Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 11983 331885 326044 2026-09-02T06:21:58Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331885 wikitext text/x-wiki Ir-'''relattività ristretta''' hi teorija formali li żviluppa [[Albert Einstein]] fl-1905. L-għan ta' Einstein kien li joħroġ il-konsegwenzi fiżiċi kollha tar-[[relattività Galilejana]] u tal-fatt li l-veloċità tad-dawl fil-vojt għandha l-istess valur fis-sistemi ta' riferiment inerzjali kollha. Dan il-fatt irriżulta mill-[[ekwazzjonijiet ta' Maxwell]] imma sa dak iż-żmien kien spjegat b'mod differenti bl-użu tal-"ispazju assolut" ta' [[Isaac Newton|Newton]] u tal-"eter". Ir-[[relattività Galilejana]] tgħìd, fil-lingwaġġ modern, li kull ma jiġri f'sistema ta' riferiment inerzjali waħda jiġri b'mod perfettament identiku f'kull sistema ta' riferiment inerzjali oħra. Dan il-prinċipju, li sar jissejjaħ "il-prinċipju tar-relattività", Einstein wessgħu biex jinkludi sistemi ta' riferiment li mhumiex inerzjali: minn "ristretta" ir-relattività saret "ġenerali". It-teorija tar-relattività ristretta stabilixxit formoli ġodda li jħalluna ngħaddu minn sistema ta' riferiment Galilejana għal oħra. L-ekwazzjonijiet korrispondenti jwasslu għal fenomeni li jidhru qishom kontra s-sens komun bħall-"paradoss taż-żewġ tewmin". Ir-relattività ristretta għamlet ukoll impatt kbir fuq il-[[filosofija]] billi neħħiet kull possibbiltà li jeżistu ħin u spazju assolut fl-univers. Wara l-argumenti ta' [[Henri Poincaré]], il-filosfi bilfors kellhom jibdew jaħsbu b'mod differenti fuq il-kwistjoni tal-ħin u l-ispazju. == Oriġni tat-teorija == === Storja fil-qosor === Fl-aħħar tas-seklu 19, [[James Clerk Maxwell]] stabbilixxa l-ekwazzjonijiet li jiggvernaw l-imġiba tal-mewġ elettromanjetiku, fosthom il-mewġ tad-dawl.<ref>"A Dynamical Theory of the Electromagnetic Field", ''Philosophical Transactions of the Royal Society of London'', vol 155, paġni 459-512, 1865 [http://commons.wikimedia.org/wiki/Image:A_Dynamical_Theory_of_the_Electromagnetic_Field.pdf]</ref> Skont din it-teorija, il-veloċità tad-dawl ma tistax tiddependi mill-proprjetajiet elettriċi u manjetiċi tal-ambjent u lanqas mill-veloċità tal-punt ta' riferiment tal-kejl. Dan qajjem problema billi fil-[[mekkanika klassika|mekkanika Newtonjana]] il-veloċitajiet jingħaddu (biex ngħidu l-affarijiet fil-qosor). Jekk minn ajruplan li miexi b'veloċità ta' 7&nbsp;km/s relattiva mal-[[Art]], jisparaw bomba 'l quddiem b'veloċità ta' 1&nbsp;km/s relattiva mal-ajruplan, il-veloċità tal-bomba relattiva mal-Art tkun ta' 8&nbsp;km/s. Jekk il-bomba jisparawha lura, il-veloċità tagħha tkun ta' 6&nbsp;km/s. L-ekwazzjonijiet ta' Maxwell, għall-kuntrarju, jgħidu li jekk nimmiraw raġġ dawl mill-ajruplan 'l quddiem jew lura, il-veloċità tad-dawl imkejla fuq id-dinja tkun l-istess. [[Albert Abraham Michelson|Michelson]] u [[Edward Morley|Morley]] għamlu esperiment fejn id-dinja għamlitha ta' ajruplan. Billi l-[[pjaneta]] tagħna ddur madwar ix-xemx b'veloċità ta' 30&nbsp;km/s, riedu jaraw jekk hemmx xhieda ta' xi differenza bejn il-veloċitajiet tad-dawl meta jkun fid-direzzjoni tal-moviment tad-dinja jew kontra. Ma sabu l-ebda differenza u allura dan l-esperiment ikkonferma l-validità tal-ekwazzjonijiet ta' Maxwell. [[Hendrik Antoon Lorentz|Lorentz]] stabbilixxa formoli ta' trasformazzjoni biex ngħaddu minn osservatur għall-ieħor; dawn jirrigwardaw l-ekwazzjoniet ta' kompatibbiltà li t-tifsira tagħhom ma kinitx ċara. L-ispjegazzjoni li ħarġet biex dawn il-formoli strambi jiġu ġustifikati kienet din: l-[[eter]], l-ambjent li qabel kien maħsub meħtieġ għall-propagazzjoni tal-mewġ tad-dawl bħalma l-arja hi meħtieġa għall-propagazzjoni tal-mewġ tal-ħoss, għandhom proprjetajiet elastiċi li jwasslu għal dawn l-ekwazzjonijiet. [[Henri Poincaré|Poincaré]] ippubblika xi artikli fuq it-teorija qabel Einstein.<ref> Henri Poincaré "Sur la dynamique de l'électron", '' Une note de l'Académie des sciences'', 1905 [http://www.annales.org/archives/x/marchal2.pdf]</ref> Fl-1905, fl-artiklu tiegħu ''Fuq l-elettrodinamika tal-korpi fil-moviment'',<ref>Albert Einstein "Zur Elektrodynamik bewegter Körper", ''Annalen der Physik'', 1905 vol 17, paġni 891-921, 1905 [https://web.archive.org/web/20080227120546/http://www.physik.uni-augsburg.de/annalen/history/papers/1905_17_891-921.pdf] [http://www.fourmilab.ch/etexts/einstein/specrel/www/ Verżjoni bl-Ingliż]]</ref> [[Albert Einstein]] ippreżenta r-relattività kif ġej: * L-eter hi kunċett arbitrarju li mhux utli għall-espressjoni tat-teorija tar-relattività. * Il-veloċità tad-dawl relattiva mal-osservaturi ma tiddependix mill-veloċità tagħhom. * Il-liġijiet tal-fiżika jirrispettaw il-prinċipju tar-relattività. L-ekwazzjonijiet ta' Lorentz għandhom xi konsegwenzi li ma nistennewhomx bħall-"kontrazzjoni tat-tul" u d-"dilatazzjoni tal-ħin". Il-"kontrazzjoni tat-tul" hu l-fenomenu fejn osservatur jinnota tnaqqis fit-tul ta' oġġetti li jimxu b'veloċità relattiva mal-osservatur li mhijiex żero. Din il-kontrazzjoni (imsejħa iżjed formalment "il-kontrazzjoni ta' Lorenz" jew "il-kontrazzjoni ta' Lorenz–Fitzgerald") ninnutawha biss meta l-veloċita tkun komparabbli ma' dik tad-dawl; u l-kontrazzjoni hi biss fid-direzzjoni li l-korp osservat ikun miexi fiha. Id-"dilatazzjoni tal-ħin" hu l-fenomenu fejn osservatur isib li l-arloġġ ta' ieħor, eżatt l-istess bħal tiegħu, li jkun miexi relattivament miegħu, itektek iżjed bilmod, jekk iqqablu mal-arloġġ tiegħu. Einstein kiteb mill-ġdid il-formoli li jiddefinixxu l-[[momentu]] u l-[[enerġija ċinetika]] b'mod li jagħmilhom invarjanti taħt trasformazzjoni ta' Lorentz. Il-partijiet li jieħdu l-ħin u t-tliet koordinati tal-ispazju fl-ekwazzjoniet ta' Lorentz ma nistgħux nifirduhom. [[Hermann Minkowski|Minkowski]] interpretahom bħala [[spazju-ħin]] b'erba' dimensjonijiet. Nosservaw madankollu li l-ħin u l-ispazju xorta jibqgħu ta' natura differenti u ma nistgħux nassimilaw wieħed fl-ieħor. Pereżempju nistgħu nagħmlu dawra fl-ispazju imma dan impossibbli fil-ħin. Minn dan il-''punto di vista'', hemm xi kożmoloġi li jidhirlhom <ref>C. W. Misner, Kip Thorne & John Wheeler: ''Gravitation'', Freeman & Co. (San Francisco-1973), Box 2.1, paġna 51, bit-titlu ''&nbsp;Farewell to "''ict''"&nbsp;''</ref> li mhux sewwa li nqisu l-ħin bħala koordinata immaġinarja u jissuġġerixxu li għandna nabbandunaw din id-drawwa. Naturalment jibqa' l-fatt li ma nistgħux nifirdu l-ħin mill-ispazju u l-relattività tiżviluppa fi spazju-ħin b'erba' dimensjonijiet, waħda għall-ħin u tlieta għall-ispazju. Kien hemm ħafna kontroversji, l-iżjed wara 2000, fuq liema xjenzati ikkontribwew parti jew oħra fl-iżvilupp tat-teorija tar-relattività. === L-attitudni tal-kumitat Nobel === Fl-1912, Lorentz u Einstein ġew proposti għal premju Nobel flimkien għax-xogħol tagħhom fuq it-teorija. Ir-rakkomandazzjoni kienet minn [[Wilhelm Wien|Wien]], lawrjat tal-1911, li stqar li "sewwa kif Lorentz għandu jiġi meqjus bħala l-ewwel li sab il-kontenut matematiku tal-prinċipju tar-relattività, Einstein irnexxielu jirreduċih f'prinċipju sempliċi. Għandna nqisu l-mertu taż-żewġ riċerkaturi bħala komparabbli". Einstein qatt ma rċieva il-premju Nobel għar-relattività, il-premju Nobel bi prinċipju qatt ma jingħata għal teorija pura. Il-kumitat ried jistenna konferma esperimentali u meta din waslet, Einstein kien intefa' fuq xogħlijiet oħra importanti.<ref>''Ing'' [https://web.archive.org/web/20061108081005/http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Special_relativity.html]</ref> Einstein fl-aħħar kien ippremjat bil-premju Nobel għall-fiżika fl-1921<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/einstein-bio.html Bijografija ta' Albert Einstein]</ref>, għall-kontribuzzjonijiet tiegħu lill-Fiżika Teorika<ref> ''... għall-kontribuzzjonijiet tiegħu lill-Fiżika Teorika, u speċjalment għall-iskoperta tal-liġi tal-effett fotoelettriku'' </ref>, u speċjalment għall-iskoperta tal-ispjegazzjoni tal-[[effett fotoelettriku]]. == It-teorija == === Il-postulati ta' Einstein (1905) === Il-teorija ta' Einstein tirrigwarda s-sistemi ta' riferiment inerzjali. Niftakru li sistema ta' riferiment tissejjaħ ''inerzjali'' jekk ma tkunx suġġetta għal ebda aċċelerazzjoni: razz fl-ispazju 'l bogħod minn kull massa hu sistema inerzjali jekk il-muturi kollha jkunu mitfijin. Il-postulati tar-relattività ristretta huma dawn: # Il-liġijiet tal-fiżika għandhom l-istess forma fis-sistemi ta' riferiment inerzjali kollha; # Il-veloċità tad-dawl fil-vojt għandha l-istess valur fis-sistemi ta' riferiment inerzjali kollha. L-ewwel postulat hu propjament il-''prinċipju tar-relattivita'' ''ristrett'' għall-klassi ta' sistemi ta' riferiment inerzjali u jifformalizza l-iskoperta ta' [[Galileo Galilei|Galileo]] li skontha l-moviment uniformi f'linja dritta hu "qisu xejn" għal osservatur f'sistema ta' riferiment miexja. It-tieni postulat iħallina nissinkronizzaw l-arloġġi b'sinjal tad-dawl minn sistema ta' riferiment. Biex nagħmlu dan biżżejjed li l-"għassies tal-ħin" jibgħat sinjal bid-dawl f'ċertu ħin, pereżempju f'nofsinhar. Imbagħad meta osservatur li qiegħed distanza ''r'' 'il bogħod jirċievi s-sinjali, jieħu kont tal-ħin ''r&nbsp;/c'' (fejn ''c'' hi l-veloċità tad-dawl) li s-sinjal ħa biex jasallu u jqiegħed l-arloġġ fuq "&nbsp;nofsinhar +''r&nbsp;/c''&nbsp;". Mit-tieni postulat nistgħu niddeduċu l-ekwazzjoniet tat-trasformazzjonijiet ta' Lorentz jekk inżidu miegħu ipoteżi oħra: l-ispazju-ħin hu omoġenju u iżotropu. Dan il-fatt skoprewh Kunz<ref>J. Kunz ; American Journal of Science 30 (1910) 1313.</ref> u Comstock indipendentament fl-1910.<ref>D.F. Comstock ; Physical Review 30 (1910) 267.</ref> L-ipoteżi miżjuda twassal għall-[[grupp (matematika)|grupp]] ta' trasformazzjonijiet b'parametru ''c'', fiżikament bl-istess dimensjonijiet bħall-veloċità. Dawn it-trasformazzjonijiet nistgħu niddentifikawhom mat-trasformazzjonijiet ta' Galilew jekk <math>c^2</math> hi infinita u mat-trasformazzjonijiet ta' Lorentz jekk <math>c^2</math> hi finita u pożittiva.<ref>Il-każ <math>c^2</math> finita u negattiva jitħalla barra billi t-teorija ma jkolliex iżjed il-kunċett ta' kawżalità.</ref> L-identifikazzjoni ta' ''c'' mal-veloċità tad-dawl, li mill-osservazzjoni hi finita tiġi mit-tieni postulat.<ref>Il-qarrej interessat f'dan l-aspett jista' jikkonsulta, pereżempju, ''Les relativitàs'', Jean-Marc Levy-Leblond, ''Les relativitàs'', Cahiers ta' Fontenay n^u 8, École Normale Supérieure ta' Fontenay-aux-Roses (1977), jew is-sezzjoni 2.17, ''Special Relativity Without the Second Postulate'', f' ''Essential relativity : special, general and cosmological'' ta' Wolfgang Rindler. Ara wkoll ''Essential relativity : special, general and cosmological'', Texts and Monographs in Physics, Springer-Verlag (2ni edizzjoni riveduta-1977) ISBN 3-540-10090-3.</ref> === It-trasformazzjonijiet ta' Lorentz === [[Stampa:RR referenzjali1.png|thumbnail|right|250px|Figura 1: Sistemi bl-assi paralleli biex nissemplifikaw ix-xogħol]] Nikkonsidraw żewġ sistemi ta' riferiment <math>\mathbb{R'}</math> u <math>\mathbb{R}</math>, l-ewwel sistema ta' riferiment <math>\mathbb{R'}</math> nagħtuha veloċità <math>\vec{v}</math> relattiva mas-sistema ta' riferiment <math>\mathbb{R}</math>. Biex nissemplifikaw il-kalkuli għall-ewwel naħdmu biss bi trasformazzjonijiet imsejħa "speċjali", ikkaratterizzati bil-fatt li s-sistemi tal-assi ''x, y, z'' u ''x', y', z' '' huma paralleli u li l-assi ''Ox''' u ''Ox'' huma l-istess u paralleli mal-veloċità <math>\vec{v}</math>. Din ir-restrizzjoni ma tnaqqasx mir-riżultati. Iżjed l-isfel nagħtu l-formoli meta veloċità tkun f'direzzjoni liema tkun. L-ipoteżi ta' Einstein iwasslu għat-trasformazzjonijiet imsejħa "&nbsp;ta' [[Hendrik Antoon Lorentz|Lorentz]]&nbsp;". Il-'''formoli ta' Lorentz''' iħalluna nesprimu l-koordinati (''x'',&nbsp;''y'',&nbsp;''z'',&nbsp;''t'') ta' ġrajja mogħtija f'sistema "fissa" (ngħidu aħna d-dinja) bħala funzjoni tal-koordinati (''x' '', ''y' '', ''z' '', ''t' ''&nbsp;) tal-istess ġrajja f'sistema "miexja" (ngħidu aħna razz). Il-formoli huma dawn&nbsp;: :<math> \begin{cases}ct = \gamma (ct'+ \beta x')\\ x = \gamma (x' + \beta ct')\\ y = y'\\ z = z' \end{cases} </math> fejn <math>\beta</math> u <math>\gamma</math> huma fatturi mingħajr dimensjoni definiti hekk :<math> \beta = v/c \qquad \gamma= \frac {1}{\sqrt{1-\beta^2}}\,. </math> Dawn l-espressjonijiet jissemplifikaw u jieħdu forma ta' rotazzjoni jekk indaħħlu l-funzjonijiet iperboliċi tal-angolu ''θ'' definit b'dal mod :<math> \tanh\theta = v/c \equiv\beta \qquad \text{jew} \qquad \theta = {\tanh}^{-1} (v/c)\equiv {\tanh}^{-1}\,\beta </math> B'din in-notazzjoni niksbu :<math> \gamma = (1 - \beta^2)^{-1/2} = (1 - \tanh^2\, \theta)^{-1/2} = \cosh \,\theta </math> u :<math> \begin{cases} ct= ct'\cosh\,\theta + x'\sinh\,\theta \\ x = ct' \sinh\,\theta + x'\cosh\,\theta \end{cases} </math> Biex niksbu l-formoli li jikkorrispondu mat-trasformazzjoni bil-maqlub biżżejjed nibdlu ''β'' f' -''β'', u allura ''θ'' f' -''θ'', u jkollna : :<math> \begin{cases} ct'= ct\cosh\,\theta - x\sinh\,\theta \\ x' = - ct \sinh\,\theta + x\cosh\,\theta \end{cases} </math> Regola utli : biex insibu s-sinjal li għandna nqiegħdu quddiem sinh&nbsp;''θ'' biżżejjed inqisu punt wieqaf f'wieħed mis-sistemi (ngħidu aħna tar-razz, b' ''x' ''&nbsp;=&nbsp;0 pereżempju) u naraw x'għandu jkun is-sinjal tal-koordinata spazjali fis-sistema l-oħra (ngħidu aħna s-sistema ''fissa'' li fiha ''x'' tikber jekk ir-razz ikollu veloċità pożittiva). {{kexxun-bidu |title=Trasformazzjonijiet ta' Lorentz għal direzzjoni arbitrarja tal-veloċità}} It-trasformazzjonijiet speċjali jissemplifikaw l-istudju analitiku imma ma jgħinuniex fil-każ ġenerali. Nistgħu faċilment ngħaddu għall-każ meta s-sistemi ta' riferiment mixjin mhumiex paralleli wieħed mal-ieħor, u jkollhom orjentazzjoni tkun kif tkun relattivament mal-veloċità relattiva tagħhom <math>\vec{v}</math>. Dejjem nistgħu naqsmu l-vettur <math>\vec{r}</math> f'żewġ direzzjonijiet: waħda parallela mal-ispostament <math>\vec{r}_{/ /}</math> u oħra othogonali magħha <math>\vec{r}_{\bot}</math>. Imbagħad ikollna : <math>\vec{r}=\vec{r}_{/ /}+\vec{r}_{\bot}</math> Meta npoġġu :<math>\vec{\beta} = \vec{v}/c</math>- it-trasformazzjonijiet ta' Lorentz jagħtuna : :<math>\left\{\begin{matrix} ct'=\gamma(ct-\vec{\beta}{\cdot}\vec{r})\\ \vec{r'}_{/ /}=\gamma(-\vec{\beta}ct + \vec{r}_{/ /})\\ \vec{r'}_{\bot}=\vec{r}_{\bot}\\ \end{matrix}\right. \,,</math> li jwasslu għal :<math>\vec{r'} = \vec{r'}_{\bot}+\vec{r'}_{/ /} = \gamma(-\vec{\beta}ct + \vec{r}_{/ /})+\vec{r}_{\bot}=\gamma(-\vec{\beta}ct + \vec{r})-(\gamma-1)\vec{r}_{\bot}\,.</math> Billi :<math>\vec{\beta}\times\vec{r}=\vec{\beta}\times(\vec{r}_{\bot}+\vec{r}_{/ /})=\vec{\beta}\times\vec{r}_{\bot}</math> meta nimmoltiplikaw vettorjalment b' <math>\vec{\beta}</math> jkollna :<math>\vec{\beta}\times(\vec{\beta}\times\vec{r})=-\beta^2\vec{r}_{\bot}</math> u hekk niksbu l-espressjoni tat-trasformazzjonijiet ġenerali ta' Lorentz fil-forma : :<math>\left\{\begin{matrix} ct'=\gamma(ct-\vec{\beta}{\cdot}\vec{r})\\ \vec{r'}=\gamma(-\vec{\beta}ct + \vec{r})+[(\gamma-1)/\beta^{2}]\,\vec{\beta}\times(\vec{\beta}\times\vec{r})\\ \end{matrix}\right.</math> {{kexxun-tmiem}} === Dilatazzjoni tal-ħin u l-kontrazzjoni tat-tul === It-trasformazzjonijiet ta' Lorentz iwasslu għal viżjoni rivoluzzjonarja tal-fiżika u joħorġu fenomeni kontra s-sens komun. Fl-eżempji li ġejjin ħa jkollna nqisu żewġ ġrajjiet wara xulxin. Għalhekk fil-formoli ta' qabel minflok ''x'' u ''t'', ħa niktbu ''Δx'' u ''Δt'' li jirrappreżentaw il-bidla spazjali u temporali bejn l-ewwel grajja u t-tieni. ==== Dilatazzjoni tal-ħin ==== L-intervall ta' ħin li jissepara iż-żewġ ġrajjiet f'sistema ta' riferiment jidher differenti f'sistema ta' riferiment oħra. ===== ''Derivazzjoni mill-ekwazzjoni ta' Lorentz'' ===== Ejjew nikkunsidraw sistema ta' riferiment fid-dinja magħmula minn sett ta' osservaturi wieqfa relattivament ma xulxin u magħmra b'arloġġi sinkronizzati. Dawn l-osservaturi ''dinjin'' qegħdin f'linja bi dritt il-mogħdija ta' razz li qiegħed jimxi b'veloċità ''v'' relattivament mal-Art. Nissoponu li r-razz jitfa' xrara dawl kull <math>\Delta t'</math> sekondi, u t-tfigh tad-dawl hu kkontrollat minn arloġġ intern fir-razz. Fir-razz il-perjodu ta' ħin bejn żewg xrariet hu ta' <math>\Delta t'</math> sekondi. Billi dawn ix-xrariet jintefgħu mill-istess punt fuq ir-razz, l-intervall spazjali <math>\Delta x'</math> li jisseparahom hu żero. Imma il-perjodu ta' dawn id-dwal, kif jarawh l-osservaturi dinjin li qegħdin fil-linja tal-mogħdija tar-razz ? Billi <math>\Delta x' = 0</math>, l-ekwazzjoni ta' Lorentz :<math> c\Delta t = c\Delta t' \cosh\,\theta + \Delta x' \sinh\,\theta </math> turi li l-intervall Δ''t'' bejn żewġ xrariet ta' wara xulxin kif jidher lill-osservaturi marbutin mas-sistema fid-dinja (u allura l-arloġgi tagħhom, niftakru, juru l-istess ħin) hu mogħti b' :<math>\Delta t = \Delta t'\cosh\,\theta = \gamma \Delta t' = \frac{\Delta t'}{\sqrt{1 - (v^2/c^2)}}\,.</math> L-espressjoni msejħa Δ''t'' hi dejjem ikbar minn Δ''t''&nbsp;'. Allura, jekk fis-sistema ta' riferiment tar-razz, l-intervall ta' ħin bejn żewġ xrariet hu ta' sekonda, fis-sistema ta' riferiment fid-dinja l-intervall hu ta' ''γ'' sekondi (γ&nbsp;>&nbsp;1). Mela, nistgħu ngħidu li meta l-osservaturi dinjin jaraw mit-tieqa l-arloġġ fir-razz għaddej, jaħsbu li l-arloġġ għandu lura (l-arloġġi dinjin iduru ''γ'' sekondi, jiġifieri iżjed minn sekonda qabel jaraw l-arloġġ tar-razz idur sekonda).<ref>Matul dawn il-''γ'' sekondi ir-razz b'veloċità ''v'' jivvjaġġa distanza ''γ&nbsp;v'' fis-sistema tad-dinja, din il-kwantità tirrappreżenta d-distanza bejn l-osservatur li jkun faċċata tas-sinjal n^u''&nbsp;p'' u dak li jkun faċċata s-sinjal n^u&nbsp;''(p&nbsp;+&nbsp;1)''.</ref> Biex ngħidu l-affarijiet fil-qosor, arloġġ fuq vettura miexja jidher li jmur lura. Dan l-effet jissejjaħ id- ''dilatazzjoni relattivista tal-ħin''. Ġej minnu l-paradoss tat-tewmin: tewmi li jiġi lura minn vjaġġ immaġinarju b'veloċità qrib dik tad-dawl (li fil-fatti mhux possibbli li jitwettaq) jsib ruħu iżjed żagħżugħ minn ħuh li baqa' fuq l-Art, billi l-arloġġ tiegħu jkun dar inqas minn dak ta' ħuh.<ref>Fil-fatti dan mhux paradoss għax din is-sitwazzjoni ma nistgħux nittrattawha fl-ambitu tar-relattività ristretta. Biex jerġa' lura lejn l-Art, it-tewmi jrid ibiddel id-direzzjoni u għalhekk is-sistema li fiha hu fiss ma jibqax inerzjali. Biex nittrattaw dan il-każ ir-relattività ristretta mhux biżżejjed u hemm bżonn tar-[[relattività ġenerali]].</ref> ===== ''Derivazzjoni sempliċi'' ===== Fl-esperiment li ġej, li juri b'mod ħafif id-dilatazzjoni tal-ħin imbassra mir-relattività ristretta, nikkunsidraw ''arloġġ tal-fotoni'' li fih xrara dawl tivvjaġġa min mera għal oħra bil-veloċità ''c'' tad-dawl. [[Stampa:relativita1.jpg|center]] <center>Figura 2</center> Il-ħin ta' vjaġġ f'sistema hu daqs id-distanza diviża bil-veloċita tad-dawl, li ma tiddependix mis-sistema. Jekk l-arloġġ ikun fiss telattivament mal-osservatur, id-distanza hi d-distanza ''fil-waqfien'' bejn iż-żewġ mirja u jdum il-ħin 2''t''&nbsp;'. Jekk l-arloġġ ikun miexi relattivament mal-osservatur, dan jara l-foton jimxi ma' linja mgħawġa iżjed twila mill-linja dritta ta' qabel. Il-ħin 2''t'' tal-vjaġġ hu ikbar minn 2''t''&nbsp;'&nbsp;: l-arloġġ miexi jmur lura (ikun hemm ''dilatazzjoni tal-ħin''). It-tul tal-ipotenuża tat-trianglu rettangulari ABH tal-figura hu ''ct'', tal-għoli hu ''ct''&nbsp;' u tal-bażi hu ''vt'' billi ''v'' hi veloċità tal-arloġġ fis-sistema "fissa". Mit-[[Teorema ta' Pitagora]]: :<math> c^2t^2 \,=\, c^2t'^2 + v^2 t^2\,,</math> li minnha mill-ewwel joħroġ :<math>t = {t'\over{\sqrt{1-(v^2 /c^2)}}}\equiv \gamma t'\ .</math> Hekk nerġgħu niksbu b'mod sempliċi l-formola ta' qabel li tagħtina id-dilatazzjoni tal-ħin. ===== ''Fil-ħajja ta' kuljum'' ===== Billi l-veloċita tad-dawl hi 300,000&nbsp;km/s, ajruplan għaddej bi 0.3&nbsp;km/s (jiġifieri 1000&nbsp;km/h) għandu veloċità daqs il-miljun parti ta' dik tad-dawl u għalhekk l-iżball li nagħmlu meta nużaw l-approssimazzjoni Galilejana hi inqas mill-miljun parti tal-miljun parti, (jiġifieri 10^-12), insinjifikanti għal kollox fil-ħajja ta' kuljum. Madankollu għal kejl iżjed preċiż tal-ħin użat fl-esperimenti spazjali u għall-GPS<ref> Akronimu ta' '''Global Positioning System''', Sistema Globali ta' Pożizzjonament</ref>, hu importanti ħafna li nieħdu kont tal-korrezzjonijiet relattivistiċi (xi minn daqqiet tar-relattività ristretta u xi minn daqqiet tar-relattività ġenerali). Għal korp miexi b'veloċità daqs l-għaxar parti ta' dik tad-dawl, l-effet relattivìstiku hu tal-ordi ta' wieħed fil-mija. Għalhekk l-effetti relattivistiċi ma jsirux sinjifikattivi ħlief għal veloċitajiet qrib dik tad-dawl, li ma jistgħux jintlaħqu fil-ħajja ta' kuljum. Din waħda mir-raġunijiet li hu diffiċli li nifhmu kif taħdem ir-relattività ristretta. Però hemm bosta verifikazzjonijiet sperimentali: It-tul tal-ħajja tal-muoni atmosferiċi, it-tul tal-ħajja tal-partiċelli fl-aċċeleraturi, id-dawrien tal-arloġġi fuq is-satelliti (il-fenomenu f'dal-każ iservi għall-iżolazzjoni tal-gravità), etċ. ==== Kontrazzjoni tat-tul ==== Ejjew nissoponu li fis-sistema ta' riferiment <math>\mathbb{R'}</math> tar-razz hemm riga, ta' tul <math>L'</math>, matul l-assi <math>O'x'</math>. Dan it-tul imkejjel fis-sistema ta' riferiment li fiha r-riga hi wieqfa hu t-''tul proprju'' tar-riga. Fis-sistema ta' riferiment <math>\mathbb{R}</math> tad-dinja, li r-riga miexja relattivament magħha, nistgħu inkejlu r-riga billi nqisu dawn iż-żewġ ġrajjiet li ġejjin: L-ewwel waħda hi meta l-ewwel tarf tar-riga jgħaddi minn quddiem osservatur dinji meta l-arloġġ tiegħu juri, ngħidu aħna, nofsinhar. It-tieni waħda hi meta fl-istess ħin (f'nofsinhar) it-tieni tarf tar-riga jgħaddi minn quddiem osservatur dinji ieħor. Id-distanza ''L'' bejn iż-żewġ osservaturi inqisuha bħala t-tul tar-riga fis-sistema "fissa" billi din tirrappreżenta d-distanza bejn il-punti ta' <math>\mathbb{R}</math> li jikkoinċidu mat-truf tar-riga fl-istess waqt ta' <math>\mathbb{R}</math>. Billi Δ''t''&nbsp;=&nbsp;0 u Δ''x''&nbsp;=&nbsp;''L'', l-ekwazzjoni ta' Lorentz :<math>\Delta x' = \Delta x \cosh\,\theta - c\Delta t \sinh\,\theta</math> nistgħu niktbuha :<math>L'= L \cosh\,\theta = \gamma L\,.</math> Mela, it-tul ''L'' imkejjel fuq l-Art hu :<math>L = L'/\gamma = L' \sqrt{1 - (v^2/c^2)}\,,</math> u hekk ''L'' hu iqsar minn ''L'''. Irridu noqgħodu attenti li ma napplikawx dan il-fenomenu tal-kontrazzjoni tat-tul mingħajr ħsieb. Hemm bżonn li niddefinixxu sewwa l-ġrajjiet u niflu kif il-koordinati tagħhom jinbidlu minn sistema ta' riferiment għal oħra. Inkella nistgħu naqgħu f'xi wieħed mill-paradossi.<ref>Il-paradossi kollha ġew studjati b'mod dettaljat minn [http://www.eftaylor.com/ Taylor] u Wheeler: E.F. Taylor, J.A. Wheeler, Spacetime Physics, W.H. Freeman and Company, 1966&nbsp;; il-paradoss tal-karozza u l-garaxx, imsejjaħ ''The pole and barn paradox'', hu analizzat f' paġna 70.</ref> Wieħed mill-iżjed magħrufin li għandhom x'jaqsmu mal-kontrazzjoni relattivista tat-tul hu dak tal-karozza dieħla fil-garaxx li ssir iqsar meta x-xufier isuqha ħafna. == L-intervall ta' spazju-ħin bejn żewġ ġrajjiet == It-teorija relattivistika tista' tagħti l-impressjoni (anki b'isimha biss) li tagħmel kollox totalment dipendenti mill-mod tal-kejl. L-ewwel paragrafi ta' dan l-artiklu fuq ir-relattività tat-tul u l-ħin forsi jistgħu isaħħu din l-opinjoni. Però dan il-''punto di vista'' hu żbaljat għaliex għall-kuntrarju, ir-relattività ristretta tisħaq iżjed profondament fuq dak li hu invarjanti taħt bidla tal-koordinati. Minn dan il-lat l-'''invarjanza tal-intervall ta' spazju-ħin''' bejn żewġ ġrajjiet hu fundamentali fit-teorija t.<ref>Fuq dan wieħed jista' jikkonsulta l-ħolqa esterna [https://web.archive.org/web/20071016160037/http://lacosmo.com/relativite.html https://web.archive.org/web/20071016160037/http://lacosmo.com/relativite.html], li rappreżenta t-teorija relattivistika taħt forma ta' logħba bbażata fuq il-proprjetà tal-invarjanza tal-intervall spazjo-temporali.</ref> F'sistema ta' riferiment, ġrajja hi karatterizzata bil-koordinati spazjo-temporali&nbsp;: "pożizzjoni, ħin". Żewġ grajjiet li qegħdin rispettivament f' ''x''₁,''y''₁,''z''₁,''t''₁ u f' ''x''₂ ''y''₂, ''z''₂, ''t''₂ huma mbegħdin b'intervall ta' spazju-ħin li l-kwadrat tiegħu hu :<math>(\Delta \sigma_{12})^{2}=-c^{2}(t_{2}-t_{1})^{2} + (x_{2}-x_{1})^{2}+(y_{2}-y_{1})^{2}+(z_{2}-z_{1})^{2}\,.</math> Niktbu b' mod iżjed sempliċi :<math>\Delta \sigma^{2}\,=\,- c^2 \Delta t^2 + \Delta x^2 + \Delta y^2 + \Delta z^2 \equiv - c^2 \Delta t^2 +\Delta s^2 </math> Dan l-intervall hu invarjanti relattivistiku: il-valur tiegħu ma jiddependix mis-sistema ta' riferiment Galilejan li fiha jitqis. Nistgħu nivverifikah bil-formoli ta' Lorentz li: :<math>\Delta \sigma^{2}\,=-c^2 \Delta t^2 + \Delta x^2=-c^2 \Delta {t'}^2 + \Delta {x'}^2\,=\Delta {\sigma '}^{2}.</math> ===== ''Klassifikazzjoni relattiva ta' żewġ ġrajjiet'' ===== Minħabba l-preżenza tas-sinjal " - " il-kwadrat tal-intervall spazju-ħin jista' jkun pożittiv jew negattiv. Dan differenti għal kollox mill-kwadrat tad-distanza Ewklideja li hu dejjem pożittiv. Ninnutaw però li l-kwantitajiet Δ''t''² u Δ''s''² jibqgħu evidentament kwadrati "tajbin", jiġifieri pożittivi. Is-sinjal tal-invarjanti spazju-ħin Δ''σ''² iħallina nikklassifikaw żewġ ġrajjiet, waħda relattivament mal-oħra, u din il-klassifikazzjoni għandha karattru "assolut". :(i) Żewġ ġrajjiet jistgħu jkunu ''separati'' minn xulxin. Dan hu l-każ meta l-intervall spazju-ħin, Δ''σ''², definit hawn fuq, hu strettament pożittiv. Id-distanza Δ''s'' hi għalhekk "kbira wisq" relattivament mal-ħin Δ''t'' u l-ebda sinjal tad-dawl ma jista' jikkonettja l-ġrajjiet 1 u 2; dan veru fis-sistemi kollha ta' riferiment. Żewġ ġrajjiet bħal dawn ma jistgħux ikollhom rabta ta' kawża effett. Dan jiġri meta ż-żewġ ġrajjiet ikunu simultanji f'xi sistema (allura Δ''t''&nbsp;=&nbsp;0 u Δ''σ''² hi bilfors strettament pożittiva). :(ii) Bil-kuntrarju jekk żewġ ġrajjiet għandhom rabta ta' kawża effett dan ifisser li f'xi sistema ta' riferiment xi sinjal jikkonnettjahom. Mela, sinjal tad-dawl li jimxi iżjed minn kull sinjal ieħor, jista' jikkonnettjahom ukoll. Fi kliem ieħor, |Δ''s''| hu iżgħar minn |''c''Δ''t''|, li jġiegħel il-kwadrat ta' Δ''σ''² tal-intervall ikun negattiv (jew żero jekk il-konnessjoni bejn iż-żewġ ġrajjiet saret permezz ta' foton tad-dawl). :(iii) L-aħħar każ hu meta f'sistema ta' riferiment żewġ ġrajjiet għandhom l-istess koordinati, jiġifieri huma koinċidenti (l-intervall spazju-ħin hu għalhekk żero). Mill-ekwazzjonijiet ta' Lorentz, naraw li din il-koinċidenza tibqa' meta nbiddlu s-sistema ta' riferiment. Din tagħmel assolut il-kunċett ta' ħabta bejn żewġ partiċelli. Fl-ambitu tar-relattività ristretta, ma nistgħux nerġgħu lura fil-ħin, iġifieri l-ordni temporali ta' żewġ ġrajjiet ma tistgħax tinbidel; ħa nfissru għaliex: Biex inkunu realistiċi, fil-fiżika il-bidla fis-sistema ta' riferiment mis-sistema tal-bidu, bilfors ikollna nagħmluha b'mod kontinwu<ref>Dawn il-bidliet ta' sistemi ta' riferiment huma t-trasformazzjonijiet ta' Lorentz tas-soltu tar-relattività msejħa "trasformazzjonijiet ta' Lorentz proprji u ortokroni", imfissrin eżatt f' §1.6.4 ta' (Ing) ''Geometrical physics in Minkowski spacetime'' ta' E.G. Peter Rowe, Springer-Verlag, 2001.</ref> . Billi hija invarjanti, il-kwantità Δ''σ''²=c²Δ''t''²&nbsp;-&nbsp;Δs² tibqa' bl-istess sinjal, li hawnhekk hu pożittiv. B'konsegwenza, it-terminu pożittiv c²Δ''t''² jibqa' strettament ikbar mit-terminu Δ''s''² li hu pożittiv jew żero. It-terminu Δ''t''² ma jistgħax jgħaddi minn żero f'bidla kontinwa ta' sistema ta' riferiment u minn dan il-fatt nistgħu ngħidu li l-kwantità Δ''t'' stess (li s-sinjal tagħħa jiddeċiedi l-ordni temporali taż-żewġ ġrajjiet) iżżomm l-istess sinjal. Jekk il-ġrajja&nbsp;1 tippreċedi l-ġrajja&nbsp;2, għal ċertu osservatur, din l-ordni ma tistgħax tinqaleb għal osservatur ieħor, jiġifieri il-kawża ma tistgħax tinqaleb. Fi kliem ieħor, il-prinċipju tal-kawżalità hu rispettat fis-sistemi ta' riferiment Galilejani. Ninnutaw li l-ħin u l-ispazju għandhom rwoli simmetriċi u għalhekk hu loġiku li nkejluhom bl-istess mod. Billi l-[[veloċità tad-dawl]] hi fissa nagħmlu l-ekwivalenza bejn it-tul u l-ħin iżjed ċara jekk nirredefinixxu l-metru bħala d-distanza li jivvjaġġa d-dawl f'sekonda jew b'mod ekwivalenti nistgħu nirridefinixxu s-sekonda bħala l-ħin li jieħu d-dawl biex jimxi tul ta' metru. Id-definizzjoni tal-kwadrat Δ''σ''² tal-intervall spazjo-temporali adottata hawn fuq tikkorripondi mas-"&nbsp;senjatura&nbsp;" (–&nbsp;+&nbsp;+&nbsp;+) ta' dik li tissejjaħ il-metrika tal-spazju-ħin<ref>Il-metrika ta' spazju-ħin hi mid-definizzjoni l-espressjoni tal-intervall spazjo-temporali bejn żewġ ġrajjiet ġirien. Insemmu l-eżempju tal-metrika ta' Schwarzschild jew dik ta' Friedmann-Lemaître.</ref>, bin-notazzjoni li hi ċara. Skont din l-għażla, :l-intervall li għalih <math>\Delta \sigma^2 > 0</math> jissejjaħ "intervall tat-tip spazju" (jekk nesprimuh bl-istess unità, id-distanza hi itwal mill-ħin). :l-intervall li għalih <math>\Delta \sigma^2 < 0</math> jissejjaħ "intervall tat-tip ħin" (il-ħin itwal mid-distanza). Fil-prattika, id-definizzjoni tal-intervall spazjo-temporali mhijiex fissa u jista' jkollha senjatura (–&nbsp;+&nbsp;+&nbsp;+) jew (+&nbsp;–&nbsp;–&nbsp;–). Wieħed irid jara mill-kuntest liema senjatura qiegħda tintuża. ===== ''Il-ħin proprju'' ===== Hemm definizzjoni ta' importanza kbira marbuta mal-invarjanza ta' dan l-intervall ta' spazju-ħin, u din hi dik ta' '''ħin proprju'''. Nissoponu, pereżempju li qegħdin ġewwa razz li qiegħed jimxi relattivament mal-Art b'veloċità ''v'', jiġifieri l-axissa tar-razz hi :<math>x\,=\,v t </math> fis-sistema dinjija. Jekk inqisu arloġġ ġewwa r-razz, il-pożizzjoni tiegħu ma tinbidilx relattivament ma dan ir-razz u l-kwadrat tal-intervall ta' spazju-ħin jirriduċi għall-komponent temporali li nuru b' <math>-\Delta\tau^2\,</math>. Billi l-intervall ta' spazju-ħin hu indipenti mis-sistema li fiha jitkejjel, għandna :<math>c^2\Delta\tau^2 \,= \,c^2\Delta t^2 - \Delta x^2 = c^2\Delta t'^2 - \Delta x'^2 = ...</math> fejn (''t''&nbsp;',&nbsp;''x''&nbsp;'&nbsp;) huma l-koordonati f'sistema oħra. Il-ħin <math>\tau\,</math> definit bir-relazzjoni :<math>c^2 \Delta \tau^{2}\,=\,c^2 \Delta t^2 - \Delta s^2 </math> jissejjaħ il-'''ħin proprju''' tal-oġġett miexi jew tal-partiċella li nkunu qegħdin nikkunsidraw. == Dijagramma tal-ispazju-ħin == [[Stampa:relativita2.jpg|right|300px|thumb|Figura 3:Trajettorji ta' partiċelli fl-ispazju biss]] [[Stampa:relativita3.jpg|right|300px|thumb|Figura 4:Trajettorji tal-istess partiċelli fl-ispazju-ħin]] Fil-[[Mekkanika klassika|mekkanika Newtonjana]], l-spazju hu separat mill-ħin u nistudjaw il-moviment ta' partiċella bħala funzjoni tal-ħin assolut. Grafikament nirrappreżentaw it-trajettorja fl-ispazju (imma mhux fil-ħin&nbsp;!). Pereżempju, impinġu l-ellissi li tiddeskrivi pjaneta madwar ix-Xemx skont il-liġijiet ta' Kepler. Il-figura fil-ġenb (fig. 3) turi l-mogħdija spazjali li jimxu magħha ċertu numru ta' partiċelli A, B, C, D, E, etc. li għandhom veloċità kostanti matul il-ħin, ngħidu aħna, sekonda u d-distanza li jivvjaġġaw hi proporzjonali mal-veloċità tal-partiċella. Fil-każ ġenerali nistgħu inpinġu t-trajettorja ta' punt M(''x'',&nbsp;''y'',&nbsp;''z'') f'sistema Karteżjana fi tliet dimensjonijiet. Fir-relattività ristretta nsegwu l-'''ġrajjiet''' fi spazju ta' 4 dimensjonijiet, tlieta tal-ispazju u waħda tal-ħin, u għalhekk mhux possibbli fl-iżjed każ ġenerali li nivviżżwalizzaw il-linja li tirrappreżenta is-sinsiela ta' ġrajjiet u li turi l-mogħdija tal-partiċella ''fl-istess waqt fl-ħin u fl-spazju''. Din il-linja tissejjaħ il-'''linja tal-univers''' tal-partiċella. Biex intaffu d-diffikultà tar-rappreżentazzjoni f'4 dimensjonijiet nillimitaw ruħna għal 2 dimensjonijiet, waħda tal-ispazju u waħda tal-ħin. Fi kliem ieħor nikkunsidraw biss il-moviment matul l-assi ta' ''x'' u l-koordinati ''y'' u ''z'' ma jinbidlux. Allura jibqa' biss il-varjabbli ''x'' u ''t'', u nkunu nistgħu inpinġu f'sistema Karteżjana f'żewġ dimensjonijiet it-trajettorja ta' partiċella fl-spazju-ħin&nbsp;: il-linja tal-univers tagħha. Iż-żewġ figuri kontra juru l-mogħdija mill-''punto di vista'' Newtonjan u l-''punto di vista'' relattivistiku. Ta' fuq (fig. 3) tagħti l-ispazju vvjaġġat f'sekonda minn diversi partiċelli b'veloċità kostanti. Waqt li A tibqa' fejn hi, B timxi ċertu tul, C tiġri iżjed u tmur iżjed 'il bogħod waqt li E tmur fid-direzzjoni l-oħra. Il-figura ta' isfel (fig. 4), tagħti f' '''dijagramma spazjo-temporali''' is-sensiela tal-ġrajjiet li jiffurmaw il-moviment tal-partiċella. Billi l-veloċità tal-partiċelli hi kostanti, l-axissa tagħhom hi ċarament ''x''&nbsp;=&nbsp;''vt'' u għalhekk il-linja tal-univers tagħhom hi dritta. Il-pendil ta' din hi proporzjonali għall-veloċità ''v''. Il-ħaġa rimarkabbli hi li l-linja tal-univers tal-partiċella wieqfa m'għadhiex punt biss imma l-linja dritta OA. In fatti, jekk il-partiċella ma timxix (''x''&nbsp;=&nbsp;kostanti), il-ħin jibqa' għaddej matul il-perijodu li qegħdin inqisu&nbsp;! [[Stampa:relativita4.jpg|right|300px|thumb|Figura 5:Dijagramma ta' spazju-ħin]] Waqt li f'din id-dijagramma, il-moviment b'veloċità kostanti hu rappreżentat b'linja dritta, fil-każ ġenerali il-moviment ta' partiċella hu rappreżentat b'kurva . Pereżempju, il-figura 5 turi l-linja tal-univers ta' oġġett miexi li jitlaq mill-axissa ''x''&nbsp;=&nbsp;0 u terġa' lura hemm f'ħin ''T'' iżjed tard, bil-ħin meħud ngħidu aħna fuq l-Art. Ħa nużaw l-eżempju ta' razz li jagħmel vjaġġ intersiderali u jerġa' lura. Il-linja dritta bejn "tluq" u "wasla" matul l-assi temporali tirrappreżenta l-linja tal-univers tal-Art, fejn il-koordinata spazjali, ugwali għal 0, ma tvarjax. Il-linja mgħawġa tirrappreżenta s-sensiela ta' ġrajjiet li hu magħmul minnhom il-vjaġġ tar-razz. Il-koordinata kurvilinja li biha nistgħu nimmarkaw punt fuq din il-kurva hi l-'''ħin proprju''' tar-razz, dak li juri l-arloġġ fuq ir-razz. Il-formoli relattivistiċi juru li l-ħin proprju matul il-mogħdija kurvilinja hu '''iqsar''' mill-ħin proprju matul il-mogħdija dritta (hawnhekk dan jirrappreżenta l-ħin dinji). Dan il-fenomenu hu s-sisien tal-paradoss tat-tewmin li semmejna qabel. Waqt li fil-ġeometrija Ewklideja (''x'',&nbsp;''y'') l-iqsar mogħdija bejn żewġ punti A u B hi l-linja dritta, fil-ġeometrija Lorentzjana (''x'',&nbsp;''t'') l-intervall temporali bejn żewġ ġrajjiet A u B għall-partiċella miexja hu '''massimu''' matul il-mogħdija dritta AB. L-itwal vjaġġ hu dak li jikkorispondi mal-mogħdija dritta AB fid-dijagramma spazju-ħin. Fil-każ tagħna din it-trajettorja hi dik li jsegwi oġġett ħieles mill-forzi kollha u miexi b'veloċità kostanti. Din il-proprjetà hi hekk importanti li minnha nistgħu insibu l-ekwazzjoniet tar-relattività ġenerali<ref>Idea użata minn [[David Hilbert]] mill-1916.</ref> billi nestendu l-prinċipju tal-''massimazzjoni tal-ħin'' ta' mogħdijiet ta' partiċella ħielsa f'kamp ta' gravità (fl-inħawi ta' [[toqba sewda]] jew tax-[[Xemx]] pereżempju).<ref>[http://www.eftaylor.com/index.html Taylor] u John Wheeler taw preżentazzjoni sempliċi tar-relattività ġenerali: (Ing) E.F. Taylor & J.A. Wheeler, Exploring Black Holes, Introduction to General Relativity, Addison Wesley Longman, 2000. L-awturi jibbażaw ruħhom fuq il-prinċipju li skontu oġġett ħieles minn kull forza jimxi ma mogħdija li tagħmel '''massimu''' il-ħin tal-mogħdija. Sejjħulu bl-Ingliż il-''Principle of Extremal Aging'' </ref> == Liġi tal-kompożizzjoni tal-veloċitajiet == Minn razz miexi b'veloċità <math>v</math> relattivament mal-Art jisparaw balla ta' kanun fid-direzzjoni tal-veloċità tar-razz, b'veloċità <math>w'</math> imkejla fir-razz. X'inhi l-veloċità <math>w</math> tal-balla mkejla fuq l-Art? Fiċ-ċinematika Galilejana il-veloċitajiet jingħaddu flimkien u jkollna :<math> w = w' + v\,.</math> Fiċ-ċinematika relattivistika il-liġi tal-kompożizzjoni tal-veloċitajiet hi differenti. Fir-razz id-distanza Δ''x&nbsp;''' li timxi l-balla matul il-ħin Δ''t''' hi :<math>\Delta x'\, = \,w' \Delta t' </math> Mill-formoli ta' Lorentz :<math> \begin{cases} \Delta x \,=\, \gamma (\Delta x' + v\Delta t')\\ \Delta t \,=\, \gamma [\Delta t' + (v/c^2)\Delta x'] \end{cases}</math> jekk nibdlu Δ' fil-valur tagħha, faċilment niksbu l-veloċità tal-balla fis-sistema dinjija fil-forma&nbsp;: :<math>w \,=\, \frac{\Delta x}{\Delta t} = \frac{\gamma(w'\Delta t' + v\Delta t')}{\gamma[\Delta t' + (v/c^2)w'\Delta t']}\,,</math> jew :<math>w \,=\, \frac{w'+v}{1 + (w' v/c^2)}\,.</math> Din ir-relazzjoni turi li l-liġi ta' kompożizzjoni tal-veloċitajiet fir-relattività ristretta ma tibqgħax liġi addittiva u li l-veloċità ''c'' hi l-ogħla veloċità li tista' tintlaħaq tkun liema tkun is-sistema ta' riferiment (meta ngħoddu magħha veloċità, nerġgħu naqgħu fuq ''c''). Sadattant hemm parametrazzjoni li biha nistgħu niksbu liġi addittiva. Biżżejjed naqilbu mill-veloċità ''v'' għal parametru angulari tal-veloċità ''θ'' li introduċejna qabel. Ħa nuru li f'kompożizzjoni tal-veloċitajiet il-parametri tal-veloċità jingħaddu flimkien. Jekk inpoġġu :<math>\theta \,=\, \mathrm{atanh} (v/c)</math> :<math>\alpha' \,=\, \mathrm{atanh} (w'/c)</math> :<math>\alpha \,=\, \mathrm{atanh} (w/c)</math> u nużaw il-formoli tal-addizzjoni tal-funzjonijet iperboliċi :<math>\tanh(\theta + \alpha') = \frac{\tanh \theta+ \tanh \alpha'}{1 + \tanh \theta \,\tanh \alpha'}</math> mill-ewwel niksbu :<math>\alpha \,=\,\alpha' + \theta .</math> Fi kliem ieħor il-parametru angulari tal-veloċità tal-balla relattivament mal-Art hi s-somma tal-parametru angulari tal-veloċità tal-balla relattivament mar-razz u tal-parametru angulari tal-veloċità tar-razz relattivament mal-Art. Ma tistgħax tkun iżjed sempliċi&nbsp;! B'dan il-formaliżmu, il-parametru angulari li jikkorrispondi mal-veloċità ''c'' hu infinit (billi atanh(''x''&nbsp;), l-argument tanġenti iperboliku ta' ''x'', jersaq lejn l-infinit waqt li ''x'' tersaq lejn 1) u għalhekk jibqa' infinit inżidu x'inżidu miegħu. Mela nerġgħu niksbu l-fatt li ''c'' hi l-ogħla veloċità (li hi impossibbli li tintlaħaq minn partiċella materjali) indipendament mis-sistema magħżula. Biss il-veloċitajiet tal-partiċelli bla massa, bħall-fotoni, jistgħu jimxu bil-veloċità tad-dawl. Din il-proprjetà remarkabbli tal-additività tal-parametru angulari tal-veloċità hi espliċita fid-determinazzjoni tal-ekwazzjoniet ta' razz aċċelerat. Ħa nagħtu '''applikazzjoni numerika''' (il-veloċitajiet użati ma jistgħux jintlaħqu fil-verità&nbsp;!). Nimmaġinaw li balla ġiet sparata b'veloċità ''w'&nbsp;''&nbsp;=&nbsp;0,75''c'' fis-sistema ta' razz li jkun miexi b'veloċità ''v''&nbsp;=&nbsp;0,75''c'' relattivament mal-Art. X'inhi l-veloċità tal-balla mkejla fl- Art? Naraw mill-ewwel li valur 1.5''c'' li tagħtina l-formola Galilejana hu falz billi l-veloċità li niksbu taqbeż dik tad-dawl. Mill-formoli relattivistiċi nirraġunaw kif ġej. L-angolu parametriku tal-veloċità tal-balla relattivament mar-razz hu <math>\alpha' = \mathrm{atanh}(0.75) = 0.973\,.</math> L-angolu parametriku tal-veloċità tal-razz relattivament mal-Art għandu l-istess valur <math>\theta = 0.973\,.</math> Il-parametru angulari tal-veloċità tal-balla relattivament mal-Art mela hu <math>\alpha\,=\,0.973 + 0.973\,=\,1.946</math>, li jikkorrispondi mal-veloċità <math>w = c \, \tanh (1.946) = 0.96\,c\,.</math> Fir-relattività ristretta 0.75&nbsp;+&nbsp;0.75&nbsp;=&nbsp;0.96, jekk nistgħu ngħidu hekk! Naturalment nistgħu niksbu dan ir-riżultat direttament mill-formola li tagħti ''w'' bħala funzjni ta' ''w&nbsp;''' u ''v''. == Il-kwadrivettur tal-veloċità == Fil-mekkanika Newtonjana nistudjaw il-moviment ta' partiċella billi nsegwu il-pożizzjoni tagħha <math>\vec{r}</math> bħala funzjoni tal-ħin ''t'', li nissoponu li għandu karattru assolut, indipendenti mill-arloġġ li nkejluh fuqu. Fir-relattività nabbadunaw dan il-mod kif inħarsu lejn l-affarijiet u nqisu l-moviment ta' partiċella bħala sensiela ta' ġrajjiet <math>\mathcal{P}</math>. Il-kurva li tiddeskrivi din is-sensiela fi spazju ta' erba' dimensjonijiet (tlieta għall-ispazju, waħda għall-ħin) tissejjaħ il-"linja tal-univers". Kif fil-mekkanika klassika niddefinixxu l-veloċità ta' partiċella billi nieħdu d-[[derivata]] :<math>v \,=\, d\vec{r}/dt</math> tal-pożizzjoni rispett il-ħin, bl-istess mod fil-mekkanika relattivistika niddefinixu l-vettur tal-veloċità f'erba' dimensjonijiet (jew kwadrivettur tal-veloċità) :<math>\mathbf{u}\,=\, d\mathcal{P}/d\tau</math> fejn <math>\tau\,</math> hu l-''ħin proprju'' tal-partiċella, definit iżjed il-fuq. Meta nagħmlu espliċiti l-komponenti ta' dan il-kwadrivettur f'sistema mogħtija nistgħu niktbu :<math>\mathbf{u} = \left(c \frac{dt}{d\tau}, \frac{dx}{d\tau}, \frac{dy}{d\tau}, \frac{dz}{d\tau}\right)\,,</math> espressjoni li fiha introduċejna l-fattur ''c'' biex naħdmu b'koordinati omoġenji. Hemm relazzjoni sempliċi, u importanti, li għandha x'taqsam ma' dan il-kwadrivettur. Id-definizzjoni tal-kwadrat tal-intervall ta' spazju-ħin definit hawn fuq, nistgħu niġġeneralizzawh għall-kwadrivetturi kollha. Mela noddefinixxu l-kwadrat tan-norma ta' kwadrivettur bħala d-differenza bejn il-kwadrat tal-parti temporali u dak tal-parti spazjali tagħha u din in-norma hi invarjanti taħt it-trasfomazzjoni ta' Lorentz. Fi kliem ieħor ma tiddependix mas-sistema magħżula. Fil-każ tal-veloċità dan ir-riżultat jieħu forma partikularment sempliċi. In fatti, fis-sistema proprja tal-partiċella, jiġifieri fis-sistema li fiha l-partiċella hi wieqfa, il-parti spazjali tal-kwadrivettur tal-veloċità hi żero waqt li l-parti temporali hi sempliċiment ''c'' (d''t''/d''τ''&nbsp;=&nbsp;1 billi l-ħin ''t'' hu preċiżament il-ħin ''τ'' meta nkejluh fis-sistema tal-partiċella). Fi kliem ieħor fis-sistema proprja ta' partiċella, il-kwadrivettur tal-veloċità għandu komponenti (''c'', 0, 0, 0). Mela f'kull sistema Galileja għandna r-relazzjoni :(parti temporali ta' <math>\mathbf{u}</math>)² - &nbsp;(parti spazjali ta' <math>\mathbf{u}</math>)² = ''c''² . Hu minħabba din l-invarjanza ta' din in-norma li nistgħu nitkellmu fuq il-kwadrivettur ta' partiċella indipendament minn kull sistema ta' koordinati. == Il-kwadrivettur enerġija-momentu == Nistgħu nirraġunaw li bħal ma l-momentu klassiku ta' partiċella hu l-prodott <math>\vec{p} = m\vec{v}</math> tal-massa bil-veloċità, hekk ukoll il-prodott m<math>\mathbf{u}</math> tal-kwadrivettur tal-veloċità <math>\mathbf{u}</math> bil-massa ''m'' tal-partiċella għandu jkun il-kwadrivettur tal-momentu. Dan sikwit insejħulu l-vettur tal-'''enerġija-momentu''', biex nuru l-fatt li l-enerġija u l-momentu huma magħqudin flimkien f'kunċett fiżiku u ma jistgħux jinfirdu, bl-istess mod li l-ispazju u l-ħin jiffurmaw l-ispazju-ħin. Waqt li l-komponenti spazjali ta' dan il-kwadrivettur nistgħu nidentifikawhom b'mod ċar ma' dawk tal-momentu klassiku ta' partiċella, Einstein issuġġerixxa li għandna nidentifikaw il-komponent temporali ta' dan il- kwadrivettur mal-enerġija tal-partiċella. Minkejja li hemm ħafna raġunijiet għal din l-għażla, mhux faċli li nagħtu ''prova'' vera, imma din is-sitwazzjoni fejn ipoteżi mwielda fl-istess ħin mat-teorija tiżviluppa u l-konferma sperimentali tagħha tiġi wara, m'hijiex rari fil-fiżika.<ref>Ara "Ix-Xjenza u l-Ipoteżi" ta' [[Henri Poincaré]]. Nerġgħu niċċitaw it-test ta' Misner, Thorne u Wheeler, Gravitation, Freeman, 1970, paġna 71 : ''Il-liġijiet u t-teoriji kollha tal-fiżika […] għandhom dan il-karattru profond u sottili, li fl-istess ħin jiddefinixu l-kunċetti li jużaw u jagħmlu asserzjoni fuq dawn il-kunċetti. […] Kull pass il-quddiem fl-għarfien uman hu tassew kreattiv f'dan is-sens: li t-teorija, kunċett, liġi u metodu tal-kejl –dejjem inseparabbli – jitwieldu fid-dinja flimkien.''</ref> Fil-verità, l-għaxriet ta' għeluf ta' konfermi sperimentali kuljum tat-teorija, huma garanzija biżżejjed tal-ipoteżi li jagħmlu s-sisien tagħha. F'sistema inerzjali (pereżempju s-sistema dinjija fl-ewwel approssimazzjoni, li ħa nsejħulha s-''sistema laboratorju'') il-koordinati tal-ġrajjiet marbutin mal-partiċella li qegħdin insegwu huma (''t'', ''x'', ''y'', ''z'') u l-komponenti f'din is-sistema tal-kwadrivettur tal-enerġija-momentu tal-partiċella huma : :<math>\mathbf{p}=m\mathbf{u} \,=\, (E/c, p_x, p_y, p_z)</math> fejn : <math>E/c = mc \frac{dt}{d\tau}\,;\qquad p_x = m\frac{dx}{d\tau}\,;\qquad p_y =m\frac{dy}{d\tau}\,;\qquad p_z=m\frac{dz}{d\tau}\,.</math> === Espressjoni ''relattivistika'' tal-enerġija === Meta nħarsu lejn ir-relazzjoni bejn il-ħin proprju (il-ħin ''t' '' tar-razz, jew ''τ'' tal-partiċella miexja) u l-ħin ''t'' fis-sistem li qegħdin nikkunsidraw (is-sistema laboratorju), naraw li : <math>dt\,=\,\gamma. d\tau</math> Hekk niksbu espressjoni għall-'''enerġija totali''' tal-partiċella "fis-sistema laboratorju", dik li relattivament miegħu il-partiċella għandha veloċità <math>\vec{v}</math> (billi l-enerġija tiddependi mis-sistema li fiha nkejluha&nbsp;!) fil-forma : :<math>E = \gamma.{mc^2}\,=\,\frac{mc^2}{\sqrt{1 - (v^2/c^2)}}.</math> * Fir-relattività ristretta, l-'''enerġija totali''' ta' partiċella wieqfa hi daqs is-somma tal-'''enerġija fil-waqfien''' ''m.c''² kontenuta fil-massa tagħha u l-'''enerġija ċinetika''' ''K''. Meta nħarsu lejn l-espressjoni relattivistika tal-enerġija, naraw li l-enerġija ċinetika tal-partiċella hi mogħtija bl-espressjoni : :Enerġija ċinetika <math> \mathrm \,=\,K\,= E - m c^2 \,=\,m c^2\left( \frac{1}{\sqrt{1 - (v^2/c^2)}} - 1\right).</math> ** Għall-veloċitajiet "baxxi" (jiġifieri baxxi mqabblin ma' dik tad-dawl, fil-każ "klassiku") niksbu, (fl-ewwel approssimazzjoni) : :<math>E \simeq mc^2 + (1/2) m v^2</math> :Din il-formola turi li l-'''enerġija totali''' tal-partiċella hi s-somma tal-'''enerġija fil-waqfien''' ''m.c²'' li ma nafux biha fil-mekkanika Newtonjana u tal-'''enerġija ċinetika klassika''' ''(1/2)m.v²''. ** għall-veloċitajiet qrib ħafna ta' dik tad-dawl, hi l-kwantità ''1&nbsp;-&nbsp;''β''&nbsp;=&nbsp;[1&nbsp;-&nbsp;(v/c)]'' li tgħodd. :Għandna : :<math>1 - \beta^2 = (1 + \beta)(1-\beta) \simeq 2(1-\beta) </math> :u allura l-'''enerġija totali''' nistgħu niktbuha, (fl-ewwel approssimazzjoni) : :<math>E \simeq pc = \frac{mc^2}{\sqrt{2(1-\beta)}}\equiv \frac{mc^2}{\sqrt{2[1-(v/c)]}}</math>. === Espressjoni ''relattivistika'' tal-momentu === Min-naħa l-oħra l-komponenti tal-veloċità tal-partiċella fis-sistema laboratorju huma : :<math>v_x=dx/dt\,;\qquad v_y=dy/dt\,;\qquad v_z=dz/dt</math>, u meta nħarsu lejn il-fattur ta' dilatation tal-ħin bejn d''t'' u d''<math>\tau</math>'', niksbu formola importanti oħra li tagħtina l-valur tal-momentu ''fis-sistema laboratorju'' : :<math>p\,=\, \frac{mv}{\sqrt{1 - (v^2/c^2)}}.</math> == Ekwivalenza tal-enerġija u tal-massa fil-waqfien == Il-kwadrivettur enerġija-momentu għandu l-karatteristika li n-''norma'' tiegħu, jew il-kwadrat skalari tiegħu (fis-sens tal-kwadrat tal-intervall tal-ispazju-ħin), hi invarjianti taħt bidla ta' sistema ta' riferiment. Fil-qosor, il-kwantità :<math>E^2/c^2\,-\,p^2\qquad \text{fejn} \qquad p^2\,=\,(p_x^2 + p_y^2 +p_z^2)</math> hi indipendenti mis-sistema ta' riferiment li fiha tkun ikkalkulata. Issa fis-sistema tal-partiċella, il-veloċità hi żero, l-istess il-momentu, u allura n-norma ta' din il-kwantità invarjanti hi ''(m&nbsp;c'')². F'kull sistema tkun liema tkun għandna r-relazzjoni importanti li ġejja :<math>E^2/c^2 - p^2\, =\, (m c)^2</math> jew :<math>E^2 - p^2c^2 \,=\, m^2 c^4</math> (Il-fatturi ta' ''c'' f'dawn il-formoli jiżguraw li huma omoġenji, ''p'' għandha d-dimensjoni ta' ''mv'', ''E'' dik ta' ''mv''².) Nistgħu nippruvaw din il-formola direttament minn [[#Il-kwadrivettur enerġija-momentu|dawk ta' hawn fuq]] li jagħtu l-enerġija u l-momentu. Nistgħu nagħmlu xi osservazzjonijiet : :(i) Il-valur tal-enerġija totali ta' partiċella jiddependi mis-sistema ta' riferiment tal-osservatur. Però, il-valur tal-enerġija ta' massa hu l-istess fis-sistemi ta' riferiment kollha, u b'mod partikulari fis-sistema ta' riferiment proprja tal-partiċella. Mela hi karatteristika intrinsika tal-partiċella. :(ii) Waqt li ''v'' tersaq lejn ''c'', <math>\gamma</math> tersaq lejn l-infinit, li jfisser li hemm bżonn ta' enerġija infinita biex naċċelleraw partiċella sakemm tilħaq il-veloċità tad-dawl. Jidher ċar li dan impossibbli. Però nistgħu naċeċelleraw il-partiċelli sakemm jilħqu veloċitajiet qrib ħafna ta' ''c''. :(iii) Ir-relattività ristretta tidher fil-fenomeni fiżiċi kollha, anki fejn il-veloċitajiet li għandhom x'jaqsmu m'humiex relattivistiċi. Eżempju ċar hu n-nuqqas fil-massa tal-atomu l-iżjed sempliċi : il-massa tal-atomu tal-[[idroġenu]] <math>H_{1}^{1}</math> hi inqass mill-mases tal-elettron u tal-proton flimkien b' kwantità eżattament daqs l-ekwivalenti fil-massa tal-[[enerġija tal-jonizzazzjoni]] tal-atomu. L-'''ekwivalenza tal-massa u tal-enerġija''' tingħata bil-formola famuża ''E=mc²''. L-idea ta' din l-ekwivalenza kienet pass rivoluzzjonarju, għax il-kunċetti ta' materja u enerġija kienu distinti sa dak iż-żmien, allavolja ċerti xjenzjati bħal [[Henri Poincaré|Poincaré]] u [[Hendrik Antoon Lorentz|Lorentz]], kien ppruvaw indipendentament jagħqduhom fil-qasam tal-elettromanjetiżmu. Daż-żmien m'għandniex nenfatizzawha iż-żejjed din l-ekwivalenza, għaliex waqt li l-massa hi in-norma tal-kwadrivettur enerġija-momentu, l-enerġija m'hijiex ħlief wieħed mill-''komponenti'' ta' dan il- kwadrivettur. Il-massa mogħtija b' :<math>m^2\,=\,(E^2 - p^2c^2)/c^4</math> hi ''invarjanti'' taħt bidla ta' sistema (hi l-istess f'kull sistema). L-enerġija għal-kuntrarju tiddependi mis-sistema magħżula, u jidher ċar li la l-veloċità tinbidel, l-enerġija ċinetika trid tinbidel ukoll. == Il-veloċità tal-partiċelli bla massa == Ir-relazzjonijiet ta' hawn fuq jagħtuna riżultati importanti. L-[[#Il-kwadrivettur enerġija-momentu|espressjonijiet]] li jagħtu ''E'' u ''p'' bħala funzjoni ta' ''m'' u ''v'' iwasslu minnufih għall-formola :<math>p\,=\,(v/c)(E/c).</math> Jekk il-veloċità tal-partiċella hi daqs il-veloċità tad-dawl, allura <math>p=E/c</math> u meta nikkalkulaw <math>E^2 - p^2c^2</math> naraw li l-massa tal-partiċella hi bilfors żero. Bil-kontra, jekk il-massa tal-partiċella hi żero, allura <math>p=E/c</math> u mela <math>v=c</math>. Għalhekk naslu għall-konklużjoni doppja importanti li l-partiċelli materjali ma jistgħux jilħqu l-veloċità tad-dawl u li l-partiċelli bla massa biss jimxu bil-veloċità tad-dawl. Hemm koerenza perfetta: kull mekkaniżmu ta' propagazzjoni tal-enerġija bil-veloċità tad-dawl jikkorrispondi ma' kwantità ta' momentu ''p'' daqs l-enerġija u allura ma' "massa fil-waqfien" ta' żero. Bil-maqlub, partiċella ta' bla massa bilfors timxi bil-veloċità tad-dawl. == Dilatazzjoni tal-ħin tar-raġġi kożmiċi u tal-muoni == Fl-[[astronomija]] nsibu partiċelli li jġorru enerġija kolossali: ir-raġġi kożmiċi. Minkejja li l-mekkaniżmu tal-produzzjoni tagħhom għadu mistur, nistgħu inkejlu l-enerġija u n-numri konsiderevoli li niksbu juru li l-analiżi tagħhom teħtieġ l-użu tal-formoli tal-relattività ristretta. Ir-raġġi kożmiċi mela jfornu xempju ideali tat-teorija ta' Einstein. Insibu partiċelli b'enerġiji inkredibbli tal-ordni ta' 10²⁰ elettronvolt, jiġifieri mitt miljun [[TeV]]. Nieħdu raġġ kożmiku magħmul minn [[proton]] ta' 10²⁰ eV. X'inhi l-veloċità ta' din il- partiċella? Fl-[[#Il-kwadrivettur enerġija-momentu|espressjoni]] li tagħti l-enerġija ''E'', it-terminu ''mc''² jirrapreżenta l-enerġija tal-massa fil-waqfien tal-partiċella. Dik tal-proton hi madwar 1GeV, jiġifieri 10⁹eV. Ir-rapport bejn ''E'' u ''mc''² mela hu 10²⁰ /10⁹ =10¹¹ li hu l-famuż fattur tad-dilatazzjoni tal-ħin <math>\gamma=[1 - (v/c)^2]^{-1/2}</math>. X'inhi l-veloċità ta' dan il-proton? Meta niktbu <math>1 - (v/c)^2=[1+(v/c)][1 - (v/c)]\simeq 2 [1 - (v/c)]</math> insibu li :<math>1 -(v/c) = 0.5\times 10^{-22} .</math> Fi kliem ieħor il-veloċità tal-proton li qegħdin nikkunsidraw hi kważi daqs il-veloċità tad-dawl, differenti minnha b'inqas minn 10^-22 (imma qatt ma tista' tilħaqha). Ejjew naraw xi jfissru dawn iċ-ċiffri għall-fatturi relattivistiċi li jeżistu bejn is-sistema proprja tal-partiċella u s-sistema dinjija. Id-dawl jaqsam il-[[Galassija]] tagħna f'xi mitt elf sena tad-dawl. Għalhekk għal osservatur dinji l-proton jaqsam din il-Galassija fl-istess ħin, madwar 100,000 sena. Il-ħaġa straordinarja hi li fis-sistema tal-proton relattivistiku, il-ħin li jikkorispondi hu 10¹¹ darba inqas u altura hu ta' 30 sekonda (sena tagħmel 3×10⁷ sekondi)! :''Il-proton tagħna ultra-relattivistiku u ultra-enerġetiku jaqsam il-Galassija tagħna fi 30 sekonda tal-ħin proprju tiegħu imma f'{{formatnum:100000}} sena tal-ħin dinji tagħna.'' [[Stampa:relativita6.jpg|right|400px|thumb|Figura 6]] Meta raġġ kożmiku jolqot atomu tal-ossiġenu jew tal-ażotu fl-atmosfera dinjija f'altitudni tal-ordni ta' 20 sa 50 kilometru 'il fuq mill-art, joħroġ raxx ta' partiċelli elementari li fih il-[[muoni]]. Parti minnhom imorru lejn l-art b'veloċità kważi daqs dik tad-dawl, xi {{formatnum:300000}} kilometru l-sekonda fis-sistema dinjija. Dawn il-partiċelli jaqsmu xi 30 kilometru ta' atmosfera f'10^-4 sekonda (jew 100 mikrosekonda). Fis-sistema li fiha hu wieqaf, muon għandu nofs-ħajja ta' 2μs (2 mikrosekondi, jew 2x10^-6s). Dan ifisser li fost qabda muoni prodotti fuq nett tal-atmosfera, nofshom jisparixxu f'2 mikrosekondi, mibdulin f'partiċelli oħra. Nofs il-muoni li jibqa' jisparixxu f'2 mikrosekondi oħra u jkomplu hekk. Kieku n-nofs-ħajja kienet l-istess (2 mikrosekondi) fis-sistema dinjija, fil-10^-4 sekondi tal-qsim tal-atmosfera il-muoni jkun għaddew minn 10^-4/2×10^-6=50 nofs-ħajjiet. Hekk in-numru tagħhom sa meta jaslu f'wiċċ id-dinja jkun naqas b'fattur ta' (1/2) ⁵⁰, jiġifieri madwar 10^-15 li jfisser li fil-fatti l-ebda muon ma jasal. Issal-kejl juri li madwar 1/8, jiġifieri (1/2)³ mill-muoni tal-bidu jaslu f'wiċċ id-dinja, li jipprova li ma spiċċawx nofshom ħlief 3 darbiet u mhux 15-il darba. Fi kliem ieħor il-ħin tal-qsim tal-atmosfera fis-sistema proprja tagħhom tieħu 3 nofs-ħajjiet u mhux 50, jiġifieri 6 mikrosekondi ''biss'' (u mhux 100 mikrosekondi). Dan ir-riżultat jagħtina prova qawwija tal-verità tar-relattività ristretta u b'mod partikulari tat-dilatazzjoni tal-ħin proprju (hawn dak tal-muon) meta nkejlu f'sistema barranija (hawn dik tad-dinja). Fl-eżempju numeriku li għażilna il-fattur ta' dilatazzjoni tal-ħin <br /><math>\gamma = [1 - (v/c)^2]^{-(1/2)}</math> hu ta' 100/6. Nistgħu niddeduċu l-veloċità u l-enerġija tal-muoni. Fil-fatti, għandna bħal fil-kalkulazzjoni ta' qabel :<math>1 - (v/c)^2\,=\,2\times[1 - (v/c)]\,=\,(6/100)^2\,,</math> li twassal għal :<math>1 - (v/c) \simeq 2\times10^{-3}\ .</math> Billi l-massa ta' muon hi madwar 100 [[MeV]], l-enerġija tal-partiċella hi 100/6 darbiet ikbar, jiġifieri madwar 2000 MeV jew 2 [[GeV]]. == Konservazzjoni tal-kwadrivettur enerġija-momentu ta' sistema iżolata == Il-qawwa kbira tat-teorija ta' Einstein hi li tħalli l-fiżiku jirraġuna fuq kwantitajiet ta' karattru ġemetriku li għandhom realtà li titrassendi l-lingwa tal-koordinati. Hekk nistgħu nitħaddtu fuq kwadrivettur enerġija-momentu indipendentament mir-rappreżentazzjoni tiegħu f'termini ta' koordinati. Dan il-vettur b'erba' dimensjonijiet jipprovdilna għodda qawwija biex nittrattaw il-mekkanika relattivistika u patikularment il-problemi ta' interazzjoni u ta' trasformazzjoni ta' partiċelli. L-analiżi ta' ħabta bejn partiċella A u partiċella B (jew iżjed ġeneralment ta' ħabtiet bejn partiċelli ta' sistema mogħtija) hi msejsa fuq il-prinċipju li ġej, ''indipendament mid-dettalji tal-esperiment: :''Il-kwadrivettur ta' sistema iżolata ta' partiċelli hu kkonservat f'kull interazzjoni interna.'' Fi kliem ieħor: :<math>{\displaystyle \Sigma}</math>_{(partiċelli inizjali J)} <math>\ \mathbf{p}_\text{J} = {\displaystyle \Sigma}</math>_{(partiċelli finali K)}<math>\ \mathbf{p}_\text{K} \,.</math> Biex janalizza esperiment, il-fiżiku jrid ikejjel u mbagħad jittraduċi din il-liġi b'mod li juża l-kwantitajiet meżurabbli li huma l-koordinati tal-kwadrivettur fis-sistema li jagħżel. Billi l-kwadrivettur hu konservat, kull wieħed mill-komponenti tiegħu ''f' sistema ta' referenza mogħtija'' (niftakru li l-valur tal-komponenti jiddependi mis-sistema magħżula) huma wkoll konservati fil-ħabtiet. Il-komponent temporali jirrappreżenta l-enerġija ''E'' tas-sistema u l-komponent spazjali jirrappreżenta il-momentu tiegħu<math>\vec{p}</math>, u għalhekk naslu għal żewġ liġijiet ta' konservazzjoni, waħda għall-enerġija u l-oħra għall-momentu. [[Stampa:relativita7.jpg|right|400px|thumb|Figura 7: Konservazzjoni tal-kwadrivettur enerġija-momentu f'ħabta]] Biex żgur inkunu ċari, nenunċjaw dawn il-liġijiet fil-każ ta' żewġ partiċelli A u B li jgħaddu minn ħabta (nistgħu niġġeneralizzaw minnufih għal sistema ta' bosta partiċelli). :(i) ''L-enerġija totali tas-sistema hi konservata f'ħabta'' :Fi kliem ieħor is-somma tal-enerġija ta' A u tal-enerġija ta' B qabel il-ħabta hi daqs is-somma tal-enerġija ta' A u tal-enerġija ta' B wara il-ħabta. :Nistgħu nifformolaw din il-liġi bil-mod li ġej: ::<math>E_1(A) + E_1(B) \,= \,E_2(A) + E_2(B).</math> :(ii) ''Il-momentu totali tas-sistema hu konservata f' ħabta'' :Fi kliem ieħor is-somma tal-momenti tal-partiċella A u tal-partiċella B qabel il-ħabta hi daqs is-somma tal-momenti tal-partiċella A u tal-partiċella B wara il-ħabta. :Matul kull waħda mit-tliet mela għandna: ::<math>(p_x)_1(A) + (p_x)_1(B)\,=\,(p_x)_2(A) + (p_x)_2(B),</math> ::<math>(p_y)_1(A) + (p_y)_1(B)\,=\,(p_y)_2(A) + (p_y)_2(B),</math> ::<math>(p_z)_1(A) + (p_z)_1(B)\,=\,(p_z)_2(A) + (p_z)_2(B).</math> Fil-figura kontra (Fig. 7) nirrappreżentaw eżempju (akademiku) ta' ħabta. Partiċella A ta' massa 8 (f'unitajiet arbitrarji) li għandha veloċità ''v/c'' ta' 15/17 miexja lejn il-lemin, tolqot partiċella ta' massa 12 li ġejja kontra b'veloċità ''v/c'' ta' 5/13.<ref>E.F. Taylor, J.A. Wheeler, Spacetime physics, Introduction to special relativity, it-tieni edizzjon, Freeman, 1992, p 207.</ref> Wara il-ħabta, A timmolla fid-direzzjoni l-oħra wara li tkun tagħt lil B sehem mill-momentu tagħha. L-enerġija totali, is-somma tal-enerġiji tal-partiċelli A u B hi konservata, kif ukoll il-momentu totali. Il-kwantitajiet E u p murija jirrapreżentaw fir-realtà (E/c²) u (p/c) u huma esprimi f'unitajiet tal-massa, arbitrarji. Bihom ghandna ir-relazzjoni: ''E''^&nbsp;2&nbsp;=&nbsp;''p''^&nbsp;2&nbsp;+&nbsp;''m''^&nbsp;2. Il-fattur ''γ'' bħal dejjem għandu definizzjoni ''γ''&nbsp;=&nbsp;[1&nbsp;-&nbsp;(v/c)²]^-1/2. === Ħabta elastika === F'[[aċċeleratur tal-partiċelli]] jiġri li elettron b'enerġija għolja ħafna jolqot elettron wieqaf u jtieh parti mill-enerġija ċinetika tiegħu. Jekk il-bidliet tal-enerġija jkunu biss f'din l-enerġija ċinetika, ngħidu li l-ħabta hi elastika. Il-formoli li jittraduċu l-konservazzjoni tal-kwadrivettur tas-sistema magħmula miż-żewġ elettroni jħalluna nanalizzaw il-ħabta. Fil-mekkanika Newtonjana iż-żewġ elettroni wara l-ħabta għandhom direzzjonijiet li jagħmlu angolu drittt. Ħa nuru li fil-mekkanika relattivistika dan m'għadhux hekk u l-veloċitajiet tal-elettroni jiffurmaw angolu akut. Din il-fenomenu jidher ċar mit-traċċi li jħallu l-ħabtiet fil-''kamra tal-bżieżaq''. [[Stampa:relativita8.jpg|right|300px|thumb|Figura 8: Ħabta elastika elastika bejn żewġ partiċelli tal-istess massa]] Inħarsu lejn elettron ta' massa ''m'' u ta' enerġija għolja ħafna li jolqot elettron ieħor li fil-bidu jkun wieqaf. Il-vetturi tal-momentu taż-żewġ partiċelli impinġijin fil-figura kontra (Fig. 8). Qabel il-ħabta l-momentu tal-elettron inċidenti hu <math>\vec{p}</math>. Wara l-ħabta, il-momenti taż-żewġ elettroni huma <math>\vec{p}_1</math> u <math>\vec{p}_2</math>. Meta niktbu l-enerġija ta' elettron bħala s-somma tal-enerġija tiegħu fil-waqfien ''mc''² u tal-enerġija ċinetika tiegħu ''K'', nistgħu niktbu l-enerġija totali tas-sistema qabel il-ħabta bħala: :<math>E\,=\,mc^2 + mc^2 + K.</math> Bl-istess mod, :<math>E_1\,=\,mc^2 + K_1</math> :<math>E_2\,=\,mc^2 + K_2\,.</math> Il-liġi tal-konservazzjoni tal-enerġija tgħid li ''E=E₁+E₂'' u għalhekk :<math>K\,=K_1 + K_2\,,</math> formola li turi sewwa li l-enerġija ċinetika hi wkoll konservata (ħabta elastika). Il-liġi tal-conservazzjoni tal-kwantità ta' momentu tgħid li :<math>\vec{p} = \vec{p}_1 + \vec{p}_2\,,</math> u għalhekk jekk l-angolu bejn iż-żewġ vetturi <math>\vec{p}_1</math> u <math>\vec{p}_2</math> insejħulu ''θ'', ikollna r-relazzjoni :<math>p^2\,=\,p_1^2 + p_2^2 + 2 p_1p_2\cos\theta</math> li minnha noħorġu :<math>\cos\theta\,=\,\frac{p^2 - (p_1^2 + p_2^2)}{2p_1p_2}\,.</math> Meta nesprimu l-kwadrat tal-momentu tal-elettroni bħala funzjoni tal-enerġija u tal-massa tagħhom bl-għajnuna tal-formoli murija [[#Ekwivalenza tal-enerġija u tal-massa fil-waqfien|hawn fuq]] niksbu :<math>c^2p^2\,=\,(mc^2 + K)^2 - m^2c^4 = K^2 + 2Kmc^2</math> għall-elettron inċidenti u :<math>c^2p_1^2\, = \,E_1^2 - m^2c^4 = (mc^2 + K_1)^2 - m^2c^4= K_1^2 + 2K_1mc^2,</math> :<math>c^2p_2^2\, = \,E_2^2 - m^2c^4 = (mc^2 + K_2)^2 - m^2c^4= K_2^2 + 2K_2mc^2</math> għall-elettroni wara l-ħabta. Billi ''K=K₁+K₂'' naslu faċilment għall-formola sempliċi :<math>\cos\theta\,=\,\frac{K_1K_2}{(K_1^2 + 2K_1mc^2)^{1/2}(K_2^2 + 2K_2mc^2)^{1/2}}\equiv \left(1 + \frac{2mc^2}{K_1}\right)^{-1/2}\left(1 + \frac{2mc^2}{K_2}\right)^{-1/2}.</math> Din il-formola turi li cos ''θ'' hu pożittiv u għalhekk id-direzzjonijiet tal-elettroni fl-istat finali jagħmlu angolu akut bejniethom. Fil-letteratura nsibu faċilment <ref>ara pereżempju E.F. Taylor, J.A.Wheeler, Spacetime physics, Introduction to special relativity, it-tieni edizzjoni, Freeman, 1992, p 240</ref> it-trattament tal-każ fejn il-ħabta hi simmetrika, iż-żewġ elettroni għandhom it-tnejn l-istess enerġija ''K''₁=''K''₂=''K''/2. F'din is-sitwazzjoni partikulari il-formola ġenerali issir :<math>\cos\theta=\frac{K}{K+4mc^2}</math> &nbsp; &nbsp; &nbsp; għal ħabta simmetrika. * Fil-limitu Newtonjan ta' veloċitajiet baxxi, l-enerġiji ċinetiċi huma ħafna iżgħar mill-enerġija fil-waqfien ''mc''² u għalhekk :<math>\cos\theta\simeq \frac{\sqrt{K_1K_2}}{2mc^2}</math> :tersaq lejn żero, li jfisser li l-angolu ''θ'' jersaq lejn ''π''&nbsp;/2. Dan hu r-riżultat mhux relattivistiku. * Bil-maqlub fil-limitu ta' enerġiji għolja ħafna, it-termini tal-enerġija ċinetika huma ogħla ħafna mit-terminu ''mc''² u għalhekk :<math>\cos\theta \simeq 1 - \frac{mc^2}{K_1}- \frac{mc^2}{K_2}\,.</math> :F'dan il-każ il-kosenu jersaq lejn 1, li jfisser li l-angolu bejn il-veloċitajiet tal-elettroni jersaq lejn żero. Dan juri mġiba kompletament differenti mill-każ Newtonjan. Naturalment il-formoli japplikaw ukoll għall-każ ta' ħabta bejn żewġ protoni. === L-effett Compton === L-analiżi ta' ħabta bejn foton ta' enerġija għolja ma' elettron wieqaf tagħtina applikazzjoni fiżika tal-formoli ta' konservazzjoni tal-enerġija u tal-momentu ta' sistema ta' partiċelli. Din il-ħabta tissejjah l-[[effett Compton]]. === Massa ta' sistema ta' partiċelli === Fir-relattività ristretta l-enerġiji u l-momenti huma addittivi, imma il-mases m'humiex. Il-fiżika fl-ispazju-ħin ta' erba' dimensjonijiet ta' Einstein tagħti l-materja karatteristiċi ġodda li l-fiżika Newtonjana ma setgħetx tbassar. Hekk pereżempju il-formoli tar-relattività ristretta turi li ''l-massa totali ta' sistema ta' partiċelli hi ikbar mis-somma tal-mases fil-waqfien tal-partiċelli individwali''. Jekk inqisu sett ta' partiċelli, mingħajr interazzjoni bejniethom, barra l-mument tal-ħabtiet, il-kwadrivettur enerġija-momentu ta' sistema ta' partiċelli, iżolat minn kull azzjoni barranija, hu s-somma tal-enerġiji-momenti individwali. Dan nistgħu niktbuh hekk: :<math>\mathbf{p}_\mathrm{sistema} = \Sigma_\text{J}\,\mathbf{p}_\text{J}.</math> Biex inwettqu applikazzjonijiet numeriċi, l-ekwazzjoni nqilbuha f'termini tal-komponenti enerġija ''E'' u momentu <math>\vec{p}</math>&nbsp;: :<math>E_\mathrm{sistema} = \Sigma_\text{J}\, E_\text{J}</math> :<math>\vec{p}_\mathrm{sistema} = \Sigma_\text{J}\,\vec{p}_\text{J}\,.</math> Nirrepetu: il-valur ta' dawn il-komponenti ''jiddependi mis-sistema magħżula''. Il-formoli, li jħalluna ngħaddu mill-koordinati ta' sistema <math>\mathbb{R}</math> għal dawk ta' sistema oħra<math>\mathbb{R}'</math> b'veloċità ''v''&nbsp;=&nbsp;''βc'' relattivament mal-ewwel waħda matul l-assi ''Ox'', huma l-[[#It-trasformazzjonijiet ta' Lorentz|formoli ta' Lorentz]] li diġà rajna. Niktbuhom fil-forma&nbsp;: :<math>\begin{cases} E/c= \gamma (E'/c + \beta p'_x)\\ p_x = \gamma (\beta E'/c + p'_x)\\ p_y = p'_y\\ p_z = p'_z \end{cases} </math> għall kull kwadrivettur enerġija-momentu <math>(E/c, \vec{p})</math> liema jkun. Il-proprjetà importanti tal-kwadrivetturi fir-relattività u tat-trasformazzjonijiet ta' Lorentz qiegħda fl-invarjanza tan-"norma" tal-kwadrivettur f'bidla ta' koordinati. Din in-norma tittraduċi proprjetà intrinsika tas-sistema studjata, indipendenti mis-sistema ta' riferiment. Fil-każ tal-kwadrivettur enerġija-momentu, din in-norma hi daqs il-massa ''M'' tas-sistema (bħal fil-każ ta' partiċella) u l-kwadrat tagħha jinata bil-formola&nbsp;: :<math>M^2_\mathrm{sistema}= (1/c^2)[(E_\mathrm{sistema}/c)^2 - p^2_\mathrm{sistema}]\,.</math> (Nistgħu insibu faċilment il-fatturi ''c'' li rridu ndaħħlu, bil-potenzi korretti, billi ''p'' hi omoġenja ma' ''mc'' u ''E'' omoġenja ma' ''mc''².) Sabiex nikkalkulaw il-massa, nistgħu nużaw sistema liema tkun, billi din ma tiddependiex mill-għażla tiegħu. L-iżjed wieħed komdu hu dak fejn il-momentu totali tas-sistema hu żero, jiġifieri fejn :<math>\vec{p}=0\,.</math> Imbagħad niksbu :<math>M^2_\mathrm{sistema} = (1/c^2)(E_\mathrm{sistema}/c)^2 \equiv (1/c^4)\left(\Sigma_jE_j\right)^2\,,</math> fejn :<math>M_\mathrm{sistema} = (1/c^2)\Sigma_jE_j\,.</math> Billi l-enerġija ''E_j'' ta' kull partiċella ''j'' (fis-sistema użata) hi s-somma tal-enerġija ''m_j&nbsp;c''² li tikkorrispondi mal-massa fil-waqfien tagħha ''m_j'' u tal-enerġija ċinetika tagħha ''K_j'' (dejjem fis-sistema użata), nistgħu niktbu&nbsp;: :<math>M_\mathrm{sistema} = \Sigma_jm_j + (\Sigma_jK_j/c^2)\,.</math> Din il-formola tal-aħħar turi r-riżultat li ħabbarna&nbsp;: ''il-massa totali ta' sistema ta' partiċelli hi ikbar mis-somma tal-mases individwali tal-partiċelli''. Il-valur tal-massa totali tas-sistema miksub hu indipendenti mis-sistema li fiha ikkalkulajnih (imma biex insibu dan il-valur għażilna s-sistema sempliċi li fiha il-momentu hu żero). Nistgħu nivverifikaw dan ir-riżultat fl-eżempju numeriku ta' ħabta f'dimensjoni waħda ttrattata [[#Konservazzjoni tal-kwadrivettur enerġija-momentu ta' sistema iżolata|hawn fuq]] (inkejlu l-enerġija, il-momentu u l-massa f'unità ta' massa arbitrarja). Kellna żewġ partiċelli A u B respettivament ta' massa 8 u 12. Il-massa totali ''M'' tas-sistema nikkalkulawha bil-formola ''M'' ²&nbsp;=&nbsp;''E''²&nbsp;-&nbsp;''p''², fejn ''E''&nbsp;=&nbsp;30 u ''p''&nbsp;=&nbsp;10. Hekk insibu ''M''&nbsp;=√800&nbsp;=&nbsp;28.28, li hi ikbar mis-somma 8+12=20 tal-mases ta' A u B. === Bidla tal-massa f'enerġija fix-Xemx === Il-konservazzjoni tal-kwadrivettur enerġija-momentu tispjega kif f'reazzjoni il-massa ta' sistema tista' ma tkunx konservata u parti minnha jew kollha tista' tinbidel f'enerġija, . Hekk jiġri fir-reazzjonijiet ta' fissjoni, ta' fużjoni u ta' annikilazzjoni ta' partiċelli. Ħawn ħa niddeskrivu l-fużjoni tal-[[idroġenu]] f'[[elju]] fix-[[Xemx]], reazzjonij li biha nifhmu kif il-kewkba tagħna għandha għajn benefiċjenti ta' enerġija li bih setgħet tiddi għal ħames miljardi ta' snin u tista' tkompli tagħmel hekk għal daqshekk żmien ieħor. Fis-snin 1900, il-fiżiċi sabu wiċċhom ma' misterju kbir tal-mekkaniżmu kif ix-Xemx titfa' d-dawl tagħha. Il-ġeoloġi tas-seklu XIX, mill-ħxuna tas-saffi tal-blat sedimentarju fid-dinja, stimaw li l-età tal-Art hi xi għaxriet ta' miljuni ta' snin. Din qablet mal-età li wasal għaliha [[Charles Darwin]] meta ppropona t-teorija tiegħu tal-[[Evoluzzjoni]] tal-ispeċi. Sadatant xi fiżiċi teoriċi bħal [[William Thomson]] (Lord Kelvin) bdew jisħqu li x-Xemx ma setgħetx kienet ila tiddi iżjed minn għaxar miljun sena. Xi xjenzati oħra, partikularment mill-ġeologu Thomas Chamberlin ikkritikaw l-attitudni arroganti tagħhom.<ref> http://en.wikipedia.org/wiki/Thomas_Chrowder_Chamberlin</ref> Chamberlin issuġġerixxa f'kungress fl-1899<ref> http://www.sciencetimeline.net/1866.htm</ref> li din enerġija li n-nisel tagħha kien għadu mhux magħruf, tista' tkum ġejja mill-materja fil-qalba tax-Xemx. Hu argumenta li l-kundizzjonijiet fiżiċi eċċezzjonali li jsaltnu f'dawn ir-reġjuni ta' temperatura għolja u pressjoni qawwija kienu hekk li jistgħu joħorġu enerġija ta' tip atomiku. L-istorja kkonfermat l-intuwizzjonijiet tiegħu. Bis-saħħa tax-xogħol ta' [[George Gamow]], [[Hans Bethe]] u [[Carl Friedrich von Weizsäcker]] spiċċajna biex niksbu fl-aħħar tas-snin 1930 tagħrif dettaljat fuq ir-reazzjonijiet li ħallew ix-Xemx tiddi għal ħames miljardi ta' snin. Dawn il-fiżiċi wrew li x-Xemx taħdem qisa reattur nukleari ġgantesk limitat mill-gravitazzjoni u jitfa' kwantità konsiderevoli ta' enerġija bi qbil mal-ekwazzjoniet ta' Einstein. Dawn huma n-numri li għandhom x'jaqsmu. il-[[luminożità xemxija]], jew kwantità ta' enerġija li l-kewkba titfa' fl-ispazju kull sekonda, hi :<math>L_{\odot} \simeq 4 \times 10^{33}\;{\rm erg}\cdot{\rm s}^{-1}</math>.<br /> Biex nesprimu din l-enerġija f'unitajiet ta' massa (pereżempju grammi, skont l-użanza tal-astronomi), biżżejjed niddiviżu b' ''c''², li jtina massa ekwivalenti ''M''&nbsp;=&nbsp;4.4×10¹² grammi kull sekonda. B'sensiela ta' reazzjonijiet li jagħmlu l-[[katina proton-proton]], possibbli f'tempertura għolja biżżejjed, erba' protoni jew (jew nukleji ta' idroġenu) jiġu trasformati fir-reġjuni l-iżjed ġewwenin tax-Xemx f'nukleju tal-elju, magħmul minn żewġ neutroni u żewġ protoni. Billi [[proton]] għandu massa ta' {{formatnum:1.672,62}}×10^-24&nbsp;g, l-erba' protoni oriġinali għandhom massa 4×{{formatnum:1.672,62}}×10^-24&nbsp;=&nbsp;{{formatnum:6.690,48}}×10^-24&nbsp;g. In-nukleju tal-[[elju]], jew [[partiċella alfa]], għandu massa ta' {{formatnum:6.644,66}}×10^-24&nbsp;g. Id-differenza, 0.04582×10^-24&nbsp;g, toħroġ fil-forma ta' dawl. Ninnutaw li parti ċkejkna biss mill-massa użata tindidel f'enerġija. Il-massa ta' idroġenu moħlija bħala frazzjoni tal-massa tassew mibdula hi {{formatnum:6.690,48}}&nbsp;/&nbsp;{{formatnum:0.045,82}}&nbsp;~&nbsp;150. Jiġifieri għal kull gramma maqluba f'enerġija jitużaw 150 gramma ta' idroġenu. (Bil-maqlub dan ifisser li madwar 0.7 fil-mija tal-massa idroġenu tal-bidu tinbidel f'enerġija.) Għalhekk biex nibdlu 4.4×10¹² grammi kull sekonda irridu "naħarqu" 150 darba iżjed, jiġifieri 6.6×10¹⁴ grammi ta' idroġenu kull sekonda. La l-massa tax-Xemx hi ta' 2×10³³ grammi, jekk din il-kwantità kollha ta' materja tinħela, il-Xemx tista' tforni l-enerġija bir-rata ta' issa matul 2×10³³ /&nbsp;6.6×10¹⁴ &nbsp;=&nbsp;3×10¹⁸ sekondi. Billi sena fiha 3×10⁷ sekondi, naslu għal tul ta' ħajja totali ta' 100 miljardi (10¹¹) ta' snin. L-evoluzzjoni ta' stilla in ġenerali, u tax-Xemx in partikulari, hi iżjed komplikata mill-iskema elementari tal-bidla tal-idroġenu f'elju. Mhux l-idroġenu kollu jinħaraq f'elju u bosta reazzjonijiet oħra ta' kombustjoni nukleari jiġru fl-istess ħin. Fl-aħħar, meta nqisu l-mudelli stellari iżjed komplikati, it-teoriji attwali jbassru ħajja sħiħa ta' xi 10 miljardi ta' snin għal kewkba tat-tip tax-Xemx. Ix-Xemx billi diġà ħliet madwar 5 miljardi, baqgħalha ftit inqas "x'tgħix". (Imma ħadd ma jkun hemm biex jixhed il-mewt tax-Xemx għax il-ħajja tagħha taqbeż sewwa l-iskala temporali tal-umanità&nbsp;!) == [[Elettromanjetiżmu]] u r-relattività ristretta == Fl-ispazju Newtonjan bi tliet dimensjonijiet, partiċella ta' karga ''q'' imqiegħda f'kamp elettriku <math>\vec{E}</math> u kamp manjetiku <math>\vec{B}</math> għandha fuqha il-[[forza ta' Lorentz]] u l-ekwazzjoni li tmexxi l-moviment tagħha hi :<math> d\vec{p}/dt = \,q \, (\vec E \ + \vec{v} \wedge \vec{B}) \,.</math> Biex naqilbu din il-formola għall-mekkanika relattivistika, irridu nqisu l-kwadrivettur enerġija-momentu <math>\mathbf{p}</math> minnflok il-vettur <math>\vec{p}</math> u rridu nsibu r-rata ta' varjazzjoni ta' dan il-kwadrivettur fis-sistema proprja tal-partiċella u mhux f'sistema Galileja tkun liema tkun. It-terminu tax-xellug imbagħad ikun tal-forma <math>d\mathbf{p}/d\tau</math>, fejn <math>\tau</math> hi l-[[#L-intervall ta' spazju-ħin bejn żewġ ġrajjiet|ħin proprju]] tal-partiċella kkargata. Fuq il-lemin insibu oġġett indipendenti mis-sistema magħżula u li wkoll irid ikun bilfors funzjoni linjari tal-veloċità <math>\vec{v}</math> tal-partiċella. In fatti il-parti spazjali tal-ekwazzjoni tad-dinamika linjari f' <math>\,\vec{v}\,</math> nistgħu niktbuha :<math>d\vec{p}/d\tau = \gamma d\vec{p}/dt= \gamma q (\vec E \ + \vec{v} \wedge \vec{B}) = q (u_0 \vec{E}/c + \vec{u} \wedge \vec{B})\,.</math> F'din l-espressjoni <math>\,u_0\,</math> u <math>\vec{u}</math> huma l-komponenti f'sistema Lorentzjana tal-kwadrivettur veloċità <math>\mathbf{u}\,</math>, li nistgħu niktbuhom&nbsp;: :<math>\mathbf{u} = (u_0, \vec{u}) = \left(\frac{c}{\sqrt{1 - (v^2/c^2)}}, \frac{\vec{v}}{\sqrt{1 - (v^2/c^2)}}\right)\equiv (\gamma c, \gamma\vec{v})\,.</math> L-ekwazzjoni ta' hawn fuq nistgħu naqsmuha b'mod espliċitu fit-tliet assi kif ġej&nbsp;: :<math> \begin{cases} dp_x/d\tau = q (u_0 E_x/c +u_y B_z -u_zB_y)\\ dp_y/d\tau = q (u_0 E_y/c +u_z B_x -u_xB_z)\\ dp_z/d\tau = q (u_0 E_z/c +u_x B_y -u_yB_x) \end{cases} </math> Minn naħa l-oħra il-komponent temporali tal-ekwazzjoni tad-dinamika (li jikkorrispondi mal-liġi li tagħti l-varjazzjoni tal-enerġija) tinkiteb :<math>dp_0/d\tau = \gamma d(W/c)/dt = \gamma q (\vec{E}/c)\cdot\vec{v}\equiv q (\vec{E}/c)\cdot\vec{u}\,, </math> fejn ''W'' hu x-xogħol tal-forza <math>q\vec{E}\,.</math> Meta niġbru l-ekwazzjonijiet miktuba hawn fuq fil-kuntest ta' spazju-ħin f'erba' dimensjonijiet, ir-rata ta' varjazzjoni tal-kwadrivettur enerġija-momentu hi mogħtija hekk :<math> \begin{pmatrix} dp_0/d\tau\\dp_x/d\tau\\dp_y/d\tau\\dp_z/d\tau \end{pmatrix} = q \begin{pmatrix} 0 & E_x/c & E_y/c & E_z/c\\ E_x/c & 0 & B_z & -B_y\\ E_y/c & -B_z & 0 & B_x\\ E_z/c & B_y & -B_x & 0 \end{pmatrix} \begin{pmatrix} u_0\\u_x\\u_y\\u_z \end{pmatrix}. </math> L-ekwazzjoni matriċjali li għadna kif ktibna turi li fir-relattività ristretta il-kamp manjetiku u il-kamp elettriku jagħmlu entità waħda. Fil-fatti il-preżentazzjoni li tajna hi xi ftit inkorretta fis-sens li biex noħorġu l-qawwa kollha tat-teorija relattivistika hemm bżonn nużaw it-tensuri. L-ekwazzjoni matriċjali hawn fuq hi t-traduzzjoni f'termini ta' komponenti tal-ekwazzjoni tensorjali, indipendenti minn kull sistema ta' koordinati :<math>d\mathbf{p}/d\tau = q \mathbf{F}(\mathbf{u})\,.</math> <math>\mathbf{F}</math> hu t-tensur tal-kamp elettromanjetiku (jew tensur ta' Maxwell jew tensur ta' Faraday). Hu dan l-oġgett li jirrapreżenta fiżikament il-kamp elettromanjetiku. Il-komponenti tiegħu f'ċertu sistema ta' koordinati jingħataw mill-matriċi miktub hawn fuq. == Vokabularju == # '''Osservatur''' : bniedem jew apparat ta' rilevament li għandu arloġġ li bih jista' jaqra l-ħin u jekk jagħmel parti minn grupp, jista' jkollu marka li turi l-pożizzjoni tiegħu. # '''Sistema ta' riferiment Galilej''', imsejjaħ ukoll "sistema ta' riferiment ta' Lorentz" jew "sistema ta' riferiment inerzjali" : sett ta' osservaturi mferrxin mal-ispazju imbegħdin minn kull massa, li d-distanzi bejniethom ma jinbidlux mal-ħin (huma weqfin relattivament ma' xulxin) u li l-arloġġi tagħhom huma sinkronizzati. # '''ġrajja''' : ġrajja hi ġrajja (!), bħal pereżempju t-twelid ta' individwu, il-tluq ta' razz jew l-sparar ta' murtal. Hi indipendenti mill-koordinati tal-ħin u tal-ispazju li bihom nillokalizzawha. Fil-fatti hu komdu li nqabblu l-ġrajja mal-koordinati tagħha relattivament ma' sistema, biex inkunu nafu fejn u meta ġrat f'din is-sistema. Fir-relattività ristretta t-tul u l-ħin inkejluhom bl-istess unità (kif għamilna aħna b'mod sistematiku). Fl-astronomija jagħżlu l-unità tal-ħin u jkejlu d-distanza bil-ħin li d-dawl jieħu biex jivjaġġa din id-distanza. Pereżempju jekk galassija qiegħda ħames muljun sena tad-dawl 'il bogħod minnha ifisser li d-dawl jieħu ħames miljun sena biex jaqsam id-distanza li tifridna. Ninnutaw li meta fil-ħajja ta' kuljum ngħidu li Pariġi, pereżempju, hi tliet sigħat bit-tren minn Montpellier, inkunu qegħdin inkejlu d-distanza bil-ħin. == Ħoloq esterni == === Xogħljiet oriġinali === * [http://www.physik.uni-augsburg.de/annalen/history/einstein-papers/1905_17_891-921.pdf ''Zur Elektrodynamik bewegter Körper''] Ix-xogħol oriġinali ta' Einstein bil-Ġermaniz, [[Annalen der Physik]], [[Berne]] 1905 === Korsijiet === * [http://academicearth.org/lectures/special-and-general-relativity Kors bl-Ingliż fuq ir-relattività ristretta u ġenerali mill-Università ta' Yale] === Ir-relattività ristretta għal udjenza ġenerali (l-ebda għarfien tal-matematika m'hu meħtieġ) === * [http://en.wikibooks.org/wiki/Special_relativity Wikibooks: Relattività ristretta] * [https://web.archive.org/web/20100201234156/http://www.einstein-online.info/en/elementary/index.html Einstein Online] Introduzzjoni għat-teorija tar-relattività, mill-Istitut Max Planck għal Fiżika Gravitazzjonali. === Ir-relattività ristretta spjegata (bl-użu tal-matematika sempliċi jew iżjed avvanzata) === * [https://web.archive.org/web/20040206110957/http://www.geocities.com/autotheist/Bondi/intro.htm Il-''K-Kalkulu'' ta' Bondi] – Introduzzjoni sempliċi għat-teorija tar-relattività ristretta. * [http://cosmo.nyu.edu/hogg/sr/ Noti ta' D. W. Hogg Notes fuq ir-relattività ristretta] Introduzzjoni siewja għat-teorija tar-relattività ristretta fl-livell universitarju bl-użu tal-kalkulu. * [https://web.archive.org/web/20070928200252/http://www.theophoretos.hostmatrix.org/relativity.htm L-oriġni tat-teorija tar-relattività ristretta ta' Einstein] – Approċċ storiku għat-teorija tar-relattività ristretta. * [https://web.archive.org/web/20101214113441/http://lightandmatter.com/html_books/6mr/ch01/ch01.html Relattività] Introduzzjoni għat-teorija tar-relattività ristretta fl-livell universitarju bla użu tal-kalkulu. * [http://www2.slac.stanford.edu/vvc/theory/relatività.html Relattività ristretta] Università ta' Stanford, Helen Quinn, 2003 * [http://www.rafimoor.com/english/SRE.htm Nifhmu r-relattività ristretta] It-teorija tar-relattività ristretta spjegata b'mod faċli. === Viżwalizzazzjoni === * [http://www.hakenberg.de/diffgeo/special_relativity.htm Raytracing Special relativity] Software li jivviżwalizza bosta xenarji taħt l-influwenza tar-relattività ristretta. * [http://www.anu.edu.au/Physics/Savage/RTR/ Relattività fil-ħin veru] The Australian National University. Effetti viżwali relattivistiċi permezz ta' programm interattiv. * [http://www.spacetimetravel.org Vjaġġar fl-''ispazju-ħin''] Bosta viżwalizzjonijiet ta' effetti relattivistiċi, mill-moviment relattivistiku għat-[[toqba sewda|toqob suwed]]. * [http://www.youtube.com/watch?v=C2VMO7pcWhg Klipp ta' animazzjoni] viżwalizzjoni tat-trasformazzjoni ta' Lorentz. * [http://math.ucr.edu/~jdp/Relativity/SpecialRelativity.html Bosta animazzjonijiet bil-FLASH ] ta' sistemi riferenzjali ta' Lorentz u Galilejani, Il-paradoss tat-tren fil-mina, il-paradoss tat-tewmin, propagazzjoni tal-mewġ, etc. == Noti u referenzi == {{portal|Matematika|P_math.png}} {{referenzi}} [[Kategorija:Fiżika]] [[Kategorija:Matematika]] 6p6jzwm9s1nqiaxkbr11zmyu6sh7xfg 0 13570 331882 298309 2026-09-02T00:27:05Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331882 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Artemisia Gentileschi''' ([[Ruma]], [[8 ta' Lulju]] [[1593]] – [[Napli]], [[1656]]) kienet [[pittur|pittriċi]] [[Italja|Taljana]] tal-[[Barokk]] bikri, illum meqjusa bħala l-aqwa fost il-pitturi tal-ġenerazzjoni influwenzata minn [[Michelangelo Merisi da Caravaggio|Caravaggio]]. Fi żmien meta n-nisa ma tantx kienu aċcettati fil-komunità artistika, kienet l-ewwel pittriċi li saret membru tal-[[Accademia di Belle Arti Firenze|Accademia delle Arti del Disegno]] ta' Firenze. Kienet l-ewwel artista mara li pinġiet pitturi storiċi u reliġjużi, fi żmien meta n-nisa ma kinux meqjusa kapaċi biżżejjed għal dawn is-suġġetti erojċi. == Bijografija == === Bidu Ruman === Artemisia Gentileschi twieldet Ruma fit-8 ta' Lulju, 1593, l-ewwel mill-ulied tal-pittur Toskan [[Orazio Gentileschi]]. Artemisia bdiet titgħallem il-pittura fil-ħanut tax-xogħol ta' missierha, fejn uriet ħafna iżjed talent minn ħutha s-subien, li kienu jaħdmu magħha. Hemm tgħallmet id-disinn, it-taħlit taż-żebgħa u l-pittura. Billi l-istil ta' missierha kien ispirat minn [[Caravaggio]] matul dak il-perjodu, l-istil tagħha kien influenzat sewwa minnu wkoll. Imma hi affrontat is-suġġett b'mod differenti minn dak ta' missierha, billi l-pitturi tagħha huma ħafna iżjed naturalisti minn ta' Orazio li huma idealizzati. [[Stampa:Susanna_and_the_Elders_(1610),_Artemisia_Gentileschi.jpg|left|thumb|200px|''Susanna u x-Xjuħ'', Kollezzjoni Schönborn, Pommersfelden]] L-ewwel xogħol ta' Artemisia żagħżugħa, metal kellha 17-il sena, (allavolja ħafna nies dak iż-żmien issusspettaw li kien għenha missierha) kien ''Susanna e i Vecchioni'' (''Susanna u x-Xjuħ'') (1610, Kollezzjoni Schönborn, Pommersfelden). Il-pittura turi li Artemisia assimilat ir-realiżmu ta' [[Caravaggio]] mingħajr ma ttrraskurat il-lingwa tal-iskola ta' [[Bolonja]] (li fost l-ikbar pitturi tagħha kien hemm [[Annibale Carracci]]). Din hi waħda mill-ftit pitturi ta' Susanna li juri ż-żewġ irġiel jippjannaw il-molestja sesswali tagħhom. X'aktarx Artemisia kienet ġarbet xi molestja u pinġiet 'l Susanna bħala riflessjoni. Fl-1612, minkejja li minn kmieni uriet talent kbir, Artemisia ma tħallietx tidħol fl-akkademji professjonali tal-arti li kienu għall-irġiel biss. Dak iż-żmien, missierha kien qiegħed jaħdem ma' [[Agostino Tassi]] fid-dekorazzjoni tas-soqfa tal-Casino della Rose fil Palazz Pallavicini Rospigliosi f'Ruma, u Orazio rranġa mal-pittur biex jgħallem 'il bintu fil-privat. Waqt li kienet titgħallem miegħu, Tassi stupra 'l Artemisia. Orazio tella' 'l Tassi l-qorti meta sar jaf Tassi ma setax "isewwi" l-ħsara bi żwieġ riparatorju. Il-problema kienet l-pittur kien diġà miżżewweġ (u fl-istess ħin kellu relazzjoni ma' oħt il-mara, li dak iż-żmien kienet meqjusa inċestuża). L-atti tal-proċess (li spiċca biex ikkundanna 'l Tassi għal sena ħabs biss) kellhom influwenza kbira fuq il-letteratura [[Femminiżmu|femminista]] fit-tieni nofs tas-seklu 20 dwar Artemisia Gentileschi<ref> Ara Mary Garrard, op cit. fil-bibljografija</ref>. Ta' minn jenfasizza l-fatt li Artemisia aċċettat li ttenni l-akkużi tagħha taħt it-torturi, li kienu jikkonsistu f'li jagħsrulha s-swaba l-kbar permezz ta' strument li kien jintuża spiss dak iż-żmien. Mill-qari tal-proċess nindunaw li l-kunċett ta' ''stuprum'' fis-seklu 17 kienu jifhmuh bħala deflorazzjoni ta' mara verġni jew relazzjoni sesswali bil-wegħda taż-żwieġ li ma nżammitx<ref> cfr. M. Di Sivo, "«Il signor Horatio mi ritraheva»…", 2005, cit. fil-bibljografija</ref>. Il-pittura ''Giuditta che decapita Oloferne'' (''Ġuditta taqta' ras Oloferne'') (1612–1613), esibita fil-Mużew Capodimonte ta' Napli, hi tal-biża' fil-vjolenza li turi. [[Stampa: Self-portrait_as_the_Allegory_of_Painting_by_Artemisia_Gentileschi.jpg|250px|thumb|Artemisia Gentileschi, awtoritratt (lejn l-1630), Kollezzjoni Rjali, Londra]]Xahar wara l-kawża fil-qorti, biex 'il bintu jirristawralha unurha, Orazio rranġalha biex tiżzewweġ 'l Pierantonio Stiattesi, artista modest minn [[Firenze]]. Ftit wara marru joqgħodu Firenze, fejn, Artemisia kisbet ordni għal pittura fil-[[Casa Buonarroti]] u saret pittriċi tal-qorti apprezzata, tgawdi l-patrunaġġ tal-familja [[Medici]] u ta' [[Karlu I tal-Ingilterra]]. Hemm minn jaħseb li matul dan iż-żmien Artemisia pinġiet ukoll il-''Madonna col Bambino'' (''Madonna bil-Bambin''), li qiegħda fil-Gallerija Spada ta' Ruma. Waqt li kienu Firenze, Artemisia u Pierantonio kellhom erba' subien u tifla. Imma t-tifla, Prudenzia, biss baqgħet ħajja sal-età adulta. Din marret lura ma' ommha [[Ruma]] fl-1621 u wara marret [[Napli]]. Ma nafux x'ġara minn Prudenzia wara l-mewt ta' ommha. === Firenze (1614-1620) === [[Stampa:GENTILESCHI Judith.jpg|right|thumb|250px|''Ġuditta taqta' ras Oloferne'' (1614-20) Żejt fuq it-tila 199 x 162 ċm Galleria degli [[Uffizi]], Firenze]] Firenze, Artemisia għamlet suċċess kbir. Kienet l-ewwel mara li ġiet aċċettata fl-[[Accademia delle Arti del Disegno]] (Akkademja tal-Arti tad-Disinn). Kienet tmur tajjeb mal-artisti l-iżjed irrispettati ta' żmienha, bħal [[Cristofano Allori]], u irnexxielha tikseb l-appoġġ u l-protezzjoni ta' nies ta' qawwa, fosthom il-Granduka Cosimo II de' [[Medici]] u speċjalment il-Grandukessa Cristina. Kienet taf 'l [[Galileo Galilei]] u damu jiktbu 'l xulxin għal żmien twil. Michelangelo Buonarroti ż-żgħir (neputi tal-kbir [[Michelangelo]]) li kien imħabbat bil-bini ta' Casa Buonarroti f'unur zijuh, kien jistmaha ħafna u tallabha tagħmel pittura biex iżżejjen is-saqaf tal-gallerija tal-pittura. Il-pittura tirrappreżenta l-''Allegoria dell'Inclinazione'' (Allegorija tal-Inklinażżjoni (xeħta jew talent naturali)), fl-għamla ta' tfajla għarwiena iżżomm kumpass. Hemm min jaħseb li din it-tfajla tixbaħ 'il Artemisia. In fatti f'bosta mill-pitturi tagħha, l-eroini mimlija ħajja ta' Artemisia jixbħu sewwa l-awtoritratti tagħha. Is-suċċess li kellha u l-fatt li kienet mara qajmu ħafna xnijat fuq il-ħajja privata tagħha. Fost ix-xogħlijiet importanti ta' dan il-perjodu insibu ''La Conversione della Maddalena'' (''Il-konverżjoni tal-Madalena''), u ''Giuditta con la sua ancella'' (''Ġuditta mal-qaddejja tagħha''), li issa qiegħda fil-Palazz tal-Pitti. Artemisia pinġiet verżjoni oħra ta' ''Giuditta che decapita Oloferne'' (''Ġuditta taqta' ras Oloferne''), din ikbar mill-verżjoni ta' Napli u issa tintwera fil-Gallerija Uffizi ta' Firenze. Minkejja s-suċċess li kellha, minħabba l-ħela tagħha u ta' żewġha, iż-żmien li għamlet Firenze kien mimli problemi mal-kredituri u bejniethom. Dawn il-problemi ġegħluha tmur lura Ruma fl-1621. === Lura Ruma, Venezja (1621-1630) === Artemisia marret [[Ruma]] fl-istess sena li missierha Orazio telaq għal Genova. Xi nies jaħsbu li Artemisia marret hemm wara missierha. Imma x-xhieda iżjed ixxaqleb favur il-fatt li Artemisia baqgħet [[Ruma]], tfittex dar u trabbi iż-żewġ uliedha bniet. Ma' Prudenzia (li twieldet miż-żwieġ ma' Pierantonio Stiattesi) kellha tifla oħra barra ż-żwieġ, li x'aktarx twieldet fl-1627. Artemisia ippruvat tgħallem l-arti tal-pittura lil uliedha bl-ebda suċċess. L-istil ta' [[Caravaggio]], għalkemm il-pittur stess kien ilu mejjet iżjed minn għaxar snin, kien għad għandu influwenza kbira u ħafna pitturi kienu kkonvertew għall-istil tiegħu (dawn jissejħu ''Caravaggeski'') bħal missier Artemisia, [[Carlo Saraceni]] (li mar lura Venezja fl-1620), [[Bartolomeo Manfredi]], u [[Simon Vouet]]. Madankollu f'Ruma kmieni fis-seklu 17 kien hemm stili oħra bħall-manjiera iżjed klassika tad-dixxipli Bolonjiżi ta' [[Carracci]] u l-istil [[barokk]] ta' [[Pietro da Cortona]]. Artemisia daħlet fl-''Accademia dei Desiosi'' u din l-okkażżjoni ġiet iċċelebrata b'ritratt inċiż bl-iskrizzjoni "''Pincturae miraculum invidendum facilius quam imitandum''". Fl-istess perjodu saret ħabiba ta' [[Cassiano dal Pozzo]], umanista, kollezzjonista u mentur kbir tal-arti. Madankollu minkejja r-reputazzjoni artistika, il-personalità qawwija tagħha u x-xibka ta' relazzjonijiet tajba li kellha, Ruma ma pprovdietx kummisjonijiet daqs kemm kienet xtaqet. L-apprezzament tal-pittura tagħha kien marbut biss mal-kapaċità tagħha bħala ritrattista u l-ħila tagħha fir-rappreżentazzjoni tal-eroini [[Bibbja|bibliċi]]: ma kisbitx ordnijiet għall-pitturi titulari fil-knejjes li kienu jġibu ħafna qliegħ. Minħabba n-nuqqas ta' dokumenti hu diffiċli li nkunu nafu fejn kienet Artemisia f'dan iż-żmien. Nafu ċert li bejn l-1627 u l-1630 marret toqgħod [[Venezja]], x'aktarx biex tfittex kummissjonijiet li jiswew iktar. Dan narawh mit-tiħir tal-kwalità tagħha li rċiviet mill-letterati ta' din il-belt. Minkejja li kultant hu diffiċli li wieħed jagħti data lill-pitturi tagħha, nistgħu inqegħdu f'dawn is-snin ir-''Ritratto di gonfaloniere'' (''Ritratt ta' gonfalonjier''), li issa qiegħed [[Bolonja]] (eżempju rari tal-ħila tagħha bħala ritrattista li għaliha kienet imsemmija); il-''Giuditta con la sua ancella'', (''Ġuditta mal-qaddejja tagħha'') illum murija fid-Detroit Institute of Arts, (pittura li tirrifletti s-sengħa tal-pittriċi fl-effetti ta' [[chiaroscuro]] fid-dawl tax-xama', li għalihom f'Ruma kienu famużi [[Gerrit van Honthorst]], [[Trophime Bigot]] u oħrajn), il-''Venere Dormiente'' (''Venere rieqda''), illum fil-[[Virginia Museum of Fine Arts, Richmond]], u ''Ester ed Assuero'' (''Ester u Assweru'') li qiegħda fil-Metropolitan Museum of Art ta' [[New York City|New York]], (li tnejn jixhdu kemm kienet assimilat il-lezzjonijiet tal-luminiżmu Venezjan). === Napli u l-Ingilterra (1630-1653) === Fl-1630 Artemisia marret toqgħod [[Napli]], belt għanja b'ħafna ħwienet tax-xogħol għall-arti u ħafna nies li jħobbu l-arti, biex tfittex opportunitajiet ġodda u ta' iktar qliegħ. Ħafna artisti oħra fosthom [[Caravaggio]], [[Annibale Carracci]], [[Simon Vouet]] kienu għaddew xi żmien f'Napli f'ħajjithom u dak iż-żmien kienu qegħdin jaħdmu hemm [[Jusepe de Ribera]], [[Massimo Stanzione]] u ftit wara [[Domenichino]], [[Giovanni Lanfranco]] u ħafna oħrajn<ref> Fuq il-perjodu Naplitan ta' Artemisia ara Riccardo Lattuada, ''Artemisia a Napoli, Napoli e Artemisia'', f'Judith W. Mann e K. Christiansen, op. cit.</ref>. L-ewwel pittura ta' Artemisia f'Napli kienet l-''Annunzjazzjoni'' murija fil-Mużew Capodimonte. Baqgħet toqgħod Napli għall-bqija tal-karriera tagħha barra minn vjaġġ qasir lejn Londra u xi safar ieħor. Napli saret għal Artemisia it-tieni pajjiżha fejn setgħet trabbi l-familja (żewġet iż-żewġ uliedha hemm, b'dotta xierqa). Irċiviet ittri li wrew stima kbira lejha, kienet tmur tajjeb mal-viċire, id-Duka ta' Alcalá u l-aqwa artisti li kienu hemm kienu jqisuha tajba daqshom, bħal [[Massimo Stanzione]], li skont il-kittieb tas-seklu 18, [[Bernardo de' Dominici]], bdiet kollaborazzjoni miegħu mibnija fuq ħbiberija soda u qbil fl-stili tagħhom. F'[[Napli]] għall-ewwel darba f'ħajjitha Artemisia sabet ruħha tpinġi pitturi għal katedral, dawn kienu ddedikati għall-ħajja ta' San Ġennaru. Matul dan l-ewwel perjodu Naplitan pinġiet in-''Nascita di San Giovanni Battista'' (''It-twelid ta' San Ġwann Battistat'') li qiegħed fil-Mużew tal-Prado f'Madrid, u ''Corisca e il satiro'' (''Koriska u s-satir''), f'kollezzjoni privata. F'dawn il-pitturi, Artemisia terġa' turi l-ħila tagħha biex iġġedded l-ideat u timxi mal-gosti artistiċi taż-żmien u biex taħdem fuq suġġetti ġodda minnflok il-''Ġuditti'', ''Susanni'', ''Batsebi'', u ''Madaleni Niedma'', tas-soltu li għalihom kienet diġà magħrufa. Fl-1638 Artemisia marret ħdejn missierha Londra fil-qorti ta' [[Karlu I tal-Ingilterra]], fejn Orazio kien sar pittur tal-qorti u ingħata x-xogħol importanti li jżejjen saqaf (allegorija tat-''Trionfo della pace e delle Arti'' (''Trijonf tal-paċi u l-Arti'') fil-Casa delle Delizie tar-Reġina [[Enriketta Marija ta' Franza]] fi [[Greenwich]]. Il-missier u bintu kienu għal darba oħra qegħdin jaħdmu flimkien, però x'aktarx li Artemisia ma kinitx marret Londra biex tgħin il-missierha biss: Hu ċert li Karlu I kien sejħilha biex tmur fil-qorti tiegħu f'Londra u din is-sejħa ma setgħetx tirrifjutaha. Karlu I kien kollezzjonista fanatku, lest li jħalli l-finanzi pubbliċi jfallu biex jissodisfa x-xewqat artistiċi tiegħu. Il-fama ta' Artemisia x'aktarx qajmitlu l-kurżità u mhux kumbinazzjoni li nsibu fil-kollezzjoni tiegħu pittura ta' suġġestjoni kbira, l-''Autoritratto in veste di Pittura'' ("Awtoritratt bħala Allegorija tal-Pittura"). Orazio miet f'daqqa fl-1639. Artemisia, f'Londra, kien għad għandha l-kummissjonijiet tagħha xi tlesti wara l-mewt ta' missierha, però m'hemm l-ebda xogħol li nistgħu inqegħduh żgur f'dan il-perjodu. Nafu żgur li Artemisia kienet diġà telqet mill-[[Ingilterra]] qabel l-1642, meta l-[[Gwerra ċivili Ingliża|gwerra ċivili]] kienet qiegħda tibda. Ftit jew xejn nafu fuq il-movimenti tagħha ta' wara. Hu żgur li fl-1649 kienet reġgħet marret Napli fejn kienet tikkorrispondi ma' Don Antonio Ruffo ta' [[Sqallija]] li sar patrun tagħha u xtara ħafna minn xogħlha fit-tieni perjodu Naplitan. L-aħħar ittra li nafu biha lill-patrun tagħha hi mill-1650 u fiha jidher ċar li kienet għadha attiva għal kollox. Fost ix-xogħlijiet minn dan il-perjodu insibu ''[[Susanna e i vecchioni]]'' (''Susanna u x-Xjuħ'') li llum qiegħda [[Brno]] u ''Madonna e Bambino con rosario'' (''Madonna u Bambin bill-kuruna tar-rużarju'') fl-[[El Escorial]]. Qabel kienu jaħsbu li Artemisia mietet fl-1652/1653. Skont xhieda ġdida li nstabet dan l-aħħar kienet għadha taċċetta l-ordnijiet fl-1654 – imma però kienet iżjed u iżjed tiddependi mil-lavrant tagħha, Onofrio Palumbo. Għalhekk x'aktarx ma mmorrux żmerċ ħafna jekk ngħidu li mietet fil-pesta qalila li laqtet Napli fl-1656 u qerdet kwazi ġenerazzjoni sħiħa ta' artisti Naplitani. == Profil artistiku == [[Stampa:Gentileschi_judith1.jpg#file|thumb|250px|left|''Ġuditta u l-Qaddejja tagħha'' (1613-14) żejt fuq it-tila, Palazzo Pitti, Florence]] L-istoriku u kritiku tal-arti Taljan, [[Roberto Longhi]], fis-saġġ tiegħu tal-1916, imsejjaħ ''Gentileschi padre e figlia'' (''Gentileschi missier u bint'') reġa' ġab għall-attenzjoni tal-kritiċi l-istatura artistika ta' Artemisia Gentileschi fost il-Caravaggeski tal-ewwel nofs tas-seklu 17. Longhi esprima, f'ton forsi daqsxejn misoġinu mingħajr ma ried, din il-fehma dwar Artemisia "kienet l-unika mara fl-[[Italja]] li kienet taf x'inhuma l-pittura, il-kulur u l-impastar u ħtiġijiet bħalhom". Dwar il-pittura l-iżjed famuża ta' Artemisia ''Giuditta che decapita Oloferne'' Longhi kiteb: {{Iċċita|"Min seta' jaħseb infatti li dak il-liżar impinġi bi bjuda u dellijiet silġin denji ta' pittura ta' [[Jan Vermeer|Vermeer]] f'daqs naturali, jista' jsir fuqu tbiċċir hekk kiefer li jkexkex u jwaħħax – jagħtina ngħidu – imma din hi mara terribbli! Mara pinġiet dan kollu?}} u żid jgħid {{Iċċita|... m'hawn xejn sadiku hawn, anzi dak li jgħaġġibna l-iżjed hu l-impassibbiltà ta' dik li pinġiet dan kollu u anki rnexxielha tinnota li d-demm niżel bil-qawwa setgħet iżżejnu billi tqiegħed ċarċira irqieqa bħala bordura kull naħa tal-gelgul tan-nofs! Ngħidlek ma temminx! Imbagħad jekk jogħġobkom agħtu lis-Sinjura Schiattesi – l-isem ta' miżżewġa ta' Artemisia – il-ħin biex tagħżel il-manku tax-xabla li kellha taqdi l-bżonn! U fl-aħhar ma taħsbux li l-unika ċaqlieqa ta' Ġuditta kienet biex tmur lura kemm jista' jkun biex ma ttebbagħx bid-demm il-libsa ġdida fjamanta tal-ħarir isfar. Kien kif kien naħsbu, li l-libsa kienet mid-dar tal-familja Gentileschi li kellhom l-ifjen gwardarobba tal-ħarir, wara [[Van Dyck]], fis-snin 1600."}} L-analisi tal-pittura tenfasizza, b'mod eżemplari, xi tfisser "kienet taf x'inhuma l-pittura, il-kulur u l-impastar u ħtiġijiet bħalhom": tfakkarna fil-kuluri jlellxu tal-paletta ta' Artemisia, il-ħarir ileqq tal-ilbies (b'dak l-isfar jgħajjat), l-attenzjoni perfezzjonistika għar-realtà tal-ġojelli u tal-armi. L-interess fil-figura artistika ta' Artemisia, li baqa' dgħajjef minkejja l-kitba ta' Longhi, ħa spinta qawwija mil-lat tal-istudji femministi, li enfasizzaw sewwa, il-qawwa espressiva li ħa l-lingwaġġ pittoriku tagħha, mill-istupru tagħha u l-maltrattament ta' wara, meta s-suġġetti rrappreżentati kienu eroini bibliċi famużi, li qishom iridu juru r-ribelljoni tagħhom kontra l-istat li għalih ġie kkundanat is-sess tagħhom. F'saġġ li hemm fil-katalgu tal-wirja "Orazio e Artemisia Gentileschi" li ttellgħet f'Ruma fl-2001 (u wara f'New York), Judith W. Mann iżżomm lura u turina il-limiti ta' analisi minn lat strettament femminista:<br /> {{Iċċita|"[Interpretazzjoni ta' dan it-tip] tavvanza l-ipoteżi li l-qawwa kreattiva kollha ta' Artemisia tidher biss fit-tpinġija ta' nisa ta' qawwa u li għandhom il-ħila li jieqfu għal tagħhom, sal-punt li ma nistgħux nimmaġinawha taħdem fuq pitturi ta' xbihat reliġjużi konvenzjonali, bħall-Madonna bil-Bambin jew il-Verġni taċċetta bl-ubbidjenza l-Annunzjazzjoni; u barra minn hekk intqal li l-artista rrifjutat li tbiddel l-interpretazzjoni personali tagħha ta' dawn is-soġġetti biex togħġob il-klijenti li nissoponu li kienu rġiel. L-isterjotip kellu effett restrittiv doppju: ħajjar l-istudjużi li jiddubitaw l-attribuzzjoni għaliha ta' pitturi li ma' jaqblux mal-mudell deskritt, u li jagħtu valur iżjed baxx lil dawk li ma' jidħlux fil-cliché."}} Il-fatt li Artemesia reġgħet pinġiet kemm il-darba suġġetti vjolenti bħal Guditta u Oloferne, iħajjarna noħorġu b' teorija ta' vendetta repressa. Però, xi storiċi tal-arti jissuġġerixxu li aktarx kienet makakka biżżejjed biex tuża l-fama tagħha mill-proċess tal-istupru biex tissodisfa suq speċjalizzat ikkargat bis-seswalità ta' arti fejn il-mara tiddomina, għal klijenti rġiel. Il-kritika iżjed riċenti bdiet mir-rikostruzzjoni tal-katalgu sħiħ ta' xogħlha biex tipprova tagħti analisi inqas reduttiva tal-karriera ta' Artemisia li tqegħdha fil-kuntest tad-diversi ambjenti artistiċi li l-pittriċi kienet parti minnhom. Din l-analisi terġa' tqajjem il-figura ta' artista titqabad bit-determinazzjoni permezz tal-armi tal-personalità tagħha u l-kwalitajiet artistiċi tagħha kontra l-preġudizzji li kienu jħabbtu wiċċhom magħhom l-artisti nisa. Kellha l-ħila li tidħol produttivament fiċ-ċirku tal-pitturi l-iżjed famużi ta' żmienha u tiffaċċa firxa ta' ġeneri pittoriċi li żgur kienet usa' u iżjed varjata' milli naraw issa mit-tili attribwiti lilha. == Il-figura ta' mara u pittriċi == Għal mara fil-bidu tas-seklu 17, li ssir pittriċi kienet għażla mhux tas-soltu u diffiċli imma mhux waħda eċċezzjonali. Qabel Artemisia, bejn it-tmiem tas-seklu 16 u l-bidu tas-seklu 17, kien hemm pittriċi oħra li rnexxew fil-karriera tagħhom. Fosthom nistgħu insemmu lil * [[Sofonisba Anguissola]] ([[Cremona]] madwar l-1530 - [[Palermo]] 1625), ir-Re [[Filippu II ta' Spanja|Filippu II]] sejħilha biex taħdem fil-qorti tiegħu;. * [[Lavinia Fontana]] ([[Bolonja]], 1552 - [[Ruma]] 1614) marret Ruma fuq stedina tal-[[Papa Klement VIII]]; * [[Fede Galizia]] ([[Milan]] jew [[Trento]], 1578 - Milan 1630) pinġiet naturi mejtin pittura ta' ''Ġuditta bir-ras ta' Oloferne''. Kien hemm pittriċi oħra li bdew il-karrieri tagħhom meta Artemisia kienet għadha ħajja. Jekk inħarsu lejn il-ħila artistika tagħhom naraw li dak li qal Longhi li Artemisia kienet "l-unika mara li qatt kienet taf fuq il-pittura" mhuwiex eżatt, però m'hemmx dubju li Artemisia għadha meqjusa fost l-aqwa artisti nisa, u fl-aħħar ħadet il-post li jixirqilha fost l-artisti l-kbar tal-Barokk<ref>Għal analisi tar-''rivalutazzjoni '' tal-pittriċi tas-sekli 16 u 17 ara [https://web.archive.org/web/20090923222713/http://www.women.it/oltreluna/edicola/donnal%27altramet%E0dell%27arte.htm] Il-mara, in-nofs l-ieħor tal-arti</ref>. Madankollu, kemm fl-arti u kemm fil-bijografija ta' Artemisia Gentileschi, hemm xi ħaġa li tagħmilha speċjalment affaxxinanti u li tispjega l-interess fiha ta' xi kittieba (l-iżjed u dan mhux kumbinazzjoni, xi kittieba nisa). Anna Banti, il-mara ta' Roberto Longhi msemmi hawn fuq, kienet l-ewwel kittieba li ddeċidiet li tibni rumanz madwar il-figura ta' Artemisia. L-ewwel abbozz tagħha f'għamla ta' manuskritt lestietu fl-1944, imma ntilef matul il-gwerra. Tliet snin wara reġgħet bdiet taħdem fuq il-ktieb u kitbietu f'għamla differenti ħafna. Anna Banti kitbet ir-rumanz ġdid tagħha, bit-titlu ''Artemisia'', bħala djalogu ta' mara ma' mara mal-pittriċi, f'għamla ta' "djarju miftuħ", li fih tipprova – waqt li għaddej ir-rakkont tal-adolexxenza u l-maturità ta' Artemisia – li tispjega lilha nfisha l-faxxinu li kienet taħtu, u l-ħtieġa li tmur iżjed fil-fond mill-valutazzjonijiet ċari (anki jekk b'ħafna passjoni) li dwarhom iddiskutiet tant drabi ma' żewġha Roberto Longhi<ref> R. Longhi għamel riferiment espliċitu għar-rumanz ta' A. Banti fil-katalgu tal-wirja dwar il-Caravaggeski li ttellgħet f'Milan fl-1951, u osserva li ''Il-leġġenda tagħha [ta' Artemisia] ta' pittriċi bla skrupli u avventuruża nħolqot fuq kollox fl-Ingilterra puritana. Interpretazzjoni iżjed Taljana u fit-tradizzjoni tar-rumanz storiku tagħna tinsab fl-"Artemisia" ta' A. Banti.''. Iċ-ċitazzjoni tinsab f'Roberto Contini, Gianni Papi, op. cit. fil-bibljografija.</ref>. Iżjed minn ħamsin sena war, fl-1999, il-kittieba Franċiża, Alexandra Lapierre, iteressat ruħha f'Artemisia u kitbet rumanz fuqha bbażat fuq studju bir-reqqa ta' ħajjitha u l-kuntest storiku fl-isfond ta' din. Ir-riċerka psikoloġika li nsibu bejn il-linji tar-rumanz tipprova tifhem ir-relazzjoni bejn Artemisia l-mara u Artemisia l-pittriċi, u toħroġ bħala ''[[leitmotiv]]'', ir-relazzjoni bejnha u missierha, magħmula minn imħabba mistura u rivaltà moħbija bħala artista. Fl-2002 ħareġ rumanz ieħor fuqha ''The Passion of Artemisa'' (Il-passjoni ta' Artemisa) miktub minn Susan Vreeland, li qisu mexa mal-mewġa tal-popolarità li kisbet Artemisia Gentileschi fl-analiżi femminista, u jidher li ried jisfrutta is-suċċess tar-rumanzi storiċi ibbażati fuq pittura bħal-ktieb ta' qabel ta' din l-awtriċi. Għal raġunijiet analoġi, skont il-kritika <ref>Cfr. Revision Cinema [https://web.archive.org/web/20090504092200/http://www.revisioncinema.com/ci_artem.htm Artemisia - Passione Estrema]</ref> il-film ''Artemisia'' tar-reġista Franċiża [[Agnes Merlet]], li fih taħdem [[Valentina Cervi]], kellu riżultati dubjużi. Dan il-film irrapreżenta ħażin ir-relażżjoni bejn Tassi u Artemisia bħala passjoni ta' mħabba minflok stupru. Id-drammaturga Kanadiża Sally Clark kitbet dramm għal palk imsejjes fuq il-ġrajjiet li wasslu u segwew l-istupru ta' Artemisia. Dan id-dramm "Life Without Instruction" kellu l-''premiere'' fit-Theatre Plus ta' Toronto fit-2 t'Awwissu, 1991. Għaliha ġie iddedikat l-asterojde "14831 Gentileschi", skopert fl-1987 minn E. W. Elst. == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * {{en}} [https://web.archive.org/web/20050605011442/http://www.artemisia-gentileschi.com/index.shtml Il-ħajja u l-arti ta' Artemisia Gentileschi] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20190522235444/http://www.webwinds.com/artemisia/trial.htm Artemisia, l-istupru u l-kawża ta wara] * [http://artchive.com/ftp_site.htm Tmien pitturi ta' Gentileschi] * [http://www.artcyclopedia.com/artists/gentileschi_artemisia.html Daħla fuq Artemisia Gentileschi fuq Artcyclopedia] * {{it}} [http://www.artemisiagentileschi.net/ Artemisia Gentileschi] * {{fr}} [http://sisyphe.org/spip.php?article995 Artiklu ta' Pascale Beaudet: Artemisia Gentileschi, artista pittriċi u mara ħielsa] {{DEFAULTSORT:Gentileschi, Artemisia}} [[Kategorija:Twieldu fl-1593]] [[Kategorija:Mietu fl-1656]] [[Kategorija:Pitturi Barokki Taljani]] [[Kategorija:Pittriċi]] i975fox0boclcfro22kjecldre9k248 0 27777 331890 300014 2026-09-02T08:30:24Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331890 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Speronare_schip_afkomstig_uit_Malta_Spéronare_Maltoise_(titel_op_object)_Voyage_en_Italie,_en_Sicile_et_à_Malte_-_1778_(serietitel),_RP-T-00-493-66B.jpg|lemin|daqsminuri|300x300px| Xprunara Maltija li ttajjar il-bandiera tal-Kavallieri ta' San Gwann kif muri f'pittura ta' [[Abraham-Louis-Rodolphe Ducros]] tal-1778]] '''''Xprunara''''' ([[Lingwa Ingliża|Ingliż]] speronara, [[Lingwa Franċiża|French]]: spéronare) kienet tip ta’ inġenju tal-[[Vapur merkantili|merkanzija]] żgħir li oriġina minn [[Malta]] li kien jintuża fil-[[Mediterran]] mis-seklu 16 sal-bidu tas-seklu 20. Il-bastimenti ġeneralment ma kellhomx gverta u kellhom arblu wieħed biss, ħafna drabi b'qlugħ Latin jew [[Spritsail|tarkija]]. Xi bastimenti akbar kellhom nofs gverta jew sa tliet arbli. Kienu komuni fil-kummerċ bejn Malta u [[Sqallija]], u kienu jivvjaġġaw ukoll lejn portijiet oħra fil-Mediterran. Kienu użati biex iġorru passiġġieri jew merkanzija u ħafna drabi kienu involuti fil-kuntrabandu. F'xi każijiet, id-dgħajjes kienu wkoll użati għas-sajd, korsari jew bħala gunboats, bl-ixprunara tal-klassi Calypso tan-Navy Franċiża eżempji ta' dawn tal-aħħar. == Storja == [[Stampa:Kennismaking_met_matrozen_van_de_Speronares_schepen_afkomstig_uit_Malta_bij_Catanië_Engagement_avec_les_Maltois_de_nos_spéronares_à_Catane_(titel_op_object)_Voyage_en_Italie,_en_Sicile_et_à_Malte_-_,_RP-T-00-493-66A.jpg|daqsminuri| Ekwipaġġ ta’ xprunara Maltija [[Katanja|f’Katanja]] kif muri f’pittura ta’ Abraham-Louis-Rodolphe Ducros tal-1778]] [[Stampa:Speronare_(1826).jpg|daqsminuri| Veduta ta’ wara ta’ sloop ankrat tar-Royal Navy Brittanika, u żewġ xprunara Maltin, waħda ankrata u oħra bil-qlugħ, il-[[Mużew Marittimu Nazzjonali|Mużew Nazzjonali Marittimu]]]] [[Stampa:Drie_schepen_twee_spéronares_van_Scilla_en_een_tartanes_Deux_de_nos_Spéronares_de_Scilla_&_une_Tartane_(titel_op_object)_Voyage_en_Italie,_en_Sicile_et_à_Malte_-_1778_(serietitel),_RP-T-00-493-35A.jpg|daqsminuri| Żewġ xprunara minn [[Scilla, Calabria|Scilla]] u [[Tartan|tartana]] kif murija f'pittura tal-1778 ta’ Abraham-Louis-Rodolphe Ducros]] L-ixprunara oriġinat [[Malta|f'Malta]], u d-disinn tagħha x'aktarx żviluppa mill-[[Brigantin|brigantini]] madwar is-seklu 16. L-ewwel referenza possibbli magħrufa tat-tip ta’ bastiment hija mill-1576, iżda l-ewwel sors affidabbli li jsemmiha huwa mill-1614. L-eqdem rappreżentazzjoni magħrufa tal-bastiment hija [[pittura]] ''ex voto'' tal-1740 fis-[[Santwarju tal-Madonna Tal-Ħerba|Santwarju tal-Madonna tal-Ħerba]].<ref name=":0">{{Ċita web|url=http://melitensiawth.com/incoming/Index/Proceedings%20of%20History%20Week/PHW%201993/08s.pdf|titlu="The Xprunara" Proceedings of History Week 1993: 123–150|kunjom=Muscat|isem=Joseph|data=1993|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-02-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190122095259/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Proceedings%20of%20History%20Week/PHW%201993/08s.pdf|arkivju-data=2019-01-22|url-status=bot: unknown}}</ref> Huwa maħsub li xprunara bikrija kellhom ''sperone'' jew xprun fil-pruwa, li minnu ħadu isimhom. Matul il-perjodu tal-ħakma tal-[[Ordni ta' San Ġwann|Kavallieri f’Malta]], l-ixprunara kienu jissemmew esklussivament għal qaddisin [[Insara]]. Meta Malta kienet taħt [[Kolonja ta' Malta|il-ħakma Brittanika]], ħafna mill-bastimenti kellhom ismijiet sekulari femminili, għalkemm xi wħud baqgħu jissemmew għall-qaddisin. Fis-seklu 19, l-ixprunara kienu mibnija minn bennejja tal-vapuri fil-moll Franċiż tal-[[Il-Port il-Kbir|Port il-Kbir]]. L-ixprunara normalment kienu jitilqu mill-Port il-Kbir jew minn [[San Pawl il-Baħar]], u komunement kienu jġorru passiġġieri u merkanzija bejn Malta u [[Sqallija]]. Ħafna drabi kienu jġorru qamħ jew qamħirrum, imma xi drabi kienu jġorru wkoll bhejjem. Vjaġġi bħal dawn bejn Malta u Sqallija kienu jieħdu madwar 12-il siegħa. Qabel ma kien hemm servizz postali organizzat, il-kaptani tal-ixprunara setgħu jġorru korrispondenza privata bi ħlas.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/maltapost-privatisation-latest-red-letter-day-in-postal-history.192808|titlu=Maltapost privatisation latest red-letter day in postal history|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2022-02-17}}</ref> L-ixprunara kienu jagħmlu wkoll vjaġġi qosra lejn [[Għawdex]], u vjaġġi itwal lejn destinazzjonijiet oħra tal-Mediterran bħal [[Napli]], [[Reġġju Kalabrija|Reggio Calabria]], [[Ruma]], [[Livorno]], [[Genova]], [[Marsilja]], u portijiet fi [[Spanja]].<ref name=":0" /> Xi wħud għaddew mill-[[Istrett ta' Ġibiltà]] u marru sa [[Cádiz]].<ref name=":1">{{Ċita ktieb|kunjom=Kerdu|isem=Pierre Marie Louis de Boisgelin de|data=1805|titlu=Ancient and Modern Malta|url=https://books.google.com/books?id=8Mp70Rf4c1wC&pg=PA114|lingwa=en|iktar=|pubblikatur=R. Phillips|paġni=114-115}}</ref> Xi xprunara kellhom użu limitat fil-flotta tal-Ordni ta' San Ġwann. Fl-1618, tliet xprunara daħlu għas-servizz flimkien mal-kċejjen tal-Ordni biex jipparteċipaw f'attakk kontra bastimenti tal-għadu f'Susa. Xprunara akkumpanjat skwadra tal-kċejjen fl-1663, u fl-1733 xprunara wettqet spjunaġġ fuq it-tbaħħir [[Imperu Ottoman|Ottoman]] [[Korfù|f'Korfu]]. Xi xprunara kienu jintużaw ukoll għal dmirijiet ta’ gwardja fil-Port il-Kbir. Il-bastimenti spiss waqgħu fil-priża tal-[[Barbary pirati|pirati tal-Barbarija]], u hemm ukoll każijiet ta' kursara Maltin li użaw xprunara biex jaqbdu bastimenti żgħar tal-għadu. Rwol ieħor għall-ixprunara kienu jinkludu l-kuntrabandu u s-sajd. In-Flotta Navali Franċiża kultant bniet jew akkwistat xprunara, armathom u użathom bħala dgħajjes tat-tisjir. L-ixprunara tal-klassi ''Calypso'' u ''Nausicaa'' huma eżempji ta' dan.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Winfield|isem=Rif|data=2015|titlu=French warships in the age of sail, 1786-1861|url=https://www.worldcat.org/oclc/939862029|post=Barnsley|paġni=303}}</ref> Xi xprunara nxtraw ukoll minn sidien mill-[[Italja]] jew mit-Tramuntana tal-[[Afrika]], u xi bennejja ta’ dgħajjes Sqallin inkorporaw elementi mill-ixprunara fid-dgħajjes tagħhom stess. L-ixprunara influwenzat ukoll id-disinn ta’ dgħajjes tradizzjonali oħra Maltin, fosthom id-dgħajsa t’Għawdex jew [[Dgħajsa tal-latini|dgħajsa]] [[Dgħajsa tal-latini|tal-Latini]].<ref name=":0" /> Minħabba żviluppi teknoloġiċi u fatturi soċjoekonomiċi, l-ixprunara ma baqgħetx relevanti sal-aħħar tas-seklu 19, u dan it-tip ta' bastiment sparixxa fil-bidu tas-seklu 20. == Deskrizzjoni == L-ixprunara kienu dgħajjes żgħar, b’tarf doppju li normalment ma kellhomx gverta, iżda kultant kellhom nofs gverta. Kellhom pruwa għolja b’munqar mal-pruwa, u bħal bastimenti tradizzjonali Maltin ftit kellhom taqwis ħlief mal-pruwa u l-poppa. Il-ġenb tad-dgħajsa kellha washboards, u l-bastimenti spiss kienu ta' kulur jgħajjat. L-ixprunara kellha kabina żgħira ħdejn il-poppa biex takkomoda l-passiġġieri. L-ixprunara normalment kellhom tul ta' madwar 24–30 pied (7.3–9.1 m).<ref name=":1" /> Minn nofs is-seklu 19, xi xprunara inbnew b'dimensjonijiet ħafna akbar, u xi wħud kienu twal aktar minn 60 pied (18 m). L-ixprunara kienu mgħammra kemm bl-imqadef kif ukoll bil-qlugħ. Ħafna xprunara kellhom arblu wieħed, għalkemm fis-seklu 19 xi wħud mill-bastimenti akbar kellhom tnejn jew tlieta. L-ixprunara bikrija kellhom arblu wieħed b'qlugħ Latin u ġib, iżda t-tarkija ġie introdott madwar is-seklu 17 u kien użat komunement fuq l-ixprunara b'arblu wieħed. Bastimenti akbar taʼ żewġ jew tliet arbli kellhom qlugħ Latin. Fl-aħħar tas-seklu 19, kien hemm xi tentattivi biex jiġi introdott armar ta' skuna fuq l-ixprunara. L-ixprunara kienu normalment imħaddma minn kaptan u erba' sa sitt membri tal-ekwipaġġ, li kienu qaddiefa iżda kienu wkoll jimmaniġġjaw il-qlugħ. Skont id-daqs tad-dgħajsa, xi wħud kellhom ekwipaġġ akbar, sa tnax-il persuna. == Legat == L-ixprunara dehret fuq bolla ta’ Malta tal-20 ċenteżmu fl-1982,<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltaphilately.com/en/products/product/s8206l020|titlu=Maltapost Philately - Maltese Ships 1st Series 1982 - 20c|sit=www.maltaphilately.com|data-aċċess=2022-02-17}}</ref> fuq id-denominazzjoni ta' Lm 5 tar-raba’ serje ta’ karti tal-flus tal-[[lira Maltija]] maħruġa fl-1986,<ref>{{Ċita web|url=https://remysaid.com/en/malta-coins-1972-2018/623-said-malta-coin-banknote-catalogue-2010-malta-book-001936.html|titlu=Said Malta Coin & Banknote Catalogue (2010) - Malta Book|sit=SAID (Remy) Malta|lingwa=en|data-aċċess=2022-02-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220217211008/https://remysaid.com/en/malta-coins-1972-2018/623-said-malta-coin-banknote-catalogue-2010-malta-book-001936.html|arkivju-data=2022-02-17|url-status=dead}}</ref> u fuq munita tad-deheb ta’ Lm 10 li ġiet izzekkata mill-[[Bank Ċentrali ta' Malta|Bank Ċentrali ta’ Malta]] fl-2002.<ref>{{Ċita web|url=https://www.centralbankmalta.org/2002-xprunara|titlu=Royal Mint Precious Fine Gold Collection - Xprunara - Central Bank of Malta|sit=www.centralbankmalta.org|data-aċċess=2022-02-17}}</ref> == Aqra aktar == * {{Ċita ktieb|kunjom=Muscat|isem=Joseph|sena=2000|titlu=The Xprunara|pubblikatur=PIN Publications|isbn=99909-41-93-9}} == Referenzi == {{Commonscat}} [[Kategorija:Kultura Maltija]] [[Kategorija:Kultura marittima]] [[Kategorija:Bastimenti]] hfcavn9yik28qeijis7dcuwhucc3nb0 0 28953 331888 328108 2026-09-02T07:03:05Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331888 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Korea-Ganghwado-Dolmen-02.jpg|daqsminuri|247x247px|Eżempju ta' dolmen tan-Nofsinhar fil-gżira ta' Ganghwa.]] Is-'''Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa''' jinkludu mijiet ta' dolmens tal-ġebel li kienu jintużaw bħala markaturi tal-oqbra u għal skopijiet ta' ritwali matul l-ewwel millenju [[QK|Q.K]]. meta l-[[kultura]] megalitika kienet prominenti fil-[[Korea t'Isfel]] u fil-[[Peniżola]] Koreana inġenerali. Is-siti tniżżlu fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fis-sena 2000.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/977/|titlu=Gochang, Hwasun and Ganghwa Dolmen Sites|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-08-30}}</ref> Il-Peniżola Koreana fiha iżjed minn 35,000 dolmen, li jirrappreżentaw bejn wieħed u ieħor 40 % tat-total dinji. Fis-siti tad-dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa biss hemm iktar minn 1,000 dolmen.<ref>Jensen Jr., John. ''Earth Epochs: Cataclysms across the Holocene''. John Jensen. p. 276.</ref><ref>Meyerhoff, Janusz (2013). ''Mysterious Megalithic Structures''. Lulu. ISBN <bdi>978-1-304-65092-4</bdi>.</ref> Il-ħaġar megalitiku huma imprezzabbli għaliex jimmarkaw l-oqbra tal-elit fit-tmexxija. Minn dawn id-dolmens ġew skavati bċejjeċ tal-fuħħar, ġojjellerija, għodod tal-ġebel u artefatti funebri oħra. Il-kultura tan-nies ta' dak iż-żmien toħroġ fid-dieher mill-evidenza tad-dolmens. Barra minn hekk, mill-ħaġar jista' jinftiehem kif kienet tinkiseb, tiġi ttrasportat u tintuża l-ġebla fil-kostruzzjoni tad-dolmens. Id-dolmens fil-Korea ġew datati li jmorru lura għas-seklu 7 Q.K. f'postijiet bħas-sit ta' Gochang u l-prattika ntemmet għall-ħabta tas-seklu 3 Q.K. Il-kultura tad-dolmens hija kkollegata mal-kulturi taż-żminijiet [[Neolitiku|Neolitiċi]] u tal-Bronż tal-Korea. L-iskavi fis-siti ma bdewx qabel l-1965. Minn dak iż-żmien 'l hawn, ġew sponsorjati diversi skavi u l-gvern Korean ta bidu għal programm estensiv ta' tfassil ta' inventarju u ta' preservazzjoni. == Teoriji dwar l-origini == Jeżistu tliet teoriji prinċipali rigward l-oriġini tad-dolmens Koreani: 1) it-tagħrif dwar id-dolmens u dwar il-kostruzzjoni tagħhom ġie trażmess tul ir-rotot tal-baħar mix-Xlokk tal-[[Asja]]; 2) it-tagħrif dwar id-dolmens u dwar il-kostruzzjoni tagħhom ġie trażmess mill-popli Neolitiċi li kienu jgħixu fit-Tramuntana tal-Peniżola Koreana; u 3) id-dolmens fil-Korea oriġinaw minn ċivilizzazzjonijiet Neolitiċi fil-Peniżola Koreana.<ref>{{Ċita web|url=https://terms.naver.com/entry.naver?cid=49373&docId=1745075&categoryId=49373&expCategoryId=49373|titlu=고인돌의 기원|sit=terms.naver.com|lingwa=ko|data-aċċess=2022-08-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220830173616/https://terms.naver.com/entry.naver?cid=49373&docId=1745075&categoryId=49373&expCategoryId=49373|arkivju-data=2022-08-30|url-status=dead}}</ref> === Teorija tat-trażmissjoni mix-Xlokk tal-Asja === Skont din it-teorija, it-tagħrif dwar id-dolmens u dwar il-kostruzzjoni tagħhom infirex mix-Xlokk tal-Asja flimkien mal-kultura tar-ross. Bosta dolmens fil-Peniżola Koreana huma mifruxa tul il-kosta tal-Punent tal-Korea, speċjalment fin-Nofsinhar tal-peniżola, u din id-distribuzzjoni jaf hija konsistenti mat-trażmissjoni permezz ta' migrazzjoni mix-Xlokk tal-Asja.<ref>{{Ċita web|url=https://n.news.naver.com/mnews/article/028/0000066125?sid=103|titlu=(4)거석문화사에 우뚝 선 고인돌|sit=n.news.naver.com|lingwa=ko|data-aċċess=2022-08-30}}</ref> === Teorija tal-firxa mill-Grigal tal-Asja === Skont din it-teorija l-popli Neolitiċi mit-territorju li llum il-ġurnata huwa l-[[Manċurja]] u n-Nofsinhar tas-[[Siberja]] wasslu t-tagħrif dwar id-dolmens u dwar il-kostruzzjoni tagħhom permezz tal-migrazzjoni lejn il-Peniżola Koreana, jew inkella ttrażmettew dak it-tagħrif lil popli Neolitiċi oħra li diġà kienu jgħixu fil-Korea. Din it-teorija sserraħ fuq xi osservazzjonijiet oħra: ix-xebħ fl-għamla bejn id-dolmens fil-Korea u dawk fejn illum il-ġurnata hemm il-Manċurja u n-Nofsinhar tas-Siberja fi Żmien il-Bronż; u x-xebħ fl-artefatti funebri ta' Żmien il-Bronż (pereżempju tal-kultura ta' Liaoning) bejn dawk li nstabu fil-Korea u dawk li nstabu fejn illum il-ġurnata hemm il-Manċurja; u r-rabta sfiqa bejna id-dolmens fil-Manċurja u fin-Nofsinhar tas-Siberja u l-kultura ta' Żmien il-Bronż f'dawk ir-reġjuni. Madankollu, id-distribuzzjoni tad-dolmens fil-Manċurja u fin-Nofsinhar tas-Siberja hija ferm inqas ikkonċentrata minn dik tal-Korea, u dan l-aspett idgħajjef din it-teorija.<ref>{{Ċita web|url=https://www.khan.co.kr/culture/culture-general/article/201805251814005|titlu=[도재기의 천년향기](9)고인돌-‘마고 할미’가 던졌다는 300톤 바위 밑엔 ‘청동기인의 삶’이 잠잔다|kunjom=선임기자|isem=도재기|data=2018-05-25|sit=www.khan.co.kr|lingwa=ko|data-aċċess=2022-08-30}}</ref> === Teorija tal-oriġini Koreana === Din it-teorija hija bbażata fuq il-fatt li: id-dolmens Koreani jirrappreżentaw l-ikbar konċentrazzjoni ta' dolmens fid-dinja, u l-Korea biss fiha xi 40 % tad-dolmens kollha fid-dinja; id-dolmens Koreani għandhom morfoloġija differenti u distinta minn dawk f'inħawi oħra fid-dinja;<ref>Holcombe, Charles (2011). ''A history of East Asia : from the origins of civilization to the twenty-first century'' (1. publ. ed.). New York: Cambridge University Press. p. 79. ISBN <bdi>978-0-521-51595-5</bdi>.</ref><ref>Nelson, Sarah Milledge (1993). ''The archaeology of Korea'' (Asian ed.). Cambridge, England: Cambridge University Press. p. 147. ISBN <bdi>0-521-40783-4</bdi>.</ref><ref>Joussaume, Roger ''Dolmens for the Dead'' Batsford Ltd (Jan 1988) <nowiki>ISBN 978-0-7134-5369-0</nowiki>, p. 141–142.</ref> u l-kultura megalitika fil-Peniżola Koreana u fil-qrib jidher li nfirxet b'mod estensiv, u xi dolmens jirrappreżentaw formazzjonijiet [[Astronomija|astronimiċi]] datati lura għat-3000 Q.K.<ref>{{Ċita web|url=http://optik2.mtk.nao.ac.jp/~somamt/gendai3/004-014HJYang.pdf|titlu=Astronomical signs of Korean tombs|data-aċċess=2022-08-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160924011040/http://optik2.mtk.nao.ac.jp/~somamt/gendai3/004-014HJYang.pdf|arkivju-data=2016-09-24|url-status=dead}}</ref>, għal raġunijiet li attwalment mhumiex magħrufa.<ref>Nelson, Sarah Milledge (2012). ''The Archaeology of Northeast China: Beyond the Great Wall''. p. 16. ISBN <bdi>978-1-134-81659-0</bdi>.</ref> Skont din it-teorija huwa probabbli ħafna li l-kultura/i taż-żminijiet Neolitiċi u tal-Bronż tal-Peniżola Koreana u fil-qrib żviluppaw kultura unika tad-dolmens. B'mod partikolari, il-preżenza ta' żewġ stili distinti ta' dolmens (tat-Tramuntana u tan-Nofsinhar; id-distribuzzjoni tagħhom bejn wieħed u ieħor tikkorrispondi mat-tnixxija tax-xmara [[Bukhan]]) tissuġġerixxi li l-pożizzjoni [[Ġeografija|ġeografika]] tal-Korea jaf ipprovdiet aċċess faċli għall-popli Neolitiċi/ta' Żmien il-Bronż tal-Korea għall-kulturi tad-dolmens minn diversi reġjuni, u b'hekk dan influwenza l-iżvilupp ta' kultura unika tad-dolmens.<ref>{{Ċita web|url=https://www.newscj.com/article/201412220378670|titlu=[한국문화탐방] 거석문화, 고인돌(1)|kunjom=천지일보|sit=천지일보 - 새 시대 희망언론|lingwa=ko|data-aċċess=2022-08-30}}</ref> == Deskrizzjoni == Id-dolmens ġeneralment huma kklassifikati f'żewġ tipi fil-Lvant tal-Asja: it-tip b'għamla ta' mejda jew tat-Tramuntana u t-tip tan-Nofsinhar. Fl-ewwel każ, erba' ħaġriet kienu jiġu ppożizzjonati biex jiffurmaw il-ħitan ta' kaxxa u fuqhom kienet titqiegħed ħaġra fuqhom qishom riffieda. Fit-tieni każ, kien ikun hemm qabar taħt l-art u fuqu ħaġriet mad-dawra li kienu jirfdu ħaġra kbira orizzontali li ssaqqaf il-qabar.<ref>''A Study on the Dolmen Culture of Korea''. Korea: Korean History Research Association. 1984. pp. 1~24.</ref> === Sit tad-Dolmens ta' Gochang === [[Stampa:Korea-Gwangju-Gochang Dolmens 5349-06.JPG|daqsminuri|291x291px|Waħda mill-itwal dolmens fis-Sit tad-Dolmens ta' Gochang.]] Dan is-sit tad-dolmens fih l-ikbar grupp u l-iżjed wieħed varjat. Id-dolmens huma magħrufa bħala d-dolmens ta' Jungnim-ri u huma ċċentrati fil-villaġġ ta' Maesan, fil-Kontea ta' Gochang, fil-provinċja tat-Tramuntana ta' Jeolla.<ref>{{Ċita web|url=https://terms.naver.com/entry.naver?cid=62346&docId=1392236&categoryId=62352|titlu=고창, 화순, 강화의 고인돌 유적|sit=terms.naver.com|lingwa=ko|data-aċċess=2022-08-30}}</ref> Id-dolmens inbnew mil-Lvant għall-Punent fil-bażi ta' sensiela ta' għoljiet f'altitudni ta' bejn 15-il metru (49 pied) sa 50 metru (164 pied). Ġeneralment, il-ħaġriet orizzontali tad-dolmens għandhom tul ta' madwar metru (3.2 piedi) sa 5.8 metri (19-il pied) u jistgħu jiżnu sa 225 tunnellata. 442 dolmen ġew iddokumentati u kklassifikati abbażi tad-daqs tal-ħaġra orizzontali.<ref>{{Ċita web|url=http://www.gochang.go.kr/dolmen/index.gochang?menuCd=DOM_000002502001000000|titlu=요청하신 페이지를 찾을 수 없습니다.|sit=www.gochang.go.kr|data-aċċess=2022-08-30}}</ref> Huwa maħsub li dan il-grupp inbena għall-ħabta tas-seklu 7 Q.K. Is-Sit tad-Dolmens ta' Gochang ġie elenkat bħala s-Sit Storiku Nru 391 tal-Korea t'Isfel.<ref>{{Ċita web|url=http://search.cha.go.kr/srch_org/search/search_top.jsp?searchCnd=&searchWrd=&home=total&mn=&gubun=search&query=%EC%82%AC%EC%A0%81+391|titlu=문화재청 통합검색|sit=search.cha.go.kr|data-aċċess=2022-08-30}}</ref> === Sit tad-Dolmens ta' Hwasun === [[Stampa:Korea-Hwasun Dolmen sites01.jpg|xellug|daqsminuri|310x310px|Uħud mid-dolmens fis-Sit tad-Dolmens ta' Hwasun.]] Is-Sit tad-Dolmens ta' Hwasun jinsab fil-widien madwar ix-xmara [[Jiseokgang]], li tikkollega lil Hyosan-ri, Dogok-myeon u lil Dasin-ri. Chunyang-myeon. Huwa stmat li madwar Hyosan-ri, Dogok-myeon hemm 135 dolmen minn total ta' 980 struttura tal-ġebel. Dawn id-dolmens huma inqas ippreservati tajjeb mill-grupp ta' Jungnim-ri.<ref>{{Ċita web|url=http://www.k-heritage.tv/brd/board/256/L/CATEGORY/615/menu/254?brdCodeField=CATEGORY&brdCodeValue=615&bbIdx=12780&brdType=R&tab=|titlu=문화유산채널|sit=www.k-heritage.tv|lingwa=ko|data-aċċess=2022-08-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220830173618/http://www.k-heritage.tv/brd/board/256/L/CATEGORY/615/menu/254?brdCodeField=CATEGORY&brdCodeValue=615&bbIdx=12780&brdType=R&tab=|arkivju-data=2022-08-30|url-status=dead}}</ref> Huwa stmat li d-dolmens ta' Hyosan-ri ġew esposti f'minn tal-inqas 250 post, inkluż dawk miġjuba mill-barriera għall-kostruzzjoni tad-dolmens. Skont stħarriġ huwa stmat li 124 struttura mit-3,309 struttura tal-ġebel fis-sit huma dolmens.<ref>{{Ċita web|url=http://english.visitkorea.or.kr/enu/ATR/SI_EN_3_1_1_1.jsp?cid=585856|titlu=Destinations by Region : VisitKorea Destinations by Region Hwasun Dolmen Site [UNESCO World Heritage] (화순 고인돌군 유적 [유네스코 세계문화유산]) {{!}} Official Korea Tourism Organization|sit=english.visitkorea.or.kr|lingwa=en|data-aċċess=2022-08-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220830173619/http://english.visitkorea.or.kr/enu/ATR/SI_EN_3_1_1_1.jsp?cid=585856|arkivju-data=2022-08-30|url-status=dead}}</ref> Is-Sit tad-Dolmens ta' Hwasun huwa magħruf partikolarment għax hemm konċentrazzjoni ta' 596 dolmen f'żona żgħira u hemm l-ikbar dolmen fil-Korea f'Daesin-ri, Chunyang-myeon. Id-dolmen hija twila 7.3 metri, wiesgħa 5.0 metri, ħoxna 4.0 metri, u tiżen 280 tunnellata. L-ikbar dolmen f'Hyosan-ri, Dogok-myeon hija twila 5.3 metri, wiesgħa 3.6 metri, u ħoxna 3.0 metri, u huwa stmat li tiżen iktar minn 100 tunnellata.<ref>{{Ċita web|url=https://korean.visitkorea.or.kr/detail/ms_detail.html?cotid=604803b1-39b7-4fde-96e2-a2d87eec2fd7|titlu=대한민국 구석구석|sit=korean.visitkorea.or.kr|lingwa=ko|data-aċċess=2022-08-30}}</ref> Is-Sit tad-Dolmens ta' Hwasun huwa elenkat bħala s-Sit Storiku Nru 410 fil-Korea t'Isfel.<ref>{{Ċita web|url=http://search.cha.go.kr/srch_org/search/search_top.jsp?home=total&subHome=0&sort=&searchField=&page=1&query=%EC%82%AC%EC%A0%81+410|titlu=문화재청 통합검색|sit=search.cha.go.kr|data-aċċess=2022-08-30}}</ref> === Sit tad-Dolmens ta' Ganghwa === Is-Sit tad-Dolmens ta' Ganghwa jinsab fuq il-gżira ta' Ganghwa, il-Kontea ta' Ganghwa, Incheon. Id-dolmens jinsabu fuq xaqlibiet ta' muntanji u b'hekk għandhom elevazzjoni ogħla mid-dolmens l-oħra fis-siti l-oħra. Huwa maħsub li dawn id-dolmens huma l-iżjed bikrin għaliex il-grupp ta' dolmens f'Bugeun-ri (부근리, f'Hajeom-myeon) u f'Gocheon-ri (고천리, f'Naega-myeon) jixbah ħafna l-kostruzzjoni tad-dolmens bikrin. Madankollu, dan ma ntweriex b'mod konklużiv.<ref>{{Ċita web|url=http://encykorea.aks.ac.kr/Contents/Item/E0001531|titlu=강화 부근리 지석묘(江華富近里支石墓) - 한국민족문화대백과사전|sit=encykorea.aks.ac.kr|data-aċċess=2022-08-30}}</ref> Il-gżira ta' Ganghwa hija post mimli muntanji u korpi tal-ilma. Ġew iffurmati gruppi bikrin ta' tmexxija li huwa maħsub li bnew id-dolmens. B'kollox hemm madwar 150 dolmen. Il-mappa tad-distribuzzjoni tad-dolmens turi li d-dolmens kellhom rabta sfiqa mas-sajd fi Żmien il-Bronż, għalkemm illum il-ġurnata huma sseparati mill-baħar.<ref>{{Ċita web|url=http://www.dapsa.kr/blog/?p=2781|titlu=강화역사박물관, 강화도의 고인돌|kunjom=younghwan|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-08-30}}</ref> Dolmen notevoli fil-gżira ta' Ganghwa hija tat-tip tat-Tramuntana b'għamla ta' mejda, fejn huwa maħsub li kienu jsiru xi riti tal-antenati tal-kultura tad-dolmens. Din id-dolmen għandha l-ikbar ħaġra fil-Korea t'Isfel, b'daqs ta' 2.6 × 7.1 × 5.5 metri, għalkemm hija mirfuda biss żewġ ħaġriet. F'daqqa, il-ħaġriet riffieda u l-ħaġra orizzontali jiżnu bejn 150 u 225 tunnellata.<ref>{{Ċita web|url=https://news.koreadaily.com/2018/07/22/society/opinion/6398346.html|titlu=[열린 광장] 고인돌 문화와 한민족의 얼|data=2018-07-22|sit=news.koreadaily.com|lingwa=ko|data-aċċess=2022-08-30}}</ref> Is-Sit tad-Dolmens ta' Ganghwa ġie elenkat bħala s-Sit Storiku Nru 137 tal-Korea t'Isfel bħala wieħed mit-tipi ta' oqbra rappreżentattivi ta' Żmien il-Bronż. Intużat ħaġra kbira twila 710 cm, għolja 260 cm, u wiesgħa 550 cm, u l-għamla tal-ħaġra hija qisha ta' mejda jew tat-tip tat-Tramuntana, li kienet sors tajjeb għar-riċerka dwar l-[[Storja|istorja]] tal-qedem jew il-[[preistorja]].<ref>{{Ċita web|url=https://korean.visitkorea.or.kr/detail/ms_detail.html?cotid=f6081ada-008f-4332-99c7-1a2b56a38616|titlu=대한민국 구석구석|sit=korean.visitkorea.or.kr|lingwa=ko|data-aċċess=2022-08-30}}</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Is-Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-24 sessjoni tal-Kumitat tal-Wirt Dinji li saret f'[[Cairns]], l-[[Awstralja]], bejn id-29 ta' Novembru u t-2 ta' Diċembru 2000.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".<ref name=":0" /> == Dolmens Koreani oħra == [[Stampa:Dolmen in korea.jpg|daqsminuri|Mappa tad-dolmens fil-Peniżola Koreana.]] Id-dolmens fil-Korea t'Isfel huma kkonċentrati l-iktar fil-provinċja tan-Nofsinhar ta' Jeolla. Bħala reġjuni, hemm 338 dolmen f'Gangwon-do, 502 f'Gyeonggi-do, 189 f'Chungcheongbuk-do, 1,597 f'Jeollabuk-do, 10,068 f'Jeollanam-do, 2,800 f'Gyeongsangbuk-do, u 140 f'[[Gżira ta' Jeju|Jeju-do]]. Dan l-aħħar ġew skoperti bosta siti f'Chuncheon, Gangwon-do, u b'hekk żdiedu 101 dolmen mal-lista diġà twila ta' dolmens fil-Korea.<ref>{{Ċita web|url=https://n.news.naver.com/mnews/article/421/0000938803?sid=103|titlu=강원도 춘천 중도에서 대규모 고인돌 발굴|sit=n.news.naver.com|lingwa=ko|data-aċċess=2022-08-30}}</ref> F'Sansuri, Yulchon-myeon, Yeosu, Jeollanam-do, hemm dolmen li x'aktarx li hija l-ikbar waħda fid-dinja.<ref>{{Ċita web|url=https://n.news.naver.com/mnews/article/021/0000029176?sid=102|titlu=여수 고인돌 세계최대 확인|sit=n.news.naver.com|lingwa=ko|data-aċċess=2022-08-30}}</ref> Huwa maħsub li f'[[Seoul]] u fiż-żona metropolitana tagħha fl-imgħoddi kien hemm għadd kbir ta' dolmens, u dan kieku jkun konsistenti mal-konċentrazzjoni ogħla ta' dolmens fil-Punent tal-Korea. Madankollu, fil-proċess ta' żvilupp urban rapidu, huwa maħsub li bosta dolmens intilfu għal dejjem. Kienu jeżistu dolmens f'Jeongneung-dong, Gaepo-dong, fil-muntanja Daemo, Umyun-dong, Yangjae-dong, Wonji-dong, u f'Gocheok-dong. Fosthom, fl-1984 ġew skoperti d-dolmens f'Won Ji-dong flimkien ma' artefatti relatati, iżda huwa maħsub li l-biċċa l-kbira tagħhom inqerdu minħabba nuqqas ta' protezzjoni mill-gvern (pereżempju faċilitajiet protettivi, tabelli u deżinjazzjonijiet bħala proprjetajiet kulturali).<ref>{{Ċita web|url=https://www.joins.com/|titlu=조인스프라임 종료 안내|sit=www.joins.com|data-aċċess=2022-08-30}}</ref> == Rwoli tad-dolmens == Għalkemm kien hemm bosta kontroversji dwar il-funzjoni tad-dolmens fil-Peniżola Koreana, fl-1967 ġie kkonfermat li l-istruttura tal-ġebel kienet issir bi skop funebri, meta nstab l-iskeletru sħiħ ta' [[bniedem]] fis-sit tad-dolmens ta' Hwangseok-ri f'Jecheon, fil-provinċja tat-Tramuntana ta' Chungcheong.<ref>{{Ċita web|url=http://www.cctimes.kr/news/articleView.html?idxno=540717|titlu=죽음에 대한 청동기인들의 관념|data=2018-08-12|sit=충청타임즈|lingwa=ko|data-aċċess=2022-08-30}}</ref> Madankollu, uħud isostnu li l-funzjoni tad-dolmens ma kinitx ta' oqbra. Minkejja li ma kienx hemm oġġezzjoni uffiċjali għall-fatt li d-dolmens kienu jiffunzjonaw bħala oqbra, uħud xorta waħda jsostnu li d-dolmens kellhom il-funzjoni ta' markatur funebri apparti l-qabar proprja taħt l-art. Min-naħa l-oħra hemm min isostni li kellhom funzjoni ta' artal iktar milli ta' qabar speċjalment it-tip ta' dolmen b'għamla ta' mejda, li jingħad li nbnew iktar fl-għoli sabiex in-nies ta' dak iż-żmien setgħu jarawhom faċilment. Barra minn hekk, hemm min isostni li d-dolmens jaf intużaw ukoll bħala pedestall.<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=고인돌|url=https://ko.wikipedia.org/w/index.php?title=%EA%B3%A0%EC%9D%B8%EB%8F%8C&oldid=23137372|data-aċċess=|lingwa=ko|data=|iktar=}}</ref> Fil-każ ta' gruppi ta' dolmens, xi kultant xi dolmen tkun ferm ikbar mill-bqija jew tkun orjentata f'direzzjoni oħra meta mqabbla mad-dolmens l-oħra. Huwa maħsub li dawn id-dolmens inbnew hekk apposta b'funzjoni sempliċi li jiżvelaw l-awtorità u l-prestiġju ta' grupp ta' nies tal-kultura tal-kostruzzjoni tad-dolmens. == Skeletru u status == [[Stampa:Dolmen Ganghwa Island.JPG|daqsminuri|286x286px|Dolmen fil-gżira ta' Ganghwa.]] Eżempji ta' għadam ta' bniedem ġew skavati mis-sit tad-dolmens ta' Hwangseok-ri f'Jecheon, il-provinċja tat-Tramuntana ta' Chungcheong, f'Chuncheon fil-provinċja ta' Gangwon, f'Jincheon-dong f'Daegu, u f'Daepyeong-ri f'Jinyang, il-provinċja tan-Nofsinhar ta' Gyeongsang. L-iskoperta ta' għadam ta' bniedem tipprovdi tagħrif dwar id-drawwiet funebri fiż-żmien il-kultura tal-kostruzzjoni tad-dolmens, u tipprovdi wkoll tagħrif dwar il-ħsieb u l-aspetti [[Reliġjon|reliġjużi]] ta' dak iż-żmien.<ref>{{Ċita web|url=http://www.ohmynews.com/nws_web/view/at_pg.aspx?CNTN_CD=A0001398902|titlu=청동기시대 마을 사람들은?|data=2010-06-11|sit=오마이뉴스|lingwa=ko|data-aċċess=2022-08-30}}</ref> B'mod notevoli, l-iskeletru li nstab fis-sit tad-dolmens ta' Hwangseok-ri huwa kważi intatt, b'tul ta' madwar 176 ċentimetru, u b'għamla tal-kranju li tvarja minn dik tal-Koreani moderni, iżda għad irid jiġi kkonfermat hijiex għamla komuni jew differenza individwali.<ref>{{Ċita web|url=https://www.seoul.co.kr/news/newsView.php?id=20061206027001|titlu=3000년전 인도인 한반도서 벼농사?|sit=서울신문|lingwa=ko|data-aċċess=2022-08-30}}</ref> Kulma jmur, iktar studjużi qed jaħsbu li l-persuna midfuna taħt id-dolmen kienet xi mexxej setgħan, pereżempju xi kap ta' tribù. Minkejja dan, hemm oħrajn li ressqu ipoteżi differenti, bħal pereżempju li l-qabar kien ta' persuna li tat kontribut siewi f'xi gwerra, jew li kien ta' familja sħiħa ta' persuna importanti.<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=고인돌|url=https://ko.wikipedia.org/w/index.php?title=%EA%B3%A0%EC%9D%B8%EB%8F%8C&oldid=23137372|data-aċċess=|lingwa=ko|data=|iktar=}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti arkeoloġiċi]] [[Kategorija:Preistorja]] [[Kategorija:Korea t'Isfel]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] 8uax1eaapx94xcgopn5o676t6u7mra1 0 33115 331883 318438 2026-09-02T00:45:34Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331883 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Il-Belt tal-Panama''', magħrufa wkoll bħala '''l-Panama''' (jew '''Panamá''' bl-Ispanjol), hija l-kapitali u l-akbar belt tal [[Panama|-Panama]] . <ref name="RAE">{{Ċita web|url=http://buscon.rae.es/dpdI/apendices/apendice5.html|titlu=Diccionario panhispánico de dudas. Apéndice 5: Lista de países y capitales, con sus gentilicios.|awtur=Real Academia de la Lengua Española|data=October 2005|lingwa=es|data-aċċess=20 March 2011}}</ref> Għandha popolazzjoni totali ta '1,086,990, <ref name=":2">{{Ċita web|url=https://www.citypopulation.de/en/panama/admin/panam%C3%A1/0808__panam%C3%A1/|titlu=Panamá (District, Panama) - Population Statistics, Charts, Map and Location|sit=www.citypopulation.de|data-aċċess=2024-03-16}}</ref> b'aktar minn 2,100,000 fiż-żona urbana tagħha. Il-belt tinsab fid-daħla [[Oċean Paċifiku|tal-Paċifiku]] tal- Kanal tal-Panama, fil- provinċja tal-Panama . Il-belt hija ċ-ċentru politiku u amministrattiv tal-pajjiż, kif ukoll ċentru għall-banek u l-kummerċ. <ref>{{Ċita web|url=http://www.businesspanama.com/investing/opportunities/financial_service.php|titlu=Investing in Panama|pubblikatur=BusinessPanama.com|data-aċċess=16 December 2010|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20101209220934/http://www.businesspanama.com/investing/opportunities/financial_service.php|arkivju-data=9 December 2010}}</ref> Il-belt tal-Panama twaqqfet fil-15 ta' Awwissu 1519, mill-konkwistatur Spanjol Pedro Arias Dávila . Il-belt kienet il-punt tat-tluq għal spedizzjonijiet li rebħu l- Imperu Inca tal-Perù. Kien punt ta’ waqfa f’waħda mir-rotot tal-kummerċ l-aktar importanti fil-kontinent Amerikan, li jwassal għall-fieri ta’ Nombre de Dios u Portobelo, li minnhom kienu jgħaddu l-biċċa l-kbira tad-deheb u l-fidda li Spanja kienet ħarġet mill-Ameriki. Fit-28 ta’ Jannar 1671, [[Panamá Viejo|il-belt oriġinali]] nqerdet minn nar meta l-privater Henry Morgan keċċa u ta n-nar. Il-belt reġgħet ġiet formalment stabbilita sentejn wara fil-21 ta’ Jannar 1673, fuq peniżola li tinsab {{Convert|8|km|0}} mis-settlement oriġinali. Is-sit tal-belt li qabel kienet meqruda għadu f'rovina, u issa huwa [[Sit ta' Wirt Dinji]] <ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/790/|titlu=Archaeological Site of Panamá Viejo and Historic District of Panamá|isem=UNESCO World Heritage|awtur=Centre|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-03-17}}</ref> u attrazzjoni turistika popolari, li jżuruha regolarment minn vjaġġi tal-iskola. == Storja == <gallery mode="packed" caption=""> Stampa:Captain Henry Morgan attacking Panama.jpg|Il-Belt tal-Panama qed tinħaraq mill-pirata Henry Morgan fl-1671. Illustrazzjoni minn Alexandre Exquemelin. Stampa:Edward Gennys Fanshawe, From a back window in Panama, March 10th 1850.jpg|Veduta tal-Belt tal-Panama, fl-1850 minn Edward Fanshawe. Stampa:Grand Hotel Panama 1875.png|Ex Gran Hotel tinsab fil-Belt ta 'Panama, illustrazzjoni tal-1875. Bħalissa fiha l-Mużew tal-Kanal tal-Panama. Stampa:La Plaza, Panamá, 1875.jpg|Plaza Mayor de Panamá fl-1875, minn Eadweard Muybridge. Issa tissejjaħ Plaza Independencia. </gallery>Il-belt twaqqfet fil-15 ta' Awwissu 1519, minn Pedro Arias de Ávila, magħruf ukoll bħala Pedrarias Dávila. Fi ftit snin mit-twaqqif tagħha, il-belt saret punt ta’ tnedija għall-esplorazzjoni u l-konkwista tal-Perù u punt ta’ tranżitu għad-deheb u l-fidda li waslet lura lejn Spanja permezz tal-Istmu. Il-Ġenoviżi-Taljani u l-Ispanjoli ltaqgħu ma 'ġewż mill-Filippini li l-Malajo-Polineżjani ġabu qabel il-kolonizzazzjoni Spanjola. Fl-1520, in-negozjanti Ġenovażi kkontrollaw il-port u l-kummerċ tar-reġjun, prinċipalment għall-kummerċ tal-iskjavi, grazzi għal konċessjoni mogħtija mill-Ispanjoli, li kellhom ir-Repubblika ta’ Ġenova bħala l-bażi bankarja ewlenija tagħha<ref>{{Ċita web|url=http://www.giustiniani.info/oltremare.html|titlu=I Genovesi d'Oltremare i primi coloni moderni|sit=www.giustiniani.info|data-aċċess=2024-12-05|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200223140429/http://www.giustiniani.info/oltremare.html|arkivju-data=2020-02-23|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.patronatopanamaviejo.org/ppv2014/es/el-sitio-arqueologico/los-monumentos/mapa-de-monumentos/15-casa-de-los-genoveses|titlu=15. Casa de los Genoveses - Patronato Panamá Viejo|data=2017-09-11|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-05|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170911025455/http://www.patronatopanamaviejo.org/ppv2014/es/el-sitio-arqueologico/los-monumentos/mapa-de-monumentos/15-casa-de-los-genoveses|arkivju-data=2017-09-11|url-status=dead}}</ref>. Fl-1671 Henry Morgan b'banda ta' 1,400 raġel attakka u saq il-belt, li sussegwentement inqerdet bin-nar. Il-fdalijiet tal-belt il-qadima għadhom u huma attrazzjoni turistika popolari magħrufa bħala Panamá Viejo (Panama l-Qadima). Il-belt reġgħet inbniet fl-1673 f’post ġdid madwar 5 mili (8 km) fil-Lbiċ tal-belt oriġinali. Dan il-post issa huwa magħruf bħala l-Casco Viejo (il-Kwartier il-Qadim) tal-belt. Il-Belt ta 'Panama hija r-raba' l-aktar bliet kapitali tal-lum fl-Amerika li twaqqfet kmieni. Sena qabel il-bidu tal-Kalifornja Gold Rush, ġiet iffurmata l-Panama Railroad Company, iżda l-vaguni ma bdietx topera bis-sħiħ sal-1855. Bejn l-1848 u l-1869, is-sena l-ewwel vaguni transkontinentali tlestiet fl-Istati Uniti, madwar 375,000 ruħ qasmu l-istmu mill-Atlantiku sal-Paċifiku, u 225,000 fid-direzzjoni opposta. Dan it-traffiku żied bil-kbir il-prosperità tal-belt matul dak il-perjodu. Wara li ddikjara l-indipendenza mill-Kolombja fit-3 ta’ Novembru 1903, Philippe Bunau-Varilla (inġinier Franċiż) ġie msemmi Mibgħut Straordinarju u Ministru Plenipotenzjarju. Bunau-Varilla nnegozja t-Trattat Hay-Bunau-Varilla tal-1903, li pprovda lill-Istati Uniti bi strixxa ta 'art wiesgħa 10 mili għall-kanal, ħlas ta' darba ta '$10 miljun lill-Panama, u annwalità annwali ta' $250,000. L-Istati Uniti qablu wkoll li jiggarantixxu l-indipendenza tal-Panama. Imlesta fl-1914, il-Kanal tal-Panama kien jissimbolizza l-probezza teknoloġika u l-qawwa ekonomika tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Għalkemm il-kontroll tal-Istati Uniti tal-kanal eventwalment sar irritanti għar-relazzjonijiet bejn l-Istati Uniti u l-Panama, dak iż-żmien kien imsejjaħ bħala kisba ewlenija tal-politika barranija<ref>{{Ċita web|url=http://www.history.com/topics/panama-canal|titlu=Panama Canal - Facts & Summary - HISTORY.com|data=2016-11-12|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-05|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161112174525/http://www.history.com/topics/panama-canal|arkivju-data=2016-11-12|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-bini tal-[[Kanal tal-Panama]] kien ta’ benefiċċju kbir għall-infrastruttura u l-ekonomija. Ta’ min jinnota b’mod partikolari t-titjib fis-saħħa u s-sanità li ġab il-preżenza Amerikana fiż-Żona tal-Kanal. William Gorgas, l-uffiċjal sanitarju ewlieni għall-kostruzzjoni tal-kanal, kellu impatt partikolarment kbir. Ipotizza li l-mard infirex bl-abbundanza ta’ nemus indiġeni fiż-żona, u ordna l-fumigazzjoni tad-djar u t-tindif tal-ilma. Dan wassal biex id-deni isfar inqered sa Novembru 1905, kif ukoll ir-rati tal-malarja naqsu b'mod drammatiku. Madankollu, il-biċċa l-kbira tal-ħaddiema għall-kostruzzjoni tal-kanal ġew miġjuba mill-Karibew, li ħolqot tensjonijiet razzjali u soċjali bla preċedent fil-belt. Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], il-kostruzzjoni ta 'bażijiet militari u l-preżenza ta' għadd akbar ta 'persunal militari u ċivili tal-Istati Uniti ġabu livelli ta' prosperità bla preċedent għall-belt. Il-Panameni kellhom aċċess limitat, jew l-ebda aċċess għal kollox, għal ħafna żoni fiż-Żona tal-Kanal qrib iż-żona metropolitana tal-belt tal-Panama. Xi wħud minn dawn iż-żoni kienu bażijiet militari aċċessibbli biss għall-persunal tal-Istati Uniti. Inqalgħu xi tensjonijiet bejn in-nies tal-Panama u ċ-ċittadini tal-Istati Uniti li jgħixu fiż-Żona tal-[[Kanal tal-Panama]]. Dan faqqa fl-avvenimenti tad-9 ta’ Jannar 1964, magħrufa bħala Jum il-Martri. Fl-aħħar tas-snin sebgħin sat-tmeninijiet il-belt tal-Panama saret ċentru bankarju internazzjonali, u ġabet ħafna attenzjoni mhux mixtieqa bħala lokal internazzjonali għall-ħasil tal-flus. Fl-1989 wara kważi sena ta’ tensjoni bejn l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] u l-Panama, il-President [[George W. Bush|George H. W. Bush]] ordna l-invażjoni tal-Panama biex iwarrab lill-Ġeneral Manuel Noriega, id-dittatur de facto tal-pajjiż. Bħala riżultat, porzjon tal-viċinat ta 'El Chorrillo, li kien jikkonsisti l-aktar minn bini antik bi gwarniċi ta' l-injam li jmur lura għas-snin 1900 (għalkemm għadha żona kbira ta 'slum), inqerdet bin-nar. Fl-1999, l-Istati Uniti ttrasferiet uffiċjalment il-kontroll sħiħ tal-[[Kanal tal-Panama]] lir-[[Panama|Repubblika tal-Panama]], li għadha fil-kontroll illum. [[Stampa:Southbound on the Panama Canal approaching the Centennial Bridge.jpg|nofs|daqsminuri|Il-Kanal tal-Panama huwa wieħed mill-attrazzjonijiet ewlenin għaż-żona tal-Belt tal-Panama. Il-Pont Centennial jifrex iż-żona qrib Gold Hill fuq ix-xellug u Contractor Hill fuq il-lemin. Dan huwa s-sit tal-ogħla elevazzjoni tal-kostruzzjoni tal-Kanal tal-Panama.]] Il-belt tal-Panama għadha ċentru bankarju, għalkemm b'kontrolli viżibbli ħafna fil-fluss tal-flus kontanti. It-trasport bil-baħar jiġi mmaniġġjat permezz ta 'faċilitajiet tal-port fiż-żona ta' Balboa operata mill-Hutchison Whampoa Company ta 'Hong Kong u minn diversi portijiet fuq in-naħa tal-Karibew tal-istmu. Balboa, li tinsab fiż-żona metropolitana l-kbira tal-Panama, qabel kienet parti miż-Żona tal-Kanal tal-Panama, u l-amministrazzjoni taż-Żona tal-Kanal ta 'Panama ta' qabel kienet il-kwartieri ġenerali hemmhekk. == Ġeografija == Panamá tinsab bejn l-[[Oċean Paċifiku]] u l-foresta tropikali tropikali fil-parti tat-Tramuntana tal-Panama. Il-Parque Natural Metropolitano (Park Naturali Metropolitan), li jiġġebbed mill-Belt tal-Panama tul il-Kanal tal-Panama, għandu speċi uniċi ta 'għasafar u annimali oħra, bħal tapir, puma, u caimans. Fid-daħla tal-Paċifiku tal-kanal hemm iċ-Centro de Exhibiciones Marinas (Ċentru tal-Wirjiet tal-Baħar), ċentru ta 'riċerka għal dawk interessati fil-ħajja tal-baħar tropikali u l-ekoloġija, immexxi mill-Istitut tar-Riċerka Tropikali Smithsonian. Il-foresti tropikali madwar il-Panama huma vitali għall-funzjonament tal-[[Kanal tal-Panama]], billi jipprovdulu l-ilma meħtieġ għat-tħaddim tiegħu. Minħabba l-importanza tal-kanal għall-ekonomija tal-Panama, il-foresti tropikali madwar il-kanal inżammu fi stat kważi verġni; il-kanal għalhekk huwa eżempju rari ta’ proġett vast ta’ inġinerija f’nofs foresta li għen biex tiġi ppreservata dik il-foresta. Tul in-naħa tal-punent tal-kanal hemm il-Parque Nacional Soberanía (Park Nazzjonali tas-Sovranità), li jinkludi l-ġonna botaniċi tas-Summit u żoo. L-aktar traċċa magħrufa f'dan il-park nazzjonali hija Pipeline Road, popolari fost dawk li jħarsu l-għasafar. Kważi 500 xmara jorbtu l-pajsaġġ imħatteb tal-Panama. Ħafna huma innavigabbli; ħafna joriġinaw bħala nixxigħat tal-għoljiet veloċi, meandru fil-widien, u jiffurmaw deltas kostali. Madankollu, ir-Río Chepo u r-Río Chagres, it-tnejn fil-konfini tal-belt, jaħdmu bħala sorsi ta 'enerġija idroelettrika. Ir-Río Chagres huwa wieħed mill-itwal u l-aktar vitali minn madwar 150 xmara li tgħaddi fil-Karibew. Parti minn din ix-xmara ġiet imdawwar biex tinħoloq l-Gatun Lake, li tifforma parti kbira mir-rotta tat-tranżitu bejn is-serraturi qrib kull tarf tal-kanal. Kemm il-Lag Gatun kif ukoll il-Lag Madden (mimlijin ukoll bl-ilma mir-Río Chagres) jipprovdu l-idroelettriku fiż-żona ta' qabel iż-Żona tal-Kanal. Ir-Río Chepo, sors ewlieni ieħor ta 'enerġija idroelettrika, huwa wieħed mill-aktar minn 300 xmara li jbattu fil-Paċifiku<ref>{{Ċita web|url=https://canopytower.com/|titlu=The Canopy Family {{!}} Panama Bird Watching, Ecotourism & Nature Tours|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-12-05}}</ref>. == Klima == Taħt il-klassifikazzjoni tal-klima Köppen, il-Belt ta 'Panama għandha klima ta' savana tropikali (Köppen Aw), ftit aktar niexfa minn klima monsoon tropikali. Hija tara 1,900 mm (74.8 in) ta 'preċipitazzjoni kull sena. L-istaġun imxarrab jifrex minn Mejju sa Diċembru, u l-istaġun niexef jifrex minn Jannar sa April. It-temperaturi jibqgħu kostanti matul is-sena kollha, b'medja ta' madwar 27 °C (81 °F). Ix-xemx hija mrażżna fil-Panama minħabba li tinsab fiż-Żona ta' Konverġenza Intertropikali, fejn hemm formazzjoni ta' sħab kważi kontinwa, anke matul l-istaġun xott. == Pajsaġġ tal-belt == '''<big>Arkitettura</big>''' [[Stampa:Panama 08 2013 Trump Ocean Tower 7085.JPG|nofs|daqsminuri|JW Marriott Panama, l-ogħla bini fil-Belt tal-Panama minn Diċembru 2023.]] Il-kwartier antik tal-Panama (jew Casco Viejo, il-Panama) fih ħafna stili arkitettoniċi, minn bini kolonjali Spanjol għal townhouses Franċiżi u Antillian mibnija matul il-kostruzzjoni tal-Kanal tal-Panama. Iż-żoni l-aktar moderni tal-belt għandhom ħafna bini għoli, li flimkien jiffurmaw orizzont dens ħafna. Hemm aktar minn 110 proġett għoli li qed jinbnew, b'127 diġà nbnew. Il-belt għandha l-45 post fid-dinja mill-għadd tal-bini għoli<ref>{{Ċita web|url=http://www.usa-lawfirm.com/news-BostonGlobe-012207.asp?id=2924322|titlu=In Panama City's old quarter, a rebirth takes place {{!}} Boston Globe Article|data=2011-07-17|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-05|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110717174313/http://www.usa-lawfirm.com/news-BostonGlobe-012207.asp?id=2924322|arkivju-data=2011-07-17|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?cityID=864|titlu=Panama - SkyscraperPage.com|sit=skyscraperpage.com|data-aċċess=2024-12-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://mensual.prensa.com/mensual/contenido/2005/10/23/hoy/panorama/379361.html|titlu=Premian dise�o del Puente Centenario - Actual�cese con La Prensa Web|data=2009-11-24|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-05|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20091124205027/http://mensual.prensa.com/mensual/contenido/2005/10/23/hoy/panorama/379361.html|arkivju-data=2009-11-24|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-Pont Centennial li jaqsam [[il-Kanal tal-Panama]] qala’ l-premju ta’ eċċellenza tal-American Segmental Bridge Institute, flimkien ma’ seba’ pontijiet oħra fl-Ameriki. '''<big>Distretti</big>''' Il-belt tinsab fid-Distrett tal-Panama, għalkemm iż-żona metropolitana tagħha tinkludi wkoll xi żoni popolati fuq in-naħa opposta tal-Kanal tal-Panama. Bħal fil-bqija tal-pajjiż, il-belt hija maqsuma f'corregimientos, li fihom hemm ħafna boroughs iżgħar. Il-kwartier antik, magħruf bħala l-Casco Viejo, jinsab fil-corregimiento ta 'San Felipe. San Felipe u tnax-il corregimiento ieħor jiffurmaw iċ-ċentru urban tal-belt, inklużi Santa Ana, El Chorrillo, Calidonia, Curundú, Ancón, Bella Vista, Bethania, San Francisco, Juan Diaz, Pueblo Nuevo, Parque Lefevre, u Río Abajo. == Ekonomija == [[Stampa:Panama City financial district.jpg|nofs|daqsminuri|Distrett finanzjarju tal-Belt tal-Panama]] Bħala ċ-ċentru ekonomiku u finanzjarju tal-pajjiż, l-ekonomija tal-Belt tal-Panama hija bbażata fuq is-servizzi, peżata ħafna lejn il-banek, il-kummerċ u t-turiżmu. L-ekonomija tiddependi b'mod sinifikanti fuq il-kummerċ u l-attivitajiet tat-tbaħħir assoċjati mal-Kanal tal-Panama u l-faċilitajiet tal-port li jinsabu f'Balboa. L-istatus tal-Panama bħala żona ta 'konverġenza għall-kapital minn madwar id-dinja minħabba l-kanal għen lill-belt tistabbilixxi ruħha bħala post ewlieni għall-ippjanar bankarju u tat-taxxa offshore. Konsegwentement, l-ekonomija bbażat ruħha fuq accountants u avukati li jgħinu lill-korporazzjonijiet globali jinnavigaw il-pajsaġġ regolatorju. Il-belt bbenefikat minn tkabbir ekonomiku sinifikanti f'dawn l-aħħar snin, prinċipalment minħabba l-espansjoni li għaddejja tal-Kanal tal-Panama, żieda fl-investiment tal-proprjetà immobbli, u settur bankarju relattivament stabbli. Hemm madwar tmenin bank fil-belt, li mill-inqas ħmistax minnhom huma lokali. Il-Belt ta 'Panama hija responsabbli għall-produzzjoni ta' madwar 55% tal-PGD tal-pajjiż. Dan għaliex il-biċċa l-kbira tan-negozji u l-bini tal-Panama jinsabu fil-belt u ż-żona metro tagħha. Hija waqfa għal destinazzjonijiet oħra fil-pajjiż, kif ukoll punt ta 'tranżitu u destinazzjoni turistika fiha nnifisha. [[Stampa:Panamá-C.jpg|nofs|daqsminuri|Boom tal-kostruzzjoni fil-Belt tal-Panama.]] It-turiżmu huwa wieħed mill-aktar attivitajiet ekonomiċi importanti f’termini ta’ ġenerazzjoni tad-dħul. Dan is-settur tal-ekonomija ra tkabbir kbir mit-trasferiment taż-Żona tal-[[Kanal tal-Panama]] fl-aħħar tas-seklu għoxrin. In-numru ta 'kmamar ta' lukanda żdied b'aktar minn għaxar darbiet, minn 1,400 fl-1997 għal aktar minn 15,000 fl-2013, filwaqt li n-numru ta 'viżitaturi annwali żdied minn 457,000 fl-1999 għal 1.4 miljun fl-2011. Ir-rata ta' okkupazzjoni tal-lukanda tal-belt dejjem kienet relattivament għoli, laħaq it-tieni l-ogħla għal kwalunkwe belt barra l-Istati Uniti fl-2008, wara Perth, [[Awstralja|l-Awstralja]], u segwit minn [[Dubai (belt)|Dubaj]]<ref>{{Ċita web|url=https://panamarealestateinvestment.org/2008/05/06/panama-city-has-the-second-highest-hotel-occupancy-outside-of-the-united-states/|titlu=Panama City Has The Second Highest Hotel Occupancy Outside Of The United States|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-05}}</ref>. Madankollu, ir-rati ta’ okkupazzjoni tal-lukandi naqsu mill-2009, probabbilment minħabba l-ftuħ ta’ ħafna lukandi lussużi ġodda<ref>{{Ċita web|url=https://www.washingtonpost.com/world/the_americas/the-trump-panama-hotel-showdown-appears-to-end-and-the-trump-name-is-coming-down/2018/03/05/41fa8498-2097-11e8-94da-ebf9d112159c_story.html|titlu=}}</ref>. Diversi ktajjen ta 'lukandi internazzjonali, bħal Le Méridien, Radisson, u RIU, fetħu jew qed jippjanaw li jiftħu lukandi ġodda fil-belt, flimkien ma' dawk li qabel kienu joperaw taħt Marriott, Sheraton, InterContinental, u marki barranin u lokali oħra. L-Organizzazzjoni Trump bniet il-Trump Ocean Club, l-ewwel investiment tagħha fl-Amerika Latina, fl-2006 u hija l-ogħla bini fil-belt<ref>{{Ċita web|url=http://news.hiltonworldwide.com/index.cfm/newsroom/detail/22987|titlu=Waldorf Astoria Hotels & Resorts Expands into Latin America with opening of Waldorf Astoria Panama {{!}} Hilton Worldwide Global Media Center|data=2014-07-14|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-05|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140714125407/http://news.hiltonworldwide.com/index.cfm/newsroom/detail/22987|arkivju-data=2014-07-14|url-status=dead}}</ref>. Fl-2018 ingħatat l-isem ta’ The Bahia Grand Panama wara li r-rati ta’ okkupazzjoni naqsu assoċjati mat-tnaqqis fil-valur tal-marka tal-isem Trump. Sadanittant, hija proprjetà JW Marriott. Hilton Worldwide fetaħ Hilton Garden Inn f'El Cangrejo, u fl-2013, The Panamera, it-tieni Waldorf Astoria Hotel fl-Amerika Latina<ref>{{Ċita web|url=https://www.alamy.com/coastal-beltway-a-26-hectare-land-reclamation-project-in-panama-city-image451618859.html|titlu=Coastal Beltway, a 26-hectare land reclamation project in Panama City Stock Photo - Alamy|kunjom=Limited|isem=Alamy|sit=www.alamy.com|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-05}}</ref>. == Demografija == [[Stampa:Palacio Municipal de Panama.jpg|nofs|daqsminuri|City Hall tal-Belt tal-Panama]] Il-belt proprja għandha madwar 1,086,990 abitant f'26 borough. L-abitanti tal-Belt tal-Panama jissejħu komunement bħala capitalinos u jinkludu għadd kbir ta’ mestizos (70%), Amerinjani u nies imħallta (West Indian) (14%), bojod (10%), Amerinjani (6%), kif ukoll. bħala Afro-Panamani. Hemm ħafna diversità kulturali ġewwa l-belt, li timmanifesta ruħha fil-varjetà wiesgħa ta’ lingwi mitkellma b’mod komuni, bħall-Ġermaniż, Portugiż, Franċiż, Għarbi, Ċiniż, Ebrajk u Ingliż, minbarra l-Ispanjol<ref>{{Ċita web|url=https://www.nytimes.com/2013/05/05/travel/panama-city-rising.html|titlu=}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.citypopulation.de/en/panama/admin/panam%C3%A1/0808__panam%C3%A1/|titlu=Panamá (District, Panama) - Population Statistics, Charts, Map and Location|sit=www.citypopulation.de|data-aċċess=2024-12-05}}</ref>. == Kultura == '''<big>Siti ta' Wirt Dinji</big>''' '''Panamá Viejo''' Panamá Viejo ("Panama l-Qadima") huwa l-isem użat għall-vestiġji arkitettoniċi tal-Kumpless Storiku Monumentali tal-ewwel belt Spanjola mwaqqfa fuq il-kosta tal-Paċifiku tal-Ameriki minn Pedro Arias de Ávila fil-15 ta' Awwissu 1519. Din il-belt kienet il-punt tat-tluq. għall-ispedizzjonijiet li rebħu l-Imperu Inca fil-Peru fl-1532. Kien punt ta’ waqfa fuq waħda mir-rotot kummerċjali l-aktar importanti fl-istorja tal-kontinent Amerikan, li jwassal għall-fieri famużi ta’ Nombre de Dios u Portobelo, fejn għadda l-biċċa l-kbira tad-deheb u l-fidda li Spanja ħadet mill-Ameriki. '''Casco Viejo jew Casco Antiguo''' Mibni u stabbilit fl-1671 wara l-qerda tal-Panama Viejo mill-privater Henry Morgan, id-distrett storiku tal-Belt ta 'Panama (magħruf bħala Casco Viejo, Casco Antiguo jew San Felipe) kien maħsub bħala belt b'ħitan biex tipproteġi lill-kolonanti tagħha minn attakki futuri tal-pirati. Kien innominat Sit ta’ Wirt Dinji mill-UNESCO fl-2003. Casco Antiguo juri taħlita ta’ stili arkitettoniċi li jirriflettu d-diversità kulturali tal-pajjiż: taħlita ta’ arkitettura tal-Karibew, Repubblikana, art deco, Franċiża u kolonjali f’sit li jinkludi madwar 800 bini. Ħafna mill-monumenti ewlenin tal-Belt tal-Panama jinsabu f'Casco Antiguo, inkluż is-Salón Bolivar, it-Teatru Nazzjonali (imwaqqaf fl-1908), Las Bóvedas, u Plaza de Francia. Hemm ukoll ħafna bini Kattoliku, bħall-Katidral Metropolitan, il-Knisja La Merced, u l-Knisja ta’ San Filippu Neri. L-artal tad-deheb distintiv fil-Knisja ta’ San Ġużepp kien wieħed mill-ftit oġġetti salvati mill-Panama Viejo waqt l-assedju tal-pirati tal-1671. Kien midfun fit-tajn waqt l-assedju u mbagħad ttrasportat bil-moħbi fil-post preżenti tiegħu. '''Il-Cinta Costera 3 f'Casco Viejo''' Għaddejjin minn żvilupp mill-ġdid u gentrification, il-kwartier antik sar wieħed mill-attrazzjonijiet turistiċi ewlenin tal-belt, it-tieni biss wara l-Kanal tal-Panama. Kemm il-gvern kif ukoll is-settur privat qed jaħdmu fuq ir-restawr tagħha. Il-President Ricardo Martinelli bena estensjoni għall-vjadott tal-awtostrada marittima Cinta Costera fl-2014 bl-isem "Cinta Costera 3" madwar il-Casco Antiguo. Qabel ma nbena l-proġett Cinta Costera 3 kien hemm protesti. Ħafna mill-kontroversja dwar il-proġett kienet tinvolvi l-possibbiltà li Casco Viejo jitlef l-istatus tiegħu ta’ Wirt Dinji. Fit-28 ta' Ġunju 2012, il-UNESCO ddeċidiet li Casco Viejo mhux se jitpoġġa fuq il-Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Periklu. '''<big>Letteratura</big>''' Skont il-Professur Rodrigo Miró, l-ewwel storja dwar il-Panama nkitbet minn Gonzalo Fernández de Oviedo y Valdés u ġiet ippubblikata bħala parti mill-Historia General y Natural de Las Indias fl-1535. Xi awturi mwielda fil-belt ta’ Panamá huma Manuel María Ayala (1785–1824). ), Amelia Denis de Icaza (1836–1911), Darío Herrera (1870–1914), Ricardo Miró (1883–1940), Gaspar Octavio Hernández (1893–1918), Demetrio Korsi (1899–1957), Ricardo Bermúdez (1914–2000), Joaquín Beleño (1921–88), Ernesto Endara (1932–), Diana Morán (1932). –87), Rosa María Britton (1936-2019), José Córdova (1937–), Pedro Rivera (1939–), Moravia Ochoa López (1941–), Roberto Fernández Iglesias (1941–), Juan David Morgan (1942–), Jarl Ricardo Babot (1946–), Giovanna Benedetti (1949–), ), Édgar Soberón Torchia (1951-), Manuel Orestes Nieto (1951–), Moisés Pascual (1955–), Nyra Soberón Torchia (1955-), Héctor Miguel Collado (1960–), David Robinson Orobio (1960–), Katia Chiari (1969–), Carlos Oriel Wynter Melo (1971–), José Luis Rodríguez Pittí ( 1971–), Arturo Wong Sagel (1980–) u Sofía Santim (1982–). '''<big>Turiżmu</big>''' [[Stampa:Casco Antiguo (San Felipe) - Pamama.jpg|nofs|daqsminuri|belt il-qadima (distrett ta' San Felipe)]] It-turiżmu fil-Belt tal-Panama jinkludi bosta siti storiċi u postijiet differenti relatati mal-operat tal-Kanal tal-Panama. Minbarra dawn l-attrazzjonijiet turistiċi, il-Belt ta’ Panama toffri ħafna għażliet differenti fejn jidħlu akkomodazzjonijiet f’lukandi, inkluża l-ewwel lukanda Waldorf Astoria li tiftaħ fl-[[Amerika Latina]], u ħafna lukandi żgħar stil boutique li għandhom għadd iżgħar ta’ kmamar tal-klijenti u joffru kamra aktar intima. vaganza. Il-ħajja bil-lejl fil-belt hija ċċentrata madwar il-viċinat Calle Uruguay u Casco Viejo. Dawn il-viċinat fihom varjetà ta 'bars u nightclubs differenti li jilqgħu għat-turisti li jżuru l-belt<ref>{{Ċita web|url=https://edition.cnn.com/travel/article/panama-city-luxury/index.html|titlu=Live large, pay small in Panama City|kunjom=O'Rorke|isem=Gabriel|data=2013-05-17|sit=CNN|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-05}}</ref>. Waħda miż-żoni turistiċi l-aktar ġodda tal-belt hija ż-żona immedjatament fil-lvant tad-daħla tal-Paċifiku tal-kanal, magħrufa bħala l-Amador Causeway. Din iż-żona qed tiġi żviluppata bħala ċentru turistiku u destinazzjoni għall-ħajja bil-lejl. L-Istitut tar-Riċerka Tropikali Smithsonian jopera stazzjon u mużew żgħir miftuħ għall-pubbliku f’Culebra Point fil-gżira ta’ Naos. Mużew ġdid, il-Biomuseo, tlesta dan l-aħħar fuq il-causeway fl-2014. Kien iddisinjat mill-perit Amerikan Frank Gehry, famuż għall-Mużew Guggenheim Bilbao u l-Disney Concert Hall f'Los Angeles. Eżatt barra mil-limiti tal-belt hemm is-Summit Muniċipali tal-Parque. F’Amador qed jinbena ċentru ta’ konvenzjoni ġdid imsejjaħ Amador Convention Centre minn CSCEC f’joint venture ma’ kumpanija tal-Panama msejħa CCG Cocige. Il-ministeru tat-Turiżmu tal-Panama jittama li ċ-ċentru tal-konvenzjonijiet jospita 100 avveniment internazzjonali fis-sena. Kien hemm pjanijiet (proposti mill-president tal-[[Panama]] Juan Carlos Varela) biex f’Amador jinbena kampus għall-ambaxxata tar-Repubblika Popolari taċ-[[Ċina]] fil-Panama, madankollu l-pjanijiet eventwalment tneħħew, minħabba kritika mill-pubbliku ġenerali u biża’ li t-turisti setgħu faċilment jassumu li l-Panama kienet territorju Ċiniż. Varela fi tweġiba qal li Amador huwa qasam li “għandu jkollu aktar valur”. Id-Dipartiment tal-Istat tal-Istati Uniti jinnota l-preżenza ta’ reati fil-belt, li wħud minnhom jinkludu atti vjolenti bħal sparar, stupru, serq bl-armi, u ħtif intenzjonat. Id-Dipartiment tal-Istat tal-Istati Uniti jwissi wkoll lit-turisti dwar ix-xiri ta 'oġġetti ffalsifikati jew pirati, peress li jistgħu jkunu bi ksur tal-liġijiet lokali tal-Panama. F’termini ta’ drittijiet LGBT fil-belt, iż-żwieġ tal-istess sess mhuwiex rikonoxxut mill-gvern iżda hemm liġijiet fis-seħħ biex jipprevjenu d-diskriminazzjoni kontra l-[[komunità LGBT]]. == Edukazzjoni == Il-belt għandha kemm skejjel pubbliċi kif ukoll privati. Ħafna mill-iskejjel privati huma bilingwi ([[Lingwa Ingliża|Ingliż]] u [[Spanjol]]). L-edukazzjoni ogħla hija mmexxija minn żewġ universitajiet pubbliċi ewlenin: l-Università tal-Panama u l-Università Teknoloġika tal-Panama. Hemm universitajiet privati, bħall-Universidad Católica Santa María La Antigua, l-Universidad Latina de Panama, l-Universidad Latinoamericana de Ciencia y Tecnología (ULACIT), l-Università tad-Distanza u Miftuħa tal-Panama (UNADP), l-Università del Istmo Panama, l-Università Maritima Internacional de Panama, u l-Universidad Especializada de las Americas. Ukoll, hemm Fergħat tal-Panama tal-Università tax-Xlokk ta 'Nova (il-kampus ewlieni tagħha jinsab f'Ft. Lauderdale fil-Kontea ta' Broward, Florida); l-Università ta' Oklahoma; l-Università Ċentrali ta’ [[Texas]]; l-Università ta’ Louisville li tmexxi kampus oħt fil-belt, u l-Università tal-Istat ta’ Florida, li topera programm ta’ kurrikulu wiesa’ f’park akkademiku u teknoloġiku magħruf bħala Ciudad del Saber<ref>{{Ċita web|url=http://international.fsu.edu/Types/College/Panama/Broad%20Curriculum/Default.aspx|titlu=International Programs {{!}} Panama Broad Curriculum Program|data=2011-05-17|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-05|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110517224709/http://international.fsu.edu/Types/College/Panama/Broad%20Curriculum/Default.aspx|arkivju-data=2011-05-17|url-status=dead}}</ref>. == Kura tas-saħħa == [[Stampa:Gorgas Memorial Laboratory.JPG|nofs|daqsminuri|L-Istitut Gorgas Memorial għall-Istudji tas-Saħħa]] Il-Belt ta’ Panama hija dar għal mill-inqas 14-il sptar u netwerk estensiv ta’ kliniċi pubbliċi u privati, inklużi l-Isptar Santo Tomás, Hospital del Niño, Complejo Hospitalario Arnulfo Arias Madrid, Centro Médico Paitilla, Sptar Santa Fé, Sptar Nacional, Clinica Hospital San Fernando. , u l-Isptar Punta Pacifica. Madwar 45% tat-tobba tal-pajjiż huma bbażati fil-Belt tal-Panama<ref>{{Ċita web|url=http://municipio.gob.pa/es/educacioacutenysalud.html/|titlu=Municipio de Panamá|data=2013-12-15|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-05|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131215101829/http://municipio.gob.pa/es/educacioacutenysalud.html/|arkivju-data=2013-12-15|url-status=bot: unknown}}</ref>. == Referenzi == sqatil3e02yq2tu9khcqcwjly3di6yt 0 34323 331884 329498 2026-09-02T03:34:01Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331884 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Е. ТИХМЕНЕВ. Охота с беркутом.jpg|daqsminuri|Il-kaċċa bl-ajkli fil-Mongolja għall-kaċċa tal-volpi, bl-użu ta' ajkla rjali, qabel l-1932.]] Il-'''kaċċa bl-ajkli''' hija forma tradizzjonali ta' falkunerija fl-Isteppa Ewrasjatika kollha u kienet tiġi pprattikata mill-popli Kitani u [[Turkija|Torok]] tal-qedem. Illum il-ġurnata tiġi pprattikata mill-[[Każakistan|Każaki]] u mill-[[Kirgiżistan|Kirgiżi]] fil-Każakistan u fil-Kirgiżistan kontemporanji, kif ukoll fid-dijaspori f'Bayan-Ölgii, il-[[Mongolja]], u f'[[Xinjiang]], iċ-[[Ċina]]. Għalkemm huwa magħruf li dawn il-popli jikkaċċjaw l-iktar bl-ajkli rjali, ġieli jħarrġu wkoll l-isparvieri tal-ħamiem, il-bies, il-falkuni saker u bosta [[Għasfur|għasafar]] tal-priża oħra.<ref>{{Ċita aħbar|data=2014-09-16|titlu=Kyrgyz Falconers Use Falcons, Too - The Central Asian Falconry Project|url=http://centralasianfalconry.org/kyrgyz-falconers-use-falcons/|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-09|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151115034627/http://centralasianfalconry.org/kyrgyz-falconers-use-falcons/|arkivju-data=2015-11-15|url-status=dead}}</ref> == [[Terminoloġija]] == [[Stampa:Golden Eagle Festival Mongolia 5.jpg|daqsminuri|Il-Festival tal-Ajkla Rjali fil-Mongolja.]] Kemm bil-Każak kif ukoll bil-Kirgiż, hemm termini separati għal dawk li jikkaċċjaw bl-għasafar tal-priża inġenerali, u għal dawk li jikkaċċjaw bl-ajkli. Bil-Każak, kemm ''qusbegi'' kif ukoll ''sayatshy'' jirreferu għall-falkunieri inġenerali. ''Qusbegi'' ġejja mill-[[Kelma|kelmiet]] ''qus'' ("għasfur") u ''bek'' ("sinjur"), għaldaqstant litteralment tfisser "sinjur tal-għasafar". Bit-Tork tal-qedem, ''kush begi'' kien titlu li kien jintuża għall-iżjed konsulenti rrispettati tal-khan, u dan jirrifletti r-rwol importanti tal-falkunier tal-qorti.<ref>Bosworth, C. E.; van Donzel, E.; Lewis, B.; Pellat, C., eds. (1980). ''The Encyclopaedia of Islam''. Vol. 5. Leiden: E. J. Brill. p. 18.</ref> ''Sayatshy'' ġejja mill-kelma ''sayat'' ("falkunerija") u s-suffiss ''-shy'', li jintuża għat-titli professjonali fil-lingwi Torok. Il-kelma bil-Każak għal falkunieri li jikkaċċjaw bl-ajkli hi ''bürkitshi'', minn ''bürkit'' ("ajkla rjali"), filwaqt li l-kelma għal dawk li jużaw l-isparvieri tal-ħamiem hija ''qarshyghashy'', minn ''qarshygha'' ("sparvier tal-ħamiem"). Bil-Kirgiż, il-kelma ġenerali għal falkunieri hija ''münüshkör''. Falkunier li jikkaċċja speċifikament bl-ajkli jissejjaħ ''bürkütchü'', minn ''bürküt'' ("ajkla rjali"). == [[Storja]] == [[Stampa:Hunting with Golden Eagles.jpg|daqsminuri|Illustrazzjoni tas-snin 70 tas-seklu 19 tal-kaċċa bl-ajkli rjali fil-Każakistan.]] === Güktürk === [[Stampa:MongolHuntersSong.jpg|daqsminuri|[[Pittura]] ta' żmien id-dinastija Song ta' kaċċaturi Kitani bl-ajkli rekbin fuq iż-[[Żiemel|żwiemel]], is-seklu 10.]] Bit-Tork tal-qedem, kush begi kien titlu li kien jintuża għall-iżjed konsulenti rrispettati tal-khan, u dan jirrifletti r-rwol importanti tal-falkunier tal-qorti.<ref>Gibb, Sir H. A. R. (1954). ''The Encyclopaedia of Islam''. Brill Archive.</ref> === Kitani === Fid-936-945 [[WK|W.K]]., il-Kitani, poplu nomadu mill-Manchuria li kien jitkellem [[lingwa]] Para-Mongolika, ħakmu parti mit-Tramuntana taċ-Ċina.<ref>The Art of War by Sun Tzu - Special Edition by Sun Tzu and Lionel Giles (2005) p. 170.</ref> Fid-960 W.K. iċ-Ċina nħakmet mid-[[dinastija Song]].<ref>China: Its History and Culture (4th Edition) by W. Scott Morton, Charlton M. Lewis, and Charlton Lewis (2004) p. 100.</ref> Mill-bidu nett, id-dinastija Song ma kinitx kapaċi tikkontrolla għalkollox lill-Kitani li kienu diġà assimilaw ħafna mill-[[kultura]] Ċiniża. Matul it-tmexxija ta' 300 sena taċ-Ċina, id-dinastija Song kellha tħallas miżata lill-Kitani biex iżżommhom milli jaħkmu territorju addizzjonali tad-dinastija Song.<ref>5 Steps to a 5: AP World History (5 Steps to a 5) by Peggy Martin (2004) p. 115.</ref> Minkejja l-fatt li l-Kitani assimilaw il-kultura Ċiniża, huma żammew bosta tradizzjonijiet nomadiċi, inkluż il-kaċċa bl-ajkli.<ref>Eagle Dreams: Searching for Legends in Wild Mongolia by Stephen J. Bodio (2003) p. 26.</ref> === Nomadi Kirgiżi === Fl-1207, in-nomadi Kirgiżi arrendew kontra iben [[Genghis Khan]], Jochi. Taħt it-tmexxija tal-Mongoli, il-Kirgiżi ppreservaw il-kultura nomadika tagħhom kif ukoll it-tradizzjonijiet tal-kaċċa bl-ajkli.<ref>Soma, Takuya. 2007. ‘Kyrgyz Falconry & Falconers and its Transition’. In Proceedings of Great Silk Road Conference, Culture and Traditions, Then and Now 2006. 130-139. Tashkent: Academy of Uzbekistan/UNESCO.</ref> L-arkeologi jittraċċaw il-falkunerija fl-[[Asja]] Ċentrali lura għall-ewwel jew għat-tieni millenju [[Ante Christum natum|Q.K]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.firstscience.com/home/articles/origins/ancient-falconry_1381.html|titlu=- Ancient Falconry|kunjom=Administrator|sit=www.firstscience.com|data-aċċess=2026-04-09|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110218170754/http://www.firstscience.com/home/articles/origins/ancient-falconry_1381.html|arkivju-data=2011-02-18|url-status=dead}}</ref> === Każaki fil-Mongolja === [[Stampa:Kazakh-Mongolian Eagle Hunter.JPG|daqsminuri|Kaċċatur Każak bl-ajkli fil-Park Nazzjonali ta' Altai Tavan Bogd, il-Mongolja.]] Matul il-perjodu [[Komuniżmu|Komunista]] fil-Każakistan, bosta Każaki ħarbu lejn il-Mongolja biex jevitaw li jiġu mġiegħla jabbandunaw l-istil ta' ħajja nomadiku tagħhom u li jintbagħtu f'irziezet kollettivi.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Kazakhstan Maps & Facts|url=https://www.worldatlas.com/maps/kazakhstan|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> Huma marru jgħixu fil-Provinċja ta' Bayan-Ölgii u hemmhekk ħadu magħhom it-tradizzjoni tal-kaċċa bl-ajkli. Huwa stmat li hemm 250 kaċċatur bl-ajkli f'Bayan-Ölgii, li tinsab fil-Muntanji Altai tal-Punent tal-Mongolja. It-tradizzjoni tagħhom tinvolvi l-kaċċa bl-ajkli rjali rekbin fuq iż-żwiemel, u primarjament jikkaċċjaw il-volpi aħmar u l-volpi korsak.<ref>{{Ċita web|url=http://matadornetwork.com/trips/photo-essay-hanging-with-eaglehunters-in-western-mongolia/|titlu=Hanging with eaglehunters in western Mongolia {{!}} Matador Network|sit=matadornetwork.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> Huma jużaw l-ajkli biex jikkaċċjaw il-volpi u l-[[Liebru|liebri]] matul ix-xhur kesħin tax-xitwa meta jkun iktar faċli li wieħed jara l-volpi ta' [[lewn]] id-deheb fil-borra [[Abjad|bajda]]. Kull Ottubru, it-tradizzjoni Każaka tal-kaċċa bl-ajkli tintwera fil-Festival Annwali tal-Kaċċa bl-Ajkli.<ref>{{Ċita web|url=http://www.mongoliatourism.gov.mn/newsView/113|titlu=DISCOVER MONGOLIA - OFFICIAL TOURISM WEBSITE OF MONGOLIA|sit=www.mongoliatourism.gov.mn|data-aċċess=2026-04-09|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130122042338/http://www.mongoliatourism.gov.mn/newsView/113|arkivju-data=2013-01-22|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.ijih.org/volumeMgr.ijih?cmd=volumeView&volNo=9&manuType=02|titlu=International Journal of Intangible Heritage|sit=International Journal of Intangible Heritage|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> Għalkemm il-gvern Każak wettaq sforzi biex jattira lil dawn il-prattikanti tat-tradizzjonijiet Każaki biex jerġgħu lura lejn il-Każakistan u jgħixu hemm, il-biċċa l-kbira tal-Każaki baqgħu fil-Mongolja. == Referenzi == [[Kategorija:Tradizzjonijiet]] [[Kategorija:Każakistan]] [[Kategorija:Kirġiżistan]] [[Kategorija:Għasafar]] 9aex6f54r484vor8iki4r20rj65vj0p 0 34574 331886 331704 2026-09-02T06:41:51Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331886 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Saint-Étienne''' {{MSAPI|/sɛ̃.t‿e.tjɛn/}} '''bl''' '''- Arpitan''' , u '''Sant-Estève''' bl - [[Lingwa Oċċitanija|Oċċitan]] ), imsejħa “ Qaddis » fil -lingwaġġ kollokjali,<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last=Sylvia Zappi |date=8 décembre 2014 |title=À Saint-Étienne, le centre-ville miné par la pauvreté |journal=[[Le Monde]]}} : « Ici, c’est le Barbès de Sainté. ».</ref>,<ref>{{Ċita ktieb|data=2019|titlu=Revoir Benny|edizzjoni=[[Éditions du Cerf]]}} : « […] un de ceux dont les parents travaillaient depuis toujours dans les usines de Sainté […] ».</ref> hija komunali [[Franza|Franċiża]] li tinsab fil-Lbiċ ta' [[Lyon]] (madwar {{Nombre|60|km}} ), fit-tarf tal-Lvant tal-Massif Ċentrali, fix-Xlokk ta' Clermont-Ferrand (madwar {{Nombre|130|km}} ) u fil-kwart tax-Xlokk ta' [[Franza]], fir -reġjun ta ' [[Auvergne-Rhône-Alpes]] . Hija l-belt kapitali tad- dipartiment tal-Loire . Magħrufa għal żmien twil bħala l-belt {{Citation|de l'arme, du cycle et du ruban}} minbarra li hija ċentru importanti tal-minjieri tal-faħam, Saint-Étienne hija involuta fi programm vast ta' tiġdid urban immirat biex imexxi t-tranżizzjoni mill-belt industrijali li wirtet mis- {{s-|XIX}} għal dak ta' " kapital tad-disinn » {{s-|XXI}} . Dan l-approċċ ġie rikonoxxut bid-dħul ta' Saint-Étienne fin- Netwerk tal-Bliet Kreattivi tal-UNESCO fl-2010. Il-belt hija magħrufa wkoll għall-klabb tal-futbol tagħha, l- Association Sportive de Saint-Étienne . Bil-ftuħ tal -linja minn Saint-Étienne sa Andrézieux fit-30 ta' Ġunju 1827 u mbagħad il- linja minn Saint-Étienne sa Lyon bejn l-1830 u l-1832, Saint-Étienne kienet ukoll il-benniena tal-ewwel linji ferrovjarji fi Franza u fl-Ewropa kontinentali. == Ġeografija == Il-belt tinsab fil-Wied ta' Furan. Parti mit-territorju tal-muniċipalità (il-muniċipalità assoċjata ta' Rochetaillée) tinsab fil-Park Naturali Reġjonali ta' Pilat. Lejn it-tramuntana, [[Pariġi]] hija 523 km 'il bogħod; lejn il-grigal, [[Lyon]] hija 62 km 'il bogħod; lejn ix-xlokk, Vienne hija 51 km 'il bogħod u [[Valence]] hija 121 km 'il bogħod; lejn in-nofsinhar, [[Le Puy-en-Velay]] hija 75 km 'il bogħod; lejn il-punent, [[Clermont-Ferrand]] hija 144 km 'il bogħod. == Storja == Imsemmija għal San Stiefnu, il-belt tidher għall-ewwel darba fir-rekord storiku fil-Medju Evu bħala Saint-Étienne de Furan (għall-Xmara Furan, tributarja tal-Loire). Fi tmiem is-seklu 12, San Stiefnu kien parroċċa tal-Pays de Gier li kienet tappartjeni għall-abbazija ta’ Valbenoîte. Fis-seklu 13, kien borg żgħir madwar il-knisja ddedikata lil San Stiefnu. Fuq in-naħa ta’ fuq tax-Xmara Furan, ħdejn it-Triq ta’ San Ġakbu, l-Abbazija ta’ Valbenoîte kienet twaqqfet miċ-Ċisterċjani fl-1222. Fil-bidu tas-seklu 15, [[Karlu VII]] ppermetta lill-belt tibni fortifikazzjonijiet. Fl-aħħar tas-seklu 15, kienet raħal fortifikat difiż minn ħitan mibnija madwar in-nukleu oriġinali<ref>{{Ċita web|url=https://www.saint-etienne-hors-cadre.fr/sejour-package/saint-etienne-au-fil-des-siecles-saint-etienne/|titlu="Saint-Étienne au fil des siècles"|data-aċċess=2026-08-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260823234143/https://www.saint-etienne-hors-cadre.fr/sejour-package/saint-etienne-au-fil-des-siecles-saint-etienne/|arkivju-data=2026-08-23|url-status=dead}}</ref>. Mis-seklu 16, Saint-Étienne żviluppat industrija tal-manifattura tal-armi u saret belt tas-suq. Kien dan li spjega l-importanza tal-belt, għalkemm saret ukoll ċentru għall-manifattura ta' żigarelli u passementerie mis-seklu 17. Aktar tard, saret ċentru tal-minjieri tal-baċir tal-minjieri tal-faħam tal-[[Loire]]. L'Hôtel de Ville (il-Muniċipju) tlesta fl-1830<ref>{{Ċita web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA42000040|titlu=hôtel de ville - POP|sit=pop.culture.gouv.fr|data-aċċess=2026-08-22}}</ref>. Fl-ewwel nofs tas-seklu 19, kienet biss il-belt prinċipali ta' arrondissement fid-dipartiment tal-Loire, b'popolazzjoni ta' 33,064 fl-1832. Il-konċentrazzjoni tal-industrija wasslet biex dawn in-numri jiżdiedu malajr għal 110,000 sa madwar l-1880. Kienet din l-importanza dejjem tikber ta' Saint-Étienne li wasslet biex saret is-sede tal-prefettura u l-amministrazzjoni dipartimentali fil-25 ta' Lulju 1855, meta saret il-belt prinċipali fid-dipartiment u s-sede tal-prefett, u ħadet post Montbrison, li tnaqqset għall-istatus ta' belt prinċipali ta' arrondissement. Saint-Étienne assorba l-komun ta’ Valbenoîte u diversi lokalitajiet oħra fil-qrib fil-31 ta’ Marzu 1855<ref>{{Ċita web|url=https://www.saint-etienne-hors-cadre.fr/sejour-package/saint-etienne-au-fil-des-siecles-saint-etienne/|titlu="Saint-Étienne au fil des siècles"|data-aċċess=2026-08-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260823234143/https://www.saint-etienne-hors-cadre.fr/sejour-package/saint-etienne-au-fil-des-siecles-saint-etienne/|arkivju-data=2026-08-23|url-status=dead}}</ref>. Matul ir-repressjoni ta’ Jannar u Frar 1894, il-pulizija wettqet rejds immirati lejn l-anarkisti li kienu jgħixu hemm, mingħajr wisq suċċess<ref>{{Ċita web|url=https://en3s.fr/lecole/vie-etudiante-et-services/vivre-a-saint-etienne/|titlu=Vivre à Saint Etienne|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-08-22}}</ref>. == Klima == Il-klima fl-istazzjon tat-temp hija moderata minħabba l-altitudni baxxa tagħha, iżda Saint-Étienne nnifisha hija ħafna ogħla, 'il fuq minn 530 m fiċ-ċentru, kif ukoll saħansitra 'l fuq minn 700 m fil-partijiet tan-nofsinhar tal-belt. Saint-Étienne hija qrib ħafna ta' klima kontinentali umda tas-sajf sħun (Köppen: Dfb); ġeneralment hija waħda mill-ibliet bl-aktar borra fi [[Franza]], b'medja ta' 85 ċm ta' akkumulazzjoni ta' borra fis-sena. == Kultura == Saint-Étienne sar waqfa popolari għall-vjaġġaturi bil-karozzi fil-bidu tas-seklu 20. Fl-1998, Saint-Étienne waqqfet biennale tad-disinn, l-akbar tat-tip tagħha fi [[Franza]]. Din iddum madwar ġimagħtejn. Mument importanti fl-istorja tal-importanza mogħtija lid-disinn f'Saint-Étienne kien l-inawgurazzjoni ta' ''La Cité du design'' fis-sit tal-eks fabbrika tal-armi fl-2009. Il-belt nediet ukoll il-Festivals Massenet, (il-kompożitur Jules Massenet ġej miż-żona) iddedikati prinċipalment biex iwettqu l-opri ta' Massenet. Fl-2000, il-belt ġiet imsemmija waħda mill-Bliet u l-Artijiet Franċiżi tal-Arti u l-Istorja. Fit-22 ta' Novembru 2010, ġiet nominata bħala "Belt tad-Disinn" bħala parti min-Netwerk tal-Bliet Kreattivi tal-[[UNESCO]]. Saint-Étienne għandha 38 Monument historique, 6 binjiet bit-tikketta ''architecture contemporaine remarquable'' (arkitettura kontemporanja notevoli), 2 siti classés (siti klassifikati) u 5 siti patrimoniaux remarquables (siti ta' wirt notevoli)<ref>{{Ċita web|url=https://www.saint-etienne.fr/les-monuments-historiques-de-saint-etienne|titlu=Les monuments historiques de Saint-Étienne {{!}} Site Internet de la ville de Saint-Étienne|data=2024-08-29|sit=www.saint-etienne.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-22}}</ref>.<gallery mode="packed"> Stampa:Saint-etienne hotel de ville.JPG|Il-muniċipju Stampa:Bourse du travail1.jpg|Skambju tax-Xogħol Stampa:Ecole des mines1.jpg|Skola tal-Minjieri Stampa:Hôtel particulier Subit-Gouyon.jpg|Mansion privat ta' Subit-Gouyon </gallery> == Trasport == L-eqreb ajruport huwa l-Ajruport ta’ Saint-Étienne–Bouthéon li jinsab f’Andrézieux-Bouthéon, 12-il km lejn it-tramuntana-majjistral ta’ Saint-Étienne. Mill-2024, m’hemm l-ebda servizzi skedati lejn u mill-ajruport, għalkemm hemm titjiriet charter okkażjonali għall-vaganzi, prinċipalment lejn destinazzjonijiet fil-Mediterran. L-eqreb ajruport ewlieni huwa l-[[Ajruport ta’ Lyon–Saint-Exupéry]] li jinsab 77 km lejn il-grigal taċ-ċentru tal-belt. L-istazzjon ferrovjarju ewlieni huwa l-istazzjon ta’ Saint-Étienne-Châteaucreux, li joffri servizzi ta’ veloċità għolja lejn Pariġi u Lyon (il-ferrovija ta’ Saint-Étienne–Lyon), kif ukoll jikkonnettja ma’ diversi linji reġjonali. Hemm erba’ stazzjonijiet ferrovjarji oħra f’Saint-Étienne (Bellevue, Carnot, La Terrasse u Le Clapier) b’servizzi lokali. [[Stampa:Vevey-Alsthom STAS 916 Saint-Étienne Châteaucreux.JPG|nofs|daqsminuri|Tram ta' Saint-Étienne ]] It-trasport bil-karozzi tal-linja u bit-trammijiet huwa rregolat u pprovdut mis-Société de Transports de l'Agglomération Stéphanoise (STAS), organizzazzjoni eżekuttiva tat-trasport pubbliku. It-tramm ta’ Saint-Étienne huwa magħruf bħala l-eqdem [[tramm fi Franza]]. Sal-bidu tas-snin tmenin, kien wieħed minn tliet sistemi ta’ trammijiet Franċiżi biss, flimkien ma’ dawk ta’ Lille u Marseille, li kienu għadhom joperaw – sakemm il-ftuħ ta’ sistema ġdida f’[[Nantes]] fl-1985 beda qawmien mill-ġdid tat-trammijiet fil-pajjiż. Is-sistema tat-trolleybus ta’ Saint-Étienne hija waħda minn erba’ sistemi bħal dawn biss li bħalissa qed joperaw fi [[Franza]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.reseau-stas.fr/|titlu=Transports Urbains Saint-Étienne Métropole|sit=STAS Transports Urbains de Saint-Etienne Métropole|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-22}}</ref>. == Sport == [[Stampa:Entrée du stade Geoffoy Guichard de Saint-Étienne en 2016 .jpg|nofs|daqsminuri|Dħul għall-istadju Geoffoy Guichard]] Il-klabb tal-futbol tal-belt [[AS Saint-Étienne]] rebaħ it-titlu tal-[[Ligue 1]] rekord konġunt għaxar darbiet, u kiseb il-biċċa l-kbira tas-suċċess tiegħu fis-snin sebgħin. Il-band Brittanika indie-dance Saint Etienne semmew lilhom infushom għall-klabb. Saint-Étienne għandha numru ta’ grawnds sportivi, l-akbar wieħed huwa Stade Geoffroy-Guichard użat għall-futbol u Stade Henri-Lux għall-atletika<ref>{{Ċita web|url=https://www.asse.fr/|titlu=ASSE : le site officiel - AS Saint-Etienne club de Football français|kunjom=@ASSEofficiel|sit=ASSE.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-22}}</ref>. St. Étienne kienet il-belt kapitali tal-industrija Franċiża tar-roti. Il-manifattur tar-roti tar-roti Mavic huwa bbażat fil-belt u l-manifatturi tal-frejms Motobécane u Vitus huma wkoll ibbażati hawn. Il-belt spiss tospita stadju tat-[[Tour de France]]. Ir-resident ta’ Saint-Étienne Thierry Gueorgiou huwa champion tad-dinja fl-orjentazzjoni. It-tim lokali tar-rugby union huwa CA Saint-Étienne Loire Sud Rugby<ref>{{Ċita web|url=https://rcse42.fr/|titlu=Rugby Club de Saint-Etienne - RCSE|sit=rcse42.fr|data-aċċess=2026-08-22}}</ref>. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|UK}} [[Coventry]] ([[Renju Unit]]) ; * {{Flagicon|CAN}} [[Granby]] ([[Quebec]]) ; * {{Flagicon|UKR}} [[Louhansk]] ([[Ukrajna]]) ; * {{Flagicon|CAN}} [[Windsor (Ontario)|Windsor]] ([[Kanada]]) ; * {{Flagicon|ITA}} [[Ferrara]] ([[Italja]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Wuppertal]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Ġeltendorf]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|MAD}} [[Toamasina]] ([[Madagaskar]]) ; * {{Flagicon|ALG}} [[Annaba]] ([[Alġerija]]) ; * {{Flagicon|ISR}} [[Nof HaGalil]] ([[Iżrael]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Xuzhou]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|GRE}} [[Patras]] ([[Greċja]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Des Moines (Iowa)|Des Moines]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|TUN}} [[Ben Arous]] ([[Tuneżija]]) ; * {{Flagicon|POL}} [[Katowice]] ([[Polonja]]) ; * {{Flagicon|POR}} [[Oeiras]] ([[Portugall]]) ; * {{Flagicon|MAR}} [[Fes]] ([[Marokk]]). == Referenzi == c7hcmpubb7vxz02lucxlkesin2zrgcx 0 34576 331889 331703 2026-09-02T07:45:52Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331889 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Toamasina''' (bil-Franċiż '''Tamatave''' ), hija belt portwarja kbira ta’ madwar {{nombre|379000|habitants}} <ref>{{Ċita web|url=https://www.instat.mg/documents/upload/main/INSTAT-Atsinanana_RegionAtsinananaEnChiffres_02.pdf|titlu=Tableau 7 : Evolution de l’effectif de la population par Arrondissement dans le district de Toamasina I|lingwa=fr|data-aċċess=2024-01-02}}.</ref> fil-Lvant tal [[Madagaskar|-Madagaskar]], il-belt kapitali tar-reġjun ta’ Atsinanana (“ Lvant » bil-Franċiż) u l- provinċja ta’ Toamasina . Il-belt tinsab {{unité|353|km}} grigal tal-kapitali, Antananarivo . L-erja tal-wiċċ tagħha ta' {{unité|28|km|2}} tikkorrispondi mad- distrett ta' Toamasina-I ; iż-żona urbana tagħha hija stmata għal {{nombre|458000|habitants}} fl-2021, u dan jagħmilha t-tieni l-akbar belt fil-pajjiż. == Ġeografija == Tamatave tinsab bejn l-[[Oċean Indjan]] fil-lvant, passaġġ tal-ilma infestat bil-klieb il-baħar, u foresta densa fil-punent. Żewġ xmajjar, l-Ivoloina fit-tramuntana u l-Ivondro fin-nofsinhar, ukoll imissru l-belt. Il-bassasiet jinstabu fil-biċċa l-kbira tad-distretti periferiċi (partikolarment fil-partijiet tal-punent u tan-nofsinhar). Din il-konfigurazzjoni tagħmilha pjuttost diffiċli biex wieħed jaċċessaha mill-intern, peress li r-Rotta Nazzjonali 2 (RN 2) minn Antananarivo biss tilħaq ix-Xlokk tal-belt. == Klima == Fir-riħ tal-kummerċ, il-belt tesperjenza klima ekwatorjali (Köppen: Af, Trewartha: Għarbija), b'temperaturi sħan u xita frekwenti matul is-sena (Tamatave għandha temperatura medja ta' 24°C u 3,500 mm ta' xita fis-sena). It-temperaturi minimi jinstabu f'Lulju u Awissu b'17°C, filwaqt li t-temperaturi massimi huma f'Jannar u Frar b'31°C. Rigward ix-xita, Ottubru huwa l-aktar xahar niexef b'108 mm biss ta' xita, filwaqt li Marzu huwa l-aktar wieħed imxarrab b'384 mm<ref>{{Ċita web|url=https://www.int-res.com/articles/cr_oa/c059p001.pdf|titlu=}}</ref>. Minn Jannar sa April, l-istaġun sħun huwa mtenni minn maltempati tropikali li xi kultant jistgħu jiżviluppaw f'ċikluni estremament vjolenti. == Storja == Il-belt iffjorixxa taħt ir-renju ta’ Radama I (1816-1828), li użaha bħala ċentru kummerċjali għall-kummerċ tal-iskjavi mal-potenzi tal-Punent. Il-preżenza ta’ żewġ linji ta’ sikka tal-qroll ipproteġew il-port ta’ Toamasina mill-baħar miftuħ u żgurat is-sigurtà relattiva tiegħu. Bil-kolonizzazzjoni Franċiża fl-aħħar tas-seklu 19, saret, għad-detriment ta’ Majunga, il-port primarju tal-gżira u b’hekk il-portal marittimu ewlieni tal-pajjiż. Il-maġġoranza tal-kummerċ mal-Ingliżi mbagħad għadda minn Toamasina. Kien hemm ukoll djar kummerċjali Amerikani, Ġermaniżi u Żvizzeri. Kien hemm ukoll komunità Indjana kbira, filwaqt li ċ-Ċiniżi kellhom madwar mitt ħanut dak iż-żmien, li kienu jbigħu prinċipalment ikel għall-konsum Ewropew, iżda wkoll ross<ref>{{Ċita web|url=https://lexpress.mg/11/02/2019/une-grande-effervescence-commerciale-a-toamasina/|titlu=Une grande effervescence commerciale à Toamasina|data=2023-10-20|sit=L'Express de Madagascar|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-23}}</ref>. Il-preżenza dejjem tikber ta’ dawn il-persuni ġodda hija ta’ detriment għall-attività kummerċjali tal-indiġeni, sal-punt fejn l-amministrazzjoni kolonjali finalment tieħu miżuri, bħal taxxi għoljin fuq il-kap, biex ittaffi l-effetti ta’ din il-kompetizzjoni. Fl-aħħar tas-seklu 19, imprenditur Franċiż ħa l-inizjattiva li jibni moll twil bejn 200 u 500 metru, li, imdawwal bil-lejl, kien jiffaċilita t-tagħbija u l-ħatt kemm tal-merkanzija kif ukoll tal-passiġġieri, partikolarment waqt mewġ qawwi. Madankollu, minħabba l-kostruzzjoni rudimentali u fraġli tagħha, il-belt kważi nqerdet kompletament miċ-ċiklun tropikali tat-3 ta' Marzu 1927. Id-determinazzjoni tal-abitanti tagħha u l-għajnuna finanzjarja sinifikanti minn Mauritius għamluha possibbli li tinbena mill-ġdid belt aktar moderna u organizzata aħjar<ref>{{Ċita web|url=https://issafrica.org/research/papers/political-change-in-madagascar-populist-democracy-or-neopatrimonialism-by-another-name|titlu=Political change in Madagascar: Populist democracy or neopatrimonialism by another name?|sit=ISS Africa|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-23}}</ref>. Tamatave taf il-pjanta tal-grilja tagħha, iċċentrata madwar Vjal l-Indipendenza, lill-perjodu kolonjali. Il-vjal jibda mill-muniċipju fil-punent u jispiċċa fil-lvant fi Pjazza r-Repubblika, li tiftaħ fuq il-baħar. Fl-1929, l-ewwel port tal-baħar fond li ppermetta l-ħatt dirett ta' oġġetti u passiġġieri fuq l-art inbena minn konsorzju Franko-Ġermaniż. F'Jannar 1994, il-belt reġgħet inqerdet 80% miċ-Ċiklun ''Geralda''<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/minn-tal-anqas-sitta-mejta-fciklun-qawwi-fil-madagascar/|titlu=Minn tal-anqas sitta mejta f'ċiklun qawwi fil-Madagascar|kunjom=Newsroom|isem=minn TVM|data=2022-02-06|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-23}}</ref>. Matul il-kriżi politika tal-2002, ħamsa mis-sitt gvernaturi provinċjali ffirmaw ftehim biex iżommu l-imblokk ta' [[Antananarivo]], u b'hekk ċaħħdu lill-kapitali u l-provinċja tagħha mill-importazzjonijiet taż-żejt u l-ikel, u ħolqu konfederazzjoni seċessjonista. Toamasina mbagħad ġiet innominata bħala l-kapitali l-ġdida tal-pajjiż għal żmien qasir. Fl-10 ta' Frar 2026, ċiklun devastanti ieħor, bl-isem ta' ''Gezani'', laqat, u qered bejn 75% u 90% tal-belt. Mis-16 ta' Frar, l-għadd ta' mwiet għal Madagascar kien ta' mill-inqas 59, b'aktar minn 425,000 persuna affettwati, li l-maġġoranza tagħhom ġew irrappurtati fir-reġjun ta' Toamasina (41 mewta)<ref>{{Ċita web|url=https://www.franceinfo.fr/monde/afrique/madagascar/c-est-le-chaos-total-a-madagascar-le-cyclone-gezani-fait-au-moins-20-morts-la-deuxieme-ville-du-pays-detruite-a-75_7799036.html|titlu="C'est le chaos total" : à Madagascar, le terrible cyclone Gezani a fait au moins 31 morts, la deuxième ville du pays "détruite à 75%"|data=2026-02-11|sit=franceinfo|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-08-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://bngrc.gov.mg/bilan-provisoire-des-degats-enregistres/|titlu=CYCLONE GEZANI : BILAN PROVISOIRE DES DÉGÂTS ENREGISTRÉS|kunjom=Thanya|data=2026-02-25|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-08-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260823022124/https://bngrc.gov.mg/bilan-provisoire-des-degats-enregistres/|arkivju-data=2026-08-23|url-status=dead}}</ref>. == Trasport == [[Stampa:Port Toamasina Madagascar.jpg|nofs|daqsminuri|Il-port ta' Toamasina]] Il-belt hija l-punt tat-tluq tal-ferrovija għal-linja lejn il-kapitali. Pousse-pousse (rickshaws tar-roti), [[tuk-tuk]] (rickshaws bil-mutur), u taxis huma disponibbli madwar Toamasina biex iddur mal-belt. Toamasina hija t-tarf tat-tramuntana tal-Canal des Pangalanes. Il-port ta' Toamasina jservi bħala l-aktar portal importanti tal-[[Madagaskar]] għall-[[Oċean Indjan]] u għad-dinja. Il-belt hija servuta mill-[[Ajruport ta' Ambalamanasy]], li għandu servizz domestiku u internazzjonali limitat. Il-belt hija l-port ewlieni tal-pajjiż għat-tbaħħir internazzjonali. == Sport == L-Istadium Barikadimy b'kapaċità ta' 25,000 spettatur. L-aktar jospita kompetizzjonijiet tal-futbol u l-AS Fortior u t-Tia Kitra FC Toamasina. == Edukazzjoni == L-Università ta’ Toamasina twaqqfet fl-1977. Hemm ukoll Lycée Français de Tamatave, skola internazzjonali Franċiża. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|FRA}} [[Saint-Étienne]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Le Port]] ([[Reunion]]). == Referenzi == aymhmbdcch2gjrl938jofuktxpaomcy 0 34589 331887 331792 2026-09-02T06:50:45Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331887 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Sebastian Calleja''' huwa kantant Malti. Beda l-karriera tiegħu fil-kant fl-età ta' 11-il sena. <ref>{{Ċita web|url=http://music-news.com/news/UK/82787/Read|titlu=Sebastian Calleja Interview|sit=Music-News.com|data-aċċess=2016-09-29}}</ref> Calleja hija kantanta residenti, għall-ħames sena konsekuttiva fil-programm 'Hadd Ghalik', li issa m'għadux jeżisti, li jixxandar fuq l-istazzjon televiżiv nazzjonali Malti [[Television Malta|TVM]] . <ref>{{Ċita web|url=http://www.tvm.com.mt/mt/|titlu=TVM|data-aċċess=7 April 2016}}</ref> Huwa jaġixxi f'diversi pageants jew wirjiet lokali li tawh l-attenzjoni fl-2017 u l-2018 fejn kellu wieħed mir-rwoli ewlenin fid-diversi Pageants tal-Ġimgħa l-Kbira organizzati mill-ħabsin fil-Faċilità Korrettiva ta' Kordin, Malta, li għalihom inbiegħu l-postijiet kollha għall-wirjiet tagħhom. Fl-2016, intgħażel ukoll (flimkien ma’ 5 kantanti lokali oħra) <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Ian Fowell|data=2 April 2016|titlu=Maltese version of World Youth Day song released – Ħenjin li jħennu|url=http://www.esccovers.com/maltese-version-of-world-youth-day-song-released-henjin-li-jhennu/|pubblikatur=ESS Covers|data-aċċess=2 December 2016}}</ref> biex ikun parti mill-kanzunetta u l-vidjow mużikali għall-verżjoni Maltija tal-Kanzunetta tal-Jum Dinji taż-Żgħażagħ 2016 – ‘Henjin li jhennu’. <ref>{{Ċita web|url=http://wyd2016.thechurchinmalta.org/en/posts/57330/henjin-li-jhennu|titlu='Henjin Li Jħennu' – The official Maltese version of the World Youth Day Song 2016|isem=The Church in|awtur=Malta|sit=maltadiocese|data-aċċess=18 January 2017}}</ref> == Bijografija == Calleja twieled f’[[Ħal Qormi]] ([[Malta]]). Il-karriera tiegħu fil-kant bdiet fl-età ta’ 11-il sena, u studja l-vuċi. F’Marzu 2016, ġie l-ewwel fl-eżami vokali tat-[[Trinity College of London]]. Il-kowċ vokali tiegħu huwa [[Glen Vella]]. Minbarra li huwa kantant residenti fil-programm popolari Malti ‘Hadd Ghalik’, ġie mistieden bosta drabi biex idoqq fi programmi oħra tat-TV; bħal ‘The Entertainers’ fuq [[NET (istazzjon televiżiv Malti)|NET Television]], fejn idoqq live ma’ Mark Spiteri Lucas Band. == Karità == Calleja dejjem jipprova jagħmel il-parti tiegħu biex jgħin lil ħaddieħor. Fl-2016, kien wieħed mill-kantanti għas-CD 'Helu Bambin 3' li ġabar fondi għad-'Dar tal-Providenza' (dar għal persuni b'diżabilità), u wkoll fl-2017 kien wieħed mill-kantanti għar-remake uffiċjali tal-Milied ta' 'Ninni La Tibkix Izjed'. Calleja ħareġ ukoll kanzunetta bil-Malti msejħa 'L-Ghadu Tieghi', li hija CD u DVD bil-video mużikali li tpoġġew għall-bejgħ bil-qligħ kollu jmur għall-Malta Community Chest Fund, organizzazzjoni mmexxija mill-[[President ta' Malta]] biex tgħin lin-nies fil-bżonn<ref>{{Ċita web|url=http://www.helubambin.com/|titlu=|data-aċċess=2026-08-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240418160522/http://helubambin.com/|arkivju-data=2024-04-18|url-status=dead}}</ref>. Minbarra l-ħafna drabi li jkanta b'xejn f'avvenimenti ta' ġbir ta' fondi matul is-sena kollha, huwa mistieden regolarment fil-Faċilitajiet Korrettivi, għal avvenimenti organizzati regolarment għad-divertiment tal-ħabsin. == Oħrajn == Calleja ġie mistieden diversi drabi biex ikanta f’diversi avvenimenti, bħal festi tal-irħula jew avvenimenti oħra, l-aktar popolari meta fl-2017 ġie mistieden biex ikanta flimkien ma’ Ruslana, ir-rebbieħa tal-[[Eurovision Song Contest tal-2004]], fil-[[Knisja ta’ San Bastjan ta' Ħal Qormi|Knisja ta’ San Bastjan]], fil-festa tal-irħula ta’ [[Ħal Qormi]]. Huwa mistieden ukoll biex ikanta f’diversi programmi tat-TV lokali fuq it-televiżjoni Maltija. == Referenzi == h1n4xj53kr6g4fnjug8la3bj21pggrf 0 34601 331875 331860 2026-09-01T17:24:14Z ToniSant 4257 added [[Category:Twieldu fl-1946]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331875 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Dolly Parton''' kienet kantanta, kittieba tal-kanzunetti, multi-strumentalista, attriċi, kittieba tal-iskripts u produttriċi Amerikana, li twieldet fid-19 ta' Jannar 1946 f'Pittman Center ([[Tennessee]]) u mietet fil-25 ta' Awwissu 2026 f'[[Nashville]] ([[Tennessee]]). Wara aktar minn nofs seklu ta’ karriera bla interruzzjoni, hija saret, fost affarijiet oħra, ir- ''Reġina tal-Mużika Country''. Hija biegħet aktar minn {{Nowrap|100 millions}} album madwar id-dinja. Hija laħqet l-ewwel post fiċ-charts tal-pop [[Stati Uniti|tal-Istati Uniti]] tliet darbiet u 24 darba fil-mużika country. Hija kitbet aktar minn {{unité|3000|chansons}} u pproduċiet aktar minn {{Nowrap|65 albums}} matul il-karriera tagħha. Fost l-aktar kanzunetti famużi tagħha hemm ''I Will Always Love You'', li Whitney Houston għamlet cover tagħha fl-1992, ''Jolene'', ''9 to 5'' u ''Coat of Many Colors'' . Mara negozjanta għaqlija iżda wkoll filantropa kbira, fl-1990 ħolqot organizzazzjoni mingħajr skop ta' qligħ, ''Imagination Library'', li għandha l-għan li toffri kotba b'xejn kull xahar lit-tfal [[Renju Unit|fir-Renju Unit]], [[Kanada|il-Kanada]] u l- [[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Hija tagħmel parti miċ-ċirku esklussiv ħafna ta' artisti li ġew nominati għall-erba' premjijiet l-aktar prestiġjużi fl-industrija tad-divertiment fl- [[Stati Uniti|Istati Uniti]], jiġifieri l- Emmy Awards (televiżjoni), il- Grammy Awards (mużika), l- Oscars (films) u t- Tony Awards (teatru). B'mod aktar ġenerali, hija waħda mill-aktar figuri pubbliċi maħbuba fl- [[Stati Uniti|Istati Uniti]], u tgħaqqad lid-Demokratiċi u r-Repubblikani . == Bijografija == '''<big>Tfulija u Oriġini</big>''' Dolly Rebecca Parton twieldet fid-19 ta' Jannar, 1946, f'Pittman Center, Tennessee, f'familja fqira. Kienet bint Robert Lee Parton, bidwi, u Avie Lee Owens. Għal ħafna snin, missierha kien jikkultiva t-tabakk, iżda minħabba raġunijiet ekonomiċi, kellu jiċċaqlaq lejn Detroit biex jaħdem fl-industrija tal-karozzi. Il-kantanta kibret f'familja ta' tnax-il tifel u tifla, f'barrakka tal-injam fejn ħamest itfal kienu jorqdu fl-istess sodda<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/biography/Dolly-Parton|titlu=Dolly Parton {{!}} Biography, Songs, Death, Husband, Movies, Jolene, Imagination Library, & Facts {{!}} Britannica|data=2026-08-28|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. '''<big>Karriera</big>''' Dolly Parton bdiet il-karriera tagħha minn età żgħira ħafna. Il-mentor tagħha kien zijuha, Bill Owens, mużiċist u kittieb tal-kanzunetti country li kiteb diversi kanzunetti magħha, inkluża "''Put It Off Until Tomorrow''," li rebħet il-premju BMI Song of the Year fl-1966. Huwa għallimha ddoqq il-kitarra fl-età ta’ tmien snin. Meta kellha għaxar snin, huwa introduċiha għar-radju, u hija kantat f’Knoxville, Tennessee, fuq ''Cas Walker Farm'' u ''Home Hour'', li aktar tard sar programm televiżiv. Ta’ tlettax-il sena, hija kantat fuq il-Grand Ole Opry fir-Ryman Auditorium, is-sala tal-kunċerti leġġendarja ta’ Nashville magħrufa bħala l-"''Mother Church of Country Music''." Hija ġiet introdotta hemm minn Johnny Cash innifsu, li ppreżentaha bħala "tifla żgħira minn East Tennessee." Hija kantat is-suċċess ta’ George Jones, "''You Gotta Be My Baby''." Parton għamlet id-debutt tagħha bħala narratriċi u kantanta, takkumpanja lilha nfisha fuq il-banjo jew il-kitarra<ref>{{Ċita web|url=https://www.goodreads.com/book/show/58468527-dolly-parton-book|titlu=Dolly Parton Book: The Biography of Dolly Parton|sit=Goodreads|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Fl-1964, Dolly Parton kellha 18-il sena. L-għada li ggradwat mill-iskola sekondarja, telqet lejn [[Nashville]] fejn iltaqgħet ma' Carl Dean fl-ewwel jum tagħha, ir-raġel li miegħu kienet se taqsam ħajjitha<ref>{{Ċita web|url=http://www.amightygirl.com/blog?p=32200|titlu=Dolly Parton, Legendary Singer, Songwriter, and Philanthropist, Celebrates Her 80th Birthday|sit=kwww.amightygirl.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. [[Stampa:Dolly Parton with Larry Mathis and Bud Brewster.jpg|nofs|daqsminuri|Larry Mathis, Dolly Parton u Bud Brewster (The Pick'n Grin Bluegrass) fis-snin sittin.]] Fil-kapitali tal-mużika country, hija għamlet isem għaliha nnifisha bħala kittieba tal-kanzunetti, iżda t-tikketta tad-diski tagħha llimitatha għal repertorju pop minħabba l-firxa vokali għolja tagħha, u hija tħabtet biex tidħol fix-xena tal-mużika country. Kien fl-1967 li kisbet rikonoxximent fuq ir-radju country bl-ewwel album tagħha, *''Hello, I'm Dolly''*. Il-preżentatur tat-televiżjoni Porter Wagoner innotaha grazzi għall-ewwel single tagħha, "''Dumb Blonde''," u impjegaha bħala ko-preżentatriċi fil-programm tiegħu<ref>{{Ċita web|url=https://www.nndb.com/people/088/000023019/|titlu=Dolly Parton|sit=www.nndb.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Kantanta, mużiċista, u preżentatur ewlieni tal-programm televiżiv tiegħu stess, huwa nieda l-karriera ta' Dolly Parton u kien il-mentor tagħha. Kull ġimgħa, quddiem 3 miljun telespettatur, Porter Wagoner kanta bosta duetti ta' suċċess mat-tfajla ta' 21 sena. Mal-produttur il-ġdid tagħha, Dolly Parton qalgħet $60,000 fis-sena, aktar milli kien qala' missierha f'ħajtu kollha. L-ewwel xiri tagħha kien [[Cadillac (Marka)|Cadillac]], li minnufih daħħlet fl-istudjo ta' Peter Wagoner. Malajr laħqet rwol dejjem aktar ċentrali fil-programm u saħansitra ngħatat l-opportunità li tippreżentah f'diversi okkażjonijiet. Hija rreġistrat diversi albums ma' Porter Wagoner, inklużi xi kanzunetti ta' suċċess<ref>{{Ċita web|url=https://www.nndb.com/people/088/000023019/|titlu=Dolly Parton|sit=www.nndb.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Iżda xtaqet issegwi karriera solo u kitbet u kantat diversi kanzunetti waħedha, inizjalment mingħajr wisq rikonoxximent. Fl-1971, f’“''Coat of Many Colors'',” kantat dwar il-ħajja ta’ ommha f’faqar estrem. Fl-1973, telqet mill-Porter Wagoner Show biex tiffoka fuq il-karriera tagħha. Iddebuttat b’suċċess kbir: “''[[Jolene]]''.” Il-kanzunetta ddominat iċ-charts tal-country, imbagħad daħlet fil-pop qabel ma saret suċċess internazzjonali, u laħqet udjenza ġdida. “''[[Jolene]]''” hija waħda mill-aktar kompożizzjonijiet interpretati minn Dolly Parton. Ġiet interpretata minn artisti bħal [[Beyoncé]], [[Miley Cyrus]], [[Olivia Newton-John]], u [[The White Stripes]]. Fl-1974, hija kompliet b'suċċess ieħor, "''I Will Always Love You''," iddedikat lil Porter Wagoner biex tesprimi l-imħabba u l-gratitudni tagħha. Din l-oda kisbitilha l-premju tal-Vokalista Femminili tas-Sena tal-Country Music Association sentejn wara xulxin, fl-1975 u l-1976<ref>{{Ċita web|url=https://www.loc.gov/item/n79128064/dolly-parton/|titlu=Dolly Parton|sit=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. [[Elvis Presley]] ried jirrekordjaha, iżda Dolly Parton, mara negozjanta għaqlija, irrifjutat għax ma riditx taqsam id-drittijiet tal-pubblikazzjoni. Il-kanzunetta ġiet aktar tard interpretata fl-1992 minn [[Whitney Houston]] għas-soundtrack tal-film *''The Bodyguard''*<ref>{{Ċita web|url=https://www.loc.gov/item/n79128064/dolly-parton/|titlu=Dolly Parton|sit=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. [[Stampa:Kenny Rogers Louise Palanker and Dolly Parton (40357310934).jpg|nofs|daqsminuri|Dolly Parton, Louise Palanker u [[Kenny Rogers]] fis-snin sebgħin u tmenin]] Fl-1977, "''Here You Come Again''," waħda mill-ftit kanzunetti li ma kitbitx, kisbitilha l-ewwel [[Grammy Award]] tagħha fl-1979. Wara snin tmenin pjuttost "''pop''" u xi kultant xi ftit nostalġiċi, hija ddeċidiet, bis-suċċess tagħha jonqos, u minkejja s-suċċess dinji ta' [[Whitney Houston]] bil-kanzunetta tagħha fl-1992, li tirritorna lejn [[Tennessee]] fl-1996<ref>{{Ċita web|url=http://www.amightygirl.com/blog?p=32200|titlu=Dolly Parton, Legendary Singer, Songwriter, and Philanthropist, Celebrates Her 80th Birthday|sit=kwww.amightygirl.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Fl-1999, irreġistrat l-ewwel album bluegrass tagħha, *''The Grass Is Blue''*, ritorn għall-għeruq tagħha li kiseb lilha [[Grammy Award]] għall-Aqwa Album Bluegrass u bosta premji oħra. Dan iż-żieda fil-popolarità kompliet b’*''Little Sparrow''* fl-2001 u *''Halos and Horns''* fl-2002, li inkludew cover ta’ “''Stairway to Heaven''” ta’ [[Led Zeppelin]]. Biex tippromwovi l-album tagħha, bdiet l-ewwel mini-tour tagħha dik l-istess sena. Sorpriża bl-akkoljenza entużjasta u bil-gost tagħha stess tat-touring, Dolly Parton iddeċidiet li tagħti aktar kunċerti f'pajjiżi barranin “qabel ma nixjieħ wisq għalih.” Dan wassalha lejn l-[[Ewropa]] f’Marzu u April 2007, fejn daqqet quddiem folol li nbigħu l-biljetti fin-[[Norveġja]], l-[[Żvezja|Iżvezja]], l-[[Olanda]], l-[[Ingilterra]], l-[[Skozja|Iskozja]], u l-[[Repubblika tal-Irlanda|Irlanda]]. Fl-2006, irċeviet nominazzjonijiet kemm għal Academy Award kif ukoll għal Golden Globe għall-kanzunetta oriġinali “''Travelin''’ Thru” mill-film *''Transamerica''*. Fl-2008, Dolly Parton irritornat b'album country pop li ddebutta fin-numru 17 fuq iċ-charts tal-Istati Uniti (rekord fl-ewwel ġimgħa għaliha) u n-numru 2 fuq iċ-charts tal-country. Tour ġdid, il-"''Backwood Barbie Tour''," ħadha l-[[Ewropa]] fl-2008, fejn daqqet f'170,000 belt Ewropea u għamlitha l-aktar artista country ta' suċċess fl-[[Ewropa]]. Dan it-tour kien segwit minn parti fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Fl-2011, l-album il-ġdid tagħha, ''Better Days'', ma kisibx l-istess livell ta' suċċess fl-Istati Uniti bħall-predeċessur tiegħu, iżda laħaq it-Top 10 fir-[[Renju Unit]]. Tour ġdid, il-''Better Days Tour'', inkluda 20 kunċert fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], 18 fl-[[Ewropa]], u 12 fl-Awstralja, pajjiż li ma kinitx żaret fi tletin sena. Qamet kontroversja fl-[[Awstralja]]: Dolly Parton insistiet li tuża x-xarabank tat-tours tas-soltu tagħha, vera lounge mobbli. Iżda d-daqs, il-piż u l-bibien mhux tas-soltu tiegħu li nfetħu bil-mod ħażin wasslu biex ma jidħolx mid-dwana. Il-Ministru tat-Trasport innifsu solva l-problema u ħalla lil Dolly tidħol fil-pajjiż. CD/DVD irreġistrat f'[[Melbourne]] ħareġ fl-2012. Fl-2011 ukoll, hija ħadet sehem fil-film ''Joyful Noise'' ma’ Queen Latifah, dwar kor tal-gospel li qed jitħabat bejn iż-żewġ nisa, li kien suċċess kbir. F’Ottubru 2011, Dolly kkontribwiet għall-album Chicago XXXIII: ''O Christmas Three'' mill-grupp jazz-rock Chicago. Hija rreġistrat is-soundtrack għall-film Dumplin' (2018) li fih [[Jennifer Aniston]], li jagħti ġieħ lilha. Fl-2019, kantat il-kanzunetta "''God Only Knows''" mal-grupp For King & [[Country]]. Fl-2021, hija kienet preżenti fis-single "''Does He Love You''" mil-leġġenda tal-mużika country [[Reba McEntire]]. Fl-2023, hija rreġistrat il-kanzunetta "''Gonna Be You''" ma’ [[Belinda Carlisle]], [[Cyndi Lauper]], [[Debbie Harry]], u [[Gloria Estefan]]. Din it-track, meħuda mis-soundtrack tal-film ''There's Something About Tom Brady'', kienet sensazzjoni, u laħqet in-numru 1 fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Hija wkoll meqjusa bħala waħda mill-aqwa kollaborazzjonijiet tas-snin 2020. Fil-15 ta' Frar 2024, hija dehret bħala artista ewlenija fis-single tar-rapper [[Pitbull]] "''Powerful Women''." Fid-29 ta' Marzu 2024, Dolly Parton ikkontribwiet għat-tmien album tal-istudjo ta' [[Beyoncé]], *''Cowboy Carter''*, billi pprovdiet l-introduzzjoni għall-interpretazzjoni mill-ġdid ta' "''[[Jolene]]''" mill-kollega tagħha, fejn rabtet il-karattru ta' "''[[Jolene]]''" ma' "''Becky''" mill-album ta' [[Beyoncé]] *''Lemonade''*, u bħala artista mistiedna fit-track "''Tyrant''." Dolly Parton irritornat fuq il-pjattaformi tal-istriming tal-mużika fix-xitwa tal-2025, notevolment bil-kollaborazzjoni tagħha ma' Sabrina Carpenter fuq il-kanzunetta "''Please Please Please''," li ħarġet fl-14 ta' Frar 2025. Fid-19 ta' Jannar 2026, hija ħarġet verżjoni ġdida ta' "''Light of a Clear Blue Morning''" li fiha ħadet sehem [[Lainey Wilson]], [[Miley Cyrus]], [[Queen Latifah]], u [[Reba McEntire]], u tat il-qligħ għar-riċerka dwar il-kanċer pedjatriku. '''<big>Mewt u Tifħir</big>''' F'Mejju 2026, Dolly Parton ħabbret li kienet qed tbati minn problemi fil-kliewi u kkanċellat sensiela ta' kunċerti f'[[Las Vegas]]. L-isptar mill-21 ta' Awwissu 2026, fiċ-Ċentru tal-Kanċer Vanderbilt-Ingram, Dolly Parton mietet fil-25 ta' Awwissu 2026, f'[[Nashville]], fl-età ta' 80 sena. In-neputi tagħha, Bryan Seaver, ħabbar l-aħbar f'filmat li tpoġġa fuq il-midja soċjali tiegħu. L-aġent tagħha aktar tard speċifika li hija mietet wara "battalja qasira" mal-kanċer<ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kantanta-dolly-parton-fl-eta-ta-80-sena/|titlu=}}</ref>. Il-mewt ta' Dolly Parton bagħtet xokk fin-nazzjon, partikolarment fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Tifħir wasal minn kull rokna tax-xena mużikali, l-industrija tal-films, u l-isfera politika. Maħbuba mill-ġenerazzjonijiet kollha, hija rċeviet tifħir minn bosta ċelebritajiet, inklużi [[Beyoncé]], [[Celine Dion|Céline Dion]], [[Elton John]], [[Eminem]], [[Jane Fonda]], [[Julia Roberts]], [[Miley Cyrus]], [[Paul McCartney]], u [[Taylor Swift]]<ref>{{Ċita web|url=https://briefly.co.za/entertainment/celebrities/251096-celine-dion-mourns-dolly-parton-emotional-tribute-pure-light/|titlu=Celine Dion Mourns Dolly Parton in Emotional Tribute: “You Were Pure Light” - Briefly.co.za|kunjom=Moroeng|isem=Moroba|data=2026-08-26|sit=briefly.co.za|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. [[Jane Fonda]] qalet dwarha, "Kienet l-inkarnazzjoni voluptuża tal-empatija," u [[Paul McCartney]] qal, "Il-kitba tal-kanzunetti tagħha, il-kant tagħha, il-filantropija tagħha kienu bla rivali fid-dinja tal-mużika country." Il-President [[Donald Trump]] ordna li l-bandiera Amerikana tittajjar f'nofs arblu madwar l-Istati Uniti, kif ukoll fl-ambaxxati u l-installazzjonijiet militari barra l-pajjiż, għal ġimgħa. L-eks presidenti [[Joe Biden]], [[Bill Clinton]], [[Barack Obama]], u [[George W. Bush]] ukoll ħarġu stqarrijiet f'ġieħha. Diversi gvernaturi tal-istati segwew l-eżempju nazzjonali u ordnaw li l-bnadar jittajjru f'nofs arblu fuq bini pubbliku fl-istati tagħhom. Mexxejja barranin ukoll sellmulha ġieħ, inkluż [[Anthony Albanese]] fl-[[Awstralja]], [[Mette Frederiksen]] fid-[[Danimarka]], u [[Ulf Kristersson]] fl-[[Żvezja|Iżvezja]]. Fi [[Belt ta' New York|New York]], l-[[Empire State Building]] huwa mdawwal b'roża brillanti mid-9:25 p.m. sal-10:25 p.m., b'referenza għall-kanzunetta tiegħu 9 to 5 u l-film tiegħu 9 to 5<ref>{{Ċita web|url=https://deadline.com/2026/08/new-york-dolly-parton-empire-state-building-1237050826/|titlu=New York City Landmarks Dazzle For Dolly Parton|kunjom=Evans|isem=Greg|data=2026-08-26|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. == Affarijiet tan-Negozju == [[Stampa:Dollywoodsign1.jpg|nofs|daqsminuri|Sinjal tad-dħul ta' Dollywood]] Minbarra l-attivitajiet tagħha fin-negozju tal-ispettaklu, Dolly Parton bniet imperu kummerċjali diversifikat b'bosta proġetti qligħ li ppermettew lin-negozjanta tkun ukoll filantropa ġeneruża. Fl-1986, hi u l-familja Herschel akkwistaw park tad-divertiment fallut f'Pigeon Forge, [[Tennessee]], ħdejn il-[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains|Park Nazzjonali tal-Great Smoky Mountains]]. Hija semmietu mill-ġdid "''Dollywood''," bħala referenza għal [[Hollywood]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.dollywood.com/|titlu=}}</ref>. B'aktar minn 3 miljun viżitatur fis-sena u 13,000 impjegat, il-park iġġenera madwar $1.8 biljun (€1.71 biljun) f'benefiċċji ekonomiċi lokali fl-2022, filwaqt li [[Graceland]], li jinsab ukoll f'[[Tennessee]], ġab biss $150 miljun. Fl-2024, Dollywood ġie msemmi l-aqwa park tad-divertiment fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] minn [[TripAdvisor]]. Lil hinn mill-park tad-divertiment tagħha, Dolly Parton ħolqot dar tal-pubblikazzjoni, stazzjon tar-radju, u katina ta' ristoranti. Hija tiżviluppa wkoll linji ta' prodotti tal-ikel bħal cookies, kejkijiet, u ġuleppi taħt il-marka Duncan Hines, u tikkummerċjalizza fwejjaħ taħt il-marka tagħha Dolly Beauty u nbejjed taħt Dolly Wines<ref>{{Ċita web|url=https://www.forbes.com/profile/dolly-parton/|titlu=Dolly Parton|sit=Forbes|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Fl-2025, ir-rivista ''Forbes'' stmat il-fortuna personali ta’ Dolly Parton għal nofs biljun dollaru<ref>{{Ċita web|url=https://www.forbes.com/profile/dolly-parton/|titlu=Dolly Parton|sit=Forbes|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. == Ikona queer == Dolly Parton, magħrufa għall-femminilità ultra-stilizzata tagħha, il-gwardarobba barokka, il-makeup tqil, il-parrokki bjond, u l-użu tal-kirurġija kosmetika, hija figura ewlenija fil-komunità trans. "Kieku ma kontx mara, kont inkun drag queen," iddikjarat b'ċajta. Darba daħlet f'kompetizzjoni ta' imitazzjoni ta' Dolly Parton u ġiet fit-tieni post. Saħansitra dehret f'episodju sħiħ tal-kompetizzjoni televiżiva tad-drag queen RuPaul's Drag Race. Dolly Parton saret ikona LGBTQ+ grazzi għas-sinċerità u l-awtentiċità emozzjonali tal-kanzunetti tagħha, li jirresonaw mal-udjenzi u jmissu l-komunitajiet emarġinati. F'waħda mill-kanzunetti karatteristika tagħha, "''Coat of Many Colors''," tirrakkonta kif il-kowt li kienet liebsa—taħlita kkulurita ta' drappijiet meħjutin minn ommha—qalilha r-redikolu ta' sħabha tal-iskola. Fil-kanzunetta, hija tappella biex wieħed jilqa' d-differenzi tiegħu u, minkejja l-avversità, jimxi mill-mistħija għall-kburija. Lil hinn mill-komunitajiet queer, ġenerazzjoni ġdida sħiħa ta’ kantanti tal-country bħal [[Katy J Pearson]], [[Margo Price]], [[Amanda Shires]], [[Neko Case]], u [[Okay Kaya]] qed jisfidaw ukoll l-immaġni konservattiva tal-mużika country ta’ [[Nashville]] u huma fannijiet ta’ Dolly Parton. == Gallerija == <gallery mode="packed"> Stampa:2006 Kennedy Center honorees.jpg|Il-President [[George W. Bush]] u [[Laura Bush]] jippreżentaw mar-rebbieħa tal-Kennedy Center fil-Blue Room tal-[[White House]] waqt riċeviment fl-2006. Stampa:E-dolly.jpg|Dolly Parton tirċievi l-Premju Woodrow Wilson għas-Servizz Pubbliku fl-2007. Stampa:Zubin Mehta laughs with singers Dolly Parton and William Smokey Robinson during a reception for the Kennedy Center honorees.jpg|Il-konduttur [[Zubin Mehta]] jidħak mal-kantanti Dolly Parton u [[Smokey Robinson]] f'riċeviment li jonora lil dawk onorati miċ-Ċentru Kennedy fl-2006. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Twieldu fl-1946]] geweki392ab8kydh1yczrz94liy1vei 331876 331875 2026-09-01T17:24:36Z ToniSant 4257 added [[Category:Mietu fl-2026]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331876 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Dolly Parton''' kienet kantanta, kittieba tal-kanzunetti, multi-strumentalista, attriċi, kittieba tal-iskripts u produttriċi Amerikana, li twieldet fid-19 ta' Jannar 1946 f'Pittman Center ([[Tennessee]]) u mietet fil-25 ta' Awwissu 2026 f'[[Nashville]] ([[Tennessee]]). Wara aktar minn nofs seklu ta’ karriera bla interruzzjoni, hija saret, fost affarijiet oħra, ir- ''Reġina tal-Mużika Country''. Hija biegħet aktar minn {{Nowrap|100 millions}} album madwar id-dinja. Hija laħqet l-ewwel post fiċ-charts tal-pop [[Stati Uniti|tal-Istati Uniti]] tliet darbiet u 24 darba fil-mużika country. Hija kitbet aktar minn {{unité|3000|chansons}} u pproduċiet aktar minn {{Nowrap|65 albums}} matul il-karriera tagħha. Fost l-aktar kanzunetti famużi tagħha hemm ''I Will Always Love You'', li Whitney Houston għamlet cover tagħha fl-1992, ''Jolene'', ''9 to 5'' u ''Coat of Many Colors'' . Mara negozjanta għaqlija iżda wkoll filantropa kbira, fl-1990 ħolqot organizzazzjoni mingħajr skop ta' qligħ, ''Imagination Library'', li għandha l-għan li toffri kotba b'xejn kull xahar lit-tfal [[Renju Unit|fir-Renju Unit]], [[Kanada|il-Kanada]] u l- [[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Hija tagħmel parti miċ-ċirku esklussiv ħafna ta' artisti li ġew nominati għall-erba' premjijiet l-aktar prestiġjużi fl-industrija tad-divertiment fl- [[Stati Uniti|Istati Uniti]], jiġifieri l- Emmy Awards (televiżjoni), il- Grammy Awards (mużika), l- Oscars (films) u t- Tony Awards (teatru). B'mod aktar ġenerali, hija waħda mill-aktar figuri pubbliċi maħbuba fl- [[Stati Uniti|Istati Uniti]], u tgħaqqad lid-Demokratiċi u r-Repubblikani . == Bijografija == '''<big>Tfulija u Oriġini</big>''' Dolly Rebecca Parton twieldet fid-19 ta' Jannar, 1946, f'Pittman Center, Tennessee, f'familja fqira. Kienet bint Robert Lee Parton, bidwi, u Avie Lee Owens. Għal ħafna snin, missierha kien jikkultiva t-tabakk, iżda minħabba raġunijiet ekonomiċi, kellu jiċċaqlaq lejn Detroit biex jaħdem fl-industrija tal-karozzi. Il-kantanta kibret f'familja ta' tnax-il tifel u tifla, f'barrakka tal-injam fejn ħamest itfal kienu jorqdu fl-istess sodda<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/biography/Dolly-Parton|titlu=Dolly Parton {{!}} Biography, Songs, Death, Husband, Movies, Jolene, Imagination Library, & Facts {{!}} Britannica|data=2026-08-28|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. '''<big>Karriera</big>''' Dolly Parton bdiet il-karriera tagħha minn età żgħira ħafna. Il-mentor tagħha kien zijuha, Bill Owens, mużiċist u kittieb tal-kanzunetti country li kiteb diversi kanzunetti magħha, inkluża "''Put It Off Until Tomorrow''," li rebħet il-premju BMI Song of the Year fl-1966. Huwa għallimha ddoqq il-kitarra fl-età ta’ tmien snin. Meta kellha għaxar snin, huwa introduċiha għar-radju, u hija kantat f’Knoxville, Tennessee, fuq ''Cas Walker Farm'' u ''Home Hour'', li aktar tard sar programm televiżiv. Ta’ tlettax-il sena, hija kantat fuq il-Grand Ole Opry fir-Ryman Auditorium, is-sala tal-kunċerti leġġendarja ta’ Nashville magħrufa bħala l-"''Mother Church of Country Music''." Hija ġiet introdotta hemm minn Johnny Cash innifsu, li ppreżentaha bħala "tifla żgħira minn East Tennessee." Hija kantat is-suċċess ta’ George Jones, "''You Gotta Be My Baby''." Parton għamlet id-debutt tagħha bħala narratriċi u kantanta, takkumpanja lilha nfisha fuq il-banjo jew il-kitarra<ref>{{Ċita web|url=https://www.goodreads.com/book/show/58468527-dolly-parton-book|titlu=Dolly Parton Book: The Biography of Dolly Parton|sit=Goodreads|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Fl-1964, Dolly Parton kellha 18-il sena. L-għada li ggradwat mill-iskola sekondarja, telqet lejn [[Nashville]] fejn iltaqgħet ma' Carl Dean fl-ewwel jum tagħha, ir-raġel li miegħu kienet se taqsam ħajjitha<ref>{{Ċita web|url=http://www.amightygirl.com/blog?p=32200|titlu=Dolly Parton, Legendary Singer, Songwriter, and Philanthropist, Celebrates Her 80th Birthday|sit=kwww.amightygirl.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. [[Stampa:Dolly Parton with Larry Mathis and Bud Brewster.jpg|nofs|daqsminuri|Larry Mathis, Dolly Parton u Bud Brewster (The Pick'n Grin Bluegrass) fis-snin sittin.]] Fil-kapitali tal-mużika country, hija għamlet isem għaliha nnifisha bħala kittieba tal-kanzunetti, iżda t-tikketta tad-diski tagħha llimitatha għal repertorju pop minħabba l-firxa vokali għolja tagħha, u hija tħabtet biex tidħol fix-xena tal-mużika country. Kien fl-1967 li kisbet rikonoxximent fuq ir-radju country bl-ewwel album tagħha, *''Hello, I'm Dolly''*. Il-preżentatur tat-televiżjoni Porter Wagoner innotaha grazzi għall-ewwel single tagħha, "''Dumb Blonde''," u impjegaha bħala ko-preżentatriċi fil-programm tiegħu<ref>{{Ċita web|url=https://www.nndb.com/people/088/000023019/|titlu=Dolly Parton|sit=www.nndb.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Kantanta, mużiċista, u preżentatur ewlieni tal-programm televiżiv tiegħu stess, huwa nieda l-karriera ta' Dolly Parton u kien il-mentor tagħha. Kull ġimgħa, quddiem 3 miljun telespettatur, Porter Wagoner kanta bosta duetti ta' suċċess mat-tfajla ta' 21 sena. Mal-produttur il-ġdid tagħha, Dolly Parton qalgħet $60,000 fis-sena, aktar milli kien qala' missierha f'ħajtu kollha. L-ewwel xiri tagħha kien [[Cadillac (Marka)|Cadillac]], li minnufih daħħlet fl-istudjo ta' Peter Wagoner. Malajr laħqet rwol dejjem aktar ċentrali fil-programm u saħansitra ngħatat l-opportunità li tippreżentah f'diversi okkażjonijiet. Hija rreġistrat diversi albums ma' Porter Wagoner, inklużi xi kanzunetti ta' suċċess<ref>{{Ċita web|url=https://www.nndb.com/people/088/000023019/|titlu=Dolly Parton|sit=www.nndb.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Iżda xtaqet issegwi karriera solo u kitbet u kantat diversi kanzunetti waħedha, inizjalment mingħajr wisq rikonoxximent. Fl-1971, f’“''Coat of Many Colors'',” kantat dwar il-ħajja ta’ ommha f’faqar estrem. Fl-1973, telqet mill-Porter Wagoner Show biex tiffoka fuq il-karriera tagħha. Iddebuttat b’suċċess kbir: “''[[Jolene]]''.” Il-kanzunetta ddominat iċ-charts tal-country, imbagħad daħlet fil-pop qabel ma saret suċċess internazzjonali, u laħqet udjenza ġdida. “''[[Jolene]]''” hija waħda mill-aktar kompożizzjonijiet interpretati minn Dolly Parton. Ġiet interpretata minn artisti bħal [[Beyoncé]], [[Miley Cyrus]], [[Olivia Newton-John]], u [[The White Stripes]]. Fl-1974, hija kompliet b'suċċess ieħor, "''I Will Always Love You''," iddedikat lil Porter Wagoner biex tesprimi l-imħabba u l-gratitudni tagħha. Din l-oda kisbitilha l-premju tal-Vokalista Femminili tas-Sena tal-Country Music Association sentejn wara xulxin, fl-1975 u l-1976<ref>{{Ċita web|url=https://www.loc.gov/item/n79128064/dolly-parton/|titlu=Dolly Parton|sit=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. [[Elvis Presley]] ried jirrekordjaha, iżda Dolly Parton, mara negozjanta għaqlija, irrifjutat għax ma riditx taqsam id-drittijiet tal-pubblikazzjoni. Il-kanzunetta ġiet aktar tard interpretata fl-1992 minn [[Whitney Houston]] għas-soundtrack tal-film *''The Bodyguard''*<ref>{{Ċita web|url=https://www.loc.gov/item/n79128064/dolly-parton/|titlu=Dolly Parton|sit=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. [[Stampa:Kenny Rogers Louise Palanker and Dolly Parton (40357310934).jpg|nofs|daqsminuri|Dolly Parton, Louise Palanker u [[Kenny Rogers]] fis-snin sebgħin u tmenin]] Fl-1977, "''Here You Come Again''," waħda mill-ftit kanzunetti li ma kitbitx, kisbitilha l-ewwel [[Grammy Award]] tagħha fl-1979. Wara snin tmenin pjuttost "''pop''" u xi kultant xi ftit nostalġiċi, hija ddeċidiet, bis-suċċess tagħha jonqos, u minkejja s-suċċess dinji ta' [[Whitney Houston]] bil-kanzunetta tagħha fl-1992, li tirritorna lejn [[Tennessee]] fl-1996<ref>{{Ċita web|url=http://www.amightygirl.com/blog?p=32200|titlu=Dolly Parton, Legendary Singer, Songwriter, and Philanthropist, Celebrates Her 80th Birthday|sit=kwww.amightygirl.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Fl-1999, irreġistrat l-ewwel album bluegrass tagħha, *''The Grass Is Blue''*, ritorn għall-għeruq tagħha li kiseb lilha [[Grammy Award]] għall-Aqwa Album Bluegrass u bosta premji oħra. Dan iż-żieda fil-popolarità kompliet b’*''Little Sparrow''* fl-2001 u *''Halos and Horns''* fl-2002, li inkludew cover ta’ “''Stairway to Heaven''” ta’ [[Led Zeppelin]]. Biex tippromwovi l-album tagħha, bdiet l-ewwel mini-tour tagħha dik l-istess sena. Sorpriża bl-akkoljenza entużjasta u bil-gost tagħha stess tat-touring, Dolly Parton iddeċidiet li tagħti aktar kunċerti f'pajjiżi barranin “qabel ma nixjieħ wisq għalih.” Dan wassalha lejn l-[[Ewropa]] f’Marzu u April 2007, fejn daqqet quddiem folol li nbigħu l-biljetti fin-[[Norveġja]], l-[[Żvezja|Iżvezja]], l-[[Olanda]], l-[[Ingilterra]], l-[[Skozja|Iskozja]], u l-[[Repubblika tal-Irlanda|Irlanda]]. Fl-2006, irċeviet nominazzjonijiet kemm għal Academy Award kif ukoll għal Golden Globe għall-kanzunetta oriġinali “''Travelin''’ Thru” mill-film *''Transamerica''*. Fl-2008, Dolly Parton irritornat b'album country pop li ddebutta fin-numru 17 fuq iċ-charts tal-Istati Uniti (rekord fl-ewwel ġimgħa għaliha) u n-numru 2 fuq iċ-charts tal-country. Tour ġdid, il-"''Backwood Barbie Tour''," ħadha l-[[Ewropa]] fl-2008, fejn daqqet f'170,000 belt Ewropea u għamlitha l-aktar artista country ta' suċċess fl-[[Ewropa]]. Dan it-tour kien segwit minn parti fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Fl-2011, l-album il-ġdid tagħha, ''Better Days'', ma kisibx l-istess livell ta' suċċess fl-Istati Uniti bħall-predeċessur tiegħu, iżda laħaq it-Top 10 fir-[[Renju Unit]]. Tour ġdid, il-''Better Days Tour'', inkluda 20 kunċert fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], 18 fl-[[Ewropa]], u 12 fl-Awstralja, pajjiż li ma kinitx żaret fi tletin sena. Qamet kontroversja fl-[[Awstralja]]: Dolly Parton insistiet li tuża x-xarabank tat-tours tas-soltu tagħha, vera lounge mobbli. Iżda d-daqs, il-piż u l-bibien mhux tas-soltu tiegħu li nfetħu bil-mod ħażin wasslu biex ma jidħolx mid-dwana. Il-Ministru tat-Trasport innifsu solva l-problema u ħalla lil Dolly tidħol fil-pajjiż. CD/DVD irreġistrat f'[[Melbourne]] ħareġ fl-2012. Fl-2011 ukoll, hija ħadet sehem fil-film ''Joyful Noise'' ma’ Queen Latifah, dwar kor tal-gospel li qed jitħabat bejn iż-żewġ nisa, li kien suċċess kbir. F’Ottubru 2011, Dolly kkontribwiet għall-album Chicago XXXIII: ''O Christmas Three'' mill-grupp jazz-rock Chicago. Hija rreġistrat is-soundtrack għall-film Dumplin' (2018) li fih [[Jennifer Aniston]], li jagħti ġieħ lilha. Fl-2019, kantat il-kanzunetta "''God Only Knows''" mal-grupp For King & [[Country]]. Fl-2021, hija kienet preżenti fis-single "''Does He Love You''" mil-leġġenda tal-mużika country [[Reba McEntire]]. Fl-2023, hija rreġistrat il-kanzunetta "''Gonna Be You''" ma’ [[Belinda Carlisle]], [[Cyndi Lauper]], [[Debbie Harry]], u [[Gloria Estefan]]. Din it-track, meħuda mis-soundtrack tal-film ''There's Something About Tom Brady'', kienet sensazzjoni, u laħqet in-numru 1 fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Hija wkoll meqjusa bħala waħda mill-aqwa kollaborazzjonijiet tas-snin 2020. Fil-15 ta' Frar 2024, hija dehret bħala artista ewlenija fis-single tar-rapper [[Pitbull]] "''Powerful Women''." Fid-29 ta' Marzu 2024, Dolly Parton ikkontribwiet għat-tmien album tal-istudjo ta' [[Beyoncé]], *''Cowboy Carter''*, billi pprovdiet l-introduzzjoni għall-interpretazzjoni mill-ġdid ta' "''[[Jolene]]''" mill-kollega tagħha, fejn rabtet il-karattru ta' "''[[Jolene]]''" ma' "''Becky''" mill-album ta' [[Beyoncé]] *''Lemonade''*, u bħala artista mistiedna fit-track "''Tyrant''." Dolly Parton irritornat fuq il-pjattaformi tal-istriming tal-mużika fix-xitwa tal-2025, notevolment bil-kollaborazzjoni tagħha ma' Sabrina Carpenter fuq il-kanzunetta "''Please Please Please''," li ħarġet fl-14 ta' Frar 2025. Fid-19 ta' Jannar 2026, hija ħarġet verżjoni ġdida ta' "''Light of a Clear Blue Morning''" li fiha ħadet sehem [[Lainey Wilson]], [[Miley Cyrus]], [[Queen Latifah]], u [[Reba McEntire]], u tat il-qligħ għar-riċerka dwar il-kanċer pedjatriku. '''<big>Mewt u Tifħir</big>''' F'Mejju 2026, Dolly Parton ħabbret li kienet qed tbati minn problemi fil-kliewi u kkanċellat sensiela ta' kunċerti f'[[Las Vegas]]. L-isptar mill-21 ta' Awwissu 2026, fiċ-Ċentru tal-Kanċer Vanderbilt-Ingram, Dolly Parton mietet fil-25 ta' Awwissu 2026, f'[[Nashville]], fl-età ta' 80 sena. In-neputi tagħha, Bryan Seaver, ħabbar l-aħbar f'filmat li tpoġġa fuq il-midja soċjali tiegħu. L-aġent tagħha aktar tard speċifika li hija mietet wara "battalja qasira" mal-kanċer<ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kantanta-dolly-parton-fl-eta-ta-80-sena/|titlu=}}</ref>. Il-mewt ta' Dolly Parton bagħtet xokk fin-nazzjon, partikolarment fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Tifħir wasal minn kull rokna tax-xena mużikali, l-industrija tal-films, u l-isfera politika. Maħbuba mill-ġenerazzjonijiet kollha, hija rċeviet tifħir minn bosta ċelebritajiet, inklużi [[Beyoncé]], [[Celine Dion|Céline Dion]], [[Elton John]], [[Eminem]], [[Jane Fonda]], [[Julia Roberts]], [[Miley Cyrus]], [[Paul McCartney]], u [[Taylor Swift]]<ref>{{Ċita web|url=https://briefly.co.za/entertainment/celebrities/251096-celine-dion-mourns-dolly-parton-emotional-tribute-pure-light/|titlu=Celine Dion Mourns Dolly Parton in Emotional Tribute: “You Were Pure Light” - Briefly.co.za|kunjom=Moroeng|isem=Moroba|data=2026-08-26|sit=briefly.co.za|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. [[Jane Fonda]] qalet dwarha, "Kienet l-inkarnazzjoni voluptuża tal-empatija," u [[Paul McCartney]] qal, "Il-kitba tal-kanzunetti tagħha, il-kant tagħha, il-filantropija tagħha kienu bla rivali fid-dinja tal-mużika country." Il-President [[Donald Trump]] ordna li l-bandiera Amerikana tittajjar f'nofs arblu madwar l-Istati Uniti, kif ukoll fl-ambaxxati u l-installazzjonijiet militari barra l-pajjiż, għal ġimgħa. L-eks presidenti [[Joe Biden]], [[Bill Clinton]], [[Barack Obama]], u [[George W. Bush]] ukoll ħarġu stqarrijiet f'ġieħha. Diversi gvernaturi tal-istati segwew l-eżempju nazzjonali u ordnaw li l-bnadar jittajjru f'nofs arblu fuq bini pubbliku fl-istati tagħhom. Mexxejja barranin ukoll sellmulha ġieħ, inkluż [[Anthony Albanese]] fl-[[Awstralja]], [[Mette Frederiksen]] fid-[[Danimarka]], u [[Ulf Kristersson]] fl-[[Żvezja|Iżvezja]]. Fi [[Belt ta' New York|New York]], l-[[Empire State Building]] huwa mdawwal b'roża brillanti mid-9:25 p.m. sal-10:25 p.m., b'referenza għall-kanzunetta tiegħu 9 to 5 u l-film tiegħu 9 to 5<ref>{{Ċita web|url=https://deadline.com/2026/08/new-york-dolly-parton-empire-state-building-1237050826/|titlu=New York City Landmarks Dazzle For Dolly Parton|kunjom=Evans|isem=Greg|data=2026-08-26|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. == Affarijiet tan-Negozju == [[Stampa:Dollywoodsign1.jpg|nofs|daqsminuri|Sinjal tad-dħul ta' Dollywood]] Minbarra l-attivitajiet tagħha fin-negozju tal-ispettaklu, Dolly Parton bniet imperu kummerċjali diversifikat b'bosta proġetti qligħ li ppermettew lin-negozjanta tkun ukoll filantropa ġeneruża. Fl-1986, hi u l-familja Herschel akkwistaw park tad-divertiment fallut f'Pigeon Forge, [[Tennessee]], ħdejn il-[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains|Park Nazzjonali tal-Great Smoky Mountains]]. Hija semmietu mill-ġdid "''Dollywood''," bħala referenza għal [[Hollywood]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.dollywood.com/|titlu=}}</ref>. B'aktar minn 3 miljun viżitatur fis-sena u 13,000 impjegat, il-park iġġenera madwar $1.8 biljun (€1.71 biljun) f'benefiċċji ekonomiċi lokali fl-2022, filwaqt li [[Graceland]], li jinsab ukoll f'[[Tennessee]], ġab biss $150 miljun. Fl-2024, Dollywood ġie msemmi l-aqwa park tad-divertiment fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] minn [[TripAdvisor]]. Lil hinn mill-park tad-divertiment tagħha, Dolly Parton ħolqot dar tal-pubblikazzjoni, stazzjon tar-radju, u katina ta' ristoranti. Hija tiżviluppa wkoll linji ta' prodotti tal-ikel bħal cookies, kejkijiet, u ġuleppi taħt il-marka Duncan Hines, u tikkummerċjalizza fwejjaħ taħt il-marka tagħha Dolly Beauty u nbejjed taħt Dolly Wines<ref>{{Ċita web|url=https://www.forbes.com/profile/dolly-parton/|titlu=Dolly Parton|sit=Forbes|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Fl-2025, ir-rivista ''Forbes'' stmat il-fortuna personali ta’ Dolly Parton għal nofs biljun dollaru<ref>{{Ċita web|url=https://www.forbes.com/profile/dolly-parton/|titlu=Dolly Parton|sit=Forbes|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. == Ikona queer == Dolly Parton, magħrufa għall-femminilità ultra-stilizzata tagħha, il-gwardarobba barokka, il-makeup tqil, il-parrokki bjond, u l-użu tal-kirurġija kosmetika, hija figura ewlenija fil-komunità trans. "Kieku ma kontx mara, kont inkun drag queen," iddikjarat b'ċajta. Darba daħlet f'kompetizzjoni ta' imitazzjoni ta' Dolly Parton u ġiet fit-tieni post. Saħansitra dehret f'episodju sħiħ tal-kompetizzjoni televiżiva tad-drag queen RuPaul's Drag Race. Dolly Parton saret ikona LGBTQ+ grazzi għas-sinċerità u l-awtentiċità emozzjonali tal-kanzunetti tagħha, li jirresonaw mal-udjenzi u jmissu l-komunitajiet emarġinati. F'waħda mill-kanzunetti karatteristika tagħha, "''Coat of Many Colors''," tirrakkonta kif il-kowt li kienet liebsa—taħlita kkulurita ta' drappijiet meħjutin minn ommha—qalilha r-redikolu ta' sħabha tal-iskola. Fil-kanzunetta, hija tappella biex wieħed jilqa' d-differenzi tiegħu u, minkejja l-avversità, jimxi mill-mistħija għall-kburija. Lil hinn mill-komunitajiet queer, ġenerazzjoni ġdida sħiħa ta’ kantanti tal-country bħal [[Katy J Pearson]], [[Margo Price]], [[Amanda Shires]], [[Neko Case]], u [[Okay Kaya]] qed jisfidaw ukoll l-immaġni konservattiva tal-mużika country ta’ [[Nashville]] u huma fannijiet ta’ Dolly Parton. == Gallerija == <gallery mode="packed"> Stampa:2006 Kennedy Center honorees.jpg|Il-President [[George W. Bush]] u [[Laura Bush]] jippreżentaw mar-rebbieħa tal-Kennedy Center fil-Blue Room tal-[[White House]] waqt riċeviment fl-2006. Stampa:E-dolly.jpg|Dolly Parton tirċievi l-Premju Woodrow Wilson għas-Servizz Pubbliku fl-2007. Stampa:Zubin Mehta laughs with singers Dolly Parton and William Smokey Robinson during a reception for the Kennedy Center honorees.jpg|Il-konduttur [[Zubin Mehta]] jidħak mal-kantanti Dolly Parton u [[Smokey Robinson]] f'riċeviment li jonora lil dawk onorati miċ-Ċentru Kennedy fl-2006. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Twieldu fl-1946]] [[Kategorija:Mietu fl-2026]] 084w589mzrlfvziytzfb60z9jn7t2oo 331877 331876 2026-09-01T17:24:50Z ToniSant 4257 added [[Category:Kantanti Amerikani]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331877 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Dolly Parton''' kienet kantanta, kittieba tal-kanzunetti, multi-strumentalista, attriċi, kittieba tal-iskripts u produttriċi Amerikana, li twieldet fid-19 ta' Jannar 1946 f'Pittman Center ([[Tennessee]]) u mietet fil-25 ta' Awwissu 2026 f'[[Nashville]] ([[Tennessee]]). Wara aktar minn nofs seklu ta’ karriera bla interruzzjoni, hija saret, fost affarijiet oħra, ir- ''Reġina tal-Mużika Country''. Hija biegħet aktar minn {{Nowrap|100 millions}} album madwar id-dinja. Hija laħqet l-ewwel post fiċ-charts tal-pop [[Stati Uniti|tal-Istati Uniti]] tliet darbiet u 24 darba fil-mużika country. Hija kitbet aktar minn {{unité|3000|chansons}} u pproduċiet aktar minn {{Nowrap|65 albums}} matul il-karriera tagħha. Fost l-aktar kanzunetti famużi tagħha hemm ''I Will Always Love You'', li Whitney Houston għamlet cover tagħha fl-1992, ''Jolene'', ''9 to 5'' u ''Coat of Many Colors'' . Mara negozjanta għaqlija iżda wkoll filantropa kbira, fl-1990 ħolqot organizzazzjoni mingħajr skop ta' qligħ, ''Imagination Library'', li għandha l-għan li toffri kotba b'xejn kull xahar lit-tfal [[Renju Unit|fir-Renju Unit]], [[Kanada|il-Kanada]] u l- [[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Hija tagħmel parti miċ-ċirku esklussiv ħafna ta' artisti li ġew nominati għall-erba' premjijiet l-aktar prestiġjużi fl-industrija tad-divertiment fl- [[Stati Uniti|Istati Uniti]], jiġifieri l- Emmy Awards (televiżjoni), il- Grammy Awards (mużika), l- Oscars (films) u t- Tony Awards (teatru). B'mod aktar ġenerali, hija waħda mill-aktar figuri pubbliċi maħbuba fl- [[Stati Uniti|Istati Uniti]], u tgħaqqad lid-Demokratiċi u r-Repubblikani . == Bijografija == '''<big>Tfulija u Oriġini</big>''' Dolly Rebecca Parton twieldet fid-19 ta' Jannar, 1946, f'Pittman Center, Tennessee, f'familja fqira. Kienet bint Robert Lee Parton, bidwi, u Avie Lee Owens. Għal ħafna snin, missierha kien jikkultiva t-tabakk, iżda minħabba raġunijiet ekonomiċi, kellu jiċċaqlaq lejn Detroit biex jaħdem fl-industrija tal-karozzi. Il-kantanta kibret f'familja ta' tnax-il tifel u tifla, f'barrakka tal-injam fejn ħamest itfal kienu jorqdu fl-istess sodda<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/biography/Dolly-Parton|titlu=Dolly Parton {{!}} Biography, Songs, Death, Husband, Movies, Jolene, Imagination Library, & Facts {{!}} Britannica|data=2026-08-28|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. '''<big>Karriera</big>''' Dolly Parton bdiet il-karriera tagħha minn età żgħira ħafna. Il-mentor tagħha kien zijuha, Bill Owens, mużiċist u kittieb tal-kanzunetti country li kiteb diversi kanzunetti magħha, inkluża "''Put It Off Until Tomorrow''," li rebħet il-premju BMI Song of the Year fl-1966. Huwa għallimha ddoqq il-kitarra fl-età ta’ tmien snin. Meta kellha għaxar snin, huwa introduċiha għar-radju, u hija kantat f’Knoxville, Tennessee, fuq ''Cas Walker Farm'' u ''Home Hour'', li aktar tard sar programm televiżiv. Ta’ tlettax-il sena, hija kantat fuq il-Grand Ole Opry fir-Ryman Auditorium, is-sala tal-kunċerti leġġendarja ta’ Nashville magħrufa bħala l-"''Mother Church of Country Music''." Hija ġiet introdotta hemm minn Johnny Cash innifsu, li ppreżentaha bħala "tifla żgħira minn East Tennessee." Hija kantat is-suċċess ta’ George Jones, "''You Gotta Be My Baby''." Parton għamlet id-debutt tagħha bħala narratriċi u kantanta, takkumpanja lilha nfisha fuq il-banjo jew il-kitarra<ref>{{Ċita web|url=https://www.goodreads.com/book/show/58468527-dolly-parton-book|titlu=Dolly Parton Book: The Biography of Dolly Parton|sit=Goodreads|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Fl-1964, Dolly Parton kellha 18-il sena. L-għada li ggradwat mill-iskola sekondarja, telqet lejn [[Nashville]] fejn iltaqgħet ma' Carl Dean fl-ewwel jum tagħha, ir-raġel li miegħu kienet se taqsam ħajjitha<ref>{{Ċita web|url=http://www.amightygirl.com/blog?p=32200|titlu=Dolly Parton, Legendary Singer, Songwriter, and Philanthropist, Celebrates Her 80th Birthday|sit=kwww.amightygirl.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. [[Stampa:Dolly Parton with Larry Mathis and Bud Brewster.jpg|nofs|daqsminuri|Larry Mathis, Dolly Parton u Bud Brewster (The Pick'n Grin Bluegrass) fis-snin sittin.]] Fil-kapitali tal-mużika country, hija għamlet isem għaliha nnifisha bħala kittieba tal-kanzunetti, iżda t-tikketta tad-diski tagħha llimitatha għal repertorju pop minħabba l-firxa vokali għolja tagħha, u hija tħabtet biex tidħol fix-xena tal-mużika country. Kien fl-1967 li kisbet rikonoxximent fuq ir-radju country bl-ewwel album tagħha, *''Hello, I'm Dolly''*. Il-preżentatur tat-televiżjoni Porter Wagoner innotaha grazzi għall-ewwel single tagħha, "''Dumb Blonde''," u impjegaha bħala ko-preżentatriċi fil-programm tiegħu<ref>{{Ċita web|url=https://www.nndb.com/people/088/000023019/|titlu=Dolly Parton|sit=www.nndb.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Kantanta, mużiċista, u preżentatur ewlieni tal-programm televiżiv tiegħu stess, huwa nieda l-karriera ta' Dolly Parton u kien il-mentor tagħha. Kull ġimgħa, quddiem 3 miljun telespettatur, Porter Wagoner kanta bosta duetti ta' suċċess mat-tfajla ta' 21 sena. Mal-produttur il-ġdid tagħha, Dolly Parton qalgħet $60,000 fis-sena, aktar milli kien qala' missierha f'ħajtu kollha. L-ewwel xiri tagħha kien [[Cadillac (Marka)|Cadillac]], li minnufih daħħlet fl-istudjo ta' Peter Wagoner. Malajr laħqet rwol dejjem aktar ċentrali fil-programm u saħansitra ngħatat l-opportunità li tippreżentah f'diversi okkażjonijiet. Hija rreġistrat diversi albums ma' Porter Wagoner, inklużi xi kanzunetti ta' suċċess<ref>{{Ċita web|url=https://www.nndb.com/people/088/000023019/|titlu=Dolly Parton|sit=www.nndb.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Iżda xtaqet issegwi karriera solo u kitbet u kantat diversi kanzunetti waħedha, inizjalment mingħajr wisq rikonoxximent. Fl-1971, f’“''Coat of Many Colors'',” kantat dwar il-ħajja ta’ ommha f’faqar estrem. Fl-1973, telqet mill-Porter Wagoner Show biex tiffoka fuq il-karriera tagħha. Iddebuttat b’suċċess kbir: “''[[Jolene]]''.” Il-kanzunetta ddominat iċ-charts tal-country, imbagħad daħlet fil-pop qabel ma saret suċċess internazzjonali, u laħqet udjenza ġdida. “''[[Jolene]]''” hija waħda mill-aktar kompożizzjonijiet interpretati minn Dolly Parton. Ġiet interpretata minn artisti bħal [[Beyoncé]], [[Miley Cyrus]], [[Olivia Newton-John]], u [[The White Stripes]]. Fl-1974, hija kompliet b'suċċess ieħor, "''I Will Always Love You''," iddedikat lil Porter Wagoner biex tesprimi l-imħabba u l-gratitudni tagħha. Din l-oda kisbitilha l-premju tal-Vokalista Femminili tas-Sena tal-Country Music Association sentejn wara xulxin, fl-1975 u l-1976<ref>{{Ċita web|url=https://www.loc.gov/item/n79128064/dolly-parton/|titlu=Dolly Parton|sit=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. [[Elvis Presley]] ried jirrekordjaha, iżda Dolly Parton, mara negozjanta għaqlija, irrifjutat għax ma riditx taqsam id-drittijiet tal-pubblikazzjoni. Il-kanzunetta ġiet aktar tard interpretata fl-1992 minn [[Whitney Houston]] għas-soundtrack tal-film *''The Bodyguard''*<ref>{{Ċita web|url=https://www.loc.gov/item/n79128064/dolly-parton/|titlu=Dolly Parton|sit=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. [[Stampa:Kenny Rogers Louise Palanker and Dolly Parton (40357310934).jpg|nofs|daqsminuri|Dolly Parton, Louise Palanker u [[Kenny Rogers]] fis-snin sebgħin u tmenin]] Fl-1977, "''Here You Come Again''," waħda mill-ftit kanzunetti li ma kitbitx, kisbitilha l-ewwel [[Grammy Award]] tagħha fl-1979. Wara snin tmenin pjuttost "''pop''" u xi kultant xi ftit nostalġiċi, hija ddeċidiet, bis-suċċess tagħha jonqos, u minkejja s-suċċess dinji ta' [[Whitney Houston]] bil-kanzunetta tagħha fl-1992, li tirritorna lejn [[Tennessee]] fl-1996<ref>{{Ċita web|url=http://www.amightygirl.com/blog?p=32200|titlu=Dolly Parton, Legendary Singer, Songwriter, and Philanthropist, Celebrates Her 80th Birthday|sit=kwww.amightygirl.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Fl-1999, irreġistrat l-ewwel album bluegrass tagħha, *''The Grass Is Blue''*, ritorn għall-għeruq tagħha li kiseb lilha [[Grammy Award]] għall-Aqwa Album Bluegrass u bosta premji oħra. Dan iż-żieda fil-popolarità kompliet b’*''Little Sparrow''* fl-2001 u *''Halos and Horns''* fl-2002, li inkludew cover ta’ “''Stairway to Heaven''” ta’ [[Led Zeppelin]]. Biex tippromwovi l-album tagħha, bdiet l-ewwel mini-tour tagħha dik l-istess sena. Sorpriża bl-akkoljenza entużjasta u bil-gost tagħha stess tat-touring, Dolly Parton iddeċidiet li tagħti aktar kunċerti f'pajjiżi barranin “qabel ma nixjieħ wisq għalih.” Dan wassalha lejn l-[[Ewropa]] f’Marzu u April 2007, fejn daqqet quddiem folol li nbigħu l-biljetti fin-[[Norveġja]], l-[[Żvezja|Iżvezja]], l-[[Olanda]], l-[[Ingilterra]], l-[[Skozja|Iskozja]], u l-[[Repubblika tal-Irlanda|Irlanda]]. Fl-2006, irċeviet nominazzjonijiet kemm għal Academy Award kif ukoll għal Golden Globe għall-kanzunetta oriġinali “''Travelin''’ Thru” mill-film *''Transamerica''*. Fl-2008, Dolly Parton irritornat b'album country pop li ddebutta fin-numru 17 fuq iċ-charts tal-Istati Uniti (rekord fl-ewwel ġimgħa għaliha) u n-numru 2 fuq iċ-charts tal-country. Tour ġdid, il-"''Backwood Barbie Tour''," ħadha l-[[Ewropa]] fl-2008, fejn daqqet f'170,000 belt Ewropea u għamlitha l-aktar artista country ta' suċċess fl-[[Ewropa]]. Dan it-tour kien segwit minn parti fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Fl-2011, l-album il-ġdid tagħha, ''Better Days'', ma kisibx l-istess livell ta' suċċess fl-Istati Uniti bħall-predeċessur tiegħu, iżda laħaq it-Top 10 fir-[[Renju Unit]]. Tour ġdid, il-''Better Days Tour'', inkluda 20 kunċert fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], 18 fl-[[Ewropa]], u 12 fl-Awstralja, pajjiż li ma kinitx żaret fi tletin sena. Qamet kontroversja fl-[[Awstralja]]: Dolly Parton insistiet li tuża x-xarabank tat-tours tas-soltu tagħha, vera lounge mobbli. Iżda d-daqs, il-piż u l-bibien mhux tas-soltu tiegħu li nfetħu bil-mod ħażin wasslu biex ma jidħolx mid-dwana. Il-Ministru tat-Trasport innifsu solva l-problema u ħalla lil Dolly tidħol fil-pajjiż. CD/DVD irreġistrat f'[[Melbourne]] ħareġ fl-2012. Fl-2011 ukoll, hija ħadet sehem fil-film ''Joyful Noise'' ma’ Queen Latifah, dwar kor tal-gospel li qed jitħabat bejn iż-żewġ nisa, li kien suċċess kbir. F’Ottubru 2011, Dolly kkontribwiet għall-album Chicago XXXIII: ''O Christmas Three'' mill-grupp jazz-rock Chicago. Hija rreġistrat is-soundtrack għall-film Dumplin' (2018) li fih [[Jennifer Aniston]], li jagħti ġieħ lilha. Fl-2019, kantat il-kanzunetta "''God Only Knows''" mal-grupp For King & [[Country]]. Fl-2021, hija kienet preżenti fis-single "''Does He Love You''" mil-leġġenda tal-mużika country [[Reba McEntire]]. Fl-2023, hija rreġistrat il-kanzunetta "''Gonna Be You''" ma’ [[Belinda Carlisle]], [[Cyndi Lauper]], [[Debbie Harry]], u [[Gloria Estefan]]. Din it-track, meħuda mis-soundtrack tal-film ''There's Something About Tom Brady'', kienet sensazzjoni, u laħqet in-numru 1 fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Hija wkoll meqjusa bħala waħda mill-aqwa kollaborazzjonijiet tas-snin 2020. Fil-15 ta' Frar 2024, hija dehret bħala artista ewlenija fis-single tar-rapper [[Pitbull]] "''Powerful Women''." Fid-29 ta' Marzu 2024, Dolly Parton ikkontribwiet għat-tmien album tal-istudjo ta' [[Beyoncé]], *''Cowboy Carter''*, billi pprovdiet l-introduzzjoni għall-interpretazzjoni mill-ġdid ta' "''[[Jolene]]''" mill-kollega tagħha, fejn rabtet il-karattru ta' "''[[Jolene]]''" ma' "''Becky''" mill-album ta' [[Beyoncé]] *''Lemonade''*, u bħala artista mistiedna fit-track "''Tyrant''." Dolly Parton irritornat fuq il-pjattaformi tal-istriming tal-mużika fix-xitwa tal-2025, notevolment bil-kollaborazzjoni tagħha ma' Sabrina Carpenter fuq il-kanzunetta "''Please Please Please''," li ħarġet fl-14 ta' Frar 2025. Fid-19 ta' Jannar 2026, hija ħarġet verżjoni ġdida ta' "''Light of a Clear Blue Morning''" li fiha ħadet sehem [[Lainey Wilson]], [[Miley Cyrus]], [[Queen Latifah]], u [[Reba McEntire]], u tat il-qligħ għar-riċerka dwar il-kanċer pedjatriku. '''<big>Mewt u Tifħir</big>''' F'Mejju 2026, Dolly Parton ħabbret li kienet qed tbati minn problemi fil-kliewi u kkanċellat sensiela ta' kunċerti f'[[Las Vegas]]. L-isptar mill-21 ta' Awwissu 2026, fiċ-Ċentru tal-Kanċer Vanderbilt-Ingram, Dolly Parton mietet fil-25 ta' Awwissu 2026, f'[[Nashville]], fl-età ta' 80 sena. In-neputi tagħha, Bryan Seaver, ħabbar l-aħbar f'filmat li tpoġġa fuq il-midja soċjali tiegħu. L-aġent tagħha aktar tard speċifika li hija mietet wara "battalja qasira" mal-kanċer<ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kantanta-dolly-parton-fl-eta-ta-80-sena/|titlu=}}</ref>. Il-mewt ta' Dolly Parton bagħtet xokk fin-nazzjon, partikolarment fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Tifħir wasal minn kull rokna tax-xena mużikali, l-industrija tal-films, u l-isfera politika. Maħbuba mill-ġenerazzjonijiet kollha, hija rċeviet tifħir minn bosta ċelebritajiet, inklużi [[Beyoncé]], [[Celine Dion|Céline Dion]], [[Elton John]], [[Eminem]], [[Jane Fonda]], [[Julia Roberts]], [[Miley Cyrus]], [[Paul McCartney]], u [[Taylor Swift]]<ref>{{Ċita web|url=https://briefly.co.za/entertainment/celebrities/251096-celine-dion-mourns-dolly-parton-emotional-tribute-pure-light/|titlu=Celine Dion Mourns Dolly Parton in Emotional Tribute: “You Were Pure Light” - Briefly.co.za|kunjom=Moroeng|isem=Moroba|data=2026-08-26|sit=briefly.co.za|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. [[Jane Fonda]] qalet dwarha, "Kienet l-inkarnazzjoni voluptuża tal-empatija," u [[Paul McCartney]] qal, "Il-kitba tal-kanzunetti tagħha, il-kant tagħha, il-filantropija tagħha kienu bla rivali fid-dinja tal-mużika country." Il-President [[Donald Trump]] ordna li l-bandiera Amerikana tittajjar f'nofs arblu madwar l-Istati Uniti, kif ukoll fl-ambaxxati u l-installazzjonijiet militari barra l-pajjiż, għal ġimgħa. L-eks presidenti [[Joe Biden]], [[Bill Clinton]], [[Barack Obama]], u [[George W. Bush]] ukoll ħarġu stqarrijiet f'ġieħha. Diversi gvernaturi tal-istati segwew l-eżempju nazzjonali u ordnaw li l-bnadar jittajjru f'nofs arblu fuq bini pubbliku fl-istati tagħhom. Mexxejja barranin ukoll sellmulha ġieħ, inkluż [[Anthony Albanese]] fl-[[Awstralja]], [[Mette Frederiksen]] fid-[[Danimarka]], u [[Ulf Kristersson]] fl-[[Żvezja|Iżvezja]]. Fi [[Belt ta' New York|New York]], l-[[Empire State Building]] huwa mdawwal b'roża brillanti mid-9:25 p.m. sal-10:25 p.m., b'referenza għall-kanzunetta tiegħu 9 to 5 u l-film tiegħu 9 to 5<ref>{{Ċita web|url=https://deadline.com/2026/08/new-york-dolly-parton-empire-state-building-1237050826/|titlu=New York City Landmarks Dazzle For Dolly Parton|kunjom=Evans|isem=Greg|data=2026-08-26|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. == Affarijiet tan-Negozju == [[Stampa:Dollywoodsign1.jpg|nofs|daqsminuri|Sinjal tad-dħul ta' Dollywood]] Minbarra l-attivitajiet tagħha fin-negozju tal-ispettaklu, Dolly Parton bniet imperu kummerċjali diversifikat b'bosta proġetti qligħ li ppermettew lin-negozjanta tkun ukoll filantropa ġeneruża. Fl-1986, hi u l-familja Herschel akkwistaw park tad-divertiment fallut f'Pigeon Forge, [[Tennessee]], ħdejn il-[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains|Park Nazzjonali tal-Great Smoky Mountains]]. Hija semmietu mill-ġdid "''Dollywood''," bħala referenza għal [[Hollywood]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.dollywood.com/|titlu=}}</ref>. B'aktar minn 3 miljun viżitatur fis-sena u 13,000 impjegat, il-park iġġenera madwar $1.8 biljun (€1.71 biljun) f'benefiċċji ekonomiċi lokali fl-2022, filwaqt li [[Graceland]], li jinsab ukoll f'[[Tennessee]], ġab biss $150 miljun. Fl-2024, Dollywood ġie msemmi l-aqwa park tad-divertiment fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] minn [[TripAdvisor]]. Lil hinn mill-park tad-divertiment tagħha, Dolly Parton ħolqot dar tal-pubblikazzjoni, stazzjon tar-radju, u katina ta' ristoranti. Hija tiżviluppa wkoll linji ta' prodotti tal-ikel bħal cookies, kejkijiet, u ġuleppi taħt il-marka Duncan Hines, u tikkummerċjalizza fwejjaħ taħt il-marka tagħha Dolly Beauty u nbejjed taħt Dolly Wines<ref>{{Ċita web|url=https://www.forbes.com/profile/dolly-parton/|titlu=Dolly Parton|sit=Forbes|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Fl-2025, ir-rivista ''Forbes'' stmat il-fortuna personali ta’ Dolly Parton għal nofs biljun dollaru<ref>{{Ċita web|url=https://www.forbes.com/profile/dolly-parton/|titlu=Dolly Parton|sit=Forbes|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. == Ikona queer == Dolly Parton, magħrufa għall-femminilità ultra-stilizzata tagħha, il-gwardarobba barokka, il-makeup tqil, il-parrokki bjond, u l-użu tal-kirurġija kosmetika, hija figura ewlenija fil-komunità trans. "Kieku ma kontx mara, kont inkun drag queen," iddikjarat b'ċajta. Darba daħlet f'kompetizzjoni ta' imitazzjoni ta' Dolly Parton u ġiet fit-tieni post. Saħansitra dehret f'episodju sħiħ tal-kompetizzjoni televiżiva tad-drag queen RuPaul's Drag Race. Dolly Parton saret ikona LGBTQ+ grazzi għas-sinċerità u l-awtentiċità emozzjonali tal-kanzunetti tagħha, li jirresonaw mal-udjenzi u jmissu l-komunitajiet emarġinati. F'waħda mill-kanzunetti karatteristika tagħha, "''Coat of Many Colors''," tirrakkonta kif il-kowt li kienet liebsa—taħlita kkulurita ta' drappijiet meħjutin minn ommha—qalilha r-redikolu ta' sħabha tal-iskola. Fil-kanzunetta, hija tappella biex wieħed jilqa' d-differenzi tiegħu u, minkejja l-avversità, jimxi mill-mistħija għall-kburija. Lil hinn mill-komunitajiet queer, ġenerazzjoni ġdida sħiħa ta’ kantanti tal-country bħal [[Katy J Pearson]], [[Margo Price]], [[Amanda Shires]], [[Neko Case]], u [[Okay Kaya]] qed jisfidaw ukoll l-immaġni konservattiva tal-mużika country ta’ [[Nashville]] u huma fannijiet ta’ Dolly Parton. == Gallerija == <gallery mode="packed"> Stampa:2006 Kennedy Center honorees.jpg|Il-President [[George W. Bush]] u [[Laura Bush]] jippreżentaw mar-rebbieħa tal-Kennedy Center fil-Blue Room tal-[[White House]] waqt riċeviment fl-2006. Stampa:E-dolly.jpg|Dolly Parton tirċievi l-Premju Woodrow Wilson għas-Servizz Pubbliku fl-2007. Stampa:Zubin Mehta laughs with singers Dolly Parton and William Smokey Robinson during a reception for the Kennedy Center honorees.jpg|Il-konduttur [[Zubin Mehta]] jidħak mal-kantanti Dolly Parton u [[Smokey Robinson]] f'riċeviment li jonora lil dawk onorati miċ-Ċentru Kennedy fl-2006. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Twieldu fl-1946]] [[Kategorija:Mietu fl-2026]] [[Kategorija:Kantanti Amerikani]] h63oapwaen3xsgbwgjw29j88inwztou 331878 331877 2026-09-01T17:25:08Z ToniSant 4257 added [[Category:Atturi Amerikani]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331878 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Dolly Parton''' kienet kantanta, kittieba tal-kanzunetti, multi-strumentalista, attriċi, kittieba tal-iskripts u produttriċi Amerikana, li twieldet fid-19 ta' Jannar 1946 f'Pittman Center ([[Tennessee]]) u mietet fil-25 ta' Awwissu 2026 f'[[Nashville]] ([[Tennessee]]). Wara aktar minn nofs seklu ta’ karriera bla interruzzjoni, hija saret, fost affarijiet oħra, ir- ''Reġina tal-Mużika Country''. Hija biegħet aktar minn {{Nowrap|100 millions}} album madwar id-dinja. Hija laħqet l-ewwel post fiċ-charts tal-pop [[Stati Uniti|tal-Istati Uniti]] tliet darbiet u 24 darba fil-mużika country. Hija kitbet aktar minn {{unité|3000|chansons}} u pproduċiet aktar minn {{Nowrap|65 albums}} matul il-karriera tagħha. Fost l-aktar kanzunetti famużi tagħha hemm ''I Will Always Love You'', li Whitney Houston għamlet cover tagħha fl-1992, ''Jolene'', ''9 to 5'' u ''Coat of Many Colors'' . Mara negozjanta għaqlija iżda wkoll filantropa kbira, fl-1990 ħolqot organizzazzjoni mingħajr skop ta' qligħ, ''Imagination Library'', li għandha l-għan li toffri kotba b'xejn kull xahar lit-tfal [[Renju Unit|fir-Renju Unit]], [[Kanada|il-Kanada]] u l- [[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Hija tagħmel parti miċ-ċirku esklussiv ħafna ta' artisti li ġew nominati għall-erba' premjijiet l-aktar prestiġjużi fl-industrija tad-divertiment fl- [[Stati Uniti|Istati Uniti]], jiġifieri l- Emmy Awards (televiżjoni), il- Grammy Awards (mużika), l- Oscars (films) u t- Tony Awards (teatru). B'mod aktar ġenerali, hija waħda mill-aktar figuri pubbliċi maħbuba fl- [[Stati Uniti|Istati Uniti]], u tgħaqqad lid-Demokratiċi u r-Repubblikani . == Bijografija == '''<big>Tfulija u Oriġini</big>''' Dolly Rebecca Parton twieldet fid-19 ta' Jannar, 1946, f'Pittman Center, Tennessee, f'familja fqira. Kienet bint Robert Lee Parton, bidwi, u Avie Lee Owens. Għal ħafna snin, missierha kien jikkultiva t-tabakk, iżda minħabba raġunijiet ekonomiċi, kellu jiċċaqlaq lejn Detroit biex jaħdem fl-industrija tal-karozzi. Il-kantanta kibret f'familja ta' tnax-il tifel u tifla, f'barrakka tal-injam fejn ħamest itfal kienu jorqdu fl-istess sodda<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/biography/Dolly-Parton|titlu=Dolly Parton {{!}} Biography, Songs, Death, Husband, Movies, Jolene, Imagination Library, & Facts {{!}} Britannica|data=2026-08-28|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. '''<big>Karriera</big>''' Dolly Parton bdiet il-karriera tagħha minn età żgħira ħafna. Il-mentor tagħha kien zijuha, Bill Owens, mużiċist u kittieb tal-kanzunetti country li kiteb diversi kanzunetti magħha, inkluża "''Put It Off Until Tomorrow''," li rebħet il-premju BMI Song of the Year fl-1966. Huwa għallimha ddoqq il-kitarra fl-età ta’ tmien snin. Meta kellha għaxar snin, huwa introduċiha għar-radju, u hija kantat f’Knoxville, Tennessee, fuq ''Cas Walker Farm'' u ''Home Hour'', li aktar tard sar programm televiżiv. Ta’ tlettax-il sena, hija kantat fuq il-Grand Ole Opry fir-Ryman Auditorium, is-sala tal-kunċerti leġġendarja ta’ Nashville magħrufa bħala l-"''Mother Church of Country Music''." Hija ġiet introdotta hemm minn Johnny Cash innifsu, li ppreżentaha bħala "tifla żgħira minn East Tennessee." Hija kantat is-suċċess ta’ George Jones, "''You Gotta Be My Baby''." Parton għamlet id-debutt tagħha bħala narratriċi u kantanta, takkumpanja lilha nfisha fuq il-banjo jew il-kitarra<ref>{{Ċita web|url=https://www.goodreads.com/book/show/58468527-dolly-parton-book|titlu=Dolly Parton Book: The Biography of Dolly Parton|sit=Goodreads|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Fl-1964, Dolly Parton kellha 18-il sena. L-għada li ggradwat mill-iskola sekondarja, telqet lejn [[Nashville]] fejn iltaqgħet ma' Carl Dean fl-ewwel jum tagħha, ir-raġel li miegħu kienet se taqsam ħajjitha<ref>{{Ċita web|url=http://www.amightygirl.com/blog?p=32200|titlu=Dolly Parton, Legendary Singer, Songwriter, and Philanthropist, Celebrates Her 80th Birthday|sit=kwww.amightygirl.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. [[Stampa:Dolly Parton with Larry Mathis and Bud Brewster.jpg|nofs|daqsminuri|Larry Mathis, Dolly Parton u Bud Brewster (The Pick'n Grin Bluegrass) fis-snin sittin.]] Fil-kapitali tal-mużika country, hija għamlet isem għaliha nnifisha bħala kittieba tal-kanzunetti, iżda t-tikketta tad-diski tagħha llimitatha għal repertorju pop minħabba l-firxa vokali għolja tagħha, u hija tħabtet biex tidħol fix-xena tal-mużika country. Kien fl-1967 li kisbet rikonoxximent fuq ir-radju country bl-ewwel album tagħha, *''Hello, I'm Dolly''*. Il-preżentatur tat-televiżjoni Porter Wagoner innotaha grazzi għall-ewwel single tagħha, "''Dumb Blonde''," u impjegaha bħala ko-preżentatriċi fil-programm tiegħu<ref>{{Ċita web|url=https://www.nndb.com/people/088/000023019/|titlu=Dolly Parton|sit=www.nndb.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Kantanta, mużiċista, u preżentatur ewlieni tal-programm televiżiv tiegħu stess, huwa nieda l-karriera ta' Dolly Parton u kien il-mentor tagħha. Kull ġimgħa, quddiem 3 miljun telespettatur, Porter Wagoner kanta bosta duetti ta' suċċess mat-tfajla ta' 21 sena. Mal-produttur il-ġdid tagħha, Dolly Parton qalgħet $60,000 fis-sena, aktar milli kien qala' missierha f'ħajtu kollha. L-ewwel xiri tagħha kien [[Cadillac (Marka)|Cadillac]], li minnufih daħħlet fl-istudjo ta' Peter Wagoner. Malajr laħqet rwol dejjem aktar ċentrali fil-programm u saħansitra ngħatat l-opportunità li tippreżentah f'diversi okkażjonijiet. Hija rreġistrat diversi albums ma' Porter Wagoner, inklużi xi kanzunetti ta' suċċess<ref>{{Ċita web|url=https://www.nndb.com/people/088/000023019/|titlu=Dolly Parton|sit=www.nndb.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Iżda xtaqet issegwi karriera solo u kitbet u kantat diversi kanzunetti waħedha, inizjalment mingħajr wisq rikonoxximent. Fl-1971, f’“''Coat of Many Colors'',” kantat dwar il-ħajja ta’ ommha f’faqar estrem. Fl-1973, telqet mill-Porter Wagoner Show biex tiffoka fuq il-karriera tagħha. Iddebuttat b’suċċess kbir: “''[[Jolene]]''.” Il-kanzunetta ddominat iċ-charts tal-country, imbagħad daħlet fil-pop qabel ma saret suċċess internazzjonali, u laħqet udjenza ġdida. “''[[Jolene]]''” hija waħda mill-aktar kompożizzjonijiet interpretati minn Dolly Parton. Ġiet interpretata minn artisti bħal [[Beyoncé]], [[Miley Cyrus]], [[Olivia Newton-John]], u [[The White Stripes]]. Fl-1974, hija kompliet b'suċċess ieħor, "''I Will Always Love You''," iddedikat lil Porter Wagoner biex tesprimi l-imħabba u l-gratitudni tagħha. Din l-oda kisbitilha l-premju tal-Vokalista Femminili tas-Sena tal-Country Music Association sentejn wara xulxin, fl-1975 u l-1976<ref>{{Ċita web|url=https://www.loc.gov/item/n79128064/dolly-parton/|titlu=Dolly Parton|sit=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. [[Elvis Presley]] ried jirrekordjaha, iżda Dolly Parton, mara negozjanta għaqlija, irrifjutat għax ma riditx taqsam id-drittijiet tal-pubblikazzjoni. Il-kanzunetta ġiet aktar tard interpretata fl-1992 minn [[Whitney Houston]] għas-soundtrack tal-film *''The Bodyguard''*<ref>{{Ċita web|url=https://www.loc.gov/item/n79128064/dolly-parton/|titlu=Dolly Parton|sit=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. [[Stampa:Kenny Rogers Louise Palanker and Dolly Parton (40357310934).jpg|nofs|daqsminuri|Dolly Parton, Louise Palanker u [[Kenny Rogers]] fis-snin sebgħin u tmenin]] Fl-1977, "''Here You Come Again''," waħda mill-ftit kanzunetti li ma kitbitx, kisbitilha l-ewwel [[Grammy Award]] tagħha fl-1979. Wara snin tmenin pjuttost "''pop''" u xi kultant xi ftit nostalġiċi, hija ddeċidiet, bis-suċċess tagħha jonqos, u minkejja s-suċċess dinji ta' [[Whitney Houston]] bil-kanzunetta tagħha fl-1992, li tirritorna lejn [[Tennessee]] fl-1996<ref>{{Ċita web|url=http://www.amightygirl.com/blog?p=32200|titlu=Dolly Parton, Legendary Singer, Songwriter, and Philanthropist, Celebrates Her 80th Birthday|sit=kwww.amightygirl.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Fl-1999, irreġistrat l-ewwel album bluegrass tagħha, *''The Grass Is Blue''*, ritorn għall-għeruq tagħha li kiseb lilha [[Grammy Award]] għall-Aqwa Album Bluegrass u bosta premji oħra. Dan iż-żieda fil-popolarità kompliet b’*''Little Sparrow''* fl-2001 u *''Halos and Horns''* fl-2002, li inkludew cover ta’ “''Stairway to Heaven''” ta’ [[Led Zeppelin]]. Biex tippromwovi l-album tagħha, bdiet l-ewwel mini-tour tagħha dik l-istess sena. Sorpriża bl-akkoljenza entużjasta u bil-gost tagħha stess tat-touring, Dolly Parton iddeċidiet li tagħti aktar kunċerti f'pajjiżi barranin “qabel ma nixjieħ wisq għalih.” Dan wassalha lejn l-[[Ewropa]] f’Marzu u April 2007, fejn daqqet quddiem folol li nbigħu l-biljetti fin-[[Norveġja]], l-[[Żvezja|Iżvezja]], l-[[Olanda]], l-[[Ingilterra]], l-[[Skozja|Iskozja]], u l-[[Repubblika tal-Irlanda|Irlanda]]. Fl-2006, irċeviet nominazzjonijiet kemm għal Academy Award kif ukoll għal Golden Globe għall-kanzunetta oriġinali “''Travelin''’ Thru” mill-film *''Transamerica''*. Fl-2008, Dolly Parton irritornat b'album country pop li ddebutta fin-numru 17 fuq iċ-charts tal-Istati Uniti (rekord fl-ewwel ġimgħa għaliha) u n-numru 2 fuq iċ-charts tal-country. Tour ġdid, il-"''Backwood Barbie Tour''," ħadha l-[[Ewropa]] fl-2008, fejn daqqet f'170,000 belt Ewropea u għamlitha l-aktar artista country ta' suċċess fl-[[Ewropa]]. Dan it-tour kien segwit minn parti fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Fl-2011, l-album il-ġdid tagħha, ''Better Days'', ma kisibx l-istess livell ta' suċċess fl-Istati Uniti bħall-predeċessur tiegħu, iżda laħaq it-Top 10 fir-[[Renju Unit]]. Tour ġdid, il-''Better Days Tour'', inkluda 20 kunċert fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], 18 fl-[[Ewropa]], u 12 fl-Awstralja, pajjiż li ma kinitx żaret fi tletin sena. Qamet kontroversja fl-[[Awstralja]]: Dolly Parton insistiet li tuża x-xarabank tat-tours tas-soltu tagħha, vera lounge mobbli. Iżda d-daqs, il-piż u l-bibien mhux tas-soltu tiegħu li nfetħu bil-mod ħażin wasslu biex ma jidħolx mid-dwana. Il-Ministru tat-Trasport innifsu solva l-problema u ħalla lil Dolly tidħol fil-pajjiż. CD/DVD irreġistrat f'[[Melbourne]] ħareġ fl-2012. Fl-2011 ukoll, hija ħadet sehem fil-film ''Joyful Noise'' ma’ Queen Latifah, dwar kor tal-gospel li qed jitħabat bejn iż-żewġ nisa, li kien suċċess kbir. F’Ottubru 2011, Dolly kkontribwiet għall-album Chicago XXXIII: ''O Christmas Three'' mill-grupp jazz-rock Chicago. Hija rreġistrat is-soundtrack għall-film Dumplin' (2018) li fih [[Jennifer Aniston]], li jagħti ġieħ lilha. Fl-2019, kantat il-kanzunetta "''God Only Knows''" mal-grupp For King & [[Country]]. Fl-2021, hija kienet preżenti fis-single "''Does He Love You''" mil-leġġenda tal-mużika country [[Reba McEntire]]. Fl-2023, hija rreġistrat il-kanzunetta "''Gonna Be You''" ma’ [[Belinda Carlisle]], [[Cyndi Lauper]], [[Debbie Harry]], u [[Gloria Estefan]]. Din it-track, meħuda mis-soundtrack tal-film ''There's Something About Tom Brady'', kienet sensazzjoni, u laħqet in-numru 1 fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Hija wkoll meqjusa bħala waħda mill-aqwa kollaborazzjonijiet tas-snin 2020. Fil-15 ta' Frar 2024, hija dehret bħala artista ewlenija fis-single tar-rapper [[Pitbull]] "''Powerful Women''." Fid-29 ta' Marzu 2024, Dolly Parton ikkontribwiet għat-tmien album tal-istudjo ta' [[Beyoncé]], *''Cowboy Carter''*, billi pprovdiet l-introduzzjoni għall-interpretazzjoni mill-ġdid ta' "''[[Jolene]]''" mill-kollega tagħha, fejn rabtet il-karattru ta' "''[[Jolene]]''" ma' "''Becky''" mill-album ta' [[Beyoncé]] *''Lemonade''*, u bħala artista mistiedna fit-track "''Tyrant''." Dolly Parton irritornat fuq il-pjattaformi tal-istriming tal-mużika fix-xitwa tal-2025, notevolment bil-kollaborazzjoni tagħha ma' Sabrina Carpenter fuq il-kanzunetta "''Please Please Please''," li ħarġet fl-14 ta' Frar 2025. Fid-19 ta' Jannar 2026, hija ħarġet verżjoni ġdida ta' "''Light of a Clear Blue Morning''" li fiha ħadet sehem [[Lainey Wilson]], [[Miley Cyrus]], [[Queen Latifah]], u [[Reba McEntire]], u tat il-qligħ għar-riċerka dwar il-kanċer pedjatriku. '''<big>Mewt u Tifħir</big>''' F'Mejju 2026, Dolly Parton ħabbret li kienet qed tbati minn problemi fil-kliewi u kkanċellat sensiela ta' kunċerti f'[[Las Vegas]]. L-isptar mill-21 ta' Awwissu 2026, fiċ-Ċentru tal-Kanċer Vanderbilt-Ingram, Dolly Parton mietet fil-25 ta' Awwissu 2026, f'[[Nashville]], fl-età ta' 80 sena. In-neputi tagħha, Bryan Seaver, ħabbar l-aħbar f'filmat li tpoġġa fuq il-midja soċjali tiegħu. L-aġent tagħha aktar tard speċifika li hija mietet wara "battalja qasira" mal-kanċer<ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kantanta-dolly-parton-fl-eta-ta-80-sena/|titlu=}}</ref>. Il-mewt ta' Dolly Parton bagħtet xokk fin-nazzjon, partikolarment fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Tifħir wasal minn kull rokna tax-xena mużikali, l-industrija tal-films, u l-isfera politika. Maħbuba mill-ġenerazzjonijiet kollha, hija rċeviet tifħir minn bosta ċelebritajiet, inklużi [[Beyoncé]], [[Celine Dion|Céline Dion]], [[Elton John]], [[Eminem]], [[Jane Fonda]], [[Julia Roberts]], [[Miley Cyrus]], [[Paul McCartney]], u [[Taylor Swift]]<ref>{{Ċita web|url=https://briefly.co.za/entertainment/celebrities/251096-celine-dion-mourns-dolly-parton-emotional-tribute-pure-light/|titlu=Celine Dion Mourns Dolly Parton in Emotional Tribute: “You Were Pure Light” - Briefly.co.za|kunjom=Moroeng|isem=Moroba|data=2026-08-26|sit=briefly.co.za|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. [[Jane Fonda]] qalet dwarha, "Kienet l-inkarnazzjoni voluptuża tal-empatija," u [[Paul McCartney]] qal, "Il-kitba tal-kanzunetti tagħha, il-kant tagħha, il-filantropija tagħha kienu bla rivali fid-dinja tal-mużika country." Il-President [[Donald Trump]] ordna li l-bandiera Amerikana tittajjar f'nofs arblu madwar l-Istati Uniti, kif ukoll fl-ambaxxati u l-installazzjonijiet militari barra l-pajjiż, għal ġimgħa. L-eks presidenti [[Joe Biden]], [[Bill Clinton]], [[Barack Obama]], u [[George W. Bush]] ukoll ħarġu stqarrijiet f'ġieħha. Diversi gvernaturi tal-istati segwew l-eżempju nazzjonali u ordnaw li l-bnadar jittajjru f'nofs arblu fuq bini pubbliku fl-istati tagħhom. Mexxejja barranin ukoll sellmulha ġieħ, inkluż [[Anthony Albanese]] fl-[[Awstralja]], [[Mette Frederiksen]] fid-[[Danimarka]], u [[Ulf Kristersson]] fl-[[Żvezja|Iżvezja]]. Fi [[Belt ta' New York|New York]], l-[[Empire State Building]] huwa mdawwal b'roża brillanti mid-9:25 p.m. sal-10:25 p.m., b'referenza għall-kanzunetta tiegħu 9 to 5 u l-film tiegħu 9 to 5<ref>{{Ċita web|url=https://deadline.com/2026/08/new-york-dolly-parton-empire-state-building-1237050826/|titlu=New York City Landmarks Dazzle For Dolly Parton|kunjom=Evans|isem=Greg|data=2026-08-26|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. == Affarijiet tan-Negozju == [[Stampa:Dollywoodsign1.jpg|nofs|daqsminuri|Sinjal tad-dħul ta' Dollywood]] Minbarra l-attivitajiet tagħha fin-negozju tal-ispettaklu, Dolly Parton bniet imperu kummerċjali diversifikat b'bosta proġetti qligħ li ppermettew lin-negozjanta tkun ukoll filantropa ġeneruża. Fl-1986, hi u l-familja Herschel akkwistaw park tad-divertiment fallut f'Pigeon Forge, [[Tennessee]], ħdejn il-[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains|Park Nazzjonali tal-Great Smoky Mountains]]. Hija semmietu mill-ġdid "''Dollywood''," bħala referenza għal [[Hollywood]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.dollywood.com/|titlu=}}</ref>. B'aktar minn 3 miljun viżitatur fis-sena u 13,000 impjegat, il-park iġġenera madwar $1.8 biljun (€1.71 biljun) f'benefiċċji ekonomiċi lokali fl-2022, filwaqt li [[Graceland]], li jinsab ukoll f'[[Tennessee]], ġab biss $150 miljun. Fl-2024, Dollywood ġie msemmi l-aqwa park tad-divertiment fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] minn [[TripAdvisor]]. Lil hinn mill-park tad-divertiment tagħha, Dolly Parton ħolqot dar tal-pubblikazzjoni, stazzjon tar-radju, u katina ta' ristoranti. Hija tiżviluppa wkoll linji ta' prodotti tal-ikel bħal cookies, kejkijiet, u ġuleppi taħt il-marka Duncan Hines, u tikkummerċjalizza fwejjaħ taħt il-marka tagħha Dolly Beauty u nbejjed taħt Dolly Wines<ref>{{Ċita web|url=https://www.forbes.com/profile/dolly-parton/|titlu=Dolly Parton|sit=Forbes|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Fl-2025, ir-rivista ''Forbes'' stmat il-fortuna personali ta’ Dolly Parton għal nofs biljun dollaru<ref>{{Ċita web|url=https://www.forbes.com/profile/dolly-parton/|titlu=Dolly Parton|sit=Forbes|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. == Ikona queer == Dolly Parton, magħrufa għall-femminilità ultra-stilizzata tagħha, il-gwardarobba barokka, il-makeup tqil, il-parrokki bjond, u l-użu tal-kirurġija kosmetika, hija figura ewlenija fil-komunità trans. "Kieku ma kontx mara, kont inkun drag queen," iddikjarat b'ċajta. Darba daħlet f'kompetizzjoni ta' imitazzjoni ta' Dolly Parton u ġiet fit-tieni post. Saħansitra dehret f'episodju sħiħ tal-kompetizzjoni televiżiva tad-drag queen RuPaul's Drag Race. Dolly Parton saret ikona LGBTQ+ grazzi għas-sinċerità u l-awtentiċità emozzjonali tal-kanzunetti tagħha, li jirresonaw mal-udjenzi u jmissu l-komunitajiet emarġinati. F'waħda mill-kanzunetti karatteristika tagħha, "''Coat of Many Colors''," tirrakkonta kif il-kowt li kienet liebsa—taħlita kkulurita ta' drappijiet meħjutin minn ommha—qalilha r-redikolu ta' sħabha tal-iskola. Fil-kanzunetta, hija tappella biex wieħed jilqa' d-differenzi tiegħu u, minkejja l-avversità, jimxi mill-mistħija għall-kburija. Lil hinn mill-komunitajiet queer, ġenerazzjoni ġdida sħiħa ta’ kantanti tal-country bħal [[Katy J Pearson]], [[Margo Price]], [[Amanda Shires]], [[Neko Case]], u [[Okay Kaya]] qed jisfidaw ukoll l-immaġni konservattiva tal-mużika country ta’ [[Nashville]] u huma fannijiet ta’ Dolly Parton. == Gallerija == <gallery mode="packed"> Stampa:2006 Kennedy Center honorees.jpg|Il-President [[George W. Bush]] u [[Laura Bush]] jippreżentaw mar-rebbieħa tal-Kennedy Center fil-Blue Room tal-[[White House]] waqt riċeviment fl-2006. Stampa:E-dolly.jpg|Dolly Parton tirċievi l-Premju Woodrow Wilson għas-Servizz Pubbliku fl-2007. Stampa:Zubin Mehta laughs with singers Dolly Parton and William Smokey Robinson during a reception for the Kennedy Center honorees.jpg|Il-konduttur [[Zubin Mehta]] jidħak mal-kantanti Dolly Parton u [[Smokey Robinson]] f'riċeviment li jonora lil dawk onorati miċ-Ċentru Kennedy fl-2006. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Twieldu fl-1946]] [[Kategorija:Mietu fl-2026]] [[Kategorija:Kantanti Amerikani]] [[Kategorija:Atturi Amerikani]] drbp2d04h747slojajbsz6n4lh114jh 331879 331878 2026-09-01T17:26:28Z ToniSant 4257 added [[Category:Imprendituri Amerikani]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331879 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Dolly Parton''' kienet kantanta, kittieba tal-kanzunetti, multi-strumentalista, attriċi, kittieba tal-iskripts u produttriċi Amerikana, li twieldet fid-19 ta' Jannar 1946 f'Pittman Center ([[Tennessee]]) u mietet fil-25 ta' Awwissu 2026 f'[[Nashville]] ([[Tennessee]]). Wara aktar minn nofs seklu ta’ karriera bla interruzzjoni, hija saret, fost affarijiet oħra, ir- ''Reġina tal-Mużika Country''. Hija biegħet aktar minn {{Nowrap|100 millions}} album madwar id-dinja. Hija laħqet l-ewwel post fiċ-charts tal-pop [[Stati Uniti|tal-Istati Uniti]] tliet darbiet u 24 darba fil-mużika country. Hija kitbet aktar minn {{unité|3000|chansons}} u pproduċiet aktar minn {{Nowrap|65 albums}} matul il-karriera tagħha. Fost l-aktar kanzunetti famużi tagħha hemm ''I Will Always Love You'', li Whitney Houston għamlet cover tagħha fl-1992, ''Jolene'', ''9 to 5'' u ''Coat of Many Colors'' . Mara negozjanta għaqlija iżda wkoll filantropa kbira, fl-1990 ħolqot organizzazzjoni mingħajr skop ta' qligħ, ''Imagination Library'', li għandha l-għan li toffri kotba b'xejn kull xahar lit-tfal [[Renju Unit|fir-Renju Unit]], [[Kanada|il-Kanada]] u l- [[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Hija tagħmel parti miċ-ċirku esklussiv ħafna ta' artisti li ġew nominati għall-erba' premjijiet l-aktar prestiġjużi fl-industrija tad-divertiment fl- [[Stati Uniti|Istati Uniti]], jiġifieri l- Emmy Awards (televiżjoni), il- Grammy Awards (mużika), l- Oscars (films) u t- Tony Awards (teatru). B'mod aktar ġenerali, hija waħda mill-aktar figuri pubbliċi maħbuba fl- [[Stati Uniti|Istati Uniti]], u tgħaqqad lid-Demokratiċi u r-Repubblikani . == Bijografija == '''<big>Tfulija u Oriġini</big>''' Dolly Rebecca Parton twieldet fid-19 ta' Jannar, 1946, f'Pittman Center, Tennessee, f'familja fqira. Kienet bint Robert Lee Parton, bidwi, u Avie Lee Owens. Għal ħafna snin, missierha kien jikkultiva t-tabakk, iżda minħabba raġunijiet ekonomiċi, kellu jiċċaqlaq lejn Detroit biex jaħdem fl-industrija tal-karozzi. Il-kantanta kibret f'familja ta' tnax-il tifel u tifla, f'barrakka tal-injam fejn ħamest itfal kienu jorqdu fl-istess sodda<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/biography/Dolly-Parton|titlu=Dolly Parton {{!}} Biography, Songs, Death, Husband, Movies, Jolene, Imagination Library, & Facts {{!}} Britannica|data=2026-08-28|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. '''<big>Karriera</big>''' Dolly Parton bdiet il-karriera tagħha minn età żgħira ħafna. Il-mentor tagħha kien zijuha, Bill Owens, mużiċist u kittieb tal-kanzunetti country li kiteb diversi kanzunetti magħha, inkluża "''Put It Off Until Tomorrow''," li rebħet il-premju BMI Song of the Year fl-1966. Huwa għallimha ddoqq il-kitarra fl-età ta’ tmien snin. Meta kellha għaxar snin, huwa introduċiha għar-radju, u hija kantat f’Knoxville, Tennessee, fuq ''Cas Walker Farm'' u ''Home Hour'', li aktar tard sar programm televiżiv. Ta’ tlettax-il sena, hija kantat fuq il-Grand Ole Opry fir-Ryman Auditorium, is-sala tal-kunċerti leġġendarja ta’ Nashville magħrufa bħala l-"''Mother Church of Country Music''." Hija ġiet introdotta hemm minn Johnny Cash innifsu, li ppreżentaha bħala "tifla żgħira minn East Tennessee." Hija kantat is-suċċess ta’ George Jones, "''You Gotta Be My Baby''." Parton għamlet id-debutt tagħha bħala narratriċi u kantanta, takkumpanja lilha nfisha fuq il-banjo jew il-kitarra<ref>{{Ċita web|url=https://www.goodreads.com/book/show/58468527-dolly-parton-book|titlu=Dolly Parton Book: The Biography of Dolly Parton|sit=Goodreads|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Fl-1964, Dolly Parton kellha 18-il sena. L-għada li ggradwat mill-iskola sekondarja, telqet lejn [[Nashville]] fejn iltaqgħet ma' Carl Dean fl-ewwel jum tagħha, ir-raġel li miegħu kienet se taqsam ħajjitha<ref>{{Ċita web|url=http://www.amightygirl.com/blog?p=32200|titlu=Dolly Parton, Legendary Singer, Songwriter, and Philanthropist, Celebrates Her 80th Birthday|sit=kwww.amightygirl.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. [[Stampa:Dolly Parton with Larry Mathis and Bud Brewster.jpg|nofs|daqsminuri|Larry Mathis, Dolly Parton u Bud Brewster (The Pick'n Grin Bluegrass) fis-snin sittin.]] Fil-kapitali tal-mużika country, hija għamlet isem għaliha nnifisha bħala kittieba tal-kanzunetti, iżda t-tikketta tad-diski tagħha llimitatha għal repertorju pop minħabba l-firxa vokali għolja tagħha, u hija tħabtet biex tidħol fix-xena tal-mużika country. Kien fl-1967 li kisbet rikonoxximent fuq ir-radju country bl-ewwel album tagħha, *''Hello, I'm Dolly''*. Il-preżentatur tat-televiżjoni Porter Wagoner innotaha grazzi għall-ewwel single tagħha, "''Dumb Blonde''," u impjegaha bħala ko-preżentatriċi fil-programm tiegħu<ref>{{Ċita web|url=https://www.nndb.com/people/088/000023019/|titlu=Dolly Parton|sit=www.nndb.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Kantanta, mużiċista, u preżentatur ewlieni tal-programm televiżiv tiegħu stess, huwa nieda l-karriera ta' Dolly Parton u kien il-mentor tagħha. Kull ġimgħa, quddiem 3 miljun telespettatur, Porter Wagoner kanta bosta duetti ta' suċċess mat-tfajla ta' 21 sena. Mal-produttur il-ġdid tagħha, Dolly Parton qalgħet $60,000 fis-sena, aktar milli kien qala' missierha f'ħajtu kollha. L-ewwel xiri tagħha kien [[Cadillac (Marka)|Cadillac]], li minnufih daħħlet fl-istudjo ta' Peter Wagoner. Malajr laħqet rwol dejjem aktar ċentrali fil-programm u saħansitra ngħatat l-opportunità li tippreżentah f'diversi okkażjonijiet. Hija rreġistrat diversi albums ma' Porter Wagoner, inklużi xi kanzunetti ta' suċċess<ref>{{Ċita web|url=https://www.nndb.com/people/088/000023019/|titlu=Dolly Parton|sit=www.nndb.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Iżda xtaqet issegwi karriera solo u kitbet u kantat diversi kanzunetti waħedha, inizjalment mingħajr wisq rikonoxximent. Fl-1971, f’“''Coat of Many Colors'',” kantat dwar il-ħajja ta’ ommha f’faqar estrem. Fl-1973, telqet mill-Porter Wagoner Show biex tiffoka fuq il-karriera tagħha. Iddebuttat b’suċċess kbir: “''[[Jolene]]''.” Il-kanzunetta ddominat iċ-charts tal-country, imbagħad daħlet fil-pop qabel ma saret suċċess internazzjonali, u laħqet udjenza ġdida. “''[[Jolene]]''” hija waħda mill-aktar kompożizzjonijiet interpretati minn Dolly Parton. Ġiet interpretata minn artisti bħal [[Beyoncé]], [[Miley Cyrus]], [[Olivia Newton-John]], u [[The White Stripes]]. Fl-1974, hija kompliet b'suċċess ieħor, "''I Will Always Love You''," iddedikat lil Porter Wagoner biex tesprimi l-imħabba u l-gratitudni tagħha. Din l-oda kisbitilha l-premju tal-Vokalista Femminili tas-Sena tal-Country Music Association sentejn wara xulxin, fl-1975 u l-1976<ref>{{Ċita web|url=https://www.loc.gov/item/n79128064/dolly-parton/|titlu=Dolly Parton|sit=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. [[Elvis Presley]] ried jirrekordjaha, iżda Dolly Parton, mara negozjanta għaqlija, irrifjutat għax ma riditx taqsam id-drittijiet tal-pubblikazzjoni. Il-kanzunetta ġiet aktar tard interpretata fl-1992 minn [[Whitney Houston]] għas-soundtrack tal-film *''The Bodyguard''*<ref>{{Ċita web|url=https://www.loc.gov/item/n79128064/dolly-parton/|titlu=Dolly Parton|sit=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. [[Stampa:Kenny Rogers Louise Palanker and Dolly Parton (40357310934).jpg|nofs|daqsminuri|Dolly Parton, Louise Palanker u [[Kenny Rogers]] fis-snin sebgħin u tmenin]] Fl-1977, "''Here You Come Again''," waħda mill-ftit kanzunetti li ma kitbitx, kisbitilha l-ewwel [[Grammy Award]] tagħha fl-1979. Wara snin tmenin pjuttost "''pop''" u xi kultant xi ftit nostalġiċi, hija ddeċidiet, bis-suċċess tagħha jonqos, u minkejja s-suċċess dinji ta' [[Whitney Houston]] bil-kanzunetta tagħha fl-1992, li tirritorna lejn [[Tennessee]] fl-1996<ref>{{Ċita web|url=http://www.amightygirl.com/blog?p=32200|titlu=Dolly Parton, Legendary Singer, Songwriter, and Philanthropist, Celebrates Her 80th Birthday|sit=kwww.amightygirl.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Fl-1999, irreġistrat l-ewwel album bluegrass tagħha, *''The Grass Is Blue''*, ritorn għall-għeruq tagħha li kiseb lilha [[Grammy Award]] għall-Aqwa Album Bluegrass u bosta premji oħra. Dan iż-żieda fil-popolarità kompliet b’*''Little Sparrow''* fl-2001 u *''Halos and Horns''* fl-2002, li inkludew cover ta’ “''Stairway to Heaven''” ta’ [[Led Zeppelin]]. Biex tippromwovi l-album tagħha, bdiet l-ewwel mini-tour tagħha dik l-istess sena. Sorpriża bl-akkoljenza entużjasta u bil-gost tagħha stess tat-touring, Dolly Parton iddeċidiet li tagħti aktar kunċerti f'pajjiżi barranin “qabel ma nixjieħ wisq għalih.” Dan wassalha lejn l-[[Ewropa]] f’Marzu u April 2007, fejn daqqet quddiem folol li nbigħu l-biljetti fin-[[Norveġja]], l-[[Żvezja|Iżvezja]], l-[[Olanda]], l-[[Ingilterra]], l-[[Skozja|Iskozja]], u l-[[Repubblika tal-Irlanda|Irlanda]]. Fl-2006, irċeviet nominazzjonijiet kemm għal Academy Award kif ukoll għal Golden Globe għall-kanzunetta oriġinali “''Travelin''’ Thru” mill-film *''Transamerica''*. Fl-2008, Dolly Parton irritornat b'album country pop li ddebutta fin-numru 17 fuq iċ-charts tal-Istati Uniti (rekord fl-ewwel ġimgħa għaliha) u n-numru 2 fuq iċ-charts tal-country. Tour ġdid, il-"''Backwood Barbie Tour''," ħadha l-[[Ewropa]] fl-2008, fejn daqqet f'170,000 belt Ewropea u għamlitha l-aktar artista country ta' suċċess fl-[[Ewropa]]. Dan it-tour kien segwit minn parti fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Fl-2011, l-album il-ġdid tagħha, ''Better Days'', ma kisibx l-istess livell ta' suċċess fl-Istati Uniti bħall-predeċessur tiegħu, iżda laħaq it-Top 10 fir-[[Renju Unit]]. Tour ġdid, il-''Better Days Tour'', inkluda 20 kunċert fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], 18 fl-[[Ewropa]], u 12 fl-Awstralja, pajjiż li ma kinitx żaret fi tletin sena. Qamet kontroversja fl-[[Awstralja]]: Dolly Parton insistiet li tuża x-xarabank tat-tours tas-soltu tagħha, vera lounge mobbli. Iżda d-daqs, il-piż u l-bibien mhux tas-soltu tiegħu li nfetħu bil-mod ħażin wasslu biex ma jidħolx mid-dwana. Il-Ministru tat-Trasport innifsu solva l-problema u ħalla lil Dolly tidħol fil-pajjiż. CD/DVD irreġistrat f'[[Melbourne]] ħareġ fl-2012. Fl-2011 ukoll, hija ħadet sehem fil-film ''Joyful Noise'' ma’ Queen Latifah, dwar kor tal-gospel li qed jitħabat bejn iż-żewġ nisa, li kien suċċess kbir. F’Ottubru 2011, Dolly kkontribwiet għall-album Chicago XXXIII: ''O Christmas Three'' mill-grupp jazz-rock Chicago. Hija rreġistrat is-soundtrack għall-film Dumplin' (2018) li fih [[Jennifer Aniston]], li jagħti ġieħ lilha. Fl-2019, kantat il-kanzunetta "''God Only Knows''" mal-grupp For King & [[Country]]. Fl-2021, hija kienet preżenti fis-single "''Does He Love You''" mil-leġġenda tal-mużika country [[Reba McEntire]]. Fl-2023, hija rreġistrat il-kanzunetta "''Gonna Be You''" ma’ [[Belinda Carlisle]], [[Cyndi Lauper]], [[Debbie Harry]], u [[Gloria Estefan]]. Din it-track, meħuda mis-soundtrack tal-film ''There's Something About Tom Brady'', kienet sensazzjoni, u laħqet in-numru 1 fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Hija wkoll meqjusa bħala waħda mill-aqwa kollaborazzjonijiet tas-snin 2020. Fil-15 ta' Frar 2024, hija dehret bħala artista ewlenija fis-single tar-rapper [[Pitbull]] "''Powerful Women''." Fid-29 ta' Marzu 2024, Dolly Parton ikkontribwiet għat-tmien album tal-istudjo ta' [[Beyoncé]], *''Cowboy Carter''*, billi pprovdiet l-introduzzjoni għall-interpretazzjoni mill-ġdid ta' "''[[Jolene]]''" mill-kollega tagħha, fejn rabtet il-karattru ta' "''[[Jolene]]''" ma' "''Becky''" mill-album ta' [[Beyoncé]] *''Lemonade''*, u bħala artista mistiedna fit-track "''Tyrant''." Dolly Parton irritornat fuq il-pjattaformi tal-istriming tal-mużika fix-xitwa tal-2025, notevolment bil-kollaborazzjoni tagħha ma' Sabrina Carpenter fuq il-kanzunetta "''Please Please Please''," li ħarġet fl-14 ta' Frar 2025. Fid-19 ta' Jannar 2026, hija ħarġet verżjoni ġdida ta' "''Light of a Clear Blue Morning''" li fiha ħadet sehem [[Lainey Wilson]], [[Miley Cyrus]], [[Queen Latifah]], u [[Reba McEntire]], u tat il-qligħ għar-riċerka dwar il-kanċer pedjatriku. '''<big>Mewt u Tifħir</big>''' F'Mejju 2026, Dolly Parton ħabbret li kienet qed tbati minn problemi fil-kliewi u kkanċellat sensiela ta' kunċerti f'[[Las Vegas]]. L-isptar mill-21 ta' Awwissu 2026, fiċ-Ċentru tal-Kanċer Vanderbilt-Ingram, Dolly Parton mietet fil-25 ta' Awwissu 2026, f'[[Nashville]], fl-età ta' 80 sena. In-neputi tagħha, Bryan Seaver, ħabbar l-aħbar f'filmat li tpoġġa fuq il-midja soċjali tiegħu. L-aġent tagħha aktar tard speċifika li hija mietet wara "battalja qasira" mal-kanċer<ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kantanta-dolly-parton-fl-eta-ta-80-sena/|titlu=}}</ref>. Il-mewt ta' Dolly Parton bagħtet xokk fin-nazzjon, partikolarment fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Tifħir wasal minn kull rokna tax-xena mużikali, l-industrija tal-films, u l-isfera politika. Maħbuba mill-ġenerazzjonijiet kollha, hija rċeviet tifħir minn bosta ċelebritajiet, inklużi [[Beyoncé]], [[Celine Dion|Céline Dion]], [[Elton John]], [[Eminem]], [[Jane Fonda]], [[Julia Roberts]], [[Miley Cyrus]], [[Paul McCartney]], u [[Taylor Swift]]<ref>{{Ċita web|url=https://briefly.co.za/entertainment/celebrities/251096-celine-dion-mourns-dolly-parton-emotional-tribute-pure-light/|titlu=Celine Dion Mourns Dolly Parton in Emotional Tribute: “You Were Pure Light” - Briefly.co.za|kunjom=Moroeng|isem=Moroba|data=2026-08-26|sit=briefly.co.za|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. [[Jane Fonda]] qalet dwarha, "Kienet l-inkarnazzjoni voluptuża tal-empatija," u [[Paul McCartney]] qal, "Il-kitba tal-kanzunetti tagħha, il-kant tagħha, il-filantropija tagħha kienu bla rivali fid-dinja tal-mużika country." Il-President [[Donald Trump]] ordna li l-bandiera Amerikana tittajjar f'nofs arblu madwar l-Istati Uniti, kif ukoll fl-ambaxxati u l-installazzjonijiet militari barra l-pajjiż, għal ġimgħa. L-eks presidenti [[Joe Biden]], [[Bill Clinton]], [[Barack Obama]], u [[George W. Bush]] ukoll ħarġu stqarrijiet f'ġieħha. Diversi gvernaturi tal-istati segwew l-eżempju nazzjonali u ordnaw li l-bnadar jittajjru f'nofs arblu fuq bini pubbliku fl-istati tagħhom. Mexxejja barranin ukoll sellmulha ġieħ, inkluż [[Anthony Albanese]] fl-[[Awstralja]], [[Mette Frederiksen]] fid-[[Danimarka]], u [[Ulf Kristersson]] fl-[[Żvezja|Iżvezja]]. Fi [[Belt ta' New York|New York]], l-[[Empire State Building]] huwa mdawwal b'roża brillanti mid-9:25 p.m. sal-10:25 p.m., b'referenza għall-kanzunetta tiegħu 9 to 5 u l-film tiegħu 9 to 5<ref>{{Ċita web|url=https://deadline.com/2026/08/new-york-dolly-parton-empire-state-building-1237050826/|titlu=New York City Landmarks Dazzle For Dolly Parton|kunjom=Evans|isem=Greg|data=2026-08-26|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. == Affarijiet tan-Negozju == [[Stampa:Dollywoodsign1.jpg|nofs|daqsminuri|Sinjal tad-dħul ta' Dollywood]] Minbarra l-attivitajiet tagħha fin-negozju tal-ispettaklu, Dolly Parton bniet imperu kummerċjali diversifikat b'bosta proġetti qligħ li ppermettew lin-negozjanta tkun ukoll filantropa ġeneruża. Fl-1986, hi u l-familja Herschel akkwistaw park tad-divertiment fallut f'Pigeon Forge, [[Tennessee]], ħdejn il-[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains|Park Nazzjonali tal-Great Smoky Mountains]]. Hija semmietu mill-ġdid "''Dollywood''," bħala referenza għal [[Hollywood]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.dollywood.com/|titlu=}}</ref>. B'aktar minn 3 miljun viżitatur fis-sena u 13,000 impjegat, il-park iġġenera madwar $1.8 biljun (€1.71 biljun) f'benefiċċji ekonomiċi lokali fl-2022, filwaqt li [[Graceland]], li jinsab ukoll f'[[Tennessee]], ġab biss $150 miljun. Fl-2024, Dollywood ġie msemmi l-aqwa park tad-divertiment fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] minn [[TripAdvisor]]. Lil hinn mill-park tad-divertiment tagħha, Dolly Parton ħolqot dar tal-pubblikazzjoni, stazzjon tar-radju, u katina ta' ristoranti. Hija tiżviluppa wkoll linji ta' prodotti tal-ikel bħal cookies, kejkijiet, u ġuleppi taħt il-marka Duncan Hines, u tikkummerċjalizza fwejjaħ taħt il-marka tagħha Dolly Beauty u nbejjed taħt Dolly Wines<ref>{{Ċita web|url=https://www.forbes.com/profile/dolly-parton/|titlu=Dolly Parton|sit=Forbes|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Fl-2025, ir-rivista ''Forbes'' stmat il-fortuna personali ta’ Dolly Parton għal nofs biljun dollaru<ref>{{Ċita web|url=https://www.forbes.com/profile/dolly-parton/|titlu=Dolly Parton|sit=Forbes|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. == Ikona queer == Dolly Parton, magħrufa għall-femminilità ultra-stilizzata tagħha, il-gwardarobba barokka, il-makeup tqil, il-parrokki bjond, u l-użu tal-kirurġija kosmetika, hija figura ewlenija fil-komunità trans. "Kieku ma kontx mara, kont inkun drag queen," iddikjarat b'ċajta. Darba daħlet f'kompetizzjoni ta' imitazzjoni ta' Dolly Parton u ġiet fit-tieni post. Saħansitra dehret f'episodju sħiħ tal-kompetizzjoni televiżiva tad-drag queen RuPaul's Drag Race. Dolly Parton saret ikona LGBTQ+ grazzi għas-sinċerità u l-awtentiċità emozzjonali tal-kanzunetti tagħha, li jirresonaw mal-udjenzi u jmissu l-komunitajiet emarġinati. F'waħda mill-kanzunetti karatteristika tagħha, "''Coat of Many Colors''," tirrakkonta kif il-kowt li kienet liebsa—taħlita kkulurita ta' drappijiet meħjutin minn ommha—qalilha r-redikolu ta' sħabha tal-iskola. Fil-kanzunetta, hija tappella biex wieħed jilqa' d-differenzi tiegħu u, minkejja l-avversità, jimxi mill-mistħija għall-kburija. Lil hinn mill-komunitajiet queer, ġenerazzjoni ġdida sħiħa ta’ kantanti tal-country bħal [[Katy J Pearson]], [[Margo Price]], [[Amanda Shires]], [[Neko Case]], u [[Okay Kaya]] qed jisfidaw ukoll l-immaġni konservattiva tal-mużika country ta’ [[Nashville]] u huma fannijiet ta’ Dolly Parton. == Gallerija == <gallery mode="packed"> Stampa:2006 Kennedy Center honorees.jpg|Il-President [[George W. Bush]] u [[Laura Bush]] jippreżentaw mar-rebbieħa tal-Kennedy Center fil-Blue Room tal-[[White House]] waqt riċeviment fl-2006. Stampa:E-dolly.jpg|Dolly Parton tirċievi l-Premju Woodrow Wilson għas-Servizz Pubbliku fl-2007. Stampa:Zubin Mehta laughs with singers Dolly Parton and William Smokey Robinson during a reception for the Kennedy Center honorees.jpg|Il-konduttur [[Zubin Mehta]] jidħak mal-kantanti Dolly Parton u [[Smokey Robinson]] f'riċeviment li jonora lil dawk onorati miċ-Ċentru Kennedy fl-2006. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Twieldu fl-1946]] [[Kategorija:Mietu fl-2026]] [[Kategorija:Kantanti Amerikani]] [[Kategorija:Atturi Amerikani]] [[Kategorija:Imprendituri Amerikani]] 2zp7vm8x2tyf8rg95yk96o4obpzshnu 331880 331879 2026-09-01T17:30:14Z ToniSant 4257 ritratti f'posthom 331880 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Dolly Parton''' kienet kantanta, kittieba tal-kanzunetti, multi-strumentalista, attriċi, kittieba tal-iskripts u produttriċi Amerikana, li twieldet fid-19 ta' Jannar 1946 f'Pittman Center ([[Tennessee]]) u mietet fil-25 ta' Awwissu 2026 f'[[Nashville]] ([[Tennessee]]). Wara aktar minn nofs seklu ta’ karriera bla interruzzjoni, hija saret, fost affarijiet oħra, ir- ''Reġina tal-Mużika Country''. Hija biegħet aktar minn {{Nowrap|100 millions}} album madwar id-dinja. Hija laħqet l-ewwel post fiċ-charts tal-pop [[Stati Uniti|tal-Istati Uniti]] tliet darbiet u 24 darba fil-mużika country. Hija kitbet aktar minn {{unité|3000|chansons}} u pproduċiet aktar minn {{Nowrap|65 albums}} matul il-karriera tagħha. Fost l-aktar kanzunetti famużi tagħha hemm ''I Will Always Love You'', li Whitney Houston għamlet cover tagħha fl-1992, ''Jolene'', ''9 to 5'' u ''Coat of Many Colors'' . Mara negozjanta għaqlija iżda wkoll filantropa kbira, fl-1990 ħolqot organizzazzjoni mingħajr skop ta' qligħ, ''Imagination Library'', li għandha l-għan li toffri kotba b'xejn kull xahar lit-tfal [[Renju Unit|fir-Renju Unit]], [[Kanada|il-Kanada]] u l- [[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Hija tagħmel parti miċ-ċirku esklussiv ħafna ta' artisti li ġew nominati għall-erba' premjijiet l-aktar prestiġjużi fl-industrija tad-divertiment fl- [[Stati Uniti|Istati Uniti]], jiġifieri l- Emmy Awards (televiżjoni), il- Grammy Awards (mużika), l- Oscars (films) u t- Tony Awards (teatru). B'mod aktar ġenerali, hija waħda mill-aktar figuri pubbliċi maħbuba fl- [[Stati Uniti|Istati Uniti]], u tgħaqqad lid-Demokratiċi u r-Repubblikani . == Bijografija == '''<big>Tfulija u Oriġini</big>''' Dolly Rebecca Parton twieldet fid-19 ta' Jannar, 1946, f'Pittman Center, Tennessee, f'familja fqira. Kienet bint Robert Lee Parton, bidwi, u Avie Lee Owens. Għal ħafna snin, missierha kien jikkultiva t-tabakk, iżda minħabba raġunijiet ekonomiċi, kellu jiċċaqlaq lejn Detroit biex jaħdem fl-industrija tal-karozzi. Il-kantanta kibret f'familja ta' tnax-il tifel u tifla, f'barrakka tal-injam fejn ħamest itfal kienu jorqdu fl-istess sodda<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/biography/Dolly-Parton|titlu=Dolly Parton {{!}} Biography, Songs, Death, Husband, Movies, Jolene, Imagination Library, & Facts {{!}} Britannica|data=2026-08-28|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. '''<big>Karriera</big>''' Dolly Parton bdiet il-karriera tagħha minn età żgħira ħafna. Il-mentor tagħha kien zijuha, Bill Owens, mużiċist u kittieb tal-kanzunetti country li kiteb diversi kanzunetti magħha, inkluża "''Put It Off Until Tomorrow''," li rebħet il-premju BMI Song of the Year fl-1966. Huwa għallimha ddoqq il-kitarra fl-età ta’ tmien snin. Meta kellha għaxar snin, huwa introduċiha għar-radju, u hija kantat f’Knoxville, Tennessee, fuq ''Cas Walker Farm'' u ''Home Hour'', li aktar tard sar programm televiżiv. Ta’ tlettax-il sena, hija kantat fuq il-Grand Ole Opry fir-Ryman Auditorium, is-sala tal-kunċerti leġġendarja ta’ Nashville magħrufa bħala l-"''Mother Church of Country Music''." Hija ġiet introdotta hemm minn Johnny Cash innifsu, li ppreżentaha bħala "tifla żgħira minn East Tennessee." Hija kantat is-suċċess ta’ George Jones, "''You Gotta Be My Baby''." Parton għamlet id-debutt tagħha bħala narratriċi u kantanta, takkumpanja lilha nfisha fuq il-banjo jew il-kitarra<ref>{{Ċita web|url=https://www.goodreads.com/book/show/58468527-dolly-parton-book|titlu=Dolly Parton Book: The Biography of Dolly Parton|sit=Goodreads|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Fl-1964, Dolly Parton kellha 18-il sena. L-għada li ggradwat mill-iskola sekondarja, telqet lejn [[Nashville]] fejn iltaqgħet ma' Carl Dean fl-ewwel jum tagħha, ir-raġel li miegħu kienet se taqsam ħajjitha<ref>{{Ċita web|url=http://www.amightygirl.com/blog?p=32200|titlu=Dolly Parton, Legendary Singer, Songwriter, and Philanthropist, Celebrates Her 80th Birthday|sit=kwww.amightygirl.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. [[Stampa:Dolly Parton with Larry Mathis and Bud Brewster.jpg|daqsminuri|Larry Mathis, Dolly Parton u Bud Brewster (The Pick'n Grin Bluegrass) fis-snin sittin.]] Fil-kapitali tal-mużika country, hija għamlet isem għaliha nnifisha bħala kittieba tal-kanzunetti, iżda t-tikketta tad-diski tagħha llimitatha għal repertorju pop minħabba l-firxa vokali għolja tagħha, u hija tħabtet biex tidħol fix-xena tal-mużika country. Kien fl-1967 li kisbet rikonoxximent fuq ir-radju country bl-ewwel album tagħha, *''Hello, I'm Dolly''*. Il-preżentatur tat-televiżjoni Porter Wagoner innotaha grazzi għall-ewwel single tagħha, "''Dumb Blonde''," u impjegaha bħala ko-preżentatriċi fil-programm tiegħu<ref>{{Ċita web|url=https://www.nndb.com/people/088/000023019/|titlu=Dolly Parton|sit=www.nndb.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Kantanta, mużiċista, u preżentatur ewlieni tal-programm televiżiv tiegħu stess, huwa nieda l-karriera ta' Dolly Parton u kien il-mentor tagħha. Kull ġimgħa, quddiem 3 miljun telespettatur, Porter Wagoner kanta bosta duetti ta' suċċess mat-tfajla ta' 21 sena. Mal-produttur il-ġdid tagħha, Dolly Parton qalgħet $60,000 fis-sena, aktar milli kien qala' missierha f'ħajtu kollha. L-ewwel xiri tagħha kien [[Cadillac (Marka)|Cadillac]], li minnufih daħħlet fl-istudjo ta' Peter Wagoner. Malajr laħqet rwol dejjem aktar ċentrali fil-programm u saħansitra ngħatat l-opportunità li tippreżentah f'diversi okkażjonijiet. Hija rreġistrat diversi albums ma' Porter Wagoner, inklużi xi kanzunetti ta' suċċess<ref>{{Ċita web|url=https://www.nndb.com/people/088/000023019/|titlu=Dolly Parton|sit=www.nndb.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Iżda xtaqet issegwi karriera solo u kitbet u kantat diversi kanzunetti waħedha, inizjalment mingħajr wisq rikonoxximent. Fl-1971, f’“''Coat of Many Colors'',” kantat dwar il-ħajja ta’ ommha f’faqar estrem. Fl-1973, telqet mill-Porter Wagoner Show biex tiffoka fuq il-karriera tagħha. Iddebuttat b’suċċess kbir: “''[[Jolene]]''.” Il-kanzunetta ddominat iċ-charts tal-country, imbagħad daħlet fil-pop qabel ma saret suċċess internazzjonali, u laħqet udjenza ġdida. “''[[Jolene]]''” hija waħda mill-aktar kompożizzjonijiet interpretati minn Dolly Parton. Ġiet interpretata minn artisti bħal [[Beyoncé]], [[Miley Cyrus]], [[Olivia Newton-John]], u [[The White Stripes]]. Fl-1974, hija kompliet b'suċċess ieħor, "''I Will Always Love You''," iddedikat lil Porter Wagoner biex tesprimi l-imħabba u l-gratitudni tagħha. Din l-oda kisbitilha l-premju tal-Vokalista Femminili tas-Sena tal-Country Music Association sentejn wara xulxin, fl-1975 u l-1976<ref>{{Ċita web|url=https://www.loc.gov/item/n79128064/dolly-parton/|titlu=Dolly Parton|sit=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. [[Elvis Presley]] ried jirrekordjaha, iżda Dolly Parton, mara negozjanta għaqlija, irrifjutat għax ma riditx taqsam id-drittijiet tal-pubblikazzjoni. Il-kanzunetta ġiet aktar tard interpretata fl-1992 minn [[Whitney Houston]] għas-soundtrack tal-film *''The Bodyguard''*<ref>{{Ċita web|url=https://www.loc.gov/item/n79128064/dolly-parton/|titlu=Dolly Parton|sit=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. [[Stampa:Kenny Rogers Louise Palanker and Dolly Parton (40357310934).jpg|daqsminuri|Dolly Parton, Louise Palanker u [[Kenny Rogers]] fis-snin sebgħin u tmenin]] Fl-1977, "''Here You Come Again''," waħda mill-ftit kanzunetti li ma kitbitx, kisbitilha l-ewwel [[Grammy Award]] tagħha fl-1979. Wara snin tmenin pjuttost "''pop''" u xi kultant xi ftit nostalġiċi, hija ddeċidiet, bis-suċċess tagħha jonqos, u minkejja s-suċċess dinji ta' [[Whitney Houston]] bil-kanzunetta tagħha fl-1992, li tirritorna lejn [[Tennessee]] fl-1996<ref>{{Ċita web|url=http://www.amightygirl.com/blog?p=32200|titlu=Dolly Parton, Legendary Singer, Songwriter, and Philanthropist, Celebrates Her 80th Birthday|sit=kwww.amightygirl.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Fl-1999, irreġistrat l-ewwel album bluegrass tagħha, *''The Grass Is Blue''*, ritorn għall-għeruq tagħha li kiseb lilha [[Grammy Award]] għall-Aqwa Album Bluegrass u bosta premji oħra. Dan iż-żieda fil-popolarità kompliet b’*''Little Sparrow''* fl-2001 u *''Halos and Horns''* fl-2002, li inkludew cover ta’ “''Stairway to Heaven''” ta’ [[Led Zeppelin]]. Biex tippromwovi l-album tagħha, bdiet l-ewwel mini-tour tagħha dik l-istess sena. Sorpriża bl-akkoljenza entużjasta u bil-gost tagħha stess tat-touring, Dolly Parton iddeċidiet li tagħti aktar kunċerti f'pajjiżi barranin “qabel ma nixjieħ wisq għalih.” Dan wassalha lejn l-[[Ewropa]] f’Marzu u April 2007, fejn daqqet quddiem folol li nbigħu l-biljetti fin-[[Norveġja]], l-[[Żvezja|Iżvezja]], l-[[Olanda]], l-[[Ingilterra]], l-[[Skozja|Iskozja]], u l-[[Repubblika tal-Irlanda|Irlanda]]. Fl-2006, irċeviet nominazzjonijiet kemm għal Academy Award kif ukoll għal Golden Globe għall-kanzunetta oriġinali “''Travelin''’ Thru” mill-film *''Transamerica''*. Fl-2008, Dolly Parton irritornat b'album country pop li ddebutta fin-numru 17 fuq iċ-charts tal-Istati Uniti (rekord fl-ewwel ġimgħa għaliha) u n-numru 2 fuq iċ-charts tal-country. Tour ġdid, il-"''Backwood Barbie Tour''," ħadha l-[[Ewropa]] fl-2008, fejn daqqet f'170,000 belt Ewropea u għamlitha l-aktar artista country ta' suċċess fl-[[Ewropa]]. Dan it-tour kien segwit minn parti fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Fl-2011, l-album il-ġdid tagħha, ''Better Days'', ma kisibx l-istess livell ta' suċċess fl-Istati Uniti bħall-predeċessur tiegħu, iżda laħaq it-Top 10 fir-[[Renju Unit]]. Tour ġdid, il-''Better Days Tour'', inkluda 20 kunċert fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], 18 fl-[[Ewropa]], u 12 fl-Awstralja, pajjiż li ma kinitx żaret fi tletin sena. Qamet kontroversja fl-[[Awstralja]]: Dolly Parton insistiet li tuża x-xarabank tat-tours tas-soltu tagħha, vera lounge mobbli. Iżda d-daqs, il-piż u l-bibien mhux tas-soltu tiegħu li nfetħu bil-mod ħażin wasslu biex ma jidħolx mid-dwana. Il-Ministru tat-Trasport innifsu solva l-problema u ħalla lil Dolly tidħol fil-pajjiż. CD/DVD irreġistrat f'[[Melbourne]] ħareġ fl-2012. Fl-2011 ukoll, hija ħadet sehem fil-film ''Joyful Noise'' ma’ Queen Latifah, dwar kor tal-gospel li qed jitħabat bejn iż-żewġ nisa, li kien suċċess kbir. F’Ottubru 2011, Dolly kkontribwiet għall-album Chicago XXXIII: ''O Christmas Three'' mill-grupp jazz-rock Chicago. Hija rreġistrat is-soundtrack għall-film Dumplin' (2018) li fih [[Jennifer Aniston]], li jagħti ġieħ lilha. Fl-2019, kantat il-kanzunetta "''God Only Knows''" mal-grupp For King & [[Country]]. Fl-2021, hija kienet preżenti fis-single "''Does He Love You''" mil-leġġenda tal-mużika country [[Reba McEntire]]. Fl-2023, hija rreġistrat il-kanzunetta "''Gonna Be You''" ma’ [[Belinda Carlisle]], [[Cyndi Lauper]], [[Debbie Harry]], u [[Gloria Estefan]]. Din it-track, meħuda mis-soundtrack tal-film ''There's Something About Tom Brady'', kienet sensazzjoni, u laħqet in-numru 1 fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Hija wkoll meqjusa bħala waħda mill-aqwa kollaborazzjonijiet tas-snin 2020. Fil-15 ta' Frar 2024, hija dehret bħala artista ewlenija fis-single tar-rapper [[Pitbull]] "''Powerful Women''." Fid-29 ta' Marzu 2024, Dolly Parton ikkontribwiet għat-tmien album tal-istudjo ta' [[Beyoncé]], *''Cowboy Carter''*, billi pprovdiet l-introduzzjoni għall-interpretazzjoni mill-ġdid ta' "''[[Jolene]]''" mill-kollega tagħha, fejn rabtet il-karattru ta' "''[[Jolene]]''" ma' "''Becky''" mill-album ta' [[Beyoncé]] *''Lemonade''*, u bħala artista mistiedna fit-track "''Tyrant''." Dolly Parton irritornat fuq il-pjattaformi tal-istriming tal-mużika fix-xitwa tal-2025, notevolment bil-kollaborazzjoni tagħha ma' Sabrina Carpenter fuq il-kanzunetta "''Please Please Please''," li ħarġet fl-14 ta' Frar 2025. Fid-19 ta' Jannar 2026, hija ħarġet verżjoni ġdida ta' "''Light of a Clear Blue Morning''" li fiha ħadet sehem [[Lainey Wilson]], [[Miley Cyrus]], [[Queen Latifah]], u [[Reba McEntire]], u tat il-qligħ għar-riċerka dwar il-kanċer pedjatriku. '''<big>Mewt u Tifħir</big>''' F'Mejju 2026, Dolly Parton ħabbret li kienet qed tbati minn problemi fil-kliewi u kkanċellat sensiela ta' kunċerti f'[[Las Vegas]]. L-isptar mill-21 ta' Awwissu 2026, fiċ-Ċentru tal-Kanċer Vanderbilt-Ingram, Dolly Parton mietet fil-25 ta' Awwissu 2026, f'[[Nashville]], fl-età ta' 80 sena. In-neputi tagħha, Bryan Seaver, ħabbar l-aħbar f'filmat li tpoġġa fuq il-midja soċjali tiegħu. L-aġent tagħha aktar tard speċifika li hija mietet wara "battalja qasira" mal-kanċer<ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kantanta-dolly-parton-fl-eta-ta-80-sena/|titlu=}}</ref>. Il-mewt ta' Dolly Parton bagħtet xokk fin-nazzjon, partikolarment fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Tifħir wasal minn kull rokna tax-xena mużikali, l-industrija tal-films, u l-isfera politika. Maħbuba mill-ġenerazzjonijiet kollha, hija rċeviet tifħir minn bosta ċelebritajiet, inklużi [[Beyoncé]], [[Celine Dion|Céline Dion]], [[Elton John]], [[Eminem]], [[Jane Fonda]], [[Julia Roberts]], [[Miley Cyrus]], [[Paul McCartney]], u [[Taylor Swift]]<ref>{{Ċita web|url=https://briefly.co.za/entertainment/celebrities/251096-celine-dion-mourns-dolly-parton-emotional-tribute-pure-light/|titlu=Celine Dion Mourns Dolly Parton in Emotional Tribute: “You Were Pure Light” - Briefly.co.za|kunjom=Moroeng|isem=Moroba|data=2026-08-26|sit=briefly.co.za|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. [[Jane Fonda]] qalet dwarha, "Kienet l-inkarnazzjoni voluptuża tal-empatija," u [[Paul McCartney]] qal, "Il-kitba tal-kanzunetti tagħha, il-kant tagħha, il-filantropija tagħha kienu bla rivali fid-dinja tal-mużika country." Il-President [[Donald Trump]] ordna li l-bandiera Amerikana tittajjar f'nofs arblu madwar l-Istati Uniti, kif ukoll fl-ambaxxati u l-installazzjonijiet militari barra l-pajjiż, għal ġimgħa. L-eks presidenti [[Joe Biden]], [[Bill Clinton]], [[Barack Obama]], u [[George W. Bush]] ukoll ħarġu stqarrijiet f'ġieħha. Diversi gvernaturi tal-istati segwew l-eżempju nazzjonali u ordnaw li l-bnadar jittajjru f'nofs arblu fuq bini pubbliku fl-istati tagħhom. Mexxejja barranin ukoll sellmulha ġieħ, inkluż [[Anthony Albanese]] fl-[[Awstralja]], [[Mette Frederiksen]] fid-[[Danimarka]], u [[Ulf Kristersson]] fl-[[Żvezja|Iżvezja]]. Fi [[Belt ta' New York|New York]], l-[[Empire State Building]] huwa mdawwal b'roża brillanti mid-9:25 p.m. sal-10:25 p.m., b'referenza għall-kanzunetta tiegħu 9 to 5 u l-film tiegħu 9 to 5<ref>{{Ċita web|url=https://deadline.com/2026/08/new-york-dolly-parton-empire-state-building-1237050826/|titlu=New York City Landmarks Dazzle For Dolly Parton|kunjom=Evans|isem=Greg|data=2026-08-26|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. == Affarijiet tan-Negozju == [[Stampa:Dollywoodsign1.jpg|daqsminuri|Sinjal tad-dħul ta' Dollywood]] Minbarra l-attivitajiet tagħha fin-negozju tal-ispettaklu, Dolly Parton bniet imperu kummerċjali diversifikat b'bosta proġetti qligħ li ppermettew lin-negozjanta tkun ukoll filantropa ġeneruża. Fl-1986, hi u l-familja Herschel akkwistaw park tad-divertiment fallut f'Pigeon Forge, [[Tennessee]], ħdejn il-[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains|Park Nazzjonali tal-Great Smoky Mountains]]. Hija semmietu mill-ġdid "''Dollywood''," bħala referenza għal [[Hollywood]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.dollywood.com/|titlu=}}</ref>. B'aktar minn 3 miljun viżitatur fis-sena u 13,000 impjegat, il-park iġġenera madwar $1.8 biljun (€1.71 biljun) f'benefiċċji ekonomiċi lokali fl-2022, filwaqt li [[Graceland]], li jinsab ukoll f'[[Tennessee]], ġab biss $150 miljun. Fl-2024, Dollywood ġie msemmi l-aqwa park tad-divertiment fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] minn [[TripAdvisor]]. Lil hinn mill-park tad-divertiment tagħha, Dolly Parton ħolqot dar tal-pubblikazzjoni, stazzjon tar-radju, u katina ta' ristoranti. Hija tiżviluppa wkoll linji ta' prodotti tal-ikel bħal cookies, kejkijiet, u ġuleppi taħt il-marka Duncan Hines, u tikkummerċjalizza fwejjaħ taħt il-marka tagħha Dolly Beauty u nbejjed taħt Dolly Wines<ref>{{Ċita web|url=https://www.forbes.com/profile/dolly-parton/|titlu=Dolly Parton|sit=Forbes|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Fl-2025, ir-rivista ''Forbes'' stmat il-fortuna personali ta’ Dolly Parton għal nofs biljun dollaru<ref>{{Ċita web|url=https://www.forbes.com/profile/dolly-parton/|titlu=Dolly Parton|sit=Forbes|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. == Ikona queer == Dolly Parton, magħrufa għall-femminilità ultra-stilizzata tagħha, il-gwardarobba barokka, il-makeup tqil, il-parrokki bjond, u l-użu tal-kirurġija kosmetika, hija figura ewlenija fil-komunità trans. "Kieku ma kontx mara, kont inkun drag queen," iddikjarat b'ċajta. Darba daħlet f'kompetizzjoni ta' imitazzjoni ta' Dolly Parton u ġiet fit-tieni post. Saħansitra dehret f'episodju sħiħ tal-kompetizzjoni televiżiva tad-drag queen RuPaul's Drag Race. Dolly Parton saret ikona LGBTQ+ grazzi għas-sinċerità u l-awtentiċità emozzjonali tal-kanzunetti tagħha, li jirresonaw mal-udjenzi u jmissu l-komunitajiet emarġinati. F'waħda mill-kanzunetti karatteristika tagħha, "''Coat of Many Colors''," tirrakkonta kif il-kowt li kienet liebsa—taħlita kkulurita ta' drappijiet meħjutin minn ommha—qalilha r-redikolu ta' sħabha tal-iskola. Fil-kanzunetta, hija tappella biex wieħed jilqa' d-differenzi tiegħu u, minkejja l-avversità, jimxi mill-mistħija għall-kburija. Lil hinn mill-komunitajiet queer, ġenerazzjoni ġdida sħiħa ta’ kantanti tal-country bħal [[Katy J Pearson]], [[Margo Price]], [[Amanda Shires]], [[Neko Case]], u [[Okay Kaya]] qed jisfidaw ukoll l-immaġni konservattiva tal-mużika country ta’ [[Nashville]] u huma fannijiet ta’ Dolly Parton. == Gallerija == <gallery mode="packed"> Stampa:2006 Kennedy Center honorees.jpg|Il-President [[George W. Bush]] u [[Laura Bush]] jippreżentaw mar-rebbieħa tal-Kennedy Center fil-Blue Room tal-[[White House]] waqt riċeviment fl-2006. Stampa:E-dolly.jpg|Dolly Parton tirċievi l-Premju Woodrow Wilson għas-Servizz Pubbliku fl-2007. Stampa:Zubin Mehta laughs with singers Dolly Parton and William Smokey Robinson during a reception for the Kennedy Center honorees.jpg|Il-konduttur [[Zubin Mehta]] jidħak mal-kantanti Dolly Parton u [[Smokey Robinson]] f'riċeviment li jonora lil dawk onorati miċ-Ċentru Kennedy fl-2006. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Twieldu fl-1946]] [[Kategorija:Mietu fl-2026]] [[Kategorija:Kantanti Amerikani]] [[Kategorija:Atturi Amerikani]] [[Kategorija:Imprendituri Amerikani]] rl1tbb0kp1uih5w9mbb4o8js2lpodz0 331881 331880 2026-09-01T17:31:00Z ToniSant 4257 /* Referenzi */ +defaultsort 331881 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Dolly Parton''' kienet kantanta, kittieba tal-kanzunetti, multi-strumentalista, attriċi, kittieba tal-iskripts u produttriċi Amerikana, li twieldet fid-19 ta' Jannar 1946 f'Pittman Center ([[Tennessee]]) u mietet fil-25 ta' Awwissu 2026 f'[[Nashville]] ([[Tennessee]]). Wara aktar minn nofs seklu ta’ karriera bla interruzzjoni, hija saret, fost affarijiet oħra, ir- ''Reġina tal-Mużika Country''. Hija biegħet aktar minn {{Nowrap|100 millions}} album madwar id-dinja. Hija laħqet l-ewwel post fiċ-charts tal-pop [[Stati Uniti|tal-Istati Uniti]] tliet darbiet u 24 darba fil-mużika country. Hija kitbet aktar minn {{unité|3000|chansons}} u pproduċiet aktar minn {{Nowrap|65 albums}} matul il-karriera tagħha. Fost l-aktar kanzunetti famużi tagħha hemm ''I Will Always Love You'', li Whitney Houston għamlet cover tagħha fl-1992, ''Jolene'', ''9 to 5'' u ''Coat of Many Colors'' . Mara negozjanta għaqlija iżda wkoll filantropa kbira, fl-1990 ħolqot organizzazzjoni mingħajr skop ta' qligħ, ''Imagination Library'', li għandha l-għan li toffri kotba b'xejn kull xahar lit-tfal [[Renju Unit|fir-Renju Unit]], [[Kanada|il-Kanada]] u l- [[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Hija tagħmel parti miċ-ċirku esklussiv ħafna ta' artisti li ġew nominati għall-erba' premjijiet l-aktar prestiġjużi fl-industrija tad-divertiment fl- [[Stati Uniti|Istati Uniti]], jiġifieri l- Emmy Awards (televiżjoni), il- Grammy Awards (mużika), l- Oscars (films) u t- Tony Awards (teatru). B'mod aktar ġenerali, hija waħda mill-aktar figuri pubbliċi maħbuba fl- [[Stati Uniti|Istati Uniti]], u tgħaqqad lid-Demokratiċi u r-Repubblikani . == Bijografija == '''<big>Tfulija u Oriġini</big>''' Dolly Rebecca Parton twieldet fid-19 ta' Jannar, 1946, f'Pittman Center, Tennessee, f'familja fqira. Kienet bint Robert Lee Parton, bidwi, u Avie Lee Owens. Għal ħafna snin, missierha kien jikkultiva t-tabakk, iżda minħabba raġunijiet ekonomiċi, kellu jiċċaqlaq lejn Detroit biex jaħdem fl-industrija tal-karozzi. Il-kantanta kibret f'familja ta' tnax-il tifel u tifla, f'barrakka tal-injam fejn ħamest itfal kienu jorqdu fl-istess sodda<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/biography/Dolly-Parton|titlu=Dolly Parton {{!}} Biography, Songs, Death, Husband, Movies, Jolene, Imagination Library, & Facts {{!}} Britannica|data=2026-08-28|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. '''<big>Karriera</big>''' Dolly Parton bdiet il-karriera tagħha minn età żgħira ħafna. Il-mentor tagħha kien zijuha, Bill Owens, mużiċist u kittieb tal-kanzunetti country li kiteb diversi kanzunetti magħha, inkluża "''Put It Off Until Tomorrow''," li rebħet il-premju BMI Song of the Year fl-1966. Huwa għallimha ddoqq il-kitarra fl-età ta’ tmien snin. Meta kellha għaxar snin, huwa introduċiha għar-radju, u hija kantat f’Knoxville, Tennessee, fuq ''Cas Walker Farm'' u ''Home Hour'', li aktar tard sar programm televiżiv. Ta’ tlettax-il sena, hija kantat fuq il-Grand Ole Opry fir-Ryman Auditorium, is-sala tal-kunċerti leġġendarja ta’ Nashville magħrufa bħala l-"''Mother Church of Country Music''." Hija ġiet introdotta hemm minn Johnny Cash innifsu, li ppreżentaha bħala "tifla żgħira minn East Tennessee." Hija kantat is-suċċess ta’ George Jones, "''You Gotta Be My Baby''." Parton għamlet id-debutt tagħha bħala narratriċi u kantanta, takkumpanja lilha nfisha fuq il-banjo jew il-kitarra<ref>{{Ċita web|url=https://www.goodreads.com/book/show/58468527-dolly-parton-book|titlu=Dolly Parton Book: The Biography of Dolly Parton|sit=Goodreads|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Fl-1964, Dolly Parton kellha 18-il sena. L-għada li ggradwat mill-iskola sekondarja, telqet lejn [[Nashville]] fejn iltaqgħet ma' Carl Dean fl-ewwel jum tagħha, ir-raġel li miegħu kienet se taqsam ħajjitha<ref>{{Ċita web|url=http://www.amightygirl.com/blog?p=32200|titlu=Dolly Parton, Legendary Singer, Songwriter, and Philanthropist, Celebrates Her 80th Birthday|sit=kwww.amightygirl.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. [[Stampa:Dolly Parton with Larry Mathis and Bud Brewster.jpg|daqsminuri|Larry Mathis, Dolly Parton u Bud Brewster (The Pick'n Grin Bluegrass) fis-snin sittin.]] Fil-kapitali tal-mużika country, hija għamlet isem għaliha nnifisha bħala kittieba tal-kanzunetti, iżda t-tikketta tad-diski tagħha llimitatha għal repertorju pop minħabba l-firxa vokali għolja tagħha, u hija tħabtet biex tidħol fix-xena tal-mużika country. Kien fl-1967 li kisbet rikonoxximent fuq ir-radju country bl-ewwel album tagħha, *''Hello, I'm Dolly''*. Il-preżentatur tat-televiżjoni Porter Wagoner innotaha grazzi għall-ewwel single tagħha, "''Dumb Blonde''," u impjegaha bħala ko-preżentatriċi fil-programm tiegħu<ref>{{Ċita web|url=https://www.nndb.com/people/088/000023019/|titlu=Dolly Parton|sit=www.nndb.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Kantanta, mużiċista, u preżentatur ewlieni tal-programm televiżiv tiegħu stess, huwa nieda l-karriera ta' Dolly Parton u kien il-mentor tagħha. Kull ġimgħa, quddiem 3 miljun telespettatur, Porter Wagoner kanta bosta duetti ta' suċċess mat-tfajla ta' 21 sena. Mal-produttur il-ġdid tagħha, Dolly Parton qalgħet $60,000 fis-sena, aktar milli kien qala' missierha f'ħajtu kollha. L-ewwel xiri tagħha kien [[Cadillac (Marka)|Cadillac]], li minnufih daħħlet fl-istudjo ta' Peter Wagoner. Malajr laħqet rwol dejjem aktar ċentrali fil-programm u saħansitra ngħatat l-opportunità li tippreżentah f'diversi okkażjonijiet. Hija rreġistrat diversi albums ma' Porter Wagoner, inklużi xi kanzunetti ta' suċċess<ref>{{Ċita web|url=https://www.nndb.com/people/088/000023019/|titlu=Dolly Parton|sit=www.nndb.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Iżda xtaqet issegwi karriera solo u kitbet u kantat diversi kanzunetti waħedha, inizjalment mingħajr wisq rikonoxximent. Fl-1971, f’“''Coat of Many Colors'',” kantat dwar il-ħajja ta’ ommha f’faqar estrem. Fl-1973, telqet mill-Porter Wagoner Show biex tiffoka fuq il-karriera tagħha. Iddebuttat b’suċċess kbir: “''[[Jolene]]''.” Il-kanzunetta ddominat iċ-charts tal-country, imbagħad daħlet fil-pop qabel ma saret suċċess internazzjonali, u laħqet udjenza ġdida. “''[[Jolene]]''” hija waħda mill-aktar kompożizzjonijiet interpretati minn Dolly Parton. Ġiet interpretata minn artisti bħal [[Beyoncé]], [[Miley Cyrus]], [[Olivia Newton-John]], u [[The White Stripes]]. Fl-1974, hija kompliet b'suċċess ieħor, "''I Will Always Love You''," iddedikat lil Porter Wagoner biex tesprimi l-imħabba u l-gratitudni tagħha. Din l-oda kisbitilha l-premju tal-Vokalista Femminili tas-Sena tal-Country Music Association sentejn wara xulxin, fl-1975 u l-1976<ref>{{Ċita web|url=https://www.loc.gov/item/n79128064/dolly-parton/|titlu=Dolly Parton|sit=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. [[Elvis Presley]] ried jirrekordjaha, iżda Dolly Parton, mara negozjanta għaqlija, irrifjutat għax ma riditx taqsam id-drittijiet tal-pubblikazzjoni. Il-kanzunetta ġiet aktar tard interpretata fl-1992 minn [[Whitney Houston]] għas-soundtrack tal-film *''The Bodyguard''*<ref>{{Ċita web|url=https://www.loc.gov/item/n79128064/dolly-parton/|titlu=Dolly Parton|sit=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. [[Stampa:Kenny Rogers Louise Palanker and Dolly Parton (40357310934).jpg|daqsminuri|Dolly Parton, Louise Palanker u [[Kenny Rogers]] fis-snin sebgħin u tmenin]] Fl-1977, "''Here You Come Again''," waħda mill-ftit kanzunetti li ma kitbitx, kisbitilha l-ewwel [[Grammy Award]] tagħha fl-1979. Wara snin tmenin pjuttost "''pop''" u xi kultant xi ftit nostalġiċi, hija ddeċidiet, bis-suċċess tagħha jonqos, u minkejja s-suċċess dinji ta' [[Whitney Houston]] bil-kanzunetta tagħha fl-1992, li tirritorna lejn [[Tennessee]] fl-1996<ref>{{Ċita web|url=http://www.amightygirl.com/blog?p=32200|titlu=Dolly Parton, Legendary Singer, Songwriter, and Philanthropist, Celebrates Her 80th Birthday|sit=kwww.amightygirl.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Fl-1999, irreġistrat l-ewwel album bluegrass tagħha, *''The Grass Is Blue''*, ritorn għall-għeruq tagħha li kiseb lilha [[Grammy Award]] għall-Aqwa Album Bluegrass u bosta premji oħra. Dan iż-żieda fil-popolarità kompliet b’*''Little Sparrow''* fl-2001 u *''Halos and Horns''* fl-2002, li inkludew cover ta’ “''Stairway to Heaven''” ta’ [[Led Zeppelin]]. Biex tippromwovi l-album tagħha, bdiet l-ewwel mini-tour tagħha dik l-istess sena. Sorpriża bl-akkoljenza entużjasta u bil-gost tagħha stess tat-touring, Dolly Parton iddeċidiet li tagħti aktar kunċerti f'pajjiżi barranin “qabel ma nixjieħ wisq għalih.” Dan wassalha lejn l-[[Ewropa]] f’Marzu u April 2007, fejn daqqet quddiem folol li nbigħu l-biljetti fin-[[Norveġja]], l-[[Żvezja|Iżvezja]], l-[[Olanda]], l-[[Ingilterra]], l-[[Skozja|Iskozja]], u l-[[Repubblika tal-Irlanda|Irlanda]]. Fl-2006, irċeviet nominazzjonijiet kemm għal Academy Award kif ukoll għal Golden Globe għall-kanzunetta oriġinali “''Travelin''’ Thru” mill-film *''Transamerica''*. Fl-2008, Dolly Parton irritornat b'album country pop li ddebutta fin-numru 17 fuq iċ-charts tal-Istati Uniti (rekord fl-ewwel ġimgħa għaliha) u n-numru 2 fuq iċ-charts tal-country. Tour ġdid, il-"''Backwood Barbie Tour''," ħadha l-[[Ewropa]] fl-2008, fejn daqqet f'170,000 belt Ewropea u għamlitha l-aktar artista country ta' suċċess fl-[[Ewropa]]. Dan it-tour kien segwit minn parti fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Fl-2011, l-album il-ġdid tagħha, ''Better Days'', ma kisibx l-istess livell ta' suċċess fl-Istati Uniti bħall-predeċessur tiegħu, iżda laħaq it-Top 10 fir-[[Renju Unit]]. Tour ġdid, il-''Better Days Tour'', inkluda 20 kunċert fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], 18 fl-[[Ewropa]], u 12 fl-Awstralja, pajjiż li ma kinitx żaret fi tletin sena. Qamet kontroversja fl-[[Awstralja]]: Dolly Parton insistiet li tuża x-xarabank tat-tours tas-soltu tagħha, vera lounge mobbli. Iżda d-daqs, il-piż u l-bibien mhux tas-soltu tiegħu li nfetħu bil-mod ħażin wasslu biex ma jidħolx mid-dwana. Il-Ministru tat-Trasport innifsu solva l-problema u ħalla lil Dolly tidħol fil-pajjiż. CD/DVD irreġistrat f'[[Melbourne]] ħareġ fl-2012. Fl-2011 ukoll, hija ħadet sehem fil-film ''Joyful Noise'' ma’ Queen Latifah, dwar kor tal-gospel li qed jitħabat bejn iż-żewġ nisa, li kien suċċess kbir. F’Ottubru 2011, Dolly kkontribwiet għall-album Chicago XXXIII: ''O Christmas Three'' mill-grupp jazz-rock Chicago. Hija rreġistrat is-soundtrack għall-film Dumplin' (2018) li fih [[Jennifer Aniston]], li jagħti ġieħ lilha. Fl-2019, kantat il-kanzunetta "''God Only Knows''" mal-grupp For King & [[Country]]. Fl-2021, hija kienet preżenti fis-single "''Does He Love You''" mil-leġġenda tal-mużika country [[Reba McEntire]]. Fl-2023, hija rreġistrat il-kanzunetta "''Gonna Be You''" ma’ [[Belinda Carlisle]], [[Cyndi Lauper]], [[Debbie Harry]], u [[Gloria Estefan]]. Din it-track, meħuda mis-soundtrack tal-film ''There's Something About Tom Brady'', kienet sensazzjoni, u laħqet in-numru 1 fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Hija wkoll meqjusa bħala waħda mill-aqwa kollaborazzjonijiet tas-snin 2020. Fil-15 ta' Frar 2024, hija dehret bħala artista ewlenija fis-single tar-rapper [[Pitbull]] "''Powerful Women''." Fid-29 ta' Marzu 2024, Dolly Parton ikkontribwiet għat-tmien album tal-istudjo ta' [[Beyoncé]], *''Cowboy Carter''*, billi pprovdiet l-introduzzjoni għall-interpretazzjoni mill-ġdid ta' "''[[Jolene]]''" mill-kollega tagħha, fejn rabtet il-karattru ta' "''[[Jolene]]''" ma' "''Becky''" mill-album ta' [[Beyoncé]] *''Lemonade''*, u bħala artista mistiedna fit-track "''Tyrant''." Dolly Parton irritornat fuq il-pjattaformi tal-istriming tal-mużika fix-xitwa tal-2025, notevolment bil-kollaborazzjoni tagħha ma' Sabrina Carpenter fuq il-kanzunetta "''Please Please Please''," li ħarġet fl-14 ta' Frar 2025. Fid-19 ta' Jannar 2026, hija ħarġet verżjoni ġdida ta' "''Light of a Clear Blue Morning''" li fiha ħadet sehem [[Lainey Wilson]], [[Miley Cyrus]], [[Queen Latifah]], u [[Reba McEntire]], u tat il-qligħ għar-riċerka dwar il-kanċer pedjatriku. '''<big>Mewt u Tifħir</big>''' F'Mejju 2026, Dolly Parton ħabbret li kienet qed tbati minn problemi fil-kliewi u kkanċellat sensiela ta' kunċerti f'[[Las Vegas]]. L-isptar mill-21 ta' Awwissu 2026, fiċ-Ċentru tal-Kanċer Vanderbilt-Ingram, Dolly Parton mietet fil-25 ta' Awwissu 2026, f'[[Nashville]], fl-età ta' 80 sena. In-neputi tagħha, Bryan Seaver, ħabbar l-aħbar f'filmat li tpoġġa fuq il-midja soċjali tiegħu. L-aġent tagħha aktar tard speċifika li hija mietet wara "battalja qasira" mal-kanċer<ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kantanta-dolly-parton-fl-eta-ta-80-sena/|titlu=}}</ref>. Il-mewt ta' Dolly Parton bagħtet xokk fin-nazzjon, partikolarment fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Tifħir wasal minn kull rokna tax-xena mużikali, l-industrija tal-films, u l-isfera politika. Maħbuba mill-ġenerazzjonijiet kollha, hija rċeviet tifħir minn bosta ċelebritajiet, inklużi [[Beyoncé]], [[Celine Dion|Céline Dion]], [[Elton John]], [[Eminem]], [[Jane Fonda]], [[Julia Roberts]], [[Miley Cyrus]], [[Paul McCartney]], u [[Taylor Swift]]<ref>{{Ċita web|url=https://briefly.co.za/entertainment/celebrities/251096-celine-dion-mourns-dolly-parton-emotional-tribute-pure-light/|titlu=Celine Dion Mourns Dolly Parton in Emotional Tribute: “You Were Pure Light” - Briefly.co.za|kunjom=Moroeng|isem=Moroba|data=2026-08-26|sit=briefly.co.za|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. [[Jane Fonda]] qalet dwarha, "Kienet l-inkarnazzjoni voluptuża tal-empatija," u [[Paul McCartney]] qal, "Il-kitba tal-kanzunetti tagħha, il-kant tagħha, il-filantropija tagħha kienu bla rivali fid-dinja tal-mużika country." Il-President [[Donald Trump]] ordna li l-bandiera Amerikana tittajjar f'nofs arblu madwar l-Istati Uniti, kif ukoll fl-ambaxxati u l-installazzjonijiet militari barra l-pajjiż, għal ġimgħa. L-eks presidenti [[Joe Biden]], [[Bill Clinton]], [[Barack Obama]], u [[George W. Bush]] ukoll ħarġu stqarrijiet f'ġieħha. Diversi gvernaturi tal-istati segwew l-eżempju nazzjonali u ordnaw li l-bnadar jittajjru f'nofs arblu fuq bini pubbliku fl-istati tagħhom. Mexxejja barranin ukoll sellmulha ġieħ, inkluż [[Anthony Albanese]] fl-[[Awstralja]], [[Mette Frederiksen]] fid-[[Danimarka]], u [[Ulf Kristersson]] fl-[[Żvezja|Iżvezja]]. Fi [[Belt ta' New York|New York]], l-[[Empire State Building]] huwa mdawwal b'roża brillanti mid-9:25 p.m. sal-10:25 p.m., b'referenza għall-kanzunetta tiegħu 9 to 5 u l-film tiegħu 9 to 5<ref>{{Ċita web|url=https://deadline.com/2026/08/new-york-dolly-parton-empire-state-building-1237050826/|titlu=New York City Landmarks Dazzle For Dolly Parton|kunjom=Evans|isem=Greg|data=2026-08-26|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. == Affarijiet tan-Negozju == [[Stampa:Dollywoodsign1.jpg|daqsminuri|Sinjal tad-dħul ta' Dollywood]] Minbarra l-attivitajiet tagħha fin-negozju tal-ispettaklu, Dolly Parton bniet imperu kummerċjali diversifikat b'bosta proġetti qligħ li ppermettew lin-negozjanta tkun ukoll filantropa ġeneruża. Fl-1986, hi u l-familja Herschel akkwistaw park tad-divertiment fallut f'Pigeon Forge, [[Tennessee]], ħdejn il-[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains|Park Nazzjonali tal-Great Smoky Mountains]]. Hija semmietu mill-ġdid "''Dollywood''," bħala referenza għal [[Hollywood]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.dollywood.com/|titlu=}}</ref>. B'aktar minn 3 miljun viżitatur fis-sena u 13,000 impjegat, il-park iġġenera madwar $1.8 biljun (€1.71 biljun) f'benefiċċji ekonomiċi lokali fl-2022, filwaqt li [[Graceland]], li jinsab ukoll f'[[Tennessee]], ġab biss $150 miljun. Fl-2024, Dollywood ġie msemmi l-aqwa park tad-divertiment fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] minn [[TripAdvisor]]. Lil hinn mill-park tad-divertiment tagħha, Dolly Parton ħolqot dar tal-pubblikazzjoni, stazzjon tar-radju, u katina ta' ristoranti. Hija tiżviluppa wkoll linji ta' prodotti tal-ikel bħal cookies, kejkijiet, u ġuleppi taħt il-marka Duncan Hines, u tikkummerċjalizza fwejjaħ taħt il-marka tagħha Dolly Beauty u nbejjed taħt Dolly Wines<ref>{{Ċita web|url=https://www.forbes.com/profile/dolly-parton/|titlu=Dolly Parton|sit=Forbes|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Fl-2025, ir-rivista ''Forbes'' stmat il-fortuna personali ta’ Dolly Parton għal nofs biljun dollaru<ref>{{Ċita web|url=https://www.forbes.com/profile/dolly-parton/|titlu=Dolly Parton|sit=Forbes|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. == Ikona queer == Dolly Parton, magħrufa għall-femminilità ultra-stilizzata tagħha, il-gwardarobba barokka, il-makeup tqil, il-parrokki bjond, u l-użu tal-kirurġija kosmetika, hija figura ewlenija fil-komunità trans. "Kieku ma kontx mara, kont inkun drag queen," iddikjarat b'ċajta. Darba daħlet f'kompetizzjoni ta' imitazzjoni ta' Dolly Parton u ġiet fit-tieni post. Saħansitra dehret f'episodju sħiħ tal-kompetizzjoni televiżiva tad-drag queen RuPaul's Drag Race. Dolly Parton saret ikona LGBTQ+ grazzi għas-sinċerità u l-awtentiċità emozzjonali tal-kanzunetti tagħha, li jirresonaw mal-udjenzi u jmissu l-komunitajiet emarġinati. F'waħda mill-kanzunetti karatteristika tagħha, "''Coat of Many Colors''," tirrakkonta kif il-kowt li kienet liebsa—taħlita kkulurita ta' drappijiet meħjutin minn ommha—qalilha r-redikolu ta' sħabha tal-iskola. Fil-kanzunetta, hija tappella biex wieħed jilqa' d-differenzi tiegħu u, minkejja l-avversità, jimxi mill-mistħija għall-kburija. Lil hinn mill-komunitajiet queer, ġenerazzjoni ġdida sħiħa ta’ kantanti tal-country bħal [[Katy J Pearson]], [[Margo Price]], [[Amanda Shires]], [[Neko Case]], u [[Okay Kaya]] qed jisfidaw ukoll l-immaġni konservattiva tal-mużika country ta’ [[Nashville]] u huma fannijiet ta’ Dolly Parton. == Gallerija == <gallery mode="packed"> Stampa:2006 Kennedy Center honorees.jpg|Il-President [[George W. Bush]] u [[Laura Bush]] jippreżentaw mar-rebbieħa tal-Kennedy Center fil-Blue Room tal-[[White House]] waqt riċeviment fl-2006. Stampa:E-dolly.jpg|Dolly Parton tirċievi l-Premju Woodrow Wilson għas-Servizz Pubbliku fl-2007. Stampa:Zubin Mehta laughs with singers Dolly Parton and William Smokey Robinson during a reception for the Kennedy Center honorees.jpg|Il-konduttur [[Zubin Mehta]] jidħak mal-kantanti Dolly Parton u [[Smokey Robinson]] f'riċeviment li jonora lil dawk onorati miċ-Ċentru Kennedy fl-2006. </gallery> == Referenzi == {{Referenzi}} {{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Parton, Dolly}} [[Kategorija:Twieldu fl-1946]] [[Kategorija:Mietu fl-2026]] [[Kategorija:Kantanti Amerikani]] [[Kategorija:Atturi Amerikani]] [[Kategorija:Imprendituri Amerikani]] p2umyzjp5cg5vs8tisthsnru7lnlv3m 0 34602 331871 331862 2026-09-01T17:21:10Z ToniSant 4257 added [[Category:Twieldu fl-1938]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331871 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Kenneth Donald Rogers''', magħruf bħala '''Kenny Rogers''', imwieled fil-21 ta' Awwissu 1938 f'[[Houston]], [[Texas]] u miet fl-20 ta' Marzu 2020 f'Sandy Springs, [[Georgia (Stati Uniti)|Georgia]], kien attur, kantant, partikolarment tal-mużika country, u kompożitur Amerikan. == Bijografija == '''<big>Familja</big>''' Kenny Rogers huwa r-raba’ minn seba’ tfal imwielda minn Floyd Rogers u martu Lucille, mastrudaxxa u infermiera, rispettivament. Skont ir-rekords tat-twelid tal-istat ta’ [[Texas]], it-tieni isem tiegħu huwa Ray, u fil-fatt xi kultant jingħata l-kreditu bħala "''Kenneth Ray Rogers''" fil-krediti tal-film<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/biography/Kenny-Rogers-American-singer-songwriter|titlu=Kenny Rogers {{!}} Biography, Songs, The Gambler, Death, Restaurant, & Facts {{!}} Britannica|data=2026-08-27|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. '''<big>Karriera</big>''' Il-karriera tiegħu bdiet fis-snin ħamsin meta Kenny Rogers irreġistra diversi kanzunetti mal-grupp doo-wop The Scholars. Ma kienx il-kantant ewlieni, u l-grupp xtered wara żewġ singles meta l-kantant ewlieni ddeċieda li jsegwi karriera solo<ref>{{Ċita web|url=https://www.biography.com/musicians/kenny-rogers|titlu=Kenny Rogers: Country Singers, Death, Family & Songs|data=2014-04-02|sit=Biography|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Waħdu, Kenny Rogers ħareġ is-single tiegħu stess, "''That Crazy Feeling''" (1958), li kiseb suċċess modest. Imbagħad ingħaqad ma' ''The Bobby Doyle Trio'', grupp tal-jazz li miegħu daqq fi klabbs u rreġistra għal [[Columbia Records]]. Il-grupp xtered fl-1965; is-sena ta' wara, Rogers irreġistra single tal-jazz għal [[Mercury Records]], li ma rnexxiex. Rogers ħadem bħala produttur, kittieb tal-kanzunetti, u mużiċist għal artisti oħra, inklużi l-kantanti country [[Mickey Gilley]] u [[Eddy Arnold]]. Fl-1966, ingħaqad man-''New Christy Minstrels'' bħala kantant u bassist. Billi ma sabx is-suċċess tal-grupp kif jogħġobh, Kenny Rogers telaq, u ħa miegħu tliet membri oħra: [[Mike Settle]], [[Terry Williams]], u [[Thelma Camacho]]. Flimkien, iffurmaw First Edition fl-1967, li sar Kenny Rogers u The First Edition, u ġabru suċċessi fuq iċ-charts tal-mużika pop u country b'kanzunetti bħal "''Somethings Burning''," "''Ruby''," "''Don't Take Your Love to Town''," "''Reuben James''," u "''Just Dropped In'' (''To See What Condition My Condition Was In'')." Aktar tard imlaqqam "''Hippie Kenny''," Rogers libes l-elementi kollha tad-dehra hippie: xagħar kannella twil, imsielet, u nuċċalijiet tax-xemx roża. L-istil vokali ta' Rogers kien ħafna aktar artab f'dan iż-żmien milli kien se jsir aktar tard<ref>{{Ċita web|url=https://www.biography.com/musicians/kenny-rogers|titlu=Kenny Rogers: Country Singers, Death, Family & Songs|data=2014-04-02|sit=Biography|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Meta l-grupp infirex fl-1976, Kenny Rogers nieda l-karriera solo tiegħu. Il-kompożizzjonijiet tiegħu malajr saru aktar raffinati, kantati b'vuċi xi kultant raspy iżda dejjem melodika li appellat kemm lill-udjenzi tal-pop kif ukoll lill-fannijiet tal-country. Aktar minn 60 kanzunetta rreġistrati minn Kenny Rogers laħqu l-aqwa 40 taċ-charts tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] (25 minnhom laħqu n-numru 1), u 50 mill-albums tiegħu daħlu fil-klassifiki. Il-kompożizzjonijiet tiegħu ntużaw ukoll f'bosta soundtracks ta' films, inklużi ''Convoy'', ''Urban Cowboy'', u ''The Big Lebowski''. Maħruġ f'Novembru 1978, l-album *''The Gambler''* biegħ bejn 30 u 35 miljun kopja, li jirrappreżentaw kwart tal-bejgħ totali tal-album tiegħu. Kenneth Rogers kanta wkoll fil-kanzunetta famuża "''[[We Are the World]]''.<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/2O6gXGWFJcNrLYAqDINrDa|titlu=Spotify – Web Player|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>" Fl-1980, irreġistra dak li jibqa' wieħed mill-akbar suċċessi tal-karriera tiegħu: "''Lady''<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Lady (Kenny Rogers song)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lady_(Kenny_Rogers_song)&oldid=1344249727|data-aċċess=2026-08-31|lingwa=en|data=2026-03-19|iktar=Page Version ID: 1344249727}}</ref>." Miet fl-20 ta' Marzu 2020, f'daru f'Sandy Springs, Georgia, minn kawżi naturali, u ndifen fiċ-Ċimiterju ta' Oakland f'[[Atlanta]]<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-kenny-rogers-leggenda-tal-muzika-country/|titlu=Imut Kenny Rogers – leġġenda tal-mużika 'country'|data=2020-03-21|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. == Gallerija == <gallery mode="packed"> Stampa:Kenny Rogers (35723209383).jpg|Kenny Rogers fl-2017 Stampa:USA For Africa 1985 (US Press Kit 001).jpg|Waqt ir-reġistrazzjoni tal-kanzunetta "[[We are the World|''We are the World'']]" Stampa:Kenny Rogers Louise Palanker and Dolly Parton (40357310934).jpg|[[Dolly Parton]], Louise Palanker u Kenny Rogers fis-snin sebgħin u tmenin. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Twieldu fl-1938]] f9r8srm2mavna98rxhaqkkyl5x771y8 331872 331871 2026-09-01T17:21:30Z ToniSant 4257 added [[Category:Mietu fl-2020]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331872 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Kenneth Donald Rogers''', magħruf bħala '''Kenny Rogers''', imwieled fil-21 ta' Awwissu 1938 f'[[Houston]], [[Texas]] u miet fl-20 ta' Marzu 2020 f'Sandy Springs, [[Georgia (Stati Uniti)|Georgia]], kien attur, kantant, partikolarment tal-mużika country, u kompożitur Amerikan. == Bijografija == '''<big>Familja</big>''' Kenny Rogers huwa r-raba’ minn seba’ tfal imwielda minn Floyd Rogers u martu Lucille, mastrudaxxa u infermiera, rispettivament. Skont ir-rekords tat-twelid tal-istat ta’ [[Texas]], it-tieni isem tiegħu huwa Ray, u fil-fatt xi kultant jingħata l-kreditu bħala "''Kenneth Ray Rogers''" fil-krediti tal-film<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/biography/Kenny-Rogers-American-singer-songwriter|titlu=Kenny Rogers {{!}} Biography, Songs, The Gambler, Death, Restaurant, & Facts {{!}} Britannica|data=2026-08-27|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. '''<big>Karriera</big>''' Il-karriera tiegħu bdiet fis-snin ħamsin meta Kenny Rogers irreġistra diversi kanzunetti mal-grupp doo-wop The Scholars. Ma kienx il-kantant ewlieni, u l-grupp xtered wara żewġ singles meta l-kantant ewlieni ddeċieda li jsegwi karriera solo<ref>{{Ċita web|url=https://www.biography.com/musicians/kenny-rogers|titlu=Kenny Rogers: Country Singers, Death, Family & Songs|data=2014-04-02|sit=Biography|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Waħdu, Kenny Rogers ħareġ is-single tiegħu stess, "''That Crazy Feeling''" (1958), li kiseb suċċess modest. Imbagħad ingħaqad ma' ''The Bobby Doyle Trio'', grupp tal-jazz li miegħu daqq fi klabbs u rreġistra għal [[Columbia Records]]. Il-grupp xtered fl-1965; is-sena ta' wara, Rogers irreġistra single tal-jazz għal [[Mercury Records]], li ma rnexxiex. Rogers ħadem bħala produttur, kittieb tal-kanzunetti, u mużiċist għal artisti oħra, inklużi l-kantanti country [[Mickey Gilley]] u [[Eddy Arnold]]. Fl-1966, ingħaqad man-''New Christy Minstrels'' bħala kantant u bassist. Billi ma sabx is-suċċess tal-grupp kif jogħġobh, Kenny Rogers telaq, u ħa miegħu tliet membri oħra: [[Mike Settle]], [[Terry Williams]], u [[Thelma Camacho]]. Flimkien, iffurmaw First Edition fl-1967, li sar Kenny Rogers u The First Edition, u ġabru suċċessi fuq iċ-charts tal-mużika pop u country b'kanzunetti bħal "''Somethings Burning''," "''Ruby''," "''Don't Take Your Love to Town''," "''Reuben James''," u "''Just Dropped In'' (''To See What Condition My Condition Was In'')." Aktar tard imlaqqam "''Hippie Kenny''," Rogers libes l-elementi kollha tad-dehra hippie: xagħar kannella twil, imsielet, u nuċċalijiet tax-xemx roża. L-istil vokali ta' Rogers kien ħafna aktar artab f'dan iż-żmien milli kien se jsir aktar tard<ref>{{Ċita web|url=https://www.biography.com/musicians/kenny-rogers|titlu=Kenny Rogers: Country Singers, Death, Family & Songs|data=2014-04-02|sit=Biography|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Meta l-grupp infirex fl-1976, Kenny Rogers nieda l-karriera solo tiegħu. Il-kompożizzjonijiet tiegħu malajr saru aktar raffinati, kantati b'vuċi xi kultant raspy iżda dejjem melodika li appellat kemm lill-udjenzi tal-pop kif ukoll lill-fannijiet tal-country. Aktar minn 60 kanzunetta rreġistrati minn Kenny Rogers laħqu l-aqwa 40 taċ-charts tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] (25 minnhom laħqu n-numru 1), u 50 mill-albums tiegħu daħlu fil-klassifiki. Il-kompożizzjonijiet tiegħu ntużaw ukoll f'bosta soundtracks ta' films, inklużi ''Convoy'', ''Urban Cowboy'', u ''The Big Lebowski''. Maħruġ f'Novembru 1978, l-album *''The Gambler''* biegħ bejn 30 u 35 miljun kopja, li jirrappreżentaw kwart tal-bejgħ totali tal-album tiegħu. Kenneth Rogers kanta wkoll fil-kanzunetta famuża "''[[We Are the World]]''.<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/2O6gXGWFJcNrLYAqDINrDa|titlu=Spotify – Web Player|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>" Fl-1980, irreġistra dak li jibqa' wieħed mill-akbar suċċessi tal-karriera tiegħu: "''Lady''<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Lady (Kenny Rogers song)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lady_(Kenny_Rogers_song)&oldid=1344249727|data-aċċess=2026-08-31|lingwa=en|data=2026-03-19|iktar=Page Version ID: 1344249727}}</ref>." Miet fl-20 ta' Marzu 2020, f'daru f'Sandy Springs, Georgia, minn kawżi naturali, u ndifen fiċ-Ċimiterju ta' Oakland f'[[Atlanta]]<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-kenny-rogers-leggenda-tal-muzika-country/|titlu=Imut Kenny Rogers – leġġenda tal-mużika 'country'|data=2020-03-21|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. == Gallerija == <gallery mode="packed"> Stampa:Kenny Rogers (35723209383).jpg|Kenny Rogers fl-2017 Stampa:USA For Africa 1985 (US Press Kit 001).jpg|Waqt ir-reġistrazzjoni tal-kanzunetta "[[We are the World|''We are the World'']]" Stampa:Kenny Rogers Louise Palanker and Dolly Parton (40357310934).jpg|[[Dolly Parton]], Louise Palanker u Kenny Rogers fis-snin sebgħin u tmenin. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Twieldu fl-1938]] [[Kategorija:Mietu fl-2020]] suqeeqq1cso9qya6uzolusn266yt9ts 331873 331872 2026-09-01T17:21:40Z ToniSant 4257 added [[Category:Kantanti Amerikani]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331873 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Kenneth Donald Rogers''', magħruf bħala '''Kenny Rogers''', imwieled fil-21 ta' Awwissu 1938 f'[[Houston]], [[Texas]] u miet fl-20 ta' Marzu 2020 f'Sandy Springs, [[Georgia (Stati Uniti)|Georgia]], kien attur, kantant, partikolarment tal-mużika country, u kompożitur Amerikan. == Bijografija == '''<big>Familja</big>''' Kenny Rogers huwa r-raba’ minn seba’ tfal imwielda minn Floyd Rogers u martu Lucille, mastrudaxxa u infermiera, rispettivament. Skont ir-rekords tat-twelid tal-istat ta’ [[Texas]], it-tieni isem tiegħu huwa Ray, u fil-fatt xi kultant jingħata l-kreditu bħala "''Kenneth Ray Rogers''" fil-krediti tal-film<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/biography/Kenny-Rogers-American-singer-songwriter|titlu=Kenny Rogers {{!}} Biography, Songs, The Gambler, Death, Restaurant, & Facts {{!}} Britannica|data=2026-08-27|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. '''<big>Karriera</big>''' Il-karriera tiegħu bdiet fis-snin ħamsin meta Kenny Rogers irreġistra diversi kanzunetti mal-grupp doo-wop The Scholars. Ma kienx il-kantant ewlieni, u l-grupp xtered wara żewġ singles meta l-kantant ewlieni ddeċieda li jsegwi karriera solo<ref>{{Ċita web|url=https://www.biography.com/musicians/kenny-rogers|titlu=Kenny Rogers: Country Singers, Death, Family & Songs|data=2014-04-02|sit=Biography|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Waħdu, Kenny Rogers ħareġ is-single tiegħu stess, "''That Crazy Feeling''" (1958), li kiseb suċċess modest. Imbagħad ingħaqad ma' ''The Bobby Doyle Trio'', grupp tal-jazz li miegħu daqq fi klabbs u rreġistra għal [[Columbia Records]]. Il-grupp xtered fl-1965; is-sena ta' wara, Rogers irreġistra single tal-jazz għal [[Mercury Records]], li ma rnexxiex. Rogers ħadem bħala produttur, kittieb tal-kanzunetti, u mużiċist għal artisti oħra, inklużi l-kantanti country [[Mickey Gilley]] u [[Eddy Arnold]]. Fl-1966, ingħaqad man-''New Christy Minstrels'' bħala kantant u bassist. Billi ma sabx is-suċċess tal-grupp kif jogħġobh, Kenny Rogers telaq, u ħa miegħu tliet membri oħra: [[Mike Settle]], [[Terry Williams]], u [[Thelma Camacho]]. Flimkien, iffurmaw First Edition fl-1967, li sar Kenny Rogers u The First Edition, u ġabru suċċessi fuq iċ-charts tal-mużika pop u country b'kanzunetti bħal "''Somethings Burning''," "''Ruby''," "''Don't Take Your Love to Town''," "''Reuben James''," u "''Just Dropped In'' (''To See What Condition My Condition Was In'')." Aktar tard imlaqqam "''Hippie Kenny''," Rogers libes l-elementi kollha tad-dehra hippie: xagħar kannella twil, imsielet, u nuċċalijiet tax-xemx roża. L-istil vokali ta' Rogers kien ħafna aktar artab f'dan iż-żmien milli kien se jsir aktar tard<ref>{{Ċita web|url=https://www.biography.com/musicians/kenny-rogers|titlu=Kenny Rogers: Country Singers, Death, Family & Songs|data=2014-04-02|sit=Biography|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Meta l-grupp infirex fl-1976, Kenny Rogers nieda l-karriera solo tiegħu. Il-kompożizzjonijiet tiegħu malajr saru aktar raffinati, kantati b'vuċi xi kultant raspy iżda dejjem melodika li appellat kemm lill-udjenzi tal-pop kif ukoll lill-fannijiet tal-country. Aktar minn 60 kanzunetta rreġistrati minn Kenny Rogers laħqu l-aqwa 40 taċ-charts tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] (25 minnhom laħqu n-numru 1), u 50 mill-albums tiegħu daħlu fil-klassifiki. Il-kompożizzjonijiet tiegħu ntużaw ukoll f'bosta soundtracks ta' films, inklużi ''Convoy'', ''Urban Cowboy'', u ''The Big Lebowski''. Maħruġ f'Novembru 1978, l-album *''The Gambler''* biegħ bejn 30 u 35 miljun kopja, li jirrappreżentaw kwart tal-bejgħ totali tal-album tiegħu. Kenneth Rogers kanta wkoll fil-kanzunetta famuża "''[[We Are the World]]''.<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/2O6gXGWFJcNrLYAqDINrDa|titlu=Spotify – Web Player|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>" Fl-1980, irreġistra dak li jibqa' wieħed mill-akbar suċċessi tal-karriera tiegħu: "''Lady''<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Lady (Kenny Rogers song)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lady_(Kenny_Rogers_song)&oldid=1344249727|data-aċċess=2026-08-31|lingwa=en|data=2026-03-19|iktar=Page Version ID: 1344249727}}</ref>." Miet fl-20 ta' Marzu 2020, f'daru f'Sandy Springs, Georgia, minn kawżi naturali, u ndifen fiċ-Ċimiterju ta' Oakland f'[[Atlanta]]<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-kenny-rogers-leggenda-tal-muzika-country/|titlu=Imut Kenny Rogers – leġġenda tal-mużika 'country'|data=2020-03-21|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. == Gallerija == <gallery mode="packed"> Stampa:Kenny Rogers (35723209383).jpg|Kenny Rogers fl-2017 Stampa:USA For Africa 1985 (US Press Kit 001).jpg|Waqt ir-reġistrazzjoni tal-kanzunetta "[[We are the World|''We are the World'']]" Stampa:Kenny Rogers Louise Palanker and Dolly Parton (40357310934).jpg|[[Dolly Parton]], Louise Palanker u Kenny Rogers fis-snin sebgħin u tmenin. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Twieldu fl-1938]] [[Kategorija:Mietu fl-2020]] [[Kategorija:Kantanti Amerikani]] 0nzvyxmax0lz6c3zm2twunpj7d0ilgk 331874 331873 2026-09-01T17:22:35Z ToniSant 4257 /* Referenzi */ +defaultsort 331874 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Kenneth Donald Rogers''', magħruf bħala '''Kenny Rogers''', imwieled fil-21 ta' Awwissu 1938 f'[[Houston]], [[Texas]] u miet fl-20 ta' Marzu 2020 f'Sandy Springs, [[Georgia (Stati Uniti)|Georgia]], kien attur, kantant, partikolarment tal-mużika country, u kompożitur Amerikan. == Bijografija == '''<big>Familja</big>''' Kenny Rogers huwa r-raba’ minn seba’ tfal imwielda minn Floyd Rogers u martu Lucille, mastrudaxxa u infermiera, rispettivament. Skont ir-rekords tat-twelid tal-istat ta’ [[Texas]], it-tieni isem tiegħu huwa Ray, u fil-fatt xi kultant jingħata l-kreditu bħala "''Kenneth Ray Rogers''" fil-krediti tal-film<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/biography/Kenny-Rogers-American-singer-songwriter|titlu=Kenny Rogers {{!}} Biography, Songs, The Gambler, Death, Restaurant, & Facts {{!}} Britannica|data=2026-08-27|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. '''<big>Karriera</big>''' Il-karriera tiegħu bdiet fis-snin ħamsin meta Kenny Rogers irreġistra diversi kanzunetti mal-grupp doo-wop The Scholars. Ma kienx il-kantant ewlieni, u l-grupp xtered wara żewġ singles meta l-kantant ewlieni ddeċieda li jsegwi karriera solo<ref>{{Ċita web|url=https://www.biography.com/musicians/kenny-rogers|titlu=Kenny Rogers: Country Singers, Death, Family & Songs|data=2014-04-02|sit=Biography|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Waħdu, Kenny Rogers ħareġ is-single tiegħu stess, "''That Crazy Feeling''" (1958), li kiseb suċċess modest. Imbagħad ingħaqad ma' ''The Bobby Doyle Trio'', grupp tal-jazz li miegħu daqq fi klabbs u rreġistra għal [[Columbia Records]]. Il-grupp xtered fl-1965; is-sena ta' wara, Rogers irreġistra single tal-jazz għal [[Mercury Records]], li ma rnexxiex. Rogers ħadem bħala produttur, kittieb tal-kanzunetti, u mużiċist għal artisti oħra, inklużi l-kantanti country [[Mickey Gilley]] u [[Eddy Arnold]]. Fl-1966, ingħaqad man-''New Christy Minstrels'' bħala kantant u bassist. Billi ma sabx is-suċċess tal-grupp kif jogħġobh, Kenny Rogers telaq, u ħa miegħu tliet membri oħra: [[Mike Settle]], [[Terry Williams]], u [[Thelma Camacho]]. Flimkien, iffurmaw First Edition fl-1967, li sar Kenny Rogers u The First Edition, u ġabru suċċessi fuq iċ-charts tal-mużika pop u country b'kanzunetti bħal "''Somethings Burning''," "''Ruby''," "''Don't Take Your Love to Town''," "''Reuben James''," u "''Just Dropped In'' (''To See What Condition My Condition Was In'')." Aktar tard imlaqqam "''Hippie Kenny''," Rogers libes l-elementi kollha tad-dehra hippie: xagħar kannella twil, imsielet, u nuċċalijiet tax-xemx roża. L-istil vokali ta' Rogers kien ħafna aktar artab f'dan iż-żmien milli kien se jsir aktar tard<ref>{{Ċita web|url=https://www.biography.com/musicians/kenny-rogers|titlu=Kenny Rogers: Country Singers, Death, Family & Songs|data=2014-04-02|sit=Biography|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Meta l-grupp infirex fl-1976, Kenny Rogers nieda l-karriera solo tiegħu. Il-kompożizzjonijiet tiegħu malajr saru aktar raffinati, kantati b'vuċi xi kultant raspy iżda dejjem melodika li appellat kemm lill-udjenzi tal-pop kif ukoll lill-fannijiet tal-country. Aktar minn 60 kanzunetta rreġistrati minn Kenny Rogers laħqu l-aqwa 40 taċ-charts tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] (25 minnhom laħqu n-numru 1), u 50 mill-albums tiegħu daħlu fil-klassifiki. Il-kompożizzjonijiet tiegħu ntużaw ukoll f'bosta soundtracks ta' films, inklużi ''Convoy'', ''Urban Cowboy'', u ''The Big Lebowski''. Maħruġ f'Novembru 1978, l-album *''The Gambler''* biegħ bejn 30 u 35 miljun kopja, li jirrappreżentaw kwart tal-bejgħ totali tal-album tiegħu. Kenneth Rogers kanta wkoll fil-kanzunetta famuża "''[[We Are the World]]''.<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/2O6gXGWFJcNrLYAqDINrDa|titlu=Spotify – Web Player|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>" Fl-1980, irreġistra dak li jibqa' wieħed mill-akbar suċċessi tal-karriera tiegħu: "''Lady''<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Lady (Kenny Rogers song)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lady_(Kenny_Rogers_song)&oldid=1344249727|data-aċċess=2026-08-31|lingwa=en|data=2026-03-19|iktar=Page Version ID: 1344249727}}</ref>." Miet fl-20 ta' Marzu 2020, f'daru f'Sandy Springs, Georgia, minn kawżi naturali, u ndifen fiċ-Ċimiterju ta' Oakland f'[[Atlanta]]<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-kenny-rogers-leggenda-tal-muzika-country/|titlu=Imut Kenny Rogers – leġġenda tal-mużika 'country'|data=2020-03-21|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. == Gallerija == <gallery mode="packed"> Stampa:Kenny Rogers (35723209383).jpg|Kenny Rogers fl-2017 Stampa:USA For Africa 1985 (US Press Kit 001).jpg|Waqt ir-reġistrazzjoni tal-kanzunetta "[[We are the World|''We are the World'']]" Stampa:Kenny Rogers Louise Palanker and Dolly Parton (40357310934).jpg|[[Dolly Parton]], Louise Palanker u Kenny Rogers fis-snin sebgħin u tmenin. </gallery> == Referenzi == {{Referenzi}} {{Awtorità}}{{DEFAULTSORT:Rogers, Kenny}} [[Kategorija:Twieldu fl-1938]] [[Kategorija:Mietu fl-2020]] [[Kategorija:Kantanti Amerikani]] 53kxb3r153a1admn7ywjnvocfgfbc5v 0 34603 331866 331864 2026-09-01T17:18:09Z ToniSant 4257 +infobox 331866 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Ognjen Dobrić''' (bis-Serb: '''Огњен Добрић'''; twieled fis-27 ta' Ottubru 1994 f'[[Knin]], il-[[Kroazja]]) huwa plejer professjonali Serb tal-basketball. Huwa jilgħab prinċipalment fil-pożizzjonijiet ta' ''shooting guard'' u ''small forward''. Bħalissa jilgħab ma' [[KK Crvena zvezda|Crvena zvezda]] , fejn huwa wkoll il-kaptan tat-tim, kif ukoll mat-tim nazzjonali tas-Serbja. Mat-tim nazzjonali Serb rebaħ il-midalja tal-fidda fit-Tazza tad-Dinja tal-Basketball tal-FIBA 2023 u l-midalja tal-bronż fil-Logħob Olimpiku tas-Sajf tal-2024 f'Pariġi. == Karriera fil-klabbs == === Bidu tal-karriera === Dobrić trabba fis-sistema taż-żgħażagħ ta' [[KK Crvena zvezda|Crvena zvezda Belgrad]]. Fl-2013 beda l-karriera professjonali tiegħu ma' [[KK FMP|FMP Belgrad]], fejn lagħab sal-2016. F'Settembru 2016 huwa ffirma kuntratt ma' Crvena zvezda u sar parti regolari mill-ewwel tim. === Crvena zvezda === Bejn l-2016 u l-2023, Dobrić sar wieħed mill-aktar plejers importanti ta' Crvena zvezda. Matul dan il-perjodu huwa lagħab fil-EuroLeague, fil-ABA League u fil-kompetizzjonijiet domestiċi Serbi. Mat-tim rebaħ diversi kampjonati Serbi, titli tal-ABA League u t-Tazza Serba. Fl-2022 ġie magħżul bħala l-aktar plejer siewi tal-finali tal-ABA League, filwaqt li fl-2023 rebaħ ukoll il-premju tal-MVP tat-Tazza Serba. === Virtus Bologna === F'Lulju 2023, wara seba' staġuni konsekuttivi ma' Crvena zvezda, Dobrić ingħaqad mal-klabb Taljan Virtus Bologna. Matul l-istaġun 2023–24 huwa lagħab ma' Virtus kemm fis-Lega Basket Serie A kif ukoll fil-EuroLeague. Mat-tim Taljan rebaħ is-Supercoppa Italiana tal-2023. === Ritorn ma' Crvena zvezda === F'Lulju 2024 Dobrić irritorna ma' Crvena zvezda u ffirma kuntratt ta' tliet snin mal-klabb. Qabel ir-ritorn tiegħu kien diġà lagħab aktar minn 400 partita ma' Crvena zvezda u kien fost il-plejers bl-akbar numru ta' dehriet fl-istorja tal-klabb. Fl-2025 huwa nħatar kaptan ta' Crvena zvezda. == Karriera internazzjonali == Dobrić irrappreżenta lis-Serbja f'diversi kategoriji taż-żgħażagħ. Fl-2013 kien membru tat-tim Serb li rebaħ il-midalja tal-fidda fil-Kampjonat Dinji U19. Sena wara rebaħ il-midalja tal-bronż fil-[[Kampjonat Ewropew tal-Basketball ta' taħt l-20 sena|Kampjonat Ewropew U20]]. Aktar tard sar membru tat-tim nazzjonali tal-kbar tas-Serbja. === Tazza tad-Dinja 2023 === Dobrić kien parti mill-iskwadra Serba fit-[[Tazza tad-Dinja tal-Basketball tal-FIBA 2023]]. Is-Serbja waslet sal-finali tal-kompetizzjoni, fejn tilfet kontra l-Ġermanja, u għalhekk spiċċat bit-tieni post u bil-midalja tal-fidda. Dobrić lagħab fi tmien logħbiet matul il-kompetizzjoni u kellu medja ta' 8.4 punti għal kull partita. === Logħob Olimpiku tal-2024 === Fl-2024 huwa ġie magħżul fl-iskwadra tas-Serbja għal-[[Logħob Olimpiku tas-Sajf tal-2024]] f'Pariġi. Wara li tilfet kontra l-Istati Uniti fis-semifinali, is-Serbja għelbet lill-Ġermanja fil-logħba għat-tielet post u rebħet il-midalja tal-bronż. Dobrić lagħab fis-sitt partiti tas-Serbja fit-turnew, b'medja ta' 7.7 punti għal kull partita. Huwa kien ukoll parti mill-iskwadra Serba fil-[[EuroBasket 2025]]. == Unuri == === Klabbs === '''Crvena zvezda''' * Rebbieħ tal-[[ABA League]]: 2017, 2019, 2021, 2022 * Champion tas-Serbja: 2017, 2018, 2019, 2021, 2022, 2023 * Rebbieħ tat-Tazza Serba: 2017, 2021, 2022, 2023, 2025 * Rebbieħ tas-Super Cup tal-ABA League: 2018 '''Virtus Bologna''' * Rebbieħ tas-Supercoppa Italiana: 2023 === Tim nazzjonali === '''Serbja''' * Midalja tal-fidda – [[Tazza tad-Dinja tal-Basketball tal-FIBA 2023]] * Midalja tal-bronż – [[Logħob Olimpiku tas-Sajf tal-2024]] '''Serbja U19''' * Midalja tal-fidda – Kampjonat Dinji U19 2013 '''Serbja U20''' * Midalja tal-bronż – Kampjonat Ewropew U20 2014 == Premjijiet individwali == * MVP tal-finali tal-Kampjonat Serb: 2017, 2021 * MVP tal-finali tal-ABA League: 2022 * MVP tat-Tazza Serba: 2023 == Ara wkoll == * [[KK Crvena zvezda]] [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1994]] lrhzn00gigopesl1i4s5vo70vl17ufq 331867 331866 2026-09-01T17:18:19Z ToniSant 4257 added [[Category:Nies Serbi]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331867 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Ognjen Dobrić''' (bis-Serb: '''Огњен Добрић'''; twieled fis-27 ta' Ottubru 1994 f'[[Knin]], il-[[Kroazja]]) huwa plejer professjonali Serb tal-basketball. Huwa jilgħab prinċipalment fil-pożizzjonijiet ta' ''shooting guard'' u ''small forward''. Bħalissa jilgħab ma' [[KK Crvena zvezda|Crvena zvezda]] , fejn huwa wkoll il-kaptan tat-tim, kif ukoll mat-tim nazzjonali tas-Serbja. Mat-tim nazzjonali Serb rebaħ il-midalja tal-fidda fit-Tazza tad-Dinja tal-Basketball tal-FIBA 2023 u l-midalja tal-bronż fil-Logħob Olimpiku tas-Sajf tal-2024 f'Pariġi. == Karriera fil-klabbs == === Bidu tal-karriera === Dobrić trabba fis-sistema taż-żgħażagħ ta' [[KK Crvena zvezda|Crvena zvezda Belgrad]]. Fl-2013 beda l-karriera professjonali tiegħu ma' [[KK FMP|FMP Belgrad]], fejn lagħab sal-2016. F'Settembru 2016 huwa ffirma kuntratt ma' Crvena zvezda u sar parti regolari mill-ewwel tim. === Crvena zvezda === Bejn l-2016 u l-2023, Dobrić sar wieħed mill-aktar plejers importanti ta' Crvena zvezda. Matul dan il-perjodu huwa lagħab fil-EuroLeague, fil-ABA League u fil-kompetizzjonijiet domestiċi Serbi. Mat-tim rebaħ diversi kampjonati Serbi, titli tal-ABA League u t-Tazza Serba. Fl-2022 ġie magħżul bħala l-aktar plejer siewi tal-finali tal-ABA League, filwaqt li fl-2023 rebaħ ukoll il-premju tal-MVP tat-Tazza Serba. === Virtus Bologna === F'Lulju 2023, wara seba' staġuni konsekuttivi ma' Crvena zvezda, Dobrić ingħaqad mal-klabb Taljan Virtus Bologna. Matul l-istaġun 2023–24 huwa lagħab ma' Virtus kemm fis-Lega Basket Serie A kif ukoll fil-EuroLeague. Mat-tim Taljan rebaħ is-Supercoppa Italiana tal-2023. === Ritorn ma' Crvena zvezda === F'Lulju 2024 Dobrić irritorna ma' Crvena zvezda u ffirma kuntratt ta' tliet snin mal-klabb. Qabel ir-ritorn tiegħu kien diġà lagħab aktar minn 400 partita ma' Crvena zvezda u kien fost il-plejers bl-akbar numru ta' dehriet fl-istorja tal-klabb. Fl-2025 huwa nħatar kaptan ta' Crvena zvezda. == Karriera internazzjonali == Dobrić irrappreżenta lis-Serbja f'diversi kategoriji taż-żgħażagħ. Fl-2013 kien membru tat-tim Serb li rebaħ il-midalja tal-fidda fil-Kampjonat Dinji U19. Sena wara rebaħ il-midalja tal-bronż fil-[[Kampjonat Ewropew tal-Basketball ta' taħt l-20 sena|Kampjonat Ewropew U20]]. Aktar tard sar membru tat-tim nazzjonali tal-kbar tas-Serbja. === Tazza tad-Dinja 2023 === Dobrić kien parti mill-iskwadra Serba fit-[[Tazza tad-Dinja tal-Basketball tal-FIBA 2023]]. Is-Serbja waslet sal-finali tal-kompetizzjoni, fejn tilfet kontra l-Ġermanja, u għalhekk spiċċat bit-tieni post u bil-midalja tal-fidda. Dobrić lagħab fi tmien logħbiet matul il-kompetizzjoni u kellu medja ta' 8.4 punti għal kull partita. === Logħob Olimpiku tal-2024 === Fl-2024 huwa ġie magħżul fl-iskwadra tas-Serbja għal-[[Logħob Olimpiku tas-Sajf tal-2024]] f'Pariġi. Wara li tilfet kontra l-Istati Uniti fis-semifinali, is-Serbja għelbet lill-Ġermanja fil-logħba għat-tielet post u rebħet il-midalja tal-bronż. Dobrić lagħab fis-sitt partiti tas-Serbja fit-turnew, b'medja ta' 7.7 punti għal kull partita. Huwa kien ukoll parti mill-iskwadra Serba fil-[[EuroBasket 2025]]. == Unuri == === Klabbs === '''Crvena zvezda''' * Rebbieħ tal-[[ABA League]]: 2017, 2019, 2021, 2022 * Champion tas-Serbja: 2017, 2018, 2019, 2021, 2022, 2023 * Rebbieħ tat-Tazza Serba: 2017, 2021, 2022, 2023, 2025 * Rebbieħ tas-Super Cup tal-ABA League: 2018 '''Virtus Bologna''' * Rebbieħ tas-Supercoppa Italiana: 2023 === Tim nazzjonali === '''Serbja''' * Midalja tal-fidda – [[Tazza tad-Dinja tal-Basketball tal-FIBA 2023]] * Midalja tal-bronż – [[Logħob Olimpiku tas-Sajf tal-2024]] '''Serbja U19''' * Midalja tal-fidda – Kampjonat Dinji U19 2013 '''Serbja U20''' * Midalja tal-bronż – Kampjonat Ewropew U20 2014 == Premjijiet individwali == * MVP tal-finali tal-Kampjonat Serb: 2017, 2021 * MVP tal-finali tal-ABA League: 2022 * MVP tat-Tazza Serba: 2023 == Ara wkoll == * [[KK Crvena zvezda]] [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1994]] [[Kategorija:Nies Serbi]] 5ow8ftbhe3tl77qw9h9jm7fu5ri5fpo 331868 331867 2026-09-01T17:18:41Z ToniSant 4257 added [[Category:Basketball]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331868 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Ognjen Dobrić''' (bis-Serb: '''Огњен Добрић'''; twieled fis-27 ta' Ottubru 1994 f'[[Knin]], il-[[Kroazja]]) huwa plejer professjonali Serb tal-basketball. Huwa jilgħab prinċipalment fil-pożizzjonijiet ta' ''shooting guard'' u ''small forward''. Bħalissa jilgħab ma' [[KK Crvena zvezda|Crvena zvezda]] , fejn huwa wkoll il-kaptan tat-tim, kif ukoll mat-tim nazzjonali tas-Serbja. Mat-tim nazzjonali Serb rebaħ il-midalja tal-fidda fit-Tazza tad-Dinja tal-Basketball tal-FIBA 2023 u l-midalja tal-bronż fil-Logħob Olimpiku tas-Sajf tal-2024 f'Pariġi. == Karriera fil-klabbs == === Bidu tal-karriera === Dobrić trabba fis-sistema taż-żgħażagħ ta' [[KK Crvena zvezda|Crvena zvezda Belgrad]]. Fl-2013 beda l-karriera professjonali tiegħu ma' [[KK FMP|FMP Belgrad]], fejn lagħab sal-2016. F'Settembru 2016 huwa ffirma kuntratt ma' Crvena zvezda u sar parti regolari mill-ewwel tim. === Crvena zvezda === Bejn l-2016 u l-2023, Dobrić sar wieħed mill-aktar plejers importanti ta' Crvena zvezda. Matul dan il-perjodu huwa lagħab fil-EuroLeague, fil-ABA League u fil-kompetizzjonijiet domestiċi Serbi. Mat-tim rebaħ diversi kampjonati Serbi, titli tal-ABA League u t-Tazza Serba. Fl-2022 ġie magħżul bħala l-aktar plejer siewi tal-finali tal-ABA League, filwaqt li fl-2023 rebaħ ukoll il-premju tal-MVP tat-Tazza Serba. === Virtus Bologna === F'Lulju 2023, wara seba' staġuni konsekuttivi ma' Crvena zvezda, Dobrić ingħaqad mal-klabb Taljan Virtus Bologna. Matul l-istaġun 2023–24 huwa lagħab ma' Virtus kemm fis-Lega Basket Serie A kif ukoll fil-EuroLeague. Mat-tim Taljan rebaħ is-Supercoppa Italiana tal-2023. === Ritorn ma' Crvena zvezda === F'Lulju 2024 Dobrić irritorna ma' Crvena zvezda u ffirma kuntratt ta' tliet snin mal-klabb. Qabel ir-ritorn tiegħu kien diġà lagħab aktar minn 400 partita ma' Crvena zvezda u kien fost il-plejers bl-akbar numru ta' dehriet fl-istorja tal-klabb. Fl-2025 huwa nħatar kaptan ta' Crvena zvezda. == Karriera internazzjonali == Dobrić irrappreżenta lis-Serbja f'diversi kategoriji taż-żgħażagħ. Fl-2013 kien membru tat-tim Serb li rebaħ il-midalja tal-fidda fil-Kampjonat Dinji U19. Sena wara rebaħ il-midalja tal-bronż fil-[[Kampjonat Ewropew tal-Basketball ta' taħt l-20 sena|Kampjonat Ewropew U20]]. Aktar tard sar membru tat-tim nazzjonali tal-kbar tas-Serbja. === Tazza tad-Dinja 2023 === Dobrić kien parti mill-iskwadra Serba fit-[[Tazza tad-Dinja tal-Basketball tal-FIBA 2023]]. Is-Serbja waslet sal-finali tal-kompetizzjoni, fejn tilfet kontra l-Ġermanja, u għalhekk spiċċat bit-tieni post u bil-midalja tal-fidda. Dobrić lagħab fi tmien logħbiet matul il-kompetizzjoni u kellu medja ta' 8.4 punti għal kull partita. === Logħob Olimpiku tal-2024 === Fl-2024 huwa ġie magħżul fl-iskwadra tas-Serbja għal-[[Logħob Olimpiku tas-Sajf tal-2024]] f'Pariġi. Wara li tilfet kontra l-Istati Uniti fis-semifinali, is-Serbja għelbet lill-Ġermanja fil-logħba għat-tielet post u rebħet il-midalja tal-bronż. Dobrić lagħab fis-sitt partiti tas-Serbja fit-turnew, b'medja ta' 7.7 punti għal kull partita. Huwa kien ukoll parti mill-iskwadra Serba fil-[[EuroBasket 2025]]. == Unuri == === Klabbs === '''Crvena zvezda''' * Rebbieħ tal-[[ABA League]]: 2017, 2019, 2021, 2022 * Champion tas-Serbja: 2017, 2018, 2019, 2021, 2022, 2023 * Rebbieħ tat-Tazza Serba: 2017, 2021, 2022, 2023, 2025 * Rebbieħ tas-Super Cup tal-ABA League: 2018 '''Virtus Bologna''' * Rebbieħ tas-Supercoppa Italiana: 2023 === Tim nazzjonali === '''Serbja''' * Midalja tal-fidda – [[Tazza tad-Dinja tal-Basketball tal-FIBA 2023]] * Midalja tal-bronż – [[Logħob Olimpiku tas-Sajf tal-2024]] '''Serbja U19''' * Midalja tal-fidda – Kampjonat Dinji U19 2013 '''Serbja U20''' * Midalja tal-bronż – Kampjonat Ewropew U20 2014 == Premjijiet individwali == * MVP tal-finali tal-Kampjonat Serb: 2017, 2021 * MVP tal-finali tal-ABA League: 2022 * MVP tat-Tazza Serba: 2023 == Ara wkoll == * [[KK Crvena zvezda]] [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1994]] [[Kategorija:Nies Serbi]] [[Kategorija:Basketball]] tuf2ufpntggx86a358o8un8r9hp562i 331869 331868 2026-09-01T17:20:00Z ToniSant 4257 +defaultsort +awtorità 331869 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Ognjen Dobrić''' (bis-Serb: '''Огњен Добрић'''; twieled fis-27 ta' Ottubru 1994 f'[[Knin]], il-[[Kroazja]]) huwa plejer professjonali Serb tal-basketball. Huwa jilgħab prinċipalment fil-pożizzjonijiet ta' ''shooting guard'' u ''small forward''. Bħalissa jilgħab ma' [[KK Crvena zvezda|Crvena zvezda]] , fejn huwa wkoll il-kaptan tat-tim, kif ukoll mat-tim nazzjonali tas-Serbja. Mat-tim nazzjonali Serb rebaħ il-midalja tal-fidda fit-Tazza tad-Dinja tal-Basketball tal-FIBA 2023 u l-midalja tal-bronż fil-Logħob Olimpiku tas-Sajf tal-2024 f'Pariġi. == Karriera fil-klabbs == === Bidu tal-karriera === Dobrić trabba fis-sistema taż-żgħażagħ ta' [[KK Crvena zvezda|Crvena zvezda Belgrad]]. Fl-2013 beda l-karriera professjonali tiegħu ma' [[KK FMP|FMP Belgrad]], fejn lagħab sal-2016. F'Settembru 2016 huwa ffirma kuntratt ma' Crvena zvezda u sar parti regolari mill-ewwel tim. === Crvena zvezda === Bejn l-2016 u l-2023, Dobrić sar wieħed mill-aktar plejers importanti ta' Crvena zvezda. Matul dan il-perjodu huwa lagħab fil-EuroLeague, fil-ABA League u fil-kompetizzjonijiet domestiċi Serbi. Mat-tim rebaħ diversi kampjonati Serbi, titli tal-ABA League u t-Tazza Serba. Fl-2022 ġie magħżul bħala l-aktar plejer siewi tal-finali tal-ABA League, filwaqt li fl-2023 rebaħ ukoll il-premju tal-MVP tat-Tazza Serba. === Virtus Bologna === F'Lulju 2023, wara seba' staġuni konsekuttivi ma' Crvena zvezda, Dobrić ingħaqad mal-klabb Taljan Virtus Bologna. Matul l-istaġun 2023–24 huwa lagħab ma' Virtus kemm fis-Lega Basket Serie A kif ukoll fil-EuroLeague. Mat-tim Taljan rebaħ is-Supercoppa Italiana tal-2023. === Ritorn ma' Crvena zvezda === F'Lulju 2024 Dobrić irritorna ma' Crvena zvezda u ffirma kuntratt ta' tliet snin mal-klabb. Qabel ir-ritorn tiegħu kien diġà lagħab aktar minn 400 partita ma' Crvena zvezda u kien fost il-plejers bl-akbar numru ta' dehriet fl-istorja tal-klabb. Fl-2025 huwa nħatar kaptan ta' Crvena zvezda. == Karriera internazzjonali == Dobrić irrappreżenta lis-Serbja f'diversi kategoriji taż-żgħażagħ. Fl-2013 kien membru tat-tim Serb li rebaħ il-midalja tal-fidda fil-Kampjonat Dinji U19. Sena wara rebaħ il-midalja tal-bronż fil-[[Kampjonat Ewropew tal-Basketball ta' taħt l-20 sena|Kampjonat Ewropew U20]]. Aktar tard sar membru tat-tim nazzjonali tal-kbar tas-Serbja. === Tazza tad-Dinja 2023 === Dobrić kien parti mill-iskwadra Serba fit-[[Tazza tad-Dinja tal-Basketball tal-FIBA 2023]]. Is-Serbja waslet sal-finali tal-kompetizzjoni, fejn tilfet kontra l-Ġermanja, u għalhekk spiċċat bit-tieni post u bil-midalja tal-fidda. Dobrić lagħab fi tmien logħbiet matul il-kompetizzjoni u kellu medja ta' 8.4 punti għal kull partita. === Logħob Olimpiku tal-2024 === Fl-2024 huwa ġie magħżul fl-iskwadra tas-Serbja għal-[[Logħob Olimpiku tas-Sajf tal-2024]] f'Pariġi. Wara li tilfet kontra l-Istati Uniti fis-semifinali, is-Serbja għelbet lill-Ġermanja fil-logħba għat-tielet post u rebħet il-midalja tal-bronż. Dobrić lagħab fis-sitt partiti tas-Serbja fit-turnew, b'medja ta' 7.7 punti għal kull partita. Huwa kien ukoll parti mill-iskwadra Serba fil-[[EuroBasket 2025]]. == Unuri == === Klabbs === '''Crvena zvezda''' * Rebbieħ tal-[[ABA League]]: 2017, 2019, 2021, 2022 * Champion tas-Serbja: 2017, 2018, 2019, 2021, 2022, 2023 * Rebbieħ tat-Tazza Serba: 2017, 2021, 2022, 2023, 2025 * Rebbieħ tas-Super Cup tal-ABA League: 2018 '''Virtus Bologna''' * Rebbieħ tas-Supercoppa Italiana: 2023 === Tim nazzjonali === '''Serbja''' * Midalja tal-fidda – [[Tazza tad-Dinja tal-Basketball tal-FIBA 2023]] * Midalja tal-bronż – [[Logħob Olimpiku tas-Sajf tal-2024]] '''Serbja U19''' * Midalja tal-fidda – Kampjonat Dinji U19 2013 '''Serbja U20''' * Midalja tal-bronż – Kampjonat Ewropew U20 2014 == Premjijiet individwali == * MVP tal-finali tal-Kampjonat Serb: 2017, 2021 * MVP tal-finali tal-ABA League: 2022 * MVP tat-Tazza Serba: 2023 == Ara wkoll == * [[KK Crvena zvezda]] {{DEFAULTSORT:Dobric, Ognjen}}{{Awtorità}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1994]] [[Kategorija:Nies Serbi]] [[Kategorija:Basketball]] 9v9yc7qosjr39at7opvpcpqkob5w899 331870 331869 2026-09-01T17:20:25Z ToniSant 4257 immarkat għall-wikifikazzjoni 331870 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}}{{Wikifikazzjoni}} '''Ognjen Dobrić''' (bis-Serb: '''Огњен Добрић'''; twieled fis-27 ta' Ottubru 1994 f'[[Knin]], il-[[Kroazja]]) huwa plejer professjonali Serb tal-basketball. Huwa jilgħab prinċipalment fil-pożizzjonijiet ta' ''shooting guard'' u ''small forward''. Bħalissa jilgħab ma' [[KK Crvena zvezda|Crvena zvezda]] , fejn huwa wkoll il-kaptan tat-tim, kif ukoll mat-tim nazzjonali tas-Serbja. Mat-tim nazzjonali Serb rebaħ il-midalja tal-fidda fit-Tazza tad-Dinja tal-Basketball tal-FIBA 2023 u l-midalja tal-bronż fil-Logħob Olimpiku tas-Sajf tal-2024 f'Pariġi. == Karriera fil-klabbs == === Bidu tal-karriera === Dobrić trabba fis-sistema taż-żgħażagħ ta' [[KK Crvena zvezda|Crvena zvezda Belgrad]]. Fl-2013 beda l-karriera professjonali tiegħu ma' [[KK FMP|FMP Belgrad]], fejn lagħab sal-2016. F'Settembru 2016 huwa ffirma kuntratt ma' Crvena zvezda u sar parti regolari mill-ewwel tim. === Crvena zvezda === Bejn l-2016 u l-2023, Dobrić sar wieħed mill-aktar plejers importanti ta' Crvena zvezda. Matul dan il-perjodu huwa lagħab fil-EuroLeague, fil-ABA League u fil-kompetizzjonijiet domestiċi Serbi. Mat-tim rebaħ diversi kampjonati Serbi, titli tal-ABA League u t-Tazza Serba. Fl-2022 ġie magħżul bħala l-aktar plejer siewi tal-finali tal-ABA League, filwaqt li fl-2023 rebaħ ukoll il-premju tal-MVP tat-Tazza Serba. === Virtus Bologna === F'Lulju 2023, wara seba' staġuni konsekuttivi ma' Crvena zvezda, Dobrić ingħaqad mal-klabb Taljan Virtus Bologna. Matul l-istaġun 2023–24 huwa lagħab ma' Virtus kemm fis-Lega Basket Serie A kif ukoll fil-EuroLeague. Mat-tim Taljan rebaħ is-Supercoppa Italiana tal-2023. === Ritorn ma' Crvena zvezda === F'Lulju 2024 Dobrić irritorna ma' Crvena zvezda u ffirma kuntratt ta' tliet snin mal-klabb. Qabel ir-ritorn tiegħu kien diġà lagħab aktar minn 400 partita ma' Crvena zvezda u kien fost il-plejers bl-akbar numru ta' dehriet fl-istorja tal-klabb. Fl-2025 huwa nħatar kaptan ta' Crvena zvezda. == Karriera internazzjonali == Dobrić irrappreżenta lis-Serbja f'diversi kategoriji taż-żgħażagħ. Fl-2013 kien membru tat-tim Serb li rebaħ il-midalja tal-fidda fil-Kampjonat Dinji U19. Sena wara rebaħ il-midalja tal-bronż fil-[[Kampjonat Ewropew tal-Basketball ta' taħt l-20 sena|Kampjonat Ewropew U20]]. Aktar tard sar membru tat-tim nazzjonali tal-kbar tas-Serbja. === Tazza tad-Dinja 2023 === Dobrić kien parti mill-iskwadra Serba fit-[[Tazza tad-Dinja tal-Basketball tal-FIBA 2023]]. Is-Serbja waslet sal-finali tal-kompetizzjoni, fejn tilfet kontra l-Ġermanja, u għalhekk spiċċat bit-tieni post u bil-midalja tal-fidda. Dobrić lagħab fi tmien logħbiet matul il-kompetizzjoni u kellu medja ta' 8.4 punti għal kull partita. === Logħob Olimpiku tal-2024 === Fl-2024 huwa ġie magħżul fl-iskwadra tas-Serbja għal-[[Logħob Olimpiku tas-Sajf tal-2024]] f'Pariġi. Wara li tilfet kontra l-Istati Uniti fis-semifinali, is-Serbja għelbet lill-Ġermanja fil-logħba għat-tielet post u rebħet il-midalja tal-bronż. Dobrić lagħab fis-sitt partiti tas-Serbja fit-turnew, b'medja ta' 7.7 punti għal kull partita. Huwa kien ukoll parti mill-iskwadra Serba fil-[[EuroBasket 2025]]. == Unuri == === Klabbs === '''Crvena zvezda''' * Rebbieħ tal-[[ABA League]]: 2017, 2019, 2021, 2022 * Champion tas-Serbja: 2017, 2018, 2019, 2021, 2022, 2023 * Rebbieħ tat-Tazza Serba: 2017, 2021, 2022, 2023, 2025 * Rebbieħ tas-Super Cup tal-ABA League: 2018 '''Virtus Bologna''' * Rebbieħ tas-Supercoppa Italiana: 2023 === Tim nazzjonali === '''Serbja''' * Midalja tal-fidda – [[Tazza tad-Dinja tal-Basketball tal-FIBA 2023]] * Midalja tal-bronż – [[Logħob Olimpiku tas-Sajf tal-2024]] '''Serbja U19''' * Midalja tal-fidda – Kampjonat Dinji U19 2013 '''Serbja U20''' * Midalja tal-bronż – Kampjonat Ewropew U20 2014 == Premjijiet individwali == * MVP tal-finali tal-Kampjonat Serb: 2017, 2021 * MVP tal-finali tal-ABA League: 2022 * MVP tat-Tazza Serba: 2023 == Ara wkoll == * [[KK Crvena zvezda]] {{DEFAULTSORT:Dobric, Ognjen}}{{Awtorità}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1994]] [[Kategorija:Nies Serbi]] [[Kategorija:Basketball]] li6qeojfs71tfl9nd3mnsj1opxgzoju