Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 8312 331852 331845 2026-08-29T13:04:02Z Martin Macha 2111 17258 /* */ 331852 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Renju tan-Norveġja |isem_nattiv = ''Kongeriket Norge'' <small>{{nobold|([[Bokmål|Norveġiż Bokmål]])}}</small><br />''Kongeriket Noreg'' <small>{{nobold|([[Nynorsk|Norveġiż Nynorsk]])}}</small><br />[[:se:Sámegielat|Davvisámegiella]] |isem_komuni = Norveġja |stampa_bandiera = Flag of Norway.svg |stampa_emblema = Coat of Arms of Norway.svg |stampa_mappa = Europe-Norway.svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tan-Norveġja |ħolqa_emblema = Emblema tan-Norveġja |ħolqa_demografija = Demografija tan-Norveġja |mottu_nazzjonali = "Alt for Norge"<br /><small>Kollox għan-Norveġja</small> |innu_nazzjonali = <br />''[[Ja, vi elsker dette landet]] ([[de facto]])''<br />''<small>Iva, aħna nħobbu dan il-pajjiż</small><br /><center>[[Stampa:Norway (National Anthem).ogg]]</center> |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Norveġiża|Norveġiż]] ([[Bokmål]] / [[Ninorsk]])<br />[[:se:Sámegielat|Davvisámegiella]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Oslo]] |latd =59 |latm=54.78 |latNS=N |lonġd=10 |lonġm=44.41 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[Oslo]] |tip_gvern = [[Monarkija kostituzzjonali]] [[Sistema parlamentari|parlamentari]] [[Stat unitarju|unitarja]] |titlu_kap1 = [[Monarkija tan-Norveġja|Re]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru tan-Norveġja|Prim Ministru]] |titlu_kap3 = [[Parlament tan-Norveġja|President ta' ''Storting'']] |titlu_kap4 = [[Qorti Suprema tan-Norveġja|Prim Imħallef]] |isem_kap1 = [[:no:Haakon VIII|Haakon VIII]] |isem_kap2 = [[:no:Jonas Gahr Støre|Jonas Gahr Støre]] |isem_kap3 = [[:no:Masud Gharahkhani|Masud Gharahkhani]] |isem_kap4 = [[:no:Toril Marie Øie|Toril Marie Øie]] |isem_kap5 = |data_sħubija_UE = |żona_kklassifika = 61 |poż_erja = 67¹ <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 385,207<ref name="kart">[https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/ Arealstatistics for Norway 2020, Kartverket, mapping directory for Norway] Accessdate=2020-03-10</ref> |erja_mi_kw = 148,729 |perċentwal_ilma = 5.7² |sena_stima_popolazzjoni = 2026 |stima_popolazzjoni = 5 627 400<ref name="ssbf" /> |poż_stima_popolazzjoni = <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 5,063,709<ref>{{ċita web |url=http://ssb.no/befolkning/statistikker/folkendrkv/kvartal/2013-05-14#content |titlu=Population on 1 April 2013 |pubblikatur=Statistiċi tan-Norveġja}}</ref> |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2013 |densità_popolazzjoni_km2 = 14.6 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 38 |poż_densità_popolazzjoni = 213 |sena_PGD_PSX = 2017 |PGD_PSX = $377.1&nbsp;biljun<ref name="imf2">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=52&pr.y=9&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=142&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= Norway, International Monetary Fund]</ref> |poż_PGD_PSX = 46 |PGD_PSX_per_capita = $70,665<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = 4 |sena_IŻU = 2022 |IŻU = {{steady}} 0.966<ref name="UNDP2023">[https://hdr.undp.org/data-center/human-development-index#/indicies/HDI 2022 Human Development Index Ranking, United Nations Development Programme 2023]Accessdate=2024-03-16|language=en</ref> |poż_IŻU = 2^el |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli ħafna</span> |tip_sovranità = Avvenimenti |avveniment_stabbilit1 = [[Unifikazzjoni tan-Norveġja|Unifikazzjoni]] |data_stabbilit1 = [[Battalja ta' Hafrsfjord|872]] |avveniment_stabbilit2 = [[Kostituzzjoni tan-Norveġja|Kostituzzjoni]] |data_stabbilit2 = 17 ta' Mejju 1814 |avveniment_stabbilit3 = [[Xoljiment tal-unjoni bejn in-Norveġja u l-Iżvezja fl-1905|Xoljiment]] tal-<br />[[Unjoni bejn l-Iżvezja u n-Norveġja|unjoni mal-Iżvezja]] |data_stabbilit3 = 7 ta' Ġunju 1905 |avveniment_stabbilit4 = Restawr mill-<br />[[Reichskommissariat Norwegen|okkupazzjoni Ġermaniża]] |data_stabbilit4 = 8 ta' Mejju 1945 |valuta = [[krone Norveġiż]] |kodiċi_valuta = NOK |żona_ħin = [[Ħin tal-Ewropa Ċentrali|CET]] |differenza_ħku = +1 |żona_ħin_legali = [[Ħin tas-sajf tal-Ewropa Ċentrali|CEST]] |differenza_żona_ħin_legali = +2 |cctld = [[.no]] |kodiċi_telefoniku = +47 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $483.650 biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $97,254<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = Inklużi [[Svalbard u Jan Mayen]]. (Mingħajr dawn iż-żewġ oqsma, l-erja tan-Norveġja hija 323,802 km{{smallsup|2}}, li tiġi kklasifikata is-67 post fid-dinja.<ref name="CIA, List of states for area">{{ċita web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |pubblikatur=Central Intelligence Agency |xogħol=The World Factbook |titlu=Area |data-aċċess=2013-06-20 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |arkivju-data=2014-01-31 |url-status=dead }}</ref>) |nota2 = Dan il-perċentwal huwa għall-art ewlenija, Svalbard, u Jan Mayen. Dan il-persentaġġ jgħodd il-glaċieri bħala "art". Huwa kkalkulat bħala 19,940.14/(365,246.17+19,940.14). }} In-'''Norveġja''' ({{awdjo|en-us-Norway.ogg|ˈnrweɪ}}; [[Lingwa Norveġiża|Norveġiż]]: {{awdjo|Norge (country).ogg|''Norge''|help=no}} (Bokmål) jew {{awdjo|Noreg (country).ogg|''Noreg''|help=no}} (Ninorsk), uffiċjalment ir-'''Renju tan-Norveġja''', hija monarkija kostituzzjonali unitarja [[Skandinavja|Skandinava]] li t-territorju tagħha fih il-parti tal-Punent tal-[[Peniżola]] Skandinava, Jan Mayen, u l-[[Arċipelagu|arċipelagi]] Artiċi ta' Svalbard u l-Gżira Bouvet. In-Norveġja għandha erja totali ta' 385,207 kilometru kwadru (148,729 mi kw) u popolazzjoni ta' madwar 5.6 miljun ruħ.<ref name="ssbf">[https://www.ssb.no/en/befolkning/folketall/statistikk/befolkning Population, january 01 2026, Statistics Norway] Accessdate=2026-02-26</ref> Għandha t-tieni l-inqas densità ta' popolazzjoni fl-[[Ewropa]]. Il-pajjiż għandu fruntiera fit-tul mal-Iżvezja (1,619 km, jew 1,006&nbsp;mi) li hija l-itwal fruntiera mingħajr interruzzjoni fl-Ewropa u fiż-[[Żona Schengen]]. In-Norveġja hija mdawra wkoll mill-[[Finlandja]] u r-[[Russja]] fil-Grigal. Taqsam fruntieri marittimi mar-Russja matul il-Baħar Barents; [[Greenland]], il-[[Gżejjer Faroe]] u l-[[Iżlanda]] matul il-Baħar Norveġiż; u l-[[Żvezja|Iżvezja]], id-[[Danimarka]] u r-[[Renju Unit]] matul il-Baħar tat-Tramuntana. Il-[[belt kapitali]] u l-belt bl-ogħla popolazzjoni, kważi ta' miljun resident, hija [[Oslo]]. Longyearbyen, li tinsab fl-arċipelagu ta' Svalbarg, hija l-belt b'aktar minn 1,000 abitant l-eqreb lejn il-pol tat-tramuntana peress li għandha 1,700 abitant u tinsab fit-78 parallel. Il-belt b'aktar minn 50,000 abitant l-eqreb lejn il-pol tat-tramuntana hija Tromso b'77,000 abitant u tinsab fid-69 parallel. Total tal-fruntieri: 2,566 km, pajjiżi tal-fruntiera (3): Finlandja 709 km; Izvezja 1,666 km; Russja 191 km. == Etimoloġija == In-Norveġja għandha żewġ ismijiet uffiċjali, li huma: Norġa f'Bokmål u Noreġ f'Nynorsk. L-isem [[Lingwa Ingliża|Ingliż]] "Norway" ġej mill-kelma Antiko-Ingliża "Norþweg" u ilha mlaqqma hekk mis-sena 880, jiġifieri il-mogħdija tat-Tramuntana jew in-naħa li twassal għat-Tramuntana. Dan huwa l-mod kif l-Anglo-Sassoni rreferew għall-kosta tan-Norveġja [[Oċean Atlantiku|Atlantika]]. L-Anglo-Sassoni tal-Brittanja kienu jirreferu għar-renju tan-Norveġja fis-sena 880 bħala l-art Norðmanna wkoll. Hemm xi nuqqas ta' qbil dwar jekk l-isem nattiv tan-Norveġja kellux tassew l-istess [[etimoloġija]] oriġinali bħal dik tal-forma Ingliża. Skont l-opinjoni inkontestata u tradizzjonali, l-ewwel komponent kien oriġinarjament "norðr", imlaqqam Tramuntana, allura l-isem sħiħ kien "Norðr vegr", jiġifieri "l-mogħdija tat-Tramuntana", referenza għar-rotta tal-baħar tul il-kosta Norveġiża. Dan kien jikkuntrasta ma' "suðrvegar", jiġifieri "l-mogħdija tan-Nofsinhar" (min-Norveġiż "antik suðr"), għall-[[Ġermanja]], u "austrvegr", jiġifieri "l-mogħdija tal-Punent" (minn ''austr'') għall-Baltiku. Skont teorija oħra, l-ewwel komponent kienet il-kelma ''nour'', li tfisser "dejjaq", b'referenza għar-rotta tan-navigazzjoni ta' ġewwa l-arċipelagu mill-art ("il-mogħdija d-dejqa"). L-interpretazzjoni bħala "tat-Tramuntana", kif riflessa fil-forma Ingliża u Latina tal-isem, kienet dovuta għal etimoloġija folkloristika li ġiet aktar 'il quddiem. Din l-aħħar idea oriġinat mill-filologu Niels Halvorsen Trønnes fl-1847; mill-2016 'l hawn kien wkoll irrakkomandat mill-istudent tal-lingwa u attivist Klaus Johan Myrvoll, u ġie adottat mill-professur tal-filoloġija Michael Schulte. Il-forma Nore għadha tintuża f'lokalitajiet bħall-villaġġ ta' Nore u l-lag Norefjorden fil-kontea ta' Buskerud, u milli jidher għad għandha l-istess tifsira. Fost argumenti oħra favur din it-teorija, huwa rrilevat li l-kelma għandha vokali twal fil-[[poeżija]] Skaldic u mhijiex ċċertifikata b'xi testi Norse jew iskrizzjonijiet (l-ewwel attestazzjonijiet runiċi għandhom l-ortografija nuruiak u nuriki). L-irxoxtata teorija ntefgħet lura minn skulari oħra għal diversi raġunijiet, eż. il-preżenza mhux kontroversjali tal-element "norðr" fl-etnonimu "norðrmaðr", jiġifieri "persuna Norveġiża" (bin-Norveġiż modern), u l-aġġettiv "norrǿnn", jiġifieri "Tramuntana, Norse, Norveġiż", kif ukoll ħabba l-attestazzjonijiet bikrin ħafna tal-forom Latini u Angliċi. F'manuskritt Latin miktub fis-sena 849, jissemma l-isem Northwaga, waqt li kronika Franċiża tal-ħabta tas-sena 900 tuża l-ismijiet Northwegia u Norveġja. Meta Ohthere ta' Hålogaland żar lir-Re Alfred il-Kbir fl-Ingilterra fi tmiem is-seklu dsatax, l-art kienet imsejħa Norðwegr (mixgħula "Northway") u norðmanna (lit. "Art l-irġiel tat-Tramuntana"). L-aġġettiv Norveġiż, irreġistrat mill-1600, ġej mill-Latinizzazzjoni tal-isem tan-Norveġja; fl-aġġettiv Norveġiż, bl-ortografija tal-Ingliż Antik '-weg' baqa' ħaj. In-Norveġiż Norðmaðr qadim kien Latinizzat bħala Nortmannus fis-seklu disa' li jfisser "Norseman" u wkoll "Viking", li wassal għall-isem tan-Normani. Wara li n-Norveġja kienet saret [[Kristjaneżmu|Kristjana]], Noregr u Noregi kienu saru l-aktar forom komuni, iżda matul is-seklu 15, il-forom ġodda Noreg(h) u Norg(h)e, li nstabu f'manuskritti Iżlandiżi [[Medjuevu|Medjevali]], ħadulhom posthom u baqgħu ħajjin sal-lum. == Storja == === Preistorja === L-ewwel traċċi tal-okkupazzjoni umana fin-Norveġja jinstabu tul il-kosta, fejn l-ixkaffa enormi tas-silġ tal-aħħar era tas-silġ iddewweb għall-ewwel darba bejn il-11,000 u t-8000 QK L-eqdem sejbiet huma għodda tal-ġebel li jmorru bejn 9500 u 6000 QK, skoperti f'Finnmark (kultura Komsa) fit-tramuntana u Rogaland (kultura Fosna) fil-Lbiċ. It-teoriji dwar is-separazzjoni taż-żewġ kulturi kienu kkunsidrati skaduti fis-snin sebgħin. Bejn 3000 u 2500 QK, settlers ġodda waslu fin-Norveġja tal-Lvant (kultura tal-fuħħar cordate). Kienu bdiewa Indo-Ewropej li kabbar il-qamħ u jrabbu l-bhejjem u gradwalment ħadu post il-popolazzjoni tal-kaċċa u tas-sajd tal-kosta tal-punent. === Etajiet tal-metalli === [[Stampa:Bronze Age boats.png|thumb|Tinqix tal-blat Norse Bronze Age fi Steinkjer, in-Norveġja Ċentrali]] Mill-1500 QK, bejn wieħed u ieħor, il-bronż ġie introdott gradwalment. Il-muntanji tad-dfin mibnija ħdejn il-baħar, fit-tramuntana sa Harstad, u wkoll ġewwa fin-nofsinhar, huma karatteristiċi ta' dan il-perjodu, b'motivi minquxin fil-blat li huma differenti minn dawk tal-Età tal-Ġebel, u juru bastimenti li jixbħu l-vapur ta' Hjortspring, filwaqt li ttellgħu wkoll monumenti funerarji kbar tal-ġebel magħrufa bħala vapuri tal-ġebel. Ftit hemm evidenza arkeoloġika li tmur għall-Età tal-Ħadid bikrija (l-aħħar 500 sena QK). Il-mejtin ġew maħruqa u l-oqbra tagħhom kien fihom ftit oġġetti. Matul l-ewwel erba’ sekli WK, l-abitanti tan-Norveġja kienu f'kuntatt mal-Gaul okkupat mir-Rumani; Instabu madwar 70 kaldarun Ruman tal-bronż, li spiss kienu jintużaw bħala urni funerari. Kuntatt ma' pajjiżi aktar fin-Nofsinhar ġab miegħu l-għarfien tar-runes; L-eqdem iskrizzjoni runika Norveġiża magħrufa tmur lura għat-3 seklu. === Era viking === [[Stampa:Le bateau viking dOseberg (4835828216).jpg|thumb|left|Il-vapur Oseberg (Miktub fl-1904, inbniet bejn l-815 u l-820 u serva bħala vapur tad-dfin għal mara ta' grad għoli li mietet fl-834.) fil-Mużew tal-Vapuri Vikingi f'Oslo]] [[Stampa:Viking swords at Bergen Museum.jpg|thumb|left|Xwabel Viking misjuba fin-Norveġja, ippreservat fil-Mużew ta' Bergen]] Fiż-żmien tal-ewwel rekords storiċi tal-Iskandinavja, madwar it-8 seklu, kienu jeżistu diversi entitajiet politiċi żgħar fin-Norveġja. Ġie stmat li kien hemm disa' renji żgħar fil-punent tan-Norveġja matul iż-żmien bikri tal-Viking. L-arkeologu Bergljot Solberg jistma fuq din il-bażi li kien ikun hemm mill-inqas 20 madwar il-pajjiż kollu. Fil-perjodu tal-Viking, l-esploraturi Norveġiżi tal-Viking skoprew l-Islanda b’inċident fis-seklu 9 waqt li kienu fi triqithom lejn il-Gżejjer Faroe, u eventwalment ifixklu ma' Vinland, magħrufa llum bħala Newfoundland, fil-Kanada. Il-Vikingi Norveġiżi kienu l-aktar attivi fil-Gżejjer Brittaniċi tat-Tramuntana u tal-Punent u l-gżejjer tal-Lvant tal-Amerika ta' Fuq. [[Stampa:Gjermundbu helmet - cropped.jpg|thumb|left|L-elmu ta' Gjermundbu li nstab f'Buskerud huwa l-uniku elmu li jista' jiġi rikostruwit magħruf mill-Epoka tal-Vikingi.]] Skont it-tradizzjoni, Harald Fairhair għaqqadhom f'wieħed fl-872 wara l-Battalja ta' Hafrsfjord fi Stavanger, u b'hekk sar l-ewwel re ta' Norveġja magħquda. Is-saltna ta' Harald kienet primarjament stat kostali fin-Nofsinhar tan-Norveġja. Fairhair ħakmet b'id tqila u, skont is-saga, ħafna Norveġiżi ħallew il-pajjiż biex jgħixu fl-Iżlanda, il-Gżejjer Faroe, Greenland u partijiet mill-Gran Brittanja u l-Irlanda. Haakon I it-Tajjeb kien l-ewwel re Kristjan tan-Norveġja, f'nofs is-seklu 10, għalkemm it-tentattiv tiegħu li jintroduċi r-reliġjon ġie miċħud. Tradizzjonijiet Norse ġew sostitwiti bil-mod minn dawk Kristjani fl-aħħar tas-seklu 10 u kmieni fil-11. Dan huwa attribwit fil-biċċa l-kbira lir-rejiet missjunarji Olaf I Tryggvasson u Olaf II Haraldsson (San Olaf). Olaf Tryggvasson wettaq rejds fl-Ingilterra, inkluż attakk fuq Londra. Ritorna n-Norveġja fl-995, Olaf niżel f’Moster, fejn bena knisja li saret l-ewwel knisja Kristjana tan-Norveġja. Minn Moster, Olaf salpa lejn it-tramuntana lejn Trondheim, fejn kien ipproklamat re tan-Norveġja mill-Eyrathing fl-995. Wieħed mill-aktar sorsi importanti għall-istorja tal-Vikingi tas-seklu 11 huwa t-trattat bejn l-Islandiżi u Olaf II Haraldsson, sultan tan-Norveġja bejn l-1015. u 1028. Fin-Norveġja u l-Isvezja, il-fewdaliżmu qatt ma żviluppa tassew, bħalma ġara fil-bqija tal-Ewropa. Madankollu, l-amministrazzjoni tal-gvern adottat karattru feudali konservattiv ħafna. Il-Lega Anseatika ġiegħlet lir-royalties tagħtiha konċessjonijiet dejjem akbar fil-kummerċ barrani u l-ekonomija, minħabba s-self li l-Anseatic kien għamel lir-royalties u d-dejn kbir li kellhom ir-rejiet. Il-kontroll monopolistiku tal-Lega fuq l-ekonomija tan-Norveġja poġġiet pressjoni fuq il-klassijiet kollha, speċjalment il-bdiewa, sal-punt li ma kien hemm l-ebda klassi bourgeois vera fin-Norveġja. === Bikrija tal-Medju Evu === [[Stampa:Norwegian Hereditary Empire excluding Greenland.png|thumb|Ir-Renju tan-Norveġja fl-akbar firxa tiegħu matul is-seklu 13, inkluża l-fruntiera miftuħa mar-Repubblika ta' Novgorod]] Mill-1040 sal-1130, il-pajjiż kien fil-paċi. Fl-1130, faqqgħet l-era tal-gwerra ċivili bbażata fuq liġijiet tas-suċċessjoni mhux ċari, li ppermettew lil ulied is-sultan jaħkmu flimkien. L-arċidjoċesi ta' Nidaros inħolqot fl-1152 u ppruvat tikkontrolla l-ħatra tar-rejiet. Il-knisja bilfors kellha tieħu naħa f’kunflitti. Il-gwerer spiċċaw fl-1217 bil-ħatra ta' Håkon IV Håkonsson, li introduċa liġijiet ċari tas-suċċessjoni. Bejn is-snin 1000 u 1300, il-popolazzjoni żdiedet minn 150,000 għal 400,000, u rriżultat f'aktar art titnaddaf u rziezet ġew suddiviżi. Filwaqt li fiż-Żmien tal-Vikingi l-bdiewa kellhom l-art tagħhom stess, sal-1300, sebgħin fil-mija tal-art kienet tas-sultan, tal-knisja, jew tal-aristokrazija, u madwar għoxrin fil-mija tal-uċuħ tar-raba' marru għand dawn is-sidien. Is-seklu 14 huwa deskritt bħala l-età tad-deheb tan-Norveġja, b'paċi u żieda fil-kummerċ, speċjalment mal-Gżejjer Brittaniċi, għalkemm il-Ġermanja saret dejjem aktar importanti lejn l-aħħar tas-seklu. Matul il-Medju Evu Bikri, ir-re stabbilixxa n-Norveġja bħala stat sovran b'amministrazzjoni ċentrali u rappreżentanti lokali. Fl-1349, il-Mewt l-Iswed infirxet fin-Norveġja u fi żmien sena qatlet terz tal-popolazzjoni. Pesti aktar tard naqqsu l-popolazzjoni għal nofs il-punt inizjali fl-1400. Bosta komunitajiet inqatlu kompletament, li rriżultaw f'abbundanza ta 'art, li ppermettiet lill-bdiewa jduru aktar lejn it-trobbija tal-annimali. It-tnaqqis tat-taxxi dgħajjef il-pożizzjoni tar-re, u ħafna aristokratiċi tilfu l-bażi żejda tagħhom. Tithes għoljin lill-knisja għamluha dejjem aktar qawwija u l-arċisqof sar membru tal-Kunsill tal-Istat. [[Stampa:Barrio de Bryggen, Bergen.jpg|thumb|Bryggen f'Bergen, li darba kien iċ-ċentru tal-kummerċ Norveġiż taħt in-netwerk kummerċjali tal-Lega Hanseatic, issa ppreservat bħala Sit ta' Wirt Dinji]] Il-Lega Anseatika ħadet il-kontroll tal-kummerċ Norveġiż matul is-seklu 14 u stabbilixxiet ċentru kummerċjali f'Bergen. Fl-1380, Olaf Haakonsson wiret kemm it-tron Norveġiż (bħala Olaf IV) kif ukoll dak Daniż (bħala Olaf II), u ħoloq għaqda bejn iż-żewġ pajjiżi. Fl-1397, taħt ir-renju ta' Margerita I, inħolqot l-Unjoni ta’ Kalmar bejn it-tliet pajjiżi Skandinavi. Hija għamlet gwerra kontra l-Ġermaniżi, li rriżultat f'imblokk kummerċjali u żiedet it-taxxi fuq il-prodotti Norveġiżi, li wassal għal ribelljoni. Madankollu, il-Kunsill tal-Istat Norveġiż kien dgħajjef wisq biex jirtira mill-unjoni. Margaret segwiet politika ċentralizzanti li inevitabbilment iffavorixxiet lid-Danimarka minħabba l-popolazzjoni akbar tagħha. Margaret tat ukoll privileġġi kummerċjali lin-negozjanti Anseatiċi ta' Lübeck f'Bergen bi skambju għal rikonoxximent mill-gvern tagħha, u dawn għamlu ħsara lill-ekonomija Norveġiża. Negozjanti Anseatiċi ffurmaw stat fi stat f'Bergen għal ġenerazzjonijiet. Il-"Vinegrower's Brothers" nedew tliet attakki pirati devastanti fuq il-port (l-aħħar fl-1427). In-Norveġja kienet dejjem aktar relegata fl-isfond taħt id-dinastija Oldenburg (imwaqqfa fl-1448). Fl-1502 kien hemm rewwixta taħt Knut Alvsson. In-Norveġja ma pparteċipatx fl-avvenimenti li wasslu għall-indipendenza Svediża mid-Danimarka fl-1520s. ==== Unjoni ta' Kalmar ==== Wara l-mewt tar-Re Haakon V fl-1319, Magnus Eriksson, ta' tlieta biss, wiret it-tron bħala r-Re Magnus VII. Mossa simultanja biex Magnus isir re tal-Iżvezja rnexxiet (kien in-neputi tar-Re Magnus Ladulås tal-Isvezja), u kemm ir-rejiet tal-Isvezja kif ukoll id-Danimarka ġew eletti għat-tron min-nobbli rispettivi tagħhom. Għalhekk, l-Isvezja u n-Norveġja kienu magħquda taħt ir-Re Magnus VII. Fl-1349, il-Mewt l-Iswed qatlet bejn 50% u 60% tal-popolazzjoni tan-Norveġja u wasslet għal perjodu ta' tnaqqis soċjali u ekonomiku. Għalkemm ir-rata tal-mewt kienet komparabbli mal-bqija tal-Ewropa, l-irkupru ekonomiku ħa ħafna aktar żmien minħabba l-popolazzjoni żgħira u mxerrda. Anke qabel il-pesta, il-popolazzjoni kienet biss madwar 500,000. Wara l-pesta, ħafna rziezet tħallew inattivi hekk kif il-popolazzjoni żdiedet bil-mod. Madankollu, il-ftit kerrejja tal-farms li baqgħu ħajjin sabu l-pożizzjonijiet ta' negozjar tagħhom mas-sidien tal-art tagħhom imsaħħa ħafna. [[Stampa:Union of Kalmar (1500).svg|thumb|L-Għaqda ta' Kalmar, madwar l-1500]] Ir-Re Magnus VII ħakem in-Norveġja sal-1350, meta ibnu, Haakon, tpoġġa fuq it-tron bħala Haakon VI. Fl-1363, Haakon iżżewweġ lil Margaret, bint ir-Re Valdemar IV tad-Danimarka. Wara l-mewt ta' Haakon fl-1379, ibnu Olaf IV ta' 10 snin tela' fit-tron. Billi Olaf kien diġà ġie elett fuq it-tron tad-Danimarka fl-1376, id-Danimarka u n-Norveġja daħlu f'unjoni personali. Omm Olaf u l-armla ta’ Haakon, ir-Reġina Margaret, amministraw l-affarijiet barranin tad-Danimarka u n-Norveġja fi żmien il-minoranza ta' Olaf. Margaret kienet fuq il-ponta li ġġib unjoni tal-Isvezja mad-Danimarka u n-Norveġja meta Olaf IV miet f'daqqa. Id-Danimarka semmiet lil Margaret ħakkiem temporanju wara l-mewt ta' Olaf. Fit-2 ta' Frar, 1388, in-Norveġja segwiet l-istess u inkurunat lil Margaret. Ir-Reġina Margerita kienet taf li l-poter tagħha kien ikun aktar sigur jekk tkun kapaċi ssib sultan biex jaħkem minflokha. Hija ddeċidiet fuq Erik ta' Pomerania, in-neputi ta' oħtha. Għalhekk, f'laqgħa tal-Iskandinavi kollha li saret f'Kalmar, Erik tal-Pomerania ġie inkurunat re tat-tliet pajjiżi Skandinavi, u poġġa t-troni tan-Norveġja, id-Danimarka u l-Isvezja taħt il-kontroll tar-Reġina Margaret meta l-pajjiż daħal fl-Unjoni ta' Kalmar. === Perjodu modern bikri === Wara li l-Isvezja isseparat mill-Unjoni ta' Kalmar fl-1521, in-Norveġja ppruvat issegwi l-istess, iżda r-ribelljoni sussegwenti ġiet megħluba u n-Norveġja baqgħet magħquda mad-Danimarka sal-1814. u s-setgħa amministrattiva tar-renju kienet iċċentrata f'Kopenħagen. [[Stampa:Eerste fase van de Zeeslag in de Sont - First phase of the Battle of the Sound - November 8 1658 (Jan Abrahamsz Beerstraten, 1660).jpg|thumb|Il-Battalja tal-Istrett bejn flotta alleata Daniża-Norveġiża-Olandiża u l-flotta Svediża, 8 ta' Novembru, 1658 (29 ta' Ottubru, 1658)]] Bl-introduzzjoni tal-Protestantiżmu fl-1536, l-arċisqof ta' Trondheim ġie xolt; In-Norveġja tilfet l-indipendenza tagħha u saret kolonja tad-Danimarka. Id-dħul u l-possedimenti tal-Knisja ġew ridiretti lejn il-qorti f’Kopenħagen. In-Norveġja tilfet il-fluss kostanti ta' pellegrini li jżuru r-relikwi ta' Sant Olaf fis-santwarju ta' Nidaros u, magħhom, ħafna mill-kuntatt mal-ħajja kulturali u ekonomika tal-bqija tal-Ewropa. In-Norveġja, li fl-aħħar ġiet restawrata bħala renju (għalkemm f'unjoni leġiżlattiva mad-Danimarka) fl-1661, rat iż-żona tagħha tonqos fis-seklu 17 bit-telf tal-provinċji ta' Båhuslen, Jemtland u Herjedalen għall-Isvezja, bħala riżultat ta' sensiela ta' gwerer diżastrużi. Fit-tramuntana, it-territorju tiegħu żdied bl-akkwist tal-provinċji ta' Troms u Finnmark, għad-detriment tal-Isvezja u r-Russja. Il-ġuħ tal-1695-1696 qatlet madwar 10% tal-popolazzjoni tan-Norveġja. Il-ħsad falla fl-Iskandinavja mill-inqas disa' darbiet bejn l-1740 u l-1800, b'telf kbir ta' ħajjiet. === Perjodu modern tard === [[Stampa:Eidsvoll riksraad 1814.jpeg|thumb|L-Assemblea Kostitwenti tal-1814, impinġa minn Oscar Wergeland]] Wara li d-Danimarka-Norveġja ġiet attakkata mir-Renju Unit fil-Battalja ta' Kopenħagen tal-1807, hija daħlet f'alleanza ma' Napuljun, u l-gwerra wasslet għal kundizzjonijiet terribbli u ġuħ tal-massa fl-1812. Billi r-renju Daniż kien fuq in-naħa tat-telliefa fl-1814, kien imġiegħel mit-Trattat ta' Kiel iċedi n-Norveġja lill-Isvezja, filwaqt li l-provinċji Norveġiżi ta' qabel tal-Islanda, Greenland u l-Gżejjer Faroes baqgħu bil-kuruna Daniża. In-Norveġja ħadet din l-opportunità biex tiddikjara l-indipendenza, adottat kostituzzjoni bbażata fuq il-mudelli Amerikani u Franċiżi, u eleġġet lill-prinċep kuruna tad-Danimarka u tan-Norveġja, Christian Frederick, bħala re fis-17 ta’ Mejju, 1814, iċċelebrata bħala l-festa Syttende mai (Syttende mai). sbatax ta' Mejju). L-oppożizzjoni Norveġiża għad-deċiżjoni li n-Norveġja tgħaqqad mal-Iżvezja wasslet biex faqqgħet il-Gwerra Norveġiża-Svediż, li fiha l-Isvezja ppruvat issottometti n-Norveġja b'mezzi militari. Peress li l-armata Svediża ma kinitx b'saħħitha biżżejjed biex jegħleb direttament lill-forzi Norveġiżi, u t-teżor tan-Norveġja ma kienx kbir biżżejjed biex isostni gwerra fit-tul, u peress li l-flotta Ingliża u Russa imblukkaw il-kosta Norveġiża, il-belliġeranti rtiraw Konvenzjoni Moss. Christian Frederik abdika mit-tron Norveġiż u awtorizza lill-Parlament Norveġiż biex jagħmel l-emendi kostituzzjonali meħtieġa biex tippermetti l-unjoni personali li n-Norveġja kienet imġiegħla taċċetta. Fl-4 ta' Novembru, 1814, il-Parlament (Storting) eleġġa lil Karlu XIII tal-Isvezja bħala re tan-Norveġja, u b'hekk stabbilixxa l-unjoni mal-Isvezja. Taħt dan il-ftehim, in-Norveġja żammet il-kostituzzjoni liberali tagħha u l-istituzzjonijiet indipendenti tagħha stess, għalkemm kienet taqsam monarka u politika barranija mal-Isvezja. Wara r-riċessjoni kkawżata mill-Gwerer Napoleoniċi, l-iżvilupp ekonomiku tan-Norveġja baqa’ bil-mod sal-1830. [[Stampa:17th of May celebrations (4598341140).jpg|thumb|Ċelebrazzjoni tas-17 ta' Mejju fi Stongfjorden, madwar l-1910]] Dan il-perjodu ra wkoll iż-żieda tan-nazzjonaliżmu romantiku Norveġiż, hekk kif in-Norveġiżi fittxew li jiddefinixxu u jesprimu karattru nazzjonali distintiv. Il-moviment kien jinkludi l-fergħat kollha tal-kultura, inkluż il-letteratura (Henrik Wergeland, Bjørnstjerne Bjørnson, Peter Christen Asbjørnsen, Jørgen Moe), il-pittura (Hans Gude, Adolph Tidemand), il-mużika (Edvard Grieg) u anke l-politika tal-lingwa, fejn tentattivi biex jiġi definit indiġenu. lingwa miktuba għan-Norveġja tat lok għaż-żewġ forom miktuba uffiċjali attwali tal- Norveġiż: Bokmål u Nynorsk. Ir-Re Karlu III Ġwanni tela' fuq it-tron tan-Norveġja u l-Isvezja fl-1818 u dam isaltan sal-1844. Huwa pproteġi l-kostituzzjoni u l-libertajiet tan-Norveġja u l-Isvezja matul l-era Metternich. Bħala tali, kien meqjus bħala monarka liberali. Madankollu, kien bla ħniena fl-użu tiegħu ta' informaturi mħallsa, pulizija sigrieta, u restrizzjonijiet fuq il-libertà ta' l-istampa biex trażżan movimenti ta' riforma pubblika, speċjalment il-moviment ta' indipendenza nazzjonali Norveġiż. L-era Romantika li segwiet ir-renju ta' Karlu III Ġwanni ġabet magħha xi riformi soċjali u politiċi importanti. Fl-1854, in-nisa kisbu d-dritt li jirtu proprjetà. Fl-1863, ġiet eliminata l-aħħar traċċa li n-nisa waħedhom jinżammu taħt l-istatus ta' minorenni. Barra minn hekk, in-nisa jistgħu jwettqu xogħlijiet differenti, partikolarment dak ta' għalliema tal-iskejjel. Sa nofs is-seklu, id-demokrazija tan-Norveġja kienet limitata; Il-vot kien limitat għall-uffiċjali, is-sidien, l-inkwilini u l-burgess tal-ibliet inkorporati. [[Stampa:Saami Family 1900.jpg|thumb|Familja Sami fin-Norveġja, madwar l-1900]] In-Norveġja baqgħet soċjetà konservattiva. Il-ħajja fin-Norveġja (speċjalment il-ħajja ekonomika) kienet "iddominata mill-aristokrazija tal-professjonisti li kellhom l-aktar pożizzjonijiet importanti fil-gvern ċentrali." Ma kien hemm l-ebda klassi bourgeois b'saħħitha li titlob it-tkissir ta' dan il-kontroll aristokratiku. Għalhekk, anke meta r-rivoluzzjoni nfirxet fil-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Ewropa fl-1848, in-Norveġja kienet fil-biċċa l-kbira intatta. Marcus Thrane kien soċjalista utopiku li fl-1848 organizza soċjetà tal-ħaddiema f’Drammen. Fi ftit xhur biss, din is-soċjetà kellha 500 membru u ppubblikat il-gazzetta tagħha. Fi żmien sentejn, kienu ġew organizzati 300 soċjetà fin-Norveġja kollha, b'total ta' 20,000 membru miġbuda mill-klassijiet inferjuri taż-żoni urbani u rurali. Fl-aħħar, ir-rewwixta tgħaffeġ faċilment; Thrane inqabad u ntbagħat il-ħabs. === Ix-xoljiment tal-Unjoni u l-Ewwel Gwerra Dinjija === Christian Michelsen, Prim Ministru tan-Norveġja mill-1905 sal-1907, kellu rwol ċentrali fis-separazzjoni paċifika tan-Norveġja mill-Isvezja fis-7 ta' Ġunju, 1905. Referendum nazzjonali kkonferma l-preferenza tan-nies għal monarkija aktar milli repubblika. Madankollu, l-ebda Norveġiż ma jista' b'mod leġittimu jippretendi t-tron, peress li l-ebda waħda mill-familji nobbli tan-Norveġja ma tista' titlob antenati rjali. Il-gvern imbagħad offra t-tron tan-Norveġja lill-Prinċep Karlu tad-Danimarka, prinċep tad-dar rjali Daniża-Ġermaniża ta' Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg u qarib imbiegħed tar-rejiet medjevali tan-Norveġja. Wara l-plebisċit, kien elett unanimament re mill-Parlament Norveġiż u adotta l-isem Haakon VII. Matul l-Ewwel Gwerra Dinjija, in-Norveġja baqgħet newtrali; Madankollu, pressjoni diplomatika mill-gvern Brittaniku wassal biex jiffavorixxi bil-qawwa lill-Alleati. Matul il-gwerra, in-Norveġja esportat ħut kemm lejn il-Ġermanja kif ukoll lejn il-Gran Brittanja, sakemm ultimatum tal-gvern Brittaniku u sentimenti anti-Ġermaniżi bħala riżultat ta 'sottomarini Ġermaniżi li jattakkaw bastimenti merkantili Norveġiżi wasslu għat-terminazzjoni tal-kummerċ mal-Ġermanja. In-Navy Imperial għerqet 436 bastiment merkantili Norveġiż, u qatlu 1,150 baħri Norveġiż. === It-Tieni Gwerra Dinjija === In-Norveġja għal darb'oħra pproklamat in-newtralità tagħha matul it-Tieni Gwerra Dinjija, iżda ġiet invaduta mill-forzi Ġermaniżi fid-9 ta' April, 1940. Għalkemm in-Norveġja ma kinitx ippreparata għall-attakk sorpriża Ġermaniż (ara: Battalja tal-Istrett ta' Drøbak, Kampanja Norveġiża u Invażjoni tan-Norveġja), militari u ir-reżistenza navali damet xahrejn. Il-forzi armati Norveġiżi fit-Tramuntana nedew offensiva kontra l-forzi Ġermaniżi fil- Battalji ta' Narvik , iżda ġew sfurzati jċedu fl-10 ta' Ġunju wara li tilfu l-appoġġ Brittaniku li kien ġie devjat lejn Franza waqt l-invażjoni Ġermaniża ta' Franza. [[Stampa:Bombingen av Kristiansund, 1940, Riksarkivet, Arkivreferanse PA 1667U2 050.jpg|thumb|Bumbardament ta' Kristiansund. L-invażjoni Ġermaniża wasslet għall-bumbardament ta' 24 belt fir-rebbiegħa tal-1940.]] Ir-Re Haakon u l-gvern Norveġiż ħarbu lejn Rotherhithe f'[[Londra]]. Matul il-gwerra huma bagħtu diskorsi fuq ir-radju u appoġġaw azzjonijiet militari klandestini kontra l-Ġermaniżi. Dakinhar tal-invażjoni, il-mexxej tal-partit żgħir Nazzjonali Soċjalista Nasjonal Samling, Vidkun Quisling, ipprova jaħtaf il-poter, iżda ġie mġiegħel iwarrab mill-okkupanti Ġermaniżi. Il-poter reali kien eżerċitat mill-mexxej tal-awtorità tal-okkupazzjoni Ġermaniża, Josef Terboven. Quisling, bħala Ministru President, aktar tard ifforma gvern kollaboratorju taħt il-kontroll Ġermaniż. Sa 15,000 Norveġiż offrew biex jiġġieldu f'unitajiet Ġermaniżi, inklużi l-Waffen-SS. Ħafna Norveġiżi u nies ta' nisel Norveġiż ingħaqdu mal-forzi Alleati kif ukoll mal-Forzi Norveġiżi Ħieles. F'Ġunju tal-1940, grupp żgħir kien ħalla n-Norveġja wara s-sultan tagħhom lejn il-Gran Brittanja. Dan il-grupp kien jinkludi 13-il bastiment, ħames ajruplani u 500 raġel tar-Royal Norwegian Navy. Sa tmiem il-gwerra, il-forza kibret għal 58 vapur u 7,500 raġel li jservu fir-Royal Norwegian Navy, 5 skwadri tal-ajruplani fil-Forza tal-Ajru Norveġiża li għadha kif ġiet iffurmata, u forzi tal-art inklużi l-Kumpanija Indipendenti Norveġiża 1 u 5 Truppi, kif ukoll bħal in-Nru 10 Commandos. Matul l-okkupazzjoni Ġermaniża, in-Norveġiżi ħolqu moviment ta' reżistenza li inkorpora d-diżubbidjenza ċivili u r-reżistenza armata, inkluża l-qerda tal-impjant tal-ilma tqil ta' Norsk Hydro u r-riżervi tal-ilma tqil f'Vemork, li tfixkel il-programm nukleari Ġermaniż. Iktar importanti għall-isforz tal-gwerra tal-Alleati, madankollu, kien ir-rwol tan-Navy Merkantili Norveġiża, ir-raba’ l-akbar flotta merkantili fid-dinja. Kienet immexxija mill-kumpanija tat-tbaħħir Norveġiża Nortraship taħt l-Alleati matul il-gwerra u pparteċipat fl-operazzjonijiet kollha tal-gwerra mill-evakwazzjoni ta' Dunkirk sal-iżbark tan-Normandija. Kull Diċembru, in-Norveġja tagħti siġra tal-Milied lir-Renju Unit bħala ringrazzjament għall-għajnuna Brittanika matul il-gwerra. Svalbard ma kienx okkupat mit-truppi Ġermaniżi, iżda l-Ġermanja b'mod sigriet stabbilixxiet stazzjon tat-temp hemmhekk fl-1944. === Storja ta' wara t-Tieni Gwerra Dinjija === [[Stampa:StatfjordA(Jarvin1982).jpg|thumb|Mis-snin sebgħin, il-produzzjoni taż-żejt għenet biex tespandi l-ekonomija Norveġiża u tiffinanzja l-Istat Norveġiż (il-qasam taż-żejt Statfjord).]] Bejn l-1945 u l-1962, il-Partit Laburista żamm maġġoranza assoluta fil-Parlament. Il-gvern, immexxi mill-Prim Ministru Einar Gerhardsen, wettaq programm ispirat mill-ekonomija Keynesjana, li enfasizza l-industrijalizzazzjoni u l-kooperazzjoni ffinanzjati mill-istat bejn unions u organizzazzjonijiet ta' min iħaddem. Ħafna mill-miżuri tal-kontroll tal-istat tal-ekonomija imposti matul il-gwerra nżammu, għalkemm ir-razzjonar tal-prodotti tal-ħalib tneħħa fl-1949, filwaqt li l-kontrolli tal-prezzijiet u r-razzjonar tad-djar u l-karozzi komplew sal-1960. L-alleanza ta' żmien il-gwerra mar-Renju Unit u l-Istati Uniti kompliet fis-snin ta' wara l-gwerra. Għalkemm kien qed isegwi l-għan ta' ekonomija soċjalista, il-Partit Laburista tbiegħed mill-Komunisti, speċjalment wara li dawn tal-aħħar ħadu l-poter fiċ-Ċekoslovakkja fl-1948, u saħħaħ ir-rabtiet tiegħu mal-Istati Uniti dwar il-politika barranija u d-difiża. In-Norveġja rċeviet għajnuna mill-Pjan Marshall tal-Istati Uniti li bdiet fl-1947, ingħaqdet mal-Organizzazzjoni għall-Kooperazzjoni u l-Iżvilupp Ekonomiċi (OECD) sena wara, u saret membru fundatur tal-Organizzazzjoni tat-Trattat tal-Atlantiku tat-Tramuntana (NATO) fl-1949. Fl-1967, iż-żejt ġie skopert fil-qasam żgħir Balder, iżda l-produzzjoni ma bdietx qabel l-1999. Fl-1969, il-Phillips Petroleum Company skopriet riżorsi taż-żejt fil-qasam Ekofisk fil-punent tan-Norveġja. Fl-1973, il-gvern Norveġiż waqqaf il-kumpanija taż-żejt statali, Statoil (issa Equinor). Il-produzzjoni taż-żejt ma pprovdietx dħul nett sal-bidu tas-snin tmenin minħabba l-investiment kapitali kbir meħtieġ. Madwar l-1975, kemm il-proporzjon kif ukoll in-numru assolut ta’ ħaddiema fl-industrija laħqu l-ogħla livell. Minn dakinhar, l-industriji u s-servizzi li jużaw ħafna xogħol, bħall-produzzjoni tal-massa fil-fabbriki u t-tbaħħir, fil-biċċa l-kbira ġew esternalizzati. In-Norveġja kienet membru fundatur tal-Assoċjazzjoni Ewropea tal-Kummerċ Ħieles (EFTA). In-Norveġja ġiet mistiedna darbtejn biex tissieħeb fl-Unjoni Ewropea, iżda fl-aħħar irrifjutat l-istedina wara referenda li fallew b’marġini dejqa fl-1972 u l-1994. Fl-1981, gvern tal-Partit Konservattiv immexxi minn Kåre Willoch ħa post il-Partit Laburista b’politika li tistimula l-ekonomija staġnata permezz ta' tnaqqis fit-taxxa, liberalizzazzjoni ekonomika, deregolamentazzjoni tas-swieq u miżuri biex titrażżan l-inflazzjoni rekord (13.6% fl-1981). L-ewwel mara Prim Ministru tan-Norveġja, Gro Harlem Brundtland tal-Partit Laburista, kompliet ħafna mir-riformi, filwaqt li appoġġat tħassib tradizzjonali tal-Partit Laburista bħas-sigurtà soċjali, taxxi għoljin, l-industrijalizzazzjoni tan-natura u l-feminiżmu. Sa l-aħħar tad-disgħinijiet, in-Norveġja kienet ħallset id-dejn barrani tagħha u bdiet takkumula fond ta’ ġid sovran. Mis-snin disgħin, mistoqsija diviżiva fil-politika kienet kemm mid-dħul mill-produzzjoni taż-żejt il-gvern għandu jonfoq u kemm għandu jiffranka. Fl-2011, in-Norveġja sofriet żewġ attakki terroristiċi mwettqa minn Anders Behring Breivik, li affettwaw il-kwartier tal-gvern ta' Oslo u kamp tas-sajf tal-moviment taż-żgħażagħ tal-Partit Laburista fil-gżira ta' Utøya, li rriżultaw f'77 mewt u 319-il korriment. Jens Stoltenberg kien Prim Ministru tan-Norveġja għal tmien snin, mill-2005 sal-2013. L-elezzjonijiet parlamentari Norveġiżi tal-2013 ġabu fil-poter gvern aktar konservattiv, bil-Partit Konservattiv u l-Partit tal-Progress jirbħu 43% tal-voti tal-elettorat. Fl-elezzjonijiet parlamentari Norveġiżi tal-2017, il-gvern taċ-ċentru lemin tal-Prim Ministru Erna Solberg rebaħ l-elezzjoni mill-ġdid. Fl-elezzjonijiet parlamentari Norveġiżi tal-2021, il-mexxej Laburista Jonas Gahr Støre ħa l-ġurament bħala Prim Ministru. == Ġeografija == [[Stampa:Satellite image of Norway in February 2003.jpg|thumb|Immaġini bis-satellita tan-Norveġja kontinentali u pajjiżi fil-qrib fix-xitwa.]] In-Norveġja Ċentrali tinkludi l-parti tal-punent u l-aktar tat-Tramuntana tal-Peniżola Skandinava; Inklużi wkoll il-gżira remota ta' Jan Mayen u l-arċipelagu ta' Svalbard. Il-Gżira Antartika Peter I u l-Gżira Subantartika Bouvet huma territorji dipendenti u għalhekk mhumiex meqjusa bħala parti mir-Renju. In-Norveġja ssostni wkoll taqsima tal-Antartika magħrufa bħala l-Art Queen Maud. Possedimenti Norveġiżi fl-Atlantiku tat-Tramuntana, il-Gżejjer Faroe, Greenland u l-Iżlanda, baqgħu Daniżi meta n-Norveġja għaddiet għall-Isvezja fit-Trattat ta' Kiel. In-Norveġja kienet tinkludi wkoll Bohuslän sal-1658, Jämtland u Härjedalen sal-1645, Shetland u Orkney sal-1468, u l-Hebrides u l-Isle of Man sat-Trattat ta' Perth fl-1266. [[Stampa:Hornindalsvatnet.jpg|thumb|left|Il-Hornindalsvatnet huwa l-aktar lag fonda fin-Norveġja u l-Ewropa u l-14-il lag l-aktar fond fid-dinja, b'fond imkejjel uffiċjalment ta' 514 m (1,686 pied). Il-wiċċ tiegħu huwa 53 m (174 pied) 'l fuq mil-livell tal-baħar, li jfisser li l-qiegħ tiegħu huwa 461 m (1,512 pied) taħt il-livell tal-baħar.]] [[Stampa:Silfar canyon in Porsanger, Troms og Finnmark, Norway, 2022 August - 2.jpg|thumb|Silfar Canyon fil-Muniċipalità ta' Porsanger, Finnmark, Awwissu 2022]] [[Stampa:Aspoy-Tingvoll.Norway.jpg|thumb|Gżira ta' Aspøya, waħda mill-madwar 239,057 gżira li għandha n-Norveġja]] In-Norveġja tinkludi l-aktar parti tal-punent u tat-Tramuntana tal-Iskandinavja fit-Tramuntana tal-Ewropa, bejn latitudnijiet 57° u 81° N, u lonġitudnijiet 4° u 32° E. In-Norveġja hija l-aktar fit-Tramuntana tal-pajjiżi Nordiċi u jekk Svalbard hija inkluża hija wkoll l-aktar fil-Lvant. In-Norveġja tinkludi l-aktar punt tat-Tramuntana tal-kontinent Ewropew. Il-kosta imħatteb hija mmarkata minn fjords enormi u eluf ta' gżejjer. Il-linja bażi kostali hija 2,532 kilometru (1,573 mil). Il-kosta tal-kontinent, inklużi l-fjords, testendi 28,953 kilometru (17,991 mi), meta l-gżejjer huma inklużi l-linja tal-kosta ġiet stmata għal 100,915 kilometru (62,706 mi). In-Norveġja taqsam fruntiera fuq l-art ta' 1,619 kilometru (1,006 mi) mal-Iżvezja, 727 kilometru (452 ​​mi) mal-Finlandja, u 196 kilometru (122 mi) mar-Russja fil-Lvant. Fit-tramuntana, il-punent u n-nofsinhar, in-Norveġja tmiss mal-Baħar Barents, il-Baħar Norveġiż, il-Baħar tat-Tramuntana u l-Iskagerrak. Il-muntanji Skandinavi jiffurmaw ħafna mill-fruntiera mal-Iżvezja. B'385,207 kilometru kwadru (148,729 sq mi) (inklużi Svalbard u Jan Mayen; 323,808 kilometru kwadru (125,023 sq mi) mingħajrhom), ħafna mill-pajjiż huwa ddominat minn art muntanjuża jew għolja, b'varjetà wiesgħa ta 'karatteristiċi naturali kkawżati minn glaċieri . Topografija preistorika u varjata. L-aktar notevoli minn dawn huma l-fjords. Sognefjorden huwa t-tieni l-aktar fjord fonda fid-dinja, u l-itwal fid-dinja b'204 kilometru (127 mil). Il-Lag Hornindalsvatnet huwa l-aktar lag fond fl-Ewropa. In-Norveġja għandha madwar 400,000 lag u 239,057 gżira rreġistrata. Permafrost jista' jinstab is-sena kollha f'żoni muntanjużi ogħla u fl-intern tal-Kontea ta' Finnmark. Hemm bosta glaċieri fin-Norveġja. It-terren jikkonsisti prinċipalment minn granit iebes u gneiss, iżda l-lavanja, il-ġebel ramli u l-ġebla tal-franka huma wkoll komuni, u l-elevazzjonijiet aktar baxxi fihom depożiti tal-baħar. === Klima === [[Stampa:Koppen-Geiger Map v2 NOR 1991–2020.svg|thumb|Tipi ta' klassifikazzjoni tal-klima tan-Norveġja Köppen 1991-2020 (iżoterma 0C/32F għall-iktar xahar kiesaħ li jaqsam il-klimi C u D).]] [[Stampa:Precipitation normal Norway.jpg|thumb|Mappa tan-Norveġja li turi xita normali (medja annwali). Perjodu 1961-1990.]] Minħabba l-Gulf Stream u r-riħ prevalenti tal-punent, in-Norveġja tesperjenza temperaturi ogħla u aktar preċipitazzjoni milli mistenni f'tali latitudnijiet tat-Tramuntana, speċjalment tul il-kosta. Il-kontinent jesperjenza erba’ staġuni distinti, bi xtiewi kesħin u inqas preċipitazzjoni ġewwa. L-aktar parti tat-Tramuntana għandha klima subartika prinċipalment marittima, filwaqt li Svalbard għandha klima ta’ tundra artika. Il-partijiet tan-Nofsinhar u tal-Punent tan-Norveġja, esposti għal kollox għall-fronti tal-maltemp tal-Atlantiku, jesperjenzaw aktar xita u għandhom xtiewi aktar ħfief mill-partijiet tal-Lvant u tat-Tramuntana. Iż-żoni fil-Lvant tal-Muntanji tal-Kosta huma fid-dell tax-xita u għandhom totali aktar baxxi ta 'xita u borra mill-punent. L-artijiet baxxi madwar Oslo għandhom l-aktar sjuf sħan, iżda wkoll temp kiesaħ u borra fix-xitwa. L-aktar temp xemxi huwa tul il-kosta tan-Nofsinhar, iżda xi drabi anke l-kosta tat-Tramuntana tista 'tkun xemxija ħafna: l-aktar xahar xemxi b'430 siegħa ta' xemx ġie rreġistrat fi Tromsø. Minħabba l-latitudni għolja tan-Norveġja, hemm varjazzjonijiet staġjonali kbar fid-dawl tal-ġurnata. Mill-aħħar ta' Mejju sal-aħħar ta' Lulju, ix-xemx qatt ma tinżel kompletament taħt l-orizzont f'żoni fit-tramuntana taċ-Ċirku Artiku, u l-bqija tal-pajjiż jesperjenza sa 20 siegħa ta' dawl tax-xemx kuljum. B'kuntrast, mill-aħħar ta 'Novembru sal-aħħar ta' Jannar, ix-xemx qatt ma titla' fuq l-orizzont fit-tramuntana, u s-sigħat tad-dawl tal-ġurnata huma qosra ħafna fil-bqija tal-pajjiż. L-anomaliji tat-temperatura misjuba fil-lokalitajiet kostali huma eċċezzjonali, peress li n-Nofsinhar ta' Lofoten u l-muniċipalità ta' Bø għandhom il-medji ta' kull xahar kollha 'l fuq mill-punt tal-iffriżar minkejja li huma fit-tramuntana taċ-Ċirku Artiku. L-aktar kosta tat-Tramuntana tan-Norveġja tkun miksija bis-silġ fix-xitwa kieku ma kienx għall-Gulf Stream. Il-Lvant tal-pajjiż għandu klima aktar kontinentali, u l-meded tal-muntanji għandhom klimi subartiċi u tundra. Hemm ukoll xita akbar f'żoni esposti għall-Atlantiku, speċjalment fuq l-għoljiet tal-punent tal-meded tal-muntanji u f'żoni fil-qrib, bħal Bergen. Il-widien fil-Lvant tal-firxiet tal-muntanji huma l-aktar niexfa; xi wħud mill-widien huma protetti minn muntanji fil-biċċa l-kbira tad-direzzjonijiet. Il-muniċipalità ta' Saltdal f'Nordland hija l-aktar post niexef, b'211-il millimetru (8.3 in) ta' preċipitazzjoni annwali (1991–2020). Fin-Nofsinhar tan-Norveġja, il-muniċipalità ta' Skjåk fil-kontea ta' Innlandet tirċievi 295 millimetru (11.6 pulzieri) ta' preċipitazzjoni. Finnmarksvidda u xi widien interni tal-Kontea ta' Troms jirċievu madwar 400 millimetru (16 in) fis-sena, u l-Artiku għoli Longyearbyen, 217 millimetru (8.5 in). [[Stampa:Mjøsa 1.jpg|thumb|left|Mjøsa huwa l-akbar lag fin-Norveġja u r-raba' l-aktar fond fin-Norveġja u l-Ewropa. Hija tinsab fin-Nofsinhar tan-Norveġja, madwar 100 kilometru (62 mi) fit-tramuntana tal-belt ta' Oslo.]] Xi partijiet tax-Xlokk tan-Norveġja, inklużi partijiet ta' Mjøsa, għandhom klima kontinentali umda (Köppen Dfb), il-kosti tan-Nofsinhar u tal-Punent u wkoll il-kosta tat-tramuntana sa Bodø għandhom klima oċeanika (Cfb), u l-kosta ta' barra l-aktar tat-Tramuntana kważi Anki l- North Cape għandu klima oċeanika subpolari (Cfc). Aktar 'l ġewwa fin-nofsinhar u f'altitudni ogħla, u wkoll f'ħafna mit-Tramuntana tan-Norveġja, tiddomina l-klima subartika (Dfc). Strixxa żgħira ta’ art tul il-kosta tal-Lvant ta' North Cape (inkluż Vardø) qabel kellha klima tundra/alpina/polari (ET), iżda din sparixxa fil-biċċa l-kbira bin-normali tal-klima aġġornati mill-1991-2020, li jagħmilha wkoll subartika . Partijiet kbar tan-Norveġja huma koperti minn muntanji u plateaus ta' altitudni għolja, u madwar terz tal-art hija 'l fuq mil-linja tas-siġar u għalhekk tesibixxi klima tundra/alpina/polari (ET). === Bijodiversità === [[Stampa:Elk-telemark (cropped).jpg|thumb|Elk Norveġiż, imsejjaħ elg fin-Norveġiż.]] In-Norveġja għandha numru akbar ta' ħabitats differenti minn kważi kull pajjiż Ewropew ieħor. Hemm madwar 60,000 speċi fin-Norveġja u l-ilmijiet li jmissu magħhom (esklużi batterji u viruses). L-ekosistema tal-baħar kbira tal-Blata Norveġiża hija meqjusa bħala produttiva ħafna. In-numru totali ta 'speċi jinkludi 16,000 speċi ta' insetti (probabbilment 4,000 speċi aktar għad iridu jiġu deskritti), 20,000 speċi ta' alka, 1,800 speċi ta' likeni, 1,050 speċi ta 'ħażiż, 2,800 speċi ta' pjanti vaskulari, sa 750000 speċi ta' funt. speċi ta' għasafar (250 speċi jbejtu fin-Norveġja), 90 speċi ta 'mammiferi, 45 speċi ta' ħut tal-ilma ħelu, 150 speċi ta' ħut tal-ilma mielaħ, 1,000 speċi ta' invertebrati tal-ilma ħelu u 3,500 speċi ta 'invertebrati tal-ilma mielaħ. Ix-xjenza ddeskriviet madwar 40,000 minn dawn l-ispeċi. Il-lista l-ħamra tal-2010 tkopri 4,599 speċi. In-Norveġja fiha ħames ekoreġjuni terrestri: foresti mħallta Sarmatiċi, foresti tal-koniferi kostali Skandinavi, taiga Skandinavi, tundra tal-Peniżola Kola, u foresti tal-betula montani Skandinavi u mergħat. Sbatax-il speċi huma elenkati primarjament minħabba li huma fil-periklu fuq skala globali, bħall-kastur Ewropew, għalkemm il-popolazzjoni tan-Norveġja mhix meqjusa fil-periklu. In-numru ta' speċi mhedda u kważi mhedda huwa ta' 3,682; Jinkludi 418 speċi ta' fungi, li ħafna minnhom huma assoċjati mill-qrib mal-foresti primarji żgħar li fadal, 36 speċi ta' għasafar u 16-il speċi ta' mammiferi. Fl-2010, 2,398 speċi ġew ikklassifikati bħala fil-periklu jew vulnerabbli; Minn dawn, 1,250 kienu kklassifikati bħala vulnerabbli (VU), 871 bħala fil-periklu (EN) u 276 speċi bħala fil-periklu kritiku (CR), fosthom il-lupu griż, il-volpi artiku u ż-żrinġ tal-għadira. L-akbar predatur fl-ilmijiet Norveġiżi huwa l-isperma, u l-akbar ħuta hija l-basking shark. L-akbar predatur fuq l-art huwa l-ors polari, filwaqt li l-ors kannella huwa l-akbar predatur fuq il-kontinent Norveġiż. L-akbar annimal tal-art fil-kontinent huwa l-elk. === Atmosfera === In-Norveġja toffri pajsaġġi u xenarji spettakolari u attraenti. Il-kosta tal-punent tan-Nofsinhar tan-Norveġja u l-kosta tat-tramuntana tan-Norveġja jinkludu wħud mill-aktar pajsaġġi kostali viżwalment isturdament fid-dinja. National Geographic elenkat il-fjords Norveġiżi bħala l-aqwa attrazzjoni turistika tad-dinja. Il-pajjiż huwa wkoll dar għall-fenomeni naturali tax-xemx ta' nofs il-lejl (matul is-sajf) kif ukoll l-aurora borealis, magħrufa wkoll bħala d-dawl tat-tramuntana. L-Indiċi tal-Prestazzjoni Ambjentali tal-2016 mill-Università ta' Yale, l-Università ta' Columbia, u l-Forum Ekonomiku Dinji poġġew lin-Norveġja fis-sbatax-il post, immedjatament taħt il-Kroazja u l-Isvizzera. L-indiċi huwa bbażat fuq ir-riskji ambjentali għas-saħħa tal-bniedem, it-telf tal-ħabitat u l-bidliet fl-emissjonijiet tas-CO 2 . L-indiċi jindika sfruttament żejjed fis-sajd, iżda mhux il-kaċċa għall-balieni jew l-esportazzjonijiet taż-żejt tan-Norveġja. In-Norveġja kellha punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti fl-2019 ta' 6.98/10, u kklassifikaha fis-60 post globalment minn 172 pajjiż. == Politika u gvern == [[Stampa:Kong Harald og Dronning Sonja - Kino 2012.JPG|thumb|Ir-Re tan-Norveġja, Harald V, u l-konsorti tiegħu, ir-Reġina Sonya (saltan mis-17 ta' Jannar, 1991)]] [[Stampa:Nordic prime ministers’ meeting in Helsinki 1.11.2022 - 52469398971 (cropped).jpg|thumb|left|Prim Ministru tan-Norveġja, Jonas Gahr Støre (mill-14 ta' Ottubru 2021)]] [[Stampa:Spring Royal Palace Slottet Oslo Norway (2022.04.21).jpg|thumb|Il-Palazz Irjali ta' Oslo]] [[Stampa:Stortinget, Oslo, Norway.jpg|thumb|left|Is-Storting huwa l-Parlament tan-Norveġja.]] In-Norveġja hija meqjusa bħala waħda mill-aktar demokraziji żviluppati u wieħed mill-aktar stati ġusti tal-ġustizzja fid-dinja. Mill-2010, in-Norveġja ġiet ikklassifikata bħala l-aktar pajjiż demokratiku fid-dinja mill-Indiċi tad-Demokrazija. Skont il-Kostituzzjoni tan-Norveġja, li ġiet adottata fis-17 ta’ Mejju, 1814 u kienet ispirata mid-Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Istati Uniti u r-Rivoluzzjoni Franċiża, in-Norveġja hija monarkija kostituzzjonali unitarja b’sistema parlamentari ta’ gvern, li fiha r-re Norveġja huwa r-re; kap tal-istat u l-prim ministru huwa l-kap tal-gvern. Is-setgħa hija maqsuma bejn il-fergħat leġiżlattivi, eżekuttivi u ġudizzjarji tal-gvern, kif definiti mill-Kostituzzjoni, li sservi bħala d-dokument legali suprem tal-pajjiż. Il-monarka uffiċjalment iżomm il-poter eżekuttiv. Iżda wara l-introduzzjoni ta' sistema parlamentari ta' gvern, id-dmirijiet tal-monarka saru strettament rappreżentattivi u ċerimonjali. Il-monarka huwa l-kap kmandant tal-Forzi Armati Norveġiżi, li jservi bħala l-uffiċjal diplomatiku ewlieni barra l-pajjiż u bħala simbolu tal-unità. Harald V tad-Dar ta’ Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg tela’ fuq it-tron Norveġiż fl-1991, l-ewwel wieħed mis-seklu 14 li twieled fil-pajjiż. Haakon, il-Prinċep Kurunat tan-Norveġja, huwa l-werriet tat-tron. Fil-prattika, il-Prim Ministru jeżerċita setgħat eżekuttivi. Kostituzzjonalment, is-setgħa leġiżlattiva hija mogħtija kemm lill-gvern kif ukoll lill-Parlament tan-Norveġja, iżda dan tal-aħħar huwa l-leġiżlatura suprema u korp unikamerali. In-Norveġja hija strutturata b'mod fundamentali bħala demokrazija rappreżentattiva. Il-Parlament jista' jgħaddi liġi b'maġġoranza sempliċi tal-169 rappreżentant, li minnhom 150 huma eletti direttament minn 19-il distrett elettorali, u 19-il siġġu addizzjonali ("siġġijiet ta' livellar") huma allokati fil-livell nazzjonali sabiex ir-rappreżentanza fil-parlament tikkorrispondi aħjar mal- vot popolari għall-partiti politiċi. Huwa meħtieġ limitu elettorali ta' 4% biex partit jirbaħ siġġijiet ta' livell ta' livell fil-Parlament. Il-Parlament tan-Norveġja, imsejjaħ is-Storting, jirratifika t-trattati nazzjonali magħmula mill-fergħa eżekuttiva. Huwa jista 'jkeċċi membri tal-gvern jekk l-azzjonijiet tagħhom jiġu ddikjarati antikostituzzjonali. Jekk akkużat suspettat jitneħħa, il-Parlament għandu s-setgħa li jneħħih mill-kariga. Il-kariga ta' Prim Ministru hija assenjata lill-Membru Parlamentari li jista' jikkmanda l-fiduċja ta' maġġoranza fil-Parlament, normalment il-kap seduta tal-akbar partit politiku jew, b’mod aktar effettiv, permezz ta' koalizzjoni ta' partiti; In-Norveġja ta' spiss kienet iggvernata minn gvernijiet ta' minoranza. Il-prim ministru jaħtar il-kabinett, tradizzjonalment magħmul minn membri tal-istess partit politiku jew partiti fis-Storting, li jiffurmaw il-gvern. Il-prim ministru jorganizza l-gvern eżekuttiv u jeżerċita s-setgħa tiegħu kif mogħti mill-Kostituzzjoni. In-Norveġja għandha knisja statali waħda, il-Knisja Luterana Norveġiża, li gradwalment ingħatat aktar awtonomija interna fl-affarijiet ta’ kuljum, iżda li għad għandha status kostituzzjonali speċjali. Preċedentement, il-prim ministru kellu jkollu aktar minn nofs il-membri tal-kabinett tal-Knisja tan-Norveġja; din ir-regola tneħħiet fl-2012. Il-kwistjoni tas-separazzjoni tal-knisja u l-istat fin-Norveġja kienet dejjem aktar kontroversjali. Parti minn dan hija l-evoluzzjoni tas-suġġett tal-iskola pubblika Kristjaneżmu, suġġett obbligatorju mill-1739. Anke t-telfa tal-istat f'battalja fil-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fi Strasburgu fl-2007 ma solvietx il-kwistjoni. Mill-1 ta' Jannar, 2017, il-Knisja tan-Norveġja hija entità legali separata u m’għadhiex fergħa tas-servizz ċivili. Permezz tal-Kunsill tal-Istat, kunsill privat ippresedut mill-monarka, il-prim ministru u l-kabinett jiltaqgħu fil-Palazz Irjali u jikkonsultaw formalment lir-Monarka. L-abbozzi kollha tal-gvern jeħtieġu approvazzjoni formali mill-monarka qabel u wara li jiġu ppreżentati lill-Parlament. Il-Kunsill japprova l-azzjonijiet kollha tal-monarka bħala kap tal-istat. Il-membri tas-Storting huma eletti direttament minn listi tal-partiti b'rappreżentanza proporzjonali f'dsatax-il distrett elettorali plural f'sistema nazzjonali b'ħafna partiti. Storikament, kemm il-Partit Laburista Norveġiż kif ukoll il-Partit Konservattiv kellhom rwoli politiċi ewlenin. Fil-bidu tas-seklu 21, il-Partit Laburista ilu fil-poter mill-elezzjoni tal-2005, f'koalizzjoni aħmar-aħdar mal-Partit taċ-Ċentru. Mill-2005, kemm il-Partit Konservattiv kif ukoll il-Partit tal-Progress rebħu bosta siġġijiet fil-Parlament. Fl-elezzjonijiet nazzjonali f'Settembru 2013, żewġ partiti politiċi, Høyre u Fremskrittspartiet, ġew eletti fuq wegħdiet ta' tnaqqis fit-taxxa, aktar infiq fuq infrastruttura u edukazzjoni, servizzi aħjar u regoli aktar stretti dwar l-immigrazzjoni, u ffurmaw il-gvern. Erna Solberg saret Prim Ministru, it-tieni Prim Ministru mara wara Gro Harlem Brundtland u l-ewwel Prim Ministru Konservattiv minn Jan P. Syse. Solberg qal li r-rebħa tiegħu kienet "rebħa elettorali storika għall-partiti tal-lemin." Il-gvern taċ-ċentru lemin tiegħu rebaħ l-elezzjoni mill-ġdid fl-elezzjoni parlamentari Norveġiża tal-2017, il-kabinett il-ġdid taċ-ċentru xellug tan-Norveġja taħt il-Prim Ministru Jonas Gahr Støre, il-mexxej tal-Partit Laburista, ħa l-kariga fl-14 ta' Ottubru, 2021. === Diviżjonijiet amministrattivi === [[Stampa:Fylkesinndeling2024 original.webp|thumb|Riforma muniċipali u reġjonali: "Mill-14 ta' Ġunju 2022, is-Storting iddeċieda dwar id-diviżjoni li ġejja tal-kontej."]] In-Norveġja, stat unitarju, hija maqsuma fi ħmistax-il kontea amministrattiva tal-ewwel livell (fylke). Il-kontej huma amministrati minn kunsilli tal-kontea eletti direttament li jeleġġu s-sindku tal-kontea. Barra minn hekk, ir-re u l-gvern huma rappreżentati f'kull kontea minn gvernatur tal-kontea (Norveġiż: statsforvalteren). Il-kontej huma suddiviżi fi 357 muniċipalità tat-tieni livell (Norveġiż: kommuner), li min-naħa tagħhom huma amministrati minn kunsill muniċipali elett direttament, immexxi minn sindku u kabinett eżekuttiv żgħir. Il-kapitali, Oslo, hija meqjusa kemm bħala kontea kif ukoll bħala muniċipalità. In-Norveġja għandha żewġ territorji barranin komprensivi barra l-kontinent: Jan Mayen u Svalbard, l-unika gżira żviluppata fl-arċipelagu tal-istess isem, li tinsab 'il bogħod fit-tramuntana tal-kontinent Norveġiż. Fin-Norveġja hemm 108 insedjament li għandhom status ta' belt (il-kelma Norveġiża by tintuża biex tirrappreżenta dawn il-postijiet u dik il-kelma tista’ tiġi tradotta bħala belt jew belt bl-Ingliż). Storikament, bliet u rħula fin-Norveġja kienu maħtura mir-Re u ħafna drabi kellhom regoli u privileġġi speċjali taħt il-liġi. Dan inbidel fl-aħħar tas-seklu 20, għalhekk issa l-irħula u l-bliet m'għandhom l-ebda drittijiet speċjali u muniċipalità tista 'tinnomina insedjament urban bħala belt jew belt. L-ibliet fin-Norveġja m'għandhomx għalfejn ikunu kbar. Xi bliet għandhom aktar minn miljun residenti, bħal Oslo, filwaqt li oħrajn huma ħafna iżgħar, bħal Honningsvåg, b'madwar 2,200 resident. Normalment ikun hemm raħal wieħed biss fi ħdan muniċipalità, iżda hemm xi muniċipalitajiet li għandhom aktar minn raħal wieħed fih (bħall-muniċipalità ta 'Larvik, li għandha r-raħal ta' Larvik u r-raħal ta 'Stavern). ==== Dipendenzi Norveġiżi ==== [[Stampa:Norway (+overseas), administrative divisions - english.svg|thumb|Norveġja u d-diviżjonijiet amministrattivi barranin tagħha]] Hemm tliet dipendenzi Antartiċi u sub-Antartiċi: Bouvet Island, Peter I Island u Queen Maud Land. Fuq il-biċċa l-kbira tal-mapep, kien hemm żona mhux mitluba bejn l-Art Queen Maud u l-Pol t'Isfel sat-12 ta' Ġunju, 2015, meta n-Norveġja annesset formalment dik iż-żona. === Sistema ġudizzjarja u infurzar tal-liġi === In-Norveġja tuża sistema tal-liġi ċivili li fiha jinħolqu u jiġu emendati l-liġijiet fil-Parlament u s-sistema hija regolata permezz tal-Qrati tal-Ġustizzja Norveġiżi. Tikkonsisti fil-Qorti Suprema ta' 20 imħallef permanenti u Prim Imħallef, qrati tal-appell, qrati tal-belt u distrettwali u kunsilli ta' konċiljazzjoni. Il-fergħa ġudizzjarja hija indipendenti mill-fergħat eżekuttivi u leġiżlattivi. Filwaqt li l-imħallfin tal-Qorti Suprema huma nominati għall-kariga mill-Prim Ministru, in-nomina tagħhom trid tiġi approvata mill-Parlament u kkonfermata formalment mir-Monarka. Tipikament, l-imħallfin marbuta mal-qrati ordinarji jinħatru formalment mir-Monarka fuq rakkomandazzjoni tal-Prim Ministru. Il-missjoni formali tal-qrati hija li jirregolaw is-sistema ġudizzjarja Norveġiża, jinterpretaw il-Kostituzzjoni u japplikaw il-leġiżlazzjoni mgħoddija mill-Parlament. Fir-reviżjonijiet ġudizzjarji tagħhom, huma jimmonitorjaw il-fergħat leġiżlattivi u eżekuttivi biex jiżguraw li jikkonformaw mad-dispożizzjonijiet tal-leġiżlazzjoni ppromulgata. Il-liġi hija infurzata fin-Norveġja mis-Servizz tal-Pulizija Norveġiż. Huwa Servizz Nazzjonali Unifikat tal-Pulizija magħmul minn 27 Distrett tal-Pulizija u diversi aġenziji speċjalizzati, bħall-Awtorità Nazzjonali Norveġiża għall-Investigazzjoni u l-Prosekuzzjoni ta' Reati Ekonomiċi u Ambjentali, magħrufa bħala Økokrim; u s-Servizz Nazzjonali ta' Investigazzjoni Kriminali, magħruf bħala Kripos, kull wieħed immexxi minn kap tal-pulizija. Is-Servizz tal-Pulizija huwa mmexxi mid-Direttorat Nazzjonali tal-Pulizija, li jirrapporta lill-Ministeru tal-Ġustizzja u l-Pulizija. Id-Direttorat tal-Pulizija huwa mmexxi minn Kummissarju Nazzjonali tal-Pulizija. L-unika eċċezzjoni hija l-Aġenzija tas-Sigurtà tal-Pulizija Norveġiża, li l-kap tagħha jirrapporta direttament lill-Ministeru tal-Ġustizzja u l-Pulizija. In-Norveġja abolit il-piena tal-mewt għal reati komuni fl-1902 u għal tradiment għoli fil-gwerra u delitti tal-gwerra fl-1979. Il-ħabsijiet Norveġiżi huma umani, aktar milli ħorox, u jenfasizzaw ir-rijabilitazzjoni. Ir-rata ta' reċidività tan-Norveġja, ta' 20%, hija waħda mill-inqas fid-dinja. Reporters Without Borders, fl-Indiċi Dinji tal-Libertà tal-Istampa tal-2023, ikklassifika lin-Norveġja l-ewwel fost 180 pajjiż. B'mod ġenerali, il-qafas legali u istituzzjonali tan-Norveġja huwa kkaratterizzat minn grad għoli ta' trasparenza, responsabbiltà u integrità, u l-perċezzjoni u l-inċidenza tal-korruzzjoni hija baxxa ħafna. === Drittijiet tal-bniedem === In-Norveġja ġiet ikkunsidrata bħala pajjiż progressiv, wara li adottat liġijiet u politiki biex jappoġġjaw id-drittijiet tan-nisa, id-drittijiet tal-minoranzi, u d-drittijiet LGBT. Sa mill-1884, 171 figura ewlenija, inklużi ħames Prim Ministri, waqqfu flimkien l-Assoċjazzjoni Norveġiża għad-Drittijiet tan-Nisa. Huma kkampanjaw b'suċċess għad-dritt tan-nisa għall-edukazzjoni, il-vot tan-nisa, id-dritt għax-xogħol, u politiki oħra dwar l-ugwaljanza bejn is-sessi. Mis-snin sebgħin, l-ugwaljanza bejn is-sessi kienet ukoll fuq l-aġenda tal-istat, bit-twaqqif ta' korp pubbliku biex jippromwovi l-ugwaljanza bejn is-sessi, li evolviet fl-Ombudsman għall-Ugwaljanza bejn is-Sessi u l-Ġlieda kontra d-Diskriminazzjoni. L-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili wkoll ikomplu jkollhom rwol importanti; L-organizzazzjonijiet tad-drittijiet tan-nisa llum huma organizzati fl-organizzazzjoni umbrella tal-Lobby tan-Nisa Norveġiż. Fl-1990, il-kostituzzjoni Norveġiża ġiet emendata biex tagħti primoġenitura assoluta lit-tron Norveġiż, li jfisser li t-tifel il-kbir, irrispettivament mis-sess, għandu preċedenza fil-linja tas-suċċessjoni. Peress li ma kienx retroattiv, is-suċċessur attwali għat-tron huwa l-iben il-kbir tar-Re, aktar milli ibnu ż-żgħir. Il-poplu Sami kien soġġett għal sekli sħaħ ta' diskriminazzjoni u abbuż minn kulturi dominanti fl-Iskandinavja u r-Russja, pajjiżi li jippretendu s-sjieda ta' artijiet Sami. In-Norveġja ġiet ikkritikata ħafna mill-komunità internazzjonali għall-politika tagħha ta' Norveġiżazzjoni u diskriminazzjoni kontra l-popolazzjoni indiġena tal-pajjiż. Madankollu, in-Norveġja kienet, fl-1990, l-ewwel pajjiż li rrikonoxxa l-Konvenzjoni 169 tal-ILO dwar il-popli indiġeni rrakkomandata min-NU. In-Norveġja kienet l-ewwel pajjiż fid-dinja li ppromulga liġi kontra d-diskriminazzjoni li tipproteġi d-drittijiet tal-omosesswali u tal-lesbjani. Fl-1993, in-Norveġja saret it-tieni pajjiż li llegalizza l-unjonijiet ċivili għal koppji tal-istess sess, u fl-1 ta' Jannar, 2009, in-Norveġja saret is-sitt pajjiż li llegalizza ż-żwieġ bejn persuni tal-istess sess. Bħala promotur tad-drittijiet tal-bniedem, in-Norveġja żammet il-konferenza annwali tal-Forum tal-Libertà ta' Oslo, laqgħa deskritta minn The Economist bħala "fit-triq it-tajba biex issir ekwivalenti għad-drittijiet tal-bniedem tal-forum ekonomiku ta' Davos." === Relazzjonijiet barranin === [[Stampa:KNM Fridtjof Nansen-2006-06-01-side.jpg|thumb|left|Frejgata tal-klassi Fridtjof Nansen tan-Navy Irjali Norveġiża]] [[Stampa:Norwegian soldier during Saber Strike 2015.jpg|thumb|Suldati, rekluti u uffiċjali tal-Armata Norveġiża waqt eżerċizzju tan-NATO fil-Latvja, 2015]] In-Norveġja żżomm ambaxxati fi 82 pajjiż. 60 pajjiż iżommu ambaxxata fin-Norveġja, kollha kemm huma fil-kapitali Oslo. In-Norveġja hija membru fundatur tan-Nazzjonijiet Uniti (NU), l-Organizzazzjoni tat-Trattat tal-Atlantiku tat-Tramuntana (NATO), il-Kunsill tal-Ewropa u l-Assoċjazzjoni Ewropea tal-Kummerċ Ħieles (EFTA). In-Norveġja applikat biex tissieħeb fl-Unjoni Ewropea (UE) u l-predeċessuri tagħha fl-1962, 1967 u 1992, rispettivament. Filwaqt li d-Danimarka, l-Isvezja u l-Finlandja kisbu sħubija, l-elettorat Norveġiż irrifjuta t-trattati ta' adeżjoni f'referendums fl-1972 u l-1994. Wara r-referendum tal-1994, in-Norveġja żammet is-sħubija tagħha fiż-Żona Ekonomika Ewropea (ŻEE), li tippermettilha aċċess għas-suq intern tal-Unjoni, bil-kundizzjoni li applikat il-liġijiet tal-Unjoni meqjusa rilevanti. Mill-1994, gvernijiet Norveġiżi suċċessivi applikaw biex jipparteċipaw f'partijiet tal-kooperazzjoni tal-UE li jmorru lil hinn mid-dispożizzjonijiet tal-ftehim taż-ŻEE. In-Norveġja ngħatat parteċipazzjoni mingħajr vot, pereżempju, fil-Politika ta' Sigurtà u ta' Difiża Komuni tal-Unjoni, il-Ftehim ta' Schengen u l-Aġenzija Ewropea għad-Difiża, kif ukoll 19-il programm separat. === Militari === [[Stampa:HNoMS Otto Sverdrup.jpg|thumb|left|HNoMS Otto Sverdrup hija frejgata tal-klassi Fridtjof Nansen tan-Navy Irjali Norveġiża]] [[Stampa:First Norwegian F-35.png|thumb|L-ewwel F-35 Lightning II Norveġiż jinżel fil-Bażi tal-Ajru Luke.]] Il-Forzi Armati Norveġiżi għandhom madwar 25,000 persunal, inklużi impjegati ċivili. Skont il-pjanijiet ta' mobilizzazzjoni tal-2009, il-mobilizzazzjoni sħiħa tipproduċi madwar 83,000 ġellieda. In-Norveġja għandha servizz militari obbligatorju (inkluż 6 sa 12-il xahar ta' taħriġ); Fl-2013, il-pajjiż sar l-ewwel fl-Ewropa u n-NATO li rrekluta kemm nisa kif ukoll irġiel. Madankollu, minħabba l-ħtieġa mnaqqsa għar-rekluti wara l-Gwerra Bierda, ftit nies ikollhom jaqdu jekk ma jkunux motivati. Il-Forzi Armati huma subordinati għall-Ministeru tad-Difiża Norveġiż. Il-Kmandant Kap huwa r-Re Harald V. Il-militar tan-Norveġja huwa maqsum fl-Armata Norveġiża, in-Navy Irjali Norveġiża, ir-Royal Norwegian Air Force, in-Norveġja Cyber ​​​​Defense Force u l-Gwardja Nazzjonali. Il-pajjiż kien wieħed min-nazzjonijiet fundaturi tal-Organizzazzjoni tat-Trattat tal-Atlantiku tat-Tramuntana (NATO) fl-4 ta' April, 1949. In-Norveġja kkontribwiet għall-Forza Internazzjonali ta' Assistenza għas-Sigurtà (ISAF) fl-Afganistan. Barra minn hekk, in-Norveġja kkontribwiet għal diversi missjonijiet fil-kuntesti tan-Nazzjonijiet Uniti, in-NATO u l-Politika ta' Sigurtà u Difiża Komuni tal-Unjoni Ewropea. == Saħħa == In-Norveġja ngħatat l-ewwel post skont l-Indiċi tal-Iżvilupp tal-Bniedem (HDI) tan-[[Ġnus Magħquda|NU]] għall-2013. Il-faqar u l-mard li jittieħed iddominaw fin-Norveġja flimkien mal-ġuħ u l-epidemiji fl-1800. Mill-1900 'l hawn sar titjib fis-saħħa pubblika bħala riżultat tal-iżvilupp f'diversi oqsma bħall-kundizzjonijiet soċjali u tal-għajxien, bidliet fil-mard u tifqigħat tal-mard, twaqqif tas-sistema tal-kura tas-saħħa u enfasi fuq kwistjonijiet ta' saħħa pubblika. It-tilqim u ż-żieda fl-opportunitajiet ta' trattament bl-antibijotiċi wasslu għal titjib kbir fil-popolazzjoni Norveġiża. Iġjene mtejba u nutrizzjoni aħjar kienu fatturi li kkontribwew għal saħħa aħjar. Il-mudell tal-mard fin-Norveġja nbidel minn mard li jittieħed għal mard li ma jitteħidx u mard kroniku bħall-mard kardjovaskulari. L-inugwaljanzi u d-differenzi soċjali għadhom preżenti fis-saħħa pubblika fin-Norveġja llum. Fl-2013, ir-rata ta' mortalità tat-trabi kienet ta' 2.5 għal kull 1,000 twelid ħaj fost it-tfal taħt l-età ta' sena. Għall-bniet kien 2.7 u għas-subien 2.3, li hija l-iktar rata baxxa ta' mortalità tat-trabi għas-subien li qatt ġiet irreġistrata fin-Norveġja. == Ekonomija == In-Norveġiżi jgawdu t-tieni l-ogħla PDG ''per capita'' fost il-pajjiżi Ewropej (wara l-[[Lussemburgu]]), u s-sitt l-ogħla PDG ''per capita'' fid-[[Id-Dinja|dinja]]. Illum, in-Norveġja tikklassifika bħala t-tieni pajjiż l-aktar sinjur fid-dinja bħala valur monetarju, bl-akbar riżerva kapitali ''per capita'' ta' kull nazzjon. Skont is-CPA World Factbook, in-Norveġja hija kreditur estern tad-dejn nett. In-Norveġja żammet l-ewwel post fid-dinja fl-Indiċi tal-Iżvilupp tal-Bniedem (HDI) għal sitt snin konsekuttivi (2001-2006) u mbagħad ħarġet minn din il-pożizzjoni fl-2009. L-istandard tal-għajxien fin-Norveġja huwa fost l-ogħla fid-dinja. Ir-rivista tal-Politika Barranija tikklassifika n-Norveġja fl-Indiċi tal-Istati Mwegħda għall-2009, filwaqt li tiġġudika n-Norveġja bħala l-aktar pajjiż li jiffunzjona tajjeb u stabbli fid-dinja. L-OECD tikklassifika n-Norveġja fir-raba' post fl-Indiċi tal-Ħajja ekwilibrat fl-2013 u t-tielet fl-elastiċità tal-qligħ interġenerazzjonali. [[Stampa:EU and EFTA.svg|thumb|Membri tal-Assoċjazzjoni Ewropea tal-Kummerċ Ħieles (aħdar) jipparteċipaw fis-Suq Uniku Ewropew u huma parti miż-Żona Schengen.]] L-ekonomija Norveġiża hija eżempju ta' ekonomija mħallta; stat benesseri kapitalist prosperu, li fih kombinazzjoni ta’ attività tas-suq ħieles u sjieda statali kbira f’ċerti setturi ewlenin, influwenzati kemm minn gvernijiet liberali tal-aħħar tas-seklu 19 kif ukoll aktar tard minn gvernijiet soċjodemokrati fl-era ta’ wara l-gwerra. Il-kura tas-saħħa pubblika fin-Norveġja hija b'xejn (wara ħlas annwali ta' madwar 2,000 kroner għal dawk 'il fuq minn 16-il sena), u l-ġenituri għandhom 46 ġimgħa ta' leave tal-ġenituri imħallas. Id-dħul tal-istat derivat mir-riżorsi naturali jinkludi kontribut sinifikanti mill-produzzjoni taż-żejt. Mill-2016, in-Norveġja għandha rata ta' qgħad ta' 4.8%, bi 68% tal-popolazzjoni ta' bejn il-15 u l-74 sena impjegata. Nies fil-forza tax-xogħol huma impjegati jew qed ifittxu xogħol. Mill-2013, 9.5% tal-popolazzjoni ta' bejn it-18 u s-66 sena tirċievi pensjoni tad-diżabilità u 30% tal-forza tax-xogħol hija impjegata mill-gvern, l-ogħla livell fl-OECD. Il-livelli tal-produttività fis-siegħa, kif ukoll il-pagi medji fis-siegħa fin-Norveġja, huma fost l-ogħla fid-dinja. Il-valuri ugwalitarji tas-soċjetà Norveġiża żammew id-differenza fil-pagi bejn il-ħaddiem bl-inqas ħlas u l-Kap Eżekuttiv tal-biċċa l-kbira tal-kumpaniji ferm iżgħar milli f’ekonomiji tal-Punent komparabbli. Dan huwa evidenti wkoll fil-koeffiċjent baxx ta' Gini tan-Norveġja. L-istat għandu ishma kbar f'setturi industrijali ewlenin, bħas-settur strateġiku taż-żejt (Equinor), il-produzzjoni tal-idroenerġija (Statkraft), il-produzzjoni tal-aluminju (Norsk Hydro), l-akbar bank Norveġiż (DNB) u l-fornitur tat-telekomunikazzjoni (Telenor). Permezz ta 'dawn il-kumpaniji kbar, il-gvern jikkontrolla madwar 30% tal-valuri tal-istokk fil-Borża ta' Oslo. Meta jiġu inklużi kumpaniji mhux ikkwotati, l-Istat għandu sehem ta' sjieda saħansitra akbar (prinċipalment permezz ta' sjieda diretta ta' liċenzji taż-żejt). In-Norveġja hija nazzjon tat-tbaħħir ewlieni u għandha s-sitt l-akbar flotta merkantili fid-dinja, b'1,412 bastiment merkantili ta' proprjetà Norveġiża. Fir-referendums tal-1972 u tal-1994, in-Norveġiżi ċaħdu proposti biex jissieħbu fl-Unjoni Ewropea (UE). Madankollu, in-Norveġja, flimkien mal-Islanda u l-Liechtenstein, tipparteċipa fis-suq uniku tal-Unjoni Ewropea permezz tal-ftehim dwar iż-Żona Ekonomika Ewropea (ŻEE). It-Trattat taż-ŻEE bejn il-pajjiżi tal-Unjoni Ewropea u l-pajjiżi tal-EFTA, traspost fil-liġi Norveġiża permezz tal-"EØS-loven", jiddeskrivi l-proċeduri għall-implimentazzjoni tar-regoli tal-Unjoni Ewropea fin-Norveġja u l-pajjiżi l-oħra tal-EFTA. In-Norveġja hija membru integrat ħafna fil-biċċa l-kbira tas-setturi tas-suq intern tal-UE. Xi setturi, bħall-agrikoltura, iż-żejt u l-ħut, mhumiex koperti bis-sħiħ mit-Trattat taż-ŻEE. In-Norveġja ssieħbet ukoll mal-Ftehim ta' Schengen u bosta ftehimiet intergovernattivi oħra bejn l-istati membri tal-UE. Il-pajjiż huwa mogħni b'ħafna riżorsi naturali, inkluż żejt, enerġija idroelettrika, sajd, foresti u minerali. Fis-snin sittin, ġew skoperti riżervi kbar ta' żejt u gass naturali, li wasslu għal boom ekonomiku. In-Norveġja kisbet wieħed mill-ogħla standards ta' għajxien fid-dinja parzjalment billi kellha ammont kbir ta' riżorsi naturali meta mqabbla mad-daqs tal-popolazzjoni. Fl-2011, 28% tad-dħul tal-istat ġie ġġenerat mill-industrija taż-żejt. In-Norveġja kienet l-ewwel pajjiż li pprojbixxa d-deforestazzjoni sabiex jipprevjeni l-għajbien tal-foresti tropikali tagħha. Il-pajjiż iddikjara l-intenzjoni tiegħu fis-Summit tan-NU dwar il-Klima tal-2014 flimkien mal-[[Renju Unit]] u l-[[Ġermanja]]. === Żoni ekonomiċi esklużivi tan-Norveġja === [[Stampa:Territorial waters - Norway.svg|thumb|Żoni ekonomiċi mitluba min-Norveġja]] L-ekonomija Norveġiża hija eżempju ta' ekonomija mħallta, stat prosperu ta' benesseri kapitalista u pajjiż ta' demokrazija soċjali li jinkludi kombinament ta' attività tas-suq ħieles u sjieda statali kbira f'ċerti setturi ewlenin. Il-kura tas-saħħa pubblika fin-Norveġja hija ħielsa (wara ħlas annwali ta' madwar 2000 kroner għal dawk li għandhom aktar minn 16-il sena), u l-ġenituri għandhom 46 ġimgħa mħallsa liv parentali. Id-dħul tal-istat derivat minn riżorsi naturali jinkludi kontribuzzjoni sinifikanti mill-produzzjoni taż-żejt. In-Norveġja għandha rata ta' qgħad ta' 4.8 %, b'68 % tal-popolazzjoni ta' bejn 15-74 impjegata. In-nies fil-forza tax-xogħol huma impjegati jew qed ifittxu xogħol. 9.5 % tal-popolazzjoni ta' età ta' bejn 18-66 jirċievu pensjoni tad-diżabilità u 30 % tal-forza tax-xogħol huma impjegati mill-gvern, l-ogħla fl-OECD. Il-livelli ta' produttività fis-siegħa, kif ukoll il-pagi medji fis-siegħa fin-Norveġja, huma fost l-ogħla fid-dinja. Il-valuri ugwalitarji tas-soċjetà Norveġiża żammew id-differenza fil-pagi bejn il-ħaddiem imħallas l-inqas u s-CEO tal-biċċa l-kbira tal-kumpaniji bħala inqas milli f'ekonomiji tal-Punent paragunabbli. Dan huwa evidenti wkoll fil-koeffiċjent baxx tal-GNI fin-Norveġja. L-istat għandu pożizzjonijiet kbar ta' sjieda f'setturi industrijali ewlenin, bħas-settur strateġiku tal-petroleum (Statoil), produzzjoni ta' enerġija idroelettrika (Statkraft), produzzjoni tal-aluminju (Norsk Hydro), l-akbar bank Norveġiż (DNB) u fornitur tat-telekomunikazzjoni (Telenor). Permezz ta' dawn il-kumpaniji kbar, il-gvern jikkontrolla madwar 30 % tal-valur tal-istokk fil-Borża ta' Oslo. Meta kumpaniji mhux ikkwotati jiġu inklużi, l-istat għandu sehem akbar fil-pussess (prinċipalment minn pussess dirett ta' liċenzja taż-żejt). In-Norveġja hija nazzjon ewlieni tat-tbaħħir u għandha s-sitt l-akbar flotta merkantili fid-dinja, b'1,412-il bastiment kummerċjali Norveġiż. Permezz ta' referenda fl-1972 u fl-1994, in-Norveġiżi rrifjutaw proposti biex jissieħbu fl-[[Unjoni Ewropea]] (UE). Madankollu, in-Norveġja, flimkien mal-Iżlanda u l-[[Liechtenstein]], tipparteċipa fis-suq uniku tal-Unjoni Ewropea permezz tal-Ftehim taż-Żona Ekonomika Ewropea (ŻEE). It-Trattat taż-ŻEE bejn il-pajjiżi tal-Unjoni Ewropea u l-pajjiżi tal-EFTA - traspost fil-liġi Norveġiża permezz ta' "EØS-loven" - jiddeskrivi l-proċeduri għall-implimentazzjoni tar-regoli tal-Unjoni Ewropea fin-Norveġja u f'pajjiżi oħra tal-EFTA. In-Norveġja hija membru ferm integrat tal-biċċa l-kbira tas-setturi tas-suq intern tal-UE. Xi setturi, bħall-agrikoltura, iż-żejt u l-ħut, mhumiex kompletament koperti mit-Trattat taż-ŻEE. In-Norveġja aderixxiet ukoll għall-Ftehim ta' Schengen u għal diversi ftehimiet intergovernattivi oħra fost l-Istati Membri tal-UE. Il-pajjiż għandu ħafna riżorsi naturali inkluż petroleum, idroenerġija, ħut, foresti u minerali. Ġew skoperti riżervi kbar ta' petroleum u gass naturali fis-sittinijiet, li wasslu għal tkabbir qawwi fl-ekonomija. In-Norveġja kisbet wieħed mill-ogħla standards ta' għajxien fid-dinja parzjalment billi kellha ammont kbir ta' riżorsi naturali meta mqabbla mad-daqs tal-popolazzjoni. Fl-2011, 28 % tad-dħul mill-istat ġie ġġenerat mill-industrija tal-petroleum. In-Norveġja hija l-ewwel pajjiż li pprojbixxa qtugħ tas-siġar (deforestazzjoni), sabiex jipprevjenu l-foresti tropikali milli jisparixxu. Il-pajjiż iddikjara l-intenzjoni tiegħu fis-Summit tan-Nazzjonijiet Uniti dwar il-Klima fl-2014, flimkien mal-Gran Brittanja u l-Ġermanja. L-għelejjel, li tipikament huma marbuta mal-qerda tal-foresti huma l-[[injam]], is-sojja, iż-żejt tal-palm u ċ-ċanga. Issa n-Norveġja trid issib mod ġdid biex tipprovdi dawn il-prodotti essenzjali mingħajr ma teżerċita influwenza negattiva fuq l-ambjent tagħha. === Riżorsi === [[Stampa:Gaulosen og Øysand.jpg|thumb|L-agrikoltura hija settur importanti, minkejja l-pajsaġġ muntanjuż (Øysand).]] [[Stampa:Stockfish in Lofoten.jpg|thumb|Il-merluzz imnixxef ġie esportat minn Lofoten, in-Norveġja, għal mill-inqas 1,000 sena.]] L-agrikoltura hija settur sinifikanti, minkejja l-pajsaġġ muntanjuż (Flakstad). Il-produzzjoni taż-żejt kienet ċentrali għall-ekonomija Norveġiża sa mis-snin sebgħin tas-seklu 20, bi proprjetà statali dominanti (Statfjord oil field). Stockfish ġie esportat mill-Gżejjer Lofoten fin-Norveġja għal mill-inqas 1,000 sena. Id-dħul mill-esportazzjoni miż-żejt u mill-gass żdied għal kważi 50 % tal-esportazzjonijiet totali u jikkostitwixxi aktar minn 20 % tal-PDG. In-Norveġja hija l-ħames l-akbar esportatur taż-żejt u t-tielet l-akbar esportatur tal-gass. ==== Industrija taż-żejt ==== [[Stampa:Heidrun, Norskehavet (28276260560).jpg|thumb|Il-produzzjoni taż-żejt ilha ċentrali għall-ekonomija Norveġiża mis-sebgħinijiet, bi sjieda dominanti tal-istat (il-qasam taż-żejt Heidrun).]] Id-dħul mill-esportazzjonijiet taż-żejt u l-gass żdied għal aktar minn 40% tal-esportazzjonijiet totali u jikkostitwixxi kważi 20% tal-PGD. In-Norveġja hija l-ħames l-akbar esportatur taż-żejt u t-tielet l-akbar esportatur tal-gass fid-dinja, iżda mhijiex membru tal-OPEC. Fl-1995, il-gvern Norveġiż stabbilixxa l-fond tal-ġid sovran ("Fond tal-Pensjoni tal-Gvern - Globali") biex jiġi ffinanzjat mid-dħul taż-żejt. Il-gvern jikkontrolla r-riżorsi taż-żejt tiegħu permezz ta' kombinazzjoni ta' sjieda statali fl-operaturi ewlenin fl-oqsma taż-żejt (b'madwar 62% ta' sjieda f'Equinor mill-2007) u l-Petoro li hija kompletament proprjetà tal-istat, li għandha valur tas-suq ta' madwar id-doppju ta' Equinor, u SDFI. Fl-aħħarnett, il-gvern jikkontrolla l-liċenzjar ta' oqsma ta' esplorazzjoni u produzzjoni. Il-fond jinvesti fi swieq finanzjarji żviluppati barra n-Norveġja. L-infiq tal-fond huwa ristrett mir-regola tal-baġit (Handlingsregelen), li tillimita l-infiq matul iż-żmien għal mhux aktar mir-redditu fuq il-valur attwali tal-fond, imnaqqas fl-2017 għal 3% tal-valur totali tal-fond. Bejn l-1966 u l-2013, kumpaniji Norveġiżi ħaffru 5,085 bjar taż-żejt, prinċipalment fil-Baħar tat-Tramuntana. L-oqsma taż-żejt li għadhom mhumiex fil-fażi tal-produzzjoni jinkludu: Wisting Central-daqs stmat fl-2013 għal 65-156 miljun barmil ta 'żejt u 10 sa 40 biljun pied kubu (0.28 sa 1.13 biljun metru kubu) (utvinnbar) ta' gass. u l-qasam taż-żejt Castberg (Castberg-feltet)—daqs stmat għal 540 miljun barmil ta 'żejt u 2 sa 7 biljun pied kubu (57 sa 198 miljun metru kubu) (utvinnbar) ta' gass. Iż-żewġ għelieqi taż-żejt jinsabu fil-Baħar Barents. In-Norveġja hija wkoll it-tieni l-akbar esportatur tal-ħut fid-dinja (bil-valur). Il-ħut imrobbi u maqbud jikkostitwixxi t-tieni l-akbar prodott għall-esportazzjoni (wara ż-żejt u l-gass naturali) imkejjel fil-valur. In-Norveġja hija l-akbar produttur tas-salamun fid-dinja, segwita miċ-[[Ċili]]. L-impjanti idroelettriċi jiġġeneraw bejn wieħed u ieħor 98 sa 99% tal-enerġija elettrika tan-Norveġja, aktar minn kwalunkwe pajjiż ieħor fid-dinja. In-Norveġja għandha riżorsi minerali importanti u fl-2013 il-produzzjoni minerali tagħha kienet stmata għal 1.5 biljun dollaru (dejta mill-Istħarriġ Ġeoloġiku tan-Norveġja). L-aktar minerali siewja huma karbonat tal-kalċju (ġebla tal-ġir), ġebla tal-bini, nefelina sienita, żebbuġa, ħadid, titanju u nikil. Fl-2017, l-assi kkontrollati mill-Fond tal-Pensjoni tal-Gvern qabżu valur ta' $ 1 triljun (ekwivalenti għal US $ 190,000 per capita), madwar 250% tal-PGD tan-Norveġja fl-2017. Huwa l-akbar fond ta' ġid sovran fid-dinja. L-għażliet ta' investiment tal-fond Norveġiż huma rregolati minn linji gwida etiċi; Pereżempju, il-fond ma jistax jinvesti f'kumpaniji li jipproduċu partijiet għall-armi nukleari. Is-sistema ta' investiment trasparenti ħafna tan-Norveġja hija mfaħħra mill-komunità internazzjonali. === Trasport === Minħabba d-densità baxxa tal-popolazzjoni tan-Norveġja, il-forma dejqa u l-kosti twal, it-trasport pubbliku tagħha huwa inqas żviluppat minn f'ħafna pajjiżi Ewropej, speċjalment barra l-ibliet il-kbar. Il-pajjiż għandu tradizzjoni twila ta 'trasport tax-xmara, iżda f'dawn l-aħħar snin il-Ministeru Norveġiż tat-Trasport u l-Komunikazzjoni implimenta t-trasport bil-ferrovija, bit-triq u bl-ajru permezz ta' bosta sussidjarji biex jiżviluppa l-infrastruttura tal-pajjiż. Qed jiġi diskuss l-iżvilupp ta' sistema ferrovjarja ġdida ta' veloċità għolja bejn l-akbar bliet tal-pajjiż. [[Stampa:Trondheim Central Station 2009.JPG|thumb|left|Stazzjon Ċentrali ta' Trondheim, Norveġja]] [[Stampa:Drammensbrua sett fra Kloptjernveien.JPG|thumb|Il-pont tal-awtostrada f'Drammen, flimkien mal-pont ferrovjarju ta' Holmenbrua u l-pontijiet tat-toroq, jidher minn Kloptjernveien ca. 3 km bogħod.]] In-netwerk ferrovjarju prinċipali tan-Norveġja jikkonsisti f'4,114 kilometri (2,556 mi) ta 'linji ta' kejl standard, li minnhom 242 kilometru (150 mi) huma binarji doppji u 64 kilometri (40 mi) ta 'ferrovija ta' veloċità għolja (210 km / h), filwaqt li 62% huwa elettrifikat f'15 kV 16.7 Hz AC. Il-ferroviji ttrasportaw 56,827,000 passiġġier, 2,956 miljun passiġġier-kilometru u 24,783,000 tunnellata ta' merkanzija għal 3,414 miljun tunnellata-kilometru. In-netwerk kollu huwa proprjetà ta' Bane NOR. Ferroviji tal-passiġġieri domestiċi huma operati minn diversi kumpaniji, inklużi Vy, SJ, Go-Ahead u Flytoget, filwaqt li l-ferroviji tal-merkanzija huma operati minn CargoNet u OnRail. L-investiment f'infrastruttura ġdida u manutenzjoni huwa ffinanzjat permezz tal-baġit tal-istat, u s-sussidji huma pprovduti għall-operazzjonijiet tal-ferroviji tal-passiġġieri. NSB topera ferroviji fuq distanzi twal, inklużi ferroviji bil-lejl, servizzi reġjonali u erba' sistemi ta' ferroviji għall-vjaġġaturi, madwar Oslo, Trondheim, Bergen u Stavanger. [[Stampa:Oslo Airport terminal night view.jpg|thumb|Ajruport ta' Oslo, Gardermoen]] In-Norveġja għandha madwar 92,946 kilometru (57,754 mi) ta' netwerk tat-toroq, li minnhom 72,033 kilometru (44,759 mi) huma pavimentati u 664 kilometru (413 mi) huma awtostradi. L-erba' livelli ta' rotot tat-toroq huma nazzjonali, tal-kontea, muniċipali u privati, bit-toroq nazzjonali u tal-kontea primarji nnumerati waqt ir-rotta. L-aktar rotot nazzjonali importanti huma parti mill-iskema tar-rotot Ewropej. It-tnejn l-aktar notevoli huma r-rotta Ewropea E6, li tgħaddi mit-tramuntana għan-nofsinhar madwar il-pajjiż kollu, u E39, li ssegwi l-kosta tal-punent. It-toroq nazzjonali u tal-kontea huma amministrati mill-Amministrazzjoni Norveġiża tat-Toroq Pubbliċi. In-Norveġja għandha l-akbar flotta reġistrata ta' vetturi elettriċi plug-in per capita fid-dinja. F'Marzu 2014, in-Norveġja saret l-ewwel pajjiż fejn aktar minn 1 minn kull 100 karozza tal-passiġġieri fit-toroq huma plug-in elettriċi. Is-sehem tas-suq tas-segment tal-elettriku plug-in fil-bejgħ ta' karozzi ġodda huwa wkoll l-ogħla fid-dinja. Skont rapport minn Dagens Næringsliv f'Ġunju 2016, il-pajjiż jixtieq jipprojbixxi l-bejgħ ta' vetturi li jaħdmu bil-gażolina u d-diżil mill-2025. Mit-98 ajruport tan-Norveġja, 52 huma pubbliċi, u 46 huma operati mill-kumpanija tal-istat Avinor. Seba' ajruporti jimmaniġġjaw aktar minn miljun passiġġier fis-sena. Total ta' 41,089,675 passiġġier għaddew mill-ajruporti Norveġiżi fl-2007, li minnhom 13,397,458 kienu internazzjonali. Il-portal ewlieni għan-Norveġja bl-ajru huwa l-Ajruport ta' Oslo, Gardermoen. Jinsabu madwar 35 kilometru (22 mil) fil-grigal ta' Oslo, huwa ċ-ċentru għaż-żewġ linji tal-ajru ewlenin tan-Norveġja, Scandinavian Airlines u Norwegian Air Shuttle, u ajruplani reġjonali mill-Punent tan-Norveġja. Hemm tluq lejn il-biċċa l-kbira tal-pajjiżi Ewropej u xi destinazzjonijiet interkontinentali. Ferrovija diretta ta' veloċità għolja tgħaqqad mal-Istazzjon Ċentrali ta' Oslo kull 10 minuti għal vjaġġ ta' 20 minuta. === Investigazzjoni === [[Stampa:Niels Henrik Abel.jpg|thumb|Niels Henrik Abel ta kontributi ta' pijunier f'diversi oqsma. Il-Premju Abel għall-matematika, oriġinarjament propost fl-1899 biex jikkumplimenta l-Premjijiet Nobel, huwa msemmi f'unur tiegħu.]] Xjentisti Norveġiżi rikonoxxuti internazzjonalment jinkludu l-matematiċi Niels Henrik Abel u Sophus Lie. Caspar Wessel kien l-ewwel li ddeskriva vettori u numri kumplessi fil-pjan kumpless. Ir-riċerka avvanzata ta 'Ernst S. Selmer wasslet għall-modernizzazzjoni tal-kriptoalgoritmi. Thoralf Skolem għamel kontribuzzjonijiet rivoluzzjonarji għal-loġika matematika. Øystein Ore u Ludwig Sylow taw kontributi importanti għat-teorija tal-gruppi. Atle Selberg kien wieħed mill-aktar matematiċi importanti tas-seklu 20, li għalih ingħata l-Midalja Fields, il-Premju Wolf, u l-Premju Abel. Xjentisti oħra jinkludu l-fiżiċi Ægidius Elling, Ivar Giaever, Carl Anton Bjerknes, Christopher Hansteen, William Zachariasen u Kristian Birkeland, newroxjentisti May-Britt Moser u Edvard Moser, u kimiċi Lars Onsager, Odd Hassel, Peter Waage, Erik Rotlian u Maximilian Catoberg. Il-mineraloġista Victor Goldschmidt huwa meqjus bħala wieħed miż-żewġ fundaturi tal-ġeokimika moderna. Il-meteorologi Vilhelm Bjerknes u Ragnar Fjørtoft kellhom rwol ċentrali fl-istorja tat-tbassir numeriku tat-temp. Il-folji tal-istil tal-kaskading ġew żviluppati mill-pijunier tal-web Håkon Wium Lie. Pål Spilling ipparteċipa fl-iżvilupp tal-Protokoll tal-Internet u ġab l-Internet fl-Ewropa. Ix-xjentisti tal-kompjuter Ole-Johan Dahl u Kristen Nygaard huma meqjusa bħala l-missirijiet tas-Simula tremendament influwenti u l-ipprogrammar orjentat lejn l-oġġetti, li għalihom ingħataw il-Premju Turing. Fis-seklu 20, l-akkademiċi Norveġiżi kienu pijunieri f'ħafna xjenzi soċjali, inklużi l-kriminoloġija, is-soċjoloġija, u l-istudji dwar il-paċi u l-kunflitt. Skulari notevoli jinkludu Arne Næss, filosofu u fundatur tal-ekoloġija profonda; Johan Galtung, fundatur tal-istudji dwar il-paċi; Nils Christie u Thomas Mathiesen, kriminologi; Fredrik Barth, antropologu soċjali; Vilhelm Aubert, Harriet Holter u Erik Grønseth, soċjologi; Tove Stang Dahl, pijunier tad-drittijiet tan-nisa; Stein Rokkan, xjenzat politiku; u Ragnar Frisch, Trygve Haavelmo u Finn E. Kydland, ekonomisti. Ir-Renju tan-Norveġja pproduċa tlettax-il rebbieħ tal-Premju Nobel. In-Norveġja kklassifikat fil-21 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2024. === Turiżmu === [[Stampa:Tønsberg - tower and ruins.JPG|thumb|Il-Park tal-Fdalijiet tal-Fortizza ta' Tønsberg f'Tønsberg. It-torri li jidher fl-isfond inbena fl-1888 matul il-millennju tal-belt. Il-park tal-fdalijiet u t-torri huma attrazzjonijiet turistiċi popolari llum.]] Fl-2008, in-Norveġja ġiet ikklassifikata fis-17-il post fir-Rapport dwar il-Kompetittività tal-Ivvjaġġar u t-Turiżmu tal-Forum Ekonomiku Dinji. It-turiżmu fin-Norveġja kkontribwixxa 4.2% tal-prodott gross domestiku kif irrappurtat fl-2016. Kull wieħed minn kull ħmistax madwar il-pajjiż jaħdem fl-industrija tat-turiżmu. It-turiżmu huwa staġjonali fin-Norveġja, b'aktar minn nofs it-turisti kollha jżuru bejn ix-xhur ta' Mejju u Awwissu. L-attrazzjonijiet ewlenin tan-Norveġja huma l-pajsaġġi varjati li jestendu tul iċ-Ċirku Artiku. Huwa famuż għall-kosta u l-muntanji tiegħu, ir-resorts tal-iskijjar, lagi u foresti. L-aktar destinazzjonijiet turistiċi popolari tan-Norveġja jinkludu Oslo, Ålesund, Bergen, Stavanger, Trondheim, Kristiansand, Arendal, Tromsø, Fredrikstad u Tønsberg. Ħafna min-natura tan-Norveġja għadha mhux mittiefsa, u tattira ħafna mixjiet u skiers. Il-fjords, il-muntanji u l-kaskati tal-punent u tat-Tramuntana tan-Norveġja jattiraw diversi mijiet ta' eluf ta' turisti barranin kull sena. Fl-ibliet, idjosinkraziji kulturali bħall-ski jump ta' Holmenkollen f'Oslo u Saga Oseberg f'Tønsberg jattiraw ħafna viżitaturi, bħalma jattiraw postijiet emblematiċi bħal Bryggen f'Bergen, l-installazzjoni ta’ Vigeland fi Frogner Park f’Oslo, il-katidral ta' Nidaros fi Trondheim, il- Fredrikstad Fortress (Gamlebyen) f'Fredrikstad u l-park imħassar tal-fortizza Tønsberg f'Tønsberg. == Demografija == === Popolazzjoni === [[Stampa:Oslo from Ekeberg 2015-04 --7.JPG|thumb|left|Oslo hija l-belt kapitali u l-aktar popolata tan-Norveġja. ]] [[Stampa:Annual population growth of Norway.svg|thumb|Tkabbir annwali tal-popolazzjoni fin-Norveġja 1951–2016, f'eluf]] [[Stampa:08-08-01 Fløyen utsikt.jpg|thumb|left|Bergen hija t-tieni l-aktar belt popolata fin-Norveġja]] Il-popolazzjoni tan-Norveġja kienet 5,384,576 ruħ mit-tielet kwart tal-2020. In-Norveġiżi huma poplu etniku Ġermaniku tat-Tramuntana. Ir-rata totali tal-fertilità (TFR) fl-2018 kienet stmata għal 1.56 tifel u tifla mwielda għal kull mara, taħt ir-rata ta' sostituzzjoni ta' 2.1, tibqa' konsiderevolment aktar baxxa mill-quċċata ta' 4.69 tifel u tifla mwielda għal kull mara fl-1877. Fl-2018, l-età medja tan-Norveġiż popolazzjoni kienet 39.3 snin. Fl-2012, studju uffiċjali wera li 86 % tal-popolazzjoni totali għandha mill-inqas ġenitur wieħed imwieled fin-Norveġja. Fl-2020, madwar 980,000 persuna (18.2%) kienu immigranti u d-dixxendenti tagħhom. Fosthom, madwar 189,000 huma tfal ta' immigranti mwielda fin-Norveġja. Minn dawn id-980,000 immigrant u d-dixxendenti tagħhom: * 485,500 (49.5%) huma ta' oriġini tal-Punent (l-Ewropa, l-Istati Uniti, il-Kanada u l-Oċeanja). * 493,700 (50.5%) għandhom oriġini mhux tal-Punent (Asja, Afrika, Amerika t'Isfel u Amerika Ċentrali). Mill-2013, madwar 6% tal-popolazzjoni huma immigranti mill-UE, l-Amerika ta' Fuq u l-Awstralja, u madwar 8.1% ġejjin mill-Asja, l-Afrika u l-Amerika Latina. Fl-2012, mit-total ta' 660,000 persuna bi sfond ta' immigrant, 407,262 kellhom ċittadinanza Norveġiża (62.2%). L-immigranti stabbilixxew fil-muniċipalitajiet Norveġiżi kollha. Il-bliet jew muniċipalitajiet bl-ogħla proporzjon ta' immigranti fl-2012 kienu Oslo (32 %) u Drammen (27 %). Skont Reuters, Oslo hija "l-iktar belt li qed tikber fl-Ewropa minħabba żieda fl-immigrazzjoni." F'dawn l-aħħar snin, l-immigrazzjoni kienet responsabbli għall-biċċa l-kbira tat-tkabbir tal-popolazzjoni tan-Norveġja. Fl-2018, l-immigranti kienu jirrappreżentaw 14.1% tal-popolazzjoni tan-Norveġja. In-nies Sami joriġinaw mit-tramuntana mbiegħda u tradizzjonalment abitaw il-partijiet ċentrali u tat-tramuntana tan-Norveġja u l-Isvezja, kif ukoll żoni fit-Tramuntana tal-Finlandja u fil-Peniżola Kola. Minoranza nazzjonali oħra huma l-Kven, dixxendenti ta' nies li jitkellmu bil-Finlandiż li emigraw lejn it-Tramuntana tan-Norveġja mis-seklu 18 sas-seklu 20. Mis-seklu 19 sas-sebgħinijiet, il-gvern Norveġiż ipprova jassimila kemm is-Sami kif ukoll il-Kven, u ħeġġiġhom jadottaw il-lingwa, il-kultura u r-reliġjon tal-maġġoranza. Minħabba dan il-"proċess ta' Norveġizzazzjoni", ħafna familji ta' dixxendenza Sami jew Kven issa jidentifikaw bħala etnikament Norveġiż. Il-minoranzi nazzjonali tan-Norveġja huma l-Kvens, il-Lhud, il-Finlandiżi tal-Foresti u r-Roma. Fl-2017, il-popolazzjoni tan-Norveġja kklassifikat fl-ewwel post fir-Rapport Dinji dwar il-Ferħ. === Migrazzjoni === [[Stampa:Percentage of Norwegians born to two Norwegian parents.png|thumb|Norveġiżi ta' żewġ ġenituri Norveġiżi, imwielda barra jew fin-Norveġja, bħala perċentwal proporzjonali u fil-livell nazzjonali fin-Norveġja mill-2021]] B'mod partikolari, fis-seklu 19, meta l-kundizzjonijiet ekonomiċi kienu diffiċli fin-Norveġja, għexieren ta' eluf ta' nies emigraw lejn l-Istati Uniti u l-Kanada, fejn setgħu jaħdmu u jixtru art f’żoni tal-fruntiera. Ħafna marru lejn il-Punent Nofsani u l-Majjistral tal-Paċifiku. Fl-2006, skont l-Uffiċċju taċ-Ċensiment tal-Istati Uniti, kważi 4.7 miljun ruħ identifikati bħala Norveġiżi-Amerikani, li kien akbar mill-popolazzjoni ta' Norveġiżi etniċi fin-Norveġja stess. Fiċ-ċensiment Kanadiż tal-2011, 452,705 ċittadin Kanadiż identifikaw lilhom infushom bħala ta' antenati Norveġiżi. Fl-1 ta' Jannar 2013, in-numru ta' immigranti jew tfal ta' żewġ immigranti residenti fin-Norveġja kien ta' 710,465, jew 14.1% tal-popolazzjoni totali, minn 183,000 fl-1992. L-immigrazzjoni annwali żdiedet mill-2005. Filwaqt li l-immigrazzjoni netta annwali fl-2001-2005 kienet medja 13,613, żdiedet għal 37,541 bejn l-2006 u l-2010, u fl-2011 l-immigrazzjoni netta laħqet 47,032. Dan kien dovut prinċipalment għal żieda fl-immigrazzjoni tar-residenti tal-UE, fl-2012 b'mod partikolari mill-Polonja u l-Isvezja. Il-Pakistan u s-Somalja kienu l-aktar żewġ pajjiżi l-oħra ta’ oriġini komuni għall-immigranti matul dan il-perjodu. === Reliġjon === [[Stampa:Trefoldighetskirken Oslo.jpg|thumb|left|Trinity Church (fin-Norveġiż, Trefoldighetskirken), hija knisja fil-viċinat ta' Hammersborg fiċ-ċentru ta' Oslo, in-Norveġja.]] [[Stampa:Nidaros Cathedral, Trondheim, West view 20150605 1.jpg|thumb|Katidral ta' Nidaros fi Trondheim]] [[Stampa:StOlavsOsloFeb2009.jpg|thumb|left|Il-Katidral ta' San Olav (Norveġiż: Sankt Olav domkirke) huwa l-katidral tad-Djoċesi Kattolika Rumana ta' Oslo u l-knisja parrokkjali tal-parroċċa ta' San Olav f'Oslo, Norveġja.]] [[Stampa:Trefoldighetskirken in Oslo.jpg|thumb|Knisja tat-Trinità fl-1890. Katidral ta' San Olav (Kattoliku Ruman) fl-isfond]] [[Stampa:Nordlandet kirke 85156 2024-1.jpg|thumb|Knisja fuq Il-gżira ta '"Nordlandet" fi Kristiansund.]] [[Stampa:Lom stave church.jpg|thumb|left|Knisja ta' Lom]] [[Stampa:Borgund Stave Church in Lærdalen, 2013 June.jpg|thumb|Knisja ta' Borgund (1200)]] [[Stampa:Borgund kyrkje Sogn.jpg|thumb|left|Knisja ta' Borgund (1868)]] [[Stampa:Borgund churches.jpg|thumb|Il-Knisja ta' Borgund u l-Knisja tal-Bask ta' Borgund ġirien]] [[Stampa:Ålesund church 10 July 2008.jpg|thumb|left|Knisja ta' Ålesund]] [[Stampa:Alesund Kirke - panoramio.jpg|thumb|Knisja ta' Ålesund]] [[Stampa:Iglesia parroquial, Ålesund, Noruega, 2019-09-01, DD 77.jpg|thumb|left|Knisja ta' Ålesund]] [[Stampa:Ålesund - Eglise.JPG|thumb|Knisja ta' Ålesund]] ==== Knisja Norveġiża ==== Is-separazzjoni tal-knisja u l-istat seħħet fin-Norveġja ħafna aktar tard milli fil-biċċa l-kbira tal-Ewropa u għadha mhux kompluta. Fl-2012, il-Parlament Norveġiż ivvota biex jagħti lill-Knisja tan-Norveġja awtonomija akbar, deċiżjoni li ġiet ikkonfermata b'emenda kostituzzjonali fil-21 ta' Mejju 2012. Sal-2012, l-uffiċjali parlamentari kellhom ikunu membri tal-Knisja Evanġelika Luterana tan-Norveġja, u mill-inqas nofs il-ministri kollha tal-gvern kellhom ikunu membri tal-knisja tal-istat. Bħala knisja statali, il-kleru tal-Knisja tan-Norveġja kienu meqjusa bħala impjegati tal-istat, u l-amministrazzjonijiet tal-knisja ċentrali u reġjonali kienu parti mill-amministrazzjoni tal-istat. Il-membri tal-familja rjali għandhom ikunu membri tal-knisja Luterana. Fl-1 ta' Jannar 2017, in-Norveġja għamlet il-knisja indipendenti mill-istat, iżda żammet l-istatus tagħha bħala "knisja tan-nies". Il-biċċa l-kbira tan-Norveġiżi huma rreġistrati fil-magħmudija bħala membri tal-Knisja tan-Norveġja. Ħafna jibqgħu fil-knisja biex jipparteċipaw fil-komunità u fi prattiċi bħall-magħmudija, il-konferma, iż-żwieġ, u r-riti tal-funeral. Madwar 70.6% tan-Norveġiżi kienu membri tal-Knisja tan-Norveġja fl-2017. Fl-2017, madwar 53.6% tat-trabi tat-twelid kollha tgħammdu u madwar 57.9% tat-tfal kollha ta’ 15-il sena ġew ikkonfermati fil-knisja. ==== Affiljazzjoni reliġjuża ==== Skont l-istħarriġ tal-Ewrobarometru tal-2010, 22% taċ-ċittadini Norveġiżi wieġbu li "jemmnu li hemm Alla", 44% wieġbu li "jemmnu li hemm xi tip ta' spirtu jew forza tal-ħajja" u 29% wieġbu li "ma jemmnux. .” li hemm xi tip ta' spirtu, Alla jew forza tal-ħajja. 5% ma rrispondewx. Fil-bidu tad-disgħinijiet, studji stmaw li bejn 4.7% u 5.3% tan-Norveġiżi jattendu l-knisja kull ġimgħa. Din iċ-ċifra naqset għal madwar 2%. Fl-2010, 10% tal-popolazzjoni ma' kienet affiljata ma' ebda reliġjon, filwaqt li 9% oħra kienu membri ta' komunitajiet reliġjużi barra l-Knisja tan-Norveġja. Denominazzjonijiet Kristjani oħra jammontaw għal madwar 4.9% tal-popolazzjoni, l-akbar waħda minnhom hija l-Knisja Kattolika Rumana, bi 83,000 membru, skont statistika tal-gvern mill-2009. L-Aftenposten (Evening Post) f'Ottubru 2012 irrapporta li kien hemm madwar 115,234 Kattoliku Ruman reġistrat fin-Norveġja; Il-ġurnalist stmat li n-numru totali ta' nies bi sfond Kattoliku Ruman jista’ jkun minn 170,000 sa 200,000 jew aktar. Denominazzjonijiet Kristjani oħra jinkludu Pentekostals (39,600), Evangelical Lutheran Free Church of Norway (19,600), United Methodist Church in Norveġja (11,000), Battisti (9,900), Eastern Orthodox (9,900), Brunstad Christian Church (6,800), Adventists of the Seventh. jum (5,100), Assirjani u Kaldin, u oħrajn. Il-kongregazzjonijiet Luterani Svediżi, Finlandiżi u Iżlandiżi fin-Norveġja għandhom madwar 27,500 membru b’kollox. Denominazzjonijiet Kristjani oħra jinkludu inqas minn 1% kull waħda, inklużi 4,000 membru fil-Knisja ta' Ġesù Kristu tal-Qaddisin tal-Aħħar Jiem u 12,000 Xhud ta' Jehovah. Fost ir-reliġjonijiet mhux Insara, l-Iżlam huwa l-akbar, b'166,861 membru reġistrat (2018), u probabbilment inqas minn 200,000 b’kollox. Reliġjonijiet oħra jinkludu inqas minn 1% kull waħda, inklużi 819-il segwaċi tal-Ġudaiżmu. L-immigranti Indjani introduċew l-Induiżmu fin-Norveġja, li mill-2011 għandha ftit aktar minn 5,900 segwaċi, jew 1% tan-Norveġiżi mhux Luterani. Is-Sikhism għandu madwar 3,000 segwaċi, li ħafna minnhom jgħixu f'Oslo, li għandha żewġ gurdwaras. Drammen għandu wkoll popolazzjoni mdaqqsa ta' Sikhs; l-akbar gurdwara fit-tramuntana tal-Ewropa nbniet f'Lier. Hemm ħdax-il organizzazzjoni Buddisti, miġbura taħt l-organizzazzjoni Buddhistforbundet, bi ftit aktar minn 14,000 membru, li jirrappreżentaw 0.2% tal-popolazzjoni. Ir-reliġjon tal-fidi Bahá'í għandha ftit aktar minn 1,000 segwaċi. Madwar 1.7% (84,500) tan-Norveġiżi jappartjenu għall-Assoċjazzjoni Umanista Norveġiża sekulari. ==== Reliġjonijiet indiġeni ==== Bħal f'pajjiżi Skandinavi oħra, il-poplu Norveġiż tal-qedem segwa forma ta' paganiżmu Ġermaniku magħruf bħala paganiżmu Norveġiż. Sa tmiem is-seklu 11, meta n-Norveġja kienet ġiet Kristjanizzata, ir-reliġjon u l-prattiki indiġeni Norveġiżi kienu pprojbiti. Fdalijiet tar-reliġjon u t-twemmin Norveġiżi indiġeni jibqgħu ħajjin fil-forma ta' ismijiet, ismijiet referenzjali ta' bliet u postijiet, ġranet tal-ġimgħa, u lingwaġġ ta' kuljum. L-interess modern fil-modi qodma wassal għal qawmien mill-ġdid ta' prattiċi reliġjużi pagani fil-forma ta' Åsatru. In-Norveġiż Åsatrufellesskapet Bifrost ġie ffurmat fl-1996; Fl-2011, il-fellowship kellha madwar 300 membru. Foreningen Forn Sed ġie ffurmat fl-1999 u ġie rikonoxxut mill-gvern Norveġiż. Il-minoranza Sami żammet ir-reliġjon xamanika tagħhom sew fis-seklu 18, meta l-maġġoranza kkonvertiet għall-Kristjaneżmu taħt l-influwenza tal-missjunarji Dano-Norveġiżi Luterani. Illum hemm apprezzament imġedded għall-istil ta' ħajja tradizzjonali Sami, li wassal għal qawmien mill-ġdid ta' Noaidevuohta. Xi ċelebritajiet Norveġiżi u Sami jingħad li jżuru shamans għal gwida. === Saħħa === [[Stampa:Life expectancy in Norway.svg|thumb|Evoluzzjoni tal-istennija tal-ħajja fin-Norveġja]] In-Norveġja kklassifikat l-ewwel skont l-Indiċi tal-Iżvilupp tal-Bniedem (HDI) tan-Nazzjonijiet Uniti għall-2013. Sa mill-1900s, seħħ titjib fis-saħħa pubblika bħala riżultat ta' żvilupp f'diversi oqsma, bħal kundizzjonijiet soċjali u ekonomiċi, bidliet fil-mard u mediċi tifqigħat, it-twaqqif tas-sistema tal-kura tas-saħħa u l-enfasi fuq kwistjonijiet ta' saħħa pubblika. It-tilqim u ż-żieda fl-opportunitajiet ta' trattament antibijotiku rriżultaw f’titjib kbir fil-popolazzjoni Norveġiża. Iġjene aħjar u nutrizzjoni aħjar kienu fatturi li kkontribwew għal saħħa mtejba. Fl-2013, ir-rata tal-mortalità tat-trabi kienet ta' 2.5 għal kull 1,000 twelid ħaj fost it-tfal taħt l-età ta' sena. Għall-bniet kien 2.7 u għas-subien kien 2.3, li hija l-inqas rata ta' mortalità tat-trabi rreġistrata fin-Norveġja. === Edukazzjoni === [[Stampa:NTNU.jpg|thumb|Il-bini ewlieni tal-Università Norveġiża tax-Xjenza u t-Teknoloġija fi Trondheim]] Fin-Norveġja, edukazzjoni ogħla hija offruta f'seba' universitajiet, ħames kulleġġi speċjalizzati, 25 kulleġġ universitarju u varjetà ta' kulleġġi privati. L-edukazzjoni ssegwi l-Proċess ta' Bolonja, li jinkludi lawrji ta' baċellerat (3 snin), masters (sentejn) u dottorat (3 snin). Id-dħul huwa offrut wara li titlesta l-iskola sekondarja għolja b'ħiliettta'a’ studju ġenerali. L-edukazzjoni pubblika hija prattikament b'xejn għaċ-ċittadini tal-UE/ŻEE u Żvizzeri, iżda nazzjonalitajiet oħra jridu jħallsu miżati għat-tagħlim. L-edukazzjoni ogħla storikament kienet b'xejn għal kulħadd, irrispettivament min-nazzjonalità, iżda fl-2023 ġew implimentati miżati tat-tagħlim għall-istudenti kollha minn barra l-UE/ŻEE u l-Isvizzera. Is-sena akkademika tikkonsisti f'żewġ semestri, minn Awwissu sa Diċembru u minn Jannar sa Ġunju. Ir-responsabbiltà aħħarija għall-edukazzjoni hija tal-Ministeru Norveġiż tal-Edukazzjoni u r-Riċerka. ==== Universitajiet ==== In-Norveġja għandha 32 università u kulleġġ akkreditati, li huma miġbura fil-korp kooperattiv Universities Norway (UHR). Uħud mill-universitajiet l-aktar importanti fin-Norveġja huma: Università ta' Oslo, Università ta' Bergen, Università Norveġiża tax-Xjenza u Teknoloġija, Università ta' Tromsø, Università tal-Artiku tan-Norveġja. === Lingwi === [[Stampa:Norske Målgreiner.png|thumb|Il-mappa turi d-diviżjoni tad-djaletti Norveġiżi fi ħdan il-gruppi ewlenin.]] In-Norveġiż fiż-żewġ forom tiegħu, Bokmål u Nynorsk, huwa l-lingwa uffiċjali nazzjonali ewlenija tan-Norveġja kollha. Is-Sami, grupp li jinkludi tliet lingwi separati, huwa rikonoxxut bħala lingwa minoritarja fil-livell nazzjonali u huwa lingwa ko-uffiċjali flimkien man-Norveġiż fiż-żona lingwistika amministrattiva Sami (Forvaltningsområdet għal Samisk språk) fit-Tramuntana tan-Norveġja. Il-kven huwa lingwa minoritarja u hija lingwa ko-uffiċjali flimkien man-Norveġiż f'muniċipalità waħda, ukoll fit-Tramuntana tan-Norveġja. ==== Norveġiż ==== Norveġiż huwa lingwa Ġermaniża tat-Tramuntana imnissla minn Norveġiż Qadim. Hija l-lingwa nazzjonali ewlenija tan-Norveġja u titkellem madwar il-pajjiż kollu. In-Norveġiż huwa mitkellem b'mod nattiv minn aktar minn 5 miljun ruħ, l-aktar fin-Norveġja, iżda ġeneralment jinftiehem fl-Iskandinavja kollha u sa ċertu punt f'pajjiżi Nordiċi oħra. Għandu żewġ formoli uffiċjali bil-miktub, Bokmål u Nynorsk. It-tnejn jintużaw fl-amministrazzjoni pubblika, fl-iskejjel, fil-knejjes u fil-midja. Il-Bokmål huwa l-lingwa miktuba użata minn maġġoranza ta' madwar 85%. Madwar 95% tal-popolazzjoni titkellem Norveġiż bħala l-ewwel lingwa jew ilsien matern tagħhom, għalkemm ħafna jitkellmu djaletti li jistgħu jvarjaw b'mod sinifikanti minn lingwi miktuba. Id-djaletti Norveġiżi huma intelliġibbli b'mod reċiproku, għalkemm semmiegħa b'espożizzjoni limitata għal djaletti għajr tagħhom jista' jkollhom diffikultà b'ċerti frażijiet u pronunzji. In-Norveġiż huwa relatat mill-qrib, u ġeneralment jinftiehem reċiprokament mal-lingwi Skandinavi ġirien tiegħu, id-Daniż u l-Isvediż, u t-tliet lingwi Skandinavi ewlenin għalhekk jiffurmaw kontinwu tad-djalett u komunità lingwistika akbar b'madwar 25 miljun kelliem. It-tliet lingwi huma komunement użati fil-komunikazzjoni bejn l-abitanti tal-pajjiżi Skandinavi. Bħala riżultat tal-kooperazzjoni fi ħdan il-Kunsill Nordiku, l-abitanti tal-pajjiżi Nordiċi kollha dejjem għandhom id-dritt li jikkomunikaw mal-awtoritajiet Norveġiżi bid-Daniż jew bl-Iżvediż bħala alternattivi ugwali għan-Norveġiż. Fis-sekli 19 u 20, il-lingwa Norveġiża kienet soġġetta għal kontroversji politiċi u kulturali qawwija. Dan wassal għall-iżvilupp ta' Nynorsk fis-seklu 19 u l-formazzjoni ta' standards ortografiċi alternattivi fis-seklu 20. ==== Sami u kven ==== Diversi lingwi Sami Uraliċi, li huma relatati iżda mhux ġeneralment intelliġibbli reċiprokament, huma tradizzjonalment mitkellma mill-poplu Sami prinċipalment fit-Tramuntana tan-Norveġja u sa ċertu punt ħafna inqas f'xi partijiet tan-Norveġja ċentrali. Madwar 15,000 persuna ġew irreġistrati uffiċjalment bħala Sami fiċ-ċensiment Sami (Samemanntallet), iżda n-numru ta 'nies ta' wirt Sami reċenti ħafna drabi huwa stmat għal 50,000 ruħ. In-numru ta' nies li għandhom xi għarfien tas- Sami ta' Fuq, anke bħala t- tieni lingwa, huwa stmat għal 25,000 ruħ, iżda minoranza biss huma kelliema nattivi. Il-lingwi l-oħra Sami huma fil-periklu serju u huma mitkellma minn mhux aktar minn ftit mijiet ta' nies. Il-biċċa l-kbira tan-nies ta' wirt Sami llum huma kelliema nattivi tan-Norveġiż bħala riżultat ta' politiki ta' assimilazzjoni tal-passat. Il-kelliema għandhom id-dritt li jirċievu edukazzjoni u jirċievu komunikazzjonijiet tal-gvern fil-lingwa tagħhom stess f'żona amministrattiva speċjali għal-lingwi Sami. Il-minoranza Kven storikament tkellmet il-lingwa Kven Uralika (meqjusa bħala lingwa separata fin-Norveġja, iżda ġeneralment meqjusa bħala djalett Finlandiż fil-Finlandja). Illum, il-biċċa l-kbira tal-Kven etniċi għandhom ftit jew xejn għarfien tal-lingwa. Hekk kif in-Norveġja rratifikat il-Karta Ewropea għal-Lingwi Reġjonali jew Minoritarji (CELRM), il-lingwa Kven, flimkien mar-Romani u l-Iskandoromani, saru lingwi minoritarji rikonoxxuti uffiċjalment. ==== Lingwi oħra ==== Xi partitarji sostnew ukoll li l-Lingwa tas-Sinjali Norveġiża ssir lingwa uffiċjali. Il-lingwa barranija ewlenija mgħallma fl-iskejjel Norveġiżi hija l-Ingliż, u l-maġġoranza tal-popolazzjoni, speċjalment dawk li twieldu wara t-Tieni Gwerra Dinjija, jitkellmuha pjuttost fluwenti. Il-Ġermaniż, il-Franċiż u l-Ispanjol huma wkoll komunement mgħallma bħala t-tieni jew, aktar spiss, it-tielet lingwa. It-Taljan, il-Ġappuniż, il-Latin u, rari, iċ-Ċiniż (Mandarin) huma offruti f'xi skejjel, prinċipalment fl-ibliet. Tradizzjonalment, l-Ingliż, il-Ġermaniż u l-Franċiż kienu kkunsidrati l-lingwi barranin ewlenin fin-Norveġja. Dawn il-lingwi, pereżempju, intużaw fil-passaporti Norveġiżi sad-disgħinijiet, u l-istudenti universitarji għandhom dritt ġenerali li jużaw dawn il-lingwi meta jissottomettu t-teżijiet tagħhom. 90% tan-Norveġiżi jitkellmu bl-Ingliż b'mod fluwenti. == Kultura == [[Stampa:Wilhelmine Seippel.jpg|thumb|Kostumi tradizzjonali tal-bdiewa Norveġiżi, magħrufa bħala folkedrakt, u kostumi moderni ispirati minn dawk il-kostumi, magħrufa bħala bunad, jintużaw ħafna f'okkażjonijiet speċjali.]] Il-kultura rurali Norveġiża tkompli taqdi rwol fil-kultura Norveġiża kontemporanja. Fis-seklu 19 ispira moviment nazzjonalista romantiku qawwi, li għadu jidher fil-lingwa Norveġiża u fil-midja. Il-kultura Norveġiża kibret bi sforzi nazzjonalisti biex tinkiseb identità indipendenti fl-oqsma tal-letteratura, l-arti u l-mużika. Dan ikompli llum fl-arti tal-ispettaklu u b'riżultat tal-appoġġ tal-gvern għal wirjiet, proġetti kulturali u xogħlijiet tal-arti. === Ċinema === Iċ-ċinema Norveġiża rċeviet rikonoxximent internazzjonali. Id-dokumentarju Kon-Tiki (1950) rebaħ Oscar. Film ieħor notevoli huwa The Pinchcliffe Grand Prix, film animat taħt id-direzzjoni ta' Ivo Caprino. Il-film inħareġ fl-1975 u huwa l-aktar film Norveġiż li jarahom f'kull żmien. Pathfinder (1987) ta' Nils Gaup, l-istorja tas-Sami, kienet nominata għall-Oscar. In-naħa l-oħra tal-Ħadd ta' Berit Nesheim kienet nominata għal Oscar fl-1997. [[Stampa:The Monn Keys (cropped) - Egil Monn-Iversen.jpg|thumb|left|Egil Ragnar Monn-Iversen tant kellu influwenza fuq il-kultura Norveġiża li kien imlaqqam The Godfather.]] Sa mis-snin disgħin, l-industrija tal-films espandiet, u pproduċiet sa 20 film kull sena. Suċċes partikolari kienu Kristin Lavransdatter, ibbażata fuq rumanz ta' rebbieħa tal-Premju Nobel; It-telegrafu u Gurin bil-foxtail. Knut Erik Jensen kien fost l-aktar diretturi ġodda ta' suċċess, flimkien ma' Erik Skjoldbjærg, li huwa mfakkar għal Insomnia. Elling u l-adattament ta' Kon-Tiki fl-2012 kien nominat għall-Oscar għall-aħjar film b'lingwa barranija. Is-serje televiżiva Skam maħluqa minn Julie Andem rċeviet segwitu ta' kult u rikonoxximent internazzjonali, b’ħafna pajjiżi jagħmlu l-adattamenti tagħhom stess. Diretturi Norveġiżi bħal Joachim Rønning, Anja Breien, Espen Sandberg, Liv Ullmann u Morten Tyldum għamlu films ta' suċċess internazzjonali bħal The Imitation Game, Passengers, Pirates of the Caribbean: Deadpool u Maleficent: Mistress of Evil, kif ukoll is-serje televiżiva. Jack Ryan u Marco Polo. Fost il-kompożituri hemm Thomas Bergersen, li kkompona għal Avatar, The Dark Knight, Harry Potter u Narnia. Egil Monn-Iversen kien wieħed mill-kompożituri moderni l-aktar influwenti tan-Norveġja, billi kkompona soundtracks għal aktar minn 100 film Norveġiż u serje televiżiva. In-Norveġja ntużat bħala post tal-iffilmjar għal Hollywood u produzzjonijiet internazzjonali oħra, inkluż Star Wars: The Empire Strikes Back (1980). Eluf ta' films iffilmjati fin-Norveġja jinkludu Die Another Day, No Time to Die, The Golden Compass, Spies Like Us, Mission: Impossible – Fallout u Mission: Impossible – Reckoning Part One, Black Widow, Tenet, Harry Potter u Half-Blood Prince u Telemark Heroes, kif ukoll is-serje televiżiva Lilyhammer and Vikings. === Mużika === [[Stampa:Edvard Grieg (1888) by Elliot and Fry - 02.jpg|thumb|Edvard Grieg, kompożitur u pjanista]] Il-mużika klassika tal-kompożituri Romantiċi Edvard Grieg, Rikard Nordraak u Johan Svendsen hija magħrufa internazzjonalment, kif inhi l-mużika moderna ta' Arne Nordheim. L-artisti klassiċi tan-Norveġja jinkludu l-pjanista Leif Ove Andsnes, il-ċellolist magħruf Truls Mørk, u s-sopran Wagnerjana Kirsten Flagstad. Ix-xena jazz qed tikber. Jan Garbarek, Terje Rypdal, Mari Boine, Arild Andersen u Bugge Wesseltoft igawdu minn rikonoxximent internazzjonali, filwaqt li Paal Nilssen-Love, Supersilent, Jaga Jazzist u Wibutee qed isiru artisti ta' klassi dinjija. In-Norveġja għandha tradizzjoni qawwija ta' mużika folkloristika li tibqa' popolari. Mużiċisti folkloristiċi notevoli jinkludu l-vjolinisti Hardanger Andrea Een, Olav Jørgen Hegge u Annbjørg Lien, u l-vokalisti Agnes Buen Garnås, Kirsten Bråten Berg u Odd Nordstoga. Il-metall iswed Norveġiż, forma ta' mużika rock min-Norveġja, kien influwenza fuq il-mużika dinjija mill-aħħar tas-seklu 20. Sa mis-snin 90, l-esportazzjoni tal-metall iswed tan-Norveġja ġiet żviluppata minn meded bħal Emperor, Darkthrone, Gorgoroth, Mayhem, Burzum u Immortal. Baned bħal Enslaved, Kvelertak, Dimmu Borgir u Satyricon evolvew il-ġeneru filwaqt li komplew jiġbru fans madwar id-dinja. Ylvis kisbet fama internazzjonali bil-kanzunetta What Does the Fox Say?, li rċeviet aktar minn biljun vista fuq YouTube. L-aktar kanzunetta u vidjo mużikali popolari ta’ A-ha, Take On Me, għandha aktar minn 1.3 biljun vista. Il-kantanta pop minn Bergen bl-isem Aurora kisbet rikonoxximent internazzjonali mis-snin 2010. Solisti nisa notevoli oħra min-Norveġja jinkludu Susanne Sundfør, Sigrid, Astrid S, Adelén, Julie Bergan, Maria Mena, Tone Damli, Margaret Berger, Lene Marlin, Christel Alsos, Maria Arredondo, Marion Raven u Marit Larsen (it-tnejn eks membri tal-mejjet). pop-rock band M2M), Lene Nystrøm (vokalista tal-grupp Daniż eurodance Aqua) u Anni-Frid Lyngstad (vokalista tal-grupp pop Żvediż ABBA). Il-kittieba tal-kanzunetti u l-produtturi Norveġiżi għal artisti internazzjonali jinkludu Stargate, Espen Lind, Lene Marlin u Ina Wroldsen. In-Norveġja kienet kompetitur kostanti fil-Eurovision Song Contest, u pparteċipat 62 darba. Mill-ewwel parteċipazzjoni tagħhom fl-1960, in-Norveġja rebħet il-kompetizzjoni tliet darbiet: ir-rebħa ta' Bobbysocks fl-1985, ir-rebħa ta' Secret Garden fl-1995, u r-rebħa ta' Alexander Rybak fl-2009 bil-kanzunetta tiegħu Fairytale kienet rebħa importanti fl-istorja tal-Eurovision. l-akbar marni ta' reba fl-istorja. Il-kanzunetta kienet suċċess internazzjonali, li laħqet in-numru wieħed f'diversi pajjiżi. In-Norveġja tgawdi ħafna festivals tal-mużika matul is-sena, madwar il-pajjiż. In-Norveġja tospita wieħed mill-akbar festivals ta' sports estremi fid-dinja bil-mużika, Ekstremsportveko, festival li jsir kull sena f'Voss. Oslo tospita ħafna festivals, bħal Øyafestivalen u by:Larm. Oslo kien ikollu parata tas-sajf simili għall-Love Parade Ġermaniża. Fl-1992, il-belt ta' Oslo riedet tadotta l-festival tal-mużika Franċiż Fête de la Musique. Fredrik Carl Størmer stabbilixxa l-festival. Mill-ewwel sena tagħha, "Musikkens Dag" ġabret flimkien eluf ta' nies u artisti fit-toroq ta' Oslo. "Musikkens Dag" issa jissejjaħ Musikkfest Oslo. === Letteratura === [[Stampa:Sigrid Undset 1928.jpg|thumb|Sigrid Undset]] L-istorja tal-letteratura Norveġiża tibda bil-poeżiji pagani Eddaiċi u versi skaldiċi tas-sekli 9 u 10, b'poeti bħal Bragi Boddason u Eyvindr skáldaspillir. Il-wasla tal-Kristjaneżmu madwar is-sena 1000 ġabet lin-Norveġja f'kuntatt mat-tagħlim, l-aġografija u l-kitba storika Ewropea medjevali. Mgħaqqda mat-tradizzjoni orali indiġena u l-influwenza Iżlandiża, dawn influwenzaw il-letteratura miktuba lejn l-aħħar tas-seklu 12 u l-bidu tat-13. L-aktar xogħlijiet importanti ta' dak il-perjodu jinkludu Historia Norwegiæ, Þiðrekssaga u Konungs skuggsjá. Matul il-perjodu tal-Unjoni Skandinava u l-unjoni sussegwenti Daniża-Norveġiża (1387-1814) ftit kienet prodotta letteratura Norveġiża, b'xi eċċezzjonijiet notevoli bħal dawk ta' Petter Dass u Ludvig Holberg. Matul l-unjoni mad-Danimarka, il-gvern impona l-użu esklussiv tad-Daniż miktub, li naqqas l-ammont ta' letteratura Norveġiża. Żewġ avvenimenti ewlenin ippreċipitaw qawmien mill-ġdid kbir tal-letteratura Norveġiża: fl-1811 twaqqfet università Norveġiża fi Christiania u fl-1814 in-Norveġiżi ħolqu l-ewwel Kostituzzjoni tagħhom. L-awturi ġew ispirati u kisbu rikonoxximent l-ewwel fl-Iskandinavja u mbagħad madwar id-dinja; fosthom kien hemm Henrik Wergeland, Peter Christen Asbjørnsen, Jørgen Moe u Camilla Collett. Fl-aħħar tas-seklu 19, fiż-Żmien tad-Deheb tal-letteratura Norveġiża, ħarġu l-hekk imsejħa “Erbgħa l-Kbar”: Henrik Ibsen, Bjørnstjerne Bjørnson, Alexander Kielland u Jonas Lie. Ir-“rumanzi peasant” ta' Bjørnson, bħal Ein glad gut (A Happy Child) u Synnøve Solbakken, huma tipiċi tan-nazzjonaliżmu romantiku Norveġiż ta' żmienu. Ir-rumanzi u l-istejjer qosra ta' Kielland huma l-aktar naturalistiċi. Għalkemm kien kontributur ewlieni għan-nazzjonaliżmu romantic bikri (speċjalment Peer Gynt), Henrik Ibsen huwa magħruf l-aktar għad-drammi realisti pijunier tiegħu bħal The Wild Duck u The Doll's House. Fis-seklu 20, tliet rumanziera Norveġiżi rċevew il-Premju Nobel fil-Letteratura: Bjørnstjerne Bjørnson fl-1903, Knut Hamsun għall-ktieb Markens grøde ("It-Tkabbir tal-Ħamrija") fl-1920, u Sigrid Undset (magħrufa bħala Kristin Lavransdatter) fl-1928. . === Arkitettura === [[Stampa:Aksla aalesund MH5Y3793.jpg|thumb|left|Veduta ta' Ålesund kif tidher mill-għoljiet Aksla.]] [[Stampa:Urnesstavkirke.jpg|thumb|Il-knisja tal-injam ta' Urnes ġiet iddikjarata Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.]] In-Norveġja, bil-foresti estensivi tagħha, għandha tradizzjoni twila ta 'kostruzzjoni tal-injam. Ħafna mill-aktar bini ġdid interessanti tal-lum huma magħmula mill-injam, u dan jirrifletti l-appell kbir li dan il-materjal jibqa’ jkollu għad-disinjaturi u l-bennejja Norveġiżi. Bil-konverżjoni tan-Norveġja għall-Kristjaneżmu, inbnew knejjes. L-arkitettura tal-ġebel ġiet introdotta mill-Ewropa għal strutturi ewlenin, li tibda bil-kostruzzjoni tal-Katidral ta 'Nidaros fi Trondheim. Fil-bidu tal-Medju Evu, inbnew knejjes tal-injam fin-Norveġja kollha. Xi wħud minnhom baqgħu ħajjin; Dawn jirrappreżentaw l-aktar kontribut mhux tas-soltu tan-Norveġja għall-istorja tal-arkitettura. Il-Knisja Stave Urnes ġewwa s-Sognefjord tinsab fuq il-Lista tal-Wirt Dinji tal-UNESCO. Eżempju notevoli ieħor ta' arkitettura tal-injam huma l-bini tal-Bryggen Pier f’Bergen, ukoll fuq il-lista ta' Siti ta' Wirt Kulturali Dinji, li jikkonsistu f'ringiela ta' strutturi tal-injam għoljin u dojoq tul il-moll. Fis-seklu 17, taħt il-monarkija Daniża, twaqqfu bliet u rħula bħal Kongsberg u Røros. Fil-belt ta' Kongsberg inbniet knisja ta' stil barokk. Il-binjiet tradizzjonali tal-injam li nbnew f'Røros baqgħu ħajjin. Wara x-xoljiment tal-unjoni tan-Norveġja mad-Danimarka fl-1814, Oslo saret il-kapitali. Il-Perit Christian H. Grosch iddisinja l-partijiet bikrija tal-Università ta' Oslo, il-Borża ta' Oslo, u ħafna bini u knejjes oħra mibnija f’dak il-perjodu nazzjonali bikri. Fil-bidu tas-seklu 20, il-belt ta' Ålesund reġgħet inbniet fl-istil Art Nouveau, influwenzata minn stili minn Franza. Is-snin tletin, meta ddomina l-funzjonaliżmu, saru perjodu b'saħħtu għall-arkitettura Norveġiża. Huwa biss mill-aħħar tas-seklu 20 li l-periti Norveġiżi kisbu fama internazzjonali. Wieħed mill-bini modern l-aktar impressjonanti fin-Norveġja huwa l-Parlament Sami f'Kárášjohka, iddisinjat minn Stein Halvorson u Christian Sundby. Il-kamra tad-dibattitu tal-injam tagħha hija verżjoni astratta ta' lavvo, it-tinda tradizzjonali użata mill-poplu Sami nomadiku. === Arti === [[Stampa:The Scream.jpg|thumb|L-Għata ta' Edvard Munch, 1893]] Għal perjodu twil, ix-xena tal-arti Norveġiża kienet iddominata minn xogħlijiet tal-arti mill-Ġermanja u l-Olanda, kif ukoll l-influwenza ta' Kopenħagen. Kien fis-seklu 19 li bdiet era tassew Norveġiża, l-ewwel b'ritratti u mbagħad b'pajsaġġi tal-isturdament. Johan Christian Dahl, oriġinarjament mill-iskola ta' Dresden, eventwalment irritorna biex ipinġi l-pajsaġġi tal-punent tan-Norveġja, u ddefinixxa l-pittura Norveġiża għall-ewwel darba. L-indipendenza reċenti tan-Norveġja mid-Danimarka ħeġġet lill-pitturi biex jiżviluppaw l-identità Norveġiża tagħhom, speċjalment bil-pittura ta' pajsaġġ minn artisti bħal Kitty Kielland, pittur li studja ma' Hans Gude, u Harriet Backer, pijuniera oħra fost l-artisti nisa, influwenzata mill-impressjoniżmu. Frits Thaulow, impressionist, kien influwenzat mix-xena tal-arti ta' Pariġi, kif kien Christian Krohg, pittur realista, famuż għall-pitturi tiegħu ta' prostituti. Ta' min jinnota b'mod partikolari Edvard Munch, pittur simbolista/espressjonista li sar famuż fid-dinja għal The Scream, li jingħad li jirrappreżenta l-ansjetà tal-bniedem modern. Ix-xogħlijiet notevoli l-oħra ta' Munch jinkludu The Sick Child, Madonna, and Puberty. Artisti notevoli oħra jinkludu Harald Sohlberg, pittur neoromantiku mfakkar għall-pitturi tiegħu Røros, u Odd Nerdrum, pittur figurattiv li jsostni li x-xogħol tiegħu mhuwiex arti, iżda kitsch. === Kċina === It-tradizzjonijiet kulinari tan-Norveġja juru l-influwenza tat-tradizzjonijiet tal-baħar u agrikoli twal, bis-salamun (frisk u mqadded), aringi (pickled jew immarinati), trota, merluzz u frott tal-baħar ieħor, ibbilanċjat ma' ġobon (bħal brunost, ġobon Jarlsberg u gammalost), prodotti tal-ħalib prodotti u ħobż (l-aktar skur/aktar skur). Lefse huwa ċatt tal-patata Norveġiż, ġeneralment miksi b'ammonti kbar ta' butir u zokkor, li l-aktar komunement jittiekel madwar il-Milied. Dixxijiet tradizzjonali Norveġiżi jinkludu lutefisk, smalahove, pinnekjøtt, raspeball u fårikål. Speċjalità Norveġiża hija rakefisk, li hija trota iffermentata, li tittiekel ma' ħobż ċatt irqiq u krema qarsa. L-aktar kejk popolari huwa vaffel. === Sports === [[Stampa:Marit Bjørgen Holmenkollen 2011 001.jpg|thumb|L-iskijer Norveġiż Marit Bjørgen hija l-aktar atleta ta' suċċess fl-Olimpjadi tax-Xitwa ta' kull żmien, bi 15-il midalja.]] L-isports huma parti ċentrali tal-kultura Norveġiża, u l-isports popolari jinkludu skiing cross-country, ski jumping, muntanji, mixi, futbol, ​​handball, biathlon, speed skating u, fi grad inqas, hockey fuq is-silġ. In-Norveġja hija magħrufa internazzjonalment għar-rwol tagħha fl-iżvilupp tal-isports tax-xitwa moderni, partikolarment l-iskijar. Mis-seklu 19 'il quddiem, in-Norveġja saret ukoll destinazzjoni ewlenija tal-muntanji, b'kotba bħan-Norveġja, it-Norveġja Playground ta' William Cecil Slingsby jikkontribwixxu għall-popolarità tal-pajjiż fost ix-xabbaturi tal-muntanji bikrija. Il-futbol huwa l-aktar sport popolari fin-Norveġja f'termini ta' sħubija attiva. Fl-istħarriġ 2014-2015, il-futbol ikklassifika ferm wara l-biathlon u l-iskijar tal-pajjiż f'termini ta' popolarità bħala sports tal-ispettaturi. Ice hockey huwa l-akbar sport fuq ġewwa. It-tim nazzjonali tan-nisa tal-handball rebaħ diversi titli, inklużi żewġ kampjonati tal-Logħob Olimpiku tas-Sajf (2008, 2012), tliet Kampjonati tad-Dinja (1999, 2011, 2015), u sitt Kampjonati Ewropej (1998, 2004, 2006, 2008, 2010, 2014). Fil-futbol tal-assoċjazzjoni, it-tim nazzjonali tan-nisa rebaħ it-Tazza tad-Dinja tan-Nisa tal-FIFA fl-1995 u t-Tournament tal-Futbol Olimpiku fl-2000. It-tim tan-nisa għandu wkoll żewġ titli tal-UEFA tan-Nisa tal-Euro (1987, 1993). It-tim nazzjonali tal-futbol tal-irġiel ipparteċipa fit-Tazza tad-Dinja tal-FIFA tliet darbiet (1938, 1994 u 1998), u darba fil-Kampjonat Ewropew (2000). L-ogħla klassifika tan-Norveġja fir-rankings tal-FIFA hija t-tieni, pożizzjoni li żammet darbtejn, fl-1993 u fl-1995. Il-plejers tal-Lega Nazzjonali tal-Futbol Norveġiż jinkludu lil Halvor Hagen, Bill Irgens, Leif Olve Dolonen Larsen, Mike Mock u Jan Stenerud. Il-bandy huwa sport tradizzjonali fin-Norveġja u l-pajjiż huwa wieħed mill-erba' fundaturi tal-Federazzjoni Internazzjonali tal-Bandy. F'termini ta' atleti liċenzjati, huwa t-tieni l-akbar sport tax-xitwa fid-dinja. Minn Jannar 2018, it-tim nazzjonali tal-irġiel kiseb fidda u bronż, filwaqt li t-tim nazzjonali tan-nisa kiseb ħames bronż fil-Kampjonati tad-Dinja. In-Norveġja pparteċipat għall-ewwel darba fil-Logħob Olimpiku tal-1900 u bagħtet atleti biex jikkompetu f’kull Logħob minn dakinhar, ħlief għal-Logħob tal-1904, li kienu attendew ftit, u l-Olimpjadi tas-Sajf tal-1980 f’Moska, meta pparteċipaw fil-bojkott immexxi mill-Istati Uniti. In-Norveġja tmexxi t-tabella ġenerali tal-midalji tal-Olimpjadi tax-Xitwa b’marġni konsiderevoli. In-Norveġja ospitat il-Logħob darbtejn: l-Olimpjadi tax-Xitwa tal-1952 f'Oslo u l-Olimpjadi tax-Xitwa tal-1994 f'Lillehammer. Hija ospitat ukoll il-Logħob Olimpiku taż-Żgħażagħ tax-Xitwa tal-2016 f'Lillehammer, u b'hekk in-Norveġja saret l-ewwel pajjiż li ospita kemm il-Logħob Olimpiku tax-Xitwa taż-Żgħażagħ regolari kif ukoll dak taż-Żgħażagħ. In-Norveġja ħadet tim nazzjonali tan-nisa tal- beach volleyball li kkompetiet fit-Tazza Kontinentali CEV Beach Volleyball 2018–20. Iċ-ċess kiseb popolarità enormi fin-Norveġja. Magnus Carlsen, Norveġiż, kien ċampjin tad-dinja taċ-ċess bejn l-2013 u l-2023. == Referenzi == {{Commons|Norway|Norveġja}} {{Referenzi}} {{Ewropa}} {{Kunsill Nordiku}} {{NATO}} [[Kategorija:Norveġja]] [[Kategorija:Monarkiji kostituzzjonali]] [[Kategorija:Skandinavja]] 4qsfc9tjv8txwtz8fkt0t5sxyf9hvu1 331853 331852 2026-08-29T13:14:59Z Martin Macha 2111 17258 /* Politika u gvern */ 331853 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Renju tan-Norveġja |isem_nattiv = ''Kongeriket Norge'' <small>{{nobold|([[Bokmål|Norveġiż Bokmål]])}}</small><br />''Kongeriket Noreg'' <small>{{nobold|([[Nynorsk|Norveġiż Nynorsk]])}}</small><br />[[:se:Sámegielat|Davvisámegiella]] |isem_komuni = Norveġja |stampa_bandiera = Flag of Norway.svg |stampa_emblema = Coat of Arms of Norway.svg |stampa_mappa = Europe-Norway.svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tan-Norveġja |ħolqa_emblema = Emblema tan-Norveġja |ħolqa_demografija = Demografija tan-Norveġja |mottu_nazzjonali = "Alt for Norge"<br /><small>Kollox għan-Norveġja</small> |innu_nazzjonali = <br />''[[Ja, vi elsker dette landet]] ([[de facto]])''<br />''<small>Iva, aħna nħobbu dan il-pajjiż</small><br /><center>[[Stampa:Norway (National Anthem).ogg]]</center> |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Norveġiża|Norveġiż]] ([[Bokmål]] / [[Ninorsk]])<br />[[:se:Sámegielat|Davvisámegiella]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Oslo]] |latd =59 |latm=54.78 |latNS=N |lonġd=10 |lonġm=44.41 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[Oslo]] |tip_gvern = [[Monarkija kostituzzjonali]] [[Sistema parlamentari|parlamentari]] [[Stat unitarju|unitarja]] |titlu_kap1 = [[Monarkija tan-Norveġja|Re]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru tan-Norveġja|Prim Ministru]] |titlu_kap3 = [[Parlament tan-Norveġja|President ta' ''Storting'']] |titlu_kap4 = [[Qorti Suprema tan-Norveġja|Prim Imħallef]] |isem_kap1 = [[:no:Haakon VIII|Haakon VIII]] |isem_kap2 = [[:no:Jonas Gahr Støre|Jonas Gahr Støre]] |isem_kap3 = [[:no:Masud Gharahkhani|Masud Gharahkhani]] |isem_kap4 = [[:no:Toril Marie Øie|Toril Marie Øie]] |isem_kap5 = |data_sħubija_UE = |żona_kklassifika = 61 |poż_erja = 67¹ <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 385,207<ref name="kart">[https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/ Arealstatistics for Norway 2020, Kartverket, mapping directory for Norway] Accessdate=2020-03-10</ref> |erja_mi_kw = 148,729 |perċentwal_ilma = 5.7² |sena_stima_popolazzjoni = 2026 |stima_popolazzjoni = 5 627 400<ref name="ssbf" /> |poż_stima_popolazzjoni = <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 5,063,709<ref>{{ċita web |url=http://ssb.no/befolkning/statistikker/folkendrkv/kvartal/2013-05-14#content |titlu=Population on 1 April 2013 |pubblikatur=Statistiċi tan-Norveġja}}</ref> |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2013 |densità_popolazzjoni_km2 = 14.6 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 38 |poż_densità_popolazzjoni = 213 |sena_PGD_PSX = 2017 |PGD_PSX = $377.1&nbsp;biljun<ref name="imf2">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=52&pr.y=9&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=142&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= Norway, International Monetary Fund]</ref> |poż_PGD_PSX = 46 |PGD_PSX_per_capita = $70,665<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = 4 |sena_IŻU = 2022 |IŻU = {{steady}} 0.966<ref name="UNDP2023">[https://hdr.undp.org/data-center/human-development-index#/indicies/HDI 2022 Human Development Index Ranking, United Nations Development Programme 2023]Accessdate=2024-03-16|language=en</ref> |poż_IŻU = 2^el |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli ħafna</span> |tip_sovranità = Avvenimenti |avveniment_stabbilit1 = [[Unifikazzjoni tan-Norveġja|Unifikazzjoni]] |data_stabbilit1 = [[Battalja ta' Hafrsfjord|872]] |avveniment_stabbilit2 = [[Kostituzzjoni tan-Norveġja|Kostituzzjoni]] |data_stabbilit2 = 17 ta' Mejju 1814 |avveniment_stabbilit3 = [[Xoljiment tal-unjoni bejn in-Norveġja u l-Iżvezja fl-1905|Xoljiment]] tal-<br />[[Unjoni bejn l-Iżvezja u n-Norveġja|unjoni mal-Iżvezja]] |data_stabbilit3 = 7 ta' Ġunju 1905 |avveniment_stabbilit4 = Restawr mill-<br />[[Reichskommissariat Norwegen|okkupazzjoni Ġermaniża]] |data_stabbilit4 = 8 ta' Mejju 1945 |valuta = [[krone Norveġiż]] |kodiċi_valuta = NOK |żona_ħin = [[Ħin tal-Ewropa Ċentrali|CET]] |differenza_ħku = +1 |żona_ħin_legali = [[Ħin tas-sajf tal-Ewropa Ċentrali|CEST]] |differenza_żona_ħin_legali = +2 |cctld = [[.no]] |kodiċi_telefoniku = +47 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $483.650 biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $97,254<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = Inklużi [[Svalbard u Jan Mayen]]. (Mingħajr dawn iż-żewġ oqsma, l-erja tan-Norveġja hija 323,802 km{{smallsup|2}}, li tiġi kklasifikata is-67 post fid-dinja.<ref name="CIA, List of states for area">{{ċita web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |pubblikatur=Central Intelligence Agency |xogħol=The World Factbook |titlu=Area |data-aċċess=2013-06-20 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |arkivju-data=2014-01-31 |url-status=dead }}</ref>) |nota2 = Dan il-perċentwal huwa għall-art ewlenija, Svalbard, u Jan Mayen. Dan il-persentaġġ jgħodd il-glaċieri bħala "art". Huwa kkalkulat bħala 19,940.14/(365,246.17+19,940.14). }} In-'''Norveġja''' ({{awdjo|en-us-Norway.ogg|ˈnrweɪ}}; [[Lingwa Norveġiża|Norveġiż]]: {{awdjo|Norge (country).ogg|''Norge''|help=no}} (Bokmål) jew {{awdjo|Noreg (country).ogg|''Noreg''|help=no}} (Ninorsk), uffiċjalment ir-'''Renju tan-Norveġja''', hija monarkija kostituzzjonali unitarja [[Skandinavja|Skandinava]] li t-territorju tagħha fih il-parti tal-Punent tal-[[Peniżola]] Skandinava, Jan Mayen, u l-[[Arċipelagu|arċipelagi]] Artiċi ta' Svalbard u l-Gżira Bouvet. In-Norveġja għandha erja totali ta' 385,207 kilometru kwadru (148,729 mi kw) u popolazzjoni ta' madwar 5.6 miljun ruħ.<ref name="ssbf">[https://www.ssb.no/en/befolkning/folketall/statistikk/befolkning Population, january 01 2026, Statistics Norway] Accessdate=2026-02-26</ref> Għandha t-tieni l-inqas densità ta' popolazzjoni fl-[[Ewropa]]. Il-pajjiż għandu fruntiera fit-tul mal-Iżvezja (1,619 km, jew 1,006&nbsp;mi) li hija l-itwal fruntiera mingħajr interruzzjoni fl-Ewropa u fiż-[[Żona Schengen]]. In-Norveġja hija mdawra wkoll mill-[[Finlandja]] u r-[[Russja]] fil-Grigal. Taqsam fruntieri marittimi mar-Russja matul il-Baħar Barents; [[Greenland]], il-[[Gżejjer Faroe]] u l-[[Iżlanda]] matul il-Baħar Norveġiż; u l-[[Żvezja|Iżvezja]], id-[[Danimarka]] u r-[[Renju Unit]] matul il-Baħar tat-Tramuntana. Il-[[belt kapitali]] u l-belt bl-ogħla popolazzjoni, kważi ta' miljun resident, hija [[Oslo]]. Longyearbyen, li tinsab fl-arċipelagu ta' Svalbarg, hija l-belt b'aktar minn 1,000 abitant l-eqreb lejn il-pol tat-tramuntana peress li għandha 1,700 abitant u tinsab fit-78 parallel. Il-belt b'aktar minn 50,000 abitant l-eqreb lejn il-pol tat-tramuntana hija Tromso b'77,000 abitant u tinsab fid-69 parallel. Total tal-fruntieri: 2,566 km, pajjiżi tal-fruntiera (3): Finlandja 709 km; Izvezja 1,666 km; Russja 191 km. == Etimoloġija == In-Norveġja għandha żewġ ismijiet uffiċjali, li huma: Norġa f'Bokmål u Noreġ f'Nynorsk. L-isem [[Lingwa Ingliża|Ingliż]] "Norway" ġej mill-kelma Antiko-Ingliża "Norþweg" u ilha mlaqqma hekk mis-sena 880, jiġifieri il-mogħdija tat-Tramuntana jew in-naħa li twassal għat-Tramuntana. Dan huwa l-mod kif l-Anglo-Sassoni rreferew għall-kosta tan-Norveġja [[Oċean Atlantiku|Atlantika]]. L-Anglo-Sassoni tal-Brittanja kienu jirreferu għar-renju tan-Norveġja fis-sena 880 bħala l-art Norðmanna wkoll. Hemm xi nuqqas ta' qbil dwar jekk l-isem nattiv tan-Norveġja kellux tassew l-istess [[etimoloġija]] oriġinali bħal dik tal-forma Ingliża. Skont l-opinjoni inkontestata u tradizzjonali, l-ewwel komponent kien oriġinarjament "norðr", imlaqqam Tramuntana, allura l-isem sħiħ kien "Norðr vegr", jiġifieri "l-mogħdija tat-Tramuntana", referenza għar-rotta tal-baħar tul il-kosta Norveġiża. Dan kien jikkuntrasta ma' "suðrvegar", jiġifieri "l-mogħdija tan-Nofsinhar" (min-Norveġiż "antik suðr"), għall-[[Ġermanja]], u "austrvegr", jiġifieri "l-mogħdija tal-Punent" (minn ''austr'') għall-Baltiku. Skont teorija oħra, l-ewwel komponent kienet il-kelma ''nour'', li tfisser "dejjaq", b'referenza għar-rotta tan-navigazzjoni ta' ġewwa l-arċipelagu mill-art ("il-mogħdija d-dejqa"). L-interpretazzjoni bħala "tat-Tramuntana", kif riflessa fil-forma Ingliża u Latina tal-isem, kienet dovuta għal etimoloġija folkloristika li ġiet aktar 'il quddiem. Din l-aħħar idea oriġinat mill-filologu Niels Halvorsen Trønnes fl-1847; mill-2016 'l hawn kien wkoll irrakkomandat mill-istudent tal-lingwa u attivist Klaus Johan Myrvoll, u ġie adottat mill-professur tal-filoloġija Michael Schulte. Il-forma Nore għadha tintuża f'lokalitajiet bħall-villaġġ ta' Nore u l-lag Norefjorden fil-kontea ta' Buskerud, u milli jidher għad għandha l-istess tifsira. Fost argumenti oħra favur din it-teorija, huwa rrilevat li l-kelma għandha vokali twal fil-[[poeżija]] Skaldic u mhijiex ċċertifikata b'xi testi Norse jew iskrizzjonijiet (l-ewwel attestazzjonijiet runiċi għandhom l-ortografija nuruiak u nuriki). L-irxoxtata teorija ntefgħet lura minn skulari oħra għal diversi raġunijiet, eż. il-preżenza mhux kontroversjali tal-element "norðr" fl-etnonimu "norðrmaðr", jiġifieri "persuna Norveġiża" (bin-Norveġiż modern), u l-aġġettiv "norrǿnn", jiġifieri "Tramuntana, Norse, Norveġiż", kif ukoll ħabba l-attestazzjonijiet bikrin ħafna tal-forom Latini u Angliċi. F'manuskritt Latin miktub fis-sena 849, jissemma l-isem Northwaga, waqt li kronika Franċiża tal-ħabta tas-sena 900 tuża l-ismijiet Northwegia u Norveġja. Meta Ohthere ta' Hålogaland żar lir-Re Alfred il-Kbir fl-Ingilterra fi tmiem is-seklu dsatax, l-art kienet imsejħa Norðwegr (mixgħula "Northway") u norðmanna (lit. "Art l-irġiel tat-Tramuntana"). L-aġġettiv Norveġiż, irreġistrat mill-1600, ġej mill-Latinizzazzjoni tal-isem tan-Norveġja; fl-aġġettiv Norveġiż, bl-ortografija tal-Ingliż Antik '-weg' baqa' ħaj. In-Norveġiż Norðmaðr qadim kien Latinizzat bħala Nortmannus fis-seklu disa' li jfisser "Norseman" u wkoll "Viking", li wassal għall-isem tan-Normani. Wara li n-Norveġja kienet saret [[Kristjaneżmu|Kristjana]], Noregr u Noregi kienu saru l-aktar forom komuni, iżda matul is-seklu 15, il-forom ġodda Noreg(h) u Norg(h)e, li nstabu f'manuskritti Iżlandiżi [[Medjuevu|Medjevali]], ħadulhom posthom u baqgħu ħajjin sal-lum. == Storja == === Preistorja === L-ewwel traċċi tal-okkupazzjoni umana fin-Norveġja jinstabu tul il-kosta, fejn l-ixkaffa enormi tas-silġ tal-aħħar era tas-silġ iddewweb għall-ewwel darba bejn il-11,000 u t-8000 QK L-eqdem sejbiet huma għodda tal-ġebel li jmorru bejn 9500 u 6000 QK, skoperti f'Finnmark (kultura Komsa) fit-tramuntana u Rogaland (kultura Fosna) fil-Lbiċ. It-teoriji dwar is-separazzjoni taż-żewġ kulturi kienu kkunsidrati skaduti fis-snin sebgħin. Bejn 3000 u 2500 QK, settlers ġodda waslu fin-Norveġja tal-Lvant (kultura tal-fuħħar cordate). Kienu bdiewa Indo-Ewropej li kabbar il-qamħ u jrabbu l-bhejjem u gradwalment ħadu post il-popolazzjoni tal-kaċċa u tas-sajd tal-kosta tal-punent. === Etajiet tal-metalli === [[Stampa:Bronze Age boats.png|thumb|Tinqix tal-blat Norse Bronze Age fi Steinkjer, in-Norveġja Ċentrali]] Mill-1500 QK, bejn wieħed u ieħor, il-bronż ġie introdott gradwalment. Il-muntanji tad-dfin mibnija ħdejn il-baħar, fit-tramuntana sa Harstad, u wkoll ġewwa fin-nofsinhar, huma karatteristiċi ta' dan il-perjodu, b'motivi minquxin fil-blat li huma differenti minn dawk tal-Età tal-Ġebel, u juru bastimenti li jixbħu l-vapur ta' Hjortspring, filwaqt li ttellgħu wkoll monumenti funerarji kbar tal-ġebel magħrufa bħala vapuri tal-ġebel. Ftit hemm evidenza arkeoloġika li tmur għall-Età tal-Ħadid bikrija (l-aħħar 500 sena QK). Il-mejtin ġew maħruqa u l-oqbra tagħhom kien fihom ftit oġġetti. Matul l-ewwel erba’ sekli WK, l-abitanti tan-Norveġja kienu f'kuntatt mal-Gaul okkupat mir-Rumani; Instabu madwar 70 kaldarun Ruman tal-bronż, li spiss kienu jintużaw bħala urni funerari. Kuntatt ma' pajjiżi aktar fin-Nofsinhar ġab miegħu l-għarfien tar-runes; L-eqdem iskrizzjoni runika Norveġiża magħrufa tmur lura għat-3 seklu. === Era viking === [[Stampa:Le bateau viking dOseberg (4835828216).jpg|thumb|left|Il-vapur Oseberg (Miktub fl-1904, inbniet bejn l-815 u l-820 u serva bħala vapur tad-dfin għal mara ta' grad għoli li mietet fl-834.) fil-Mużew tal-Vapuri Vikingi f'Oslo]] [[Stampa:Viking swords at Bergen Museum.jpg|thumb|left|Xwabel Viking misjuba fin-Norveġja, ippreservat fil-Mużew ta' Bergen]] Fiż-żmien tal-ewwel rekords storiċi tal-Iskandinavja, madwar it-8 seklu, kienu jeżistu diversi entitajiet politiċi żgħar fin-Norveġja. Ġie stmat li kien hemm disa' renji żgħar fil-punent tan-Norveġja matul iż-żmien bikri tal-Viking. L-arkeologu Bergljot Solberg jistma fuq din il-bażi li kien ikun hemm mill-inqas 20 madwar il-pajjiż kollu. Fil-perjodu tal-Viking, l-esploraturi Norveġiżi tal-Viking skoprew l-Islanda b’inċident fis-seklu 9 waqt li kienu fi triqithom lejn il-Gżejjer Faroe, u eventwalment ifixklu ma' Vinland, magħrufa llum bħala Newfoundland, fil-Kanada. Il-Vikingi Norveġiżi kienu l-aktar attivi fil-Gżejjer Brittaniċi tat-Tramuntana u tal-Punent u l-gżejjer tal-Lvant tal-Amerika ta' Fuq. [[Stampa:Gjermundbu helmet - cropped.jpg|thumb|left|L-elmu ta' Gjermundbu li nstab f'Buskerud huwa l-uniku elmu li jista' jiġi rikostruwit magħruf mill-Epoka tal-Vikingi.]] Skont it-tradizzjoni, Harald Fairhair għaqqadhom f'wieħed fl-872 wara l-Battalja ta' Hafrsfjord fi Stavanger, u b'hekk sar l-ewwel re ta' Norveġja magħquda. Is-saltna ta' Harald kienet primarjament stat kostali fin-Nofsinhar tan-Norveġja. Fairhair ħakmet b'id tqila u, skont is-saga, ħafna Norveġiżi ħallew il-pajjiż biex jgħixu fl-Iżlanda, il-Gżejjer Faroe, Greenland u partijiet mill-Gran Brittanja u l-Irlanda. Haakon I it-Tajjeb kien l-ewwel re Kristjan tan-Norveġja, f'nofs is-seklu 10, għalkemm it-tentattiv tiegħu li jintroduċi r-reliġjon ġie miċħud. Tradizzjonijiet Norse ġew sostitwiti bil-mod minn dawk Kristjani fl-aħħar tas-seklu 10 u kmieni fil-11. Dan huwa attribwit fil-biċċa l-kbira lir-rejiet missjunarji Olaf I Tryggvasson u Olaf II Haraldsson (San Olaf). Olaf Tryggvasson wettaq rejds fl-Ingilterra, inkluż attakk fuq Londra. Ritorna n-Norveġja fl-995, Olaf niżel f’Moster, fejn bena knisja li saret l-ewwel knisja Kristjana tan-Norveġja. Minn Moster, Olaf salpa lejn it-tramuntana lejn Trondheim, fejn kien ipproklamat re tan-Norveġja mill-Eyrathing fl-995. Wieħed mill-aktar sorsi importanti għall-istorja tal-Vikingi tas-seklu 11 huwa t-trattat bejn l-Islandiżi u Olaf II Haraldsson, sultan tan-Norveġja bejn l-1015. u 1028. Fin-Norveġja u l-Isvezja, il-fewdaliżmu qatt ma żviluppa tassew, bħalma ġara fil-bqija tal-Ewropa. Madankollu, l-amministrazzjoni tal-gvern adottat karattru feudali konservattiv ħafna. Il-Lega Anseatika ġiegħlet lir-royalties tagħtiha konċessjonijiet dejjem akbar fil-kummerċ barrani u l-ekonomija, minħabba s-self li l-Anseatic kien għamel lir-royalties u d-dejn kbir li kellhom ir-rejiet. Il-kontroll monopolistiku tal-Lega fuq l-ekonomija tan-Norveġja poġġiet pressjoni fuq il-klassijiet kollha, speċjalment il-bdiewa, sal-punt li ma kien hemm l-ebda klassi bourgeois vera fin-Norveġja. === Bikrija tal-Medju Evu === [[Stampa:Norwegian Hereditary Empire excluding Greenland.png|thumb|Ir-Renju tan-Norveġja fl-akbar firxa tiegħu matul is-seklu 13, inkluża l-fruntiera miftuħa mar-Repubblika ta' Novgorod]] Mill-1040 sal-1130, il-pajjiż kien fil-paċi. Fl-1130, faqqgħet l-era tal-gwerra ċivili bbażata fuq liġijiet tas-suċċessjoni mhux ċari, li ppermettew lil ulied is-sultan jaħkmu flimkien. L-arċidjoċesi ta' Nidaros inħolqot fl-1152 u ppruvat tikkontrolla l-ħatra tar-rejiet. Il-knisja bilfors kellha tieħu naħa f’kunflitti. Il-gwerer spiċċaw fl-1217 bil-ħatra ta' Håkon IV Håkonsson, li introduċa liġijiet ċari tas-suċċessjoni. Bejn is-snin 1000 u 1300, il-popolazzjoni żdiedet minn 150,000 għal 400,000, u rriżultat f'aktar art titnaddaf u rziezet ġew suddiviżi. Filwaqt li fiż-Żmien tal-Vikingi l-bdiewa kellhom l-art tagħhom stess, sal-1300, sebgħin fil-mija tal-art kienet tas-sultan, tal-knisja, jew tal-aristokrazija, u madwar għoxrin fil-mija tal-uċuħ tar-raba' marru għand dawn is-sidien. Is-seklu 14 huwa deskritt bħala l-età tad-deheb tan-Norveġja, b'paċi u żieda fil-kummerċ, speċjalment mal-Gżejjer Brittaniċi, għalkemm il-Ġermanja saret dejjem aktar importanti lejn l-aħħar tas-seklu. Matul il-Medju Evu Bikri, ir-re stabbilixxa n-Norveġja bħala stat sovran b'amministrazzjoni ċentrali u rappreżentanti lokali. Fl-1349, il-Mewt l-Iswed infirxet fin-Norveġja u fi żmien sena qatlet terz tal-popolazzjoni. Pesti aktar tard naqqsu l-popolazzjoni għal nofs il-punt inizjali fl-1400. Bosta komunitajiet inqatlu kompletament, li rriżultaw f'abbundanza ta 'art, li ppermettiet lill-bdiewa jduru aktar lejn it-trobbija tal-annimali. It-tnaqqis tat-taxxi dgħajjef il-pożizzjoni tar-re, u ħafna aristokratiċi tilfu l-bażi żejda tagħhom. Tithes għoljin lill-knisja għamluha dejjem aktar qawwija u l-arċisqof sar membru tal-Kunsill tal-Istat. [[Stampa:Barrio de Bryggen, Bergen.jpg|thumb|Bryggen f'Bergen, li darba kien iċ-ċentru tal-kummerċ Norveġiż taħt in-netwerk kummerċjali tal-Lega Hanseatic, issa ppreservat bħala Sit ta' Wirt Dinji]] Il-Lega Anseatika ħadet il-kontroll tal-kummerċ Norveġiż matul is-seklu 14 u stabbilixxiet ċentru kummerċjali f'Bergen. Fl-1380, Olaf Haakonsson wiret kemm it-tron Norveġiż (bħala Olaf IV) kif ukoll dak Daniż (bħala Olaf II), u ħoloq għaqda bejn iż-żewġ pajjiżi. Fl-1397, taħt ir-renju ta' Margerita I, inħolqot l-Unjoni ta’ Kalmar bejn it-tliet pajjiżi Skandinavi. Hija għamlet gwerra kontra l-Ġermaniżi, li rriżultat f'imblokk kummerċjali u żiedet it-taxxi fuq il-prodotti Norveġiżi, li wassal għal ribelljoni. Madankollu, il-Kunsill tal-Istat Norveġiż kien dgħajjef wisq biex jirtira mill-unjoni. Margaret segwiet politika ċentralizzanti li inevitabbilment iffavorixxiet lid-Danimarka minħabba l-popolazzjoni akbar tagħha. Margaret tat ukoll privileġġi kummerċjali lin-negozjanti Anseatiċi ta' Lübeck f'Bergen bi skambju għal rikonoxximent mill-gvern tagħha, u dawn għamlu ħsara lill-ekonomija Norveġiża. Negozjanti Anseatiċi ffurmaw stat fi stat f'Bergen għal ġenerazzjonijiet. Il-"Vinegrower's Brothers" nedew tliet attakki pirati devastanti fuq il-port (l-aħħar fl-1427). In-Norveġja kienet dejjem aktar relegata fl-isfond taħt id-dinastija Oldenburg (imwaqqfa fl-1448). Fl-1502 kien hemm rewwixta taħt Knut Alvsson. In-Norveġja ma pparteċipatx fl-avvenimenti li wasslu għall-indipendenza Svediża mid-Danimarka fl-1520s. ==== Unjoni ta' Kalmar ==== Wara l-mewt tar-Re Haakon V fl-1319, Magnus Eriksson, ta' tlieta biss, wiret it-tron bħala r-Re Magnus VII. Mossa simultanja biex Magnus isir re tal-Iżvezja rnexxiet (kien in-neputi tar-Re Magnus Ladulås tal-Isvezja), u kemm ir-rejiet tal-Isvezja kif ukoll id-Danimarka ġew eletti għat-tron min-nobbli rispettivi tagħhom. Għalhekk, l-Isvezja u n-Norveġja kienu magħquda taħt ir-Re Magnus VII. Fl-1349, il-Mewt l-Iswed qatlet bejn 50% u 60% tal-popolazzjoni tan-Norveġja u wasslet għal perjodu ta' tnaqqis soċjali u ekonomiku. Għalkemm ir-rata tal-mewt kienet komparabbli mal-bqija tal-Ewropa, l-irkupru ekonomiku ħa ħafna aktar żmien minħabba l-popolazzjoni żgħira u mxerrda. Anke qabel il-pesta, il-popolazzjoni kienet biss madwar 500,000. Wara l-pesta, ħafna rziezet tħallew inattivi hekk kif il-popolazzjoni żdiedet bil-mod. Madankollu, il-ftit kerrejja tal-farms li baqgħu ħajjin sabu l-pożizzjonijiet ta' negozjar tagħhom mas-sidien tal-art tagħhom imsaħħa ħafna. [[Stampa:Union of Kalmar (1500).svg|thumb|L-Għaqda ta' Kalmar, madwar l-1500]] Ir-Re Magnus VII ħakem in-Norveġja sal-1350, meta ibnu, Haakon, tpoġġa fuq it-tron bħala Haakon VI. Fl-1363, Haakon iżżewweġ lil Margaret, bint ir-Re Valdemar IV tad-Danimarka. Wara l-mewt ta' Haakon fl-1379, ibnu Olaf IV ta' 10 snin tela' fit-tron. Billi Olaf kien diġà ġie elett fuq it-tron tad-Danimarka fl-1376, id-Danimarka u n-Norveġja daħlu f'unjoni personali. Omm Olaf u l-armla ta’ Haakon, ir-Reġina Margaret, amministraw l-affarijiet barranin tad-Danimarka u n-Norveġja fi żmien il-minoranza ta' Olaf. Margaret kienet fuq il-ponta li ġġib unjoni tal-Isvezja mad-Danimarka u n-Norveġja meta Olaf IV miet f'daqqa. Id-Danimarka semmiet lil Margaret ħakkiem temporanju wara l-mewt ta' Olaf. Fit-2 ta' Frar, 1388, in-Norveġja segwiet l-istess u inkurunat lil Margaret. Ir-Reġina Margerita kienet taf li l-poter tagħha kien ikun aktar sigur jekk tkun kapaċi ssib sultan biex jaħkem minflokha. Hija ddeċidiet fuq Erik ta' Pomerania, in-neputi ta' oħtha. Għalhekk, f'laqgħa tal-Iskandinavi kollha li saret f'Kalmar, Erik tal-Pomerania ġie inkurunat re tat-tliet pajjiżi Skandinavi, u poġġa t-troni tan-Norveġja, id-Danimarka u l-Isvezja taħt il-kontroll tar-Reġina Margaret meta l-pajjiż daħal fl-Unjoni ta' Kalmar. === Perjodu modern bikri === Wara li l-Isvezja isseparat mill-Unjoni ta' Kalmar fl-1521, in-Norveġja ppruvat issegwi l-istess, iżda r-ribelljoni sussegwenti ġiet megħluba u n-Norveġja baqgħet magħquda mad-Danimarka sal-1814. u s-setgħa amministrattiva tar-renju kienet iċċentrata f'Kopenħagen. [[Stampa:Eerste fase van de Zeeslag in de Sont - First phase of the Battle of the Sound - November 8 1658 (Jan Abrahamsz Beerstraten, 1660).jpg|thumb|Il-Battalja tal-Istrett bejn flotta alleata Daniża-Norveġiża-Olandiża u l-flotta Svediża, 8 ta' Novembru, 1658 (29 ta' Ottubru, 1658)]] Bl-introduzzjoni tal-Protestantiżmu fl-1536, l-arċisqof ta' Trondheim ġie xolt; In-Norveġja tilfet l-indipendenza tagħha u saret kolonja tad-Danimarka. Id-dħul u l-possedimenti tal-Knisja ġew ridiretti lejn il-qorti f’Kopenħagen. In-Norveġja tilfet il-fluss kostanti ta' pellegrini li jżuru r-relikwi ta' Sant Olaf fis-santwarju ta' Nidaros u, magħhom, ħafna mill-kuntatt mal-ħajja kulturali u ekonomika tal-bqija tal-Ewropa. In-Norveġja, li fl-aħħar ġiet restawrata bħala renju (għalkemm f'unjoni leġiżlattiva mad-Danimarka) fl-1661, rat iż-żona tagħha tonqos fis-seklu 17 bit-telf tal-provinċji ta' Båhuslen, Jemtland u Herjedalen għall-Isvezja, bħala riżultat ta' sensiela ta' gwerer diżastrużi. Fit-tramuntana, it-territorju tiegħu żdied bl-akkwist tal-provinċji ta' Troms u Finnmark, għad-detriment tal-Isvezja u r-Russja. Il-ġuħ tal-1695-1696 qatlet madwar 10% tal-popolazzjoni tan-Norveġja. Il-ħsad falla fl-Iskandinavja mill-inqas disa' darbiet bejn l-1740 u l-1800, b'telf kbir ta' ħajjiet. === Perjodu modern tard === [[Stampa:Eidsvoll riksraad 1814.jpeg|thumb|L-Assemblea Kostitwenti tal-1814, impinġa minn Oscar Wergeland]] Wara li d-Danimarka-Norveġja ġiet attakkata mir-Renju Unit fil-Battalja ta' Kopenħagen tal-1807, hija daħlet f'alleanza ma' Napuljun, u l-gwerra wasslet għal kundizzjonijiet terribbli u ġuħ tal-massa fl-1812. Billi r-renju Daniż kien fuq in-naħa tat-telliefa fl-1814, kien imġiegħel mit-Trattat ta' Kiel iċedi n-Norveġja lill-Isvezja, filwaqt li l-provinċji Norveġiżi ta' qabel tal-Islanda, Greenland u l-Gżejjer Faroes baqgħu bil-kuruna Daniża. In-Norveġja ħadet din l-opportunità biex tiddikjara l-indipendenza, adottat kostituzzjoni bbażata fuq il-mudelli Amerikani u Franċiżi, u eleġġet lill-prinċep kuruna tad-Danimarka u tan-Norveġja, Christian Frederick, bħala re fis-17 ta’ Mejju, 1814, iċċelebrata bħala l-festa Syttende mai (Syttende mai). sbatax ta' Mejju). L-oppożizzjoni Norveġiża għad-deċiżjoni li n-Norveġja tgħaqqad mal-Iżvezja wasslet biex faqqgħet il-Gwerra Norveġiża-Svediż, li fiha l-Isvezja ppruvat issottometti n-Norveġja b'mezzi militari. Peress li l-armata Svediża ma kinitx b'saħħitha biżżejjed biex jegħleb direttament lill-forzi Norveġiżi, u t-teżor tan-Norveġja ma kienx kbir biżżejjed biex isostni gwerra fit-tul, u peress li l-flotta Ingliża u Russa imblukkaw il-kosta Norveġiża, il-belliġeranti rtiraw Konvenzjoni Moss. Christian Frederik abdika mit-tron Norveġiż u awtorizza lill-Parlament Norveġiż biex jagħmel l-emendi kostituzzjonali meħtieġa biex tippermetti l-unjoni personali li n-Norveġja kienet imġiegħla taċċetta. Fl-4 ta' Novembru, 1814, il-Parlament (Storting) eleġġa lil Karlu XIII tal-Isvezja bħala re tan-Norveġja, u b'hekk stabbilixxa l-unjoni mal-Isvezja. Taħt dan il-ftehim, in-Norveġja żammet il-kostituzzjoni liberali tagħha u l-istituzzjonijiet indipendenti tagħha stess, għalkemm kienet taqsam monarka u politika barranija mal-Isvezja. Wara r-riċessjoni kkawżata mill-Gwerer Napoleoniċi, l-iżvilupp ekonomiku tan-Norveġja baqa’ bil-mod sal-1830. [[Stampa:17th of May celebrations (4598341140).jpg|thumb|Ċelebrazzjoni tas-17 ta' Mejju fi Stongfjorden, madwar l-1910]] Dan il-perjodu ra wkoll iż-żieda tan-nazzjonaliżmu romantiku Norveġiż, hekk kif in-Norveġiżi fittxew li jiddefinixxu u jesprimu karattru nazzjonali distintiv. Il-moviment kien jinkludi l-fergħat kollha tal-kultura, inkluż il-letteratura (Henrik Wergeland, Bjørnstjerne Bjørnson, Peter Christen Asbjørnsen, Jørgen Moe), il-pittura (Hans Gude, Adolph Tidemand), il-mużika (Edvard Grieg) u anke l-politika tal-lingwa, fejn tentattivi biex jiġi definit indiġenu. lingwa miktuba għan-Norveġja tat lok għaż-żewġ forom miktuba uffiċjali attwali tal- Norveġiż: Bokmål u Nynorsk. Ir-Re Karlu III Ġwanni tela' fuq it-tron tan-Norveġja u l-Isvezja fl-1818 u dam isaltan sal-1844. Huwa pproteġi l-kostituzzjoni u l-libertajiet tan-Norveġja u l-Isvezja matul l-era Metternich. Bħala tali, kien meqjus bħala monarka liberali. Madankollu, kien bla ħniena fl-użu tiegħu ta' informaturi mħallsa, pulizija sigrieta, u restrizzjonijiet fuq il-libertà ta' l-istampa biex trażżan movimenti ta' riforma pubblika, speċjalment il-moviment ta' indipendenza nazzjonali Norveġiż. L-era Romantika li segwiet ir-renju ta' Karlu III Ġwanni ġabet magħha xi riformi soċjali u politiċi importanti. Fl-1854, in-nisa kisbu d-dritt li jirtu proprjetà. Fl-1863, ġiet eliminata l-aħħar traċċa li n-nisa waħedhom jinżammu taħt l-istatus ta' minorenni. Barra minn hekk, in-nisa jistgħu jwettqu xogħlijiet differenti, partikolarment dak ta' għalliema tal-iskejjel. Sa nofs is-seklu, id-demokrazija tan-Norveġja kienet limitata; Il-vot kien limitat għall-uffiċjali, is-sidien, l-inkwilini u l-burgess tal-ibliet inkorporati. [[Stampa:Saami Family 1900.jpg|thumb|Familja Sami fin-Norveġja, madwar l-1900]] In-Norveġja baqgħet soċjetà konservattiva. Il-ħajja fin-Norveġja (speċjalment il-ħajja ekonomika) kienet "iddominata mill-aristokrazija tal-professjonisti li kellhom l-aktar pożizzjonijiet importanti fil-gvern ċentrali." Ma kien hemm l-ebda klassi bourgeois b'saħħitha li titlob it-tkissir ta' dan il-kontroll aristokratiku. Għalhekk, anke meta r-rivoluzzjoni nfirxet fil-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Ewropa fl-1848, in-Norveġja kienet fil-biċċa l-kbira intatta. Marcus Thrane kien soċjalista utopiku li fl-1848 organizza soċjetà tal-ħaddiema f’Drammen. Fi ftit xhur biss, din is-soċjetà kellha 500 membru u ppubblikat il-gazzetta tagħha. Fi żmien sentejn, kienu ġew organizzati 300 soċjetà fin-Norveġja kollha, b'total ta' 20,000 membru miġbuda mill-klassijiet inferjuri taż-żoni urbani u rurali. Fl-aħħar, ir-rewwixta tgħaffeġ faċilment; Thrane inqabad u ntbagħat il-ħabs. === Ix-xoljiment tal-Unjoni u l-Ewwel Gwerra Dinjija === Christian Michelsen, Prim Ministru tan-Norveġja mill-1905 sal-1907, kellu rwol ċentrali fis-separazzjoni paċifika tan-Norveġja mill-Isvezja fis-7 ta' Ġunju, 1905. Referendum nazzjonali kkonferma l-preferenza tan-nies għal monarkija aktar milli repubblika. Madankollu, l-ebda Norveġiż ma jista' b'mod leġittimu jippretendi t-tron, peress li l-ebda waħda mill-familji nobbli tan-Norveġja ma tista' titlob antenati rjali. Il-gvern imbagħad offra t-tron tan-Norveġja lill-Prinċep Karlu tad-Danimarka, prinċep tad-dar rjali Daniża-Ġermaniża ta' Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg u qarib imbiegħed tar-rejiet medjevali tan-Norveġja. Wara l-plebisċit, kien elett unanimament re mill-Parlament Norveġiż u adotta l-isem Haakon VII. Matul l-Ewwel Gwerra Dinjija, in-Norveġja baqgħet newtrali; Madankollu, pressjoni diplomatika mill-gvern Brittaniku wassal biex jiffavorixxi bil-qawwa lill-Alleati. Matul il-gwerra, in-Norveġja esportat ħut kemm lejn il-Ġermanja kif ukoll lejn il-Gran Brittanja, sakemm ultimatum tal-gvern Brittaniku u sentimenti anti-Ġermaniżi bħala riżultat ta 'sottomarini Ġermaniżi li jattakkaw bastimenti merkantili Norveġiżi wasslu għat-terminazzjoni tal-kummerċ mal-Ġermanja. In-Navy Imperial għerqet 436 bastiment merkantili Norveġiż, u qatlu 1,150 baħri Norveġiż. === It-Tieni Gwerra Dinjija === In-Norveġja għal darb'oħra pproklamat in-newtralità tagħha matul it-Tieni Gwerra Dinjija, iżda ġiet invaduta mill-forzi Ġermaniżi fid-9 ta' April, 1940. Għalkemm in-Norveġja ma kinitx ippreparata għall-attakk sorpriża Ġermaniż (ara: Battalja tal-Istrett ta' Drøbak, Kampanja Norveġiża u Invażjoni tan-Norveġja), militari u ir-reżistenza navali damet xahrejn. Il-forzi armati Norveġiżi fit-Tramuntana nedew offensiva kontra l-forzi Ġermaniżi fil- Battalji ta' Narvik , iżda ġew sfurzati jċedu fl-10 ta' Ġunju wara li tilfu l-appoġġ Brittaniku li kien ġie devjat lejn Franza waqt l-invażjoni Ġermaniża ta' Franza. [[Stampa:Bombingen av Kristiansund, 1940, Riksarkivet, Arkivreferanse PA 1667U2 050.jpg|thumb|Bumbardament ta' Kristiansund. L-invażjoni Ġermaniża wasslet għall-bumbardament ta' 24 belt fir-rebbiegħa tal-1940.]] Ir-Re Haakon u l-gvern Norveġiż ħarbu lejn Rotherhithe f'[[Londra]]. Matul il-gwerra huma bagħtu diskorsi fuq ir-radju u appoġġaw azzjonijiet militari klandestini kontra l-Ġermaniżi. Dakinhar tal-invażjoni, il-mexxej tal-partit żgħir Nazzjonali Soċjalista Nasjonal Samling, Vidkun Quisling, ipprova jaħtaf il-poter, iżda ġie mġiegħel iwarrab mill-okkupanti Ġermaniżi. Il-poter reali kien eżerċitat mill-mexxej tal-awtorità tal-okkupazzjoni Ġermaniża, Josef Terboven. Quisling, bħala Ministru President, aktar tard ifforma gvern kollaboratorju taħt il-kontroll Ġermaniż. Sa 15,000 Norveġiż offrew biex jiġġieldu f'unitajiet Ġermaniżi, inklużi l-Waffen-SS. Ħafna Norveġiżi u nies ta' nisel Norveġiż ingħaqdu mal-forzi Alleati kif ukoll mal-Forzi Norveġiżi Ħieles. F'Ġunju tal-1940, grupp żgħir kien ħalla n-Norveġja wara s-sultan tagħhom lejn il-Gran Brittanja. Dan il-grupp kien jinkludi 13-il bastiment, ħames ajruplani u 500 raġel tar-Royal Norwegian Navy. Sa tmiem il-gwerra, il-forza kibret għal 58 vapur u 7,500 raġel li jservu fir-Royal Norwegian Navy, 5 skwadri tal-ajruplani fil-Forza tal-Ajru Norveġiża li għadha kif ġiet iffurmata, u forzi tal-art inklużi l-Kumpanija Indipendenti Norveġiża 1 u 5 Truppi, kif ukoll bħal in-Nru 10 Commandos. Matul l-okkupazzjoni Ġermaniża, in-Norveġiżi ħolqu moviment ta' reżistenza li inkorpora d-diżubbidjenza ċivili u r-reżistenza armata, inkluża l-qerda tal-impjant tal-ilma tqil ta' Norsk Hydro u r-riżervi tal-ilma tqil f'Vemork, li tfixkel il-programm nukleari Ġermaniż. Iktar importanti għall-isforz tal-gwerra tal-Alleati, madankollu, kien ir-rwol tan-Navy Merkantili Norveġiża, ir-raba’ l-akbar flotta merkantili fid-dinja. Kienet immexxija mill-kumpanija tat-tbaħħir Norveġiża Nortraship taħt l-Alleati matul il-gwerra u pparteċipat fl-operazzjonijiet kollha tal-gwerra mill-evakwazzjoni ta' Dunkirk sal-iżbark tan-Normandija. Kull Diċembru, in-Norveġja tagħti siġra tal-Milied lir-Renju Unit bħala ringrazzjament għall-għajnuna Brittanika matul il-gwerra. Svalbard ma kienx okkupat mit-truppi Ġermaniżi, iżda l-Ġermanja b'mod sigriet stabbilixxiet stazzjon tat-temp hemmhekk fl-1944. === Storja ta' wara t-Tieni Gwerra Dinjija === [[Stampa:StatfjordA(Jarvin1982).jpg|thumb|Mis-snin sebgħin, il-produzzjoni taż-żejt għenet biex tespandi l-ekonomija Norveġiża u tiffinanzja l-Istat Norveġiż (il-qasam taż-żejt Statfjord).]] Bejn l-1945 u l-1962, il-Partit Laburista żamm maġġoranza assoluta fil-Parlament. Il-gvern, immexxi mill-Prim Ministru Einar Gerhardsen, wettaq programm ispirat mill-ekonomija Keynesjana, li enfasizza l-industrijalizzazzjoni u l-kooperazzjoni ffinanzjati mill-istat bejn unions u organizzazzjonijiet ta' min iħaddem. Ħafna mill-miżuri tal-kontroll tal-istat tal-ekonomija imposti matul il-gwerra nżammu, għalkemm ir-razzjonar tal-prodotti tal-ħalib tneħħa fl-1949, filwaqt li l-kontrolli tal-prezzijiet u r-razzjonar tad-djar u l-karozzi komplew sal-1960. L-alleanza ta' żmien il-gwerra mar-Renju Unit u l-Istati Uniti kompliet fis-snin ta' wara l-gwerra. Għalkemm kien qed isegwi l-għan ta' ekonomija soċjalista, il-Partit Laburista tbiegħed mill-Komunisti, speċjalment wara li dawn tal-aħħar ħadu l-poter fiċ-Ċekoslovakkja fl-1948, u saħħaħ ir-rabtiet tiegħu mal-Istati Uniti dwar il-politika barranija u d-difiża. In-Norveġja rċeviet għajnuna mill-Pjan Marshall tal-Istati Uniti li bdiet fl-1947, ingħaqdet mal-Organizzazzjoni għall-Kooperazzjoni u l-Iżvilupp Ekonomiċi (OECD) sena wara, u saret membru fundatur tal-Organizzazzjoni tat-Trattat tal-Atlantiku tat-Tramuntana (NATO) fl-1949. Fl-1967, iż-żejt ġie skopert fil-qasam żgħir Balder, iżda l-produzzjoni ma bdietx qabel l-1999. Fl-1969, il-Phillips Petroleum Company skopriet riżorsi taż-żejt fil-qasam Ekofisk fil-punent tan-Norveġja. Fl-1973, il-gvern Norveġiż waqqaf il-kumpanija taż-żejt statali, Statoil (issa Equinor). Il-produzzjoni taż-żejt ma pprovdietx dħul nett sal-bidu tas-snin tmenin minħabba l-investiment kapitali kbir meħtieġ. Madwar l-1975, kemm il-proporzjon kif ukoll in-numru assolut ta’ ħaddiema fl-industrija laħqu l-ogħla livell. Minn dakinhar, l-industriji u s-servizzi li jużaw ħafna xogħol, bħall-produzzjoni tal-massa fil-fabbriki u t-tbaħħir, fil-biċċa l-kbira ġew esternalizzati. In-Norveġja kienet membru fundatur tal-Assoċjazzjoni Ewropea tal-Kummerċ Ħieles (EFTA). In-Norveġja ġiet mistiedna darbtejn biex tissieħeb fl-Unjoni Ewropea, iżda fl-aħħar irrifjutat l-istedina wara referenda li fallew b’marġini dejqa fl-1972 u l-1994. Fl-1981, gvern tal-Partit Konservattiv immexxi minn Kåre Willoch ħa post il-Partit Laburista b’politika li tistimula l-ekonomija staġnata permezz ta' tnaqqis fit-taxxa, liberalizzazzjoni ekonomika, deregolamentazzjoni tas-swieq u miżuri biex titrażżan l-inflazzjoni rekord (13.6% fl-1981). L-ewwel mara Prim Ministru tan-Norveġja, Gro Harlem Brundtland tal-Partit Laburista, kompliet ħafna mir-riformi, filwaqt li appoġġat tħassib tradizzjonali tal-Partit Laburista bħas-sigurtà soċjali, taxxi għoljin, l-industrijalizzazzjoni tan-natura u l-feminiżmu. Sa l-aħħar tad-disgħinijiet, in-Norveġja kienet ħallset id-dejn barrani tagħha u bdiet takkumula fond ta’ ġid sovran. Mis-snin disgħin, mistoqsija diviżiva fil-politika kienet kemm mid-dħul mill-produzzjoni taż-żejt il-gvern għandu jonfoq u kemm għandu jiffranka. Fl-2011, in-Norveġja sofriet żewġ attakki terroristiċi mwettqa minn Anders Behring Breivik, li affettwaw il-kwartier tal-gvern ta' Oslo u kamp tas-sajf tal-moviment taż-żgħażagħ tal-Partit Laburista fil-gżira ta' Utøya, li rriżultaw f'77 mewt u 319-il korriment. Jens Stoltenberg kien Prim Ministru tan-Norveġja għal tmien snin, mill-2005 sal-2013. L-elezzjonijiet parlamentari Norveġiżi tal-2013 ġabu fil-poter gvern aktar konservattiv, bil-Partit Konservattiv u l-Partit tal-Progress jirbħu 43% tal-voti tal-elettorat. Fl-elezzjonijiet parlamentari Norveġiżi tal-2017, il-gvern taċ-ċentru lemin tal-Prim Ministru Erna Solberg rebaħ l-elezzjoni mill-ġdid. Fl-elezzjonijiet parlamentari Norveġiżi tal-2021, il-mexxej Laburista Jonas Gahr Støre ħa l-ġurament bħala Prim Ministru. == Ġeografija == [[Stampa:Satellite image of Norway in February 2003.jpg|thumb|Immaġini bis-satellita tan-Norveġja kontinentali u pajjiżi fil-qrib fix-xitwa.]] In-Norveġja Ċentrali tinkludi l-parti tal-punent u l-aktar tat-Tramuntana tal-Peniżola Skandinava; Inklużi wkoll il-gżira remota ta' Jan Mayen u l-arċipelagu ta' Svalbard. Il-Gżira Antartika Peter I u l-Gżira Subantartika Bouvet huma territorji dipendenti u għalhekk mhumiex meqjusa bħala parti mir-Renju. In-Norveġja ssostni wkoll taqsima tal-Antartika magħrufa bħala l-Art Queen Maud. Possedimenti Norveġiżi fl-Atlantiku tat-Tramuntana, il-Gżejjer Faroe, Greenland u l-Iżlanda, baqgħu Daniżi meta n-Norveġja għaddiet għall-Isvezja fit-Trattat ta' Kiel. In-Norveġja kienet tinkludi wkoll Bohuslän sal-1658, Jämtland u Härjedalen sal-1645, Shetland u Orkney sal-1468, u l-Hebrides u l-Isle of Man sat-Trattat ta' Perth fl-1266. [[Stampa:Hornindalsvatnet.jpg|thumb|left|Il-Hornindalsvatnet huwa l-aktar lag fonda fin-Norveġja u l-Ewropa u l-14-il lag l-aktar fond fid-dinja, b'fond imkejjel uffiċjalment ta' 514 m (1,686 pied). Il-wiċċ tiegħu huwa 53 m (174 pied) 'l fuq mil-livell tal-baħar, li jfisser li l-qiegħ tiegħu huwa 461 m (1,512 pied) taħt il-livell tal-baħar.]] [[Stampa:Silfar canyon in Porsanger, Troms og Finnmark, Norway, 2022 August - 2.jpg|thumb|Silfar Canyon fil-Muniċipalità ta' Porsanger, Finnmark, Awwissu 2022]] [[Stampa:Aspoy-Tingvoll.Norway.jpg|thumb|Gżira ta' Aspøya, waħda mill-madwar 239,057 gżira li għandha n-Norveġja]] In-Norveġja tinkludi l-aktar parti tal-punent u tat-Tramuntana tal-Iskandinavja fit-Tramuntana tal-Ewropa, bejn latitudnijiet 57° u 81° N, u lonġitudnijiet 4° u 32° E. In-Norveġja hija l-aktar fit-Tramuntana tal-pajjiżi Nordiċi u jekk Svalbard hija inkluża hija wkoll l-aktar fil-Lvant. In-Norveġja tinkludi l-aktar punt tat-Tramuntana tal-kontinent Ewropew. Il-kosta imħatteb hija mmarkata minn fjords enormi u eluf ta' gżejjer. Il-linja bażi kostali hija 2,532 kilometru (1,573 mil). Il-kosta tal-kontinent, inklużi l-fjords, testendi 28,953 kilometru (17,991 mi), meta l-gżejjer huma inklużi l-linja tal-kosta ġiet stmata għal 100,915 kilometru (62,706 mi). In-Norveġja taqsam fruntiera fuq l-art ta' 1,619 kilometru (1,006 mi) mal-Iżvezja, 727 kilometru (452 ​​mi) mal-Finlandja, u 196 kilometru (122 mi) mar-Russja fil-Lvant. Fit-tramuntana, il-punent u n-nofsinhar, in-Norveġja tmiss mal-Baħar Barents, il-Baħar Norveġiż, il-Baħar tat-Tramuntana u l-Iskagerrak. Il-muntanji Skandinavi jiffurmaw ħafna mill-fruntiera mal-Iżvezja. B'385,207 kilometru kwadru (148,729 sq mi) (inklużi Svalbard u Jan Mayen; 323,808 kilometru kwadru (125,023 sq mi) mingħajrhom), ħafna mill-pajjiż huwa ddominat minn art muntanjuża jew għolja, b'varjetà wiesgħa ta 'karatteristiċi naturali kkawżati minn glaċieri . Topografija preistorika u varjata. L-aktar notevoli minn dawn huma l-fjords. Sognefjorden huwa t-tieni l-aktar fjord fonda fid-dinja, u l-itwal fid-dinja b'204 kilometru (127 mil). Il-Lag Hornindalsvatnet huwa l-aktar lag fond fl-Ewropa. In-Norveġja għandha madwar 400,000 lag u 239,057 gżira rreġistrata. Permafrost jista' jinstab is-sena kollha f'żoni muntanjużi ogħla u fl-intern tal-Kontea ta' Finnmark. Hemm bosta glaċieri fin-Norveġja. It-terren jikkonsisti prinċipalment minn granit iebes u gneiss, iżda l-lavanja, il-ġebel ramli u l-ġebla tal-franka huma wkoll komuni, u l-elevazzjonijiet aktar baxxi fihom depożiti tal-baħar. === Klima === [[Stampa:Koppen-Geiger Map v2 NOR 1991–2020.svg|thumb|Tipi ta' klassifikazzjoni tal-klima tan-Norveġja Köppen 1991-2020 (iżoterma 0C/32F għall-iktar xahar kiesaħ li jaqsam il-klimi C u D).]] [[Stampa:Precipitation normal Norway.jpg|thumb|Mappa tan-Norveġja li turi xita normali (medja annwali). Perjodu 1961-1990.]] Minħabba l-Gulf Stream u r-riħ prevalenti tal-punent, in-Norveġja tesperjenza temperaturi ogħla u aktar preċipitazzjoni milli mistenni f'tali latitudnijiet tat-Tramuntana, speċjalment tul il-kosta. Il-kontinent jesperjenza erba’ staġuni distinti, bi xtiewi kesħin u inqas preċipitazzjoni ġewwa. L-aktar parti tat-Tramuntana għandha klima subartika prinċipalment marittima, filwaqt li Svalbard għandha klima ta’ tundra artika. Il-partijiet tan-Nofsinhar u tal-Punent tan-Norveġja, esposti għal kollox għall-fronti tal-maltemp tal-Atlantiku, jesperjenzaw aktar xita u għandhom xtiewi aktar ħfief mill-partijiet tal-Lvant u tat-Tramuntana. Iż-żoni fil-Lvant tal-Muntanji tal-Kosta huma fid-dell tax-xita u għandhom totali aktar baxxi ta 'xita u borra mill-punent. L-artijiet baxxi madwar Oslo għandhom l-aktar sjuf sħan, iżda wkoll temp kiesaħ u borra fix-xitwa. L-aktar temp xemxi huwa tul il-kosta tan-Nofsinhar, iżda xi drabi anke l-kosta tat-Tramuntana tista 'tkun xemxija ħafna: l-aktar xahar xemxi b'430 siegħa ta' xemx ġie rreġistrat fi Tromsø. Minħabba l-latitudni għolja tan-Norveġja, hemm varjazzjonijiet staġjonali kbar fid-dawl tal-ġurnata. Mill-aħħar ta' Mejju sal-aħħar ta' Lulju, ix-xemx qatt ma tinżel kompletament taħt l-orizzont f'żoni fit-tramuntana taċ-Ċirku Artiku, u l-bqija tal-pajjiż jesperjenza sa 20 siegħa ta' dawl tax-xemx kuljum. B'kuntrast, mill-aħħar ta 'Novembru sal-aħħar ta' Jannar, ix-xemx qatt ma titla' fuq l-orizzont fit-tramuntana, u s-sigħat tad-dawl tal-ġurnata huma qosra ħafna fil-bqija tal-pajjiż. L-anomaliji tat-temperatura misjuba fil-lokalitajiet kostali huma eċċezzjonali, peress li n-Nofsinhar ta' Lofoten u l-muniċipalità ta' Bø għandhom il-medji ta' kull xahar kollha 'l fuq mill-punt tal-iffriżar minkejja li huma fit-tramuntana taċ-Ċirku Artiku. L-aktar kosta tat-Tramuntana tan-Norveġja tkun miksija bis-silġ fix-xitwa kieku ma kienx għall-Gulf Stream. Il-Lvant tal-pajjiż għandu klima aktar kontinentali, u l-meded tal-muntanji għandhom klimi subartiċi u tundra. Hemm ukoll xita akbar f'żoni esposti għall-Atlantiku, speċjalment fuq l-għoljiet tal-punent tal-meded tal-muntanji u f'żoni fil-qrib, bħal Bergen. Il-widien fil-Lvant tal-firxiet tal-muntanji huma l-aktar niexfa; xi wħud mill-widien huma protetti minn muntanji fil-biċċa l-kbira tad-direzzjonijiet. Il-muniċipalità ta' Saltdal f'Nordland hija l-aktar post niexef, b'211-il millimetru (8.3 in) ta' preċipitazzjoni annwali (1991–2020). Fin-Nofsinhar tan-Norveġja, il-muniċipalità ta' Skjåk fil-kontea ta' Innlandet tirċievi 295 millimetru (11.6 pulzieri) ta' preċipitazzjoni. Finnmarksvidda u xi widien interni tal-Kontea ta' Troms jirċievu madwar 400 millimetru (16 in) fis-sena, u l-Artiku għoli Longyearbyen, 217 millimetru (8.5 in). [[Stampa:Mjøsa 1.jpg|thumb|left|Mjøsa huwa l-akbar lag fin-Norveġja u r-raba' l-aktar fond fin-Norveġja u l-Ewropa. Hija tinsab fin-Nofsinhar tan-Norveġja, madwar 100 kilometru (62 mi) fit-tramuntana tal-belt ta' Oslo.]] Xi partijiet tax-Xlokk tan-Norveġja, inklużi partijiet ta' Mjøsa, għandhom klima kontinentali umda (Köppen Dfb), il-kosti tan-Nofsinhar u tal-Punent u wkoll il-kosta tat-tramuntana sa Bodø għandhom klima oċeanika (Cfb), u l-kosta ta' barra l-aktar tat-Tramuntana kważi Anki l- North Cape għandu klima oċeanika subpolari (Cfc). Aktar 'l ġewwa fin-nofsinhar u f'altitudni ogħla, u wkoll f'ħafna mit-Tramuntana tan-Norveġja, tiddomina l-klima subartika (Dfc). Strixxa żgħira ta’ art tul il-kosta tal-Lvant ta' North Cape (inkluż Vardø) qabel kellha klima tundra/alpina/polari (ET), iżda din sparixxa fil-biċċa l-kbira bin-normali tal-klima aġġornati mill-1991-2020, li jagħmilha wkoll subartika . Partijiet kbar tan-Norveġja huma koperti minn muntanji u plateaus ta' altitudni għolja, u madwar terz tal-art hija 'l fuq mil-linja tas-siġar u għalhekk tesibixxi klima tundra/alpina/polari (ET). === Bijodiversità === [[Stampa:Elk-telemark (cropped).jpg|thumb|Elk Norveġiż, imsejjaħ elg fin-Norveġiż.]] In-Norveġja għandha numru akbar ta' ħabitats differenti minn kważi kull pajjiż Ewropew ieħor. Hemm madwar 60,000 speċi fin-Norveġja u l-ilmijiet li jmissu magħhom (esklużi batterji u viruses). L-ekosistema tal-baħar kbira tal-Blata Norveġiża hija meqjusa bħala produttiva ħafna. In-numru totali ta 'speċi jinkludi 16,000 speċi ta' insetti (probabbilment 4,000 speċi aktar għad iridu jiġu deskritti), 20,000 speċi ta' alka, 1,800 speċi ta' likeni, 1,050 speċi ta 'ħażiż, 2,800 speċi ta' pjanti vaskulari, sa 750000 speċi ta' funt. speċi ta' għasafar (250 speċi jbejtu fin-Norveġja), 90 speċi ta 'mammiferi, 45 speċi ta' ħut tal-ilma ħelu, 150 speċi ta' ħut tal-ilma mielaħ, 1,000 speċi ta' invertebrati tal-ilma ħelu u 3,500 speċi ta 'invertebrati tal-ilma mielaħ. Ix-xjenza ddeskriviet madwar 40,000 minn dawn l-ispeċi. Il-lista l-ħamra tal-2010 tkopri 4,599 speċi. In-Norveġja fiha ħames ekoreġjuni terrestri: foresti mħallta Sarmatiċi, foresti tal-koniferi kostali Skandinavi, taiga Skandinavi, tundra tal-Peniżola Kola, u foresti tal-betula montani Skandinavi u mergħat. Sbatax-il speċi huma elenkati primarjament minħabba li huma fil-periklu fuq skala globali, bħall-kastur Ewropew, għalkemm il-popolazzjoni tan-Norveġja mhix meqjusa fil-periklu. In-numru ta' speċi mhedda u kważi mhedda huwa ta' 3,682; Jinkludi 418 speċi ta' fungi, li ħafna minnhom huma assoċjati mill-qrib mal-foresti primarji żgħar li fadal, 36 speċi ta' għasafar u 16-il speċi ta' mammiferi. Fl-2010, 2,398 speċi ġew ikklassifikati bħala fil-periklu jew vulnerabbli; Minn dawn, 1,250 kienu kklassifikati bħala vulnerabbli (VU), 871 bħala fil-periklu (EN) u 276 speċi bħala fil-periklu kritiku (CR), fosthom il-lupu griż, il-volpi artiku u ż-żrinġ tal-għadira. L-akbar predatur fl-ilmijiet Norveġiżi huwa l-isperma, u l-akbar ħuta hija l-basking shark. L-akbar predatur fuq l-art huwa l-ors polari, filwaqt li l-ors kannella huwa l-akbar predatur fuq il-kontinent Norveġiż. L-akbar annimal tal-art fil-kontinent huwa l-elk. === Atmosfera === In-Norveġja toffri pajsaġġi u xenarji spettakolari u attraenti. Il-kosta tal-punent tan-Nofsinhar tan-Norveġja u l-kosta tat-tramuntana tan-Norveġja jinkludu wħud mill-aktar pajsaġġi kostali viżwalment isturdament fid-dinja. National Geographic elenkat il-fjords Norveġiżi bħala l-aqwa attrazzjoni turistika tad-dinja. Il-pajjiż huwa wkoll dar għall-fenomeni naturali tax-xemx ta' nofs il-lejl (matul is-sajf) kif ukoll l-aurora borealis, magħrufa wkoll bħala d-dawl tat-tramuntana. L-Indiċi tal-Prestazzjoni Ambjentali tal-2016 mill-Università ta' Yale, l-Università ta' Columbia, u l-Forum Ekonomiku Dinji poġġew lin-Norveġja fis-sbatax-il post, immedjatament taħt il-Kroazja u l-Isvizzera. L-indiċi huwa bbażat fuq ir-riskji ambjentali għas-saħħa tal-bniedem, it-telf tal-ħabitat u l-bidliet fl-emissjonijiet tas-CO 2 . L-indiċi jindika sfruttament żejjed fis-sajd, iżda mhux il-kaċċa għall-balieni jew l-esportazzjonijiet taż-żejt tan-Norveġja. In-Norveġja kellha punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti fl-2019 ta' 6.98/10, u kklassifikaha fis-60 post globalment minn 172 pajjiż. == Politika u gvern == [[Stampa:Haakon and Mette-Marit 2015.JPG|thumb|Ir-Re tan-Norveġja, Harald V, u l-konsorti tiegħu, ir-Reġina (saltan mis-28 ta' Awwissu, 2026)]] [[Stampa:Nordic prime ministers’ meeting in Helsinki 1.11.2022 - 52469398971 (cropped).jpg|thumb|left|Prim Ministru tan-Norveġja, Jonas Gahr Støre (mill-14 ta' Ottubru 2021)]] [[Stampa:Spring Royal Palace Slottet Oslo Norway (2022.04.21).jpg|thumb|Il-Palazz Irjali ta' Oslo]] [[Stampa:Stortinget, Oslo, Norway.jpg|thumb|left|Is-Storting huwa l-Parlament tan-Norveġja.]] In-Norveġja hija meqjusa bħala waħda mill-aktar demokraziji żviluppati u wieħed mill-aktar stati ġusti tal-ġustizzja fid-dinja. Mill-2010, in-Norveġja ġiet ikklassifikata bħala l-aktar pajjiż demokratiku fid-dinja mill-Indiċi tad-Demokrazija. Skont il-Kostituzzjoni tan-Norveġja, li ġiet adottata fis-17 ta’ Mejju, 1814 u kienet ispirata mid-Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Istati Uniti u r-Rivoluzzjoni Franċiża, in-Norveġja hija monarkija kostituzzjonali unitarja b’sistema parlamentari ta’ gvern, li fiha r-re Norveġja huwa r-re; kap tal-istat u l-prim ministru huwa l-kap tal-gvern. Is-setgħa hija maqsuma bejn il-fergħat leġiżlattivi, eżekuttivi u ġudizzjarji tal-gvern, kif definiti mill-Kostituzzjoni, li sservi bħala d-dokument legali suprem tal-pajjiż. Il-monarka uffiċjalment iżomm il-poter eżekuttiv. Iżda wara l-introduzzjoni ta' sistema parlamentari ta' gvern, id-dmirijiet tal-monarka saru strettament rappreżentattivi u ċerimonjali. Il-monarka huwa l-kap kmandant tal-Forzi Armati Norveġiżi, li jservi bħala l-uffiċjal diplomatiku ewlieni barra l-pajjiż u bħala simbolu tal-unità. Haakon VIII tad-Dar ta’ Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg tela’ fuq it-tron Norveġiż fl-2026, it-tieni wieħed mis-seklu 14 'l hawn li twieled fil-pajjiż. Ingrid Alexandra, il-Prinċep tal-Kuruna tan-Norveġja, huwa l-werriet tat-tron. Fil-prattika, il-Prim Ministru jeżerċita setgħat eżekuttivi. Kostituzzjonalment, is-setgħa leġiżlattiva hija mogħtija kemm lill-gvern kif ukoll lill-Parlament tan-Norveġja, iżda dan tal-aħħar huwa l-leġiżlatura suprema u korp unikamerali. In-Norveġja hija strutturata b'mod fundamentali bħala demokrazija rappreżentattiva. Il-Parlament jista' jgħaddi liġi b'maġġoranza sempliċi tal-169 rappreżentant, li minnhom 150 huma eletti direttament minn 19-il distrett elettorali, u 19-il siġġu addizzjonali ("siġġijiet ta' livellar") huma allokati fil-livell nazzjonali sabiex ir-rappreżentanza fil-parlament tikkorrispondi aħjar mal- vot popolari għall-partiti politiċi. Huwa meħtieġ limitu elettorali ta' 4% biex partit jirbaħ siġġijiet ta' livell ta' livell fil-Parlament. Il-Parlament tan-Norveġja, imsejjaħ is-Storting, jirratifika t-trattati nazzjonali magħmula mill-fergħa eżekuttiva. Huwa jista 'jkeċċi membri tal-gvern jekk l-azzjonijiet tagħhom jiġu ddikjarati antikostituzzjonali. Jekk akkużat suspettat jitneħħa, il-Parlament għandu s-setgħa li jneħħih mill-kariga. Il-kariga ta' Prim Ministru hija assenjata lill-Membru Parlamentari li jista' jikkmanda l-fiduċja ta' maġġoranza fil-Parlament, normalment il-kap seduta tal-akbar partit politiku jew, b’mod aktar effettiv, permezz ta' koalizzjoni ta' partiti; In-Norveġja ta' spiss kienet iggvernata minn gvernijiet ta' minoranza. Il-prim ministru jaħtar il-kabinett, tradizzjonalment magħmul minn membri tal-istess partit politiku jew partiti fis-Storting, li jiffurmaw il-gvern. Il-prim ministru jorganizza l-gvern eżekuttiv u jeżerċita s-setgħa tiegħu kif mogħti mill-Kostituzzjoni. In-Norveġja għandha knisja statali waħda, il-Knisja Luterana Norveġiża, li gradwalment ingħatat aktar awtonomija interna fl-affarijiet ta’ kuljum, iżda li għad għandha status kostituzzjonali speċjali. Preċedentement, il-prim ministru kellu jkollu aktar minn nofs il-membri tal-kabinett tal-Knisja tan-Norveġja; din ir-regola tneħħiet fl-2012. Il-kwistjoni tas-separazzjoni tal-knisja u l-istat fin-Norveġja kienet dejjem aktar kontroversjali. Parti minn dan hija l-evoluzzjoni tas-suġġett tal-iskola pubblika Kristjaneżmu, suġġett obbligatorju mill-1739. Anke t-telfa tal-istat f'battalja fil-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fi Strasburgu fl-2007 ma solvietx il-kwistjoni. Mill-1 ta' Jannar, 2017, il-Knisja tan-Norveġja hija entità legali separata u m’għadhiex fergħa tas-servizz ċivili. Permezz tal-Kunsill tal-Istat, kunsill privat ippresedut mill-monarka, il-prim ministru u l-kabinett jiltaqgħu fil-Palazz Irjali u jikkonsultaw formalment lir-Monarka. L-abbozzi kollha tal-gvern jeħtieġu approvazzjoni formali mill-monarka qabel u wara li jiġu ppreżentati lill-Parlament. Il-Kunsill japprova l-azzjonijiet kollha tal-monarka bħala kap tal-istat. Il-membri tas-Storting huma eletti direttament minn listi tal-partiti b'rappreżentanza proporzjonali f'dsatax-il distrett elettorali plural f'sistema nazzjonali b'ħafna partiti. Storikament, kemm il-Partit Laburista Norveġiż kif ukoll il-Partit Konservattiv kellhom rwoli politiċi ewlenin. Fil-bidu tas-seklu 21, il-Partit Laburista ilu fil-poter mill-elezzjoni tal-2005, f'koalizzjoni aħmar-aħdar mal-Partit taċ-Ċentru. Mill-2005, kemm il-Partit Konservattiv kif ukoll il-Partit tal-Progress rebħu bosta siġġijiet fil-Parlament. Fl-elezzjonijiet nazzjonali f'Settembru 2013, żewġ partiti politiċi, Høyre u Fremskrittspartiet, ġew eletti fuq wegħdiet ta' tnaqqis fit-taxxa, aktar infiq fuq infrastruttura u edukazzjoni, servizzi aħjar u regoli aktar stretti dwar l-immigrazzjoni, u ffurmaw il-gvern. Erna Solberg saret Prim Ministru, it-tieni Prim Ministru mara wara Gro Harlem Brundtland u l-ewwel Prim Ministru Konservattiv minn Jan P. Syse. Solberg qal li r-rebħa tiegħu kienet "rebħa elettorali storika għall-partiti tal-lemin." Il-gvern taċ-ċentru lemin tiegħu rebaħ l-elezzjoni mill-ġdid fl-elezzjoni parlamentari Norveġiża tal-2017, il-kabinett il-ġdid taċ-ċentru xellug tan-Norveġja taħt il-Prim Ministru Jonas Gahr Støre, il-mexxej tal-Partit Laburista, ħa l-kariga fl-14 ta' Ottubru, 2021. === Diviżjonijiet amministrattivi === [[Stampa:Fylkesinndeling2024 original.webp|thumb|Riforma muniċipali u reġjonali: "Mill-14 ta' Ġunju 2022, is-Storting iddeċieda dwar id-diviżjoni li ġejja tal-kontej."]] In-Norveġja, stat unitarju, hija maqsuma fi ħmistax-il kontea amministrattiva tal-ewwel livell (fylke). Il-kontej huma amministrati minn kunsilli tal-kontea eletti direttament li jeleġġu s-sindku tal-kontea. Barra minn hekk, ir-re u l-gvern huma rappreżentati f'kull kontea minn gvernatur tal-kontea (Norveġiż: statsforvalteren). Il-kontej huma suddiviżi fi 357 muniċipalità tat-tieni livell (Norveġiż: kommuner), li min-naħa tagħhom huma amministrati minn kunsill muniċipali elett direttament, immexxi minn sindku u kabinett eżekuttiv żgħir. Il-kapitali, Oslo, hija meqjusa kemm bħala kontea kif ukoll bħala muniċipalità. In-Norveġja għandha żewġ territorji barranin komprensivi barra l-kontinent: Jan Mayen u Svalbard, l-unika gżira żviluppata fl-arċipelagu tal-istess isem, li tinsab 'il bogħod fit-tramuntana tal-kontinent Norveġiż. Fin-Norveġja hemm 108 insedjament li għandhom status ta' belt (il-kelma Norveġiża by tintuża biex tirrappreżenta dawn il-postijiet u dik il-kelma tista’ tiġi tradotta bħala belt jew belt bl-Ingliż). Storikament, bliet u rħula fin-Norveġja kienu maħtura mir-Re u ħafna drabi kellhom regoli u privileġġi speċjali taħt il-liġi. Dan inbidel fl-aħħar tas-seklu 20, għalhekk issa l-irħula u l-bliet m'għandhom l-ebda drittijiet speċjali u muniċipalità tista 'tinnomina insedjament urban bħala belt jew belt. L-ibliet fin-Norveġja m'għandhomx għalfejn ikunu kbar. Xi bliet għandhom aktar minn miljun residenti, bħal Oslo, filwaqt li oħrajn huma ħafna iżgħar, bħal Honningsvåg, b'madwar 2,200 resident. Normalment ikun hemm raħal wieħed biss fi ħdan muniċipalità, iżda hemm xi muniċipalitajiet li għandhom aktar minn raħal wieħed fih (bħall-muniċipalità ta 'Larvik, li għandha r-raħal ta' Larvik u r-raħal ta 'Stavern). ==== Dipendenzi Norveġiżi ==== [[Stampa:Norway (+overseas), administrative divisions - english.svg|thumb|Norveġja u d-diviżjonijiet amministrattivi barranin tagħha]] Hemm tliet dipendenzi Antartiċi u sub-Antartiċi: Bouvet Island, Peter I Island u Queen Maud Land. Fuq il-biċċa l-kbira tal-mapep, kien hemm żona mhux mitluba bejn l-Art Queen Maud u l-Pol t'Isfel sat-12 ta' Ġunju, 2015, meta n-Norveġja annesset formalment dik iż-żona. === Sistema ġudizzjarja u infurzar tal-liġi === In-Norveġja tuża sistema tal-liġi ċivili li fiha jinħolqu u jiġu emendati l-liġijiet fil-Parlament u s-sistema hija regolata permezz tal-Qrati tal-Ġustizzja Norveġiżi. Tikkonsisti fil-Qorti Suprema ta' 20 imħallef permanenti u Prim Imħallef, qrati tal-appell, qrati tal-belt u distrettwali u kunsilli ta' konċiljazzjoni. Il-fergħa ġudizzjarja hija indipendenti mill-fergħat eżekuttivi u leġiżlattivi. Filwaqt li l-imħallfin tal-Qorti Suprema huma nominati għall-kariga mill-Prim Ministru, in-nomina tagħhom trid tiġi approvata mill-Parlament u kkonfermata formalment mir-Monarka. Tipikament, l-imħallfin marbuta mal-qrati ordinarji jinħatru formalment mir-Monarka fuq rakkomandazzjoni tal-Prim Ministru. Il-missjoni formali tal-qrati hija li jirregolaw is-sistema ġudizzjarja Norveġiża, jinterpretaw il-Kostituzzjoni u japplikaw il-leġiżlazzjoni mgħoddija mill-Parlament. Fir-reviżjonijiet ġudizzjarji tagħhom, huma jimmonitorjaw il-fergħat leġiżlattivi u eżekuttivi biex jiżguraw li jikkonformaw mad-dispożizzjonijiet tal-leġiżlazzjoni ppromulgata. Il-liġi hija infurzata fin-Norveġja mis-Servizz tal-Pulizija Norveġiż. Huwa Servizz Nazzjonali Unifikat tal-Pulizija magħmul minn 27 Distrett tal-Pulizija u diversi aġenziji speċjalizzati, bħall-Awtorità Nazzjonali Norveġiża għall-Investigazzjoni u l-Prosekuzzjoni ta' Reati Ekonomiċi u Ambjentali, magħrufa bħala Økokrim; u s-Servizz Nazzjonali ta' Investigazzjoni Kriminali, magħruf bħala Kripos, kull wieħed immexxi minn kap tal-pulizija. Is-Servizz tal-Pulizija huwa mmexxi mid-Direttorat Nazzjonali tal-Pulizija, li jirrapporta lill-Ministeru tal-Ġustizzja u l-Pulizija. Id-Direttorat tal-Pulizija huwa mmexxi minn Kummissarju Nazzjonali tal-Pulizija. L-unika eċċezzjoni hija l-Aġenzija tas-Sigurtà tal-Pulizija Norveġiża, li l-kap tagħha jirrapporta direttament lill-Ministeru tal-Ġustizzja u l-Pulizija. In-Norveġja abolit il-piena tal-mewt għal reati komuni fl-1902 u għal tradiment għoli fil-gwerra u delitti tal-gwerra fl-1979. Il-ħabsijiet Norveġiżi huma umani, aktar milli ħorox, u jenfasizzaw ir-rijabilitazzjoni. Ir-rata ta' reċidività tan-Norveġja, ta' 20%, hija waħda mill-inqas fid-dinja. Reporters Without Borders, fl-Indiċi Dinji tal-Libertà tal-Istampa tal-2023, ikklassifika lin-Norveġja l-ewwel fost 180 pajjiż. B'mod ġenerali, il-qafas legali u istituzzjonali tan-Norveġja huwa kkaratterizzat minn grad għoli ta' trasparenza, responsabbiltà u integrità, u l-perċezzjoni u l-inċidenza tal-korruzzjoni hija baxxa ħafna. === Drittijiet tal-bniedem === In-Norveġja ġiet ikkunsidrata bħala pajjiż progressiv, wara li adottat liġijiet u politiki biex jappoġġjaw id-drittijiet tan-nisa, id-drittijiet tal-minoranzi, u d-drittijiet LGBT. Sa mill-1884, 171 figura ewlenija, inklużi ħames Prim Ministri, waqqfu flimkien l-Assoċjazzjoni Norveġiża għad-Drittijiet tan-Nisa. Huma kkampanjaw b'suċċess għad-dritt tan-nisa għall-edukazzjoni, il-vot tan-nisa, id-dritt għax-xogħol, u politiki oħra dwar l-ugwaljanza bejn is-sessi. Mis-snin sebgħin, l-ugwaljanza bejn is-sessi kienet ukoll fuq l-aġenda tal-istat, bit-twaqqif ta' korp pubbliku biex jippromwovi l-ugwaljanza bejn is-sessi, li evolviet fl-Ombudsman għall-Ugwaljanza bejn is-Sessi u l-Ġlieda kontra d-Diskriminazzjoni. L-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili wkoll ikomplu jkollhom rwol importanti; L-organizzazzjonijiet tad-drittijiet tan-nisa llum huma organizzati fl-organizzazzjoni umbrella tal-Lobby tan-Nisa Norveġiż. Fl-1990, il-kostituzzjoni Norveġiża ġiet emendata biex tagħti primoġenitura assoluta lit-tron Norveġiż, li jfisser li t-tifel il-kbir, irrispettivament mis-sess, għandu preċedenza fil-linja tas-suċċessjoni. Peress li ma kienx retroattiv, is-suċċessur attwali għat-tron huwa l-iben il-kbir tar-Re, aktar milli ibnu ż-żgħir. Il-poplu Sami kien soġġett għal sekli sħaħ ta' diskriminazzjoni u abbuż minn kulturi dominanti fl-Iskandinavja u r-Russja, pajjiżi li jippretendu s-sjieda ta' artijiet Sami. In-Norveġja ġiet ikkritikata ħafna mill-komunità internazzjonali għall-politika tagħha ta' Norveġiżazzjoni u diskriminazzjoni kontra l-popolazzjoni indiġena tal-pajjiż. Madankollu, in-Norveġja kienet, fl-1990, l-ewwel pajjiż li rrikonoxxa l-Konvenzjoni 169 tal-ILO dwar il-popli indiġeni rrakkomandata min-NU. In-Norveġja kienet l-ewwel pajjiż fid-dinja li ppromulga liġi kontra d-diskriminazzjoni li tipproteġi d-drittijiet tal-omosesswali u tal-lesbjani. Fl-1993, in-Norveġja saret it-tieni pajjiż li llegalizza l-unjonijiet ċivili għal koppji tal-istess sess, u fl-1 ta' Jannar, 2009, in-Norveġja saret is-sitt pajjiż li llegalizza ż-żwieġ bejn persuni tal-istess sess. Bħala promotur tad-drittijiet tal-bniedem, in-Norveġja żammet il-konferenza annwali tal-Forum tal-Libertà ta' Oslo, laqgħa deskritta minn The Economist bħala "fit-triq it-tajba biex issir ekwivalenti għad-drittijiet tal-bniedem tal-forum ekonomiku ta' Davos." === Relazzjonijiet barranin === [[Stampa:KNM Fridtjof Nansen-2006-06-01-side.jpg|thumb|left|Frejgata tal-klassi Fridtjof Nansen tan-Navy Irjali Norveġiża]] [[Stampa:Norwegian soldier during Saber Strike 2015.jpg|thumb|Suldati, rekluti u uffiċjali tal-Armata Norveġiża waqt eżerċizzju tan-NATO fil-Latvja, 2015]] In-Norveġja żżomm ambaxxati fi 82 pajjiż. 60 pajjiż iżommu ambaxxata fin-Norveġja, kollha kemm huma fil-kapitali Oslo. In-Norveġja hija membru fundatur tan-Nazzjonijiet Uniti (NU), l-Organizzazzjoni tat-Trattat tal-Atlantiku tat-Tramuntana (NATO), il-Kunsill tal-Ewropa u l-Assoċjazzjoni Ewropea tal-Kummerċ Ħieles (EFTA). In-Norveġja applikat biex tissieħeb fl-Unjoni Ewropea (UE) u l-predeċessuri tagħha fl-1962, 1967 u 1992, rispettivament. Filwaqt li d-Danimarka, l-Isvezja u l-Finlandja kisbu sħubija, l-elettorat Norveġiż irrifjuta t-trattati ta' adeżjoni f'referendums fl-1972 u l-1994. Wara r-referendum tal-1994, in-Norveġja żammet is-sħubija tagħha fiż-Żona Ekonomika Ewropea (ŻEE), li tippermettilha aċċess għas-suq intern tal-Unjoni, bil-kundizzjoni li applikat il-liġijiet tal-Unjoni meqjusa rilevanti. Mill-1994, gvernijiet Norveġiżi suċċessivi applikaw biex jipparteċipaw f'partijiet tal-kooperazzjoni tal-UE li jmorru lil hinn mid-dispożizzjonijiet tal-ftehim taż-ŻEE. In-Norveġja ngħatat parteċipazzjoni mingħajr vot, pereżempju, fil-Politika ta' Sigurtà u ta' Difiża Komuni tal-Unjoni, il-Ftehim ta' Schengen u l-Aġenzija Ewropea għad-Difiża, kif ukoll 19-il programm separat. === Militari === [[Stampa:HNoMS Otto Sverdrup.jpg|thumb|left|HNoMS Otto Sverdrup hija frejgata tal-klassi Fridtjof Nansen tan-Navy Irjali Norveġiża]] [[Stampa:First Norwegian F-35.png|thumb|L-ewwel F-35 Lightning II Norveġiż jinżel fil-Bażi tal-Ajru Luke.]] Il-Forzi Armati Norveġiżi għandhom madwar 25,000 persunal, inklużi impjegati ċivili. Skont il-pjanijiet ta' mobilizzazzjoni tal-2009, il-mobilizzazzjoni sħiħa tipproduċi madwar 83,000 ġellieda. In-Norveġja għandha servizz militari obbligatorju (inkluż 6 sa 12-il xahar ta' taħriġ); Fl-2013, il-pajjiż sar l-ewwel fl-Ewropa u n-NATO li rrekluta kemm nisa kif ukoll irġiel. Madankollu, minħabba l-ħtieġa mnaqqsa għar-rekluti wara l-Gwerra Bierda, ftit nies ikollhom jaqdu jekk ma jkunux motivati. Il-Forzi Armati huma subordinati għall-Ministeru tad-Difiża Norveġiż. Il-Kmandant Kap huwa r-Re Harald V. Il-militar tan-Norveġja huwa maqsum fl-Armata Norveġiża, in-Navy Irjali Norveġiża, ir-Royal Norwegian Air Force, in-Norveġja Cyber ​​​​Defense Force u l-Gwardja Nazzjonali. Il-pajjiż kien wieħed min-nazzjonijiet fundaturi tal-Organizzazzjoni tat-Trattat tal-Atlantiku tat-Tramuntana (NATO) fl-4 ta' April, 1949. In-Norveġja kkontribwiet għall-Forza Internazzjonali ta' Assistenza għas-Sigurtà (ISAF) fl-Afganistan. Barra minn hekk, in-Norveġja kkontribwiet għal diversi missjonijiet fil-kuntesti tan-Nazzjonijiet Uniti, in-NATO u l-Politika ta' Sigurtà u Difiża Komuni tal-Unjoni Ewropea. == Saħħa == In-Norveġja ngħatat l-ewwel post skont l-Indiċi tal-Iżvilupp tal-Bniedem (HDI) tan-[[Ġnus Magħquda|NU]] għall-2013. Il-faqar u l-mard li jittieħed iddominaw fin-Norveġja flimkien mal-ġuħ u l-epidemiji fl-1800. Mill-1900 'l hawn sar titjib fis-saħħa pubblika bħala riżultat tal-iżvilupp f'diversi oqsma bħall-kundizzjonijiet soċjali u tal-għajxien, bidliet fil-mard u tifqigħat tal-mard, twaqqif tas-sistema tal-kura tas-saħħa u enfasi fuq kwistjonijiet ta' saħħa pubblika. It-tilqim u ż-żieda fl-opportunitajiet ta' trattament bl-antibijotiċi wasslu għal titjib kbir fil-popolazzjoni Norveġiża. Iġjene mtejba u nutrizzjoni aħjar kienu fatturi li kkontribwew għal saħħa aħjar. Il-mudell tal-mard fin-Norveġja nbidel minn mard li jittieħed għal mard li ma jitteħidx u mard kroniku bħall-mard kardjovaskulari. L-inugwaljanzi u d-differenzi soċjali għadhom preżenti fis-saħħa pubblika fin-Norveġja llum. Fl-2013, ir-rata ta' mortalità tat-trabi kienet ta' 2.5 għal kull 1,000 twelid ħaj fost it-tfal taħt l-età ta' sena. Għall-bniet kien 2.7 u għas-subien 2.3, li hija l-iktar rata baxxa ta' mortalità tat-trabi għas-subien li qatt ġiet irreġistrata fin-Norveġja. == Ekonomija == In-Norveġiżi jgawdu t-tieni l-ogħla PDG ''per capita'' fost il-pajjiżi Ewropej (wara l-[[Lussemburgu]]), u s-sitt l-ogħla PDG ''per capita'' fid-[[Id-Dinja|dinja]]. Illum, in-Norveġja tikklassifika bħala t-tieni pajjiż l-aktar sinjur fid-dinja bħala valur monetarju, bl-akbar riżerva kapitali ''per capita'' ta' kull nazzjon. Skont is-CPA World Factbook, in-Norveġja hija kreditur estern tad-dejn nett. In-Norveġja żammet l-ewwel post fid-dinja fl-Indiċi tal-Iżvilupp tal-Bniedem (HDI) għal sitt snin konsekuttivi (2001-2006) u mbagħad ħarġet minn din il-pożizzjoni fl-2009. L-istandard tal-għajxien fin-Norveġja huwa fost l-ogħla fid-dinja. Ir-rivista tal-Politika Barranija tikklassifika n-Norveġja fl-Indiċi tal-Istati Mwegħda għall-2009, filwaqt li tiġġudika n-Norveġja bħala l-aktar pajjiż li jiffunzjona tajjeb u stabbli fid-dinja. L-OECD tikklassifika n-Norveġja fir-raba' post fl-Indiċi tal-Ħajja ekwilibrat fl-2013 u t-tielet fl-elastiċità tal-qligħ interġenerazzjonali. [[Stampa:EU and EFTA.svg|thumb|Membri tal-Assoċjazzjoni Ewropea tal-Kummerċ Ħieles (aħdar) jipparteċipaw fis-Suq Uniku Ewropew u huma parti miż-Żona Schengen.]] L-ekonomija Norveġiża hija eżempju ta' ekonomija mħallta; stat benesseri kapitalist prosperu, li fih kombinazzjoni ta’ attività tas-suq ħieles u sjieda statali kbira f’ċerti setturi ewlenin, influwenzati kemm minn gvernijiet liberali tal-aħħar tas-seklu 19 kif ukoll aktar tard minn gvernijiet soċjodemokrati fl-era ta’ wara l-gwerra. Il-kura tas-saħħa pubblika fin-Norveġja hija b'xejn (wara ħlas annwali ta' madwar 2,000 kroner għal dawk 'il fuq minn 16-il sena), u l-ġenituri għandhom 46 ġimgħa ta' leave tal-ġenituri imħallas. Id-dħul tal-istat derivat mir-riżorsi naturali jinkludi kontribut sinifikanti mill-produzzjoni taż-żejt. Mill-2016, in-Norveġja għandha rata ta' qgħad ta' 4.8%, bi 68% tal-popolazzjoni ta' bejn il-15 u l-74 sena impjegata. Nies fil-forza tax-xogħol huma impjegati jew qed ifittxu xogħol. Mill-2013, 9.5% tal-popolazzjoni ta' bejn it-18 u s-66 sena tirċievi pensjoni tad-diżabilità u 30% tal-forza tax-xogħol hija impjegata mill-gvern, l-ogħla livell fl-OECD. Il-livelli tal-produttività fis-siegħa, kif ukoll il-pagi medji fis-siegħa fin-Norveġja, huma fost l-ogħla fid-dinja. Il-valuri ugwalitarji tas-soċjetà Norveġiża żammew id-differenza fil-pagi bejn il-ħaddiem bl-inqas ħlas u l-Kap Eżekuttiv tal-biċċa l-kbira tal-kumpaniji ferm iżgħar milli f’ekonomiji tal-Punent komparabbli. Dan huwa evidenti wkoll fil-koeffiċjent baxx ta' Gini tan-Norveġja. L-istat għandu ishma kbar f'setturi industrijali ewlenin, bħas-settur strateġiku taż-żejt (Equinor), il-produzzjoni tal-idroenerġija (Statkraft), il-produzzjoni tal-aluminju (Norsk Hydro), l-akbar bank Norveġiż (DNB) u l-fornitur tat-telekomunikazzjoni (Telenor). Permezz ta 'dawn il-kumpaniji kbar, il-gvern jikkontrolla madwar 30% tal-valuri tal-istokk fil-Borża ta' Oslo. Meta jiġu inklużi kumpaniji mhux ikkwotati, l-Istat għandu sehem ta' sjieda saħansitra akbar (prinċipalment permezz ta' sjieda diretta ta' liċenzji taż-żejt). In-Norveġja hija nazzjon tat-tbaħħir ewlieni u għandha s-sitt l-akbar flotta merkantili fid-dinja, b'1,412 bastiment merkantili ta' proprjetà Norveġiża. Fir-referendums tal-1972 u tal-1994, in-Norveġiżi ċaħdu proposti biex jissieħbu fl-Unjoni Ewropea (UE). Madankollu, in-Norveġja, flimkien mal-Islanda u l-Liechtenstein, tipparteċipa fis-suq uniku tal-Unjoni Ewropea permezz tal-ftehim dwar iż-Żona Ekonomika Ewropea (ŻEE). It-Trattat taż-ŻEE bejn il-pajjiżi tal-Unjoni Ewropea u l-pajjiżi tal-EFTA, traspost fil-liġi Norveġiża permezz tal-"EØS-loven", jiddeskrivi l-proċeduri għall-implimentazzjoni tar-regoli tal-Unjoni Ewropea fin-Norveġja u l-pajjiżi l-oħra tal-EFTA. In-Norveġja hija membru integrat ħafna fil-biċċa l-kbira tas-setturi tas-suq intern tal-UE. Xi setturi, bħall-agrikoltura, iż-żejt u l-ħut, mhumiex koperti bis-sħiħ mit-Trattat taż-ŻEE. In-Norveġja ssieħbet ukoll mal-Ftehim ta' Schengen u bosta ftehimiet intergovernattivi oħra bejn l-istati membri tal-UE. Il-pajjiż huwa mogħni b'ħafna riżorsi naturali, inkluż żejt, enerġija idroelettrika, sajd, foresti u minerali. Fis-snin sittin, ġew skoperti riżervi kbar ta' żejt u gass naturali, li wasslu għal boom ekonomiku. In-Norveġja kisbet wieħed mill-ogħla standards ta' għajxien fid-dinja parzjalment billi kellha ammont kbir ta' riżorsi naturali meta mqabbla mad-daqs tal-popolazzjoni. Fl-2011, 28% tad-dħul tal-istat ġie ġġenerat mill-industrija taż-żejt. In-Norveġja kienet l-ewwel pajjiż li pprojbixxa d-deforestazzjoni sabiex jipprevjeni l-għajbien tal-foresti tropikali tagħha. Il-pajjiż iddikjara l-intenzjoni tiegħu fis-Summit tan-NU dwar il-Klima tal-2014 flimkien mal-[[Renju Unit]] u l-[[Ġermanja]]. === Żoni ekonomiċi esklużivi tan-Norveġja === [[Stampa:Territorial waters - Norway.svg|thumb|Żoni ekonomiċi mitluba min-Norveġja]] L-ekonomija Norveġiża hija eżempju ta' ekonomija mħallta, stat prosperu ta' benesseri kapitalista u pajjiż ta' demokrazija soċjali li jinkludi kombinament ta' attività tas-suq ħieles u sjieda statali kbira f'ċerti setturi ewlenin. Il-kura tas-saħħa pubblika fin-Norveġja hija ħielsa (wara ħlas annwali ta' madwar 2000 kroner għal dawk li għandhom aktar minn 16-il sena), u l-ġenituri għandhom 46 ġimgħa mħallsa liv parentali. Id-dħul tal-istat derivat minn riżorsi naturali jinkludi kontribuzzjoni sinifikanti mill-produzzjoni taż-żejt. In-Norveġja għandha rata ta' qgħad ta' 4.8 %, b'68 % tal-popolazzjoni ta' bejn 15-74 impjegata. In-nies fil-forza tax-xogħol huma impjegati jew qed ifittxu xogħol. 9.5 % tal-popolazzjoni ta' età ta' bejn 18-66 jirċievu pensjoni tad-diżabilità u 30 % tal-forza tax-xogħol huma impjegati mill-gvern, l-ogħla fl-OECD. Il-livelli ta' produttività fis-siegħa, kif ukoll il-pagi medji fis-siegħa fin-Norveġja, huma fost l-ogħla fid-dinja. Il-valuri ugwalitarji tas-soċjetà Norveġiża żammew id-differenza fil-pagi bejn il-ħaddiem imħallas l-inqas u s-CEO tal-biċċa l-kbira tal-kumpaniji bħala inqas milli f'ekonomiji tal-Punent paragunabbli. Dan huwa evidenti wkoll fil-koeffiċjent baxx tal-GNI fin-Norveġja. L-istat għandu pożizzjonijiet kbar ta' sjieda f'setturi industrijali ewlenin, bħas-settur strateġiku tal-petroleum (Statoil), produzzjoni ta' enerġija idroelettrika (Statkraft), produzzjoni tal-aluminju (Norsk Hydro), l-akbar bank Norveġiż (DNB) u fornitur tat-telekomunikazzjoni (Telenor). Permezz ta' dawn il-kumpaniji kbar, il-gvern jikkontrolla madwar 30 % tal-valur tal-istokk fil-Borża ta' Oslo. Meta kumpaniji mhux ikkwotati jiġu inklużi, l-istat għandu sehem akbar fil-pussess (prinċipalment minn pussess dirett ta' liċenzja taż-żejt). In-Norveġja hija nazzjon ewlieni tat-tbaħħir u għandha s-sitt l-akbar flotta merkantili fid-dinja, b'1,412-il bastiment kummerċjali Norveġiż. Permezz ta' referenda fl-1972 u fl-1994, in-Norveġiżi rrifjutaw proposti biex jissieħbu fl-[[Unjoni Ewropea]] (UE). Madankollu, in-Norveġja, flimkien mal-Iżlanda u l-[[Liechtenstein]], tipparteċipa fis-suq uniku tal-Unjoni Ewropea permezz tal-Ftehim taż-Żona Ekonomika Ewropea (ŻEE). It-Trattat taż-ŻEE bejn il-pajjiżi tal-Unjoni Ewropea u l-pajjiżi tal-EFTA - traspost fil-liġi Norveġiża permezz ta' "EØS-loven" - jiddeskrivi l-proċeduri għall-implimentazzjoni tar-regoli tal-Unjoni Ewropea fin-Norveġja u f'pajjiżi oħra tal-EFTA. In-Norveġja hija membru ferm integrat tal-biċċa l-kbira tas-setturi tas-suq intern tal-UE. Xi setturi, bħall-agrikoltura, iż-żejt u l-ħut, mhumiex kompletament koperti mit-Trattat taż-ŻEE. In-Norveġja aderixxiet ukoll għall-Ftehim ta' Schengen u għal diversi ftehimiet intergovernattivi oħra fost l-Istati Membri tal-UE. Il-pajjiż għandu ħafna riżorsi naturali inkluż petroleum, idroenerġija, ħut, foresti u minerali. Ġew skoperti riżervi kbar ta' petroleum u gass naturali fis-sittinijiet, li wasslu għal tkabbir qawwi fl-ekonomija. In-Norveġja kisbet wieħed mill-ogħla standards ta' għajxien fid-dinja parzjalment billi kellha ammont kbir ta' riżorsi naturali meta mqabbla mad-daqs tal-popolazzjoni. Fl-2011, 28 % tad-dħul mill-istat ġie ġġenerat mill-industrija tal-petroleum. In-Norveġja hija l-ewwel pajjiż li pprojbixxa qtugħ tas-siġar (deforestazzjoni), sabiex jipprevjenu l-foresti tropikali milli jisparixxu. Il-pajjiż iddikjara l-intenzjoni tiegħu fis-Summit tan-Nazzjonijiet Uniti dwar il-Klima fl-2014, flimkien mal-Gran Brittanja u l-Ġermanja. L-għelejjel, li tipikament huma marbuta mal-qerda tal-foresti huma l-[[injam]], is-sojja, iż-żejt tal-palm u ċ-ċanga. Issa n-Norveġja trid issib mod ġdid biex tipprovdi dawn il-prodotti essenzjali mingħajr ma teżerċita influwenza negattiva fuq l-ambjent tagħha. === Riżorsi === [[Stampa:Gaulosen og Øysand.jpg|thumb|L-agrikoltura hija settur importanti, minkejja l-pajsaġġ muntanjuż (Øysand).]] [[Stampa:Stockfish in Lofoten.jpg|thumb|Il-merluzz imnixxef ġie esportat minn Lofoten, in-Norveġja, għal mill-inqas 1,000 sena.]] L-agrikoltura hija settur sinifikanti, minkejja l-pajsaġġ muntanjuż (Flakstad). Il-produzzjoni taż-żejt kienet ċentrali għall-ekonomija Norveġiża sa mis-snin sebgħin tas-seklu 20, bi proprjetà statali dominanti (Statfjord oil field). Stockfish ġie esportat mill-Gżejjer Lofoten fin-Norveġja għal mill-inqas 1,000 sena. Id-dħul mill-esportazzjoni miż-żejt u mill-gass żdied għal kważi 50 % tal-esportazzjonijiet totali u jikkostitwixxi aktar minn 20 % tal-PDG. In-Norveġja hija l-ħames l-akbar esportatur taż-żejt u t-tielet l-akbar esportatur tal-gass. ==== Industrija taż-żejt ==== [[Stampa:Heidrun, Norskehavet (28276260560).jpg|thumb|Il-produzzjoni taż-żejt ilha ċentrali għall-ekonomija Norveġiża mis-sebgħinijiet, bi sjieda dominanti tal-istat (il-qasam taż-żejt Heidrun).]] Id-dħul mill-esportazzjonijiet taż-żejt u l-gass żdied għal aktar minn 40% tal-esportazzjonijiet totali u jikkostitwixxi kważi 20% tal-PGD. In-Norveġja hija l-ħames l-akbar esportatur taż-żejt u t-tielet l-akbar esportatur tal-gass fid-dinja, iżda mhijiex membru tal-OPEC. Fl-1995, il-gvern Norveġiż stabbilixxa l-fond tal-ġid sovran ("Fond tal-Pensjoni tal-Gvern - Globali") biex jiġi ffinanzjat mid-dħul taż-żejt. Il-gvern jikkontrolla r-riżorsi taż-żejt tiegħu permezz ta' kombinazzjoni ta' sjieda statali fl-operaturi ewlenin fl-oqsma taż-żejt (b'madwar 62% ta' sjieda f'Equinor mill-2007) u l-Petoro li hija kompletament proprjetà tal-istat, li għandha valur tas-suq ta' madwar id-doppju ta' Equinor, u SDFI. Fl-aħħarnett, il-gvern jikkontrolla l-liċenzjar ta' oqsma ta' esplorazzjoni u produzzjoni. Il-fond jinvesti fi swieq finanzjarji żviluppati barra n-Norveġja. L-infiq tal-fond huwa ristrett mir-regola tal-baġit (Handlingsregelen), li tillimita l-infiq matul iż-żmien għal mhux aktar mir-redditu fuq il-valur attwali tal-fond, imnaqqas fl-2017 għal 3% tal-valur totali tal-fond. Bejn l-1966 u l-2013, kumpaniji Norveġiżi ħaffru 5,085 bjar taż-żejt, prinċipalment fil-Baħar tat-Tramuntana. L-oqsma taż-żejt li għadhom mhumiex fil-fażi tal-produzzjoni jinkludu: Wisting Central-daqs stmat fl-2013 għal 65-156 miljun barmil ta 'żejt u 10 sa 40 biljun pied kubu (0.28 sa 1.13 biljun metru kubu) (utvinnbar) ta' gass. u l-qasam taż-żejt Castberg (Castberg-feltet)—daqs stmat għal 540 miljun barmil ta 'żejt u 2 sa 7 biljun pied kubu (57 sa 198 miljun metru kubu) (utvinnbar) ta' gass. Iż-żewġ għelieqi taż-żejt jinsabu fil-Baħar Barents. In-Norveġja hija wkoll it-tieni l-akbar esportatur tal-ħut fid-dinja (bil-valur). Il-ħut imrobbi u maqbud jikkostitwixxi t-tieni l-akbar prodott għall-esportazzjoni (wara ż-żejt u l-gass naturali) imkejjel fil-valur. In-Norveġja hija l-akbar produttur tas-salamun fid-dinja, segwita miċ-[[Ċili]]. L-impjanti idroelettriċi jiġġeneraw bejn wieħed u ieħor 98 sa 99% tal-enerġija elettrika tan-Norveġja, aktar minn kwalunkwe pajjiż ieħor fid-dinja. In-Norveġja għandha riżorsi minerali importanti u fl-2013 il-produzzjoni minerali tagħha kienet stmata għal 1.5 biljun dollaru (dejta mill-Istħarriġ Ġeoloġiku tan-Norveġja). L-aktar minerali siewja huma karbonat tal-kalċju (ġebla tal-ġir), ġebla tal-bini, nefelina sienita, żebbuġa, ħadid, titanju u nikil. Fl-2017, l-assi kkontrollati mill-Fond tal-Pensjoni tal-Gvern qabżu valur ta' $ 1 triljun (ekwivalenti għal US $ 190,000 per capita), madwar 250% tal-PGD tan-Norveġja fl-2017. Huwa l-akbar fond ta' ġid sovran fid-dinja. L-għażliet ta' investiment tal-fond Norveġiż huma rregolati minn linji gwida etiċi; Pereżempju, il-fond ma jistax jinvesti f'kumpaniji li jipproduċu partijiet għall-armi nukleari. Is-sistema ta' investiment trasparenti ħafna tan-Norveġja hija mfaħħra mill-komunità internazzjonali. === Trasport === Minħabba d-densità baxxa tal-popolazzjoni tan-Norveġja, il-forma dejqa u l-kosti twal, it-trasport pubbliku tagħha huwa inqas żviluppat minn f'ħafna pajjiżi Ewropej, speċjalment barra l-ibliet il-kbar. Il-pajjiż għandu tradizzjoni twila ta 'trasport tax-xmara, iżda f'dawn l-aħħar snin il-Ministeru Norveġiż tat-Trasport u l-Komunikazzjoni implimenta t-trasport bil-ferrovija, bit-triq u bl-ajru permezz ta' bosta sussidjarji biex jiżviluppa l-infrastruttura tal-pajjiż. Qed jiġi diskuss l-iżvilupp ta' sistema ferrovjarja ġdida ta' veloċità għolja bejn l-akbar bliet tal-pajjiż. [[Stampa:Trondheim Central Station 2009.JPG|thumb|left|Stazzjon Ċentrali ta' Trondheim, Norveġja]] [[Stampa:Drammensbrua sett fra Kloptjernveien.JPG|thumb|Il-pont tal-awtostrada f'Drammen, flimkien mal-pont ferrovjarju ta' Holmenbrua u l-pontijiet tat-toroq, jidher minn Kloptjernveien ca. 3 km bogħod.]] In-netwerk ferrovjarju prinċipali tan-Norveġja jikkonsisti f'4,114 kilometri (2,556 mi) ta 'linji ta' kejl standard, li minnhom 242 kilometru (150 mi) huma binarji doppji u 64 kilometri (40 mi) ta 'ferrovija ta' veloċità għolja (210 km / h), filwaqt li 62% huwa elettrifikat f'15 kV 16.7 Hz AC. Il-ferroviji ttrasportaw 56,827,000 passiġġier, 2,956 miljun passiġġier-kilometru u 24,783,000 tunnellata ta' merkanzija għal 3,414 miljun tunnellata-kilometru. In-netwerk kollu huwa proprjetà ta' Bane NOR. Ferroviji tal-passiġġieri domestiċi huma operati minn diversi kumpaniji, inklużi Vy, SJ, Go-Ahead u Flytoget, filwaqt li l-ferroviji tal-merkanzija huma operati minn CargoNet u OnRail. L-investiment f'infrastruttura ġdida u manutenzjoni huwa ffinanzjat permezz tal-baġit tal-istat, u s-sussidji huma pprovduti għall-operazzjonijiet tal-ferroviji tal-passiġġieri. NSB topera ferroviji fuq distanzi twal, inklużi ferroviji bil-lejl, servizzi reġjonali u erba' sistemi ta' ferroviji għall-vjaġġaturi, madwar Oslo, Trondheim, Bergen u Stavanger. [[Stampa:Oslo Airport terminal night view.jpg|thumb|Ajruport ta' Oslo, Gardermoen]] In-Norveġja għandha madwar 92,946 kilometru (57,754 mi) ta' netwerk tat-toroq, li minnhom 72,033 kilometru (44,759 mi) huma pavimentati u 664 kilometru (413 mi) huma awtostradi. L-erba' livelli ta' rotot tat-toroq huma nazzjonali, tal-kontea, muniċipali u privati, bit-toroq nazzjonali u tal-kontea primarji nnumerati waqt ir-rotta. L-aktar rotot nazzjonali importanti huma parti mill-iskema tar-rotot Ewropej. It-tnejn l-aktar notevoli huma r-rotta Ewropea E6, li tgħaddi mit-tramuntana għan-nofsinhar madwar il-pajjiż kollu, u E39, li ssegwi l-kosta tal-punent. It-toroq nazzjonali u tal-kontea huma amministrati mill-Amministrazzjoni Norveġiża tat-Toroq Pubbliċi. In-Norveġja għandha l-akbar flotta reġistrata ta' vetturi elettriċi plug-in per capita fid-dinja. F'Marzu 2014, in-Norveġja saret l-ewwel pajjiż fejn aktar minn 1 minn kull 100 karozza tal-passiġġieri fit-toroq huma plug-in elettriċi. Is-sehem tas-suq tas-segment tal-elettriku plug-in fil-bejgħ ta' karozzi ġodda huwa wkoll l-ogħla fid-dinja. Skont rapport minn Dagens Næringsliv f'Ġunju 2016, il-pajjiż jixtieq jipprojbixxi l-bejgħ ta' vetturi li jaħdmu bil-gażolina u d-diżil mill-2025. Mit-98 ajruport tan-Norveġja, 52 huma pubbliċi, u 46 huma operati mill-kumpanija tal-istat Avinor. Seba' ajruporti jimmaniġġjaw aktar minn miljun passiġġier fis-sena. Total ta' 41,089,675 passiġġier għaddew mill-ajruporti Norveġiżi fl-2007, li minnhom 13,397,458 kienu internazzjonali. Il-portal ewlieni għan-Norveġja bl-ajru huwa l-Ajruport ta' Oslo, Gardermoen. Jinsabu madwar 35 kilometru (22 mil) fil-grigal ta' Oslo, huwa ċ-ċentru għaż-żewġ linji tal-ajru ewlenin tan-Norveġja, Scandinavian Airlines u Norwegian Air Shuttle, u ajruplani reġjonali mill-Punent tan-Norveġja. Hemm tluq lejn il-biċċa l-kbira tal-pajjiżi Ewropej u xi destinazzjonijiet interkontinentali. Ferrovija diretta ta' veloċità għolja tgħaqqad mal-Istazzjon Ċentrali ta' Oslo kull 10 minuti għal vjaġġ ta' 20 minuta. === Investigazzjoni === [[Stampa:Niels Henrik Abel.jpg|thumb|Niels Henrik Abel ta kontributi ta' pijunier f'diversi oqsma. Il-Premju Abel għall-matematika, oriġinarjament propost fl-1899 biex jikkumplimenta l-Premjijiet Nobel, huwa msemmi f'unur tiegħu.]] Xjentisti Norveġiżi rikonoxxuti internazzjonalment jinkludu l-matematiċi Niels Henrik Abel u Sophus Lie. Caspar Wessel kien l-ewwel li ddeskriva vettori u numri kumplessi fil-pjan kumpless. Ir-riċerka avvanzata ta 'Ernst S. Selmer wasslet għall-modernizzazzjoni tal-kriptoalgoritmi. Thoralf Skolem għamel kontribuzzjonijiet rivoluzzjonarji għal-loġika matematika. Øystein Ore u Ludwig Sylow taw kontributi importanti għat-teorija tal-gruppi. Atle Selberg kien wieħed mill-aktar matematiċi importanti tas-seklu 20, li għalih ingħata l-Midalja Fields, il-Premju Wolf, u l-Premju Abel. Xjentisti oħra jinkludu l-fiżiċi Ægidius Elling, Ivar Giaever, Carl Anton Bjerknes, Christopher Hansteen, William Zachariasen u Kristian Birkeland, newroxjentisti May-Britt Moser u Edvard Moser, u kimiċi Lars Onsager, Odd Hassel, Peter Waage, Erik Rotlian u Maximilian Catoberg. Il-mineraloġista Victor Goldschmidt huwa meqjus bħala wieħed miż-żewġ fundaturi tal-ġeokimika moderna. Il-meteorologi Vilhelm Bjerknes u Ragnar Fjørtoft kellhom rwol ċentrali fl-istorja tat-tbassir numeriku tat-temp. Il-folji tal-istil tal-kaskading ġew żviluppati mill-pijunier tal-web Håkon Wium Lie. Pål Spilling ipparteċipa fl-iżvilupp tal-Protokoll tal-Internet u ġab l-Internet fl-Ewropa. Ix-xjentisti tal-kompjuter Ole-Johan Dahl u Kristen Nygaard huma meqjusa bħala l-missirijiet tas-Simula tremendament influwenti u l-ipprogrammar orjentat lejn l-oġġetti, li għalihom ingħataw il-Premju Turing. Fis-seklu 20, l-akkademiċi Norveġiżi kienu pijunieri f'ħafna xjenzi soċjali, inklużi l-kriminoloġija, is-soċjoloġija, u l-istudji dwar il-paċi u l-kunflitt. Skulari notevoli jinkludu Arne Næss, filosofu u fundatur tal-ekoloġija profonda; Johan Galtung, fundatur tal-istudji dwar il-paċi; Nils Christie u Thomas Mathiesen, kriminologi; Fredrik Barth, antropologu soċjali; Vilhelm Aubert, Harriet Holter u Erik Grønseth, soċjologi; Tove Stang Dahl, pijunier tad-drittijiet tan-nisa; Stein Rokkan, xjenzat politiku; u Ragnar Frisch, Trygve Haavelmo u Finn E. Kydland, ekonomisti. Ir-Renju tan-Norveġja pproduċa tlettax-il rebbieħ tal-Premju Nobel. In-Norveġja kklassifikat fil-21 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2024. === Turiżmu === [[Stampa:Tønsberg - tower and ruins.JPG|thumb|Il-Park tal-Fdalijiet tal-Fortizza ta' Tønsberg f'Tønsberg. It-torri li jidher fl-isfond inbena fl-1888 matul il-millennju tal-belt. Il-park tal-fdalijiet u t-torri huma attrazzjonijiet turistiċi popolari llum.]] Fl-2008, in-Norveġja ġiet ikklassifikata fis-17-il post fir-Rapport dwar il-Kompetittività tal-Ivvjaġġar u t-Turiżmu tal-Forum Ekonomiku Dinji. It-turiżmu fin-Norveġja kkontribwixxa 4.2% tal-prodott gross domestiku kif irrappurtat fl-2016. Kull wieħed minn kull ħmistax madwar il-pajjiż jaħdem fl-industrija tat-turiżmu. It-turiżmu huwa staġjonali fin-Norveġja, b'aktar minn nofs it-turisti kollha jżuru bejn ix-xhur ta' Mejju u Awwissu. L-attrazzjonijiet ewlenin tan-Norveġja huma l-pajsaġġi varjati li jestendu tul iċ-Ċirku Artiku. Huwa famuż għall-kosta u l-muntanji tiegħu, ir-resorts tal-iskijjar, lagi u foresti. L-aktar destinazzjonijiet turistiċi popolari tan-Norveġja jinkludu Oslo, Ålesund, Bergen, Stavanger, Trondheim, Kristiansand, Arendal, Tromsø, Fredrikstad u Tønsberg. Ħafna min-natura tan-Norveġja għadha mhux mittiefsa, u tattira ħafna mixjiet u skiers. Il-fjords, il-muntanji u l-kaskati tal-punent u tat-Tramuntana tan-Norveġja jattiraw diversi mijiet ta' eluf ta' turisti barranin kull sena. Fl-ibliet, idjosinkraziji kulturali bħall-ski jump ta' Holmenkollen f'Oslo u Saga Oseberg f'Tønsberg jattiraw ħafna viżitaturi, bħalma jattiraw postijiet emblematiċi bħal Bryggen f'Bergen, l-installazzjoni ta’ Vigeland fi Frogner Park f’Oslo, il-katidral ta' Nidaros fi Trondheim, il- Fredrikstad Fortress (Gamlebyen) f'Fredrikstad u l-park imħassar tal-fortizza Tønsberg f'Tønsberg. == Demografija == === Popolazzjoni === [[Stampa:Oslo from Ekeberg 2015-04 --7.JPG|thumb|left|Oslo hija l-belt kapitali u l-aktar popolata tan-Norveġja. ]] [[Stampa:Annual population growth of Norway.svg|thumb|Tkabbir annwali tal-popolazzjoni fin-Norveġja 1951–2016, f'eluf]] [[Stampa:08-08-01 Fløyen utsikt.jpg|thumb|left|Bergen hija t-tieni l-aktar belt popolata fin-Norveġja]] Il-popolazzjoni tan-Norveġja kienet 5,384,576 ruħ mit-tielet kwart tal-2020. In-Norveġiżi huma poplu etniku Ġermaniku tat-Tramuntana. Ir-rata totali tal-fertilità (TFR) fl-2018 kienet stmata għal 1.56 tifel u tifla mwielda għal kull mara, taħt ir-rata ta' sostituzzjoni ta' 2.1, tibqa' konsiderevolment aktar baxxa mill-quċċata ta' 4.69 tifel u tifla mwielda għal kull mara fl-1877. Fl-2018, l-età medja tan-Norveġiż popolazzjoni kienet 39.3 snin. Fl-2012, studju uffiċjali wera li 86 % tal-popolazzjoni totali għandha mill-inqas ġenitur wieħed imwieled fin-Norveġja. Fl-2020, madwar 980,000 persuna (18.2%) kienu immigranti u d-dixxendenti tagħhom. Fosthom, madwar 189,000 huma tfal ta' immigranti mwielda fin-Norveġja. Minn dawn id-980,000 immigrant u d-dixxendenti tagħhom: * 485,500 (49.5%) huma ta' oriġini tal-Punent (l-Ewropa, l-Istati Uniti, il-Kanada u l-Oċeanja). * 493,700 (50.5%) għandhom oriġini mhux tal-Punent (Asja, Afrika, Amerika t'Isfel u Amerika Ċentrali). Mill-2013, madwar 6% tal-popolazzjoni huma immigranti mill-UE, l-Amerika ta' Fuq u l-Awstralja, u madwar 8.1% ġejjin mill-Asja, l-Afrika u l-Amerika Latina. Fl-2012, mit-total ta' 660,000 persuna bi sfond ta' immigrant, 407,262 kellhom ċittadinanza Norveġiża (62.2%). L-immigranti stabbilixxew fil-muniċipalitajiet Norveġiżi kollha. Il-bliet jew muniċipalitajiet bl-ogħla proporzjon ta' immigranti fl-2012 kienu Oslo (32 %) u Drammen (27 %). Skont Reuters, Oslo hija "l-iktar belt li qed tikber fl-Ewropa minħabba żieda fl-immigrazzjoni." F'dawn l-aħħar snin, l-immigrazzjoni kienet responsabbli għall-biċċa l-kbira tat-tkabbir tal-popolazzjoni tan-Norveġja. Fl-2018, l-immigranti kienu jirrappreżentaw 14.1% tal-popolazzjoni tan-Norveġja. In-nies Sami joriġinaw mit-tramuntana mbiegħda u tradizzjonalment abitaw il-partijiet ċentrali u tat-tramuntana tan-Norveġja u l-Isvezja, kif ukoll żoni fit-Tramuntana tal-Finlandja u fil-Peniżola Kola. Minoranza nazzjonali oħra huma l-Kven, dixxendenti ta' nies li jitkellmu bil-Finlandiż li emigraw lejn it-Tramuntana tan-Norveġja mis-seklu 18 sas-seklu 20. Mis-seklu 19 sas-sebgħinijiet, il-gvern Norveġiż ipprova jassimila kemm is-Sami kif ukoll il-Kven, u ħeġġiġhom jadottaw il-lingwa, il-kultura u r-reliġjon tal-maġġoranza. Minħabba dan il-"proċess ta' Norveġizzazzjoni", ħafna familji ta' dixxendenza Sami jew Kven issa jidentifikaw bħala etnikament Norveġiż. Il-minoranzi nazzjonali tan-Norveġja huma l-Kvens, il-Lhud, il-Finlandiżi tal-Foresti u r-Roma. Fl-2017, il-popolazzjoni tan-Norveġja kklassifikat fl-ewwel post fir-Rapport Dinji dwar il-Ferħ. === Migrazzjoni === [[Stampa:Percentage of Norwegians born to two Norwegian parents.png|thumb|Norveġiżi ta' żewġ ġenituri Norveġiżi, imwielda barra jew fin-Norveġja, bħala perċentwal proporzjonali u fil-livell nazzjonali fin-Norveġja mill-2021]] B'mod partikolari, fis-seklu 19, meta l-kundizzjonijiet ekonomiċi kienu diffiċli fin-Norveġja, għexieren ta' eluf ta' nies emigraw lejn l-Istati Uniti u l-Kanada, fejn setgħu jaħdmu u jixtru art f’żoni tal-fruntiera. Ħafna marru lejn il-Punent Nofsani u l-Majjistral tal-Paċifiku. Fl-2006, skont l-Uffiċċju taċ-Ċensiment tal-Istati Uniti, kważi 4.7 miljun ruħ identifikati bħala Norveġiżi-Amerikani, li kien akbar mill-popolazzjoni ta' Norveġiżi etniċi fin-Norveġja stess. Fiċ-ċensiment Kanadiż tal-2011, 452,705 ċittadin Kanadiż identifikaw lilhom infushom bħala ta' antenati Norveġiżi. Fl-1 ta' Jannar 2013, in-numru ta' immigranti jew tfal ta' żewġ immigranti residenti fin-Norveġja kien ta' 710,465, jew 14.1% tal-popolazzjoni totali, minn 183,000 fl-1992. L-immigrazzjoni annwali żdiedet mill-2005. Filwaqt li l-immigrazzjoni netta annwali fl-2001-2005 kienet medja 13,613, żdiedet għal 37,541 bejn l-2006 u l-2010, u fl-2011 l-immigrazzjoni netta laħqet 47,032. Dan kien dovut prinċipalment għal żieda fl-immigrazzjoni tar-residenti tal-UE, fl-2012 b'mod partikolari mill-Polonja u l-Isvezja. Il-Pakistan u s-Somalja kienu l-aktar żewġ pajjiżi l-oħra ta’ oriġini komuni għall-immigranti matul dan il-perjodu. === Reliġjon === [[Stampa:Trefoldighetskirken Oslo.jpg|thumb|left|Trinity Church (fin-Norveġiż, Trefoldighetskirken), hija knisja fil-viċinat ta' Hammersborg fiċ-ċentru ta' Oslo, in-Norveġja.]] [[Stampa:Nidaros Cathedral, Trondheim, West view 20150605 1.jpg|thumb|Katidral ta' Nidaros fi Trondheim]] [[Stampa:StOlavsOsloFeb2009.jpg|thumb|left|Il-Katidral ta' San Olav (Norveġiż: Sankt Olav domkirke) huwa l-katidral tad-Djoċesi Kattolika Rumana ta' Oslo u l-knisja parrokkjali tal-parroċċa ta' San Olav f'Oslo, Norveġja.]] [[Stampa:Trefoldighetskirken in Oslo.jpg|thumb|Knisja tat-Trinità fl-1890. Katidral ta' San Olav (Kattoliku Ruman) fl-isfond]] [[Stampa:Nordlandet kirke 85156 2024-1.jpg|thumb|Knisja fuq Il-gżira ta '"Nordlandet" fi Kristiansund.]] [[Stampa:Lom stave church.jpg|thumb|left|Knisja ta' Lom]] [[Stampa:Borgund Stave Church in Lærdalen, 2013 June.jpg|thumb|Knisja ta' Borgund (1200)]] [[Stampa:Borgund kyrkje Sogn.jpg|thumb|left|Knisja ta' Borgund (1868)]] [[Stampa:Borgund churches.jpg|thumb|Il-Knisja ta' Borgund u l-Knisja tal-Bask ta' Borgund ġirien]] [[Stampa:Ålesund church 10 July 2008.jpg|thumb|left|Knisja ta' Ålesund]] [[Stampa:Alesund Kirke - panoramio.jpg|thumb|Knisja ta' Ålesund]] [[Stampa:Iglesia parroquial, Ålesund, Noruega, 2019-09-01, DD 77.jpg|thumb|left|Knisja ta' Ålesund]] [[Stampa:Ålesund - Eglise.JPG|thumb|Knisja ta' Ålesund]] ==== Knisja Norveġiża ==== Is-separazzjoni tal-knisja u l-istat seħħet fin-Norveġja ħafna aktar tard milli fil-biċċa l-kbira tal-Ewropa u għadha mhux kompluta. Fl-2012, il-Parlament Norveġiż ivvota biex jagħti lill-Knisja tan-Norveġja awtonomija akbar, deċiżjoni li ġiet ikkonfermata b'emenda kostituzzjonali fil-21 ta' Mejju 2012. Sal-2012, l-uffiċjali parlamentari kellhom ikunu membri tal-Knisja Evanġelika Luterana tan-Norveġja, u mill-inqas nofs il-ministri kollha tal-gvern kellhom ikunu membri tal-knisja tal-istat. Bħala knisja statali, il-kleru tal-Knisja tan-Norveġja kienu meqjusa bħala impjegati tal-istat, u l-amministrazzjonijiet tal-knisja ċentrali u reġjonali kienu parti mill-amministrazzjoni tal-istat. Il-membri tal-familja rjali għandhom ikunu membri tal-knisja Luterana. Fl-1 ta' Jannar 2017, in-Norveġja għamlet il-knisja indipendenti mill-istat, iżda żammet l-istatus tagħha bħala "knisja tan-nies". Il-biċċa l-kbira tan-Norveġiżi huma rreġistrati fil-magħmudija bħala membri tal-Knisja tan-Norveġja. Ħafna jibqgħu fil-knisja biex jipparteċipaw fil-komunità u fi prattiċi bħall-magħmudija, il-konferma, iż-żwieġ, u r-riti tal-funeral. Madwar 70.6% tan-Norveġiżi kienu membri tal-Knisja tan-Norveġja fl-2017. Fl-2017, madwar 53.6% tat-trabi tat-twelid kollha tgħammdu u madwar 57.9% tat-tfal kollha ta’ 15-il sena ġew ikkonfermati fil-knisja. ==== Affiljazzjoni reliġjuża ==== Skont l-istħarriġ tal-Ewrobarometru tal-2010, 22% taċ-ċittadini Norveġiżi wieġbu li "jemmnu li hemm Alla", 44% wieġbu li "jemmnu li hemm xi tip ta' spirtu jew forza tal-ħajja" u 29% wieġbu li "ma jemmnux. .” li hemm xi tip ta' spirtu, Alla jew forza tal-ħajja. 5% ma rrispondewx. Fil-bidu tad-disgħinijiet, studji stmaw li bejn 4.7% u 5.3% tan-Norveġiżi jattendu l-knisja kull ġimgħa. Din iċ-ċifra naqset għal madwar 2%. Fl-2010, 10% tal-popolazzjoni ma' kienet affiljata ma' ebda reliġjon, filwaqt li 9% oħra kienu membri ta' komunitajiet reliġjużi barra l-Knisja tan-Norveġja. Denominazzjonijiet Kristjani oħra jammontaw għal madwar 4.9% tal-popolazzjoni, l-akbar waħda minnhom hija l-Knisja Kattolika Rumana, bi 83,000 membru, skont statistika tal-gvern mill-2009. L-Aftenposten (Evening Post) f'Ottubru 2012 irrapporta li kien hemm madwar 115,234 Kattoliku Ruman reġistrat fin-Norveġja; Il-ġurnalist stmat li n-numru totali ta' nies bi sfond Kattoliku Ruman jista’ jkun minn 170,000 sa 200,000 jew aktar. Denominazzjonijiet Kristjani oħra jinkludu Pentekostals (39,600), Evangelical Lutheran Free Church of Norway (19,600), United Methodist Church in Norveġja (11,000), Battisti (9,900), Eastern Orthodox (9,900), Brunstad Christian Church (6,800), Adventists of the Seventh. jum (5,100), Assirjani u Kaldin, u oħrajn. Il-kongregazzjonijiet Luterani Svediżi, Finlandiżi u Iżlandiżi fin-Norveġja għandhom madwar 27,500 membru b’kollox. Denominazzjonijiet Kristjani oħra jinkludu inqas minn 1% kull waħda, inklużi 4,000 membru fil-Knisja ta' Ġesù Kristu tal-Qaddisin tal-Aħħar Jiem u 12,000 Xhud ta' Jehovah. Fost ir-reliġjonijiet mhux Insara, l-Iżlam huwa l-akbar, b'166,861 membru reġistrat (2018), u probabbilment inqas minn 200,000 b’kollox. Reliġjonijiet oħra jinkludu inqas minn 1% kull waħda, inklużi 819-il segwaċi tal-Ġudaiżmu. L-immigranti Indjani introduċew l-Induiżmu fin-Norveġja, li mill-2011 għandha ftit aktar minn 5,900 segwaċi, jew 1% tan-Norveġiżi mhux Luterani. Is-Sikhism għandu madwar 3,000 segwaċi, li ħafna minnhom jgħixu f'Oslo, li għandha żewġ gurdwaras. Drammen għandu wkoll popolazzjoni mdaqqsa ta' Sikhs; l-akbar gurdwara fit-tramuntana tal-Ewropa nbniet f'Lier. Hemm ħdax-il organizzazzjoni Buddisti, miġbura taħt l-organizzazzjoni Buddhistforbundet, bi ftit aktar minn 14,000 membru, li jirrappreżentaw 0.2% tal-popolazzjoni. Ir-reliġjon tal-fidi Bahá'í għandha ftit aktar minn 1,000 segwaċi. Madwar 1.7% (84,500) tan-Norveġiżi jappartjenu għall-Assoċjazzjoni Umanista Norveġiża sekulari. ==== Reliġjonijiet indiġeni ==== Bħal f'pajjiżi Skandinavi oħra, il-poplu Norveġiż tal-qedem segwa forma ta' paganiżmu Ġermaniku magħruf bħala paganiżmu Norveġiż. Sa tmiem is-seklu 11, meta n-Norveġja kienet ġiet Kristjanizzata, ir-reliġjon u l-prattiki indiġeni Norveġiżi kienu pprojbiti. Fdalijiet tar-reliġjon u t-twemmin Norveġiżi indiġeni jibqgħu ħajjin fil-forma ta' ismijiet, ismijiet referenzjali ta' bliet u postijiet, ġranet tal-ġimgħa, u lingwaġġ ta' kuljum. L-interess modern fil-modi qodma wassal għal qawmien mill-ġdid ta' prattiċi reliġjużi pagani fil-forma ta' Åsatru. In-Norveġiż Åsatrufellesskapet Bifrost ġie ffurmat fl-1996; Fl-2011, il-fellowship kellha madwar 300 membru. Foreningen Forn Sed ġie ffurmat fl-1999 u ġie rikonoxxut mill-gvern Norveġiż. Il-minoranza Sami żammet ir-reliġjon xamanika tagħhom sew fis-seklu 18, meta l-maġġoranza kkonvertiet għall-Kristjaneżmu taħt l-influwenza tal-missjunarji Dano-Norveġiżi Luterani. Illum hemm apprezzament imġedded għall-istil ta' ħajja tradizzjonali Sami, li wassal għal qawmien mill-ġdid ta' Noaidevuohta. Xi ċelebritajiet Norveġiżi u Sami jingħad li jżuru shamans għal gwida. === Saħħa === [[Stampa:Life expectancy in Norway.svg|thumb|Evoluzzjoni tal-istennija tal-ħajja fin-Norveġja]] In-Norveġja kklassifikat l-ewwel skont l-Indiċi tal-Iżvilupp tal-Bniedem (HDI) tan-Nazzjonijiet Uniti għall-2013. Sa mill-1900s, seħħ titjib fis-saħħa pubblika bħala riżultat ta' żvilupp f'diversi oqsma, bħal kundizzjonijiet soċjali u ekonomiċi, bidliet fil-mard u mediċi tifqigħat, it-twaqqif tas-sistema tal-kura tas-saħħa u l-enfasi fuq kwistjonijiet ta' saħħa pubblika. It-tilqim u ż-żieda fl-opportunitajiet ta' trattament antibijotiku rriżultaw f’titjib kbir fil-popolazzjoni Norveġiża. Iġjene aħjar u nutrizzjoni aħjar kienu fatturi li kkontribwew għal saħħa mtejba. Fl-2013, ir-rata tal-mortalità tat-trabi kienet ta' 2.5 għal kull 1,000 twelid ħaj fost it-tfal taħt l-età ta' sena. Għall-bniet kien 2.7 u għas-subien kien 2.3, li hija l-inqas rata ta' mortalità tat-trabi rreġistrata fin-Norveġja. === Edukazzjoni === [[Stampa:NTNU.jpg|thumb|Il-bini ewlieni tal-Università Norveġiża tax-Xjenza u t-Teknoloġija fi Trondheim]] Fin-Norveġja, edukazzjoni ogħla hija offruta f'seba' universitajiet, ħames kulleġġi speċjalizzati, 25 kulleġġ universitarju u varjetà ta' kulleġġi privati. L-edukazzjoni ssegwi l-Proċess ta' Bolonja, li jinkludi lawrji ta' baċellerat (3 snin), masters (sentejn) u dottorat (3 snin). Id-dħul huwa offrut wara li titlesta l-iskola sekondarja għolja b'ħiliettta'a’ studju ġenerali. L-edukazzjoni pubblika hija prattikament b'xejn għaċ-ċittadini tal-UE/ŻEE u Żvizzeri, iżda nazzjonalitajiet oħra jridu jħallsu miżati għat-tagħlim. L-edukazzjoni ogħla storikament kienet b'xejn għal kulħadd, irrispettivament min-nazzjonalità, iżda fl-2023 ġew implimentati miżati tat-tagħlim għall-istudenti kollha minn barra l-UE/ŻEE u l-Isvizzera. Is-sena akkademika tikkonsisti f'żewġ semestri, minn Awwissu sa Diċembru u minn Jannar sa Ġunju. Ir-responsabbiltà aħħarija għall-edukazzjoni hija tal-Ministeru Norveġiż tal-Edukazzjoni u r-Riċerka. ==== Universitajiet ==== In-Norveġja għandha 32 università u kulleġġ akkreditati, li huma miġbura fil-korp kooperattiv Universities Norway (UHR). Uħud mill-universitajiet l-aktar importanti fin-Norveġja huma: Università ta' Oslo, Università ta' Bergen, Università Norveġiża tax-Xjenza u Teknoloġija, Università ta' Tromsø, Università tal-Artiku tan-Norveġja. === Lingwi === [[Stampa:Norske Målgreiner.png|thumb|Il-mappa turi d-diviżjoni tad-djaletti Norveġiżi fi ħdan il-gruppi ewlenin.]] In-Norveġiż fiż-żewġ forom tiegħu, Bokmål u Nynorsk, huwa l-lingwa uffiċjali nazzjonali ewlenija tan-Norveġja kollha. Is-Sami, grupp li jinkludi tliet lingwi separati, huwa rikonoxxut bħala lingwa minoritarja fil-livell nazzjonali u huwa lingwa ko-uffiċjali flimkien man-Norveġiż fiż-żona lingwistika amministrattiva Sami (Forvaltningsområdet għal Samisk språk) fit-Tramuntana tan-Norveġja. Il-kven huwa lingwa minoritarja u hija lingwa ko-uffiċjali flimkien man-Norveġiż f'muniċipalità waħda, ukoll fit-Tramuntana tan-Norveġja. ==== Norveġiż ==== Norveġiż huwa lingwa Ġermaniża tat-Tramuntana imnissla minn Norveġiż Qadim. Hija l-lingwa nazzjonali ewlenija tan-Norveġja u titkellem madwar il-pajjiż kollu. In-Norveġiż huwa mitkellem b'mod nattiv minn aktar minn 5 miljun ruħ, l-aktar fin-Norveġja, iżda ġeneralment jinftiehem fl-Iskandinavja kollha u sa ċertu punt f'pajjiżi Nordiċi oħra. Għandu żewġ formoli uffiċjali bil-miktub, Bokmål u Nynorsk. It-tnejn jintużaw fl-amministrazzjoni pubblika, fl-iskejjel, fil-knejjes u fil-midja. Il-Bokmål huwa l-lingwa miktuba użata minn maġġoranza ta' madwar 85%. Madwar 95% tal-popolazzjoni titkellem Norveġiż bħala l-ewwel lingwa jew ilsien matern tagħhom, għalkemm ħafna jitkellmu djaletti li jistgħu jvarjaw b'mod sinifikanti minn lingwi miktuba. Id-djaletti Norveġiżi huma intelliġibbli b'mod reċiproku, għalkemm semmiegħa b'espożizzjoni limitata għal djaletti għajr tagħhom jista' jkollhom diffikultà b'ċerti frażijiet u pronunzji. In-Norveġiż huwa relatat mill-qrib, u ġeneralment jinftiehem reċiprokament mal-lingwi Skandinavi ġirien tiegħu, id-Daniż u l-Isvediż, u t-tliet lingwi Skandinavi ewlenin għalhekk jiffurmaw kontinwu tad-djalett u komunità lingwistika akbar b'madwar 25 miljun kelliem. It-tliet lingwi huma komunement użati fil-komunikazzjoni bejn l-abitanti tal-pajjiżi Skandinavi. Bħala riżultat tal-kooperazzjoni fi ħdan il-Kunsill Nordiku, l-abitanti tal-pajjiżi Nordiċi kollha dejjem għandhom id-dritt li jikkomunikaw mal-awtoritajiet Norveġiżi bid-Daniż jew bl-Iżvediż bħala alternattivi ugwali għan-Norveġiż. Fis-sekli 19 u 20, il-lingwa Norveġiża kienet soġġetta għal kontroversji politiċi u kulturali qawwija. Dan wassal għall-iżvilupp ta' Nynorsk fis-seklu 19 u l-formazzjoni ta' standards ortografiċi alternattivi fis-seklu 20. ==== Sami u kven ==== Diversi lingwi Sami Uraliċi, li huma relatati iżda mhux ġeneralment intelliġibbli reċiprokament, huma tradizzjonalment mitkellma mill-poplu Sami prinċipalment fit-Tramuntana tan-Norveġja u sa ċertu punt ħafna inqas f'xi partijiet tan-Norveġja ċentrali. Madwar 15,000 persuna ġew irreġistrati uffiċjalment bħala Sami fiċ-ċensiment Sami (Samemanntallet), iżda n-numru ta 'nies ta' wirt Sami reċenti ħafna drabi huwa stmat għal 50,000 ruħ. In-numru ta' nies li għandhom xi għarfien tas- Sami ta' Fuq, anke bħala t- tieni lingwa, huwa stmat għal 25,000 ruħ, iżda minoranza biss huma kelliema nattivi. Il-lingwi l-oħra Sami huma fil-periklu serju u huma mitkellma minn mhux aktar minn ftit mijiet ta' nies. Il-biċċa l-kbira tan-nies ta' wirt Sami llum huma kelliema nattivi tan-Norveġiż bħala riżultat ta' politiki ta' assimilazzjoni tal-passat. Il-kelliema għandhom id-dritt li jirċievu edukazzjoni u jirċievu komunikazzjonijiet tal-gvern fil-lingwa tagħhom stess f'żona amministrattiva speċjali għal-lingwi Sami. Il-minoranza Kven storikament tkellmet il-lingwa Kven Uralika (meqjusa bħala lingwa separata fin-Norveġja, iżda ġeneralment meqjusa bħala djalett Finlandiż fil-Finlandja). Illum, il-biċċa l-kbira tal-Kven etniċi għandhom ftit jew xejn għarfien tal-lingwa. Hekk kif in-Norveġja rratifikat il-Karta Ewropea għal-Lingwi Reġjonali jew Minoritarji (CELRM), il-lingwa Kven, flimkien mar-Romani u l-Iskandoromani, saru lingwi minoritarji rikonoxxuti uffiċjalment. ==== Lingwi oħra ==== Xi partitarji sostnew ukoll li l-Lingwa tas-Sinjali Norveġiża ssir lingwa uffiċjali. Il-lingwa barranija ewlenija mgħallma fl-iskejjel Norveġiżi hija l-Ingliż, u l-maġġoranza tal-popolazzjoni, speċjalment dawk li twieldu wara t-Tieni Gwerra Dinjija, jitkellmuha pjuttost fluwenti. Il-Ġermaniż, il-Franċiż u l-Ispanjol huma wkoll komunement mgħallma bħala t-tieni jew, aktar spiss, it-tielet lingwa. It-Taljan, il-Ġappuniż, il-Latin u, rari, iċ-Ċiniż (Mandarin) huma offruti f'xi skejjel, prinċipalment fl-ibliet. Tradizzjonalment, l-Ingliż, il-Ġermaniż u l-Franċiż kienu kkunsidrati l-lingwi barranin ewlenin fin-Norveġja. Dawn il-lingwi, pereżempju, intużaw fil-passaporti Norveġiżi sad-disgħinijiet, u l-istudenti universitarji għandhom dritt ġenerali li jużaw dawn il-lingwi meta jissottomettu t-teżijiet tagħhom. 90% tan-Norveġiżi jitkellmu bl-Ingliż b'mod fluwenti. == Kultura == [[Stampa:Wilhelmine Seippel.jpg|thumb|Kostumi tradizzjonali tal-bdiewa Norveġiżi, magħrufa bħala folkedrakt, u kostumi moderni ispirati minn dawk il-kostumi, magħrufa bħala bunad, jintużaw ħafna f'okkażjonijiet speċjali.]] Il-kultura rurali Norveġiża tkompli taqdi rwol fil-kultura Norveġiża kontemporanja. Fis-seklu 19 ispira moviment nazzjonalista romantiku qawwi, li għadu jidher fil-lingwa Norveġiża u fil-midja. Il-kultura Norveġiża kibret bi sforzi nazzjonalisti biex tinkiseb identità indipendenti fl-oqsma tal-letteratura, l-arti u l-mużika. Dan ikompli llum fl-arti tal-ispettaklu u b'riżultat tal-appoġġ tal-gvern għal wirjiet, proġetti kulturali u xogħlijiet tal-arti. === Ċinema === Iċ-ċinema Norveġiża rċeviet rikonoxximent internazzjonali. Id-dokumentarju Kon-Tiki (1950) rebaħ Oscar. Film ieħor notevoli huwa The Pinchcliffe Grand Prix, film animat taħt id-direzzjoni ta' Ivo Caprino. Il-film inħareġ fl-1975 u huwa l-aktar film Norveġiż li jarahom f'kull żmien. Pathfinder (1987) ta' Nils Gaup, l-istorja tas-Sami, kienet nominata għall-Oscar. In-naħa l-oħra tal-Ħadd ta' Berit Nesheim kienet nominata għal Oscar fl-1997. [[Stampa:The Monn Keys (cropped) - Egil Monn-Iversen.jpg|thumb|left|Egil Ragnar Monn-Iversen tant kellu influwenza fuq il-kultura Norveġiża li kien imlaqqam The Godfather.]] Sa mis-snin disgħin, l-industrija tal-films espandiet, u pproduċiet sa 20 film kull sena. Suċċes partikolari kienu Kristin Lavransdatter, ibbażata fuq rumanz ta' rebbieħa tal-Premju Nobel; It-telegrafu u Gurin bil-foxtail. Knut Erik Jensen kien fost l-aktar diretturi ġodda ta' suċċess, flimkien ma' Erik Skjoldbjærg, li huwa mfakkar għal Insomnia. Elling u l-adattament ta' Kon-Tiki fl-2012 kien nominat għall-Oscar għall-aħjar film b'lingwa barranija. Is-serje televiżiva Skam maħluqa minn Julie Andem rċeviet segwitu ta' kult u rikonoxximent internazzjonali, b’ħafna pajjiżi jagħmlu l-adattamenti tagħhom stess. Diretturi Norveġiżi bħal Joachim Rønning, Anja Breien, Espen Sandberg, Liv Ullmann u Morten Tyldum għamlu films ta' suċċess internazzjonali bħal The Imitation Game, Passengers, Pirates of the Caribbean: Deadpool u Maleficent: Mistress of Evil, kif ukoll is-serje televiżiva. Jack Ryan u Marco Polo. Fost il-kompożituri hemm Thomas Bergersen, li kkompona għal Avatar, The Dark Knight, Harry Potter u Narnia. Egil Monn-Iversen kien wieħed mill-kompożituri moderni l-aktar influwenti tan-Norveġja, billi kkompona soundtracks għal aktar minn 100 film Norveġiż u serje televiżiva. In-Norveġja ntużat bħala post tal-iffilmjar għal Hollywood u produzzjonijiet internazzjonali oħra, inkluż Star Wars: The Empire Strikes Back (1980). Eluf ta' films iffilmjati fin-Norveġja jinkludu Die Another Day, No Time to Die, The Golden Compass, Spies Like Us, Mission: Impossible – Fallout u Mission: Impossible – Reckoning Part One, Black Widow, Tenet, Harry Potter u Half-Blood Prince u Telemark Heroes, kif ukoll is-serje televiżiva Lilyhammer and Vikings. === Mużika === [[Stampa:Edvard Grieg (1888) by Elliot and Fry - 02.jpg|thumb|Edvard Grieg, kompożitur u pjanista]] Il-mużika klassika tal-kompożituri Romantiċi Edvard Grieg, Rikard Nordraak u Johan Svendsen hija magħrufa internazzjonalment, kif inhi l-mużika moderna ta' Arne Nordheim. L-artisti klassiċi tan-Norveġja jinkludu l-pjanista Leif Ove Andsnes, il-ċellolist magħruf Truls Mørk, u s-sopran Wagnerjana Kirsten Flagstad. Ix-xena jazz qed tikber. Jan Garbarek, Terje Rypdal, Mari Boine, Arild Andersen u Bugge Wesseltoft igawdu minn rikonoxximent internazzjonali, filwaqt li Paal Nilssen-Love, Supersilent, Jaga Jazzist u Wibutee qed isiru artisti ta' klassi dinjija. In-Norveġja għandha tradizzjoni qawwija ta' mużika folkloristika li tibqa' popolari. Mużiċisti folkloristiċi notevoli jinkludu l-vjolinisti Hardanger Andrea Een, Olav Jørgen Hegge u Annbjørg Lien, u l-vokalisti Agnes Buen Garnås, Kirsten Bråten Berg u Odd Nordstoga. Il-metall iswed Norveġiż, forma ta' mużika rock min-Norveġja, kien influwenza fuq il-mużika dinjija mill-aħħar tas-seklu 20. Sa mis-snin 90, l-esportazzjoni tal-metall iswed tan-Norveġja ġiet żviluppata minn meded bħal Emperor, Darkthrone, Gorgoroth, Mayhem, Burzum u Immortal. Baned bħal Enslaved, Kvelertak, Dimmu Borgir u Satyricon evolvew il-ġeneru filwaqt li komplew jiġbru fans madwar id-dinja. Ylvis kisbet fama internazzjonali bil-kanzunetta What Does the Fox Say?, li rċeviet aktar minn biljun vista fuq YouTube. L-aktar kanzunetta u vidjo mużikali popolari ta’ A-ha, Take On Me, għandha aktar minn 1.3 biljun vista. Il-kantanta pop minn Bergen bl-isem Aurora kisbet rikonoxximent internazzjonali mis-snin 2010. Solisti nisa notevoli oħra min-Norveġja jinkludu Susanne Sundfør, Sigrid, Astrid S, Adelén, Julie Bergan, Maria Mena, Tone Damli, Margaret Berger, Lene Marlin, Christel Alsos, Maria Arredondo, Marion Raven u Marit Larsen (it-tnejn eks membri tal-mejjet). pop-rock band M2M), Lene Nystrøm (vokalista tal-grupp Daniż eurodance Aqua) u Anni-Frid Lyngstad (vokalista tal-grupp pop Żvediż ABBA). Il-kittieba tal-kanzunetti u l-produtturi Norveġiżi għal artisti internazzjonali jinkludu Stargate, Espen Lind, Lene Marlin u Ina Wroldsen. In-Norveġja kienet kompetitur kostanti fil-Eurovision Song Contest, u pparteċipat 62 darba. Mill-ewwel parteċipazzjoni tagħhom fl-1960, in-Norveġja rebħet il-kompetizzjoni tliet darbiet: ir-rebħa ta' Bobbysocks fl-1985, ir-rebħa ta' Secret Garden fl-1995, u r-rebħa ta' Alexander Rybak fl-2009 bil-kanzunetta tiegħu Fairytale kienet rebħa importanti fl-istorja tal-Eurovision. l-akbar marni ta' reba fl-istorja. Il-kanzunetta kienet suċċess internazzjonali, li laħqet in-numru wieħed f'diversi pajjiżi. In-Norveġja tgawdi ħafna festivals tal-mużika matul is-sena, madwar il-pajjiż. In-Norveġja tospita wieħed mill-akbar festivals ta' sports estremi fid-dinja bil-mużika, Ekstremsportveko, festival li jsir kull sena f'Voss. Oslo tospita ħafna festivals, bħal Øyafestivalen u by:Larm. Oslo kien ikollu parata tas-sajf simili għall-Love Parade Ġermaniża. Fl-1992, il-belt ta' Oslo riedet tadotta l-festival tal-mużika Franċiż Fête de la Musique. Fredrik Carl Størmer stabbilixxa l-festival. Mill-ewwel sena tagħha, "Musikkens Dag" ġabret flimkien eluf ta' nies u artisti fit-toroq ta' Oslo. "Musikkens Dag" issa jissejjaħ Musikkfest Oslo. === Letteratura === [[Stampa:Sigrid Undset 1928.jpg|thumb|Sigrid Undset]] L-istorja tal-letteratura Norveġiża tibda bil-poeżiji pagani Eddaiċi u versi skaldiċi tas-sekli 9 u 10, b'poeti bħal Bragi Boddason u Eyvindr skáldaspillir. Il-wasla tal-Kristjaneżmu madwar is-sena 1000 ġabet lin-Norveġja f'kuntatt mat-tagħlim, l-aġografija u l-kitba storika Ewropea medjevali. Mgħaqqda mat-tradizzjoni orali indiġena u l-influwenza Iżlandiża, dawn influwenzaw il-letteratura miktuba lejn l-aħħar tas-seklu 12 u l-bidu tat-13. L-aktar xogħlijiet importanti ta' dak il-perjodu jinkludu Historia Norwegiæ, Þiðrekssaga u Konungs skuggsjá. Matul il-perjodu tal-Unjoni Skandinava u l-unjoni sussegwenti Daniża-Norveġiża (1387-1814) ftit kienet prodotta letteratura Norveġiża, b'xi eċċezzjonijiet notevoli bħal dawk ta' Petter Dass u Ludvig Holberg. Matul l-unjoni mad-Danimarka, il-gvern impona l-użu esklussiv tad-Daniż miktub, li naqqas l-ammont ta' letteratura Norveġiża. Żewġ avvenimenti ewlenin ippreċipitaw qawmien mill-ġdid kbir tal-letteratura Norveġiża: fl-1811 twaqqfet università Norveġiża fi Christiania u fl-1814 in-Norveġiżi ħolqu l-ewwel Kostituzzjoni tagħhom. L-awturi ġew ispirati u kisbu rikonoxximent l-ewwel fl-Iskandinavja u mbagħad madwar id-dinja; fosthom kien hemm Henrik Wergeland, Peter Christen Asbjørnsen, Jørgen Moe u Camilla Collett. Fl-aħħar tas-seklu 19, fiż-Żmien tad-Deheb tal-letteratura Norveġiża, ħarġu l-hekk imsejħa “Erbgħa l-Kbar”: Henrik Ibsen, Bjørnstjerne Bjørnson, Alexander Kielland u Jonas Lie. Ir-“rumanzi peasant” ta' Bjørnson, bħal Ein glad gut (A Happy Child) u Synnøve Solbakken, huma tipiċi tan-nazzjonaliżmu romantiku Norveġiż ta' żmienu. Ir-rumanzi u l-istejjer qosra ta' Kielland huma l-aktar naturalistiċi. Għalkemm kien kontributur ewlieni għan-nazzjonaliżmu romantic bikri (speċjalment Peer Gynt), Henrik Ibsen huwa magħruf l-aktar għad-drammi realisti pijunier tiegħu bħal The Wild Duck u The Doll's House. Fis-seklu 20, tliet rumanziera Norveġiżi rċevew il-Premju Nobel fil-Letteratura: Bjørnstjerne Bjørnson fl-1903, Knut Hamsun għall-ktieb Markens grøde ("It-Tkabbir tal-Ħamrija") fl-1920, u Sigrid Undset (magħrufa bħala Kristin Lavransdatter) fl-1928. . === Arkitettura === [[Stampa:Aksla aalesund MH5Y3793.jpg|thumb|left|Veduta ta' Ålesund kif tidher mill-għoljiet Aksla.]] [[Stampa:Urnesstavkirke.jpg|thumb|Il-knisja tal-injam ta' Urnes ġiet iddikjarata Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.]] In-Norveġja, bil-foresti estensivi tagħha, għandha tradizzjoni twila ta 'kostruzzjoni tal-injam. Ħafna mill-aktar bini ġdid interessanti tal-lum huma magħmula mill-injam, u dan jirrifletti l-appell kbir li dan il-materjal jibqa’ jkollu għad-disinjaturi u l-bennejja Norveġiżi. Bil-konverżjoni tan-Norveġja għall-Kristjaneżmu, inbnew knejjes. L-arkitettura tal-ġebel ġiet introdotta mill-Ewropa għal strutturi ewlenin, li tibda bil-kostruzzjoni tal-Katidral ta 'Nidaros fi Trondheim. Fil-bidu tal-Medju Evu, inbnew knejjes tal-injam fin-Norveġja kollha. Xi wħud minnhom baqgħu ħajjin; Dawn jirrappreżentaw l-aktar kontribut mhux tas-soltu tan-Norveġja għall-istorja tal-arkitettura. Il-Knisja Stave Urnes ġewwa s-Sognefjord tinsab fuq il-Lista tal-Wirt Dinji tal-UNESCO. Eżempju notevoli ieħor ta' arkitettura tal-injam huma l-bini tal-Bryggen Pier f’Bergen, ukoll fuq il-lista ta' Siti ta' Wirt Kulturali Dinji, li jikkonsistu f'ringiela ta' strutturi tal-injam għoljin u dojoq tul il-moll. Fis-seklu 17, taħt il-monarkija Daniża, twaqqfu bliet u rħula bħal Kongsberg u Røros. Fil-belt ta' Kongsberg inbniet knisja ta' stil barokk. Il-binjiet tradizzjonali tal-injam li nbnew f'Røros baqgħu ħajjin. Wara x-xoljiment tal-unjoni tan-Norveġja mad-Danimarka fl-1814, Oslo saret il-kapitali. Il-Perit Christian H. Grosch iddisinja l-partijiet bikrija tal-Università ta' Oslo, il-Borża ta' Oslo, u ħafna bini u knejjes oħra mibnija f’dak il-perjodu nazzjonali bikri. Fil-bidu tas-seklu 20, il-belt ta' Ålesund reġgħet inbniet fl-istil Art Nouveau, influwenzata minn stili minn Franza. Is-snin tletin, meta ddomina l-funzjonaliżmu, saru perjodu b'saħħtu għall-arkitettura Norveġiża. Huwa biss mill-aħħar tas-seklu 20 li l-periti Norveġiżi kisbu fama internazzjonali. Wieħed mill-bini modern l-aktar impressjonanti fin-Norveġja huwa l-Parlament Sami f'Kárášjohka, iddisinjat minn Stein Halvorson u Christian Sundby. Il-kamra tad-dibattitu tal-injam tagħha hija verżjoni astratta ta' lavvo, it-tinda tradizzjonali użata mill-poplu Sami nomadiku. === Arti === [[Stampa:The Scream.jpg|thumb|L-Għata ta' Edvard Munch, 1893]] Għal perjodu twil, ix-xena tal-arti Norveġiża kienet iddominata minn xogħlijiet tal-arti mill-Ġermanja u l-Olanda, kif ukoll l-influwenza ta' Kopenħagen. Kien fis-seklu 19 li bdiet era tassew Norveġiża, l-ewwel b'ritratti u mbagħad b'pajsaġġi tal-isturdament. Johan Christian Dahl, oriġinarjament mill-iskola ta' Dresden, eventwalment irritorna biex ipinġi l-pajsaġġi tal-punent tan-Norveġja, u ddefinixxa l-pittura Norveġiża għall-ewwel darba. L-indipendenza reċenti tan-Norveġja mid-Danimarka ħeġġet lill-pitturi biex jiżviluppaw l-identità Norveġiża tagħhom, speċjalment bil-pittura ta' pajsaġġ minn artisti bħal Kitty Kielland, pittur li studja ma' Hans Gude, u Harriet Backer, pijuniera oħra fost l-artisti nisa, influwenzata mill-impressjoniżmu. Frits Thaulow, impressionist, kien influwenzat mix-xena tal-arti ta' Pariġi, kif kien Christian Krohg, pittur realista, famuż għall-pitturi tiegħu ta' prostituti. Ta' min jinnota b'mod partikolari Edvard Munch, pittur simbolista/espressjonista li sar famuż fid-dinja għal The Scream, li jingħad li jirrappreżenta l-ansjetà tal-bniedem modern. Ix-xogħlijiet notevoli l-oħra ta' Munch jinkludu The Sick Child, Madonna, and Puberty. Artisti notevoli oħra jinkludu Harald Sohlberg, pittur neoromantiku mfakkar għall-pitturi tiegħu Røros, u Odd Nerdrum, pittur figurattiv li jsostni li x-xogħol tiegħu mhuwiex arti, iżda kitsch. === Kċina === It-tradizzjonijiet kulinari tan-Norveġja juru l-influwenza tat-tradizzjonijiet tal-baħar u agrikoli twal, bis-salamun (frisk u mqadded), aringi (pickled jew immarinati), trota, merluzz u frott tal-baħar ieħor, ibbilanċjat ma' ġobon (bħal brunost, ġobon Jarlsberg u gammalost), prodotti tal-ħalib prodotti u ħobż (l-aktar skur/aktar skur). Lefse huwa ċatt tal-patata Norveġiż, ġeneralment miksi b'ammonti kbar ta' butir u zokkor, li l-aktar komunement jittiekel madwar il-Milied. Dixxijiet tradizzjonali Norveġiżi jinkludu lutefisk, smalahove, pinnekjøtt, raspeball u fårikål. Speċjalità Norveġiża hija rakefisk, li hija trota iffermentata, li tittiekel ma' ħobż ċatt irqiq u krema qarsa. L-aktar kejk popolari huwa vaffel. === Sports === [[Stampa:Marit Bjørgen Holmenkollen 2011 001.jpg|thumb|L-iskijer Norveġiż Marit Bjørgen hija l-aktar atleta ta' suċċess fl-Olimpjadi tax-Xitwa ta' kull żmien, bi 15-il midalja.]] L-isports huma parti ċentrali tal-kultura Norveġiża, u l-isports popolari jinkludu skiing cross-country, ski jumping, muntanji, mixi, futbol, ​​handball, biathlon, speed skating u, fi grad inqas, hockey fuq is-silġ. In-Norveġja hija magħrufa internazzjonalment għar-rwol tagħha fl-iżvilupp tal-isports tax-xitwa moderni, partikolarment l-iskijar. Mis-seklu 19 'il quddiem, in-Norveġja saret ukoll destinazzjoni ewlenija tal-muntanji, b'kotba bħan-Norveġja, it-Norveġja Playground ta' William Cecil Slingsby jikkontribwixxu għall-popolarità tal-pajjiż fost ix-xabbaturi tal-muntanji bikrija. Il-futbol huwa l-aktar sport popolari fin-Norveġja f'termini ta' sħubija attiva. Fl-istħarriġ 2014-2015, il-futbol ikklassifika ferm wara l-biathlon u l-iskijar tal-pajjiż f'termini ta' popolarità bħala sports tal-ispettaturi. Ice hockey huwa l-akbar sport fuq ġewwa. It-tim nazzjonali tan-nisa tal-handball rebaħ diversi titli, inklużi żewġ kampjonati tal-Logħob Olimpiku tas-Sajf (2008, 2012), tliet Kampjonati tad-Dinja (1999, 2011, 2015), u sitt Kampjonati Ewropej (1998, 2004, 2006, 2008, 2010, 2014). Fil-futbol tal-assoċjazzjoni, it-tim nazzjonali tan-nisa rebaħ it-Tazza tad-Dinja tan-Nisa tal-FIFA fl-1995 u t-Tournament tal-Futbol Olimpiku fl-2000. It-tim tan-nisa għandu wkoll żewġ titli tal-UEFA tan-Nisa tal-Euro (1987, 1993). It-tim nazzjonali tal-futbol tal-irġiel ipparteċipa fit-Tazza tad-Dinja tal-FIFA tliet darbiet (1938, 1994 u 1998), u darba fil-Kampjonat Ewropew (2000). L-ogħla klassifika tan-Norveġja fir-rankings tal-FIFA hija t-tieni, pożizzjoni li żammet darbtejn, fl-1993 u fl-1995. Il-plejers tal-Lega Nazzjonali tal-Futbol Norveġiż jinkludu lil Halvor Hagen, Bill Irgens, Leif Olve Dolonen Larsen, Mike Mock u Jan Stenerud. Il-bandy huwa sport tradizzjonali fin-Norveġja u l-pajjiż huwa wieħed mill-erba' fundaturi tal-Federazzjoni Internazzjonali tal-Bandy. F'termini ta' atleti liċenzjati, huwa t-tieni l-akbar sport tax-xitwa fid-dinja. Minn Jannar 2018, it-tim nazzjonali tal-irġiel kiseb fidda u bronż, filwaqt li t-tim nazzjonali tan-nisa kiseb ħames bronż fil-Kampjonati tad-Dinja. In-Norveġja pparteċipat għall-ewwel darba fil-Logħob Olimpiku tal-1900 u bagħtet atleti biex jikkompetu f’kull Logħob minn dakinhar, ħlief għal-Logħob tal-1904, li kienu attendew ftit, u l-Olimpjadi tas-Sajf tal-1980 f’Moska, meta pparteċipaw fil-bojkott immexxi mill-Istati Uniti. In-Norveġja tmexxi t-tabella ġenerali tal-midalji tal-Olimpjadi tax-Xitwa b’marġni konsiderevoli. In-Norveġja ospitat il-Logħob darbtejn: l-Olimpjadi tax-Xitwa tal-1952 f'Oslo u l-Olimpjadi tax-Xitwa tal-1994 f'Lillehammer. Hija ospitat ukoll il-Logħob Olimpiku taż-Żgħażagħ tax-Xitwa tal-2016 f'Lillehammer, u b'hekk in-Norveġja saret l-ewwel pajjiż li ospita kemm il-Logħob Olimpiku tax-Xitwa taż-Żgħażagħ regolari kif ukoll dak taż-Żgħażagħ. In-Norveġja ħadet tim nazzjonali tan-nisa tal- beach volleyball li kkompetiet fit-Tazza Kontinentali CEV Beach Volleyball 2018–20. Iċ-ċess kiseb popolarità enormi fin-Norveġja. Magnus Carlsen, Norveġiż, kien ċampjin tad-dinja taċ-ċess bejn l-2013 u l-2023. == Referenzi == {{Commons|Norway|Norveġja}} {{Referenzi}} {{Ewropa}} {{Kunsill Nordiku}} {{NATO}} [[Kategorija:Norveġja]] [[Kategorija:Monarkiji kostituzzjonali]] [[Kategorija:Skandinavja]] 1u2ep96qumn2yk73a4kvn40allcpi85 10 12895 331857 284364 2026-08-30T10:59:10Z ToniSant 4257 400 flok 300 331857 wikitext text/x-wiki <div style="text-align: center"> [[Stampa:{{#property:P18|from=Q14334596}}|400px]] </div> <noinclude> [[Kategorija:Mudelli tal-Paġna prinċipali|Stampa tal-ġurnata]]</noinclude> qbhdhsh3dxh9tc1k6tfi4bvrzatpzv0 0 16611 331856 326490 2026-08-30T02:38:00Z CommonsDelinker 257 [[c:COM:CDC|Bot]]: sostituzzjoni tal-istampa minn Golondrina_dáurica_Cecropis_daurica_1.jpg għal Golondrina_dáurica_occidental_Cecropis_rufula_1.jpg 331856 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Isohiodori fem2.JPG|right|thumb|Il-merill, l-għasfur nazzjonali ta' Malta]] Din hi '''lista tal-ispeċi tal-għasafar li jidhru f'Malta'''. L-avifawna ta' [[Malta]] fiha 384 speċi b'kollox, li minnhom 167 jidhru kultant. In-numru ta' għasafar li jbejtu Malta hu limitat; hemm 21 li jbejtu regularment u 17 li jbejtu kultant. Madankollu, billi l-gżejjer Maltin qegħdin fuq rotta importanti ta' [[migrazzjoni tal-għasfar|migrazzjoni]] ħafna speċi oħra jgħaddu minnhom matul ir-rebbiegħa u l-ħarifa. L-ispeċi li jidhru kultant huma inklużi f'din il-lista u huma mmarkati bl-ittra (K). '''Nota fuq ix-xbihat:''' Infakkru li r-rix tal-għasafar tal-istess speċi jista' jinbidel skont is-sess, l-istaġun u l-ambjent u hawn nagħtu xbieha waħda (u kultant tnejn). __NOTOC__ {| class="toccolours" style="margin:0 auto; width:55em; clear:both;" !Werrej |- | style="padding:0 2% 0 2%; text-align:center;"| '''Għasafar mhux Passeriformi''': [[#Bugħaddasa|Bugħaddasa]] . [[#Blonġuni|Blonġuni]] . [[#Garni|Garni]] . [[#Kanġi|Kanġi]] . [[#Pellikani|Pellikani]] . [[#Suli|Suli]] . [[#Marguni|Marguni]] . [[#Russetti, agretti u kwakk|Russetti, agretti u kwakk]] . [[#Ċikonji|Ċikonji]] . [[#Ibis u paletti|Ibis u paletti]] . [[#Fjamingi|Fjamingi]] . [[#Papri, wiżż u ċinji|Papri, wiżż u ċinji]] . [[#Arpa|Arpa]] . [[#Kuċċard, astuni, avultuni, bugħadam, sparvieri u ajkli|Kuċċard, astuni, avultuni, bugħadam, sparvieri u ajkli]] . [[#Bisien|Bisien]] . [[#Summien u ħaġel|Summien u ħaġel]] . [[#Graw|Graw]] . [[#Gallozz|Gallozz]] . [[#Pitarruni|Pitarruni]] . [[#Gallina tal-Baħar|Gallina tal-Baħar]] . [[#Xwejjef|Xwejjef]] . [[#Telleriti|Telleriti]] . [[#Nankini u perċinjotti|Nankini u perċinjotti]] . [[#Venewwi, pluvieri u birwin|Venewwi, pluvieri u birwin]] . [[#Begazzini u bħalhom|Begazzini u bħalhom]] . [[#Gawwi|Gawwi]] . [[#Ċirlew|Ċirlew]] . [[#Ċwief|Ċwief]] . [[#Purċinelli u mwies|Purċinelli u mwies]] . [[#Gangi|Gangi]] . [[#Tuduni u Gamiem|Tuduni u Gamiem]] . [[#Daqquq|Daqquq]] . [[#Barbaġann|Barbaġann]] . [[#Kokk|Kokk]] . [[#Bqaraq|Bqaraq]] . [[#Runduni|Runduni]] . [[#Għasfur ta' San Martin|Għasfur ta' San Martin]] . [[#Qerd in-Naħal|Qerd in-Naħal]] . [[#Farruġ|Farruġ]] . [[#Daqquq tat-Toppu|Daqquq tat-Toppu]] . [[#Bulebbieta|Bulebbieta]] . |- | style="padding:0 2% 0 2%; text-align:center;"| '''Għasafar Passeriformi''': [[#Alwett|Alwett]] . [[#Ħuttaf|Ħuttaf]] . [[#Diżżi, zikzka u bħalhom|Diżżi, zikzka u bħalhom]] . [[#Buful|Buful]] . [[#Sultan l-Isponsuni|Sultan l-Isponsuni]] . [[#Għasfur tax-Xmajjar|Għasfur tax-Xmajjar]] . [[#Bumisturi|Bumisturi]] . [[#Żwiemel|Żwiemel]] . [[#Mlievez|Mlievez]] . [[#Ċistikoli|Ċistikoli]] . [[#Bekkafiki u bħalhom|Bekkafiki u bħalhom]] . [[#Rożinjoli u bħalhom|Rożinjoli u bħalhom]] . [[#Primaveri|Primaveri]] . [[#Daqquqa tal-Ġebel|Daqquqa tal-Ġebel]] . [[#Pendulini|Pendulini]] . [[#Orjoli|Orjoli]] . [[#Kaċċamenduli|Kaċċamenduli]] . [[#Ċawl|Ċawl]] . [[#Sturnelli|Sturnelli]] . [[#Għammiela|Għammiela]] . [[#Virej|Virej]] . [[#Sponsuni|Sponsuni]] . [[#Durrajs|Durrajs]] . [[#Bumunqar Amerikan|Bumunqar Amerikan]] . |- | style="padding:0 2% 0 2%; text-align:center;"| '''[[#Referenzi|Referenzi]]''' |} ==Għasafar mhux Passeriformi== ===Bugħaddasa=== Orndi: [[Gaviiformes]]. Familja: [[Gaviidae]] Il-'''Bugħaddasa''' huma grupp ta' għasafar akwatiċi li jinstabu f'ħafna partijiet tal-Amerika ta' Fuq u l-Ewropa ta' Fuq. Huma daqs papra kbira jew wiżżu żgħir u meta jkunu qegħdin jgħumu jixbħuhom ftit jew wisq lil dawn, imma ma jiġu xejn minnhom. Hemm 5 speċi ta' bugħaddasa u speċi waħda li tidher f'Malta. <gallery> Stampa:Gavia Stellata Ölfusá 20090606.jpg |<center>[[Bugħaddas tal-Maltemp]] Gavia stellata (K)</center></gallery> ===Blonġuni=== Ordni:[[Podicipediformes]]. Familja:[[Podicipedidae]] Il-'''Blonġuni''' huma għasafar għaddasa fl-ilma ħelu ta' daqs mezzan. Għandhom is-swaba ta' saqajhom bil-paletti u huma għawwiema u għaddasa tajbin ħafna. Pero saqajhom qegħdin lura ħafna f'gisimhom u għalhekk huma bla grazzja fuq l-art. Hemm 19-il speċi minnhom madwar id-dinja u 4 jidhru f'Malta. <gallery> Stampa:Zwergtaucher 060319 3.jpg|<center>[[Blonġun Żgħir]] Tachybaptus ruficollis </center> Stampa:Horned Grebe - Podiceps auritus.jpg|<center>[[Blonġun tal-Widnejn]] <br>Podiceps auritus</center> Stampa:Podiceps cristatus 2 - Lake Dulverton.jpg|<center>[[Blonġun Prim]] <br>Podiceps cristatus</center> Stampa:Podiceps nigricollis (Marek Szczepanek)2.jpg|<center>[[Blonġun Sekond]] <br>Podiceps nigricollis</center> </gallery> ===Garni=== Ordni:[[Procellariiformes]]. Familja:[[Procellariidae]] Il-[[familja (bijoloġija)|familja]] tal-'''Procellariidae''' hi grupp ta' għasafar tal-baħar. Din il-familja hija parti mill-ordni tal-għasafar [[Procellariiformes]] (jew ta' mniħirhom tubu). Il-procellariidae hi l-familja l-aktar numeruża tal-għasafar ta' mniħirhom tubu, u l-aktar diversa. Ivarjaw fid-daqs minn għasafar li huma kbar kważi daqs l-albatru, sal-Pachyptila u l-Halobaena, li huma żgħar daqs l-iżgħar kanġi. Dawn jieklu l-[[ħut]], il-[[klamari]] u l-[[krostaċej]], u ħafna minnhom jieklu wkoll l-iskart tas-sajd u l-ħut mejjet. L-ispeċi kollha għandhom il-ħila jħufu għall-ikel fil-bogħod u jagħmlu migrazzjonijiet twal [[ekwatur|trans-ekwatorjali]]. Jibqgħu [[monogamija|fidili lejn parhom]] u dejjem [[filopatrija|jinżlu fl-istess post]]. Fl-ispeċi kollha, kull par ikollu bajda waħda kull staġun tat-tgħammir. Iż-żmien tal-inkubazzjoni u tat-trobbija tal-frieħ hu eċċezzjonalment twil imqabbel ma' dak ta' għasafar oħra. Hemm 77 speċi mad-dinja kollha u 5 minnhom jidhru f'Malta. <gallery> Stampa:CorysShearwaterBottom.jpg|<center>[[Ċiefa]] <br>Calonectris diomedea </center> Stampa:Sooty Shearwater.jpg|<center>[[Garnija tal-Atlantiku]] <br>Puffinus griseus (K) </center> Stampa:Puffinus puffinus -Iceland -flying-6.jpg|<center>[[Garnija]] <br>Puffinus puffinus (K)</center> Stampa:Ma - Puffinus yelkouan.jpg|<center>[[Garnija Maltija]] <br>Puffinus yelkouan </center> Stampa:Puffinus mauretanicus.jpg|<center>Puffinus mauretanicus (K)</center> </gallery> ===Kanġi=== Ordni: [[Procellariiformes]]. Familja: [[Hydrobatidae]] Il-[[kanġi]] (hydrobatidae) jiġu mill-ġarniji (procellariidae) u huma l-iżgħar għasafar tal-baħar. Jgħixu fuq il-krostaċej plantoniċi u ħut żgħir li jaqbdu minn wiċċ l-ilma, is-soltu huma u sseqqru. Meta jtiru jferfru ġwinħajhom u xi minn daqqiet ikunu qieshom friefet il-lejl. Hemm 20 speċi mad-dinja kollha u 2 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:European Storm-petrel.jpg|<center>[[Kanġu ta' Filfla]] <br>Hydrobates pelagicusd</center> Stampa:Lesp1.jpg|<center>[[Kanġu tal-Atlantiku]] <br>Oceanodroma leucorhoa (K)</center> </gallery> ===Pellikani=== Ordni: [[Pelecaniformes]]. Familja: [[Pelecanidae]] Il-[[Pellikan|Pellikani]] huma għasafar kbar tal-baħar li għandhom borża kbira distintiva taħt il-munqar. Bħall-membri l-oħra tal-ordni tal-Pelecaniformes, għandhom erba' swaba magħqudin. Hemm 8 speċi mad-dinja kollha u speċi waħda li tidher Malta. <gallery> Stampa:Whitepelican edit shadowlift.jpg|<center>[[Pellikan]] <br>Pelecanus Onocrotalus (K)</center> </gallery> ===Suli=== Ordni: [[Pelecaniformes]]. Familja: [[Sulidae]] Il-familja tas-sulidae fiha għasafar ta’ daqs minn medju sa kbir li jgħixu mal-kosta u li jinżlu sparati meta jogħdsu għall-ħut. Hemm xi 10 speċi mad-dinja kollha u waħda minnhom tidher f’Malta. <gallery> Stampa:Northern-Gannet-13.jpg|<center>[[Sula]] <br>Morus Bassanus</center> </gallery> ===Marguni=== Ordni: [[Pelecaniformes]]. Familja: [[Phalacrocoracidae]] Il-marguni (phalacrocoracidae) huma familja ta' għasafar tal-baħar ta’ daqsijiet minn medji għal kbar li jgħixu fuq il-ħut. Il-kulur tar-rix ivarja imma l-maġġoranza huma kważi suwed kollha, xi speċi huma suwed u bojod u ftit għandhom xi kuluri. Hemm 39 speċi mad-dinja kollha u 3 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:Phalacrocorax carbo ja01.jpg|<center>[[Margun]] <br>Phalacrocorax Carbo</center> Stampa:Shag Phalacrocorax aristotelis.jpg|<center>[[Margun Tat-Toppu]] <br>Phalacrocorax Aristotelis (K)</center> Stampa:Phalacrocorax pygmeus 1 (Martin Mecnarowski).jpg|<center>[[Margun Żgħir]] <br>Phalacrocorax Pygmaeus (K)</center> </gallery> ===Russetti, agretti u kwakk=== Ordni: [[Ciconiiformes]]. Familja: [[Ardeidae]] Il-membri tal-familja tal-Ardeidae għandhom għonqhom u saqajhom twal, imma kontra l-għasafar l-oħra ta' għonqhom twil bħaċ-ċikonji u l-ibis itiru b'għonqhom imdaħħal. Hemm 63 speċi mad-dinja kollha u 10 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:Botaurus stellaris (Marek Szczepanek).jpg|<center>[[Kappun]] <br>Botaurus Stellaris</center> Stampa:Ixobrychus minutus 3 (Marek Szczepanek).jpg|<center>[[Russett tas-Siġar]] <br>Ixobrychus Minutus</center> Stampa:Graureiher - Ardea Cinerea.jpg|<center>[[Russett Griż]] <br>Ardea Cinerea</center> Stampa:Ardea purpurea -Lake Baringo, Great Rift Valley, Kenya -adult and chicks-8.jpg|<center>[[Russett Aħmar]] <br>Ardea Purpurea</center> Stampa:Great Egret Fish.jpg|<center>[[Russett Abjad]] <br>Ardea Alba</center> Stampa:Little Egret Reflection.jpg|<center>Egretta Garzetta</center> Stampa:Western Reef heron (Egretta gularis).JPG|<center>Egretta Gularis (K)</center> Stampa:Cattle Egret.jpg|<center>[[Agrett tal-Bhejjem]] <br>Bubulcus Ibis</center> Stampa:090504-squacco-heron-in-flight.jpg|<center>[[Agrett Isfar]] <br>Ardeola Ralloides</center> Stampa:Nycticorax nycticorax P2249518.jpg|<center>[[Kwakka]] <br>Nycticorax Nycticorax</center> </gallery> ===Ċikonji=== Ordni: [[Ciconiiformes]]. Familja: [[Ciconiidae]] Iċ-ċikonji huma għasafar kbar, b'għonqhom twil, saqajhom twal, munqar twil u oħxon li jċafċfu fl-ilma. Iċ-ċikonji huma muti u ċ-ċekċik tal-munqar huwa mod importanti biex jikkomunikaw fil-bejta. Il-bejtiet tagħhom jistgħu ikunu kbar u jistgħu jintuzaw għal ħafna snin. Ħafna speċi huma migratorji. Hemm 19-il speċi mad-dinja kollha u 2 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:Ciconia nigra -Kruger National Park-8.jpg|<center>[[Ċikonja Sewda]] <br>Ciconia Nigra (K) </center> Stampa:XN Ciconia ciconia 86.jpg|<center>[[Ċikonja Bajda]] <br>Ciconia Ciconia</center> </gallery> ===Ibis u paletti=== Ordni [[Pelecaniformes]]. Familja: [[Threskiornithidae]] It-threskiornithidae huma familja ta' għasafar kbar tal-art u ċafċafa. Għandhom ġwienaħ wisgħin u twal bi 11-il rixa primarja u xi 20 rixa sekondarja. Għandhom ħila kbira fit-titjir u minkejja l-piż u d-daqs tagħhom kapaċi jħufu ħafna. Hemm 33 speċi mad-dinja kollha u 2 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:Plegadis falcinellus Syracuse.jpg|<center>[[Velleran]] <br>Plegadis Falcinellus</center> Stampa:Eurasian Spoonbill.jpg|<center>[[Paletta]] <br>Platalea Leucorodia</center> </gallery> ===Fjamingi=== Ordni: [[Phoenicopteriformes]]. Familja: [[Phoenicopteridae]] Il-fjamingi jew fenikottri huma għasafar ċafċafa li jgħixu fi qtajja, is-soltu ta' għoli bejn 0.9 m u 1.5m, li jinstabu fiż-żewġ emsferi tal-Punent u tal-Lvant. Huma iżjed numerużi f’tal-aħħar. Il-fenikottri jgħixu fuq il-krostaċej u l-algi li jgħaddu minn filtru meta jikluhom. Munqarhom li għandu forma stramba hu adattat apposta biex jifirdu t-tajn u l-ħama mill-ikel li jieklu, u jużawh bil-maqlub. Hemm 6 speċi mad-dinja kollha u waħda minnhom tidher Malta. <gallery> Stampa:Greater flamingo.jpg|<center>[[Fjamingu]] <br>Phoenicopterus Roseus</center> </gallery> ===Papri, wiżż u ċinji=== Ordni: [[Anseriformes]]. Familja:[[Anatidae]] Il-familja tal-Anatidae fiha l-papri u l-parti l-kbira tal-għasafar tal-ilma li jixbħu l-papri bħall-[[Wiżżu|wiżż]] u ċ-[[Ċinju|ċinji]]. Dawn l-għasafar huma adattati għall-ħajja fl-ilma billi għandhom saqajhom bir-rita, munqarhom ċatt u l-ilma jiżloq minn fuq rixhom għax miksi biż-żejt. Hemm 159 speċi mad-dinja kollha u 30 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:Bean.goose.600pix.jpg|<center> [[Wiżża tal-Ful]] <br>Anser fabalis (K)</center> Stampa:Anser brachyrhynchus.jpg|<center> [[Wiżża Saqajha Roża]] <br>Anser brachyrhynchus</center> Stampa:White-fronted.goose.750pix.jpg|<center> [[Wiżża tal-Maskra Bajda]] <br>Anser albifrons (K)</center> Stampa:Greylag Goose - St James's Park, London - Nov 2006.jpg|<center> [[Wiżża Griża]] <br>Anser anser (K)</center> Stampa:CygneVaires.jpg|<center> [[Ċinju Mutu]] <br>Cygnus olor (K)</center> Stampa:Singschwan.jpg|<center> [[Ċinju]] <br>Cygnus cygnus</center> Stampa:Alopochen-aegyptiacus.jpg|<center> [[Wiżża tal-Eġittu]] <br>Alopochen aegyptiacus (K) </center> Stampa:A couple of Tadorna ferruginea.jpg|<center> [[Kuluvert Aħmar]] <br>Tadorna ferruginea (K)</center> Stampa:Brandgans (Tadorna tadorna).jpg|<center> [[Kuluvert tas-Salib]] <br>Tadorna tadorna</center> Stampa:Anas-strepera-001.jpg|<center> [[Kuluvert Griż]] <br>Anas strepera </center> Stampa:Falcated.duck.arp.750pix.jpg|<center> [[Silfjun Ażjatiku]] <br>Anas falcata (K)</center> Stampa:Anas penelope kuribo cropped.jpg|<center> [[Silfjun Ewropew]] <br>Anas penelope</center> Stampa:Anas platyrhynchos male female quadrat.jpg|<center> [[Kuluvert]] (mara fuq ix-xellug u raġel fuq il-lemin) <br>Anas platyrhynchos</center> Stampa:Anas clypeata 2.jpg|<center> [[Palettuna]] <br>Anas clypeata</center> Stampa:Northern Pintails (Male & Female) I IMG 0911.jpg|<center> [[Silfjun]] <br>Anas acuta</center> Stampa:Garganey (Anas querquedula) RWD3.jpg|<center> [[Sarsella ħamra]] <br>Anas querquedula</center> Stampa:Anas.formosa.4.jpg|<center> [[Sarsella tas-Siberja]]<br>Anas formosa (K)</center> Stampa:Common Teal (Anas crecca) near Hodal, Haryana W IMG 6512.jpg|<center> [[Sarsella]] <br>Anas crecca</center> Stampa:Marbled Teal (Marmaronetta angustirostris) RWD2.jpg|<center> [[Sarsella Mnaqqxa]] <br>Marmaronetta angustirostris (K)e</center> Stampa:Netta rufina m2.jpg|<center> [[Brajmla tat-Toppu Aħma]] <br>Netta rufina (K)</center> Stampa:Duck WUXGA.jpg|<center> [[Brajmla]] <br>Aythya ferina</center> Stampa:Aythya nyroca.jpg|<center> [[Brajmla t'Għajnha Bajda]] <br>Aythya nyroca</center> Stampa:Tufted-Duck-male-female.jpg|<center> [[Brajmla tat-Toppu]] <br>Aythya fuligula (K)</center> Stampa:Greater-scaup-male2.jpg|<center> [[Brajmla Rasha Sewda]] (raġel) <br>Aythya marila (K)</center> Stampa:Melanitta nigra.jpg|<center> [[Borka Sewda]] <br>Melanitta nigra (K)</center> Stampa:Common Goldeneye.jpg|<center> [[Brajmla tal-Għajn]] (raġel)<br>Bucephala clangula (K)</center> Stampa:Smew.both.arp.600pix.jpg|<center> [[Serra Bajda]] (raġel (fuq) u mara) <br>Mergellus albellus (K)</center> Stampa:Mergus merganser -Sandwell -England -male-8.jpg|<center> [[Serra Prima]] (raġel)<br>Mergus merganser (K)</center> Stampa:Mergus serrator -New Jersey -USA -winter-8.jpg|<center> [[Serra]] (raġel)<br>Mergus serrator</center> Stampa:White-headed Duck.jpg|<center> [[Brajmla Rasha Bajda]] (raġel) <br>Oxyura leucocephala (K)</center> </gallery> ===Arpa=== Ordni: [[Falconiformes]]. Familja: [[Pandionidae]] Il-familja Pandionidae fiha speċi waħda biss, l-arpa. L-arpa hi għasfur ta' daqs mezzan mifrux mad-dinja kollha speċjalizzat biex iħuf fl-ajru għall-ħut. <gallery> Stampa:Osprey mg 9605.jpg|<center>[[Arpa]] <br>Pandion Haliaetus</center> </gallery> ===Kuċċard, astuni, avultuni, bugħadam, sparvieri u ajkli=== Ordni: [[Falconiformes]]. Familja: [[Accipitridae]] L-Accipitridae hi familja ta’ għasafar tal-priża li fiha l-kuċċard, l-ajkli, l-astuni, il-bugħadam u l-avultuni tad-Dinja l-Antika. Dawn l-għasafar għandhom munqar qawwi mgħawweġ ganċ biex bih iċartu l-laħam mill-priża, saqajn sodi, dwiefer qawwija u vista tajba ħafna. Hemm 240 speċi mad-dinja kollha u 19 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:Pernis apivorus by John Gould improved.jpg|<center> [[Kuċċarda]] <br> Pernis apivorus</center> Stampa:Milvus milvus R(ThKraft).jpg|<center> [[Astun Aħmar]] <br> Milvus milvus (K)</center> Stampa:Milvus migrans -Kathmandu, Nepal-444.jpg|<center> [[Astun Iswed]] <br> Milvus migrans</center> Stampa:Haliaeetus albicilla -captive-8a.jpg|<center> [[Ajkla tad-Denb Abajd]] <br> Haliaeetus albicilla (K)</center> Stampa:Egyptian vulture.jpg|<center> [[Avultun Abjad]] <br> Neophron percnopterus </center> Stampa:Gyps fulvus -Oakland Zoo-8a.jpg|<center> [[Avultun Prim]] <br> Gyps fulvus (K)</center> Stampa:Circaetus gallicus 02.JPG|<center> [[Ajkla Bajda]] <br> Circaetus gallicus</center> Stampa:Rohrweihe2.JPG|<center> [[Bugħadam Aħmar]] <br> Circus aeruginosus</center> Stampa:Weibliche Kornweihe (circus cyaneus) - Spiekeroog, Nationalpark Niedersächsisches Wattenmeer.jpg|<center> [[Bugħadam Abjad Prim]] <br> Circus cyaneus</center> Stampa:Circus macrourus.jpg|<center> [[Bugħadam Abjad]] <br> Circus macrourus</center> Stampa:Monties.jpg|<center> [[Bugħadam Griż]] <br> Circus pygargus</center> Stampa:Accipiter nisus Meneer Zjeroen.jpg|<center> [[Sparvier]] <br> Accipiter nisus</center> Stampa:Northern Goshawk ad M2.jpg|<center> [[Sparvier tal-Ħamiem]] <br> Accipiter gentilis</center> Stampa:Buteo buteo -Scotland-8.jpg|<center> [[Kuċċarda Prima]] <br> Buteo buteo</center> Stampa:Buteo lagopus 29283.JPG|<center> [[Kuċċarda tal-Kalzetti]] <br> Buteo lagopus (K)</center> Stampa:Lesserspoteagle.JPG|<center> [[Ajkla tat-Tikki]] <br> Aquila pomarina </center> Stampa:Impeagle.JPG|<center> Aquila heliaca</center> Stampa:GoldenEagle-Nova.jpg|<center> [[Ajkla Rjali]] <br> Aquila chrysaetos (K)</center> Stampa:Booted Eagle NAUMANN.jpg|<center> [[Ajkla tal-Kalzetti]] <br> Aquila pennata</center> </gallery> ===Bisien=== Ordni: [[Falconiformes]]. Familja: [[Falconidae]] Il-Falconidae hi familja ta' għasafar li jfittxu l-priża binhar. Huma differenti mill-kuċċard, l-ajkli u l-astun fis-sens li joqtlu l-priża bil-munqar minflok bid-dwiefer. Hemm 64 speċi mad-dinja kollha u 12 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:Male and female Lesser Kestrels.jpg|<center> [[Spanjulett Sekond]] (raġel fuq ix-xellug u żewġ nisa)<br> Falco Naumanni</center> Stampa:Common kestrel falco tinnunculus.jpg|<center> [[Spanjulett]] <br> Falco Tinnunculus</center> Stampa:AmericanKestrel02.jpg|<center> [[Spanjulett Amerikan]] (raġel) <br> Falco Sparverius (K) </center> Stampa:Falco vespertinus NAUMANN.jpg|<center> [[Żumbrell]] (raġel fuq il-lemin, mara fuq ix-xellug u ferħ fuq wara)<br> Falco Vespertinus</center> Stampa:Falco eleonorae NAUMANN.jpg|<center> [[Bies tar-Reġina]] <br> Falco Eleonorae</center> Stampa:FalcoConcolorHartlaub.jpg|<center> [[Żumbrell Għarbi]] <br> Falco Concolor (K)</center> Stampa:Falco columbarius Male.jpg|<center> [[Seqer ta' Denbu]] <br> Falco Columbarius</center> Stampa:Falco subbuteo NAUMANN.jpg|<center> [[Seqer tal-Ħannieqa]] <br> Falco Subbuteo</center> Stampa:Lanner Falcon 800.jpg|<center> [[Bies Rasu Qastnija]] <br> Falco Biarmicus (K)</center> Stampa:Falco cherrug 1 (Bohuš Číčel).jpg|<center> [[Bies Rasu Bajda]] <br> Falco Cherrug </center> Stampa:Falco peregrinus nest USFWS free.jpg|<center> [[Bies]] <br> Falco Peregrinus</center> Stampa:Wüstenfalke.jpg|<center> [[Bies ta' Barbarija]] <br> Falco Pelegrinoides (K)</center> </gallery> ===Summien u ħaġel=== Ordni: [[Galliformes]]. Familja: [[Phasianidae]] Il-Phasianidae hi familja ta' għasafar terrestri fosthom is-summien u l-ħaġel. Dawn ġeneralment huma mbaċċnin (għalkemm jistgħu ivarjaw fid-daqs) u għandhom ġwienaħ wisgħin u qsar. Hemm 155 speċi mad-dinja kollha u 4 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:Alectoris barbara Tenerife.jpg|<center> [[Ħaġla Ta' Barbarija]] <br>Alectoris Barbara (K)</center> Stampa:Black Francolin.jpg|<center> [[Ħaġla Sewda]] <br>Francolinus Francolinus (K)</center> Stampa:Perdix perdix (Marek Szczepanek).jpg|<center> [[Ħaġla]] <br>Perdix Perdix (K)</center> Stampa:Weibliche Wachtel (Coturnix coturnix).jpg|<center> [[Summiena]] <br>Coturnix Coturnix</center> </gallery> ===Graw=== Ordni: [[Gruiformes]]. Familja: [[Gruidae]] Il-graw huma għasafar b’għonqhom twil u saqajhom twal. Kontra r-russett li jixbħuhom imma ma jiġux minnhom, il-graw itiru b'għonqhom il-barra u mhux miġbud il-ġewwa. Għandhom "żifniet" jew wirjiet ta' namur elaborati (tberrik). Hemm 15-il speċi mad-dinja kollha u 2 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:Demoiselle crane anthropoides virgo.jpg|<center> [[Damiġella]] <br>Anthropoides Virgo (K) </center> Stampa:Grus grus 1 (Marek Szczepanek).jpg|<center> [[Grawwa]] <br>Grus Grus</center> </gallery> ===Gallozz=== Ordni: [[Gruiformes]]. Familja: [[Rallidae]] Ir-Rallidae hi familja kbira ta’ għasafar ta' daqs minn żgħir għall-mezzan li fiha fost oħrajn il-gallozz. Tipikament jgħixu f’veġetazzjoni folta f'ambjent umdu ħdejn il-lagi, l-art imtajna jew ix-xmajjar. Ġeneralment iħobbu jinħbew u għalhekk diffiċli biex tosservahom. Il-parti l-kbira tal-ispeċi għandhom saqajn sodi bi swaba twal li huma adattati tajjeb għal art rabta u imħarbta. Għandhom gwienaħ qsar fit-tond u huma dagħjfa fit-titjir. Hemm 135 speċi mad-dinja kollha u 10 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:Corncrake2.jpg|<center> [[Gallozz Aħmar]] <br> Crex Crex </center> Stampa:Flickr - Rainbirder - Water Rail(Rallus aquaticus).jpg|<center> [[Gallozz tax-Xitwa]] <br> Rallus Aquaticus</center> Stampa:Porzana parva Vlaskop cropped.jpg|<center> [[Gallozz Żgħir]] <br> Porzana Parva</center> Stampa:Baillon's crake.jpg|<center> [[Gallozz tal-Faxxi]] <br> Porzana Pusilla</center> Stampa:Porzana porzana 3 (Marek Szczepanek).jpg|<center> [[Gallozz tat-Tikki]] <br> Porzana Porzana</center> Stampa:Calamón común 1. M. FOTO-ARDEIDAS.JPG|<center> [[Faġan tal-Baħar]] <br> Porphyrio Porphyrio</center> Stampa:Porphyrio alleni Martien Brand.jpg|<center> [[Gallozz tal-Afrika]]<br>Porphyrio Alleni (K)</center> Stampa:Common Moorhen (Gallinula chloropus) feediing juveniles in Kolkata Im IMG 3183.jpg|<center>[[Gallozz iswed]]<br> Gallinula Chloropus</center> Stampa:Fulica cristata -Cape Town, South Africa -adult-8.jpg|<center> [[Tiġieġa tat-Toppu]] <br> Fulica Cristata (K)</center> Stampa:Eurasian Coot.jpg|<center> [[Tiġieġa tal-Baħar]] <br> Fulica Atra</center> </gallery> ===Pitarruni=== Ordni: [[Otidiformes]].Familja: [[Otididae]] Il-pitarruni huma għasfar kbar tal-art assoċjati l-iżjed ma' kampanja miftuħa niexfa u l-isteppi fid-Dinja l-Antika. Jieklu kollox u jbejtu fl-art. Jimxu sod ħafna fuq saqajn b'saħħithom u swaba kbar, inaqqru huma u sejrin. Għandhom ġwienaħ wisgħin bit-truf "fi swaba" u meta jkunu qegħdin itiru juru disinji impressjonanti. Ħafna minnhom għandhom tberrik (wirjiet tan-namur) interessanti. Hemm 26 speċi mad-dinja kollha u 3 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:Greatbustard.jpg|<center> [[Pitarrun]] <br>Otis Tarda (K)</center> Stampa:Houbara035.JPG|<center> [[Għubara]] <br>Chlamydotis Undulata</center> Stampa:Tetrax male 1.JPG|<center> [[Pitarra]] (raġel) <br>Tetrax Tetrax (K)</center> </gallery> ===Gallina tal-Baħar=== Ordni: [[Charadriiformes]]. Familja: [[Haematopodidae]] Il-Haematopodidae huma għasafar kbar u storbjużi li jixbħu l-venewwi, b’munqar qawwi biex ikissru u jiftħu l-molluski. Hemm 11-il speċi mad-dinja kollha u waħda minnhom tidher Malta. <gallery> Stampa:Haematopus ostralegus -Scotland -8.jpg|<center> [[Gallina tal-Baħar]] <br>Haematopus Ostralegus</center> </gallery> ===Xwejjef=== Ordni: [[Charadriiformes]]. Familja: [[Recurvirostridae]] Ir-Recurvirostridae huma familja ta’ għasafar ċafċafa kbar, fosthom ix-xifa u l-frasservjent. Ix-xifa għandha saqajn twal u munqar twil mgħawweġ 'l fuq. Il-frasservjent għandu saqajn twal ħafna u munqar twil u rqiq. Hemm 10 speċi mad-dinja kollha u 2 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:Himantopus himantopus P6284162.jpg|<center> [[Frasservjent]] <br>Himantopus Himantopus</center> Stampa:Pied Avocet Recurvirostra avosetta.jpg|<center> [[Xifa]] <br>Recurvirostra Avosetta</center> </gallery> ===Tellerit=== Ordni: [[Charadriiformes]]. Familja: [[Burhinidae]] It-tellerita hi l-ispeċi tat-tramuntana tal-familja Burhinidae. Dan l-għasfur ċafċaf hu kbir mhux ħażin, però pparagunata mal-membri l-oħra tal-familja għandu daqs mezzan. Għandu munqar b’saħħtu, isfar u iswed, għajnejn kbar sofor (li jagħtuh xeħta "reptiljana" jew "b’għajnejh imqabbżin") u rix kriptiku. Meta jkun qiegħed itir ikun impressjonanti b'marki suwed u bojod. Minkejja li hu klassifikat bħala ċafċaf, il-parti l-kbira tal-ispeċi jippreferu ħabitat miftuħ niexef b’xi art bla ħaxix. Hu għasfur ta' billejl u jgħanni l-għanjiet jgħajtu mbikkija li jixbħu lil dawk tal-gurlini. Jgħix fuq l-insetti u invertebrati żgħar oħra. Hemm 9 speċi tal-Burhinidae u waħda minnhom tidher Malta. <gallery>Stampa:Burhinus oedicnemus0.jpg|<center> [[Tellerita]] <br>Burhinus Oedicnemus</center> </gallery> ===Nankini u perċinjotti=== Ordni: [[Charadriiformes]]. Familja: [[Glareolidae]] Il-Glareolidae huma familja ta' għasafar ċafċafa li fiha l-perniċjotti li għandhom saqajn qsar, gwienaħ twal bil-ponta u denb twil furketta u n-nankini li għandhom saqajn twal, ġwienaħ qsar u munqar twil bil-ponta mgħawweġ 'l isfel. Hemm 17-il speċi mad-dinja kollha u 2 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:Cream-coloured Courser.jpg|<center>[[Nankina]] <br>Cursorius Cursor (K)</center> Stampa:Glareola pratincola in Ambosélie National Park kenya.jpg|<center>[[Perniċjotta]] <br>Glareola Pratincola (K)</center> </gallery> ===Venewwi, pluvieri u birwin=== Ordni: [[Charadriiformes]]. Familja: [[Charadriidae]] Il-familja Charadriidae fiha fost oħrajn il-pluvieri, il-venewwi u l-birwin. Huma għasafar ta' daqsijiet minn żgħar sa mezzani b'ġisem kompatt, għonq oħxon qasir u ġwienaħ twal, is-soltu bil-ponta. Jinstabu fil-kampanja miftuħa mad-dinja kollha, l-iżjed fi nħawi ħdejn l-ilma, għalkemm hemm xi eċċezzjonijiet. Hemm 66 speċi mad-dinja kollha u 14 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:Northern Lapwing new.jpg|<center>[[Venewwa]] <br>Vanellus Vanellus</center> Stampa:Spur-winged-PloverforWIKI2007.jpg|<center>[[Venewwa tal-Ixpruni]] <br>Vanellus Spinosus (K)</center> Stampa:Vanelus gregarius.jpg|<center>[[Venewwa tal-Qtajja']] <br>Vanellus Gregarius (K)</center> Stampa:White tailed Lapwing I IMG 9928.jpg|<center>[[Venewwa Denbha Abjad]] <br>Vanellus Leucurus (K)</center> Stampa:Pluvialis squatarola1.jpg|<center>[[Pluviera Pastarda]] <br>Pluvialis Squatarola</center> Stampa:Rohkunborri Pluvialis Apricaria.jpg|<center>[[Pluviera]] <br>Pluvialis Apricaria </center> Stampa:Pluvialis dominica1.jpg|<center>[[Pluviera Żgħira]] <br>Pluvialis Dominica </center> Stampa:Pluvialis fulvaUSFWS003413A.jpg|<center>[[Pluviera Żgħira]] <br>Pluvialis Fulva (K) </center> Stampa:Greater Sand Plover.jpg|<center>[[Birwina tad-Deżert]] <br>Charadrius Leschenaultii (K) </center> Stampa:Charadrius asiaticus.jpg|<center>[[Birwina tal-Asja]] <br>Charadrius Asiaticus (K)</center> Stampa:Snowy Plover srgb.jpg|<center>[[Monakella Saqajha Suwed]] <br>Charadrius Alexandrinus </center> Stampa:Charadrius hiaticula He.jpg|<center>[[Monakella Prima]] <br>Charadrius Hiaticula </center> Stampa:Little-Ringed-Plover.jpg|<center>[[Monakella]] <br>Charadrius Dubius </center> Stampa:Charadrius morinellus male.jpg|<center>[[Birwina]] <br>Charadrius Morinellus</center> </gallery> ===Begazzini u bħalhom=== Ordni: [[Charadriiformes]]. Familja: [[Scolopacidae]] L-iScolopacidae huma familja wisgħa ta' għasafar ta' xatt il-baħar, fosthom il-begazzin, il-gurlin u l-griewel. Il-maġġoranza tal-ispeċi jieklu l-invertebrati li jnaqqru mill-ħamma jew mill-ħamrija. Minħabba l-varjazzjoni fit-tul tas-saqajn, bosta speċi jistgħu jieklu fl-istess ħabitat, partikularment fuq ix-xtut, mingħajr kompetizzjoni diretta għall-ikel. Hemm 89 speċi mad-dinja kollha u 32 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:Xenus cinereus (Alnus).jpg|<center>[[Beggazzina tax-Xifa]] <br> Xenus Cinereus </center> Stampa:Actitis hypoleucos 1 tb (Marek Szczepanek).jpg|<center>[[Beggazzina tar-Rokka]] <br>Actitis Hypoleucos </center> Stampa:Green Sandpiper (Tringa ochropus)- In Breeding plumage at Bharatpur I IMG 5533.jpg|<center>[[Swejda]] <br> Tringa Ochropus </center> Stampa:Spotted Redshank (Tringa erythropus) at Bharatpur I IMG 5552.jpg|<center>[[Ċuvett]] <br> Tringa Erythropus </center> Stampa:Tringa nebularia - Laem Phak Bia.jpg|<center>[[Ċewċewwa]] <br> Tringa Nebularia </center> Stampa:Tringa stagnatilis.jpg|<center>[[Ċewċewwa Żgħira]] <br> Tringa Stagnatilis </center> Stampa:Tringa glareola 3 (Marek Szczepanek).jpg|<center>[[Pespus tal-Baħar]] <br> Tringa Glareola </center> Stampa:Common Redshank Tringa totanus.jpg|<center>[[Pluverott]] <br> Tringa Totanus </center> Stampa:UplandSandpiperOntarioCropped.jpg|<center>[[Pluverott ta' Denbu]] <br> Bartramia Longicauda (K) </center> Stampa:Whimbrel Numenius phaeopus.jpg|<center>[[Gurlin Żgħir]] <br> Numenius Phaeopus </center> Stampa:Numenius tenuirostris.jpg|<center>[[Gurlin Geddumu Rqiq]] <br> Numenius Tenuirostris (K) </center> Stampa:Eurasian Curlew.jpg|<center>[[Gurlin]] <br> Numenius Arquata </center> Stampa:Black-tailed Godwit cropped.jpg|<center>[[Girwiel Prim]] <br> Limosa Limosa </center> Stampa:Bar-tailed Godwit.jpg|<center>[[Girwiel Denbu]] <br> Limosa Lapponica bl-Istrixxi (K) </center> Stampa:Arenaria interpres (habitus).jpg|<center>[[Monakella Imperjali]] <br> Arenaria Interpres </center> Stampa:Red knot Delaware.jpg|<center>[[Girwiel Saqajh Qosra]] <br> Calidris Canutus (K) </center> Stampa:Calidris alba - Laem Phak Bia.jpg|<center>[[Pispisella Bajda]] <br> Calidris Alba </center> Stampa:Little Stint.jpg|<center>[[Tertuxa]] <br> Calidris Minuta </center> Stampa:Temmincks Stint.jpg|<center>[[Tertuxa Griża]] <br> Calidris Temminckii </center> Stampa:Pectoral Sandpiper3.jpg|<center>[[Beggazzina tan-Nord]] <br> Calidris Melanotos (K) </center> Stampa:Calidris-alpina-001 edit.jpg|<center>[[Beggazzina tat-Tiżż]] <br> Calidris Alpina</center> </center> Stampa:Calidris maritima.jpg|<center>[[Beggazzina tan-Nord]] <br> Calidris Maritima (K)</center> Stampa:Calidris ferruginea (Marek Szczepanek).jpg|<center>[[Beggazzina Ħamra]] <br> Calidris Ferruginea </center> Stampa:Limicola falcinellus Taiwan cropped.jpg|<center>[[Beggazzina Ta' Munqarha]] <br> Limicola Falcinellus (K) </center> Stampa:Tryngites subruficollis -USA-8.jpg|<center>[[Girwiel Amerikan]] <br> Tryngites Subruficollis (K) </center> Stampa:Philomachus pugnax (Marek Szczepanek).jpg|<center>[[Girwiel]] <br> Philomachus Pugnax </center> Stampa:Lymnocryptes minimus (Marek Szczepanek).jpg|<center>[[Ċinkonja]] <br> Lymnocryptes Minimus </center> Stampa:Gallinago media.jpg|<center>[[Bekkaċċ ta' Mejju]] <br> Gallinago Media </center> Stampa:Gallinago gallinago 1 (Marek Szczepanek).jpg|<center>[[Bekkaċċ]] <br> Gallinago Gallinago </center> Stampa:Woodcock earthworm.jpg|<center>[[Gallina]] <br> Scolopax Rusticola </center> Stampa:RedNeckedPhalaropeIceland2006.jpg|<center>[[Baruża]] <br> Phalaropus Lobatus (K) </center> Stampa:Phalaropus fulicarius 10.jpg|<center>[[Baruża Griża]] <br> Phalaropus Fulicarius (K)</center> </gallery> ===Gawwi=== Ordni: [[Charadriiformes]]. Familja: [[Laridae]] Il-Laridae huma familja ta’ għasafar tal-baħar ta' daqs minn mezzan għal kbir. Tipikament huma griżi jew bojod, spiss b'marki suwed fuq rashom jew ġwinħajhom. Għandhom munqarhom oħxon pjuttost twil u saqajhom bir-rita. Hemm 65 speċi mad-dinja kollha u 12 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:Black-legged-Kittiwake.jpg|<center>[[Gawwija tal-Ingilterra]] <br> Rissa Tridactyla (K) </center> Stampa:Larus genei.jpg|<center>[[Gawwija Geddumha Rqiq]] <br> Chroicocephalus Genei </center> Stampa:Chroicocephalus ridibundus (summer).jpg|<center>[[Gawwija Rasha Kannella]] <br> Chroicocephalus Ridibundus </center> Stampa:Larus minutus juv.jpg|<center>[[Gawwija Żgħira]] <br> Hydrocoloeus Minutus </center> Stampa:Larus melanocephalus aka Mediterranean Gull rare guest in Sweden2.jpg|<center>[[Gawwija Rasha Sewda]] <br> Ichthyaetus Melanocephalus (K) </center> Stampa:Pallas's Gull (Larus ichthyaetus) W IMG 6665.jpg|<center>[[Gawwija Imperjali]] <br> Ichthyaetus Ichthyaetus </center>Stampa:Korallenmöve seitlich.jpg|<center>[[Gawwija Geddumha Aħmar]] <br> Ichthyaetus Audouinii Near-Threatened </center> Stampa:Sturmmöwe - Auenlandschaft Hohenrode HA 222 Landkreis Schaumburg.jpg|<center>[[Gawwija Sekonda]] <br> Larus Canus (K) </center> Stampa:Larus argentatus01.jpg|<center>Larus Argentatus (K) </center> Stampa:Seagull July 2008-6.jpg|<center>Larus Michahellis </center> Stampa:Larus cachinnans 3 (Marek Szczepanek).jpg|<center>[[Gawwija Prima]] <br> Larus Cachinnans </center> Stampa:Larus-fuscus-taxbox.jpg|<center>[[Gawwija Dahrha Iswed]] <br> Larus Fuscus </center> Stampa:Larus hyperboreus-USFWS.jpg|<center>[[Gawwija Bajda]] <br> Larus Hyperboreus (K)</center> </gallery> ===Ċirlew=== Ordni: [[Charadriiformes]]. Familja: [[Sternidae]] Iċ-ċirlew huma grupp ta' għasafar tal-baħar li ġeneralment huma ta' daqs minn medju sa kbir. Tipikament għandhom rix griż jew abjad, sikwit b'marki suwed fuq rashom. Il-parti l-kbira taċ-ċirlew jogħdsu biex jaqbdu l-ħut imma xi wħud inaqqru l-insetti minn wiċċ l-ilma ħelu. Iċ-ċirlew jgħixu ħajja twila, hemm xi speċi li jgħixu aktar minn 25 sa 30 sena. Hemm 44 speċi mad-dinja kollha u 9 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:Sternula albifrons 2 - Little Swanport.jpg|<center>[[Ċirlewwa Żgħira]] <br> Sternula albifrons </center> Stampa:Gull-billed Tern (Gelochelidon nilotica) Gilgit-Baltistan, Pakistan.jpg|<center>[[Ċirlewwa Geddumha Oħxon]] <br> Gelochelidon nilotica </center> Stampa:Hydroprogne caspia in flight.jpg|<center>[[Ċirlewwa Prima]] <br> Hydroprogne Caspia </center> Stampa:Chlidonias niger.jpg|<center>[[Ċirlewwa Sewda]] <br> Chlidonias niger </center> Stampa:Chlidonias leucopterus Mai Po.jpg|<center>[[Ċirlewwa tal-Ġewnaħ Abajd]] <br> Chlidonias leucopterus </center> Stampa:Chlidonias hybrida 2 (Marek Szczepanek).jpg|<center>[[Ċirlewwa Bil-Mustaċċi]] <br> Chlidonias hybrida </center> Stampa:Sterna dougallii.jpg|<center>[[Ċirlewwa Roża]] <br> Sterna dougallii (K) </center> Stampa:Common tern with fish.jpg|<center>[[Ċirlewwa tal-Baħar]] <br> Sterna hirundo (K) </center> Stampa:2020-07-18 Thalasseus sandvicensis, St Marys Island, Northumberland 05.jpg|<center>[[Ċirlewwa tax-Xitwa]] <br> Thalasseus sandvicensis</center> </gallery> ===Ċwief=== Ordni: [[Charadriiformes]]. Familja: [[Stercorariidae]] L-għasafar tal-familja Stercorariidae huma ġeneralment ta' daqs minn medju sa kbir. Għandhom rix griż jew kannella b'marki bojod fuq il-ġwienaħ. Ibejtu fl-art f'reġjuni temperati u artiċi u jemigraw fil-bogħod. Hemm 7 speċi mad-dinja kollha u 4 minnhom jidhru Malta. Nota:Iċ-Ċiefa (Calonectris diomedea) mhux qiegħda f'din il-familja imma fil-familja Procellariidae (ordni: Procellariiformes). <gallery> Stampa:GreatSkuaInWater.jpg|<center>[[Ċiefa Kbira]] <br> Stercorarius Skua </center> Stampa:Stercorarius pomarinusPCCA20070623-3985B.jpg|<center>[[Ċiefa ta' Denbha]] <br> Stercorarius Pomarinus </center> Stampa:Parasitic Jaeger.jpg|<center>[[Ċiefa tal-Arktiku]] <br> Stercorarius Parasiticus (K) </center> Stampa:Long-tailed Skua (js) 26.jpg|<center>[[Ċiefa Denbha Twil]] <br> Stercorarius Longicaudus (K)</center> </gallery> ===Purċinelli u mwies=== Ordni: [[Charadriiformes]]. Familja: [[Alcidae]] L-Alcidae jidhru qishom pingwini minħabba l-kuluri tagħhom suwed u bojod, il-pożizzjoni wieqfa u xi wħud mid-drawwiet tagħhom, però ma' jiġux mill-pingwini u kontra tagħhom jistgħu itiru. Dawn l-għasafar jgħixu fil-baħar miftuħ u jitilgħu l-art biss biex ibejtu. Hemm 23 speċi mad-dinja kollha u 4 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:AlleAlle 2.jpg|<center>[[Purċinell Żgħir]] <br> Alle Alle (K) </center> Stampa:Trottellummen01.jpg|<center>[[Mus Geddumu Rqiq]] <br> Uria Aalge (K) </center> Stampa:Razorbill iceland.JPG|<center>[[Mus tal-Baħar]] <br> Alca Torda (K) </center> Stampa:Atlantic Puffin.jpg|<center>[[Purċinell tal-Baħar]] <br> Fratercula Arctica (K)</center> </gallery> ===Gangi=== Ordni: [[Pteroclidiformes]]. Familja: [[Pteroclidae]] Il-gangi għandhom rashom u għonqhom żgħar bħal tal-ħamiem, imma mbagħad għandhom ġisem mibrum u kompatt. Ġwinħajhom huma twal u bil-ponta u x'imdaqqiet denbhom ukoll. Itiru dirett b’ħeffa kbira u fis-sbieħ u nżul ix-xemx itiru f'qtajjiet għal fejn jixorbu. Saqajhom miksijin bir-rix sas-swaba. Hemm 16-il speċi mad-dinja kollha u 2 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:Pterocles alchata.jpg|<center>[[Ganga ta' Spanja]] <br>Pterocles Alchata (K) </center> Stampa:Pterocles sp.jpg|<center>[[Ganga]] <br>Pterocles Orientalis (K)</center> </gallery> ===Tuduni u Gamiem=== Ordni: [[Columbiformes]]. Familja: [[Columbidae]] Il-Columbidae huma għasafar mibrumin b'għonqhom qasir, munqarhom irqieq u qasir u ''cere'' mlaħħma. Hemm 308 speċi mad-dinja kollha u 6 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:Blue Rock Pigeon (Columba livia) in Kolkata I IMG 9762.jpg|<center>[[Tudun tal-Ġebel]] <br> Columba Livia </center> Stampa:2025-03-24 Columba oenas, Jesmond Dene 6.jpg|<center>[[Tudun tas-Siġar]] <br> Columba Oenas </center> Stampa:Columba palumbus -garden post-8.jpg|<center>[[Tudun]] <br> Columba Palumbus </center> Stampa:Streptopelia turtur01.JPG|<center>[[Gamiema]] <br> Turtur Streptopelia </center> Stampa:Streptopelia decaocto -balcony -two-8.jpg|<center>[[Gamiema tal-Kullar]] <br> Streptopelia Decaocto </center> Stampa:Stigmatopelia senegalensis -Gaborone Game Reserve, Botswana-8.jpg|<center>[[Gamiema tal-Ilwien]] <br> Streptopelia Senegalensis (K)</center> </gallery> ===Daqquq=== Ordni: [[Cuculiformes]]. Familja: [[Cuculidae]] L-għasafar tal-familja Cuculidae ivarjaw fid-daqs, għandhom ġisimhom magħlub, denbhom twil u saqajhom b'saħħithom. Kontra l-cuculidae tad-Dinja l-Antika, dawk tal-Amerika ta' Fuq m’humiex parasiti tal-bejta. Hemm 141 speċi mad-dinja kollha u 2 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:Clamator glandarius.jpg|<center>[[Sultan il-Gamiem tat-Toppu]] <br>Clamator Glandarius </center> Stampa:Cuculus canorus2.jpg|<center>[[Daqquqa Kaħla]] <br>Cuculus Canorus</center> </gallery> ===Barbaġann=== Ordni: [[Strigiformes]]. Familja: [[Tytonidae]] Il-familja Tytonidae huma għasafar ta' daqs minn medju sa kbir, rashom kbira u wiċċhom bil-forma karatteristika ta' qalb. Għandhom saqajhom b'saħħithom u twal bi dwiefer qawwija. Hemm 16-il speċi mad-dinja kollha u waħda minnhom tidher Malta. <gallery> Stampa:Tyto alba tylluan wen detail.jpg|<center>[[Barbaġann]] <br>Tyto alba (K)</center> </gallery> ===Kokk=== Ordni: [[Strigiformes]]. Familja: [[Strigidae]] Il-kokk huma għasafar tal-priża ta' daqs minn żgħir għal kbir li huma solitarji u notturni. Għandhom għajnejhomn u widnejhom kbar iħarsu dritt 'l quddiem, munqar bħal ta' seqer u ċirku tar-rix madwar kull għajn li jidher ħafna u jgħidulu diska faċjali. Hemm 199 speċi mad-dinja kollha u 5 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:Zwergohreulen.jpg|<center>[[Kokka]] <br> Otus Scops </center> Stampa:Uhu-muc.jpg|<center>[[Kokka Imperjali]] <br> Bubo Bubo </center> Stampa:Mochuelo Común ( Athene noctua )(1).jpg|<center>[[Kokka tat-Tikki]] <br> Athene Noctua (K) </center> Stampa:Asio otus -Battlefield Falconry Centre, Shrewsbury, Shropshire, England-8a.jpg|<center>[[Qattus (Għasfur)|Qattus]] <br> Asio Otus </center> Stampa:Asio flammeus -Fazenda Campo de Ouro, Piraju, Sao Paulo, Brasil-8.jpg|<center>[[Kokka tax-Xagħri]] <br> Asio Flammeus</center> </gallery> ===Bqaraq=== Ordni: [[Caprimulgiformes]]. Familja: [[Caprimulgidae]] Il-bqaraq huma għasafar notturni ta' daqs medju bi ġwienaħ twal, saqajn qsar u munqar qasir ħafna li s-soltu jbejtu fl-art. Il-parti l-kbira tal-ispeċi għandhom saqajhom żgħar li ma jiswewx wisq għal mixi u ġwienaħ twal bil-ponta. Għandhom rix artab maskarat bħala qoxra tas-siġar jew weraq. Hemm 91 speċi mad-dinja kollha u 3 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:Caprimulgus ruficollis.jpg|<center>[[Buqrajq Aħmar]] <br> Caprimulgus Ruficollis (K) </center> Stampa:Paukstelis.jpg|<center>[[Buqrajq]] <br> Caprimulgus Europaeus </center> Stampa:Egyptian Nightjar.jpg|<center>[[Buqrajq Abjad]] <br> Caprimulgus Aegyptius (K)</center> </gallery> ===Runduni=== Ordni: [[Apodiformes]]. Familja: [[Apodidae]] Ir-runduni huma għasafar li jqattgħu l-parti l-kbira ta' ħajjithom fl-ajru. Dawn l-għasafar għandhom saqajhom qsar ħafna u qatt ma jinżlu fuq l-art jekk jista' jkun u minflok jiggranfaw ma' xi wiċċ vertikali. Ħafna runduni għandhom ġwienaħ mitfugħin lura qishom nofs qamar. Hemm 100 speċi mad-dinja kollha u 6 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:White-throated Needletail 09a.jpg|<center>[[Rundun tal-Labar]] <br> Hirundapus Caudacutus (K) </center> Stampa:Alpi1.jpg|<center>[[Rundun Żaqqu Bajda]] <br> Apus Melba </center> Stampa:Apus apus -Barcelona, Spain-8 (1).jpg|<center>[[Rundun]] <br> Apus Apus </center> Stampa:Apus pallidus -Greece-8.jpg|<center>[[Rundun Kannelli]] <br> Apus Pallidus </center> Stampa:House swift I IMG 3260.jpg|<center>[[Rundun Żgħir]] <br> Apus Affinis (K) </center> Stampa:White-rumped Swift.jpg|<center>Apus Caffer (K)</center> </gallery> ===Għasfur ta' San Martin=== Ordni: [[Coraciiformes]]. Familja: [[Alcedinidae]] L-Alcedinidae huma għasafar ta' daqs medju b'rashom kbira, munqarhom twil bil-ponta, saqajhom qsar u denbhom qasir. Hemm 93 speċi mad-dinja kollha u waħda minnhom tidher Malta. <gallery> Stampa:Kingfisher India.jpg|<center>[[Għasfur ta' San Martin]] <br>Alcedo Atthis</center> </gallery> ===Qerd in-Naħal=== Ordni: [[Coraciiformes]]. Familja: [[Meropidae]] Il-qerd in-naħal huma group ta' għasafar li jiġu mill-passeriformi fil-familja tal-Meropidae. Il-parti l-kbira tal-ispeċi jinstabu l-Afrika imma oħrajn jinstabu l-Ewropa t'Isfel, Madagaskar, l-Awstralja u New Guinea. Huma karatterizzati b'rixx ta' ħafna lwien, ġisem mislut, u s-soltu rix tawwalin f'nofs id-denb, li jagħmluhom qishom ħuttaf mill-bogħod. Hemm 26 speċi mad-dinja kollha u 2 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:Merops persicus.jpg|<center>[[Qerd in-Naħal Aħmar]] <br>Merops Persicus (K) </center> Stampa:Merops-apiaster.JPG|<center>[[Qerd in-Naħal]] <br>Merops Apiaster</center> </gallery> ===Farruġ=== Ordni: [[Coraciiformes]]. Familja: [[Coraciidae]] Il-Coraciidae jixbħu ċ-ċawl fid-daqs u fl-għamla imma huma eqreb għall-qerd in-naħal u l-għasfur ta' San Martin. Bħalhom għandhom rix imlewwen l-iżjed bl-ikħal u l-kannella. Għandhom iż-żewġ swaba ta' quddiem ta' ġewwa magħqudin flimkien imma ta' barra le. Hemm 12-il speċi mad-dinja kollha u waħda minnhom tidher Malta. <gallery> Stampa:European roller.jpg|<center>[[Farruġ]] <br>Coracias Garrulus</center> </gallery> ===Daqquqa tat-Toppu=== Ordni: [[Coraciiformes]]. Familja: [[Upupidae]] L-upupidae għandhom kulur iswed, abjad u roża fl-oranġjo u għandhom għalla kbira mwaqqfa fuq rashom. Hemm 2 speċi mad-dinja kollha u waħda minnhom tidher Malta. <gallery> </center> Stampa:Upupa epops 1 Luc Viatour.jpg|<center>[[Daqquqa tat-Toppu/tal-Pinnaċċ]] <br>Upupa Epops </gallery> ===Bulebbiet=== Ordni: [[Piciformes]]. Familja: [[Picidae]] Il-Bulebbieta huma għasafar ta' daqs minn żgħir għal medju b'munqar qisu furmatur, saqajn qsar, denb iebes u lsien twil biex jaqbdu l-insetti. Xi speċi għandhom saqajhom b'żewġ swaba 'l quddiem u tnejn 'il wara, waqt li xi speċi għandhom tliet swaba biss. Ħafna bulebbieta għandhom id-drawwa li jsammru fuq iz-zkuk tas-siġar b'munqarhom. Hemm 219-il speċi mad-dinja kollha u 2 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:Jynx torquilla vlaskop cropped.jpg|<center>[[Bulebbiet]] <br>Jynx Torquilla </center> Stampa:RO B Carol Park green woodpecker crop.jpg|<center>[[Bulebbiet Aħdar]] <br>Picus Viridis (K)</center> </gallery> ==Għasafar Passeriformi== ===Alwett=== Ordni: [[Passeriformes]]. Familja: [[Alaudidae]] L-alwett huma għasafar żgħar tal-art li sikwit jgħannu u jtiru b'mod estravaganti. Il-parti l-kbira tal-alwett għandhom dehra bla kuluri. Jgħixu fuq l-insetti u ż-żerriegħa. Hemm 96 speċi mad-dinja kollha u 12 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:Greater hoopoe lark Mauritania.jpg|<center>[[Alwetta Bumunqar]]<br>Alaemon Alaudipes (K) </center> Stampa:Chersophilus duponti.jpg|<center>[[Alwetta tad-Deżert]]<br>Chersophilus Duponti (K) </center> Stampa:Bereşe.jpg|<center>[[Kalandra]]<br>Melanocorypha Calandra </center> Stampa:Melanocorypha leucoptera2.jpg|<center>[[Kalandra tal-Ġewnaħ Abjad]]<br>Melanocorypha Leucoptera (K) </center> Stampa:Zwarte leeuwerik.jpg|<center>[[Kalandra Sewda]]<br>Melanocorypha Yeltoniensis (K) </center> Stampa:Calandrella brachydactyla1.jpg|<center>Calandrella Brachydactyla </center> Stampa:Calandrella rufescens -Canary Islands -Spain-8.jpg|<center>[[Bilbla Sekonda]]<br>Calandrella Rufescens (K) </center> Stampa:Crested Lark (Galerida cristata) at Sultanpur I Picture 118.jpg|<center>[[Ċuqlajta tat-Toppu]]<br>Galerida Cristata (K) </center> Stampa:Alauda arvensis 2.jpg|<center>[[Alwetta]]<br>Alauda Arvensis </center> Stampa:Lullula arborea Rodrigo)de Almeida.jpg|<center>[[Ċuqlajta]]<br>Lullula Arborea </center> Stampa:Shore Lark.jpg|<center>[[Alwetta Safra]]<br>Eremophila Alpestris (K) </center> Stampa:Eremophila bilopha 1838.jpg|<center>[[Alwetta tal-Qrun]]<br>Eremophila Bilopha (K) </center> </gallery> ===Ħuttaf=== Ordni: [[Passeriformes]]. Familja: [[Hirundinidae]] Il-familja tal-Hirundinidae hi grupp ta' passeriformi kkaratterizzati bil-ħila li ghandħom li jieklu waqt li jtiru. Għandhom ġisimhom mislut u aerodinamiku, ġwinħajhom twal bil-ponta u munqarhom qasir jinfetaħ wiesa'. Saqajhom huma magħmulin biex jaqbdu mas-siġar iżjed milli għall-mixi. Hemm 83 speċi mad-dinja kollha u 5 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:Riparia riparia -Markinch, Fife, Scotland -flying-8-4c.jpg|<center>[[Ħawwiefa tax-Xtut]]<br>Riparia riparia </center> Stampa:Ptyonoprogne rupestris -Alcobaca, Portugal -perching on roof.jpg|<center>[[Ħawwiefa tal-Blat]]<br>Ptyonoprogne rupestris (K) </center> Stampa:Landsvale.jpg|<center>[[Ħuttafa]]<br>Hirundo rustica </center> Stampa:Golondrina dáurica occidental Cecropis rufula 1.jpg|<center>[[Reġina tal-Ħuttaf]]<br>Cecropis daurica </center> Stampa:Delichon urbicum -Iceland -flying-8.jpg|<center>[[Ħawwiefa]]<br>Delichon urbicum </center> </gallery> ===Diżżi, zikzka u bħalhom=== Ordni: [[Passeriformes]]. Familja: [[Motacillidae]] Il-Motacillidae huma familja ta' għasafar passeriformi żgħar b'denbhom ta' daqs medju. Għandhom ġisimhom mislut u jgħixu minfuq l-insetti fl-art. Hemm xi 66 speċi mad-dinja kollha u 11 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:Yellow wagtail.jpg|<center>[[Isfar (għasfur)|Isfar]]<br>Motacilla Flava </center> Stampa:Grey Wagtail.jpg|<center>[[Zakak tad-Dell]]<br>Motacilla Cinerea </center> Stampa:White-Wagtail.jpg|<center>[[Zakak Abjad]]<br>Motacilla Alba </center> Stampa:Anthus richardi.jpg|<center>Anthus Richardi </center> Stampa:AnthusCampestris cropped.jpg|<center>[[Bilblun]]<br>Anthus Campestris </center> Stampa:Meadowpippit2008 edit.jpg|<center>[[Pespus]]<br>Anthus Pratensis </center> Stampa:Anthus triviallis (Marek Szczepanek).jpg|<center>[[Diżż]]<br>Anthus Trivialis </center> Stampa:Olive backed Pipit.jpg|<center>[[Diżż tal-Lvant]]<br>Anthus Hodgsoni (K) </center> Stampa:Red-throated Pipit.jpg|<center>[[Diżż Aħmar]]<br>Anthus Cervinus </center> Stampa:Anthus spinoletta.jpg|<center>[[Diżż tal-Ilma]]<br>Anthus Spinoletta </center> Stampa:Anthus petrosus0.jpg|<center>Anthus Petrosus </center> </gallery> ===Buful=== Ordni: [[Passeriformes]]. Familja: [[Regulidae]] Ir-Regulidae huma grupp żgħir ta' għasafar li spiss jingħaddu mal-għasafar għanejja tad-Dinja l-Antika, imma sikwit jingħataw l-istatus ta' familja billi jixbħu l-Baeolophus. Hemm xi 6 speċi mad-dinja kollha u 2 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:Regulus regulus 60North cropped.jpg|<center>[[Bufula tal-Qamar]]<br>Regulus regulus </center> Stampa:Regulus ignicapilla Arundel.jpg|<center>[[Bufula tat-Toppu Aħmar]]<br>Regulus Ignicapilla </center> </gallery> ===Sultan l-Isponsuni=== Ordni: [[Passeriformes]]. Familja: [[Bombycillidae]] Il-Bombycillidae huma grupp ta' passeriformi kkaratterizzati b'rix artab ħariri u truf ħomor fuq ir-rix tal-gwienaħ. Dan huma għasafar tas-siġar tal-foresti tat-tramuntana. Jgħixu fuq l-insetti fis-sajf u fuq il-bakek fix-xitwa. Hemm 3 speċi mad-dinja kollha u waħda minnhom tidher Malta. <gallery> Stampa:Cedar Wax Wing.jpg|<center>[[Sultan l-Isponsuni]]<br>Bycilla Garrulus (K) </center> </gallery> === Għasfur tax-Xmajjar === Ordni: [[Passeriformes]]. Familja: [[Cinclidae]] Ic-Cinclidae huma grupp ta' għasafar li jgħixu fis-siġar u l-ħabitat taghħom fih ambjenti akwatiċi fl-Ameriki, l-Ewropa u l-Asja. Hemm 5 speċi mad-dinja kollha u waħda minnhom tidher Malta. <gallery> Stampa:Cinclus cinclus -Kirkcudbright, Scotland-8.jpg|<center>[[Għasfur tax-Xmajjar]]<br>Cinclus Cinclus (K) </center> </gallery> ===Bumisturi=== Ordni: [[Passeriformes]]. Familja: [[Troglodytidae]] Il-bumisturi huma għasafar żgħar li jħobbu jinħbew (għalhekk bismisturin) barra l-għanja tgħajjat tagħhom. Għandhom ġwinħajhom qsar u munqarhom irqieq imdawwar l-isfel. Bosta speci iżommu denbhom 'l fuq. Kollha jgħixu fuq l-insetti. Hemm xi 80 speċi mad-dinja kollha (li kollha ħlief waħda jgħixu fid-Dinja l-Ġdida) u waħda minnhom tidher Malta. <gallery> Stampa:Troglodytes hiemalis Chicago IL.jpg|<center>[[Bumistur]]<br>Troglodytes Troglodytes </center> </gallery> ===Żwiemel=== Ordni: [[Passeriformes]]. Familja: [[Prunellidae]] Il-Prunellidae huma l-unika familja li huma endemiċi kompletament fil-[[Palearktiku]]. Dawn huma għasafar żgħar bla xejn li jiddistngwihom, li minn barra jixbħu l-għasafar tal-bejt. Hemm xi 13-il speċi mad-dinja kollha u 2 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:Alpine accentor saganta.jpg|<center>[[Żiemel tal-Alpi|Żiemel tal-Alpi]]<br>Prunella Collaris Stampa:Dunnock crop2.jpg|<center>[[Żiemel (għasfur)]]<br>Prunella Modularis </gallery> ===Mlievez=== Ordni: [[Passeriformes]]. Familja: [[Turdidae]] L-imlievez huma grupp ta' għasafar passeriformi li jgħixu l-iżjed fid-Dinja l-Antika. Dawn huma insettivori (xi ftit omnivori) ta' daqs medju, mbaċċnin b'rixhom artab, li spiss jieklu fl-art. Hemm 176 speċi mad-dinja kollha u 8 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:Zoothera sibirica 431.jpg|<center>[[Malvizz tas-Siberja]]<br>Zoothera Sibirica (K) </center> Stampa:Ring Ouzel.jpg|<center>[[Malvizz tas-Sidra Bajda]]<br>Turdus Torquatus </center> Stampa:Common Blackbird.jpg|<center>[[Malvizz Iswed]]<br>Turdus Merula </center> Stampa:Eyebrowed Thrush.jpg|<center>[[Malvizz tan-Nord]]<br>Turdus Obscurus (K) </center> Stampa:Turdus pilaris2.jpg|<center>[[Malvizzun tal-Qtajja]]<br>Turdus Pilaris </center> Stampa:Redwing Turdus iliacus.jpg|<center>[[Malvizz Aħmar]]<br>Turdus Iliacus </center> Stampa:Song Thrush (Turdus philomelos) singing in tree.jpg|<center>[[Malvizz]]<br>Turdus Philomelos </center> Stampa:Turdus viscivorus 1.jpg|<center>[[Malvizzun Prim]]<br>Turdus Viscivorus </center> </gallery> ===Ċistikoli=== Ordni: [[Passeriformes]]. Familja: [[Cisticolidae]] Iċ-Cisticolidae huma għanejja (ivversjaturi) li jinstabu l-iżjed fir-reġjuni sħan tan-nofsinhar tad-Dinja l-Antika. Ġeneralment huma skuri, kanella jew griżi u joqgħodu fil-beraħ fejn ma tantx hemm siġar. Hemm 111-il speċi mad-dinja kollha u waħda minnhom tidher Malta. <gallery> Stampa:Zitting Cisticola (Breeding plumage) I- Kolkata IMG 5046.jpg|<center>Cisticola Juncidis</center> </center> </gallery> ===Bekkafiki u bħalhom=== Ordni: [[Passeriformes]]. Familja: [[Sylviidae]] Il-familja tas-Sylviidae huma grupp ta' għasafar passeriformi, insettivori żgħar. Is-Sylviidae bħala speċi li jbejtu jinstabu l-iżjed fl-Ewropa, l-Ażja u, inqas fl-Afrika. Il-parti l-kbira minnhom għandhom dehra li m'għandha xejn li jaqlagħha, imma għandhom għanja distintiva. Hemm 291 speċi mad-dinja kollha u 41 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:37-090505-cettis-warbler-at-Kalloni-east-river.jpg|<center>[[Bagħal tal-Għollieq]]<br>Cettia cetti </center> Stampa:Grashoppsangare-070512.jpg|<center>[[Bagħal tal-Ġurati]]<br>Locustella naevia (K) </center> Stampa:Flodsangare.jpg|<center>[[Bagħal tax-Xmajjar]]<br>Locustella fluviatilis (K) </center> Stampa:Locustellaluscinioides.jpg|<center>[[Bagħal Aħmar]]<br>Locustella luscinioides </center> Stampa:Hippolais pallida Akko Israel 2.jpg|<center>[[Bekkafik Griż]]<br>Hippolais pallida (K) </center> Stampa:Hippolais polyglotta.jpg|<center>[[Bekkafik tal-Għana]]<br>Hippolais polyglotta (K) </center> Stampa:Hippolais icterina2.jpg|<center>[[Bekkafik Isfar]]<br>Hippolais icterina </center> Stampa:Acrocephalus melanopogon ad03 CB.jpg|<center>[[Bagħal Qastni]]<br>Acrocephalus melanopogon </center> Stampa:Seggenrohrsaenger hand.jpg|<center>[[Bagħal tal-Qamar]]<br>Acrocephalus paludicola (K) </center> Stampa:Acrocephalus schoenobaenus 1 (Marek Szczepanek)-2.jpg|<center>[[Bagħal tas-Simar]]<br>Acrocephalus schoenobaenus </center> Stampa:Paddyfield Warbler (Acrocephalus agricola) in Kolkata Im IMG 0496.jpg|<center>Acrocephalus agricola (K) </center> Stampa:Australianreedwarbler.jpg|<center>[[Bagħal tal-Qasab]]<br>Acrocephalus scirpaceus </center> Stampa:Blyth's Reed Warbler I2 IMG 9417.jpg|<center>Acrocephalus dumetorum (K) </center> Stampa:Acrocephalus palustris (Marek Szczepanek).jpg|<center>[[Bagħal tal-Għadajjar]]<br>Acrocephalus palustris </center> Stampa:Acrocephalus arundinaceus adult NRM.jpg|<center>[[Bagħal Prim]]<br>Acrocephalus arundinaceus </center> Stampa:Willow Warbler Phylloscopus trochilus.jpg|<center>[[Vjolin Pastard]]<br>Phylloscopus trochilus (K) </center> Stampa:Phylloscopus collybita (taxobox).jpg|<center>[[Vjolin tax-Xitwa]]<br>Phylloscopus collybita </center> Stampa:Phylloscopus bonelli.jpg|<center>[[Vjolin Bajdani]]<br>Phylloscopus bonelli </center> Stampa:Nopic.jpg|<center>Phylloscopus orientalis </center> Stampa:Flickr - Rainbirder - Wood Warbler (Phylloscopus sibilatrix).jpg|<center>[[Vjolin Ħadrani]]<br>Phylloscopus sibilatrix </center> Stampa:Dusky Warbler.jpg|<center>Phylloscopus fuscatus (K) </center> Stampa:Radde's Warbler (Phylloscopus schwarzi).jpg|<center>Phylloscopus schwarzi (K) </center> Stampa:20070304贵阳-黄腰柳莺.jpg|<center>Phylloscopus proregulus (K) </center> Stampa:Phylloscopus inornatus Meet Again 368583749 crop.png|<center>[[Vjolin tal-Faxx]]<br>Phylloscopus inornatus (K) </center> Stampa:Arctic Warbler 4683b.jpg|<center>Phylloscopus borealis (K) </center> Stampa:Sylvia atricapilla male 2.jpg|<center>[[Kapinera]]<br>Sylvia atricapilla </center> Stampa:Sylvia borin (Örebro County).jpg|<center>[[Bekkafi]]<br>Sylvia borin </center> Stampa:Sylvia nisoria.jpg|<center>[[Bekkafik tal-Istrixxi]]<br>Sylvia nisoria (K) </center> Stampa:Sylvia hortensis Museum de Genève.JPG|<center>[[Bekkafik ta' Għajnu Bajda]]<br>Sylvia hortensis (K) </center> Stampa:Nopic.jpg|<center>Sylvia crassirostris (K) </center> Stampa:Asian Desert Wrabler.jpg|<center>[[Bufula tad-Deżert]]<br>Sylvia nana </center> Stampa:Flickr - Rainbirder - Common Whitethroat (Sylvia communis).jpg|<center>[[Bekkafik Aħmar]]<br>Sylvia communis </center> Stampa:Sylvia curruca 1 (Martin Mecnarowski).jpg|<center>[[Bekkafik Irmiedi]]<br>Sylvia curruca </center> Stampa:Nopic.jpg|<center>Sylvia deserti (K) </center> Stampa:Sylvia conspicillata Gran Canaria.jpg|<center>[[Bufula Ħamra]]<br>Sylvia conspicillata </center> Stampa:SylviaDeserticolaKeulemans.jpg|<center>[[Bufula tat-Tuneżija]]<br>Sylvia deserticola (K) </center> Stampa:Dartford Warbler Provencegrasmücke (Sylvia undata) by J. Dietrich.jpg|<center>[[Bufula tax-Xagħri]]<br>Sylvia undata Near-threatened </center> Stampa:Marmora%27s_Warbler_-_Sardinia_-_Italy_S4E1036.jpg|<center>[[Bufula Griża]]<br>Sylvia sarda (K) </center> Stampa:Sylvia rueppelli.jpg|<center>[[Bufula tal-Pavalor]]<br>Sylvia rueppelli </center> Stampa:Western_Subalpine_Warbler_Sylvia_inornata,_Aiguamolls_de_l'Empordà.jpg|<center>[[Bufula Passajra]]<br>Sylvia cantillans </center> Stampa:Sardinian Warbler.jpg|<center>[[Bufula Sewda]]<br>Sylvia melanocephala </center> </gallery> ===Rożinjoli u bħalhom === Ordni: [[Passeriformes]]. Familja: [[Muscicapidae]] Il-Muscicapidae huma grupp kbir ta' għasafar passeriformi żgħar indiġeni għad-Dinja l-Antika. Ġeneralment huma insettivori żgħar ta' fuq is-siġar. Id-dehra ta' dawn l-għasafar tvarja, imma l-parti l-kbira minnhom għandhom għanja dgħajfa u għajta ħarxa. Hemm 275 speċi mad-dinja kollha u 23 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:SpottedFlycatcheronfence.jpg|<center>[[Żanżarell tat-Tikki]]<br>Muscicapa Striata </center> Stampa:Cercotrichas galactotes.jpg|<center>[[Rożinjol tax-Xagħri]]<br>Cercotrichas Galactotes </center> Stampa:Erithacus rubecula -Norway -singing-8.jpg|<center>[[Pitirross]]<br>Erithacus Rubecula </center> Stampa:Luscinia luscinia NAUMANN.jpg|<center>[[Rożinjol Prim]]<br>Luscinia Luscinia (K) </center> Stampa:Nachtigall (Luscinia megarhynchos)-2.jpg|<center>[[Rożinjol]]<br>Luscinia Megarhynchos </center> Stampa:Luscinia svecica tom (Marek Szczepanek) small.jpg|<center>[[Kudirross Blu]]<br>Luscinia Svecica </center> Stampa:Ficedula hypoleuca -Wood of Cree Nature Reserve, Scotland -male-8a.jpg|<center>[[Żanżarell Iswed]]<br>Ficedula Hypoleuca </center> Stampa:Muchołówka białoszyja (samiec).jpg|<center>[[Żanżarell tal-Kullar]]<br>Ficedula Albicollis </center> Stampa:Ficedula semitorquata NAUMANN.jpg|<center>[[Żanżarell tal-Lvant]]<br>Ficedula Semitorquata (K) </center> Stampa:Ficedula parva.jpg|<center>[[Żanżarell Sidru Aħmar]]<br>Ficedula Parva </center> Stampa:Phoenicurus moussieri.jpg|<center>[[Kudirross tat-Tuniżija]]<br>Phoenicurus Moussieri (K) </center> Stampa:Gekraagde Roodstaart 20040627.JPG|<center>[[Kudirross]]<br>Phoenicurus Phoenicurus </center> Stampa:Hausrotschwanz Brutpflege 2006-05-21-05.jpg|<center>[[Kudirross Iswed]]<br>Phoenicurus Ochruros </center> Stampa:Monticola saxatilis NAUMANN.jpg|<center>[[Ġanbublu]]<br>Monticola Saxatilis </center> Stampa:Isohiodori fem2.JPG|<center>[[Merill]]<br>Monticola Solitarius </center> Stampa:Saxicola rubetra am.jpg|<center>[[Buċaqq tas-Silla]]<br>Saxicola Rubetra </center> Stampa:Saxicola_torquatus_-South_Africa_-male-8_(3).jpg|<center>[[Buċaqq tax-Xitwa]]<br>Saxicola Torquatus </center> Stampa:Oenanthe leucopyga.jpg|<center>[[Kuda Rasha Bajda]]<br>Oenanthe Leucopyga (K) </center> Stampa:Oenanthe leucura Martien Brand.jpg|<center>[[Kuda Sewda]]<br>Oenanthe Leucura (K) Rare/Accidental </center> Stampa:Northern wheatear male09.JPG|<center>[[Kuda]]<br>Oenanthe Oenanthe </center> Stampa:Oenanthe pleschanka.jpg|<center>[[Kuda tal-Lvant]]<br>Oenanthe Pleschanka (K) </center> Stampa:45-090506-black-eared-wheatear-at-Ipsilou-Monastery-.jpg|<center>[[Kuda Dumnikana]]<br>Oenanthe Hispanica </center> Stampa:Oenanthe deserti -Mongolia-8.jpg|<center>[[Kuda tad-Deżert]]<br>Oenanthe Deserti (K) </center> Stampa:Isabelline wheatear (Oenanthe isabellina) male, non-breeding.jpg|<center>[[Kuda Iżabellina]]<br>Oenanthe Isabellina </center> </gallery> ===Primaveri=== Ordni: [[Passeriformes]]. Familja: [[Paridae]] Il-Paridae huma fil-parti l-kbira speċi ta' għasafar żgħar mibrumin b'munqarhom qasir u oħxon, li jgħixu fl-imsaġar. Huma għasafar adattabbli b'dieta mħallta li tinkludi ż-żerriegħa u l-insetti. Hemm 59 speċi mad-dinja kollha u 2 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:Parus major 2 Luc Viatour.jpg|<center>[[Fjorentin]] <br>Parus Major (K) </center> Stampa:ParusCaeruleus.jpg|<center>[[Primavera]]<br>Cyanistes Caeruleus (K) </center> </gallery> === Daqquqa tal-Ġebel=== Ordni: [[Passeriformes]]. Familja: [[Tichodromidae]] Id-Daqquqa tal-Ġebel hi għasfur żgħir b'rix stupend, aħmar skur, griż u iswed. <gallery> Stampa:Tichodroma muraria02 cropped.jpg|<center>[[Daqquqa tal-Ġebel]]<br>Tichodroma Muraria (K) </center> </gallery> ===Pendulini=== Ordni: [[Passeriformes]]. Familja: [[Remizidae]] Ir-Remizidae huma grupp żgħir ta' għasafar passeriformi insettivori li jiġu mill-Paridae. Hemm 13-il speċi mad-dinja kollha u waħda minnhom tidher Malta. <gallery> Stampa:Remiz pendulinus -Estonia -singing by partly built nest-8 cropped.jpg|<center>[[Pendulin]]<br>Remiz Pendulinus (K) </center> </gallery> ===Orjoli=== Ordni: [[Passeriformes]]. Familja: [[Oriolidae]] L-orjoli tad-Dinja l-Antika huma għasafar kuluriti passeriformi li ma jiġux mill-orjoli tad-Dinja l-Ġdida. Hemm 29 speċi mad-dinja kollha u waħda minnhom tidher Malta. <gallery> Stampa:Oriole 2.jpg|<center>[[Orjola]]<br>Oriolus Oriolus </center> </gallery> === Kaċċamenduli=== Ordni: [[Passeriformes]]. Familja: [[Laniidae]] Il-Kaċċamenduli huma għasafar passeriformi magħrufin għad-drawwa tagħhom li jaqbdu għasafar oħhra u annimali żgħar u jwaħħlu l-biċċċiet li ma jkunux kielu fuq ix-xewk. Munqarhom ganċ bħal tal-għasafar tal-priża. Hemm 30 speċi mad-dinja kollha u 5 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:Lanius collurio 2 (Martin Mecnarowski).jpg|<center>[[Kaċċamendula Ħamra]]<br>Lanius Collurio </center> Stampa:Lanius excubitor 1 (Marek Szczepanek).jpg|<center>[[Kaċċamendula Griża]]<br>Prima Lanius Excubitor </center> Stampa:Lesser Grey Shrike by Daniel Bastaja.jpg|<center>[[Kaċċamendula Griża]]<br>Lanius Minor </center> Stampa:Lanius nubicus.jpg|<center>Lanius Nubicus (K) </center> Stampa:Lanius senator01 new.jpg|<center>[[Kaċċamendula]]<br>Lanius Senator </center> </gallery> ===Ċawl=== Ordni: [[Passeriformes]]. Familja: [[Corvidae]] Il-familja tal-Corvidae huma ikbar mill-medja tal-ordni tal-passeriformi. Xi wħud mill-ikbar speċi għandhom ħila kbira biex jitgħallmu. Hemm 119-il speċi mad-dinja kollha u 5 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:Garrulus glandarius 1 Luc Viatour.jpg|<center>[[Sultan iċ-Ċawl]]<br>Garrulus Glandarius </center> Stampa:Coloeus monedula -Ham Common, London Borough of Richmond upon Thames, England-8.jpg|<center>[[Ċawla]]<br>Corvus Monedula (K) </center> Stampa:Corvus frugilegus -Dartmoor, Devon, England-8.jpg|<center>[[Korvu]]<br>Corvus Frugilegus (K) </center> Stampa:Corvus corone Rabenkrähe 1.jpg|<center>[[Ċawlun]]<br>Corvus Corone (K) </center> Stampa:Corvus corax by David Hofmann.jpg|<center>[[Għarab]]<br>Corvus Corax (K) </center> </gallery> ===Sturnelli=== Ordni: [[Passeriformes]]. Familja: [[Sturnidae]] L-isturnelli huma għasafar passeriformi ta' daqs minn żgħir għal medju. Itiru fid-dritt bil-qawwa, u huma gregarji ħafna. Bħala ambjent jippreferu l-kampanja miftuħa. Jieklu l-insetti u l-frott. Tipikament rixhom hu skur b'leqqa metalika. Hemm 114-il speċi mad-dinja kollha u 3 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:Sturnus roseus.jpg|<center>[[Sturnell Roża]]<br>Pastor Roseus (K) </center> Stampa:Sturnus vulgaris -England -standing-8.jpg|<center>[[Sturnell]]<br>Sturnus Vulgaris </center> Stampa:Estornino Negro. Casa de Campo. Madrid (3).jpg|<center>[[Sturnell Iswed]]<br>Sturnus Unicolor (K) </center> </gallery> === Għammiela=== Ordni: [[Passeriformes]]. Familja: [[Passeridae]] L-għammiela huma għasafar passeriformi. Ġeneralment ikunu żgħar, imbaċċnin, kannella jew griżi, b'denbhom qasir u munqarhom qasir u b'saħħtu. L-għammiela jieklu l-iżjed iż-żerriegħa imma jieklu wkoll insetti żgħar. Hemm 38 speċi mad-dinja kollha u 4 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:House Sparrow, England - May 09.jpg|<center>[[Għasfur tal-Bejt]]<br>Passer Domesticus </center> Stampa:Passer Hispaniolensis Male.JPG|<center>[[Għammiel tal-Bejt]]<br>Passer Hispaniolensis </center> Stampa:Tree Sparrow Japan Flip.jpg|<center>[[Għammiel tas-Siġar]]<br>Passer Montanus </center> Stampa:Petronia petronia Martien Brand.jpg|<center>[[Għammiel tal-Blat]]<br>Petronia Petronia (K) </center> Stampa:Snowfinch.jpg|<center>[[Għammiel tas-Silġ]]<br>Montifringilla Nivalis (K) </center> </gallery> ===Virej=== Ordni: [[Passeriformes]]. Familja: [[Vireonidae]] Il-Vireonidae huma grupp żgħir ta' għasafar passeriformi ta' daqs minn żgħir għal medju li huma ristretti għad-Dinja l-Ġdida. Tipikament huma fl-aħdar u jixbħu l-Vjolin Ħadrani barra minn munqarhom li hu eħxen. Hemm 52 speċi mad-dinja kollha u waħda minnhom tidher Malta. <gallery> Stampa:Vireo olivaceus -Madison -Wisconsin -USA-8.jpg|<center>Vireo Olivaceus (K) </center> </gallery> ===Sponsuni=== Ordni: [[Passeriformes]]. Familja: [[Fringillidae]] Il-Fringillidae huma għasafar passeriformi li jieklu biss iż-żerriegħ. Jistgħu ikunu minn żgħar għal kbar mhux ħażin u għandhom munqarhom b'saħħtu, is-soltu koniku u f'xi speċi kbir ħafna. Kollha għandhom 12-il rixa f'denbhom u 9 rix primarji. Dawn l-għasafar itiru bil-qabża, jagħtu s-salt iħabbtu l-ġwienaħ imbagħad jiżżerżqu mal-arja u jibqgħu sejrin hekk. Il-parti l-kbira minnhom jgħannu tajjeb. Hemm 176 speċi mad-dinja kollha u 13 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:Chaffinch (Fringilla coelebs).jpg|<center>[[Sponsun]]<br>Fringilla Coelebs </center> Stampa:Fringilla montifringilla 2 (Marek Szczepanek).jpg|<center>[[Sponsun Selvaġġ]]<br>Fringilla Montifringilla </center> Stampa:Bucanetes githagineus -Salinas de Janubio, Lanzarote, Spain-8.jpg|<center>[[Trumbettier]]<br>Bucanetes Githagineus </center> Stampa:Carpodacus erythrinus NAUMANN.jpg|<center>[[Bumunqar]]<br>Carpodacus Erythrinus (K) </center> Stampa:European Greenfinch male female.jpg|<center>[[Verdun]]<br>Carduelis Chloris </center> Stampa:Red Crossbills (Male).jpg|<center>Loxia Curvirostra </center> Stampa:Carduelis flammea CT6.jpg|<center>[[Bagħal tal-Ġojjin]]<br>Carduelis Flammea (K) </center> Stampa:Carduelis spinus male.jpg|<center>[[Erku]]<br>Carduelis Spinus </center> Stampa:Carduelis carduelis -Quinton, Birmingham, England-8.jpg|<center>[[Gardell]]<br>Carduelis Carduelis </center> Stampa:Makolągwa.jpg|<center>[[Ġojjin]]<br>Carduelis Cannabina </center> Stampa:Girlitz.jpg|<center>[[Apparel]]<br>Serinus Serinus </center> Stampa:Pyrrhula pyrrhula -Germany -perching in a garden tree -pair-8a.jpg|<center>[[Bugeddum]]<br>Pyrrhula Pyrrhula (K) </center> Stampa:Coccothraustes coccothraustes.jpg|<center>[[Taż-Żebbuġ]]<br>Coccothraustes Coccothraustes </center> </gallery> ===Durrajs=== Ordni: [[Passeriformes]]. Familja: [[Emberizidae]] L-Emberizidae huma familja kbira ta' għasafar passeriformi. Jgħixu fuq iż-żerriegħ u l-forma ta' munqarhom hi distintiva. Ħafna mill-ispeċi tal-Emberizidae għandhom disinn distintiv fuq rashom. Hemm 329 speċi mad-dinja kollha u 16 minnhom jidhru Malta. <gallery> Stampa:Emberiza citrinella -New Zealand -North Island-8.jpg|<center>[[Durrajsa Safra]]<br>Emberiza Citrinella (K) </center> Stampa:Emberiza leucocephalos NAUMANN.jpg|<center>Emberiza Leucocephalos (K) </center> Stampa:Cirl bunting cropped.jpg|<center>[[Ortolan Iswed]]<br>Emberiza Cirlus (K) </center> Stampa:Emberiza cia Martien Brand.jpg|<center>[[Ortolan tal-Blat]]<br>Emberiza Cia (K) </center> Stampa:Ortolan.jpg|<center>[[Ortolan]]<br>Emberiza Hortulana </center> Stampa:Emberiza caesia.jpg|<center>[[Ortolan Rasu Blu]]<br>Emberiza Caesia (K) </center> Stampa:Little Bunting.jpg|<center>[[Durrajsa Qerqnija]]<br>Emberiza Pusilla (K) </center> Stampa:Emberiza rustica2.jpg|<center>[[Durrajsa Qastnija]]<br>Emberiza Rustica (K) </center> Stampa:EmberizaAureolaF.jpg|<center>[[Ortolan tal-Lvant]]<br>Emberiza Aureola (K) </center> Stampa:Chestnut Bunting (Emberiza rutila) Eocheong Island, Korea May 2012.jpg|<center>Emberiza Rutila (K) </center> Stampa:28-090504-black-headed-bunting-at-first-layby.jpg|<center>[[Durrajsa Rasha Sewda]]<br> Emberiza Melanocephala (K) </center> Stampa:Reed Bunting male and female.jpg|<center>[[Durrajsa tal-Qasab]]<br>Emberiza Schoeniclus </center> Stampa:Emberiza calandra, mâle chantant (Matthieu Gauvain).jpg|<center>[[Durrajsa]]<br>Emberiza Calandra </center> Stampa:Laplandbunting67.jpg|<center>[[Durrajsa tan-Nord]]<br>Calcarius Lapponicus (K) </center> Stampa:Plectrophenax nivalis1.jpg|<center>[[Durrajsa Bajda]]<br>Plectrophenax Nivalis </center> </gallery> === Bumunqar Amerikan === Ordni: [[Passeriformes]]. Familja: [[Cardinalidae]] Il-Cardinalidae huma familja ta' għasafar passeriformi b'saħħithom, li jgħixu fuq iż-żerriegħa u għandhom munqarhom qawwi. Tipikament huma assoċjati mal-boskijiet miftuħa. Is-sessi s-soltu jkollhom rix differenti. Hemm 43 speċi mad-dinja kollha u waħda minnhom tidher Malta. <gallery> Stampa:RosebreastedGrosbeak08.jpg|<center>[[Bumunqar Amerikan]]<br>Pheucticus Ludovicianus (K) </gallery> ==Referenzi== *{{ċita web |titlu=Birds of Malta checklist |sit=BirdLife Malta |data-aċċess=2012-01-11 |url=http://www.birdlifemalta.org/bird_watchers/bird_watching/malta_birds/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080206102109/http://www.birdlifemalta.org/bird_watchers/bird_watching/malta_birds/ |arkivju-data=2008-02-06 |lingwa=en}} *{{ċita ktieb |kunjom1=Clements |isem1=James F |titlu=The Clements Checklist of Birds of the World |pubblikatur=Cornstock Publishing Associates |edizzjoni=6tt |data=2007 |isbn=978-0801445019 |lingwa=en}} *{{ċita web |kunjom1=Lepage |isem1=Denis |titlu=Avibase - word bird lists - Malta checklist |url=http://www.bsc-eoc.org/avibase/avibase.jsp?region=mt&pg=checklist&list=clements |sit=Avibase - the world bird database |data=2007 |data-aċċess=2012-01-11 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070929162448/http://www.bsc-eoc.org/avibase/avibase.jsp?region=mt&pg=checklist&list=clements |arkivju-data=2007-09-27 |lingwa=en}} ==Ħoloq esterni== *[https://web.archive.org/web/20120525023810/http://schoolnet.gov.mt/tanti/Birds.html Discovering Malta's Birds] *[http://www.birdinginmalta.com/birdspecies.htm Birding in Malta] *[http://birdsofmalta.stormpages.com/ Birds of Malta] {{DEFAULTSORT:Għasafar ta' Malta}} [[Kategorija:Ornitoloġija]] [[Kategorija:Fawna ta' Malta]] [[Kategorija:Ornitoloġija]] [[Kategorija:Listi relatati ma' Malta]] rfokbpyl6pwhgzrd0fra0zmst4vxs8s 0 34592 331855 331813 2026-08-30T01:34:28Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331855 wikitext text/x-wiki [[Stampa:2023-11-16_Gala_de_los_Latin_Grammy,_03_(cropped)02.jpg|lemin|daqsminuri|Shakira (2023)]] '''Shakira Isabel Mebarak Ripoll''' (2 ta' Frar 1977) hija kantanta, kittieba tal-kanzunetti, żeffiena, attriċi, u filantropa Kolombjana. Hija famuża għall-impatt tagħha fil-mużika Latina u fil-pop modern, tant li hija magħrufa bħala "Ir-Reġina tal-Mużika Latina". == Biografija == Shakira saret famuża bl-album ''Pies Descalzos'' (1995), album li jinkludi s-singles "Estoy Aquí" u "Pies Descalzos, Sueños Blancos", li wassluha fil-quċċata tal-klassifiki tal-Amerika Latina.<ref>[https://tn.com.ar/musica/noticias/2025/10/07/pies-descalzos-de-shakira-cumplio-30-anos-el-disco-que-le-abrio-el-camino-por-el-mundo/ “Pies descalzos” de Shakira cumplió 30 años: el disco que le abrió el camino por el mundo | TN]</ref> L-album ''Dónde Están los Ladrones?'' (1998) ikkonsolida l-popolarità tagħha fl-Amerika Latina.<ref>[https://www.eltiempo.com/cultura/gente/donde-estan-los-ladrones-el-exito-de-shakira-que-tiene-una-historia-real-en-bogota-3430310 '¿Dónde están los ladrones?', el éxito de Shakira que tiene una historia real en Bogotá]</ref> L-ewwel album tagħha bl-Ingliż ''Laundry Service'' (2001) ipproduċa s-single tad-debutt "Whenever, Wherever" – li laħqet l-ewwel post f'ħafna klassifiki madwar id-dinja – u "Underneath Your Clothes", suċċessi li għamlu lil Shakira l-ewwel artista mill-Amerika t'Isfel li daħlet b'suċċess fis-suq globali.<ref>[https://variety.com/2021/music/news/shakira-laundry-service-album-anniversary-interview-1235111293/ Shakira Recalls Mammoth Crossover Moment as 'Laundry Service' Turns 20]</ref> L-album tagħha b'influwenzi Spanjoli ''Fijación Oral, Vol. 1'' (2005) u l-album bl-Ingliż ''Oral Fixation, Vol. 2'' (2005) inkludew suċċessi kbar bħal "La Tortura" u "Hips Don't Lie", li kienet l-ewwel single minn mara mill-Amerika t'Isfel li laħqet l-ewwel post fuq il-klassifika Amerikana ''Billboard Hot 100''.<ref>[https://www.hollywoodreporter.com/music/music-news/shakira-insisted-hips-dont-lie-added-to-album-1236213060/ Shakira Insisted Label Add 'Hips Don't Lie' to Album]</ref> L-album ''She Wolf'' (2009) ittratta temi ta' libertà u kellu influwenzi tal-electropop,<ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/english/music/hips-dont-lie-and-waka-waka-top-10-shakira-pop-songs-that-defined-her-global-sound-and-chart-dominance/photostory/128637333.cms 'Hips Don’t Lie' and 'Waka Waka': Top 10 Shakira pop songs that defined her global sound and chart dominance]</ref> filwaqt li ''Sale el Sol'' (2010) kien influwenzat mill-passjoni tagħha għall-mużika Latina u kien jinkludi "Waka Waka (This Time for Africa)", il-kanzunetta uffiċjali tat-Tazza tad-Dinja tal-2010.<ref>[https://www.biobiochile.cl/noticias/2010/06/10/shakira-con-su-waka-waka-destaco-en-exitoso-concierto-inaugural-de-sudafrica-2010.shtml Shakira con su ‘Waka Waka’ destacó en exitoso concierto inaugural de ‘Sudáfrica 2010′ | Notas | BioBioChile]</ref><ref>[https://www.allaboutjazz.com/news/shakira-releases-sale-el-sol-the-sun-comes-out/ Jazz news: Shakira Releases "Sale el Sol / The Sun Comes Out"]</ref> L-albums ''Shakira'' (2014) u ''El Dorado'' (2017) ipproduċew suċċessi bħal "La La La" u "Chantaje". L-album ''Las Mujeres Ya No Lloran'' (2024) kien influwenzat mill-esperjenzi reċenti tagħha bid-divorzju u bis-saħħa mentali, u kellu messaġġ ta' tisħiħ personali.<ref>[https://www.megastar.fm/musica/noticias/reconstruccion-personal-shakira-las-mujeres-lloran-album-que-marca-regreso-20240322_3211478 La reconstrucción personal de Shakira en 'Las Mujeres Ya No Lloran', el álbum que marca su regreso]</ref> Wara dan, Shakira bdiet tour dinji msejjaħ ''Las Mujeres Ya No Lloran World Tour'' (2025–2026), li rċieva tifħir mill-kritiċi u kiseb suċċess kummerċjali, b'dħul ta' aktar minn 350 miljun dollaru.<ref>[https://www.billboard.com/pro/shakira-highest-grossing-latin-tour-guinness-record/ Shakira Sets Record for Highest-Grossing Latin Tour of All Time]</ref> Shakira hija waħda mill-artisti mużikali bl-akbar bejgħ ta' diski ta' kull żmien, wara li biegħet aktar minn 95 miljun diska madwar id-dinja.<ref>[https://news.epson.com/news/shakira-latin-america-brand-ambassador Epson and Global Music Superstar Shakira Partner to Take Latin America by Storm | Epson US]</ref><ref>[https://www.billboard.com/music/latin/shakira-billboard-latin-woman-of-the-year-1235313382/ Shakira Is Billboard's First 'Latin Woman of the Year']</ref> Hija għandha ħafna singles li laħqu l-ewwel post fl-Istati Uniti u madwar id-dinja, erba' premjijiet Grammy, u ħmistax-il premju Latin Grammy.<ref>[https://www.grammy.com/artists/shakira/17393 Shakira | Artist | GRAMMY.com]</ref><ref>{{Ċita web |data-aċċess=2026-08-27 |titlu=Shakira {{!}} Artist {{!}} LatinGRAMMY.com |url=https://www.latingrammy.com/en/artists/shakira/22743-01 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260430183334/https://www.latingrammy.com/en/artists/shakira/22743-01 |arkivju-data=2026-04-30 |url-status=dead }}</ref> Shakira kienet inkluża fil-listi annwali ta' Forbes tan-nisa bl-ogħla dħul fil-mużika.<ref>[https://www.forbes.com/profile/shakira-mebarak/ Shakira Mebarak]</ref> Il-prestazzjoni milqugħa tagħha fl-ispettaklu ta' nofs il-ħin tas-Super Bowl tal-2020 (ma' Jennifer Lopez) hija waħda mill-aktar wirjiet segwiti fl-istorja.<ref>[https://www.billboard.com/music/awards/j-lo-shakira-emmy-nomination-highlights-9425279/ J.Lo & Shakira Land Emmy Nods for Their Super Bowl Halftime Show & Other Nomination Highlights]</ref> Barra mill-mużika, hija waqqfet il-Fundación Pies Descalzos għall-edukazzjoni tat-tfal fil-Kolombja,<ref>[https://holrmagazine.com/shakiras-new-school-project-changing-lives-in-catatumbo/ Shakira's New School Project: Changing Lives in Catatumbo -]</ref> sellfet leħinha lil Gazelle fil-film ''Zootopia'' (2016) u fis-sequel ''Zootopia 2'' (2025),<ref>[https://deadline.com/2025/11/shakira-zootopia-2-music-video-gazelle-zoo-song-1236615726/ Shakira's 'Zoo' Song Gets Music Video Ahead Of 'Zootopia 2']</ref> u serviet bħala ġurata fil-programm ''The Voice'' mill-2013 sal-2014.<ref>[https://uk.news.yahoo.com/shakira-leave-voice-just-one-season-185320999.html Shakira to leave The Voice after just one season - Yahoo News UK]</ref> Hija wkoll waħda mill-aktar persuni segwiti fuq il-midja soċjali, b'aktar minn 90 miljun segwaċi.<ref>[https://www.infobae.com/tecno/2026/01/01/shakira-la-reina-de-las-redes-sociales-122-millones-en-facebook-y-941-millones-en-instagram/ Shakira, la reina de las redes sociales: 122 millones en Facebook y 94,1 millones en Instagram - Infobae]</ref> F'April 2026, Shakira ħarġet kanzunetta intitolata "Choka Choka" mal-kantanta Brażiljana Anitta. "Choka Choka" hija kanzunetta *funk carioca* bilingwi kantata bil-Portugiż u bl-Ispanjol.<ref>{{Ċita web|url=https://latination.com/shakira-anitta-choka-choka-lyrics-meaning-2026-hit|titlu=Meaning and lyrics of 'Choka Choka': The song by Shakira and Anitta|kunjom=LatiNation|data=2026-04-10|sit=LatiNation|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-27}}</ref> == Diskografija == === Albums tal-istudjo === * ''Magia'' (1991) * ''Peligro'' (1993) * ''Pies Descalzos'' (1995) * ''Dónde Están los Ladrones?'' (1998) * ''Laundry Service'' (2001) * ''Fijación Oral, Vol. 1'' (2005) * ''Oral Fixation, Vol. 2'' (2005) * ''She Wolf'' (2009) * ''Sale el Sol'' (2010) * ''Shakira'' (2014) * ''El Dorado'' (2017) * ''Las Mujeres Ya No Lloran'' (2024) === Albums live === * ''MTV Unplugged'' (2000) * ''Live & off the Record'' (2004) * ''Oral Fixation Tour'' (2007) * ''Live from Paris'' (2011) * ''Shakira in Concert: El Dorado World Tour'' (2019) * ''Anniversary: Oral Fixation (20th) and Pies Descalzos (30th) Live'' (2025) == Referenzi == <references /> qkf92agqt0bo8djq2fsgs2lv8sc496e 0 34597 331854 331827 2026-08-30T00:11:27Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331854 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Coimbra''' {{MSAPI|kuˈĩbɾɐ}} {{MSAPI|ˈkwĩbɾɐ}} '''2''',,,<ref name="radiocanada">{{Ċita pubblikazzjoni |date=25 avril 2019 |title=Le Portugal pour un premier voyage en solitaire |url=https://ici.radio-canada.ca/premiere/emissions/style-libre/segments/chronique/115415/voyage-portugal-europe-florence-villeneuve |journal=[[ICI Radio-Canada Première]]}}</ref> eqdem belt universitarja fil- [[Portugall]] u tinsab fiċ-ċentru tal-pajjiż. Kien f'Coimbra li twaqqfet l-ewwel università Portugiża, l- [[Università ta' Coimbra]], fl-1290. Hija fost l-eqdem fl-Ewropa, flimkien mas- Sorbonne, Bologna, Oxford u Salamanca . Il- Grupp Coimbra, imwaqqaf fl- 1985, jiġbor flimkien universitajiet Ewropej. Il-belt għadha popolata b'għadd kbir ta' studenti minn madwar il-Portugall kollu. Huma jżommu ritwali u tradizzjonijiet tal-istudenti, bħal dik imsejħa " praxe " L-ilbies tradizzjonali tal-istudenti huwa libsa sewda għas-subien, libsa sewda għall-bniet, kollha b'ingravata sewda u kappa. Iż-żona urbana ta' Coimbra għandha madwar {{formatnum:220000}} abitant, li huwa aktar minn nofs il-popolazzjoni tad-distrett. Il-belt il-qadima tinsab fuq l-għolja ta' Alcaçova Huwa aċċessat minn labirint ta’ sqaqien dojoq u pittoreski, xi kultant imżejna b’turġien li jġorru ismijiet sinifikanti (" {{Lang|pt|escadas de Quebra-Costas}} » : taraġ li jkisser id-dahar ". Li tinsab {{unité|200|km}} minn [[Liżbona|Lisbona]] u {{unité|100|km}} minn [[Porto]], Coimbra hija mogħtija l-ilma mix-xmara Mondego. == Ġeografija == Wieħed mill-aktar salib it-toroq importanti tan-nazzjon, Coimbra storikament kienet f'salib it-toroq bejn Braga u Lisbona, u l-aċċess tagħha għax-xmara (il-Mondego jgħaddi mill-muniċipalità) ipprovda rotta bejn il-komunitajiet interni u l-bliet kostali (inkluża l-belt kostali ta' Figueira da Foz, 40 km fil-punent ta' Coimbra). Il-belt storika ta' Coimbra tinsab ċentralment fil-muniċipalità, konnessa ma' [[Liżbona]] (197 km) u [[Porto]] (116 km) permezz tal-awtostradi IC2, IP3 u A1. Il-muniċipalità hija mdawra minn diversi muniċipalitajiet ġirien tagħha fir-[[Região de Coimbra]], li jinkludu [[Penacova]] (fil-grigal), [[Vila Nova de Poiares]] (lejn il-lvant), [[Miranda do Corvo]] (lejn ix-xlokk), [[Condeixa-a-Nova]] (lejn in-nofsinhar u l-lbiċ), [[Montemor-o-Velho]] (lejn il-punent), [[Cantanhede]] (lejn il-majjistral) u [[Mealhada]] (fit-tramuntana u l-grigal). Eżatt barra l-muniċipalità, hemm ukoll diversi bliet pittoreski fil-muntanji bħal [[Lousã]] u [[Penacova]], filwaqt li bliet u rħula spa, bħal [[Luso]], [[Buçaco]] u [[Curia]] huma komuni. == Klima == Fix-xitwa, it-temperaturi jvarjaw bejn 15–16 °C matul il-jum u 5–7 °C bil-lejl, kultant jinżlu taħt iż-0 °C, b'medja ta' 19-il jum bil-ġlata fis-sena; filwaqt li t-temperaturi tas-sajf ivarjaw bejn 28–29 °C matul il-jum u 15–16 °C bil-lejl u jistgħu jilħqu 40 °C jew aktar fil-jiem aktar sħan. Coimbra għandha madwar 32 jum fis-sena b'temperaturi massimi 'l fuq minn 30 °C. L-ogħla u l-inqas temperaturi li qatt ġew irreġistrati kienu 42.5 °C u −7.8 °C fl-1943 u l-1941<ref>{{Ċita web|url=https://www.tempo.com/coimbra.htm|titlu=Previsão do tempo Coimbra|sit=Meteored Brasil|lingwa=pt-BR|data-aċċess=2026-08-28}}</ref>. Il-preċipitazzjoni hija abbundanti matul is-sena kollha, ħlief għal Lulju u Awissu. == Storja == '''<big>Antikità</big>''' Ir-Rumani semmew il-belt "Aeminium." Aktar tard, hekk kif il-popolazzjoni kibret, (reġgħet) adottat l-isem Conimbriga. '''<big>Medju Evu</big>''' Belt monumentali bi toroq dojoq, pjazez, turġien, u arkati medjevali, Coimbra kienet il-post fejn twieldu l-ewwel sitt rejiet tal-[[Portugall]] u, flimkien ma' Guimarães, il-belt kapitali tal-Portugall qabel il-waqgħa ta' [[Liżbona]]. L-oqbra tal-ewwel żewġ rejiet tal-Portugall għadhom jistgħu jiġu ammirati fil-kor tal-Knisja tas-Salib Imqaddes. Ta' min jaraha wkoll hija l-katidral Rumanesk antik (Sé Velha). Fis-sena 711, il-Mori laħqu l-Peniżola Iberika. Coimbra saret ċentru kummerċjali importanti bejn it-Tramuntana Kristjana u n-Nofsinhar Għarbi, b'komunità Mozarabika kbira. Fl-1064, il-belt inħatfet lura definittivament mingħand il-Musulmani minn Ferdinand I ta' León, minkejja t-tentattiv fallut tal-Almoravidi li jassedjaw il-belt fl-1117<ref>{{Ċita web|url=https://visitecoimbra.pt/roteiros-tematicos/coimbra-muralhada/|titlu=Coimbra Muralhada – Website oficial Turismo de Coimbra|sit=visitecoimbra.pt|data-aċċess=2026-08-28}}</ref>. Coimbra reġgħet twieldet u saret l-aktar belt importanti fin-nofsinhar tax-Xmara Douro, u l-belt kapitali ta’ kontea vasta mmexxija mill-Mozarabiku Sesnando Davides. Ir-Re Afonso (Alfonso Henriques) I tal-[[Portugall]] għamilha l-ewwel kapitali tal-pajjiż, rwol li żammet sal-1255 meta [[Liżbona]] ħadet postha. Sas-seklu 12, Coimbra diġà kellha struttura urbana, maqsuma bejn il-belt ta’ fuq, magħrufa bħala Alta jew Almedina, fejn kienu jgħixu l-aristokrazija, il-kleru, u aktar tard, l-istudenti, u l-belt t’isfel (Baixa), dar għall-kummerċ, l-artiġjani, u l-inħawi l-ifqar<ref>{{Ċita web|url=https://visitecoimbra.pt/roteiros-tematicos/coimbra-muralhada/|titlu=Coimbra Muralhada – Website oficial Turismo de Coimbra|sit=visitecoimbra.pt|data-aċċess=2026-08-28}}</ref>. '''<big>Żminijiet Moderni</big>''' F'nofs is-seklu 16, l-istorja tal-belt intrabtet ma' dik tal-università tagħha, fejn għallem il-matematiku Pedro Nunes. Kien biss mis-seklu 19 'il quddiem li l-belt espandiet lil hinn mill-fortifikazzjonijiet tagħha, li eventwalment ġew żarmati wara r-riformi tal-[[Markiż ta' Pombal]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.cm-coimbra.pt/areas/viver/a-cidade/historia/historia-da-cidade|titlu=História da Cidade|lingwa=pt-pt|data-aċċess=2026-08-28}}</ref>. '''<big>Era Kontemporanja</big>''' Matul l-ewwel nofs tas-seklu 19, l-okkupazzjoni mit-truppi Franċiżi taħt [[André Masséna|Masséna]] u [[Jean-Andoche Junot|Junot]], u s-soppressjoni tal-ordnijiet reliġjużi, immarkaw perjodu diffiċli għall-belt. Madankollu, it-tieni nofs tas-seklu ra titjib fl-1856 bil-wasla tat-telegrafu u d-dawl bil-gass. Il-ferrovija ġiet inawgurata fl-1864, u ħdax-il sena wara nbena pont ferrovjarju fuq ix-Xmara Mondego. Tradizzjoni lokali tal-fado, deskritta bħala akkademika, tibqa' vibranti ħafna<ref>{{Ċita web|url=https://www.cm-coimbra.pt/areas/viver/a-cidade/historia/historia-da-cidade|titlu=História da Cidade|lingwa=pt-pt|data-aċċess=2026-08-28}}</ref>. == Ekonomija == Kumpaniji notevoli bbażati fil-muniċipalità ta’ Coimbra jinkludu l-kumpaniji tas-softwer Critical Software u Ciberbit li għandhom il-kwartieri ġenerali globali tagħhom fil-belt, il-kumpanija tal-inġinerija mekkanika u elettronika Active Space Technologies, il-kumpanija tax-xjenza tad-dejta Feedzai, il-kumpanija tat-telemetrija u Machine to Machine ISA, il-fabbrika tas-siment ta’ Cimpor f’Souselas (CIMPOR Souselas), il-faċilità ta’ servizz pan-Ewropea ta’ Olympus Corporation, il-kumpaniji farmaċewtiċi Bluepharma u BASI, il-funderija tal-ħadid Fucoli-Somepal u diversi ċeramika, ipproċessar tal-ikel (Probar jipproduċi prodotti tal-laħam kiesaħ u Dan Cake jipproduċi sponge cakes u swiss rolls), tessuti, inbid, kostruzzjoni ċivili u tal-inġinerija, arkitettura, xogħlijiet pubbliċi u ditti tal-kostruzzjoni tad-djar. L-industrija tal-artiġjanat hija rappreżentata sew mill-manifattura tradizzjonali tat-tapizzerija u l-fuħħar, u l-inħawi tal-belt għandhom minbarra l-forestrija, produzzjoni dinamika tal-ortikultura, vinji u trobbija tal-bhejjem. L-Instituto Pedro Nunes (Istitut Pedro Nunes), inkubatur tan-negozju, jospita b’mod dinamiku diversi negozji ġodda li ġeneralment huma ddedikati għal negozji relatati mat-teknoloġija u jsiru kumpaniji spin-off indipendenti bil-kwartieri ġenerali tagħhom fir-reġjun kollu. Hemm mossa mill-awtoritajiet muniċipali biex iġibu aktar negozji ta' innovazzjoni u teknoloġija għolja, permezz ta' inizjattivi bħall-Coimbra Innovation Park, bil-għan li jippromwovu l-innovazzjoni u kumpaniji li jippromwovu r-riċerka u l-iżvilupp (bħall-kumpanija tan-nanoteknoloġija Innovnano, sussidjarja ta' Companhia União Fabril)<ref>{{Ċita web|url=http://www.josedemello.pt/gjm_tdf_01.asp?lang=pt&artigo=652|titlu=Arquivo.pt|sit=arquivo.pt|data-aċċess=2026-08-28|arkivju-url=http://arquivo.pt/wayback/20110122085512/http://www.josedemello.pt/gjm_tdf_01.asp?lang=pt&artigo=652|arkivju-data=2011-01-22|url-status=dead}}</ref>. == Trasport == Il-belt hija konnessa internament permezz ta' netwerk estensiv ta' karozzi tal-linja, l-SMTUC (Serviços Municipalizados de Transportes Urbanos de Coimbra, Servizzi tat-Trasport Urban tal-Muniċipalità ta' Coimbra) u s-sistema tat-trolleybus ta' Coimbra (l-unika sistema bħal din fil-[[Portugall]]). Fil-passat, il-belt kellha wkoll netwerk ta' trams (xi wħud issa huma pparkjati ġewwa mużew tat-trasport). Hemm ukoll taxis disponibbli, u huma rikonoxxibbli bħala taxis krema jew suwed u ħodor (karozza sewda b'saqaf aħdar). Il-belt hija ċentru għal servizzi interreġjonali tal-karozzi tal-linja għall-pajjiż kollu u barra minn pajjiżhom. Ġiet proposta sistema ta' metro ħafifa, Metro Mondego, madankollu l-proġett ġie abbandunat fl-aqwa tal-kriżi finanzjarja Portugiża, u minflok inbniet sistema ta' transitu rapidu tal-karozzi tal-linja, bl-istess isem, li fetħet f'Awwissu 2025<ref>{{Ċita web|url=https://www.metromondego.pt/en|titlu=Metro Mondego - Mobilidade Sustentável na Região de Coimbra|sit=www.metromondego.pt|data-aċċess=2026-08-28}}</ref>. [[Stampa:Metrocarro Estacao Lousa 2025.jpg|nofs|daqsminuri|Sistema ta' transitu rapidu tal-karozzi tal-linja ''Metro Mondego'']] Coimbra għandha diversi stazzjonijiet tal-ferrovija. L-istazzjon prinċipali Coimbra-B jinsab fuq il-linja ewlenija bejn [[Porto]] u [[Liżbona]]. Kien ikun hemm ferrovija diretta matul il-lejl lejn Madrid kull lejl, madankollu għalqet fl-2020 minħabba nuqqas ta' passiġġieri. Hemm pjanijiet biex il-linja terġa’ tinfetaħ sal-2030 biex jittejjeb it-trasport bejn [[Spanja]] u l-[[Portugall]]. Minn dan l-istazzjon, xprun żgħir imur lejn Coimbra-A, l-istazzjon ewlieni fiċ-ċentru tal-belt. Linja ferrovjarja reġjonali żgħira (''Linha da Lousã'') kienet għaddejja wkoll minn Coimbra Parque fit-tarf tan-nofsinhar taċ-ċentru tal-belt. Minn Coimbra-Parque kien possibbli li jivvjaġġaw lejn [[Miranda do Corvo]], Lousã u Serpins, fost oħrajn. Il-linja ngħalqet għall-aġġornament bħala parti mill-proġett Metro Mondego u qatt ma reġgħet infetħet meta l-proġett Metro Mondego ġie abbandunat, iżda hemm pressjoni lokali biex il-linja terġa 'tinfetaħ. Huwa wkoll possibbli li tivvjaġġa bil-ferrovija bejn Coimbra u [[Figueira da Foz]] (Ramal de Alfarelos), u Coimbra, [[Guarda]] u [[Vilar Formoso]] (''Linha da Beira Alta'')<ref>{{Ċita web|url=https://www.metromondego.pt/en|titlu=Metro Mondego - Mobilidade Sustentável na Região de Coimbra|sit=www.metromondego.pt|data-aċċess=2026-08-28}}</ref>. Coimbra hija moqdija mill-awtostrada [[A1 (Portugall)|A1]], li tgħaqqad [[Liżbona]] ma' [[Porto]]. Ajrudrom reġjonali jinsab f'Cernache (Aeródromo Municipal Bissaya Barreto) (CBP) [PCO], 7.5 kilometri fil-Lbiċ taċ-ċentru. B'pista ta' 920 metru u servizz ta' informazzjoni dwar it-titjiriet sal-inżul ix-xemx, dan l-ajruport reġjonali għandu l-faċilitajiet fundamentali kollha għal titjiriet privati. == Edukazzjoni == [[Stampa:Coimbra University robes burian 5588.jpg|nofs|daqsminuri|Studenti tal-Università libsin toga matul l-ewwel ġimgħa tal-lezzjonijiet, Coimbra (2019)]] Coimbra ġiet imsejħa A cidade dos estudantes (Il-belt tal-istudenti) jew ''Lusa-Atenas'' (Lusitan-Ateni), prinċipalment għax hija s-sit tal-eqdem u waħda mill-akbar universitajiet fil-[[Portugall]] – l-Università ta’ Coimbra, università pubblika li l-oriġini tagħha jistgħu jiġu ntraċċati lura għas-seklu 13. Illum il-ġurnata, għandha studenti minn 70 nazzjonalità differenti; kważi 10% tal-istudenti tagħha huma barranin, u dan jagħmilha l-aktar università internazzjonali tal-[[Portugall]]. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|USA}} [[Santa Klara (Stati Uniti)|Santa Klara]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Halle]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Poitiers]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|ESP}} [[Salamanca]] ([[Spanja]]) ; * {{Flagicon|BRA}} [[Santos]] ([[Brażil]]) ; * {{Flagicon|ESP}} [[Santiago de Compostela]] ([[Spanja]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Aix-en-Provence]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Cambridge (Stati Uniti)|Cambridge]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Jaroslavl]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|MAR}} [[Fes]] ([[Marokk]]) ; * {{Flagicon|CPV}} [[Mindelo]] ([[Kap Verde]]) ; * {{Flagicon|BRA}} [[Curitiba]] ([[Brażil]]) ; * {{Flagicon|TUN}} [[Kairouan]] ([[Tuneżija]]) ; * {{Flagicon|BRA}} [[São Paulo]] ([[Brażil]]) ; * {{Flagicon|MOZ}} [[Beira]] ([[Możambik]]) ; * {{Flagicon|ITA}} [[Padova]] ([[Italja]]) ; * {{Flagicon|IND}} [[Daman u Diu]] ([[Indja]]) ; * {{Flagicon|TLS}} [[Dili]] ([[Timor tal-Lvant]]) ; * {{Flagicon|LUX}} [[Esch-sur-Alzette]] ([[Lussemburgu]]) ; * {{Flagicon|ESP}} [[Zaragoza]] ([[Spanja]]) ; * {{Flagicon|SWE}} [[Lund]] ([[Żvezja]]). == Referenzi == t38j2s1dvj7ygsne7nr8u0b6vpby3a0