2026-04-12|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-maestro-aurelio-belli-fl-eta-ta-49-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Maestro Aurelio Belli fl-età ta’ 49 sena|kunjom=Sacco Baldacchino|isem=Kimberley|data=12 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/12/tithabbar-il-mewt-tas-surmast-aurelio-belli/|titlu=Titħabbar il-mewt tas-Surmast Aurelio Belli|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-12|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-maestro-aurelio-belli-jinghata-l-ahhar-tislima|titlu=Tislima lill-Maestro Aurelio Belli: “Mela s-silenzju b’ħajja ta’ noti”|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=18 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;
* 19: [[Desmond Morris]], 98, etoloġista Ingliż li għex f'Malta (1968–1974) &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/desmond-morris-famous-zoologist-author-painter-malta-past-dies-98.1127264|titlu=Desmond Morris, famous zoologist, author and painter with Malta past, dies at 98|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-04-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-21}}&lt;/ref&gt;
* 24: [[Mary Grech]], 88, attriċi u xandara &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-actress-mary-grech-dies-aged-88.1127413|titlu=Veteran actress Mary Grech dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-04-24|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-attrici-u-prezentatrici-mary-grech/|titlu=Tmut l-attriċi u preżentatriċi Mary Grech|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=24 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-eks-prezentattrici-televiziva-mary-grech/|titlu=Tmut l-eks preżentattriċi televiżiva Mary Grech|kunjom=Attard|isem=Francesca|data=2026-04-24|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/24/tmut-mary-grech-pijufniera-tax-xandir-u-fost-l-ewwel-ucuh-tat-televizjoni-maltija/|titlu=Tmut Mary Grech, attriċi, pijuniera tax-xandir u fost l-ewwel uċuħ tat-televiżjoni Maltija|kunjom=Abdilla|isem=Raymond|data=2026-04-24|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;

== Mejju ==

* 1: [[Dolindo Cassar]], 83, xandar u eks-president tas-[[Soċjetà Filarmonika La Stella]] u tat-[[Teatru Astra]] &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://gwida.mt/tislima-lil-dolindo-cassar-li-ghadda-ghall-hajja-ta-dejjem-figura-li-halliet-marka-kbira-fil-kultura-ghawdxija/|titlu=Tislima Lil Dolindo Cassar Li Għadda Għall-Ħajja Ta’ Dejjem - Figura Li Ħalliet Marka Kbira Fil-Kultura Għawdxija|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-05-05|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.stgeorge.org.mt/events/funeral-of-dolindo-cassar/|titlu=Funeral of DOLINDO CASSAR|data=2026-05-03|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-dolindo-cassar.1129615|titlu=Appreciation: Dolindo Cassar|kunjom=Spiteri|isem=Charles|data=2026-06-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-08}}&lt;/ref&gt;
* 14: [[Noel Galea Bason]], 71, skultur &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/05/15/imut-l-artist-noel-galea-bason/|titlu=Imut l-artist Noel Galea Bason|kunjom=|isem=|data=2026-05-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/artist-noel-galea-bason-dies-aged-71.1128464|titlu=Artist Noel Galea Bason dies aged 71|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-05-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-noel-galea-bason-furjaniz-moghni-btalenti-artistici-varji/|titlu=Imut Noel Galea Bason, Furjaniż mogħni b’talenti artistiċi varji|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=15 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;
* 19: [[Norbert Ellul Vincenti]], 88, patri Franġiskan, għalliem u kittieb &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/05/19/imut-p-norbert-ellul-vincenti-ofm/|titlu=Imut P. Norbert Ellul Vincenti OFM|kunjom=|isem=|data=2026-05-19|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-patri-norbert-ellul-vincenti/|titlu=Imut Patri Norbert Ellul Vincenti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=19 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;
* 22: [[Franco Fenech]], 47, ko-eredi ta' Tumas Group &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/franco-fenech-22-05-2026|titlu=Franco Fenech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=22 Mejju 2026|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tumas-group-director-franco-fenech-dies.1128869|titlu=Tumas Group heir Franco Fenech dies|kunjom=|isem=|data=2026-05-22|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/142011/franco_fenech_yorgen_fenechs_older_brother_passes_away|titlu=Franco Fenech, Yorgen Fenech's older brother, passes away|kunjom=Farrugia|isem=Matthew|data=22 Mejju 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/05/22/franco-fenech-dies-with-drug-overdose/|titlu=Franco Fenech dies by drug overdose|kunjom=Camilleri|isem=Mark|data=2026-05-22|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-07}}&lt;/ref&gt;
* 26: [[Benny Muscat]], 86, sid ta' diversi ristorant &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/goodbye-nonno-renowned-restaurateur-benny-muscat-dies.1129052|titlu='Goodbye Nonno' – renowned restaurateur Benny Muscat dies|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-05-26|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-benny-muscat-il-qalb-wara-ta-marija-palazzo-pescatore-u-trattoria-del-nonno/|titlu=Imut Benny Muscat, il-qalb wara Ta’ Marija, Palazzo Pescatore u Trattoria del Nonno|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=26 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/benny-muscat-26-05-2026|titlu=Benny Muscat - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-28}}&lt;/ref&gt;
* 28: [[Rose Riolo]], 90, attriċi &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-eks-attrici-rose-riolo/|titlu=Tmut l-eks attriċi Rose Riolo|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=28 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-29-2026.1129195|titlu=Announcements – May 29, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-05-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-29}}&lt;/ref&gt;
* 28: [[Ray Ghigo Laferla]], ??, imprenditur u DJ &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ray-ghigo-laferla-eks-dj-tal-griffin-u-fundatur-tal-ghigos-disco/|titlu=Imut Ray Ghigo Laferla, eks DJ tal-Griffin u fundatur tal-Ghigos Disco|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=29 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;

== Ġunju ==

* 4: [[Jonathan Cardona]], 47, eks-CEO tal-[[Enemalta]] &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-enemalta-ceo-residency-malta-head-jonathan-cardona-dies.1129476|titlu=Former Enemalta CEO, Residency Malta head Jonathan Cardona dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-kap-ezekuttiv-tal-enemalta-u-residenza-malta-jonathan-cardona/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Kap Eżekuttiv tal-Enemalta u Residenza Malta Jonathan Cardona|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Ġunju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/142318/former_joseph_muscat_aide_jonathan_cardona_passes_away_|titlu=Former Joseph Muscat aide Jonathan Cardona passes away|kunjom=Azzopardi|isem=Karl|data=4 Ġunju 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-eks-kap-tal-enemalta-u-tal-programm-tac-cittadinanza-jonathan-cardona/|titlu=Imut l-eks kap tal-Enemalta u tal-programm taċ-ċittadinanza Jonathan Cardona|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=4 Ġunju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ara-il-pm-jinhasad-bil-mewt-ta-jonathan-cardona-waqt-il-gurament-tal-hatra-tal-membri-tal-kabinett/|titlu=ARA: il-PM jinħasad bil-mewt ta' Jonathan Cardona waqt il-ġurament tal-ħatra tal-membri tal-Kabinett|data=2026-06-04|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-04/local-news/CEO-of-Residency-Malta-Agency-Jonathan-Cardona-dies-6736290235|titlu=CEO of Residency Malta Agency, Jonathan Cardona, passes away - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-04}}&lt;/ref&gt;
* 5: [[Olivia Dow]]: ??, żeffiena u għalliema tal-ballet &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/renowned-ballet-teacher-olivia-dow-dies.1129558|titlu=Renowned ballet teacher Olivia Dow dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-olivia-dow.1129901|titlu=Appreciation: Olivia Dow|kunjom=Chetcuti|isem=Kristina|data=2026-06-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;
* 8: [[Antonio Briguglio]], 91, referee tal-futbol &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/sport/imut-l-ex-referee-internazzjonali-tonio-briguglio/|titlu=Imut l-ex-referee internazzjonali Tonio Briguglio|kunjom=Cossai|isem=Peter|data=2026-06-08|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/sports/football/142408/former_referee_antonio_briguglio_dies_|titlu=Former referee Antonio Briguglio dies|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/06/08/maltese-legendary-referee-tonio-briguglio-dies-aged-91/|titlu=Maltese legendary referee Tonio Briguglio dies, aged 91|kunjom=Camilleri|isem=Valhmor|data=2026-06-08|sit=SportsDesk|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-06-08}}&lt;/ref&gt;
* 14: [[Josephine Xuereb]], ??, attivita u politiku &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-pn-election-candidate-dies.1129912|titlu=Former PN election candidate dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/14/tithabbar-il-mewt-ta-josephine-xuereb/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Josephine Xuereb|kunjom=|isem=|data=2026-06-14|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-14/local-news/Former-PN-candidate-Josephine-Xuereb-dies-6736290504|titlu=Former PN candidate Josephine Xuereb dies|data=14 Ġunju 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/17/josephine-xuereb-kienet-mara-li-uzat-it-talenti-taghha-biex-tkattar-il-gid/|titlu=&quot;Josephine Xuereb kienet mara li użat it-talenti tagħha biex tkattar il-ġid&quot;|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-06-17|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;
* 18: [[Helen Borg]], ??, eks President tal-Kunsill tal-Iskola għat-Tagħlim Tul il-Ħajja u eks Kap tal-Iskola Vincenzo Borg Brared, marda tal-Parkinson's &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://gwida.mt/riptmut-helen-borg-eks-president-tal-kunsill-tal-iskola-ghat-taghlim-tul-il-hajja-u-eks-headteacher-ta-birkirkara/|titlu=Tmut Helen Borg, Eks President Tal-Kunsill Tal-Iskola Għat-Tagħlim Tul Il-Ħajja U Eks Headteacher Ta’ Birkirkara|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-06-19|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-21}}&lt;/ref&gt; 
* 21: [[Żeppi l-Ħafi|Joseph Fenech]], 71, kriminal magħruf bħala Żeppi l-Ħafi &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-fenech-known-zeppi-lhafi-dies-aged-71.1130234|titlu=Joseph Fenech, known as Żeppi l-Ħafi, dies aged 71|kunjom=|isem=|data=2026-06-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-joseph-fenech-maghruf-bhal-zeppi-l-hafi/|titlu=Imut Joseph Fenech, magħruf bħal Żeppi l-Ħafi|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=21 Ġunju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-joseph-fenech-maghruf-bhala-zeppi-l-hafi/|titlu=Imut Joseph Fenech magħruf bħala Żeppi l-Ħafi|data=2026-06-21|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;
* 22: [[Paul Fenech (kunsilleri)|Paul Fenech]], 79, kunsillier tas-Swieqi, artist u kowċ tal-basketball &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-swieqi-councillor-artist-basketball-coach-paul-fenech-dies.1130293|titlu=Former Swieqi councillor, artist and basketball coach, Paul Fenech dies aged 79|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-06-22|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/22/il-pn-isellem-il-memorja-ta-paul-fenech-li-serva-ghal-snin-twal-bhala-kunsillier-lokali-tal-pn-fi-swieqi/|titlu=Il-PN isellem il-memorja ta' Paul Fenech li serva għal snin twal bħala kunsillier lokali tal-PN fi Swieqi|kunjom=Borg|isem=Maria|data=2026-06-22|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/paul-fenech-22-06-2026|titlu=Paul Fenech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-25}}&lt;/ref&gt;
* 29: [[Antoinette Miggiani]], 88, sopran u għalliema tal-kant &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-is-sopran-u-ghallieam-tal-kant-antoinette-miggiani/|titlu=Tmut is-sopran u għalliema tal-kant Antoinette Miggiani|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/29/thabbret-il-mewt-tas-sopran-u-ghalliema-tal-kant-antoinette-miggiani/|titlu=Tħabbret il-mewt tas-sopran u għalliema tal-kant Antoinette Miggiani|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/antoinette-miggiani-soprano-teacher-dies-aged-88.1130669|titlu=Antoinette Miggiani, soprano, teacher dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-29/local-news/Renowned-Maltese-soprano-and-vocal-teacher-Antoinette-Miggiani-dies-aged-88-6736290961|titlu=Renowned Maltese soprano and vocal teacher Antoinette Miggiani dies aged 88|data=29 June 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/antoinette-miggiani-29-06-2026|titlu=Antoinette Miggiani|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=30 Ġunju 2026|sit=RIP.com.mt|lingwa=rn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-antoinette-miggiani-19372026.1130913|titlu=Appreciation: Antoinette Miggiani (1937-2026)|kunjom=Said|isem=Mark|data=2026-07-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-05}}&lt;/ref&gt;

== Lulju ==

* 1: [[John Ripard Snr]], 96, baħħar Olimpiku &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-07-01/local-news/Sailing-icon-and-RMYC-Honorary-President-John-Ripard-Snr-Passes-Away-6736291009|titlu=Sailing icon and RMYC Honorary President John Ripard Snr dies, aged 96 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-07-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/john-ripard-snr-cofounder-rolex-middle-sea-race-dies-aged-96.1130762|titlu=John Ripard Snr, Olympian and co-founder of Rolex Middle Sea Race, dies aged 96|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-07-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/01/tithabbar-il-mewt-ta-john-ripard-pijunier-tal-ibburdjar-fmalta/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' John Ripard...pijunier tal-ibburdjar f'Malta|kunjom=|isem=|data=2026-07-01|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-july-3-2026.1130831|titlu=Announcements – July 3, 2026|data=3 Lulju 2026|sit=Times of Malta|lingwa=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/john-c-ripard-01-07-2026|titlu=John C Ripard|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=3 Lulju 2026|sit=RIP.com.mt|lingwa=en}}&lt;/ref&gt;
* 3: [[Carmen Vella]], 79, kantanta u xandara &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-carmen-vella-li-kienet-kantanta-u-xandara-ma-radju-malta/|titlu=Tmut Carmen Vella li kienet kantanta u xandara ma’ Radju Malta|data=3 Lulju 2026|sit=TVMnews|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kantanta-u-xandara-carmen-vella/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kantanta u xandara Carmen Vella|kunjom=Cini|isem=Luana|data=3 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-il-kantanta-carmen-vella/|titlu=Tmut il-kantanta Carmen Vella|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=3 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://gwida.mt/kelli-x-xorti-nipprezenta-maghha-ghal-diversi-snin-il-programm-tar-radju-maltin-biss-in-neputija-bmessagg-lil-carmen-vella-li-hallietna/|titlu=“Kelli X-Xorti Nippreżenta Magħha Għal Diversi Snin Il-Programm Tar-Radju Maltin Biss” – In-Neputija B’Messaġġ Lil Carmen Vella Li Ħallietna|kunjom=Grech|isem=Matthea|data=3 Lulju 2026|sit=Gwida|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/07/04/farewell-carmen-vella-another-icon-of-the-maltese-song-scene-passes-away/|titlu=Farewell Carmen Vella - another icon of the Maltese song scene passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-07-04|sit=The Maltese Herald|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-04|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260704130639/https://themalteseherald.com/2026/07/04/farewell-carmen-vella-another-icon-of-the-maltese-song-scene-passes-away/|arkivju-data=2026-07-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://sliema.news/local/carmen-vella-sliema-cabaret-legend-dies-at-79/|titlu=Carmen Vella, Sliema Cabaret Legend, Dies at 79|kunjom=Camilleri|isem=Paul|data=2026-07-04|sit=sliema.news|lingwa=en-MT|data-aċċess=2026-07-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-july-6-2026.1130957|titlu=Announcements – July 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-07-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rip.mt/obituary/carmen-portanier-03-07-2026|titlu=Carmen Portanier - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-08}}&lt;/ref&gt;
* 14: [[Ryan Spiteri]], 47, DJ, avvelenament aċċidentali mill-monossidu tal-karbonju &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/two-found-dead-parked-car-marsascala.1131404|titlu=Two found dead in parked car in Marsascala|kunjom=|isem=|data=2026-07-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dj-woman-died-accidental-carbon-monoxide-poisoning-probe-indicates.1131419|titlu=DJ and woman died of accidental carbon monoxide poisoning|kunjom=Zammit|isem=Mark Laurence|data=2026-07-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-dj-ryan-spiteri-following-sudden-death.1131405|titlu=Tributes to DJ Ryan Spiteri after he is found dead in car with woman|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-07-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/local/ryan-spiteri-and-woman-believed-to-have-died-from-carbon-monoxide-poisoning/|titlu=Ryan Spiteri And Woman Believed To Have Died From Carbon Monoxide Poisoning|kunjom=Falzon|isem=Gabriel|data=2026-07-15|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/local/police-confirm-ryan-spiteri-and-woman-died-from-accidental-carbon-monoxide-poisoning/|titlu=Police Confirm Ryan Spiteri And Woman Died From Accidental Carbon Monoxide Poisoning|kunjom=Falzon|isem=Gabriel|data=2026-07-15|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/l-investigazzjoni-fil-mewt-taz-zewg-persuni-fkarozza-tindika-li-sehh-b-avvelenament-accidentali/|titlu=L-awtopsja turi li ż-żewġ persuni f'karozza f'Wied il-Għajn mietu b' avvelenament aċċidentali|kunjom=|isem=|data=2026-07-15|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ragel-u-mara-jinstabu-mejta-fgaraxx-fwied-il-ghajn-eskluz-omicidju/|titlu=AĠĠORNAT: DJ Ryan Spiteri u mara ta' 41 sena jinstabu mejta f'garaxx f'Wied il-Għajn – eskluż omiċidju|data=2026-07-14|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tad-dj-mahbub-ryan-spiteri/|titlu=Titħabbar il-mewt tad-DJ maħbub Ryan Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=15 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/il-prim-ministru-jsellem-il-memorja-ta-ryan-spiteri/|titlu=Il-Prim Ministru jsellem il-memorja ta’ Ryan Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=15 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/15/ragel-umara-jinstabu-mejta-fkarozza/|titlu=&quot;Mhu se ninsewk qatt&quot; - qraba u ħbieb isellmu lil Ryan Spiteri wara l-mewt tiegħu|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-07-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/15/l-investigaturi-jemmnu-li-mietu-avvelenati-bil-carbon-monoxide-mill-ac-tal-karozza/|titlu=L-investigaturi jemmnu li mietu avvelenati bil-carbon monoxide mill-AC tal-karozza|kunjom=|isem=|data=2026-07-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/eluf-ixxukkjati-bil-mewt-tad-dj-ryan-spiteri/|titlu=Eluf ixxukkjati bil-mewt tad-DJ Ryan Spiteri|kunjom=Gauci|isem=Francesca|data=15 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mara-u-ragel-jinstabu-mejta-fkarozza-pparkjata-fmarsaskala/|titlu=DJ u mara jmutu “b’avvelenament tal-monossidu tal-karbonju b’mod aċċidentali”|kunjom=Attard|isem=Charmaine|data=15 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mbikkma-u-mahsuda-bil-mewt-tad-dj-mahbub-ryan-spiteri-strieh-fis-sliem/|titlu=Ħafna Mbikkma U Maħsuda Bil-Mewt Tad-DJ Maħbub Ryan Spiteri - Strieħ Fis-Sliem|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-07-14|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/court_and_police/143172/two_found_dead_in_car_in_marsaskala1|titlu=DJ Ryan Spiteri and woman died from carbon monoxide poisoning, death considered accidental|kunjom=Sansone|isem=Kurt|data=15 July 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-id-dj-ryan-spiteri-jinghata-l-ahhar-tislima/|titlu=Ara: Id-DJ Ryan Spiteri jingħata l-aħħar tislima|kunjom=Gauci|isem=Francesca|data=18 July 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;
* 28: [[Anthony Spiteri]], ??, eks-membru tas-sigurtà tal-MFA &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/28/imut-anthony-spiteri-imlaqqam-bhala-jerry-lewis-li-ghal-snin-twal-hadem-bhala-membru-tas-sigurta-tal-mfa/|titlu=Imut Anthony Spiteri, imlaqqam bħala 'Jerry Lewis', li għal snin twal ħadem bħala membru tas-sigurtà tal-MFA|kunjom=Micallef|isem=Christian|data=2026-07-28|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Awwissu ==

* 11: [[Norman Hamilton]], 85, xandar u negozjant &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-broadcaster-norman-hamilton-dies-aged-85.1132535|titlu=Veteran broadcaster Norman Hamilton dies aged 85|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/kien-pedament-tax-xandir-fpajjizna-l-ewwel-reazzjonijiet-wara-l-mewt-tax-xandar-veteran-norman-hamilton/|titlu=“Kien pedament tax-xandir f’pajjiżna” – l-ewwel reazzjonijiet wara l-mewt tax-xandar veteran Norman Hamilton|data=11 Awwissu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/il-prim-ministru-u-l-partit-laburista-jsellmu-l-memorja-ta-norman-hamilton/|titlu=Il-Prim Ministru u l-Partit Laburista jsellmu l-memorja ta’ Norman Hamilton|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=11 Awwissu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-norman-hamilton-pijunier-tax-xandir-fmalta/|titlu=Imut Norman Hamilton, pijunier tax-xandir f’Malta|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/norman-hamilton-imut-fl-eta-ta-85-sena/|titlu=Norman Hamilton imut fl-età ta’ 85 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-08-11/local-news/Veteran-broadcaster-Norman-Hamilton-dies-aged-85-6736292052|titlu=Veteran broadcaster Norman Hamilton dies aged 85 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-08-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/11/thabbret-il-mewt-tal-eks-prezentatur-televiziv-norman-hamilton-fl-eta-ta-85-sena/|titlu=Tħabbret il-mewt tal-eks preżentatur televiżiv Norman Hamilton fl-età ta' 85 sena|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/143727/veteran_broadcaster_and_former_ambassador_norman_hamilton_dead_at_85|titlu=Veteran broadcaster and former ambassador Norman Hamilton dead at 85|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-13-2026.1132660|titlu=Announcements – August 13, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-13|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ikbar-vokazzjoni-ta-norman-kienet-il-familja/|titlu=Ara: “L-ikbar vokazzjoni ta’ Norman kienet il-familja”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=14 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;
* 12: [[Nazju Cassar]], 74, Kunsillier f'isem il-Partit Nazzjonalista fir-Rabat sa mit-twaqqif tal-Kunsilli Lokali &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/12/tithabbar-il-mewt-tal-kunsillier-tal-pn-fir-rabat-nazju-cassar/}}&lt;/ref&gt;
* 13: [[Raymond Chetcuti]], 66, eks-Direttur Ġenerali fil-qasam soċjali &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-raymond-chetcuti-ex-direttur-generali-fil-qasam-socjali-fl-eta-ta-66-sena/|titlu=Imut Raymond Chetcuti, ex Direttur Ġenerali fil-qasam soċjali fl-età ta' 66 sena|data=2026-08-13|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ragel-umli-ta-qalb-kbira-u-bgentilezza-li-ma-tinsa-qatt-imut-raymond-chetcuti/|titlu=“Raġel umli, ta’ qalb kbira u b’ġentilezza li ma tinsa qatt”: imut Raymond Chetcuti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=13 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;
* 16: [[Charles Demicoli]], 80, eks-spettur tal-pulizija u attivist politiku &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/ex-police-inspector-pn-activist-charles-demicoli-dies-aged-80.1132824|titlu=Ex police inspector and PN activist Charles Demicoli dies aged 80|kunjom=|isem=|data=2026-08-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/16/il-pn-isellem-il-memorja-ta-charles-demicoli/|titlu=Il-PN isellem il-memorja ta’ Charles Demicoli|kunjom=|isem=|data=2026-08-16|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;
* 17: [[Lino Cauchi (mużiċist)|Lino Cauchi]], 76, mużiċist (twieled fit-30 ta' Novembru 1949) &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-lino-cauchi-wiehed-mill-pijunieri-tal-jazz-malti/|titlu=Imut Lino Cauchi, wieħed mill-pijunieri tal-jazz Malti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://gwida.mt/muzicist-rispettat-li-tani-kompozizzjonijiet-mill-isbah-paul-giordimaina-isellem-lil-lino-cauchi/|titlu=&quot;Mużiċist Rispettat Li Tani Kompożizzjonijiet Mill-Isbaħ&quot; – Paul Giordimaina Isellem Lil Lino Cauchi|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-08-17|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-17}}&lt;/ref&gt;
* 17: [[John Lowell]], 90, bankier, eks-chairman tat-Teatru Manoel u ambaxxatur &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-manoel-theatre-chairman-ambassador-john-lowell-dies.1132874|titlu=Former Manoel Theatre chairman, ambassador John Lowell dies|kunjom=|isem=|data=2026-08-17|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-19-2026.1132911|titlu=Announcements – August 19, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-19}}&lt;/ref&gt;
* 19: [[Ġorġ Mallia]], 68, akkademiku, karikaturist u kittieb &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/cartoonist-author-gorg-mallia-dies-aged-68.1132924|titlu=Academic, cartoonist and author Ġorġ Mallia dies aged 68|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-08-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-prof-gorg-mallia/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Prof. Ġorġ Mallia|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=19 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-akkademiku-gorg-mallia-fl-eta-ta-68-sena/|titlu=Imut l-akkademiku Ġorġ Mallia fl-età ta' 68 sena|data=2026-08-19|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://maltadaily.mt/articles/author-trevor-zahra-pays-tribute-to-late-or-mallia|titlu=Trevor Zahra’s Tribute To Late Ġorġ Mallia|data=2026-08-19|sit=MaltaDaily|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/143846/cartoonist_or_mallia_draws_his_last_smile_at_68|titlu=Cartoonist Ġorġ Mallia draws his last smile at 68|kunjom=Sansone|isem=Kurt|data=19 Awwissu 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/gorg-mallia-jhalli-warajh-wirt-fl-arti-il-komunikazzjoni-u-l-edukazzjoni/|titlu=Ġorġ Mallia jħalli warajh wirt fl-arti, il-komunikazzjoni u l-edukazzjoni|kunjom=Mallia|isem=Maria Christina|data=2026-08-20|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-20}}&lt;/ref&gt;
* 20: [[Charles J. Falzon]], 87, akkademiku u ekonomista &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/former-university-lecturer-charles-j-falzon-passes-away|titlu=Former university lecturer Charles J Falzon passes away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-eks-lettur-universitarju-charles-j-falzon|titlu=Imut l-eks lettur universitarju Charles J. Falzon|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-21-2026.1133004|titlu=Announcements – August 21, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-21}}&lt;/ref&gt;
* 26: Mons. [[Lawrenz Zammit]], 75, eks-Arċipriet tal-Furjana &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-mons-lawrenz-zammit/|titlu=Titħabbar il-mewt ta’ Mons. Lawrenz Zammit|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=27 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;

== Ara aktar ==

* [[:Kategorija:Mietu fl-2026]] - tinkludi ħoloq għal artikli fil-Wikipedija dwar nies li mietu fl-2026

== Referenzi ==
{{Referenzi}}

[[Kategorija:Nies Maltin]]
[[Kategorija:2026 f'Malta]]
[[Kategorija:Imwiet f'Malta]]
[[Kategorija:Mietu fl-2026|*]]
[[Kategorija:Listi ta' mwiet bis-sena]]</text>
      <sha1>9srchpc5qm2sbzupbec1wcd6bgscvd3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maikop</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34593</id>
    <revision>
      <id>331814</id>
      <timestamp>2026-08-27T12:30:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the opening section from the page &quot;[[:fr:Special:Redirect/revision/237157573|Maïkop]]&quot;</comment>
      <origin>331814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1190" sha1="q6ftw08648pe10w3ugekotih4vqz95w" xml:space="preserve">'''Maikop''' ( {{Langue avec nom|ru|Майкоп}}  {{Langue avec nom|ady|Мыекъуапэ}} , ''Mıéquapə'' ) hija belt fir- [[Russja]] u l-kapitali tar- Repubblika ta' Adygea, fil -Kawkasu . Il-popolazzjoni tagħha kienet ta' {{nombre|139076|habitants}} fl- 2022 .

Maikop twaqqfet fl-1857 bħala fortizza Russa fit-territorju ta' Adyghe. Kienet avampost strateġiku importanti matul il-Gwerra Kawkasjana tal-1858–1863. Ingħatat status ta' belt fl-1870 u saret il-belt kapitali ta' wiezd (distrett) fl-Oblast ta' Kuban. 

Fl-1911, ġew skoperti depożiti taż-żejt ħdejn Maikop. Fl-1936, Maikop saret iċ-ċentru amministrattiv tal-Oblast Awtonomu ta' Adyghe tal-Unjoni Sovjetika. Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, il-belt kienet okkupata mill-forzi Ġermaniżi mill-10 ta' Awwissu 1942 sad-29 ta' Jannar 1943. Ġiet maqbuda mill-Front Transkawkasjan tal-Armata l-Ħamra. 

Fl-1991, Maikop saret il-belt kapitali tar-Repubblika ta' Adygea fil-Federazzjoni Russa. 

Fin-nofsinhar tal-belt, ħdejn ix-Xmara Belaïa, jinsab il-kumpless militari tal-131 Brigata tar-Rifles Motorizzati tad-Distrett Militari tal-Kawkasu tat-Tramuntana, li sofriet telf kbir matul l-Ewwel Gwerra Ċeċena.</text>
      <sha1>q6ftw08648pe10w3ugekotih4vqz95w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331815</id>
      <parentid>331814</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T12:48:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Infobox city create.</comment>
      <origin>331815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5433" sha1="p3sprr28s72eqpgiiaxhgivstkayc3n" xml:space="preserve">{{Infobox city|caption=Stazzjon tal-Ferrovija ta' Maikop}}

'''Maikop''' ([[Lingwa Russa|Russu]]: '''Майкоп;''' [[Adygean]]: '''Мыекъуапэ''', '''Mıéquapə''') hija belt fir- [[Russja]] u l-kapitali tar- Repubblika ta' Adygea, fil -Kawkasu . Il-popolazzjoni tagħha kienet ta' {{nombre|139076|habitants}} fl- 2022&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://kukarta.ru/vsyo-chto-nuzhno-znat-o-maykope/|titlu=Всё, что нужно знать о Майкопе|kunjom=kukarta|data=2015-04-25|lingwa=ru-RU|data-aċċess=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;.

== Ġeografija ==
Maikop tinsab f'riġlejn il-Muntanji Kawkasu, mal-fruntiera tal-Art Baxxa ta' Kuban. Hija mxarrba mix-Xmara Belaya, tributarja tax-xatt tax-xellug tax-Xmara Kuban. 

Maikop tinsab 90 km lejn il-Lbiċ ta' Armavir, 101 km lejn ix-Xlokk ta' Krasnodar, 117 km lejn il-Grigal ta' [[Sochi]], u 1,250 km lejn in-Nofsinhar ta' [[Moska]]&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://kukarta.ru/vsyo-chto-nuzhno-znat-o-maykope/|titlu=Всё, что нужно знать о Майкопе|kunjom=kukarta|data=2015-04-25|lingwa=ru-RU|data-aċċess=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;.

== Klima ==
Il-belt tgawdi klima moderata umida, bit-temperaturi tax-xitwa jinżlu għal -5 sa -10 °C. Is-sajf huwa l-itwal staġun f'Maikop, u jdum ħames xhur. Ix-xita tas-sajf ġeneralment tkun qasira u kkaratterizzata minn ħalbiet tax-xita u maltempati bir-ragħad, xi kultant akkumpanjati minn silġ. Is-sjuf f'Maikop huma mmarkati minn perjodi twal ta' nixfa, immarkati minn irjieħ niexfa&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://ru.weatherspark.com/y/101732/%D0%9E%D0%B1%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%B2-%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%BF-%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F-%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%8C-%D0%B3%D0%BE%D0%B4|titlu=Климат, погода по месяцам, средняя температура в Майкоп (Россия) - Weather Spark|sit=ru.weatherspark.com|lingwa=ru|data-aċċess=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;.

== Storja ==
Maikop twaqqfet fl-1857 bħala fortizza Russa fit-territorju ta' Adyghe. Kienet avampost strateġiku importanti matul il-Gwerra Kawkasjana tal-1858–1863. Ingħatat status ta' belt fl-1870 u saret il-belt kapitali ta' wiezd (distrett) fl-[[Oblast ta' Kuban]]&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://blog.ostrovok.ru/wiki/majkop/history/|titlu=Майкоп — информация об истории города|kunjom=Редакция|isem=О!|lingwa=ru|data-aċċess=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;. 

Fl-1911, ġew skoperti depożiti taż-żejt ħdejn Maikop. Fl-1936, Maikop saret iċ-ċentru amministrattiv tal-Oblast Awtonomu ta' Adyghe tal-[[Unjoni Sovjetika]]. Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], il-belt kienet okkupata mill-forzi Ġermaniżi mill-10 ta' Awwissu 1942 sad-29 ta' Jannar 1943. Ġiet maqbuda mill-Front Transkawkasjan tal-Armata l-Ħamra&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://adigea.aif.ru/society/education/1012679|titlu=Каким был Майкоп 100 лет назад. Экскурсия по городу|kunjom=ADIGEA.AIF.RU|data=2013-10-31|sit=AiF|lingwa=ru|data-aċċess=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;. 

Fl-1991, Maikop saret il-belt kapitali tar-Repubblika ta' Adygea fil-[[Federazzjoni Russa]]. 

Fin-nofsinhar tal-belt, ħdejn ix-Xmara Belaïa, jinsab il-kumpless militari tal-131 Brigata tar-Rifles Motorizzati tad-Distrett Militari tal-Kawkasu tat-Tramuntana, li sofriet telf kbir matul [[l-Ewwel Gwerra Ċeċena]]&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://adigea.aif.ru/society/education/1012679|titlu=Каким был Майкоп 100 лет назад. Экскурсия по городу|kunjom=ADIGEA.AIF.RU|data=2013-10-31|sit=AiF|lingwa=ru|data-aċċess=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;.

== Ekonomija ==
L-iskoperta ta’ riżervi estensivi taż-żejt taħt l-art għamlet lil Maykop ċentru ewlieni għall-estrazzjoni taż-żejt għall-[[Unjoni Sovjetika]] u, sussegwentement, għar-[[Russja]]. Setturi oħra ekonomikament importanti huma l-ipproċessar tal-ikel u l-industrija tal-injam&lt;ref&gt;{{Ċita enċiklopedija|titlu=Майкоп|url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%BF&amp;oldid=154101854|data-aċċess=2026-08-27|lingwa=ru|data=2026-07-25|iktar=Page Version ID: 154101854}}&lt;/ref&gt;.

== Edukazzjoni ==
Maykop hija d-dar tal-Università Statali ta' Adyghe u l-Università Teknoloġika Statali ta' Maykop. Hemm ukoll diversi faċilitajiet ta' edukazzjoni professjonali f'Maykop. Hemm ħafna skejjel. Pereżempju, il-Ġinnasju Repubblikan ta' Adyghe li jinsab ħdejn il-moskea, it-teatru u l-park tal-ħbiberija. Għandu 11-il grad. Hemm ħafna regoli: l-istudenti jridu jilbsu uniformi, il-bniet irid ikollhom denb tal-pony jew nisġiet. L-iskola għandha ħames bini. Hemm sala tal-isports fejn l-istudenti jilagħbu l-basketball u l-volleyball. Hemm ukoll grawnd tal-futbol fejn is-subien jilagħbu l-futbol. Hemm kantin f'bini separat&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://vuzopedia.ru/region/city/1|titlu=Вузы Майкопа 2026: университеты, институты — список, проходные баллы, бюджетные места, конкурс, стоимость и многое другое|kunjom=Wealqa|sit=vuzopedia.ru|data-aċċess=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;.

== Sport ==

* [[FK Droujba Maïkop]], klabb tal-futbol imwaqqaf fl-1963.

== Figuri notevoli ==

* [[Nikita Kucherov]], plejer professjonali tal-hockey fuq is-silġ 
* [[Anton Nemkin]], politiku, imprenditur u sewwieq tat-tlielaq

== Referenzi ==</text>
      <sha1>p3sprr28s72eqpgiiaxhgivstkayc3n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ufa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34594</id>
    <revision>
      <id>331816</id>
      <timestamp>2026-08-27T12:50:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the opening section from the page &quot;[[:fr:Special:Redirect/revision/237574767|Oufa]]&quot;</comment>
      <origin>331816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1145" sha1="k48qb5yvvb4wmd2ulo592667u2yoyso" xml:space="preserve">'''Ufa''' (bir- {{lang-ru|Уфа}} bil {{lang-ba|Өфө}} , ''Öfö'' {{MSAPI|/ʏ̞ˈfʏ̞/}} ) (Œfœ) hija belt fil-Punent tar- [[Russja]] . Li tinsab madwar 100 kilometru mill- Muntanji Ural, hija l- [[belt kapitali]] u l-akbar belt tar-Repubblika ta' [[Baxkortostan|Bashkiria]], fir [[Russja|-Russja]] . Jirrappreżenta ċ-ċentru industrijali, ekonomiku, xjentifiku u kulturali tagħha. Il-popolazzjoni tagħha kienet ta {{unité|1128787|habitants}} fl- 2020 .

Fdalijiet Paleolitiċi ġew skoperti f'Ufa, inkluż is-sit ta' Ufa II, li nstab mill-arkeologu Pyotr Ishcherikov fl-1953, f'dak li llum huwa ċ-ċentru tal-belt moderna. L-istudjuż Għarbi tas-seklu 12 Al-Idrisi ddeskriva raħal Bashkir imsejjaħ Gurkhan, dar għal bosta gwerriera Turkiċi, u awtur ieħor tas-seklu 14, Ibn Khaldun, isemmi l-belt ta' Bashkort, li kienet tappartjeni għall-Orda tad-Deheb. Il-kartografi tal-Punent poġġewha fis-seklu 16 fil-bokka tax-Xmara Ufa, jiġifieri, fis-sit tal-belt tal-lum. L-istoriku Russu tas-seklu 18 Pyotr Rychkov iddeskriva belt Bashkir li testendi fuq għaxar versti, li ddeskriva bħala r-residenza tal-khan Bashkir Turakhan.</text>
      <sha1>k48qb5yvvb4wmd2ulo592667u2yoyso</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331817</id>
      <parentid>331816</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T13:26:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>Infobox city create.</comment>
      <origin>331817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15258" sha1="0axyd8hvaa2v38m3g2xgr1v0fire3w8" xml:space="preserve">{{Infobox city}}

'''Ufa''' (bir-[[Lingwa Russa|Russu]]: '''Уфа'''; fil-[[Bashkir]]: '''Өфө''', Öfö /ʏ̞ˈfʏ̞/) (Œfœ) hija belt fil-Punent tar- [[Russja]] . Li tinsab madwar 100 kilometru mill- Muntanji Ural, hija l- [[belt kapitali]] u l-akbar belt tar-Repubblika ta' [[Baxkortostan|Bashkiria]], fir [[Russja|-Russja]] . Jirrappreżenta ċ-ċentru industrijali, ekonomiku, xjentifiku u kulturali tagħha. Il-popolazzjoni tagħha kienet ta {{unité|1128787|habitants}} fl- 2020.

== Ġeografija ==
Il-belt tinsab fuq għoljiet ġentili, madwar 100 kilometru fil-punent tal-Muntanji Ural tan-nofsinhar. Hija tinsab fuq il-[[Peniżola ta' Ufa]], fuq ix-xtut tax-Xmara Belaya, li fiha jidħlu x-Xmara Ufa u d-Dyoma (tributarju tax-xellug). Il-muniċipalità tagħha testendi 53 km mit-tramuntana għan-nofsinhar u 28 km mil-lvant għall-punent. B'753.7 km², hija t-tielet l-akbar muniċipalità fir-[[Russja]], wara [[Sochi]] u [[Volgograd]]. 

Ufa tinsab 1,166 km fil-lvant—1,567 km bil-ferrovija—ta' [[Moska]] u 772 km fil-lvant ta' Nizhny Novgorod.

== Storja ==
[[Stampa:Atlas Cosmographicae (Mercator) 035.jpg|nofs|daqsminuri|Mappa tal-Ewropa ta' Gerardus Mercator bl-insedjament ta' Pascherti (Bashkort) preżumibbilment fil-pożizzjoni ta' Ufa moderna. Il-mappa ġiet ikkumpilata fl-1554, għoxrin sena qabel id-data uffiċjali tat-twaqqif ta' Ufa.]]


'''&lt;big&gt;Insedjament preċedenti&lt;/big&gt;''' 

Fdalijiet Paleolitiċi ġew skoperti f'Ufa, inkluż is-sit ta' ''Ufa II'', li nstab mill-arkeologu Pyotr Ishcherikov fl-1953, f'dak li llum huwa ċ-ċentru tal-belt moderna. L-istudjuż Għarbi tas-seklu 12 Al-Idrisi ddeskriva raħal Bashkir imsejjaħ Gurkhan, dar għal bosta gwerriera Turkiċi, u awtur ieħor tas-seklu 14, Ibn Khaldun, isemmi l-belt ta' Bashkort, li kienet tappartjeni għall-Orda tad-Deheb. Il-kartografi tal-Punent poġġewha fis-seklu 16 fil-bokka tax-Xmara Ufa, jiġifieri, fis-sit tal-belt tal-lum. L-istoriku Russu tas-seklu 18 Pyotr Rychkov iddeskriva belt Bashkir li testendi fuq għaxar versti, li ddeskriva bħala r-residenza tal-khan Bashkir Turakhan&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://invest.gorodufa.ru/city-story/|titlu=Историческая справка|lingwa=ru-RU|data-aċċess=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;.

'''&lt;big&gt;Ufa Tsarista&lt;/big&gt;''' 

'''Fondazzjoni (seklu 16)''' 

Il-biċċa l-kbira tal-Bashkiria waqgħet volontarjament taħt il-kontroll Russu fl-1557, bil-mexxejja Bashkir jiggvernaw minn Kazan. Fl-1573, huma talbu lil Ivan it-Terribbli biex jibnilhom fortizza. Għalhekk, mill-Ħadd tat-Trinità fl-1574, Ivan Hagov (qarib tal-aħħar mara ta' Ivan it-Terribbli) bena fortizza fuq sit strateġiku fil-konfluwenza tax-xmajjar Belaya u Ufa. Għalhekk huwa meqjus bħala l-fundatur tal-belt moderna fit-tieni nofs tas-seklu 16. Il-fondazzjoni tal-belt ippermettiet il-ġbir ta' yasak (taxxa) u tejbet id-difiżi tal-Bashkirs kontra attakki mill-Każaki u l-Kalmyks. Knisja ddedikata lit-Trinità Qaddisa nbniet fuq l-Għolja Turatai (''l-għolja tal-fortizza''), u ftit aktar 'il quddiem, inbnew l-ewwel djar u izbas (djar tradizzjonali Russi tal-injam)&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://invest.gorodufa.ru/city-story/|titlu=Историческая справка|lingwa=ru-RU|data-aċċess=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;.

'''Ċentru Kolonjali (Tard is-Sekli 16 u 17)''' 

It-twaqqif tal-belt immarka l-bidu tal-kolonizzazzjoni Russa tal-Bashkiria. Ufa kienet l-aħħar belt ewlenija qabel l-estensjonijiet vasti tas-[[Siberja]] u avampost Russu fit-tarf tal-[[Asja Ċentrali]]. Malajr saret ċentru għall-operazzjonijiet ta' kolonizzazzjoni Russa, fejn kienet tissorvelja l-ġbir tal-yasak (tip ta' taxxa) mill-Bashkiria kif ukoll mir-reġjuni tal-madwar bħal Perm u s-Siberja tal-Punent. Saret ukoll ċentru diplomatiku fejn l-awtoritajiet Russi wettqu l-iskambji tagħhom mal-Każaki u l-pajjiżi tal-[[Asja Ċentrali]]. B'mod partikolari, fl-aħħar tas-seklu 16, il-belt okkupat pożizzjoni strateġika vis-à-vis il-Khanate tas-Siberja, li Khan Kuchum tiegħu hedded il-poter Russu fit-territorji tal-Lvant tiegħu. Fis-snin 1590, l-artijiet madwar Ufa ġew imqassma b'ġenerożità lil uffiċjali, sidien kbar tal-art, u streltsy (tip ta' sid tal-art). 

Kienet taħt il-kmand ta' Mikhail Nagoi, u l-gwarniġjon kien fih mitejn suldat.

Wara li ngħatat id-drittijiet tal-belt fl-1586, baqgħet l-unika belt fir-reġjun sal-fundazzjoni ta’ Birsk fl-1663, fejn ospitat bosta dinjitarji Tsaristi, streltsy (qaddejja Russi), u merkanti. L-ewwel abitanti tal-belt kienu uffiċjali, Tatari li kienu jaqdu fl-armata Russa, Bashkirs mgħammda, tradutturi, u t-tradutturi nfushom, l-akbar grupp. Voivode kien stazzjonat f’Ufa, li jidderieġi l-attivitajiet tat-Tsar fir-reġjun. 

Aktar tard ġiet imdawra b’ħitan, u ġie stabbilit suq. Il-ħitan inizjalment kienu twal madwar 440 metru, u b’hekk kienet l-iżgħar forti fost l-ibliet fuq il-fruntiera Russa. Il-belt kellha katidral iddedikat lill-Madonna ta’ Kazan fl-aħħar tas-seklu 16, li nqered fl-1600. Katidral ġdid inbena fuq is-sit tal-Monument tal-Ħbiberija attwali, iddedikat lill-Madonna ta’ Smolensk. Dan il-katidral ġdid ġie kkonsagrat fl-1616. 

Fl-1662, faqqgħet ribelljoni Bashkir kontra r-Russi. Il-kawża immedjata kienet li r-Russi ngħaqdu mal-Kalmyks, għad-detriment tal-Bashkirs, filwaqt li l-kawża sottostanti kienet il-politiki Russi fil-Bashkiria. Ir-ribelljoni bdiet fid-distrett ta' Ufa u nfirxet mat-territorju kollu. F'Novembru 1663, it-truppi assedjaw il-belt, iżda għal raġunijiet mhux magħrufa, l-erba' forzi differenti ma rnexxilhomx jinġabru fl-istess post biex imexxu l-assedju, u dan wassal għall-falliment tiegħu. Wara li r-ribelljoni ntemmet fl-1664, il-Voivode korrott u magħruf ta' Ufa, Fyodor Fyodorovich Volkonsky, ġie sostitwit&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://vechufa.ru/history.html|titlu=История Уфы » Вечерняя Уфа, официальный сайт газеты &quot;Вечерняя Уфа&quot;|sit=Вечерняя Уфа, официальный сайт газеты &quot;Вечерняя Уфа&quot;|data-aċċess=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;.

'''Ċentru tal-Gvern''' 

Il-belt kienet parti mill-gvern ta’ Kazan mill-1708 u saret il-belt kapitali tal-provinċja ta’ Ufa fl-1728. Fl-1744, saret parti mill-gvern ta’ Orenburg u fl-1781 saret il-belt kapitali tad-distrett ta’ Ufa, li l-ewwel gvernatur tiegħu kien Ivan Lamb (1761-1804). Meta Peter Simon Pallas żar il-belt fl-1770, huwa ddeskrivaha bħala belt fqira mingħajr kummerċ jew manifattura. Skont hu, il-kummerċ f’Ufa kien jikkonsisti fl-estrazzjoni ta’ kemm jista’ jkun minn Kazan u l-bejgħ tiegħu bl-ogħla prezz possibbli lill-Bashkirs fil-belt. 

Fl-1796, irritornat għand il-gvern ta’ Orenburg, u fl-1802 saret il-belt kapitali tad-distrett tal-gvern tagħha stess bis-sede tal-amministrazzjoni. L-arkitett Skoċċiż William Hastie fassal l-ewwel pjan ġenerali tal-belt fl-1803, iżda l-proġett tiegħu qatt ma ġie implimentat. Huwa rritorna lejn Ufa fl-1817, u dan wassal għal proġett ieħor sentejn wara, implimentat matul is-seklu 19. Il-belt irċeviet l-istemma araldika tagħha fis-seklu 17&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://vechufa.ru/history.html|titlu=История Уфы » Вечерняя Уфа, официальный сайт газеты &quot;Вечерняя Уфа&quot;|sit=Вечерняя Уфа, официальный сайт газеты &quot;Вечерняя Уфа&quot;|data-aċċess=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;. 

Ufa saret il-belt kapitali tal-Gvernatorat ta' Ufa fl-1865. Il-belt dak iż-żmien kienet qed tesperjenza tkabbir industrijali mgħaġġel, filwaqt li l-ferrovija tatha spinta ulterjuri bejn l-1888 u l-1892.

'''&lt;big&gt;Gwerra Ċivili Russa&lt;/big&gt;'''

Taħt il-protezzjoni tal-Leġjun Ċek, gvern &quot;kollu Russu&quot;, imlaqqam id-Direttorat ta' Ufa, iddominat minn soċjalisti rivoluzzjonarji, ġie installat f'Ufa matul [[il-Gwerra Ċivili Russa]]. Fit-18 ta' Novembru 1918, l-ammirall Abjad Alexander Vasilyevich Kolchak waqqa' dan il-gvern u pproklama lilu nnifsu bħala r-reġent suprem&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://uraloved.ru/gorod-ufa|titlu=Город Уфа: достопримечательности и история|kunjom=Распопов|isem=Павел|data=2019-01-11|sit=Ураловед|lingwa=ru|data-aċċess=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;.

'''&lt;big&gt;Il-perjodu Sovjetiku&lt;/big&gt;''' 

It-tmiem tal-perjodu Sovjetiku, li beda fit-tieni nofs tas-snin tmenin, kien immarkat f'Ufa mill-emerġenza ta' netwerks informali. Fl-1987, impjant kimiku propost fi Sterlitamak qanqal protesti f'dik il-belt u mbagħad f'Ufa, fejn diversi dimostrazzjonijiet ġibdu eluf ta' dimostranti fit-toroq tal-belt. Fl-istess ħin, il-kriżi profonda fil-fergħa Bashkir tal-Partit Komunista tal-[[Unjoni Sovjetika]] (CPSU) matul il-kollass tal-Blokk tal-Lvant wasslet għar-riżenja tal-Kumitat tal-Belt ta' Ufa fl-10 ta' Frar 1990. Fit-3 ta' Awwissu, Boris Yeltsin, f'diskors mogħti fil-belt, eskala r-retorika tiegħu kontra l-gvern Sovjetiku Bashkir. Fil-11 ta' Ottubru 1990, hekk kif is-Sovjet Suprem ta' Bashkiria kien wasal biex jadotta d-dikjarazzjoni tas-sovranità għar-repubblika, il-bini Sovjetiku kien imdawwar għal diversi sigħat minn folla ta' dimostranti&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://museum-ufa.ru/ekspozicziya-muzeya/gorod-na-styke-xix-xx-vekov/|titlu=Советский период — Официальный сайт музея истории горда Уфы|lingwa=ru-RU|data-aċċess=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://uraloved.ru/gorod-ufa|titlu=Город Уфа: достопримечательности и история|kunjom=Распопов|isem=Павел|data=2019-01-11|sit=Ураловед|lingwa=ru|data-aċċess=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;.

== Ekonomija ==
'''&lt;big&gt;Industrija&lt;/big&gt;'''

Iż-żejt huwa l-industrija ewlenija ta' Ufa. Il-Grupp Bashneft, li l-kwartieri ġenerali tiegħu jinsabu f'Ufa, jopera r-raffineriji ta' Ufa, Novo Ufa, u Ufaneftekhim hemmhekk, b'kapaċità totali ta' 910,000 barmil kuljum (ara l-lista tar-raffineriji taż-żejt). 

Progress, impjant tal-assemblaġġ tal-magni tal-ajruplani Tupolev, jinsab ukoll f'Ufa. 

Fis-settur tal-komunikazzjonijiet, Magnetron, manifattur ta' tagħmir tat-telekomunikazzjoni, huwa preżenti, kif ukoll bosta istituti ta' riċerka fil-bijoloġija, il-bijokimika, u l-vitamini. L-industrija tal-inġinerija mekkanika għandha wkoll rwol sinifikanti. 

Kważi 200 kumpanija industrijali ta' daqs medju u kbir jinsabu f'Ufa&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://ibprom.ru/predpriyatiya-ufy|titlu=Предприятия Уфы, заводы Уфы, промышленность|sit=ibprom.ru|data-aċċess=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;.

'''&lt;big&gt;Finanzi&lt;/big&gt;''' 

Ufa hija kontributur nett għall-baġits federali u repubblikani. Madwar 62.8% tad-dħul mit-taxxa miġbur fid-distrett muniċipali ta' Ufa jiġi trasferit għall-baġit federali, u 29% għall-baġit repubblikan.

== Trasport ==
Mill-1885, Ufa kellha stazzjon tal-ferrovija fuq il-linja storika tal-Ferrovija [[Trans-Siberjana]], Samara-Ufa-Zlatoust-Chelyabinsk-Yekaterinburg, li jgħaqqadha mal-bqija tar-Russja bil-ferrovija. Il-pont fuq ix-Xmara Belaya nbena fl-1888. Ufa tgħaqqad ir-reġjuni ċentrali tar-[[Russja]] mas-[[Siberja]] u l-Muntanji Ural. L-istazzjon ċentrali tal-ferrovija modern inbena mill-ġdid fl-2008. 

Ufa tinsab ukoll fil-qalba ta' netwerk ta' awtostradi reġjonali u hija l-unika belt konnessa ma' [[Moska]] b'aktar minn awtostrada federali waħda: l-M7 fit-tramuntana, li tgħaqqad lil Moska permezz ta' Kazan, u aktar fin-nofsinhar, l-M5, li tmur mill-Muntanji Ural sa [[Moska]] u l-parti Asjatika tar-Russja. Hemm żewġ interkambji ta' awtostradi, wieħed fit-tramuntana u wieħed fin-nofsinhar. 

L-[[Ajruport Internazzjonali ta' Ufa]] (kodiċi '''IATA''': '''UFA'''), li nfetaħ fl-1938 fin-nofsinhar tal-belt, huwa servut minn diversi linji tal-ajru, inklużi [[Aeroflot]] u [[Turkish Airlines]]. It-titjiriet skedati huma kemm domestiċi, lejn bosta bliet fir-[[Russja]], kif ukoll internazzjonali, notevolment lejn it-[[Turkija]] u l-[[Emirati Għarab Magħquda]]. Titjiriet charter jitħaddmu wkoll staġjonalment, primarjament lejn il-[[Greċja]], it-[[Turkija]], u l-[[Eġittu]]. B'kollox, sebgħa u għoxrin belt fil-[[Federazzjoni Russa]], kif ukoll ajruporti barranin bħal dawk f'Hurghada, Sharm el-Sheikh, [[Barċellona]], [[Antalya]], [[Istanbul]], [[Dalaman]], [[Tashkent]], [[Frankfurt am Main]], u Khujand, huma servuti.

In-netwerk tat-trasport urban ta' Ufa, ibbażat primarjament fuq assi tat-tramuntana għan-nofsinhar li jsegwi l-forma tawwalija tal-belt, jikkonsisti minn trams, trolleybuses, karozzi tal-linja, taxis kondiviżi, u taxis. Biex tittaffa l-konġestjoni tat-traffiku, inbniet awtostrada fis-snin tmenin parallela mal-assi Prospekt Oktjabrja. Il-ħolqien ta' sistema tal-metro ilu jiġi diskuss mis-snin sittin. Din inbniet parzjalment, iżda x-xogħol twaqqaf fl-2005 minħabba finanzjament mhux ċar u insuffiċjenti&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://ru.busti.me/ufa/|titlu=Общественный транспорт Уфа {{!}} Bustime|sit=ru.busti.me|lingwa=ru|data-aċċess=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://yandex.com/maps/172/ufa/transport/?azimuth=5.629546945663922&amp;ll=55.987314,54.732849&amp;z=11.92|sit=yandex.com|data-aċċess=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;.
[[Stampa:71-623 (KTM-23) tram in Ufa (on test route).jpg|nofs|daqsminuri|Tramm b'dħul baxx 71-623]]

== Reliġjon ==
Ir-reliġjonijiet ewlenin fil-belt huma l-Islam Sunni u l-Ortodossija Russa. Ir-razza Bezpopovtsy tal-Kredenti l-Qodma Russi hija rreġistrata wkoll f'Ufa. 

Ufa hija l-post tal-Amministrazzjoni Spiritwali Ċentrali tal-Musulmani fir-Russja. Fl-1989, infetħet l-Università Islamika Russa. Waħda mill-akbar moskej fl-[[Ewropa]], Ar-Rahim, tinsab taħt kostruzzjoni f'Ufa. 

Mill-2019, Ainur Birgalin ilha taħdem bħala l-Mufti ta' Bashkortostan.

== Edukazzjoni ==
L-istituzzjonijiet edukattivi jinkludu&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://vuzopedia.ru/spec/region/city/8/163|titlu=Специальность Экономика бакалавриат в вузах Уфы 2026. Специальность Экономика в вузах Уфы: проходные баллы, стоимость, профили|kunjom=Wealqa|sit=vuzopedia.ru|data-aċċess=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;: 

* L-Università Statali ta' Bashkir 
* L-Università tax-Xjenza u t-Teknoloġija ta' Ufa 
* L-Università Teknika tal-Avjazzjoni tal-Istat ta' Ufa 
* L-Università Teknoloġika tal-Petrolju tal-Istat ta' Ufa 
* L-Università Medika tal-Istat ta' Bashkir 
* L-Università Agrarja tal-Istat ta' Bashkir 
* Il-kampus tal-Akkademja tal-Liġi tal-Istat Ural ta' Ufa
* L-Akkademja tax-Xjenzi tar-Repubblika ta' Bashkortostan 
* Iċ-Ċentru Xjentifiku ta' Ufa tal-Akkademja Russa tax-Xjenza (USC RAS)

== Ġemellaġġ ==

* {{Flagicon|TUR}} [[Ankara]] ([[Turkija]]) ;
* {{Flagicon|KAZ}} [[Astana]] ([[Każakistan]]) ;
* {{Flagicon|CHN}} [[Hefei]] ([[Ċina]]) ;
* {{Flagicon|KGZ}} [[Bixkek]] ([[Kirgiżistan]]) ;
* {{Flagicon|GER}} [[Halle]] ([[Ġermanja]]) ;
* {{Flagicon|BLR}} [[Minsk]] ([[Belarussja]]) ;
* {{Flagicon|CHN}} [[Nanchang]] ([[Ċina]]) ;
* {{Flagicon|CHN}} [[Qiqihar]] ([[Ċina]]) ;
* {{Flagicon|CHN}} [[Shenyang]] ([[Ċina]]).

== Referenzi ==</text>
      <sha1>0axyd8hvaa2v38m3g2xgr1v0fire3w8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Odessa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34595</id>
    <revision>
      <id>331818</id>
      <timestamp>2026-08-27T13:43:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the opening section from the page &quot;[[:fr:Special:Redirect/revision/238826920|Odessa]]&quot;</comment>
      <origin>331818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1610" sha1="809cl4jryp436ced42jmqm362yt77uk" xml:space="preserve">'''Odessa''' (bl- {{Lang-uk|Оде́са}}  {{MSAPI|/ɔˈdɛsɐ/}} bir- {{Lang-ru|Оде́сса}} / ɐˈdʲeːsə / ) hija belt {{MSAPI|/ɐˈdʲesə/}} [[Ukrajna|-]] xatt tal- [[Baħar l-Iswed]]  u l- belt kapitali amministrattiva tal- Oblast ta' Odessa . Il-popolazzjoni tagħha hija prevista li tilħaq {{nombre|1 000 000}} abitant fl-2024.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://runetmir.com/chislennost-naseleniya-odessa|titlu=Численность населения Одесса на 2024 год|sit=runetmir.com|lingwa=ru|data-aċċess=2024-12-15}}&lt;/ref&gt;

Il-belt twaqqfet fuq is-sit ta’ Khajibei b’digriet tal-Imperatriċi Katerina II tar-Russja datat 27 ta’ Mejju, 1794. Hija ffjorixxet taħt l-amministrazzjoni ta’ Armand-Emmanuel du Plessis de Richelieu, gvernatur ta’ Odessa mill-1803 sal-1814. Mill-1819 sal-1859, Odessa kienet port ħieles. Matul il-perjodu Sovjetiku, il-belt serviet bħala bażi navali, u mill-1 ta’ Jannar, 2000, il-port ta’ Odessa ġie ddeżinjat bħala port ħieles u żona ta’ kummerċ ħieles għal ħamsa u għoxrin sena. 

Odessa għandha ċentru portwarju kummerċjali ewlieni li jipprovdi oġġetti u materja prima lil parti kbira tal-pajjiż. Odessa fil-fatt tinkludi żewġ portijiet: Odessa u Yuzhne (li tfisser &quot;fin-Nofsinhar&quot;), terminal taż-żejt ewlieni fis-subborgi. Chornomorsk, port importanti ieħor, jinsab fl-istess oblast, fil-Lbiċ ta’ Odessa. Flimkien jiffurmaw ċentru importanti ta’ komunikazzjoni ferrovjarja. L-industriji taż-żejt u kimiċi ta’ Odessa huma konnessi permezz ta’ pipelines strateġiċi mar-Russja u l-Unjoni Ewropea.</text>
      <sha1>809cl4jryp436ced42jmqm362yt77uk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331819</id>
      <parentid>331818</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T20:02:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Infobox city create</comment>
      <origin>331819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7957" sha1="az367gmegp3gekfj63t3fd6ca6ldg7v" xml:space="preserve">{{Infobox city}}

'''Odessa''' ([[Lingwa Ukrena|Ukranjan]]: '''Оде́са''' /ɔˈdɛsɐ/; [[Lingwa Russa|Russu]]: '''Оде́сса''' /ɐˈdʲesə/) hija belt {{MSAPI|/ɐˈdʲesə/}} [[Ukrajna|-]] xatt tal- [[Baħar l-Iswed]]  u l- belt kapitali amministrattiva tal- Oblast ta' Odessa . Il-popolazzjoni tagħha hija prevista li tilħaq {{nombre|1 000 000}} abitant fl-2024.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://runetmir.com/chislennost-naseleniya-odessa|titlu=Численность населения Одесса на 2024 год|sit=runetmir.com|lingwa=ru|data-aċċess=2024-12-15}}&lt;/ref&gt;

== Ġeografija ==
Odessa tinsab fin-nofsinhar tal-Ukrajna fuq il-kosta tal-Baħar l-Iswed, tul il-[[Golf ta' Odessa]], daħla fil-kosta li ppermettiet il-bini tal-port. Hija tinsab madwar 30 kilometru fil-grigal tal-estwarju tad-Dniester. Il-belt hija mibnija fuq għoljiet baxxi (għoli medju 50 metru, massimu 65 metru) li jħarsu fuq il-baħar. Iż-żona ta' ġewwa hija kompletament ċatta. Odessa tinsab 440 km fin-nofsinhar ta' [[Kiev|Kyiv]], il-kapitali tal-[[Ukrajna]], u biss 40 kilometru mill-fruntiera mal-[[Moldova]] lejn il-punent. Il-belt tkopri erja ta' 162.42 km².

== Klima ==
Odessa għandha klima ħafifa u niexfa b'temperaturi medji ta' -2°C f'Jannar u 22°C f'Lulju. Hija kklassifikata bħala kontinentali umda (Dfb) skont il-klassifikazzjoni tal-klima ta' Köppen. Odessa tirċievi biss 440 mm ta' preċipitazzjoni kull sena. Il-borra tgħatti l-art għal medja ta' 24 jum fis-sena.

== Storja ==
Il-belt twaqqfet fuq is-sit ta’ Khajibei b’digriet tal-Imperatriċi Katerina II tar-Russja datat 27 ta’ Mejju, 1794. Hija ffjorixxet taħt l-amministrazzjoni ta’ Armand-Emmanuel du Plessis de Richelieu, gvernatur ta’ Odessa mill-1803 sal-1814. Mill-1819 sal-1859, Odessa kienet port ħieles. Matul il-perjodu Sovjetiku, il-belt serviet bħala bażi navali, u mill-1 ta’ Jannar, 2000, il-port ta’ Odessa ġie ddeżinjat bħala port ħieles u żona ta’ kummerċ ħieles għal ħamsa u għoxrin sena. 

Odessa għandha ċentru portwarju kummerċjali ewlieni li jipprovdi oġġetti u materja prima lil parti kbira tal-pajjiż. Odessa fil-fatt tinkludi żewġ portijiet: Odessa u Yuzhne (li tfisser &quot;fin-Nofsinhar&quot;), terminal taż-żejt ewlieni fis-subborgi. Chornomorsk, port importanti ieħor, jinsab fl-istess oblast, fil-Lbiċ ta’ Odessa. Flimkien jiffurmaw ċentru importanti ta’ komunikazzjoni ferrovjarja. L-industriji taż-żejt u kimiċi ta’ Odessa huma konnessi permezz ta’ pipelines strateġiċi mar-Russja u l-Unjoni Ewropea.

B'ftit aktar minn miljun abitant, Odessa hija t-tielet l-akbar belt fl-Ukrajna u waħda mill-aktar sinjuri fil-pajjiż. Fis-seklu 19, kienet ir-raba' l-akbar belt fl-Imperu Russu, wara Moska, San Pietruburgu, u Varsavja. Tradizzjonalment, l-arkitettura tagħha hija aktar Mediterranja milli Russa, influwenzata ħafna mill-istili Franċiżi u Taljani. 

Odessa dejjem kellha spirtu ta' libertà u ironija, minħabba l-post ġeografiku tagħha u l-ftuħ tagħha għall-barranin. Spiss tissejjaħ il-&quot;Marsilja tal-Ukrajna.&quot; Isaac Babel iddeskriva l-belt twelidu fl-1930, billi qal, &quot;Odessa hija l-Marsilja tagħna!&quot; Iż-żewġ bliet huma ġemellati, u &quot;ankra tal-qalb&quot; ġiet ippreżentata mill-belt Foċeana wara l-invażjoni tal-2022. Il-belt hija destinazzjoni turistika ewlenija, b'bosta kafetteriji u nightclubs, mili ta' bajjiet bir-ramel fin, u atmosfera distintament tan-nofsinhar. 

Nhar l-Erbgħa, 25 ta' Jannar, 2023, ħdax-il xahar wara l-bidu tal-[[invażjoni tar-Russja fl-Ukrajna]], iċ-ċentru storiku tal-belt tqiegħed fil-lista tal-[[UNESCO]] tal-Wirt Dinji fil-Periklu minħabba &quot;theddid ta' qerda&quot;.

== Ekonomija ==
Illum, Odessa hija belt ta’ 1.1 miljun abitant, mingħajr ma jingħaddu l-immigranti mhux irreġistrati. L-industriji tal-belt jinkludu l-bini tal-vapuri, ir-raffinar, il-kimiċi, il-metallurġija, u l-ipproċessar tal-ikel. Odessa hija wkoll bażi navali u l-port ewlieni għal flotta tas-sajd. Żviluppi soċjoekonomiċi reċenti wasslu għat-twaqqif tas-“7 Kilometru”—l-akbar suq bl-ingrossa fil-beraħ tal-[[Ewropa]], li jinsab fis-subborgi. Nies minn madwar l-Ukrajna kollha jiġu hawn biex jixtru u jbigħu oġġetti tal-konsum—l-aktar manifatturati fiċ-[[Ċina]]. 

Il-port ta’ Odessa huwa ċ-ċentru ewlieni tal-esportazzjoni għall-qamħ Ukren. L-importanza tal-“oriġini tal-[[Baħar l-Iswed]]” fis-suq globali hija kruċjali.

== Trasport ==
'''&lt;big&gt;Trasport Pubbliku&lt;/big&gt;''' 

Fl-1821, Odessa saret l-ewwel belt fl-Imperu Russu li kellha tramm li jaħdem bil-fwar. Is-sistema moderna tat-trasport pubbliku tinkludi netwerk estensiv ta’ 23 linja tat-tramm, trolleybuses, karozzi tal-linja, u marshrutkas (taxis kondiviżi). 

'''&lt;big&gt;Trasport Ferrovjarju&lt;/big&gt;''' 

Odessa hija konnessa direttament bil-ferrovija ma’ bliet ewlenin fl-Ukrajna (Kyiv, Lviv, Donetsk, eċċ.), ir-Russja (Moska, eċċ.), il-Polonja (Krakow, eċċ.), u l-Moldova (Chișinău). L-istazzjon ferrovjarju ewlieni ta’ Odessa Holovna nfetaħ fis-snin 1880. Dan il-bini ikoniku nqered matul it-Tieni Gwerra Dinjija, u l-istazzjon attwali nbena fl-1952 fl-istil Realista Soċjalista.

'''&lt;big&gt;Toroq&lt;/big&gt;'''

Odessa hija servuta minn bosta toroq ewlenin li jgħaqqduha mal-bliet ewlenin tal-[[Ukrajna]]. L-awtostradi prinċipali huma: 

* M-05 lejn it-tramuntana, li tgħaqqad Odessa ma' Kyiv, il-kapitali tal-[[Ukrajna]] (453 km); 
* M-14 lejn il-lvant, li tgħaqqad Odessa mal-fruntiera [[Russja|Russa]] permezz ta' [[Kherson]] u [[Mariupol]] (624 km); 
* M-15 lejn in-nofsinhar, li tgħaqqad Odessa ma' [[Reni]] permezz ta' Izmail (282 km); 
* M-16 lejn il-punent, li tgħaqqad Odessa mal-fruntiera tal-[[Moldova]] (59 km); 
* M-28, li tgħaqqad Odessa ma' [[Yuzhne]] (49 km).

'''&lt;big&gt;Ajruport&lt;/big&gt;''' 

L-Ajruport Internazzjonali ta' Odessa joffri titjiriet regolari li jgħaqqdu lil Odessa ma' bliet ewlenin fil-pajjiż, pajjiżi ġirien (ir-[[Russja]], il-[[Polonja]], l-[[Ungerija]]), kif ukoll ma' [[Vjenna]] (l-[[Awstrija]]) u [[Istanbul]] (it-Turkija). It-traffiku tal-passiġġieri fl-2021 laħaq l-1.3 miljun passiġġier. 

'''&lt;big&gt;Port Marittimu&lt;/big&gt;''' 

Il-[[port ta' Odessa]] huwa konness ma' diversi bliet fuq il-Baħar l-Iswed u l-Mediterran permezz ta' lanċa. Il-port huwa waqfa importanti għall-kruċieri tal-[[Baħar l-Iswed]]. Aċċessibbli mit-Taraġ Potemkin famuż, il-port huwa promenade popolari għar-residenti ta' Odessa. Il-Port ta' Pivdennyi jinsab 33 kilometru minn Odessa.

== Edukazzjoni ==

* L-Università ta' Odessa; L-Akkademja Militari ta' Odessa; 
* L-Università Politeknika Nazzjonali ta' Odessa; 
* L-Università Ambjentali Nazzjonali ta' Odessa; 
* L-Università Nazzjonali tal-Ekonomija ta' Odessa; 
* L-Università Marittima Nazzjonali ta' Odessa; 
* L-Università Pedagoġika Nazzjonali Kostiantyn Ushynski tan-Nofsinhar tal-Ukrajna; 
* L-Iskola Sekondarja Richelieu ta' Odessa (m'għadhiex teżisti); 
* L-Iskola tal-Kadetti ta' Odessa (m'għadhiex teżisti); 
* L-Akkademja Statali tal-Inġinerija Ċivili u l-Arkitettura ta' Odessa;

== Sport ==
[[Stampa:Odesa Chornomorets Stadium 1.jpg|nofs|daqsminuri|L-Istadium ta’ Chornomorets ġie rinovat bi tħejjija għall-Euro 2012]]


L-aktar sport popolari f'Odesa huwa l-futbol. Il-klabb ewlieni tal-futbol professjonali fil-belt huwa FC Chornomorets Odesa, li jilgħabu fil-Premier League Ukrainjan. Chornomorets jilagħbu l-logħob tagħhom f'darhom fl-Istadium Chornomorets, stadium ta' klassi elite li għandu kapaċità massima ta' 34,164. It-tieni tim tal-futbol f'Odesa huwa FC Real Pharma Odesa, tim ieħor li ġie xolt fl-2013 kien FC Odesa.

Il-basketball huwa wkoll sport prominenti f'Odesa, bil-BC Odesa jirrappreżentaw il-belt fil-Lega tal-Basketball Ukrajna, l-ogħla kampjonat tal-basketball fl-[[Ukrajna]]. Odesa se ssir waħda mill-ħames bliet Ukreni li se tospita t-39 Kampjonat Ewropew tal-Basketball fl-2015.

== Referenzi ==</text>
      <sha1>az367gmegp3gekfj63t3fd6ca6ldg7v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331820</id>
      <parentid>331819</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T20:28:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sport */ &quot;Ġemellaġġ&quot; toħloq.</comment>
      <origin>331820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10045" sha1="flnudto29ovv8wvwfacmr221522mpvy" xml:space="preserve">{{Infobox city}}

'''Odessa''' ([[Lingwa Ukrena|Ukranjan]]: '''Оде́са''' /ɔˈdɛsɐ/; [[Lingwa Russa|Russu]]: '''Оде́сса''' /ɐˈdʲesə/) hija belt {{MSAPI|/ɐˈdʲesə/}} [[Ukrajna|-]] xatt tal- [[Baħar l-Iswed]]  u l- belt kapitali amministrattiva tal- Oblast ta' Odessa . Il-popolazzjoni tagħha hija prevista li tilħaq {{nombre|1 000 000}} abitant fl-2024.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://runetmir.com/chislennost-naseleniya-odessa|titlu=Численность населения Одесса на 2024 год|sit=runetmir.com|lingwa=ru|data-aċċess=2024-12-15}}&lt;/ref&gt;

== Ġeografija ==
Odessa tinsab fin-nofsinhar tal-Ukrajna fuq il-kosta tal-Baħar l-Iswed, tul il-[[Golf ta' Odessa]], daħla fil-kosta li ppermettiet il-bini tal-port. Hija tinsab madwar 30 kilometru fil-grigal tal-estwarju tad-Dniester. Il-belt hija mibnija fuq għoljiet baxxi (għoli medju 50 metru, massimu 65 metru) li jħarsu fuq il-baħar. Iż-żona ta' ġewwa hija kompletament ċatta. Odessa tinsab 440 km fin-nofsinhar ta' [[Kiev|Kyiv]], il-kapitali tal-[[Ukrajna]], u biss 40 kilometru mill-fruntiera mal-[[Moldova]] lejn il-punent. Il-belt tkopri erja ta' 162.42 km².

== Klima ==
Odessa għandha klima ħafifa u niexfa b'temperaturi medji ta' -2°C f'Jannar u 22°C f'Lulju. Hija kklassifikata bħala kontinentali umda (Dfb) skont il-klassifikazzjoni tal-klima ta' Köppen. Odessa tirċievi biss 440 mm ta' preċipitazzjoni kull sena. Il-borra tgħatti l-art għal medja ta' 24 jum fis-sena.

== Storja ==
Il-belt twaqqfet fuq is-sit ta’ Khajibei b’digriet tal-Imperatriċi Katerina II tar-Russja datat 27 ta’ Mejju, 1794. Hija ffjorixxet taħt l-amministrazzjoni ta’ Armand-Emmanuel du Plessis de Richelieu, gvernatur ta’ Odessa mill-1803 sal-1814. Mill-1819 sal-1859, Odessa kienet port ħieles. Matul il-perjodu Sovjetiku, il-belt serviet bħala bażi navali, u mill-1 ta’ Jannar, 2000, il-port ta’ Odessa ġie ddeżinjat bħala port ħieles u żona ta’ kummerċ ħieles għal ħamsa u għoxrin sena. 

Odessa għandha ċentru portwarju kummerċjali ewlieni li jipprovdi oġġetti u materja prima lil parti kbira tal-pajjiż. Odessa fil-fatt tinkludi żewġ portijiet: Odessa u Yuzhne (li tfisser &quot;fin-Nofsinhar&quot;), terminal taż-żejt ewlieni fis-subborgi. Chornomorsk, port importanti ieħor, jinsab fl-istess oblast, fil-Lbiċ ta’ Odessa. Flimkien jiffurmaw ċentru importanti ta’ komunikazzjoni ferrovjarja. L-industriji taż-żejt u kimiċi ta’ Odessa huma konnessi permezz ta’ pipelines strateġiċi mar-Russja u l-Unjoni Ewropea.

B'ftit aktar minn miljun abitant, Odessa hija t-tielet l-akbar belt fl-Ukrajna u waħda mill-aktar sinjuri fil-pajjiż. Fis-seklu 19, kienet ir-raba' l-akbar belt fl-Imperu Russu, wara Moska, San Pietruburgu, u Varsavja. Tradizzjonalment, l-arkitettura tagħha hija aktar Mediterranja milli Russa, influwenzata ħafna mill-istili Franċiżi u Taljani. 

Odessa dejjem kellha spirtu ta' libertà u ironija, minħabba l-post ġeografiku tagħha u l-ftuħ tagħha għall-barranin. Spiss tissejjaħ il-&quot;Marsilja tal-Ukrajna.&quot; Isaac Babel iddeskriva l-belt twelidu fl-1930, billi qal, &quot;Odessa hija l-Marsilja tagħna!&quot; Iż-żewġ bliet huma ġemellati, u &quot;ankra tal-qalb&quot; ġiet ippreżentata mill-belt Foċeana wara l-invażjoni tal-2022. Il-belt hija destinazzjoni turistika ewlenija, b'bosta kafetteriji u nightclubs, mili ta' bajjiet bir-ramel fin, u atmosfera distintament tan-nofsinhar. 

Nhar l-Erbgħa, 25 ta' Jannar, 2023, ħdax-il xahar wara l-bidu tal-[[invażjoni tar-Russja fl-Ukrajna]], iċ-ċentru storiku tal-belt tqiegħed fil-lista tal-[[UNESCO]] tal-Wirt Dinji fil-Periklu minħabba &quot;theddid ta' qerda&quot;.

== Ekonomija ==
Illum, Odessa hija belt ta’ 1.1 miljun abitant, mingħajr ma jingħaddu l-immigranti mhux irreġistrati. L-industriji tal-belt jinkludu l-bini tal-vapuri, ir-raffinar, il-kimiċi, il-metallurġija, u l-ipproċessar tal-ikel. Odessa hija wkoll bażi navali u l-port ewlieni għal flotta tas-sajd. Żviluppi soċjoekonomiċi reċenti wasslu għat-twaqqif tas-“7 Kilometru”—l-akbar suq bl-ingrossa fil-beraħ tal-[[Ewropa]], li jinsab fis-subborgi. Nies minn madwar l-Ukrajna kollha jiġu hawn biex jixtru u jbigħu oġġetti tal-konsum—l-aktar manifatturati fiċ-[[Ċina]]. 

Il-port ta’ Odessa huwa ċ-ċentru ewlieni tal-esportazzjoni għall-qamħ Ukren. L-importanza tal-“oriġini tal-[[Baħar l-Iswed]]” fis-suq globali hija kruċjali.

== Trasport ==
'''&lt;big&gt;Trasport Pubbliku&lt;/big&gt;''' 

Fl-1821, Odessa saret l-ewwel belt fl-Imperu Russu li kellha tramm li jaħdem bil-fwar. Is-sistema moderna tat-trasport pubbliku tinkludi netwerk estensiv ta’ 23 linja tat-tramm, trolleybuses, karozzi tal-linja, u marshrutkas (taxis kondiviżi). 

'''&lt;big&gt;Trasport Ferrovjarju&lt;/big&gt;''' 

Odessa hija konnessa direttament bil-ferrovija ma’ bliet ewlenin fl-Ukrajna (Kyiv, Lviv, Donetsk, eċċ.), ir-Russja (Moska, eċċ.), il-Polonja (Krakow, eċċ.), u l-Moldova (Chișinău). L-istazzjon ferrovjarju ewlieni ta’ Odessa Holovna nfetaħ fis-snin 1880. Dan il-bini ikoniku nqered matul it-Tieni Gwerra Dinjija, u l-istazzjon attwali nbena fl-1952 fl-istil Realista Soċjalista.

'''&lt;big&gt;Toroq&lt;/big&gt;'''

Odessa hija servuta minn bosta toroq ewlenin li jgħaqqduha mal-bliet ewlenin tal-[[Ukrajna]]. L-awtostradi prinċipali huma: 

* M-05 lejn it-tramuntana, li tgħaqqad Odessa ma' Kyiv, il-kapitali tal-[[Ukrajna]] (453 km); 
* M-14 lejn il-lvant, li tgħaqqad Odessa mal-fruntiera [[Russja|Russa]] permezz ta' [[Kherson]] u [[Mariupol]] (624 km); 
* M-15 lejn in-nofsinhar, li tgħaqqad Odessa ma' [[Reni]] permezz ta' Izmail (282 km); 
* M-16 lejn il-punent, li tgħaqqad Odessa mal-fruntiera tal-[[Moldova]] (59 km); 
* M-28, li tgħaqqad Odessa ma' [[Yuzhne]] (49 km).

'''&lt;big&gt;Ajruport&lt;/big&gt;''' 

L-Ajruport Internazzjonali ta' Odessa joffri titjiriet regolari li jgħaqqdu lil Odessa ma' bliet ewlenin fil-pajjiż, pajjiżi ġirien (ir-[[Russja]], il-[[Polonja]], l-[[Ungerija]]), kif ukoll ma' [[Vjenna]] (l-[[Awstrija]]) u [[Istanbul]] (it-Turkija). It-traffiku tal-passiġġieri fl-2021 laħaq l-1.3 miljun passiġġier. 

'''&lt;big&gt;Port Marittimu&lt;/big&gt;''' 

Il-[[port ta' Odessa]] huwa konness ma' diversi bliet fuq il-Baħar l-Iswed u l-Mediterran permezz ta' lanċa. Il-port huwa waqfa importanti għall-kruċieri tal-[[Baħar l-Iswed]]. Aċċessibbli mit-Taraġ Potemkin famuż, il-port huwa promenade popolari għar-residenti ta' Odessa. Il-Port ta' Pivdennyi jinsab 33 kilometru minn Odessa.

== Edukazzjoni ==

* L-Università ta' Odessa; L-Akkademja Militari ta' Odessa; 
* L-Università Politeknika Nazzjonali ta' Odessa; 
* L-Università Ambjentali Nazzjonali ta' Odessa; 
* L-Università Nazzjonali tal-Ekonomija ta' Odessa; 
* L-Università Marittima Nazzjonali ta' Odessa; 
* L-Università Pedagoġika Nazzjonali Kostiantyn Ushynski tan-Nofsinhar tal-Ukrajna; 
* L-Iskola Sekondarja Richelieu ta' Odessa (m'għadhiex teżisti); 
* L-Iskola tal-Kadetti ta' Odessa (m'għadhiex teżisti); 
* L-Akkademja Statali tal-Inġinerija Ċivili u l-Arkitettura ta' Odessa;

== Sport ==
[[Stampa:Odesa Chornomorets Stadium 1.jpg|nofs|daqsminuri|L-Istadium ta’ Chornomorets ġie rinovat bi tħejjija għall-Euro 2012]]


L-aktar sport popolari f'Odesa huwa l-futbol. Il-klabb ewlieni tal-futbol professjonali fil-belt huwa FC Chornomorets Odesa, li jilgħabu fil-Premier League Ukrainjan. Chornomorets jilagħbu l-logħob tagħhom f'darhom fl-Istadium Chornomorets, stadium ta' klassi elite li għandu kapaċità massima ta' 34,164. It-tieni tim tal-futbol f'Odesa huwa FC Real Pharma Odesa, tim ieħor li ġie xolt fl-2013 kien FC Odesa.

Il-basketball huwa wkoll sport prominenti f'Odesa, bil-BC Odesa jirrappreżentaw il-belt fil-Lega tal-Basketball Ukrajna, l-ogħla kampjonat tal-basketball fl-[[Ukrajna]]. Odesa se ssir waħda mill-ħames bliet Ukreni li se tospita t-39 Kampjonat Ewropew tal-Basketball fl-2015.

== Ġemellaġġ ==

* {{Flagicon|BLR}} [[Minsk]] ([[Belarussja]]) ;
* {{Flagicon|EGY}} [[Alessandrija]] ([[Eġittu]]) ;
* {{Flagicon|BLR}} [[Brest (Belarussja)|Brest]] ([[Belarussja]]) ;
* {{Flagicon|USA}} [[Baltimore]] ([[Stati Uniti]]) ;
* {{Flagicon|IND}} [[Kalkutta]] ([[Indja]]) ;
* {{Flagicon|CHN}} [[Ningbo]] ([[Ċina]]) ;
* {{Flagicon|ISR}} [[Ħajfa]] ([[Iżrael]]) ;
* {{Flagicon|MDA}} [[Chișinău]] ([[Moldova]]) ;
* {{Flagicon|ROU}} [[Constanța]] ([[Rumanija]]) ;
* {{Flagicon|SAU}} [[Djeddah]] ([[Arabja Sawdija]]) ;
* {{Flagicon|ARM}} [[Yerevan]] ([[Armenja]]) ;
* {{Flagicon|POL}} [[Gdańsk]] ([[Polonja]]) ;
* {{Flagicon|ITA}} [[Ġenova]] ([[Italja]]) ;
* {{Flagicon|GRE}} [[Heraklion]] ([[Greċja]]) ;
* {{Flagicon|ROU}} [[Huși]] ([[Rumanija]]) ;
* {{Flagicon|TUR}} [[Istanbul]] ([[Turkija]]) ;
* {{Flagicon|LIT}} [[Klaipėda]] ([[Litwanja]]) ;
* {{Flagicon|CYP}} [[Lárnaca]] ([[Ċipru]]) ;
* {{Flagicon|GRE}} [[Pirew]] ([[Greċja]]) ;
* {{Flagicon|UK}} [[Liverpool]] ([[Renju Unit]]) ;
* {{Flagicon|MAR}} [[Marrakesh]] ([[Marokk]]) ;
* {{Flagicon|FRA}} [[Marsilja]] ([[Franza]]) ;
* {{Flagicon|CYP}} [[Nikosija]] ([[Ċipru]]) ;
* {{Flagicon|FIN}} [[Oulu]] ([[Finlandja]]) ;
* {{Flagicon|EST}} [[Pärnu]] ([[Estonja]]) ;
* {{Flagicon|CHN}} [[Qingdao]] ([[Ċina]]) ;
* {{Flagicon|GER}} [[Regensburg]] ([[Ġermanja]]) ;
* {{Flagicon|ISR}} [[Rosh HaAyin]] ([[Iżrael]]) ;
* {{Flagicon|CRO}} [[Split]] ([[Kroazja]]) ;
* {{Flagicon|HUN}} [[Szeged]] ([[Ungerija]]) ;
* {{Flagicon|EST}} [[Tallinn]] ([[Estonja]]) ;
* {{Flagicon|GEO}} [[Tbilisi]] ([[Ġeorġja]]) ;
* {{Flagicon|ESP}} [[Valencia (Spanja)|Valencia]] ([[Spanja]]) ;
* {{Flagicon|CHI}} [[Valparaíso]] ([[Ċili]]) ;
* {{Flagicon|TUR}} [[Van]] ([[Turkija]]) ;
* {{Flagicon|CAN}} [[Vancouver]] ([[Kanada]]) ;
* {{Flagicon|BUL}} [[Varna]] ([[Bulgarija]]) ;
* {{Flagicon|POL}} [[Varsavja]] ([[Polonja]]) ;
* {{Flagicon|AUT}} [[Vjenna]] ([[Awstrija]]) ;
* {{Flagicon|ITA}} [[Belt metropolitana ta' Ġenova]] ([[Italja]]) ;
* {{Flagicon|JPN}} [[Yokohama]] ([[Ġappun]]) ;
* {{Flagicon|POL}} [[Łódź]] ([[Polonja]]).

== Referenzi ==</text>
      <sha1>flnudto29ovv8wvwfacmr221522mpvy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331821</id>
      <parentid>331820</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T20:35:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ġemellaġġ */ Link Kolkata</comment>
      <origin>331821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10044" sha1="2fcer96p3ydp8mp06rkntdspbwsr9nr" xml:space="preserve">{{Infobox city}}

'''Odessa''' ([[Lingwa Ukrena|Ukranjan]]: '''Оде́са''' /ɔˈdɛsɐ/; [[Lingwa Russa|Russu]]: '''Оде́сса''' /ɐˈdʲesə/) hija belt {{MSAPI|/ɐˈdʲesə/}} [[Ukrajna|-]] xatt tal- [[Baħar l-Iswed]]  u l- belt kapitali amministrattiva tal- Oblast ta' Odessa . Il-popolazzjoni tagħha hija prevista li tilħaq {{nombre|1 000 000}} abitant fl-2024.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://runetmir.com/chislennost-naseleniya-odessa|titlu=Численность населения Одесса на 2024 год|sit=runetmir.com|lingwa=ru|data-aċċess=2024-12-15}}&lt;/ref&gt;

== Ġeografija ==
Odessa tinsab fin-nofsinhar tal-Ukrajna fuq il-kosta tal-Baħar l-Iswed, tul il-[[Golf ta' Odessa]], daħla fil-kosta li ppermettiet il-bini tal-port. Hija tinsab madwar 30 kilometru fil-grigal tal-estwarju tad-Dniester. Il-belt hija mibnija fuq għoljiet baxxi (għoli medju 50 metru, massimu 65 metru) li jħarsu fuq il-baħar. Iż-żona ta' ġewwa hija kompletament ċatta. Odessa tinsab 440 km fin-nofsinhar ta' [[Kiev|Kyiv]], il-kapitali tal-[[Ukrajna]], u biss 40 kilometru mill-fruntiera mal-[[Moldova]] lejn il-punent. Il-belt tkopri erja ta' 162.42 km².

== Klima ==
Odessa għandha klima ħafifa u niexfa b'temperaturi medji ta' -2°C f'Jannar u 22°C f'Lulju. Hija kklassifikata bħala kontinentali umda (Dfb) skont il-klassifikazzjoni tal-klima ta' Köppen. Odessa tirċievi biss 440 mm ta' preċipitazzjoni kull sena. Il-borra tgħatti l-art għal medja ta' 24 jum fis-sena.

== Storja ==
Il-belt twaqqfet fuq is-sit ta’ Khajibei b’digriet tal-Imperatriċi Katerina II tar-Russja datat 27 ta’ Mejju, 1794. Hija ffjorixxet taħt l-amministrazzjoni ta’ Armand-Emmanuel du Plessis de Richelieu, gvernatur ta’ Odessa mill-1803 sal-1814. Mill-1819 sal-1859, Odessa kienet port ħieles. Matul il-perjodu Sovjetiku, il-belt serviet bħala bażi navali, u mill-1 ta’ Jannar, 2000, il-port ta’ Odessa ġie ddeżinjat bħala port ħieles u żona ta’ kummerċ ħieles għal ħamsa u għoxrin sena. 

Odessa għandha ċentru portwarju kummerċjali ewlieni li jipprovdi oġġetti u materja prima lil parti kbira tal-pajjiż. Odessa fil-fatt tinkludi żewġ portijiet: Odessa u Yuzhne (li tfisser &quot;fin-Nofsinhar&quot;), terminal taż-żejt ewlieni fis-subborgi. Chornomorsk, port importanti ieħor, jinsab fl-istess oblast, fil-Lbiċ ta’ Odessa. Flimkien jiffurmaw ċentru importanti ta’ komunikazzjoni ferrovjarja. L-industriji taż-żejt u kimiċi ta’ Odessa huma konnessi permezz ta’ pipelines strateġiċi mar-Russja u l-Unjoni Ewropea.

B'ftit aktar minn miljun abitant, Odessa hija t-tielet l-akbar belt fl-Ukrajna u waħda mill-aktar sinjuri fil-pajjiż. Fis-seklu 19, kienet ir-raba' l-akbar belt fl-Imperu Russu, wara Moska, San Pietruburgu, u Varsavja. Tradizzjonalment, l-arkitettura tagħha hija aktar Mediterranja milli Russa, influwenzata ħafna mill-istili Franċiżi u Taljani. 

Odessa dejjem kellha spirtu ta' libertà u ironija, minħabba l-post ġeografiku tagħha u l-ftuħ tagħha għall-barranin. Spiss tissejjaħ il-&quot;Marsilja tal-Ukrajna.&quot; Isaac Babel iddeskriva l-belt twelidu fl-1930, billi qal, &quot;Odessa hija l-Marsilja tagħna!&quot; Iż-żewġ bliet huma ġemellati, u &quot;ankra tal-qalb&quot; ġiet ippreżentata mill-belt Foċeana wara l-invażjoni tal-2022. Il-belt hija destinazzjoni turistika ewlenija, b'bosta kafetteriji u nightclubs, mili ta' bajjiet bir-ramel fin, u atmosfera distintament tan-nofsinhar. 

Nhar l-Erbgħa, 25 ta' Jannar, 2023, ħdax-il xahar wara l-bidu tal-[[invażjoni tar-Russja fl-Ukrajna]], iċ-ċentru storiku tal-belt tqiegħed fil-lista tal-[[UNESCO]] tal-Wirt Dinji fil-Periklu minħabba &quot;theddid ta' qerda&quot;.

== Ekonomija ==
Illum, Odessa hija belt ta’ 1.1 miljun abitant, mingħajr ma jingħaddu l-immigranti mhux irreġistrati. L-industriji tal-belt jinkludu l-bini tal-vapuri, ir-raffinar, il-kimiċi, il-metallurġija, u l-ipproċessar tal-ikel. Odessa hija wkoll bażi navali u l-port ewlieni għal flotta tas-sajd. Żviluppi soċjoekonomiċi reċenti wasslu għat-twaqqif tas-“7 Kilometru”—l-akbar suq bl-ingrossa fil-beraħ tal-[[Ewropa]], li jinsab fis-subborgi. Nies minn madwar l-Ukrajna kollha jiġu hawn biex jixtru u jbigħu oġġetti tal-konsum—l-aktar manifatturati fiċ-[[Ċina]]. 

Il-port ta’ Odessa huwa ċ-ċentru ewlieni tal-esportazzjoni għall-qamħ Ukren. L-importanza tal-“oriġini tal-[[Baħar l-Iswed]]” fis-suq globali hija kruċjali.

== Trasport ==
'''&lt;big&gt;Trasport Pubbliku&lt;/big&gt;''' 

Fl-1821, Odessa saret l-ewwel belt fl-Imperu Russu li kellha tramm li jaħdem bil-fwar. Is-sistema moderna tat-trasport pubbliku tinkludi netwerk estensiv ta’ 23 linja tat-tramm, trolleybuses, karozzi tal-linja, u marshrutkas (taxis kondiviżi). 

'''&lt;big&gt;Trasport Ferrovjarju&lt;/big&gt;''' 

Odessa hija konnessa direttament bil-ferrovija ma’ bliet ewlenin fl-Ukrajna (Kyiv, Lviv, Donetsk, eċċ.), ir-Russja (Moska, eċċ.), il-Polonja (Krakow, eċċ.), u l-Moldova (Chișinău). L-istazzjon ferrovjarju ewlieni ta’ Odessa Holovna nfetaħ fis-snin 1880. Dan il-bini ikoniku nqered matul it-Tieni Gwerra Dinjija, u l-istazzjon attwali nbena fl-1952 fl-istil Realista Soċjalista.

'''&lt;big&gt;Toroq&lt;/big&gt;'''

Odessa hija servuta minn bosta toroq ewlenin li jgħaqqduha mal-bliet ewlenin tal-[[Ukrajna]]. L-awtostradi prinċipali huma: 

* M-05 lejn it-tramuntana, li tgħaqqad Odessa ma' Kyiv, il-kapitali tal-[[Ukrajna]] (453 km); 
* M-14 lejn il-lvant, li tgħaqqad Odessa mal-fruntiera [[Russja|Russa]] permezz ta' [[Kherson]] u [[Mariupol]] (624 km); 
* M-15 lejn in-nofsinhar, li tgħaqqad Odessa ma' [[Reni]] permezz ta' Izmail (282 km); 
* M-16 lejn il-punent, li tgħaqqad Odessa mal-fruntiera tal-[[Moldova]] (59 km); 
* M-28, li tgħaqqad Odessa ma' [[Yuzhne]] (49 km).

'''&lt;big&gt;Ajruport&lt;/big&gt;''' 

L-Ajruport Internazzjonali ta' Odessa joffri titjiriet regolari li jgħaqqdu lil Odessa ma' bliet ewlenin fil-pajjiż, pajjiżi ġirien (ir-[[Russja]], il-[[Polonja]], l-[[Ungerija]]), kif ukoll ma' [[Vjenna]] (l-[[Awstrija]]) u [[Istanbul]] (it-Turkija). It-traffiku tal-passiġġieri fl-2021 laħaq l-1.3 miljun passiġġier. 

'''&lt;big&gt;Port Marittimu&lt;/big&gt;''' 

Il-[[port ta' Odessa]] huwa konness ma' diversi bliet fuq il-Baħar l-Iswed u l-Mediterran permezz ta' lanċa. Il-port huwa waqfa importanti għall-kruċieri tal-[[Baħar l-Iswed]]. Aċċessibbli mit-Taraġ Potemkin famuż, il-port huwa promenade popolari għar-residenti ta' Odessa. Il-Port ta' Pivdennyi jinsab 33 kilometru minn Odessa.

== Edukazzjoni ==

* L-Università ta' Odessa; L-Akkademja Militari ta' Odessa; 
* L-Università Politeknika Nazzjonali ta' Odessa; 
* L-Università Ambjentali Nazzjonali ta' Odessa; 
* L-Università Nazzjonali tal-Ekonomija ta' Odessa; 
* L-Università Marittima Nazzjonali ta' Odessa; 
* L-Università Pedagoġika Nazzjonali Kostiantyn Ushynski tan-Nofsinhar tal-Ukrajna; 
* L-Iskola Sekondarja Richelieu ta' Odessa (m'għadhiex teżisti); 
* L-Iskola tal-Kadetti ta' Odessa (m'għadhiex teżisti); 
* L-Akkademja Statali tal-Inġinerija Ċivili u l-Arkitettura ta' Odessa;

== Sport ==
[[Stampa:Odesa Chornomorets Stadium 1.jpg|nofs|daqsminuri|L-Istadium ta’ Chornomorets ġie rinovat bi tħejjija għall-Euro 2012]]


L-aktar sport popolari f'Odesa huwa l-futbol. Il-klabb ewlieni tal-futbol professjonali fil-belt huwa FC Chornomorets Odesa, li jilgħabu fil-Premier League Ukrainjan. Chornomorets jilagħbu l-logħob tagħhom f'darhom fl-Istadium Chornomorets, stadium ta' klassi elite li għandu kapaċità massima ta' 34,164. It-tieni tim tal-futbol f'Odesa huwa FC Real Pharma Odesa, tim ieħor li ġie xolt fl-2013 kien FC Odesa.

Il-basketball huwa wkoll sport prominenti f'Odesa, bil-BC Odesa jirrappreżentaw il-belt fil-Lega tal-Basketball Ukrajna, l-ogħla kampjonat tal-basketball fl-[[Ukrajna]]. Odesa se ssir waħda mill-ħames bliet Ukreni li se tospita t-39 Kampjonat Ewropew tal-Basketball fl-2015.

== Ġemellaġġ ==

* {{Flagicon|BLR}} [[Minsk]] ([[Belarussja]]) ;
* {{Flagicon|EGY}} [[Alessandrija]] ([[Eġittu]]) ;
* {{Flagicon|BLR}} [[Brest (Belarussja)|Brest]] ([[Belarussja]]) ;
* {{Flagicon|USA}} [[Baltimore]] ([[Stati Uniti]]) ;
* {{Flagicon|IND}} [[Kolkata]] ([[Indja]]) ;
* {{Flagicon|CHN}} [[Ningbo]] ([[Ċina]]) ;
* {{Flagicon|ISR}} [[Ħajfa]] ([[Iżrael]]) ;
* {{Flagicon|MDA}} [[Chișinău]] ([[Moldova]]) ;
* {{Flagicon|ROU}} [[Constanța]] ([[Rumanija]]) ;
* {{Flagicon|SAU}} [[Djeddah]] ([[Arabja Sawdija]]) ;
* {{Flagicon|ARM}} [[Yerevan]] ([[Armenja]]) ;
* {{Flagicon|POL}} [[Gdańsk]] ([[Polonja]]) ;
* {{Flagicon|ITA}} [[Ġenova]] ([[Italja]]) ;
* {{Flagicon|GRE}} [[Heraklion]] ([[Greċja]]) ;
* {{Flagicon|ROU}} [[Huși]] ([[Rumanija]]) ;
* {{Flagicon|TUR}} [[Istanbul]] ([[Turkija]]) ;
* {{Flagicon|LIT}} [[Klaipėda]] ([[Litwanja]]) ;
* {{Flagicon|CYP}} [[Lárnaca]] ([[Ċipru]]) ;
* {{Flagicon|GRE}} [[Pirew]] ([[Greċja]]) ;
* {{Flagicon|UK}} [[Liverpool]] ([[Renju Unit]]) ;
* {{Flagicon|MAR}} [[Marrakesh]] ([[Marokk]]) ;
* {{Flagicon|FRA}} [[Marsilja]] ([[Franza]]) ;
* {{Flagicon|CYP}} [[Nikosija]] ([[Ċipru]]) ;
* {{Flagicon|FIN}} [[Oulu]] ([[Finlandja]]) ;
* {{Flagicon|EST}} [[Pärnu]] ([[Estonja]]) ;
* {{Flagicon|CHN}} [[Qingdao]] ([[Ċina]]) ;
* {{Flagicon|GER}} [[Regensburg]] ([[Ġermanja]]) ;
* {{Flagicon|ISR}} [[Rosh HaAyin]] ([[Iżrael]]) ;
* {{Flagicon|CRO}} [[Split]] ([[Kroazja]]) ;
* {{Flagicon|HUN}} [[Szeged]] ([[Ungerija]]) ;
* {{Flagicon|EST}} [[Tallinn]] ([[Estonja]]) ;
* {{Flagicon|GEO}} [[Tbilisi]] ([[Ġeorġja]]) ;
* {{Flagicon|ESP}} [[Valencia (Spanja)|Valencia]] ([[Spanja]]) ;
* {{Flagicon|CHI}} [[Valparaíso]] ([[Ċili]]) ;
* {{Flagicon|TUR}} [[Van]] ([[Turkija]]) ;
* {{Flagicon|CAN}} [[Vancouver]] ([[Kanada]]) ;
* {{Flagicon|BUL}} [[Varna]] ([[Bulgarija]]) ;
* {{Flagicon|POL}} [[Varsavja]] ([[Polonja]]) ;
* {{Flagicon|AUT}} [[Vjenna]] ([[Awstrija]]) ;
* {{Flagicon|ITA}} [[Belt metropolitana ta' Ġenova]] ([[Italja]]) ;
* {{Flagicon|JPN}} [[Yokohama]] ([[Ġappun]]) ;
* {{Flagicon|POL}} [[Łódź]] ([[Polonja]]).

== Referenzi ==</text>
      <sha1>2fcer96p3ydp8mp06rkntdspbwsr9nr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Namur</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34596</id>
    <revision>
      <id>331823</id>
      <timestamp>2026-08-27T20:40:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the opening section from the page &quot;[[:fr:Special:Redirect/revision/238685398|Namur]]&quot;</comment>
      <origin>331823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4404" sha1="0n89s20r98gxwsspse5be52769eupyh" xml:space="preserve">'''Namur''' ( {{en langue|nl|Namen}}  bil  {{en langue|wa|Nameur}} ) hija belt li titkellem bil-Franċiż fil- [[Belġju]], il-belt kapitali tal -Vallonja  mill-1926, u l  belt prinċipali tal- provinċja ta' Namur . Il-belt tokkupa pożizzjoni ċentrali {{unité|62,5|km}}  fix-Xlokk ta' [[Brussell]], {{unité|40|km}}  fil-Lvant ta' [[Charleroi]] u {{unité|66|km}}  fil-Punent ta' [[Liège]] . Il-pożizzjoni tagħha fil- konfluwenza tax-xmajjar Meuse u Sambre tagħmilha ċentru importanti ta' komunikazzjoni. It-territorju muniċipali jkopri erja ta' {{unité|175|km|2}}  u b'hekk ipoġġih fis -seba' post fil-Belġju skont dan il-kriterju, filwaqt li l-popolazzjoni tiegħu hija{{Data|1 janvier 2025}} ta’ {{unité|115029 habitants}}  id-disa’ klassi.

Okkupata sa mill- [[Neolitiku|perjodu Neolitiku]], il-konfluwenza tax-xmajjar Sambre u Meuse rat it-twelid tal-belt Rumana fil-bidu tal-era tagħna. Iċ -ċittadella ta' Namur, li qabel kienet fief tal- Konti ta' Namur, imbagħad marbuta mad- djar ta' Flanders u Hainaut, ta' Courtenay, ta' Lussemburgu, imbagħad ta' Dampierre, pussess tad- Duki ta' Burgundy u mbagħad tal-Imperu Habsburg, kienet l-oġġett ta' bosta {{page h'|Siège de Namur|sièges}} matul is-sekli. Minkejja l-ħsara li ġarrbet il-kunflitti, il-belt iżżomm wirt rikk. Hija wkoll is-sede tad -djoċesi li ġarret isimha sa mill -ħolqien tagħha fl- 1559 .

Illum il-belt, kapitali reġjonali, hija s-sede tal- Parlament tal-Vallonja, tal -Gvern tal-Vallonja u tas- Servizz Pubbliku tal-Vallonja . Fuq il-front kulturali, Namur hija l-belt ospitanti ta' diversi avvenimenti internazzjonali bħall- Festival Internazzjonali tal-Films Frankofoni, il -festival tal-arti tal-fieri Namur en mai, Verdur Rock and Solidarités u l- Festival KIKK kif ukoll maratona internazzjonali. Tospita wkoll diversi istituzzjonijiet ta' edukazzjoni għolja, inkluża università .

Minħabba d-diversi proġetti ta' ppjanar urban (bħall-Paviljun fuq l-għoli taċ-ċittadella, l-NID fuq il-ponta ta' Grognon jew iċ-ċentru kreattiv ta' Trakk) imwettqa mill-2012 biex jippromwovu l-intelliġenza diġitali f'Namur, dan jirċievi rikonoxximent mill [[UNESCO|-UNESCO]] li jintegrah fin-netwerk tiegħu ta' bliet kreattivi,&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.lavenir.net/cnt/dmf20211109_01634167/namur-la-smart-city-reconnue-par-l-unesco|titlu=Namur, la &quot;smart city&quot; reconnue par l'Unesco|sit=Lavenir.net|data-aċċess=2021-11-18}}.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rtbf.be/info/medias/detail_namur-devient-la-premiere-ville-belge-primee-par-l-unesco-en-matiere-d-arts-numeriques?id=10876041|titlu=Namur devient la première ville belge primée par l'Unesco en matière d'arts numériques|data=2021-11-09|sit=RTBF Info|data-aċċess=2021-11-18}}.&lt;/ref&gt;

Namur għandha żewġ elementi elenkati bħala Siti ta' Wirt Dinji [[UNESCO|tal-UNESCO]] . : il -kampnar ta' Namur (wirt dinji) u l- ġostjar fuq stilt ta' Namur (wirt kulturali intanġibbli tal-umanità). Hija wkoll belt rikonoxxuta mill- Federazzjoni Wallonia-Brussell għall-azzjoni tagħha favur il-lingwa Walloon.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.odwb.be/explore/dataset/ma-commune-dit-oui-aux-langues-regionales|titlu=Ma Commune dit oui aux langues régionales|data=2022-08-22|sit=Open Data Wallonie-Bruxelles|data-aċċess=2024-01-31}}.&lt;/ref&gt;

== Storja ==
'''&lt;big&gt;Storja bikrija&lt;/big&gt;''' 

Il-belt bdiet bħala insedjament kummerċjali importanti fi żminijiet Ċeltiċi, li kien jinsab fuq rotot kummerċjali mil-lvant għall-punent u mit-tramuntana għan-nofsinhar tul l-Ardennes. Ir-Rumani stabbilew preżenza wara li Ġulju Ċesari għeleb lit-tribù lokali Aduatuċi. 

Namur saret prominenti matul il-bidu tal-Medju Evu meta l-Merovingjani bnew kastell jew ċittadella fuq l-ispur tal-blat li jħares fuq il-belt fil-konfluwenza taż-żewġ xmajjar. Fis-seklu 10, saret kontea fiha nnifisha. Il-belt żviluppat b'mod kemmxejn irregolari, peress li l-konti ta' Namur setgħu jibnu biss fuq ix-xatt tat-tramuntana tal-Meuse - ix-xatt tan-nofsinhar kien proprjetà tal-isqfijiet ta' Liège u żviluppa aktar bil-mod fil-belt ta' Jambes (issa effettivament subborg ta' Namur). Il-ħakkiema medjevali ta' Namur spiss kienu wkoll ħakkiema ta' kontej oħra fir-reġjun, inklużi Flanders, Hainaut, u Lussemburgu. Inxtrat mid-Duka Filippu t-Tajjeb Duka ta' Burgundy u Konti ta' Flanders fl-1421, u ngħaqadha fi stat akbar.</text>
      <sha1>0n89s20r98gxwsspse5be52769eupyh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331824</id>
      <parentid>331823</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T21:11:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>Infobox city create.</comment>
      <origin>331824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11694" sha1="q6k1gxelu1191bi673uvddc6v784yx4" xml:space="preserve">{{Infobox city|coatofarms=Blason ville BE Namur.svg|caption=Veduta tal-belt}}

'''Namur''' (bl-Olandiż: '''Namen'''; bil-Vallonja: '''Nameur''') hija belt li titkellem bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] fil- [[Belġju]], il-belt kapitali tal -Vallonja  mill-1926, u l  belt prinċipali tal- provinċja ta' Namur . Il-belt tokkupa pożizzjoni ċentrali {{unité|62,5|km}}  fix-Xlokk ta' [[Brussell]], {{unité|40|km}}  fil-Lvant ta' [[Charleroi]] u {{unité|66|km}}  fil-Punent ta' [[Liège]] . Il-pożizzjoni tagħha fil- konfluwenza tax-xmajjar Meuse u Sambre tagħmilha ċentru importanti ta' komunikazzjoni. 

Okkupata sa mill- [[Neolitiku|perjodu Neolitiku]], il-konfluwenza tax-xmajjar Sambre u Meuse rat it-twelid tal-belt Rumana fil-bidu tal-era tagħna. Iċ -ċittadella ta' Namur, li qabel kienet fief tal- Konti ta' Namur, imbagħad marbuta mad- djar ta' Flanders u Hainaut, ta' Courtenay, ta' Lussemburgu, imbagħad ta' Dampierre, pussess tad- Duki ta' Burgundy u mbagħad tal-Imperu Habsburg, kienet l-oġġett ta' bosta {{page h'|Siège de Namur|sièges}} matul is-sekli. Minkejja l-ħsara li ġarrbet il-kunflitti, il-belt iżżomm wirt rikk. Hija wkoll is-sede tad -djoċesi li ġarret isimha sa mill -ħolqien tagħha fl- 1559 .

Illum il-belt, kapitali reġjonali, hija s-sede tal- Parlament tal-Vallonja, tal -Gvern tal-Vallonja u tas- Servizz Pubbliku tal-Vallonja . Fuq il-front kulturali, Namur hija l-belt ospitanti ta' diversi avvenimenti internazzjonali bħall- Festival Internazzjonali tal-Films Frankofoni, il -festival tal-arti tal-fieri Namur en mai, Verdur Rock and Solidarités u l- Festival KIKK kif ukoll maratona internazzjonali. Tospita wkoll diversi istituzzjonijiet ta' edukazzjoni għolja, inkluża università .

Minħabba d-diversi proġetti ta' ppjanar urban (bħall-Paviljun fuq l-għoli taċ-ċittadella, l-NID fuq il-ponta ta' Grognon jew iċ-ċentru kreattiv ta' Trakk) imwettqa mill-2012 biex jippromwovu l-intelliġenza diġitali f'Namur, dan jirċievi rikonoxximent mill [[UNESCO|-UNESCO]] li jintegrah fin-netwerk tiegħu ta' bliet kreattivi,&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.lavenir.net/cnt/dmf20211109_01634167/namur-la-smart-city-reconnue-par-l-unesco|titlu=Namur, la &quot;smart city&quot; reconnue par l'Unesco|sit=Lavenir.net|data-aċċess=2021-11-18}}.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rtbf.be/info/medias/detail_namur-devient-la-premiere-ville-belge-primee-par-l-unesco-en-matiere-d-arts-numeriques?id=10876041|titlu=Namur devient la première ville belge primée par l'Unesco en matière d'arts numériques|data=2021-11-09|sit=RTBF Info|data-aċċess=2021-11-18}}.&lt;/ref&gt;

Namur għandha żewġ elementi elenkati bħala Siti ta' Wirt Dinji [[UNESCO|tal-UNESCO]] . : il -kampnar ta' Namur (wirt dinji) u l- ġostjar fuq stilt ta' Namur (wirt kulturali intanġibbli tal-umanità). Hija wkoll belt rikonoxxuta mill- Federazzjoni Wallonia-Brussell għall-azzjoni tagħha favur il-lingwa Walloon.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.odwb.be/explore/dataset/ma-commune-dit-oui-aux-langues-regionales|titlu=Ma Commune dit oui aux langues régionales|data=2022-08-22|sit=Open Data Wallonie-Bruxelles|data-aċċess=2024-01-31}}.&lt;/ref&gt;

== Ġeografija ==
Namur tinsab fil-konfluwenza tax-xmajjar Sambre u Meuse, madwar 62.5 km fix-Xlokk ta' [[Brussell]], fil-salib it-toroq tar-reġjuni ta' [[Hesbaye]], [[Condroz]], u [[Entre-Sambre-et-Meuse]]. Iċ-ċentru tal-belt jinsab fil-pjanura alluvjali tal-konfluwenza, fuq ix-xatt tax-xellug tax-xmara [[Meuse]]. 

L-erja totali tal-muniċipalità, mill-għaqda tal-muniċipalitajiet tal-1977, hija ta' 17,569 ettaru.

== Klima ==
Namur ġeneralment tgawdi minn klima moderata b'influwenza oċeanika. Madankollu, it-topografija tagħha toħloq differenzi sinifikanti fit-temperatura bejn il-quċċata taċ-Ċittadella (b'ħafna siġar, tħares lejn il-majjistral) u d-distrett ta' La Plante f'saqajha (iħares lejn in-nofsinhar u jibbenefika mill-influwenza moderata tax-Xmara Meuse). Fix-xitwa, mhux rari li tara l-quċċata taċ-Ċittadella mgħottija bil-borra filwaqt li l-parti t'isfel tal-belt tibqa' vojta.

== Storja ==
'''&lt;big&gt;Storja bikrija&lt;/big&gt;''' 

Il-belt bdiet bħala insedjament kummerċjali importanti fi żminijiet Ċeltiċi, li kien jinsab fuq rotot kummerċjali mil-lvant għall-punent u mit-tramuntana għan-nofsinhar tul l-Ardennes. Ir-Rumani stabbilew preżenza wara li Ġulju Ċesari għeleb lit-tribù lokali Aduatuċi&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rtbf.be/article/les-archeologues-de-namur-expliquent-la-decouverte-des-sepultures-romaines-11351072|titlu=Les archéologues de Namur expliquent la découverte des sépultures romaines - RTBF Actus|sit=RTBF|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;. 

Namur saret prominenti matul il-bidu tal-Medju Evu meta l-Merovingjani bnew kastell jew ċittadella fuq l-ispur tal-blat li jħares fuq il-belt fil-konfluwenza taż-żewġ xmajjar. Fis-seklu 10, saret kontea fiha nnifisha. Il-belt żviluppat b'mod kemmxejn irregolari, peress li l-konti ta' Namur setgħu jibnu biss fuq ix-xatt tat-tramuntana tal-Meuse - ix-xatt tan-nofsinhar kien proprjetà tal-isqfijiet ta' Liège u żviluppa aktar bil-mod fil-belt ta' Jambes (issa effettivament subborg ta' Namur). Il-ħakkiema medjevali ta' Namur spiss kienu wkoll ħakkiema ta' kontej oħra fir-reġjun, inklużi Flanders, Hainaut, u Lussemburgu. Inxtrat mid-Duka Filippu t-Tajjeb Duka ta' Burgundy u Konti ta' Flanders fl-1421, u ngħaqadha fi stat akbar.
[[Stampa:Guichardin - Namur, 1582.jpg|nofs|daqsminuri|Veduta ta' Namur mill-għoli meħuda mix-xogħol ta' Louis Guichardin, 1582.]]


'''&lt;big&gt;Sekli 17–19&lt;/big&gt;'''

Fis-snin 1640, ħafna wara li Namur saret parti mill-Olanda Spanjola, iċ-ċittadella tagħha ġiet imsaħħa konsiderevolment. [[Louis XIV ta' Franza|Louis XIV ta’ Franza]] invadiet fl-1692, ħataf il-belt u annessiha ma’ Franza. L-inġinier militari rinomat tiegħu Vauban reġa’ bena ċ-ċittadella. Il-kontroll Franċiż kien ta’ żmien qasir, peress li William III ta’ Orange-Nassau ħataf Namur biss tliet snin wara fl-1695 matul il-Gwerra tal-Gran Alleanza. Taħt it-Trattat tal-Barriera tal-1709, l-Olandiżi kisbu d-dritt li jqiegħdu l-gwarniġjon f’Namur, għalkemm it-Trattat sussegwenti ta’ Utrecht tal-1713 ta l-kontroll tal-eks [[Olanda]] Spanjola lid-Dar Awstrijaka ta’ Habsburg. Għalhekk, għalkemm l-Awstrijaċi ħakmu l-belt, iċ-ċittadella kienet ikkontrollata mill-Olandiżi. Inbniet mill-ġdid taħt il-mandat tagħhom&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://bdlbooks.com/blog/iccelebrajna/imhabba-bla-namur-u-blaqghat-fil-british-institute/|titlu=Imħabba bla namur u b’laqgħat fil-British Institute|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;. 

Il-kolonna tal-Ġeneral Jean-Baptiste Cyrus de Valence assedjat il-belt fid-19 ta’ Novembru 1792 matul il-Gwerra tal-Ewwel Koalizzjoni u, wara 12-il jum, il-belt ċediet fl-1 ta’ Diċembru u l-gwarniġjon kollu tagħha ta’ 3,000 raġel inħataf priġunier. Franza invadiet ir-reġjun mill-ġdid fl-1794, billi annessiet lil Namur u imponiet reġim repressiv. Wara t-telfa ta’ Napuljun fl-1815, il-Kungress ta’ Vjenna inkorpora dak li llum huwa l-[[Belġju]] fir-[[Olanda|Renju Unit tal-Olanda]]. Il-[[Belġju]] nfired mill-[[Pajjiżi l-Baxxi|Olanda]] fl-1830 wara r-Rivoluzzjoni Belġjana, u Namur kompliet tkun belt ewlenija ta’ gwarniġjon taħt il-gvern il-ġdid. Iċ-ċittadella reġgħet inbniet fl-1887&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.namur.be/fr/loisirs/tourisme/citadelle-de-namur/patrimoine/histoire|titlu=En quelques mots|sit=www.namur.be|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;.

'''&lt;big&gt;Sekli 20–21&lt;/big&gt;'''

Fl-[[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]], Namur kienet mira ewlenija tal-[[invażjoni Ġermaniża tal-Belġju]] fl-1914, li fittxet li tuża l-wied ta' Meuse bħala rotta lejn Franza. Fil-21 ta' Awwissu 1914, il-Ġermaniżi bbumbardjaw il-belt ta' Namur mingħajr twissija. Diversi nies inqatlu. Minkejja li ġiet deskritta bħala prattikament impenetrabbli, iċ-ċittadella waqgħet wara biss tlett ijiem ta' ġlied u l-belt kienet okkupata mill-Ġermaniżi għall-bqija tal-gwerra. 

Namur ma tantx marret aħjar fit-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]]; kienet fil-linji ta' quddiem kemm tal-Battalja tal-Ardennes fl-1940 kif ukoll tal-Battalja tal-Bulge fl-1944. Il-belt sofriet ħsarat kbar fiż-żewġ gwerer. Namur kompliet tospita l-paratruppi tal-Armata Belġjana sat-tluq tagħhom fl-1977&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.namur.be/fr/loisirs/tourisme/citadelle-de-namur/patrimoine/histoire|titlu=En quelques mots|sit=www.namur.be|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;. 

Wara l-ħolqien tar-[[Reġjun tal-Vallonja]], Namur intgħażlet bħala s-sede tal-eżekuttiv u l-parlament tagħha. Fl-1986, Namur ġiet iddikjarata uffiċjalment bħala l-kapitali tal-Vallonja. Il-pożizzjoni tagħha bħala kapitali reġjonali ġiet ikkonfermata mill-Parlament tal-Vallonja fl-2010.

== Ekonomija ==
Namur huwa ċentru kummerċjali u industrijali importanti, li jinsab fuq is-sinsla industrijali tal-Wallonja, il-wied ta’ Sambre u Meuse. Jipproduċi makkinarju, oġġetti tal-ġilda, metalli u porċellana. L-istazzjon tal-ferrovija tiegħu huwa wkoll junction importanti li jinsab fuq il-linja tat-tramuntana-nofsinhar bejn Brussell u l-Belt ta’ Lussemburgu, u l-linja tal-lvant-punent bejn Lille u Liège. It-traffiku tal-barkun tax-xmajjar jgħaddi minn nofs il-belt tul ix-xmara Meuse.

== Il-Belt Kapitali tal-Vallonja ==
Il-kunċett ta’ reġjuni, u għalhekk tar-[[Reġjun tal-Vallonja]], deher fil-leġiżlazzjoni Belġjana fl-1970, iżda ħa madwar għaxar snin biex l-artikolu jiġi implimentat. 

Il-bidu ta’ dan il-moviment jista’ jidher sa mill-1944, bil-ħolqien tal-Kunsill Ekonomiku tal-Vallonja minn organizzazzjonijiet ta’ min iħaddem f’[[Liège]]. 

Fl-1979, il-Vallonja stabbilixxiet Gvern tal-Vallonja, u fl-1980, ġie kkonfermat li l-[[Belġju]] kien magħmul minn tliet reġjuni, inkluż ir-[[Reġjun tal-Vallonja]], iżda ma ġietx magħżula kapitali. 

Fit-12 ta’ Lulju 1983, il-gvern mar jgħix f’Namur.

Id-diversi direttorati operattivi responsabbli għall-amministrazzjoni tal-Vallonja jinsabu prinċipalment fid-distrett ta' Bomel-Heuvy, wara l-istazzjon (ex Ministeru tat-Tagħmir u t-Trasport) u s-subborg ta' Jambes (ex Ministeru tar-Reġjun tal-Vallonja).

== Reliġjon ==
Tradizzjonalment Kattolika, il-belt ta’ Namur ilha s-sede tad-djoċesi bl-istess isem mill-1559, li tinkludi l-[[provinċji ta’ Namur]] u l-Lussemburgu. Il-belt għandha bosta parroċċi. Il-parroċċa oriġinali ta’ Namur ma ġietx identifikata formalment; setgħet kienet Saint-Martin de Frizet (Vedrin), jew forsi Notre-Dame, f’Grognon. 

Barra minn hekk, hemm diversi knejjes u moskej Protestanti, u mill-1966, lukanda Masonika.

== Ġemellaġġ ==

* {{Flagicon|IDN}} [[Bandung]] ([[Indoneżja]]) ;
* {{Flagicon|FRA}} [[Bourg-En-Bresse]] ([[Franza]]) ;
* {{Flagicon|ROU}} [[Cluj-Napoca]] ([[Rumanija]]) ;
* {{Flagicon|VIE}} [[Hue]] ([[Vjetnam]]) ;
* {{Flagicon|USA}} [[Lafayette]] ([[Stati Uniti]]) ;
* [[Prixtina]] ([[Kosovo]]) ;
* {{Flagicon|CAN}} [[Québec (belt)|Quebec]] ([[Quebec]]) ;
* {{Flagicon|FRA}} [[Menton]] ([[Franza]]).

== Gallerija ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Stampa:Namur Belgium Old-town-01.jpg|Il-belt antika ta' Namur
Stampa:Le Parlement de Wallonie et la Citadelle de Namur.jpg|Iċ-Ċittadella bil-Parlament tal-Vallonja fuq ix-xmara [[Meuse]]
Stampa:La cour et la façade intérieure de l'ancien Evêché.JPG|Palazz Provinċjali
Stampa:Namur Belfry 02.JPG|Il-Kampanja ta' Namur
Stampa:01-Namur-100109 (2).jpg|Iċ-ċittadella u l-Meuse
&lt;/gallery&gt;

== Referenzi ==</text>
      <sha1>q6k1gxelu1191bi673uvddc6v784yx4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Coimbra</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34597</id>
    <revision>
      <id>331826</id>
      <timestamp>2026-08-28T00:12:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the opening section from the page &quot;[[:fr:Special:Redirect/revision/238155434|Coimbra]]&quot;</comment>
      <origin>331826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2508" sha1="25rwa7dex9qna3cp3ju8k36bruiyyuh" xml:space="preserve">'''Coimbra''' {{MSAPI|kuˈĩbɾɐ}} {{MSAPI|ˈkwĩbɾɐ}} '''2''',,,&lt;ref name=&quot;radiocanada&quot;&gt;{{Ċita pubblikazzjoni |date=25 avril 2019 |title=Le Portugal pour un premier voyage en solitaire |url=https://ici.radio-canada.ca/premiere/emissions/style-libre/segments/chronique/115415/voyage-portugal-europe-florence-villeneuve |journal=[[ICI Radio-Canada Première]]}}&lt;/ref&gt;  eqdem belt universitarja fil- [[Portugall]] u tinsab fiċ-ċentru tal-pajjiż.

Kien f'Coimbra li twaqqfet l-ewwel università Portugiża, l- [[Università ta' Coimbra]], fl-1290. Hija fost l-eqdem fl-Ewropa, flimkien mas- Sorbonne, Bologna, Oxford u Salamanca . Il- Grupp Coimbra, imwaqqaf fl- 1985, jiġbor flimkien universitajiet Ewropej.

Il-belt għadha popolata b'għadd kbir ta' studenti minn madwar il-Portugall kollu. Huma jżommu ritwali u tradizzjonijiet tal-istudenti, bħal dik imsejħa &quot; praxe &quot; L-ilbies tradizzjonali tal-istudenti huwa libsa sewda għas-subien, libsa sewda għall-bniet, kollha b'ingravata sewda u kappa.

Iż-żona urbana ta' Coimbra għandha madwar {{formatnum:220000}} abitant, li huwa aktar minn nofs il-popolazzjoni tad-distrett.

Il-belt il-qadima tinsab fuq l-għolja ta' Alcaçova Huwa aċċessat minn labirint ta’ sqaqien dojoq u pittoreski, xi kultant imżejna b’turġien li jġorru ismijiet sinifikanti (&quot; {{Lang|pt|escadas de Quebra-Costas}} » : taraġ li jkisser id-dahar &quot;.

Li tinsab {{unité|200|km}}  minn [[Liżbona|Lisbona]] u {{unité|100|km}}  minn [[Porto]], Coimbra hija mogħtija l-ilma mix-xmara Mondego .

== Storja ==
'''&lt;big&gt;Antikità&lt;/big&gt;''' 

Ir-Rumani semmew il-belt &quot;Aeminium.&quot; Aktar tard, hekk kif il-popolazzjoni kibret, (reġgħet) adottat l-isem Conimbriga.

'''&lt;big&gt;Medju Evu&lt;/big&gt;''' 

Belt monumentali bi toroq dojoq, pjazez, turġien, u arkati medjevali, Coimbra kienet il-post fejn twieldu l-ewwel sitt rejiet tal-[[Portugall]] u, flimkien ma' Guimarães, il-belt kapitali tal-Portugall qabel il-waqgħa ta' [[Liżbona]]. L-oqbra tal-ewwel żewġ rejiet tal-Portugall għadhom jistgħu jiġu ammirati fil-kor tal-Knisja tas-Salib Imqaddes. Ta' min jaraha wkoll hija l-katidral Rumanesk antik (Sé Velha). 

Fis-sena 711, il-Mori laħqu l-Peniżola Iberika. Coimbra saret ċentru kummerċjali importanti bejn it-Tramuntana Kristjana u n-Nofsinhar Għarbi, b'komunità Mozarabika kbira. Fl-1064, il-belt inħatfet lura definittivament mingħand il-Musulmani minn Ferdinand I ta' León, minkejja t-tentattiv fallut tal-Almoravidi li jassedjaw il-belt fl-1117.</text>
      <sha1>25rwa7dex9qna3cp3ju8k36bruiyyuh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331827</id>
      <parentid>331826</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T00:41:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Infobox city create.</comment>
      <origin>331827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13337" sha1="8fkrpfhs2x9zu05li3rl7utnxwiuhdt" xml:space="preserve">{{Infobox city}}

'''Coimbra''' {{MSAPI|kuˈĩbɾɐ}} {{MSAPI|ˈkwĩbɾɐ}} '''2''',,,&lt;ref name=&quot;radiocanada&quot;&gt;{{Ċita pubblikazzjoni |date=25 avril 2019 |title=Le Portugal pour un premier voyage en solitaire |url=https://ici.radio-canada.ca/premiere/emissions/style-libre/segments/chronique/115415/voyage-portugal-europe-florence-villeneuve |journal=[[ICI Radio-Canada Première]]}}&lt;/ref&gt;  eqdem belt universitarja fil- [[Portugall]] u tinsab fiċ-ċentru tal-pajjiż.

Kien f'Coimbra li twaqqfet l-ewwel università Portugiża, l- [[Università ta' Coimbra]], fl-1290. Hija fost l-eqdem fl-Ewropa, flimkien mas- Sorbonne, Bologna, Oxford u Salamanca . Il- Grupp Coimbra, imwaqqaf fl- 1985, jiġbor flimkien universitajiet Ewropej.

Il-belt għadha popolata b'għadd kbir ta' studenti minn madwar il-Portugall kollu. Huma jżommu ritwali u tradizzjonijiet tal-istudenti, bħal dik imsejħa &quot; praxe &quot; L-ilbies tradizzjonali tal-istudenti huwa libsa sewda għas-subien, libsa sewda għall-bniet, kollha b'ingravata sewda u kappa.

Iż-żona urbana ta' Coimbra għandha madwar {{formatnum:220000}} abitant, li huwa aktar minn nofs il-popolazzjoni tad-distrett.

Il-belt il-qadima tinsab fuq l-għolja ta' Alcaçova Huwa aċċessat minn labirint ta’ sqaqien dojoq u pittoreski, xi kultant imżejna b’turġien li jġorru ismijiet sinifikanti (&quot; {{Lang|pt|escadas de Quebra-Costas}} » : taraġ li jkisser id-dahar &quot;.

Li tinsab {{unité|200|km}}  minn [[Liżbona|Lisbona]] u {{unité|100|km}}  minn [[Porto]], Coimbra hija mogħtija l-ilma mix-xmara Mondego.

== Ġeografija ==
Wieħed mill-aktar salib it-toroq importanti tan-nazzjon, Coimbra storikament kienet f'salib it-toroq bejn Braga u Lisbona, u l-aċċess tagħha għax-xmara (il-Mondego jgħaddi mill-muniċipalità) ipprovda rotta bejn il-komunitajiet interni u l-bliet kostali (inkluża l-belt kostali ta' Figueira da Foz, 40 km fil-punent ta' Coimbra). Il-belt storika ta' Coimbra tinsab ċentralment fil-muniċipalità, konnessa ma' [[Liżbona]] (197 km) u [[Porto]] (116 km) permezz tal-awtostradi IC2, IP3 u A1. 

Il-muniċipalità hija mdawra minn diversi muniċipalitajiet ġirien tagħha fir-[[Região de Coimbra]], li jinkludu [[Penacova]] (fil-grigal), [[Vila Nova de Poiares]] (lejn il-lvant), [[Miranda do Corvo]] (lejn ix-xlokk), [[Condeixa-a-Nova]] (lejn in-nofsinhar u l-lbiċ), [[Montemor-o-Velho]] (lejn il-punent), [[Cantanhede]] (lejn il-majjistral) u [[Mealhada]] (fit-tramuntana u l-grigal). Eżatt barra l-muniċipalità, hemm ukoll diversi bliet pittoreski fil-muntanji bħal [[Lousã]] u [[Penacova]], filwaqt li bliet u rħula spa, bħal [[Luso]], [[Buçaco]] u [[Curia]] huma komuni.

== Klima ==
Fix-xitwa, it-temperaturi jvarjaw bejn 15–16 °C matul il-jum u 5–7 °C bil-lejl, kultant jinżlu taħt iż-0 °C, b'medja ta' 19-il jum bil-ġlata fis-sena; filwaqt li t-temperaturi tas-sajf ivarjaw bejn 28–29 °C matul il-jum u 15–16 °C bil-lejl u jistgħu jilħqu 40 °C jew aktar fil-jiem aktar sħan. Coimbra għandha madwar 32 jum fis-sena b'temperaturi massimi 'l fuq minn 30 °C. L-ogħla u l-inqas temperaturi li qatt ġew irreġistrati kienu 42.5 °C u −7.8 °C fl-1943 u l-1941&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.tempo.com/coimbra.htm|titlu=Previsão do tempo Coimbra|sit=Meteored Brasil|lingwa=pt-BR|data-aċċess=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;. 

Il-preċipitazzjoni hija abbundanti matul is-sena kollha, ħlief għal Lulju u Awissu.

== Storja ==
'''&lt;big&gt;Antikità&lt;/big&gt;''' 

Ir-Rumani semmew il-belt &quot;Aeminium.&quot; Aktar tard, hekk kif il-popolazzjoni kibret, (reġgħet) adottat l-isem Conimbriga.

'''&lt;big&gt;Medju Evu&lt;/big&gt;''' 

Belt monumentali bi toroq dojoq, pjazez, turġien, u arkati medjevali, Coimbra kienet il-post fejn twieldu l-ewwel sitt rejiet tal-[[Portugall]] u, flimkien ma' Guimarães, il-belt kapitali tal-Portugall qabel il-waqgħa ta' [[Liżbona]]. L-oqbra tal-ewwel żewġ rejiet tal-Portugall għadhom jistgħu jiġu ammirati fil-kor tal-Knisja tas-Salib Imqaddes. Ta' min jaraha wkoll hija l-katidral Rumanesk antik (Sé Velha). 

Fis-sena 711, il-Mori laħqu l-Peniżola Iberika. Coimbra saret ċentru kummerċjali importanti bejn it-Tramuntana Kristjana u n-Nofsinhar Għarbi, b'komunità Mozarabika kbira. Fl-1064, il-belt inħatfet lura definittivament mingħand il-Musulmani minn Ferdinand I ta' León, minkejja t-tentattiv fallut tal-Almoravidi li jassedjaw il-belt fl-1117&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://visitecoimbra.pt/roteiros-tematicos/coimbra-muralhada/|titlu=Coimbra Muralhada – Website oficial Turismo de Coimbra|sit=visitecoimbra.pt|data-aċċess=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;.

Coimbra reġgħet twieldet u saret l-aktar belt importanti fin-nofsinhar tax-Xmara Douro, u l-belt kapitali ta’ kontea vasta mmexxija mill-Mozarabiku Sesnando Davides. Ir-Re Afonso (Alfonso Henriques) I tal-[[Portugall]] għamilha l-ewwel kapitali tal-pajjiż, rwol li żammet sal-1255 meta [[Liżbona]] ħadet postha. 

Sas-seklu 12, Coimbra diġà kellha struttura urbana, maqsuma bejn il-belt ta’ fuq, magħrufa bħala Alta jew Almedina, fejn kienu jgħixu l-aristokrazija, il-kleru, u aktar tard, l-istudenti, u l-belt t’isfel (Baixa), dar għall-kummerċ, l-artiġjani, u l-inħawi l-ifqar&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://visitecoimbra.pt/roteiros-tematicos/coimbra-muralhada/|titlu=Coimbra Muralhada – Website oficial Turismo de Coimbra|sit=visitecoimbra.pt|data-aċċess=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;.

'''&lt;big&gt;Żminijiet Moderni&lt;/big&gt;''' 

F'nofs is-seklu 16, l-istorja tal-belt intrabtet ma' dik tal-università tagħha, fejn għallem il-matematiku Pedro Nunes. Kien biss mis-seklu 19 'il quddiem li l-belt espandiet lil hinn mill-fortifikazzjonijiet tagħha, li eventwalment ġew żarmati wara r-riformi tal-[[Markiż ta' Pombal]]&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.cm-coimbra.pt/areas/viver/a-cidade/historia/historia-da-cidade|titlu=História da Cidade|lingwa=pt-pt|data-aċċess=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;.

'''&lt;big&gt;Era Kontemporanja&lt;/big&gt;''' 

Matul l-ewwel nofs tas-seklu 19, l-okkupazzjoni mit-truppi Franċiżi taħt [[André Masséna|Masséna]] u [[Jean-Andoche Junot|Junot]], u s-soppressjoni tal-ordnijiet reliġjużi, immarkaw perjodu diffiċli għall-belt. Madankollu, it-tieni nofs tas-seklu ra titjib fl-1856 bil-wasla tat-telegrafu u d-dawl bil-gass. Il-ferrovija ġiet inawgurata fl-1864, u ħdax-il sena wara nbena pont ferrovjarju fuq ix-Xmara Mondego. 

Tradizzjoni lokali tal-fado, deskritta bħala akkademika, tibqa' vibranti ħafna&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.cm-coimbra.pt/areas/viver/a-cidade/historia/historia-da-cidade|titlu=História da Cidade|lingwa=pt-pt|data-aċċess=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;.

== Ekonomija ==
Kumpaniji notevoli bbażati fil-muniċipalità ta’ Coimbra jinkludu l-kumpaniji tas-softwer Critical Software u Ciberbit li għandhom il-kwartieri ġenerali globali tagħhom fil-belt, il-kumpanija tal-inġinerija mekkanika u elettronika Active Space Technologies, il-kumpanija tax-xjenza tad-dejta Feedzai, il-kumpanija tat-telemetrija u Machine to Machine ISA, il-fabbrika tas-siment ta’ Cimpor f’Souselas (CIMPOR Souselas), il-faċilità ta’ servizz pan-Ewropea ta’ Olympus Corporation, il-kumpaniji farmaċewtiċi Bluepharma u BASI, il-funderija tal-ħadid Fucoli-Somepal u diversi ċeramika, ipproċessar tal-ikel (Probar jipproduċi prodotti tal-laħam kiesaħ u Dan Cake jipproduċi sponge cakes u swiss rolls), tessuti, inbid, kostruzzjoni ċivili u tal-inġinerija, arkitettura, xogħlijiet pubbliċi u ditti tal-kostruzzjoni tad-djar. L-industrija tal-artiġjanat hija rappreżentata sew mill-manifattura tradizzjonali tat-tapizzerija u l-fuħħar, u l-inħawi tal-belt għandhom minbarra l-forestrija, produzzjoni dinamika tal-ortikultura, vinji u trobbija tal-bhejjem. L-Instituto Pedro Nunes (Istitut Pedro Nunes), inkubatur tan-negozju, jospita b’mod dinamiku diversi negozji ġodda li ġeneralment huma ddedikati għal negozji relatati mat-teknoloġija u jsiru kumpaniji spin-off indipendenti bil-kwartieri ġenerali tagħhom fir-reġjun kollu. Hemm mossa mill-awtoritajiet muniċipali biex iġibu aktar negozji ta' innovazzjoni u teknoloġija għolja, permezz ta' inizjattivi bħall-Coimbra Innovation Park, bil-għan li jippromwovu l-innovazzjoni u kumpaniji li jippromwovu r-riċerka u l-iżvilupp (bħall-kumpanija tan-nanoteknoloġija Innovnano, sussidjarja ta' Companhia União Fabril)&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://arquivo.pt/wayback/20110122085512/http://www.josedemello.pt/gjm_tdf_01.asp?lang=pt&amp;artigo=652|titlu=Arquivo.pt|sit=arquivo.pt|data-aċċess=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;.

== Trasport ==
Il-belt hija konnessa internament permezz ta' netwerk estensiv ta' karozzi tal-linja, l-SMTUC (Serviços Municipalizados de Transportes Urbanos de Coimbra, Servizzi tat-Trasport Urban tal-Muniċipalità ta' Coimbra) u s-sistema tat-trolleybus ta' Coimbra (l-unika sistema bħal din fil-[[Portugall]]). Fil-passat, il-belt kellha wkoll netwerk ta' trams (xi wħud issa huma pparkjati ġewwa mużew tat-trasport). Hemm ukoll taxis disponibbli, u huma rikonoxxibbli bħala taxis krema jew suwed u ħodor (karozza sewda b'saqaf aħdar). Il-belt hija ċentru għal servizzi interreġjonali tal-karozzi tal-linja għall-pajjiż kollu u barra minn pajjiżhom. Ġiet proposta sistema ta' metro ħafifa, Metro Mondego, madankollu l-proġett ġie abbandunat fl-aqwa tal-kriżi finanzjarja Portugiża, u minflok inbniet sistema ta' transitu rapidu tal-karozzi tal-linja, bl-istess isem, li fetħet f'Awwissu 2025&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.metromondego.pt/en|titlu=Metro Mondego - Mobilidade Sustentável na Região de Coimbra|sit=www.metromondego.pt|data-aċċess=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;. 
[[Stampa:Metrocarro Estacao Lousa 2025.jpg|nofs|daqsminuri|Sistema ta' transitu rapidu tal-karozzi tal-linja ''Metro Mondego'']]


Coimbra għandha diversi stazzjonijiet tal-ferrovija. L-istazzjon prinċipali Coimbra-B jinsab fuq il-linja ewlenija bejn [[Porto]] u [[Liżbona]]. Kien ikun hemm ferrovija diretta matul il-lejl lejn Madrid kull lejl, madankollu għalqet fl-2020 minħabba nuqqas ta' passiġġieri. Hemm pjanijiet biex il-linja terġa’ tinfetaħ sal-2030 biex jittejjeb it-trasport bejn [[Spanja]] u l-[[Portugall]].

Minn dan l-istazzjon, xprun żgħir imur lejn Coimbra-A, l-istazzjon ewlieni fiċ-ċentru tal-belt. Linja ferrovjarja reġjonali żgħira (''Linha da Lousã'') kienet għaddejja wkoll minn Coimbra Parque fit-tarf tan-nofsinhar taċ-ċentru tal-belt. Minn Coimbra-Parque kien possibbli li jivvjaġġaw lejn [[Miranda do Corvo]], Lousã u Serpins, fost oħrajn. Il-linja ngħalqet għall-aġġornament bħala parti mill-proġett Metro Mondego u qatt ma reġgħet infetħet meta l-proġett Metro Mondego ġie abbandunat, iżda hemm pressjoni lokali biex il-linja terġa 'tinfetaħ. Huwa wkoll possibbli li tivvjaġġa bil-ferrovija bejn Coimbra u [[Figueira da Foz]] (Ramal de Alfarelos), u Coimbra, [[Guarda]] u [[Vilar Formoso]] (''Linha da Beira Alta'')&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.metromondego.pt/en|titlu=Metro Mondego - Mobilidade Sustentável na Região de Coimbra|sit=www.metromondego.pt|data-aċċess=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;. 

Coimbra hija moqdija mill-awtostrada [[A1 (Portugall)|A1]], li tgħaqqad [[Liżbona]] ma' [[Porto]]. 

Ajrudrom reġjonali jinsab f'Cernache (Aeródromo Municipal Bissaya Barreto) (CBP) [PCO], 7.5 kilometri fil-Lbiċ taċ-ċentru. B'pista ta' 920 metru u servizz ta' informazzjoni dwar it-titjiriet sal-inżul ix-xemx, dan l-ajruport reġjonali għandu l-faċilitajiet fundamentali kollha għal titjiriet privati.

== Edukazzjoni ==
[[Stampa:Coimbra University robes burian 5588.jpg|nofs|daqsminuri|Studenti tal-Università libsin toga matul l-ewwel ġimgħa tal-lezzjonijiet, Coimbra (2019)]]


Coimbra ġiet imsejħa A cidade dos estudantes (Il-belt tal-istudenti) jew ''Lusa-Atenas'' (Lusitan-Ateni), prinċipalment għax hija s-sit tal-eqdem u waħda mill-akbar universitajiet fil-[[Portugall]] – l-Università ta’ Coimbra, università pubblika li l-oriġini tagħha jistgħu jiġu ntraċċati lura għas-seklu 13. Illum il-ġurnata, għandha studenti minn 70 nazzjonalità differenti; kważi 10% tal-istudenti tagħha huma barranin, u dan jagħmilha l-aktar università internazzjonali tal-[[Portugall]].

== Ġemellaġġ ==

* {{Flagicon|USA}} [[Santa Klara (Stati Uniti)|Santa Klara]] ([[Stati Uniti]]) ;
* {{Flagicon|GER}} [[Halle]] ([[Ġermanja]]) ;
* {{Flagicon|FRA}} [[Poitiers]] ([[Franza]]) ;
* {{Flagicon|ESP}} [[Salamanca]] ([[Spanja]]) ;
* {{Flagicon|BRA}} [[Santos]] ([[Brażil]]) ;
* {{Flagicon|ESP}} [[Santiago de Compostela]] ([[Spanja]]) ;
* {{Flagicon|FRA}} [[Aix-en-Provence]] ([[Franza]]) ;
* {{Flagicon|USA}} [[Cambridge (Stati Uniti)|Cambridge]] ([[Stati Uniti]]) ;
* {{Flagicon|RUS}} [[Jaroslavl]] ([[Russja]]) ;
* {{Flagicon|MAR}} [[Fes]] ([[Marokk]]) ;
* {{Flagicon|CPV}} [[Mindelo]] ([[Kap Verde]]) ;
* {{Flagicon|BRA}} [[Curitiba]] ([[Brażil]]) ;
* {{Flagicon|TUN}} [[Kairouan]] ([[Tuneżija]]) ;
* {{Flagicon|BRA}} [[São Paulo]] ([[Brażil]]) ;
* {{Flagicon|MOZ}} [[Beira]] ([[Możambik]]) ;
* {{Flagicon|ITA}} [[Padova]] ([[Italja]]) ;
* {{Flagicon|IND}} [[Daman u Diu]] ([[Indja]]) ;
* {{Flagicon|TLS}} [[Dili]] ([[Timor tal-Lvant]]) ;
* {{Flagicon|LUX}} [[Esch-sur-Alzette]] ([[Lussemburgu]]) ;
* {{Flagicon|ESP}} [[Zaragoza]] ([[Spanja]]) ;
* {{Flagicon|SWE}} [[Lund]] ([[Żvezja]]).

== Referenzi ==</text>
      <sha1>8fkrpfhs2x9zu05li3rl7utnxwiuhdt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Setúbal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34598</id>
    <revision>
      <id>331830</id>
      <timestamp>2026-08-28T07:43:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the opening section from the page &quot;[[:fr:Special:Redirect/revision/238773136|Setúbal]]&quot;</comment>
      <origin>331830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="340" sha1="cfij782zmndjaalde7x7ixmnqd844em" xml:space="preserve">'''Setúbal''' hija belt port fil [[Portugall|-Portugall]], li tinsab fid- distrett ta' Setúbal u l -peniżola ta' Setúbal, inqas minn 40 km fin-nofsinhar ta' [[Liżbona|Lisbona]] .

== Ġeografija ==
Setúbal, li jinsab fit-tramuntana tal-estwarju ta' Sado, ikopri 172 km2 u huwa magħmul minn ħames ''freguesias'' (parroċċi ċivili).</text>
      <sha1>cfij782zmndjaalde7x7ixmnqd844em</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331831</id>
      <parentid>331830</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T07:50:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>Infobox city create</comment>
      <origin>331831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1619" sha1="mt4mbs7j9xk8rr5euicxsw4xv0nzbzm" xml:space="preserve">{{Infobox city}}

'''Setúbal''' hija belt port fil [[Portugall|-Portugall]], li tinsab fid- distrett ta' Setúbal u l -peniżola ta' Setúbal, inqas minn 40 km fin-nofsinhar ta' [[Liżbona|Lisbona]] .

== Ġeografija ==
Setúbal, li jinsab fit-tramuntana tal-estwarju ta' Sado, ikopri 172 km2 u huwa magħmul minn ħames ''freguesias'' (parroċċi ċivili).

== Storja ==
Fl-antikità l-belt kienet magħrufa bħala Cetobriga, insedjament Turdetani li waqa' taħt kontroll Ruman fil-provinċja ta' Lusitania.

Fil-bidu tas-seklu 20, Setúbal kien ċentru importanti tas-sajd fil-[[Portugall]], partikolarment għas-[[sardin]].

== Ekonomija ==
It-turiżmu dalwaqt jista’ jagħti ħajja ġdida lill-ekonomija lokali, billi l-kosta tal-Park Naturali ta’ Arrábida toffri bajjiet mill-isbaħ.

Il-belt hija wkoll id-dar ta’ fabbrika tal-karozzi, Autoeuropa, li hija l-akbar impjegatur lokali. Inizjalment impriża konġunta bejn Volkswagen u Ford maħsuba biex tipproduċi tliet mudelli, is-sit sar kompletament proprjetà ta’ Volkswagen fl-1 ta’ Jannar 1999, u ngħata l-isem ġdid ta’ Volkswagen Autoeuropa. Madankollu, il-mudelli Ford u Seat komplew jiġu prodotti hemmhekk.

== Ġemellaġġ ==

* {{Flagicon|FRA}} [[Beauvais]] ([[Franza]]) ;
* {{Flagicon|FRA}} [[Pau]] ([[Franza]]) ;
* {{Flagicon|MOZ}} [[Kelimane]] ([[Możambik]]) ;
* {{Flagicon|MAR}} [[Safi (Marokk)|Safi]] ([[Marokk]]) ;
* {{Flagicon|POR}} [[Leiria]] ([[Portugall]]) ;
* {{Flagicon|BRA}} [[Porto Seguro]] ([[Brażil]]) ;
* {{Flagicon|HUN}} [[Debrecen]] ([[Ungerija]]) ;
* {{Flagicon|SPA}} [[Tordesillas]] ([[Spanja]]).

== Referenzi ==</text>
      <sha1>mt4mbs7j9xk8rr5euicxsw4xv0nzbzm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Il-Qawra</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34599</id>
    <revision>
      <id>331832</id>
      <timestamp>2026-08-28T11:22:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MalteseFalconnfirn</username>
        <id>24800</id>
      </contributor>
      <comment>Maħluqa bit-traduzzjoni tal-paġna &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1370828663|Qawra]]&quot;</comment>
      <origin>331832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4870" sha1="gzs5dxae7eojifhtafx9tcod9awkayh" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=Qawra|native_name=Il-Qawra|native_name_lang=mt|official_name=|other_name=|settlement_type=Town|image_skyline=Sudika Bugibba.jpg|image_caption=View of Qawra from Salina Bay|image_flag=|image_shield=|etymology=|nickname=|motto=|pushpin_map=Malta|coordinates={{coord|35|57|15|N|14|25|12|E|type:city_region:MT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Malta}}|subdivision_type1=[[Regions of Malta|Region]]|subdivision_name1=[[Northern Region, Malta|Northern Region]]|subdivision_type2=[[Districts of Malta|District]]|subdivision_name2=[[Districts of Malta#Northern District|Northern District]]|subdivision_type3=[[Local councils of Malta|Local council]]|subdivision_name3={{flagicon image|Flag of Saint Paul's Bay.svg}} [[St. Paul's Bay]]|established_title=|established_date=|founder=|leader_title=|leader_name=|leader_party=|unit_pref=Metric|area_total_km2=|area_note=|area_footnotes=|elevation_m=|elevation_footnotes=|population_total=|population_as_of=|population_footnotes=|population_density_km2=auto|population_note=|population_demonym=Qawri (m), Qawrija (f), Qawrin (pl)|timezone1=[[Central European Time|CET]]|utc_offset1=+1|timezone1_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset1_DST=+2|postal_code_type=[[Postal codes in Malta|Postal code]]|postal_code=SPB|area_code_type=[[List of country calling codes|Dialing code]]|area_code=356|iso_code=|blank_name_sec1=[[Religion in Malta#Patron Saints|Patron saint]]|blank_info_sec1=[[Francis of Assisi]]|blank1_name_sec1=[[Public holidays in Malta#Traditional Feasts|Day of festa]]|blank1_info_sec1=|website=|footnotes=}}
'''Il-Qawra''' hija żona f'[[San Pawl il-Baħar]], ġor-[[Reġjun tat-Tramuntana, Malta|Reġjun tat-Tramuntana]]. Tinsab qrib il-[[Buġibba]] u s-Salina, u hija post turistiku popolari, li fiha ħafna lukandi u ristoranti. &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.maltauncovered.com/malta-island/qawra-holiday-guide-travel-tips/|titlu=Qawra (Malta): Tourist Info, Travel Tips and Things to Do|data=23 December 2017|sit=MaltaUncovered.com|data-aċċess=16 February 2018}}&lt;/ref&gt;

Madwar l-1638, l-Ordni ta’ San Ġwann bniet it=[[Torri tal-Qawra]] fil-Ponta tal-Qawra, bħala parti minn sensiela ta’ fortifikazzjonijiet għad-difiża tal-kosta Maltija. Fl-1715 inbniet batterija madwarha, filwaqt li fis-snin 60 tas-seklu 18 żdiedu ħajt tat-trunċiera magħha. Illum, it-torri u l-batterija huma ristorant, u partijiet mit-trunċiera għadhom jidhru. &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.culturalheritage.gov.mt/filebank/inventory/Knights%20Fortifications/1379.pdf|titlu=Qawra Point Tower &amp; Battery|data=28 June 2013|sit=National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands|data-aċċess=7 August 2015|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160307230545/http://culturalheritage.gov.mt/filebank/inventory/knights%20fortifications/1379.pdf|arkivju-data=7 March 2016}}&lt;/ref&gt;

Il-belt toffri ħafna attivitajiet tal-daħar, inklużi rikbiet bid-dgħajsa banana, ġetski, kif ukoll kajjakiet, snorkeling u għadis. Iż-żona hija magħrufa wkoll bħala ż-żona &quot;turistika&quot; ta' Malta minħabba l-ħafna bars tal-futbol Ingliż. It-temperaturi tas-sajf jistgħu jilħqu l {{Convert|40|C|F}}, b'medja ta' aktar minn {{Convert|30|C|F}} . Il-każinos, il-bars u l-klabbs huma wkoll parti ewlenija ta’ din il-belt żgħira. Ħafna nies jgħumu u jitlaħilħu mal-blat, li jipprovdi spazju biżżejjed biex wieħed jixxemmex. Hija popolari mat-turisti li jħobbu jimxu ħdejn il-baħar bil-lejl.

== Parroċċa ==
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Message box/ambox.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt; 
Il-knisja parrokkjali tal-Qawra hija ddedikata lil [[San Franġisk t'Assisi]]. Il-parroċċa tinkorpora kemm il-Qawra kif ukoll il-lokalità ġirien ta’ Buġibba fiż-żona ġeografika tagħha. Il-festa parrokkjali tiġi ċċelebrata fis-17 ta’ Settembru, u tfakkar l-impressjoni tal-istigmati fuq San Franġisk. Il-knisja tal-Qawra bdiet tiffunzjona bħala parroċċa fit-8 ta’ Diċembru 2004, u l-ewwel kappillan tal-parroċċa kien Dun. Ġorġ Zammit, tal-Franġiskani Konventwali. Il-perit tal-bini tal-knisja kien Richard England. Hija knisja ta’ stil modern, għall-kuntrarju tal-istil tas-salib Latin li jinstab fil-biċċa l-kbira tal-parroċċi l-oħra f’Malta.

== Dawriet turistiċi ==
L-attrazzjonijiet ewlenin fil-Qawra jinkludu:

* L-Akkwarju Nazzjonali ta' Malta
* Mużew tal-Karozzi Klassiċi ta' Malta
* It-[[Tempju ta’ Buġibba]] li jinsab mal-fruntiera tal-Qawra u Buġibba

== Referenzi ==
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Side box/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Sister project/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Commonscat|Qawra}}{{Referenzi}}{{Awtorità}}
[[Kategorija:San Pawl il-Baħar]]
[[Kategorija:Artikoli b'koordinati minn Wikidata]]
[[Kategorija:Bliet Ewropej]]</text>
      <sha1>gzs5dxae7eojifhtafx9tcod9awkayh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331835</id>
      <parentid>331832</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T11:33:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MalteseFalconnfirn</username>
        <id>24800</id>
      </contributor>
      <comment>{{db-author}}</comment>
      <origin>331835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4975" sha1="emeimr7ieha54ghehzdpovr9podykt8" xml:space="preserve">{{db-author|Raġuni=Ħloqt dil-paġna biż-żball għax żidt l-artiklu u ma ndunajtx li ġa teżisti}}

{{Infobox settlement|name=Qawra|native_name=Il-Qawra|native_name_lang=mt|official_name=|other_name=|settlement_type=Town|image_skyline=Sudika Bugibba.jpg|image_caption=View of Qawra from Salina Bay|image_flag=|image_shield=|etymology=|nickname=|motto=|pushpin_map=Malta|coordinates={{coord|35|57|15|N|14|25|12|E|type:city_region:MT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Malta}}|subdivision_type1=[[Regions of Malta|Region]]|subdivision_name1=[[Northern Region, Malta|Northern Region]]|subdivision_type2=[[Districts of Malta|District]]|subdivision_name2=[[Districts of Malta#Northern District|Northern District]]|subdivision_type3=[[Local councils of Malta|Local council]]|subdivision_name3={{flagicon image|Flag of Saint Paul's Bay.svg}} [[St. Paul's Bay]]|established_title=|established_date=|founder=|leader_title=|leader_name=|leader_party=|unit_pref=Metric|area_total_km2=|area_note=|area_footnotes=|elevation_m=|elevation_footnotes=|population_total=|population_as_of=|population_footnotes=|population_density_km2=auto|population_note=|population_demonym=Qawri (m), Qawrija (f), Qawrin (pl)|timezone1=[[Central European Time|CET]]|utc_offset1=+1|timezone1_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset1_DST=+2|postal_code_type=[[Postal codes in Malta|Postal code]]|postal_code=SPB|area_code_type=[[List of country calling codes|Dialing code]]|area_code=356|iso_code=|blank_name_sec1=[[Religion in Malta#Patron Saints|Patron saint]]|blank_info_sec1=[[Francis of Assisi]]|blank1_name_sec1=[[Public holidays in Malta#Traditional Feasts|Day of festa]]|blank1_info_sec1=|website=|footnotes=}}
'''Il-Qawra''' hija żona f'[[San Pawl il-Baħar]], ġor-[[Reġjun tat-Tramuntana, Malta|Reġjun tat-Tramuntana]]. Tinsab qrib il-[[Buġibba]] u s-Salina, u hija post turistiku popolari, li fiha ħafna lukandi u ristoranti. &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.maltauncovered.com/malta-island/qawra-holiday-guide-travel-tips/|titlu=Qawra (Malta): Tourist Info, Travel Tips and Things to Do|data=23 December 2017|sit=MaltaUncovered.com|data-aċċess=16 February 2018}}&lt;/ref&gt;

Madwar l-1638, l-Ordni ta’ San Ġwann bniet it=[[Torri tal-Qawra]] fil-Ponta tal-Qawra, bħala parti minn sensiela ta’ fortifikazzjonijiet għad-difiża tal-kosta Maltija. Fl-1715 inbniet batterija madwarha, filwaqt li fis-snin 60 tas-seklu 18 żdiedu ħajt tat-trunċiera magħha. Illum, it-torri u l-batterija huma ristorant, u partijiet mit-trunċiera għadhom jidhru. &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.culturalheritage.gov.mt/filebank/inventory/Knights%20Fortifications/1379.pdf|titlu=Qawra Point Tower &amp; Battery|data=28 June 2013|sit=National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands|data-aċċess=7 August 2015|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160307230545/http://culturalheritage.gov.mt/filebank/inventory/knights%20fortifications/1379.pdf|arkivju-data=7 March 2016}}&lt;/ref&gt;

Il-belt toffri ħafna attivitajiet tal-daħar, inklużi rikbiet bid-dgħajsa banana, ġetski, kif ukoll kajjakiet, snorkeling u għadis. Iż-żona hija magħrufa wkoll bħala ż-żona &quot;turistika&quot; ta' Malta minħabba l-ħafna bars tal-futbol Ingliż. It-temperaturi tas-sajf jistgħu jilħqu l {{Convert|40|C|F}}, b'medja ta' aktar minn {{Convert|30|C|F}} . Il-każinos, il-bars u l-klabbs huma wkoll parti ewlenija ta’ din il-belt żgħira. Ħafna nies jgħumu u jitlaħilħu mal-blat, li jipprovdi spazju biżżejjed biex wieħed jixxemmex. Hija popolari mat-turisti li jħobbu jimxu ħdejn il-baħar bil-lejl.

== Parroċċa ==
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Message box/ambox.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt; 
Il-knisja parrokkjali tal-Qawra hija ddedikata lil [[San Franġisk t'Assisi]]. Il-parroċċa tinkorpora kemm il-Qawra kif ukoll il-lokalità ġirien ta’ Buġibba fiż-żona ġeografika tagħha. Il-festa parrokkjali tiġi ċċelebrata fis-17 ta’ Settembru, u tfakkar l-impressjoni tal-istigmati fuq San Franġisk. Il-knisja tal-Qawra bdiet tiffunzjona bħala parroċċa fit-8 ta’ Diċembru 2004, u l-ewwel kappillan tal-parroċċa kien Dun. Ġorġ Zammit, tal-Franġiskani Konventwali. Il-perit tal-bini tal-knisja kien Richard England. Hija knisja ta’ stil modern, għall-kuntrarju tal-istil tas-salib Latin li jinstab fil-biċċa l-kbira tal-parroċċi l-oħra f’Malta.

== Dawriet turistiċi ==
L-attrazzjonijiet ewlenin fil-Qawra jinkludu:

* L-Akkwarju Nazzjonali ta' Malta
* Mużew tal-Karozzi Klassiċi ta' Malta
* It-[[Tempju ta’ Buġibba]] li jinsab mal-fruntiera tal-Qawra u Buġibba

== Referenzi ==
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Side box/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Sister project/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Commonscat|Qawra}}{{Referenzi}}{{Awtorità}}
[[Kategorija:San Pawl il-Baħar]]
[[Kategorija:Artikoli b'koordinati minn Wikidata]]
[[Kategorija:Bliet Ewropej]]</text>
      <sha1>emeimr7ieha54ghehzdpovr9podykt8</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>