Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2109 331925 330147 2026-09-05T01:14:53Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331925 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Birkirkara}} '''Birkirkara''' hija belt fiċ-ċentru ta' [[Malta]]. Hija waħda mill-aktar ibliet popolati fuq il-gżira, bit-29,482 abitant fl-2024.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Il-belt tikkonsisti f'ħames parroċċi awtonomi: Santa Elena, San Ġużepp Ħaddiem<ref>{{Ċita web|url=https://church.mt/parishes/birkirkara-st-joseph-the-worker/|titlu=Birkirkara (St Joseph the Worker)|aċċess=2020-12-12|lingwa=en-US|data-aċċess=2020-08-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201029154659/https://church.mt/parishes/birkirkara-st-joseph-the-worker/|arkivju-data=2020-10-29|url-status=dead}}</ref>, il-Madonna tal-Karmnu<ref>{{Ċita web|url=https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/our-lady-of-mount-carmel|titlu=Our Lady of Mount Carmel on The Catholic Directory|aċċess=2020-12-12|opra=The Catholic Directory|lingwa=en}}</ref>, Santa Marija <ref>{{Ċita web|url=https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/st-mary|titlu=St. Mary on The Catholic Directory|aċċess=2020-12-12|opra=The Catholic Directory|lingwa=en|data-aċċess=2020-08-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200725085452/https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/st-mary|arkivju-data=2020-07-25|url-status=dead}}</ref> u San Ġorġ Preca (Swatar)<ref>{{Ċita web|url=https://www.quddies.com.mt/churches/353/San-Gorg-Preca/Swatar|titlu=San Gorg Preca - Parish Church - Swatar, Malta|aċċess=2020-12-12|opra=www.quddies.com.mt}}</ref>. Il-Mottu tal-belt huwa "''[[In hoc signo vinces]]''" ("B'dan is-sinjal inti tirbaħ") għall-viżjoni tas-salib li kellu l-Imperatur Kostantinu bin Santa Elena, li wasslet għall-konverżjoni tiegħu għall-fidi Nisranija, u l-arma għandha salib aħmar sempliċi, b'kuruna fuqha. == Etimoloġija == ''Birkirkara'' tfisser “ilma kiesaħ” jew “ilma mexxej"<ref>https://books.google.com.mt/books?id=krRTAAAAcAAJ&pg=PA90&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> L-isem jirreferi ghal post ta' wied fil-belt.<ref>https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/53136/1/ISIMHA%20...%20NIESHA%20...%20GRAJJIETHA.pdf</ref> Oriġinarjament, l-isem kien miktub bħala ''Birchircara'', b'influwenza mill-ortografija Taljana li tradizzjonalment ma tużax l-ittra “K”. Ta’ spiss jitqassar bħala B’kara/Kara. == Ġeografija == Birkirkara tinsab f’wied. Minhabba din il-pozizzjoni, hija maghrufa għall-għargħar fi ġranet b’maltempati kbar billi l-ilma li jaqa fin-[[Naxxar|Naxxar,]] [[Ħ'Attard]] u [[Ħal Balzan|Ħal-Balzan]] jispicca jghaddi minnha.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-01 |titlu=Archive copy |url=http://www.malta.com/en/about-malta/city-village/birkirkara |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200216115423/http://www.malta.com/en/about-malta/city-village/birkirkara |arkivju-data=2020-02-16 |url-status=dead }}</ref> Ġew proposti diversi proġetti biex jghinu f'dan ir-rigward.<ref>https://www.independent.com.mt/articles/2005-06-25/news/possible-solution-for-birkirkara-flooding-problems-in-the-pipeline-77188/</ref> == Klima == Birkirkara ghandha klima Mediterranja Csa taħt il-klassifikazzjoni tal-[[Klima Koppen]]<ref>https://www.britannica.com/science/Koppen-climate-classification</ref> Birkirkara tgawdi xtiewi ħfief bi ftit xita u sjuf sħan xotti. It-temperatura tal-belt tvarja minn 10 sa 31 °C (50.5 sa 87.3 °F) matul is-sena<ref>https://weatherspark.com/y/76321/Average-Weather-in-Birkirkara-Malta-Year-Round</ref> ==Storja== Birkirkara hija waħda mill-eqdem bliet f’Malta b’referenza rrekordjata fl-1402 fil-kitba ta' [[Luttrell, Anthony T]], ''Cappella of Birkarkam'' <ref>https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/38417</ref> Hija ssemmiet fir-Rapport Ekkleżjastiku tal-1436 li jsemmi l-parroċċi f’Malta u Għawdex li kienu jeżistu dak iż-żmien, li minnhom Birkirkara ħareġ bħala l-akbar parroċċa<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-01 |titlu=Archive copy |url=http://archives.maltadiocese.org/Portals/0/Issue%205%20-%20Jun%202014.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200725093752/http://archives.maltadiocese.org/Portals/0/Issue%205%20-%20Jun%202014.pdf |arkivju-data=2020-07-25 |url-status=dead }}</ref>. Matul is-snin żviluppaw diversi parroċċi u subborgi minn Birkirkara, fosthom [[Tas-Sliema|Sliema]], [[San Ġiljan (lokalità)|San Ġiljan]], [[Imsida]], il-[[Ħamrun]] fis-seklu 19 u [[Santa Venera]] fil-bidu tas-seklu 20. Fis-snin aktar reċenti, [[San Ġwann (Malta)|San Ġwann]] (1965) u [[Tal-Ibraġ]] li hareg minn Birkirkara biex jifforma parti mill-lokalità tas-Swieqi fl-1993. Tul is-snin Birkirkara kibret f’ċentru kummerċjali importanti kif ukoll f’żona residenzjali b’densità għolja ta’ popolazzjoni. == Knejjes == Il-Parroċċa ta' Birkirkara kienet ilha mill-1360 bil-kappella ta' Santa Elena fil-limiti tal-Għargħar. Fl-1436, l-Isqof Mons. Dusina rrikonoxxiha bħala waħda mill-għaxar Parroċċi ta' Malta. Fil-5 ta' Diċembru 1630, [[Papa Urbanu VIII]] waqqaf il-Kolleġjata Elenjana permezz ta' Bolla Papali bl-isem "Sacri Apostolatus Ministerio". Dan kien fi żmien il-Kappillan [[Dun Filippu Borgia]] (1567-1649). === Il-Knisja ta' Santa Elena === Il-Knisja ta' Santa Elena nbniet f'post l-aktar ċentrali ta' Birkirkara u akbar fid-daqs minn ta' qabilha, u hi r-raba' knisja parrokkjali. Din bdiet tinbena fl-1727, l-Isqof Gaspare Gori Mancini qiegħed l-ewwel ġebla tal-Knisja. Taħt l-ewwel ġebla tqiegħdu midalja ta' Santa Elena kif ukoll l-ismijiet tal-Papa u l-Isqof ta' dak iż-żmien. Fl-20 ta' Ottubru 1782, l-Isqof [[Vincenzo Labini]] ikkonsagra l-Knisja taħt it-titlu tal-Imperatriċi Santa Elena. Fit-18 ta' Jannar 1950, [[Papa Piju XII]] għolla l-Knisja għall-unur ta' Bażilka Minuri bl-unuri kollha. === Knisja l-Qadima === Il-knisja ta’ Santa Marija, magħrufa bħala l-Knisja l-Qadima ta’ Birkirkara, tinsab il-barra miċ-ċentru storiku ta’ Birkirkara, fuq il-naħa l-oħra tal-wied. Inbniet għall-ħabta tal-1607 fuq pjanta ta' Vittorio Cassar, iben [[Ġlormu Cassar]]. Meta Vittorio Cassar miet, fl-1607, ix-xogħol fuq il-knisja tkompla minn [[Tumas Dingli|Tommaso Dingli]]. Fil-post fejn hemm il-knisja llum, qabel kien hemm knisja medjevali. Meta l-Kapitlu iddeċieda li jitlaq mill-knisja u jmur fil-Knisja ta’ Sant’ Elena riedu jwaqqgħu l-knisja l-qadima. Wara 120 sena il-knisja ingħalqet u ġiet abbandunata. Dun Gejtanu Mannarino, magħruf għar-Rewwixta tal-Qassisin tal-1775, indifen f’din il-knisja. Matul il-Pesta l-Kbira tal-1813, f'din il-knisja ndifnu l-mejtin. Sa madwar l-1850 il-koppla tal-Knisja kienet għadha f’postha, imma partijiet mis-saqaf kienu ga waqgħu sa mill-1830. Fl-1969, beda xogħol kbir fuq din l-knisja biex tkun tista' terġa' tibda tintuża wara ħafna snin ta’ abbandun totali. Fl-1992, l-Arcisqof Ġużeppi Mercieca kien ħass il-bżonn pastorali li din iż-żona ta’ Birkirkara tkun awtonoma, jiġifieri indipendenti mill-parroċċa ta’ Sant’ Elena. Nhar it-8 ta’ Mejju 2005, iż-żona pastorali awtonoma ta’ Santa Marija reġgħet saret Parroċċa għaliha. == Arkitettura u Postijiet Importanti == Birkirkara jospita ħafna postijiet importanti: * [[Awtorità Maltija għas-Servizzi Finanzjarji|Malta Financial Services Authority]] (MFSA), ir-regolatur finanzjarju ta’ Malta għandu l-kwartieri ġenerali tiegħu f’Birkirkara. * Il-[[Kulleġġ San Alwiġi (Malta)|Kulleġġ San Alwigi]] * l-[[Akkwedott ta' Wignacourt|Akwadott ta’ Wignacourt]] mibni fis-seklu 17. * Il-[[Bażilika ta' Sant' Elena|Bażilika ta’ Sant' Elena]], li tospita l-akbar qanpiena tal-knisja f’Malta. * [[Simonds Farsons Cisk]] – l-ewwel Birrerija f'Malta * [[Dar Pirotta]] * [[Dar Papa Frangisku]] – Kenn immexxi mill-fergħa Maltija ta’ Caritas Internationalis * [[Villa Chelsea]] issa dar il-[[Fondazzjoni Richmond]] – Karità li toffri Programmi ta’ Riabilitazzjoni * l-[[Istazzjon l-Antik tal-Ferrovija]] li llum jinsab fi ġnien pubbliku. Il-ferrovija ta’ Malta li kienet tintuza bħala mezz ta’ trasport importanti kienet tieqaf hawn. Il-Ferroviji ngħalqu fl-1931. * [[Teatru Roxy]] * [[Torri ta' Birkirkara]] (''Ghar il-Gobon'') * [[Torri tal-Wejter]] * [[Villa Lauri]] * [[Mitħna Ta’ Ganu]] === Monumenti === * Monument ta' Sir [[Anthony Mamo]] * [[Nicca tal-Erwieħ|Nicca ta' l-Erwieh]] <ref>https://timesofmalta.com/articles/view/one-world-protecting-the-most-significant-buildings-monuments-and.263999</ref> == Kunsill Lokali ta' Birkirkara == Il-Kunsill ta' Birkirkara jinsab fit-tieni sular tac-Centru Civiku f' Birkirkara. Il-membri tal-Kunsill preżenti huma dawn:<ref>{{Ċita web|url=https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/The_%20Local_Council/Mayor-and-Councillors.aspx|titlu=Archive copy|data-aċċess=2020-08-16|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201124182626/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/The_%20Local_Council/Mayor-and-Councillors.aspx|arkivju-data=2020-11-24}}</ref> * Desirei Grech (Sindku) * Maurizio Gauci (Viċi Sindku) * Yana Borg Debono Grech * Kaylocke Buhagiar * Alfred Attard * Jade England * Rosette Cassar * Luke Vella * Antoine Attard * Stefano Sicari * Karl Cutajar * Marie Claire Zammit Bonello * Gilmour Borg ==Żoni f'Birkirkara== *Il-[[Bwieraq]] *[[Fleur-De-Lys]] *L-[[Imrieħel]] *[[Ta' Ganu]] *[[Ta' Paris]] *[[Tal-Qattus]] *Is-[[Swatar]] *[[Ħas-Sajjied]] == Sport == F'Birkirkara is-[[St. Joseph Sports Club]]<ref>https://bkarastjoseph.com/</ref> huwa magħruf l-aktar għas-sezzjoni tal-Atletika tiegħu, iżda għandu wkoll sezzjonijiet attivi ohra bħaċ-ċikliżmu<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=11 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201105021522/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=11 |arkivju-data=2020-11-05 |url-status=dead }}</ref>, it-triathlon<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=13 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201105141949/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=13 |arkivju-data=2020-11-05 |url-status=dead }}</ref>, l-għawm<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=14 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201106182351/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=14 |arkivju-data=2020-11-06 |url-status=dead }}</ref>, u t-team tal-futbol li jikkompeti fil-Kompetizzjoni tal-IASC (''Inter Amateur Soccer Competition - Malta'')<ref>http://www.iascmalta.com/</ref> [[Birkirkara FC|Birkirkara F.C]].<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://www.birkirkarafc.com/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240919093339/http://www.birkirkarafc.com/ |arkivju-data=2024-09-19 |url-status=dead }}</ref> rebaħ il-[[Premier League Malti]] erba’ darbiet <ref>https://www.birkirkarafc.com/TheClubHistory.php</ref> u pparteċipat fl-EUFA [[UEFA Europa League|Europa League]] fl-2015-16.<ref>https://www.independent.com.mt/articles/2016-07-22/football/Europa-League-Birkirkara-make-history-after-splendid-win-in-Scotland-6736161355</ref> == Mwielda fil-Lokalita' == <span id="coordinates" class="plainlinksneverexpand">Koordinati: {{coord|35|53|48|N|14|27|35|E|type:city}}</span> Żewġ personalitajiet prominenti mill-lokal huma [[Eddie Fenech Adami]] u [[Alfred Sant]], li servew bħala [[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministri ta’ Malta]] għal numru ta’ snin. Birkirkara huwa wkoll il-post fejn twieled l-ewwel [[President ta' Malta|President ta’ Malta]] [[Anthony Mamo]]. == Ġemellaġġi == Birkirkara għandha ġemellaġġi ma' * {{flagicon|ITA}} [[Grosseto]], Italja<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/Services/Twinning.aspx |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200805024248/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/Services/Twinning.aspx |arkivju-data=2020-08-05 |url-status=dead }}</ref> * {{flagicon|ITA}} [[Sorrento]], Italja<ref>https://timesofmalta.com/articles/view/local-council-twinnings.124695</ref> * {{flagicon|ITA}} [[Longobardi, Calabria|Longobardi, Italja]] <ref>https://www.wikidata.org/wiki/Q53894</ref> ==Referenzi== {{Referenzi}} == Ħoloq esterni== *[https://web.archive.org/web/20160618013656/http://www.birkirkaraonline.com/ Kunsill Lokali ta' Birkirkara] *[https://web.archive.org/web/20050222020238/http://www.malta.co.uk/KHS/cross.html Birkirkara u s-salib] *[https://web.archive.org/web/20060917035746/http://www.malta.co.uk/KHS/helenfeast.htm Empress Helen en fete] *[https://web.archive.org/web/20061009171819/http://bkara.com/info.htm Birkirkara: Informazzjoni ġenerali] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] i8zabofomdltoye8e4dj4pqpeaxzltd 0 15035 331912 330919 2026-09-04T20:11:21Z JovalQC 21720 /* */ "Kultura" żid. 331912 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika Popolari taċ-Ċina |isem_nattiv = ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó'' |isem_komuni = Ċina |stampa_bandiera = Flag of the People's Republic of China.svg |stampa_emblema = 中華人民共和國國徽.svg |stampa_mappa = People's Republic of China (orthographic projection).svg |deskrizzjoni_mappa = Żona kkontrollata mir-Repubblika Popolari taċ-Ċina murija bl-aħdar skur; reġjuni ddikjarati iżda mhux ikkontrollati murija bl-aħdar ċar. |ħolqa_bandiera = Bandiera tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina |ħolqa_emblema = Emblema tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina |ħolqa_demografija = Demografija tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina |mottu_nazzjonali = |innu_nazzjonali = "Yìyǒngjūn Jìnxíngqǔ"<br />"[[March of the Volunteers]]"<br />''Marċ tal-Voluntiera''<br /><center>[[Stampa:March of the Volunteers instrumental.ogg]]</center> |lingwi_uffiċjali = [[Ċiniż Standard]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Beijing]] |l-ikbar_belt = [[Shanghai]]<ref>{{ċita rivista |kunjom1=Chan |isem1=Kam Wing |titlu=Misconceptions and Complexities in the Study of China's Cities: Definitions, Statistics, and Implications |rivista=Eurasian Geography and Economics |data=2007 |volum=48 |numru=4 |paġni=383–412 |doi=10.2747/1538-7216.48.4.383 |lingwa=en}}</ref> | latd=39 |latm=55 |latNS=N |lonġd=116 |lonġm=23 |lonġEW=E |tip_gvern = [[Stat soċjalist]] [[Stat partit-singolari|partit-singolari]] |titlu_kap1 = [[President tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina|President]] |titlu_kap2 = [[Premier tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina|Premier]] |titlu_kap3 = [[Ċermen tal-Kumitat Permanenti tal-Kungress Nazzjonali tal-Poplu|Ċermen tal-Kungress]] |titlu_kap4 = [[Ċermen tal-Kumitat Nazzjonali tal-Konferenza Konsultattiva Politika tal-Poplu taċ-Ċina|Ċermen tal-Konferenza]] |isem_kap1 = [[Xi Jinping]] |isem_kap2 = [[Li Qiang]] |isem_kap3 = [[Zhang Dejiang]] |isem_kap4 = [[Yu Zhengsheng]] |żona_kklassifika = 3 |poż_erja = 3 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 9,706,961 |erja_mi_kw = 3,747,879 |perċentwal_ilma = 2.8 |sena_stima_popolazzjoni = 2010 |stima_popolazzjoni = 1,353,821,000<ref name="Census2010">{{ċita web |url=http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20120120_402780233.htm |titlu=China's Total Population and Structural Changes in 2011 |sit=National Bureau of Statistics of China |data=2012-02-20 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120618234224/http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20120120_402780233.htm |arkivju-data=2012-06-18 |data-aċċess=2012-08-14 |lingwa=en}}</ref><ref name=IMFOct2012>{{ċita web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=78&pr.y=0&sy=2010&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=223%2C924%2C922%2C199%2C534&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |titlu=Report for Selected Countries and Subjects, World Economic Outlook Database |sit=International Monetary Fund |data=2012 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130117070023/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=78&pr.y=0&sy=2010&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=223%2C924%2C922%2C199%2C534&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |arkivju-data=2013-01-17|data-aċċess=2013-01-03 |lingwa=en}}</ref> |poż_stima_popolazzjoni = 1 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 1,339,724,852<ref name="Estimate2011">{{ċita web |url=http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110428_402722244.htm |titlu=Communiqué of the National Bureau of Statistics of People's Republic of China on Major Figures of the 2010 Population Census |sit=National Bureau of Statistics of China |data=2011-04-28 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110610201205/http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110428_402722244.htm |arkivju-data=2011-06-11 |data-aċċess=2011-11-01 |lingwa=en}}</ref> |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2010 |densità_popolazzjoni_km2 = 139.6 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 363.3 |poż_densità_popolazzjoni = 81 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2012 |PGD_PSX = $8.227 triljun<ref name=imf2>{{ċita web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=13&sy=2011&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=924&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLUR&grp=0&a= |titlu=Report for Selected Countries and Subjects, World Economic Outlook Database |sit=International Monetary Fund |data=2013 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130714060720/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=13&sy=2011&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=924&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLUR&grp=0&a= |arkivju-data=2013-07-13 |data-aċċess=2013-04-17 |lingwa=en}}</ref> |poż_PGD_PSX = 2 |PGD_PSX_per_capita = $6,075<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = 90 |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.699<ref name="HDI">{{ċita rapport |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Statistics.pdf |titlu=Statistical Annex - Human Development Report 2013 |data= 2013|pubblikatur=United Nations Development Programme |data=2013 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130319020106/http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Statistics.pdf |arkivju-data=2013-03-19 |lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 101 |kategorija_IŻU = <span style="color:#fc0">medju</span> |tip_sovranità = [[Storja taċ-Ċina|Stabbiliment]] |avveniment_stabbilit1 = [[Gwerer ta' Qin tal-unifikazzjoni|Unifikazzjoni taċ-Ċina]] taħt id-dinastija Qin |data_stabbilit1 = 221 QK |avveniment_stabbilit2 = [[Rivoluzzjoni Xinhai#Stabbiliment tar-Repubblika|Repubblika stabbilita]] |data_stabbilit2 = 1 ta' Jannar 1912 |avveniment_stabbilit3 = [[Gwerra Ċivili Ċiniża|Repubblika Popolari proklamata]] |data_stabbilit3 = 1 ta' Ottubru 1949 |valuta = [[Renminbi|Renminbi (yuan)]] (¥) |kodiċi_valuta = AED |żona_ħin = [[Ħin Standard taċ-Ċina]] |differenza_ħku = +8 |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = |cctld = [[.cn]] |kodiċi_telefoniku = +86 |sena_PGD_nominali = 2013 |PGD_nominali = $12.405 triljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = 2 |PGD_nominali_per_capita = $9,161<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = 91 |nota1 = }} Iċ-'''Ċina''' ({{awdjo|En-us-China.ogg|ˈtʃaɪnə}}),uffiċjalment ir-'''Repubblika Popolari taċ-Ċina''' ('''RPĊ'''), hi stat sovran li Tinsabu fl-[[Asja tal-Lvant]]. Il-pajjiż huwa l-[[Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni|aktar popolat tad-dinja]], b' [[Demografija tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina|popolazzjoni ta' aktar minn 1.35&nbsp;biljun]]. Ir-RPĊ hija [[stat Stat partit-singolari]] rregolata mill-[[Partit Komunist taċ-Ċina|Partit Komunist]], bis-[[sede tal-gvern]] fil-belt kapitali ta' [[Bejġing]].<ref name="Walton2001">{{ċita ktieb |kunjom1=Walton |isem1=Greg |awtur2=International Centre for Human Rights and Democratic Development |titlu=China's golden shield: Corporations and the development of surveillance technology in the People's Republic of China |pubblikatur=Rights & Democracy |data=2001 |paġna=5 |isbn=978-2-922084-42-9 |lingwa=en}}</ref> Hija teżerċita ġurisdizzjoni fuq aktar minn 22 [[Provinċji tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina|provinċji]], ħamsa [[Reġjuni awtonomi tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina|reġjuni awtonomi]], erba' [[Muniċipalitajiet ikkontrollati diretti tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina|muniċipalitajiet ikkontrollati diretti]] (Bejġing, [[Tianjin]], [[Shanghai]], u [[Chongqing]]), u żewġ [[Reġjun Speċjali Amministrattiv tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina|reġjuni amministrattivi speċjali]] awto-governanti ([[Ħong Kong]] u [[Makaw]]).<ref name="Ref_a">{{ċita web |url=http://en.wikisource.org/wiki/Sino-British_Joint_Declaration |titlu=Joint Declaration of the Government of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland and the Government of the People's Republic of China on the Question of Hong Kong |data=1984 |lingwa=en}}</ref> Ir-RPĊ issostni wkoll lit-[[Żona ħielsa tar-Repubblika taċ-Ċina|Tajwan]] – li hija kkontrollata mir-[[Repubblika taċ-Ċina]] (RTĊ), entità politika separata – li hija t-[[Provinċja Tajwan (Repubblika Popolari taċ-Ċina)|23 provinċja]], talba kontroversjali minħabba l-kumpless [[status politiku tat-Tajwan]] u l-[[Gwerra Ċivili Ċiniża]] mhux solvuta. Fruntieri totali taċ-Ċina: 22,457 km, pajjiżi tal-fruntiera (14): Afganistan 91 km; Bhutan 477 km; Burma 2,129 km; Indja 2,659 km; Każakstan 1,765 km; Korea ta' Fuq 1,352 km; Kirgiżistan 1,063 km; Laos 475 km; Mongolja 4,630 km; Nepal 1,389 km; Pakistan 438 km; Ir-Russja (il-grigal) 4,133 km u r-Russja (il-majjistral) 46 km; Taġikistan 477 km; Vjetnam 1,297 km. Iċ-Ċina hija t-tieni l-aktar pajjiż popolat fid-dinja minn Awwissu 2022. Qabel dik id-data iċ-Ċina kienet l-ewwel pajjiż l-aktar popolat fid-dinja. == Etimoloġija == Matul l-istorja tagħhom, iċ-Ċiniżi użaw diversi ismijiet biex jirreferu għal pajjiżhom. Illum, l-aktar wieħed użat minn dawn huwa 中国 / 中國, ''zhōngguó'' (ippronunzjat /tʂʊŋ˥kwɔ˧˥/). Meta kkunsidraw it-twaqqif ta’ repubblika, Sun Yat-sen u sħabu ma ridux jużaw it-terminu "zhōngguó," għalkemm komuni, għax kien użat mill-potenzi tal-Punent; riedu saħansitra inqas "''Shina''" (支那), terminu riduttiv użat mill-Ġappuniżi matul il-Gwerer Sino-Ġappuniżi, mgħaddsa fil-kolonjaliżmu, li jinstab fit-traskrizzjoni Ċiniża ta’ Indochina (印度支那, Yìndù zhīnà). Fl-aħħar iddeċidew li jgħaqqdu l-karattri "''zhōng''" (中) u "''huá''". == Il-politika dwar l-isem == Ir-Repubblika Popolari taċ-Ċina spiss tissejjaħ "iċ-Ċina", għalkemm ir-Repubblika taċ-Ċina ([[Tajwan]]) tuża wkoll dan l-isem fil-kostituzzjoni tagħha tal-1947. Ir-Repubblika Popolari taċ-Ċina hija wkoll miktuba b'ittra kapitali. Jinkiteb 中華人民共和國 biċ-Ċiniż Tradizzjonali, 中华人民共和国 biċ-Ċiniż Simplifikat, u ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó'' bil-Pinyin. == Storja == '''<big>Preistorja</big>''' Mill-perjodu Neolitiku 'l quddiem, fiċ-Ċina eżistew soċjetajiet organizzati u stabbiliti, li jipprattikaw l-agrikoltura u t-trobbija tal-annimali. Il-kultivazzjoni tar-ross dehret madwar is-sena 5000 QK. Għalkemm instabu oġġetti tal-bronż fis-sit tal-kultura Majiayao (bejn is-2700 u t-2300 QK), huwa ġeneralment aċċettat li l-Età tal-Bronż fiċ-Ċina bdiet madwar is-sena 2100 QK, matul id-[[dinastija Xia]]. Madankollu, kien taħt id-[[dinastija Shang]] (1766 sa 1122 QK) li x-xogħol tal-bronż laħaq l-iżvilupp sħiħ tiegħu. '''<big>Storja Antika</big>''' L-istorja taċ-Ċina tal-qedem tibda madwar is-sena 1300 QK. Wara d-dinastiji bikrija, bħal [[Dinastija Xia|Xia]], [[Dinastija Shang|Shang]], u [[Dinastija Zhou|Zhou]], li okkupaw biss il-parti ċentrali tal-pajjiż, l-unifikatur kbir taċ-Ċina kien l-Imperatur [[Qin Shi Huang]], fundatur tad-[[dinastija Qin]] (li tat isimha liċ-Ċina) fis-sena 221 QK, u wkoll tal-[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]]. Iċ-Ċina mbagħad saret żona vasta u relattivament unifikata, kemm politikament kif ukoll lingwistikament, b'kultura avvanzata, li qabżet il-bqija tad-dinja f'ħafna oqsma bħall-arti, il-mediċina, u t-teknoloġija. L-[[Armata tat-Terrakotta|Armata tat-Terracotta]], li l-mawżolew tagħha għadu wieqaf illum ħdejn [[Xi'an]], ġiet skoperta fl-1974<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Ħajt il-Kbir taċ-Ċina|url=https://mt.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%A6ajt_il-Kbir_ta%C4%8B-%C4%8Aina&oldid=322270|data-aċċess=2026-09-04|lingwa=mt|data=2025-03-27|iktar=Page Version ID: 322270}}</ref>. Taħt id-dinastiji Han (206 QK–220 WK), Tang (618–907), u Song (960–1279), il-pajjiż esperjenza perjodi twal ta’ paċi, li matulhom iċ-Ċina setgħet titqies bħala waħda mill-aktar nazzjonijiet importanti fid-dinja, mhux biss għall-popolazzjoni tagħha, bejn wieħed u ieħor ugwali għal dik tal-[[Ewropa]], iżda wkoll għall-innovazzjonijiet tagħha, partikolarment taħt id-dinastiji [[DinastijaTang|Tang]] u [[Dinastija Song|Song]]. Kien matul dan il-perjodu li ġiet stabbilita t-Triq tal-Ħarir: iċ-Ċiniżi jiddataw il-ftuħ tagħha għall-vjaġġ ta’ Zhang Qian bejn il-138 u l-126 QK, iżda t-Triq tal-Ħarir żviluppat primarjament taħt id-dinastija Han. Din ippermettiet l-istabbiliment ta’ kuntatti, inizjalment indiretti, mal-biċċa l-kbira tal-imperi kbar tad-Dinja l-Qadima, u anke sal-[[Ewropa]] (il-Ktieb tal-Han ta’ wara jsemmi l-Imperu Ruman, imsejjaħ Da Qin). Bejn dawn id-dinastiji brillanti, madankollu, iċ-Ċina esperjenzat perjodi turbolenti, inklużi perjodi ta’ gwerra ċivili li matulhom l-unità tagħha ġiet imfixkla. Dan kien partikolarment minnu għall-perjodu bejn il-waqgħa tad-dinastija Han fis-sena 220 WK u t-tfaċċar tat-Tliet Renji, sal-581, meta d-dinastija Sui reġgħet għaqqdet iċ-Ċina, u wittiet it-triq għad-[[dinastija Tang]]. Bl-istess mod, perjodu ta’ taqlib, il-Ħames Dinastiji u l-Għaxar Renji, separaw id-[[dinastija Tang]] mid-[[dinastija Song]], li matulha l-kultura Ċiniża ffjorixxet fl-aqwa tagħha. '''Invażjoni Mongola: Id-Dinastija Yuan''' Wara t-trawma tal-[[invażjoni Mongola]] mill-werrieta ta’ [[Genghis Khan]], id-[[dinastija Yuan]] ħatfet il-poter fit-Tramuntana taċ-Ċina fl-1234 u pproklamat is-sovranità tagħha fuq iċ-Ċina fl-1271, minkejja r-reżistenza ħarxa tad-[[dinastija Song]] fin-Nofsinhar taċ-Ċina sal-1279. Fl-1274, l-Imperatur Kublai Khan ġabar flotta formidabbli biex jikkonkwista l-Ġappun, iżda din ġiet parzjalment meqruda minn tifun. Fl-1281, huwa ġedded dan it-tentattiv, li ġie mfixkel minn tifun ieħor, imlaqqam Kamikaze ("riħ tal-allat"). Sal-aħħar tas-seklu 13, l-[[Ewropa]] kienet taf ftit li xejn dwar iċ-Ċina, li magħha kienet konnessa indirettament permezz tat-Triq tal-Ħarir, li tulha vvjaġġaw bosta intermedjarji u negozjanti, u żammew l-għarfien limitat tagħhom tar-rotta sigriet. '''Dinastija Ming (Han)''' [[Dinastija Han]] ġdida reġgħet kisbet il-poter fl-1368; din kienet id-dinastija Ming, li stinkat biex terġa’ tikseb il-glorja tal-passat, għalkemm mingħajr ma reġgħet kisbet id-dinamiżmu tagħha. Fl-1405, iċ-Ċina ħejjiet għal waħda mill-akbar esplorazzjonijiet marittimi tal-Medju Evu bil-kostruzzjoni tal-“Flotta l-Kbira,” li kienet se teħodha, permezz ta’ seba’ spedizzjonijiet immexxija mill-Ammirall Zheng He, lejn Java, Ceylon, u mbagħad l-[[Afrika tal-Lvant]]. Traċċi tad-DNA tagħhom instabu f’popolazzjonijiet moderni (għalkemm l-antenati tagħhom marbuta mal-ispedizzjonijiet ta’ Zheng He mhumiex stabbiliti għalkollox). '''Invażjoni Manċurjana: id-dinastija Qing''' Fl-1644, dinastija ġdida "mhux Han", din id-darba Manċurjana, dixxendenti minn tribujiet li kienu nomadi fis-Siberja tal-Lvant u kienu stabbilew ruħhom fit-tramuntana ta' [[Beijing]] (fir-reġjun ta' Gehol), ħatfet it-tron taċ-Ċina u waqqfet id-[[dinastija Qing]], il-qofol tax-xogħol ta' Nurhachi, il-fundatur veru ta' din in-nisel. Din intemmet wara r-Rivoluzzjoni tal-1911, li wasslet għall-proklamazzjoni tar-Repubblika taċ-Ċina minn Dr. [[Sun Yat-sen]] fl-1 ta' Jannar 1912, u l-abdikazzjoni tal-Imperatur Puyi, "l-aħħar imperatur", fi Frar tal-istess sena. '''<big>It-Twelid taċ-Ċina Moderna</big>''' '''Gwerer tal-Oppju u Trattati Inugwali''' Matul ir-Rivoluzzjoni Industrijali li bdiet fir-Renju Unit, iċ-Ċina Qing għalqet lilha nnifisha għall-influwenza barranija. Dan bla dubju kkontribwixxa, f'kuntest ta' globalizzazzjoni tal-kummerċ u imperjaliżmu kolonjali, għat-tnaqqis ekonomiku u teknoloġiku tagħha. Wara [[l-Gwerer tal-Oppju]] (1839 u 1856), it-Trattati Inugwali ġiegħlu lill-Imperu Qing jaqsam it-territorju tiegħu f'żoni ta' influwenza assenjati lit-Tmien Armati Barranin Alleati, li kienu miftuħa mingħajr kundizzjonijiet għall-kummerċ barrani. Il-Ġermanja, pereżempju, iddominat lil Shandong, u Franza lil Yunnan. L-ekonomija tal-pajjiż, ibbażata fuq il-kummerċ tal-oppju, ġiet imħassra, u l-awtonomija politika tiegħu ġiet effettivament abolita. Fl-1851, bdiet ir-[[Ribelljoni ta' Taiping]], imħeġġa mit-twemmin ta' soċjetajiet sigrieti fin-nofsinhar taċ-Ċina u li kienet tappoġġja moviment għal riformi radikali. Organizzata ħażin, l-armata ta' Taiping ġiet megħluba fl-1864 bl-appoġġ tat-truppi Franko-Brittaniċi. Bejn l-1884 u l-1885, il-Gwerra Sino-Franċiża poġġiet lil [[Franza]] kontra l-Imperu Qing għall-kontroll ta' [[Tonkin]], stat vassall tradizzjonali taċ-Ċina. Minkejja r-rebħa Ċiniża f'Bang Bo, li wasslet għall-waqgħa tal-gvern ta' [[Jules Ferry]], il-kunflitt intemm bit-Trattat ta' Tianjin fl-1885. Permezz ta' dan it-trattat, [[Beijing]] irrikonoxxiet il-protettorat Franċiż fuq [[Annam]] u [[Tonkin]], u b'hekk temm is-sovranità tagħha ta' sekli sħaħ fuq il-[[Vjetnam]]. Matul [[l-Ewwel Gwerra Sino-Ġappuniża]] (1894-1895), il-[[Ġappun]] għeleb lit-truppi imperjali u akkwista lil [[Tajwan]] u l-Gżejjer Penghu permezz tat-Trattat ta' Shimonoseki. Fl-1898, ir-[[Renju Unit]] kiseb konċessjoni ta' 99 sena tat-Territorji l-Ġodda (inklużi New Kowloon u Lantau). Ir-[[Renju Unit]], ir-[[Russja]], il-[[Ġappun]], [[Franza]], il-[[Ġermanja]], u l-[[Belġju]] ħadu vantaġġ mill-istat dejjem jikber ta' negliġenza tal-pajjiż biex jespandu l-isferi ta' influwenza rispettivi tagħhom. '''Repubblika taċ-Ċina''' Ir-rivoluzzjoni faqqgħet fl-1911. Taħt pressjoni minn intellettwali u politiċi progressivi, ittieħdet id-deċiżjoni li jiġi stabbilit reġim repubblikan, u r-Repubblika taċ-Ċina ġiet proklamata fi Frar 1912 minn [[Sun Yat-sen]], il-mexxej tal-partit nazzjonalista Kuomintang. L-Imperatur Puyi, li kellu sitt snin, abdika, peress li l-poter kien essenzjalment f'idejn l-Imperatriċi Dowager Cixi. [[Yuan Shikai]], li sar president, ipprova jirrestawra l-imperu taħt il-kontroll tiegħu stess fl-1915. Il-mewt tiegħu fl-1916 ikkontribwiet għall-kaos ekonomiku u politiku tal-pajjiż: il-Konferenza tal-Paċi ta' Pariġi fl-1919 tat lil [[Shandong]], li kienet ġiet iddikjarata mill-[[Ġermanja]] li kienet għadha kif tilfet, lill-[[Ġappun]]. Il-Moviment tar-Raba' ta' Mejju tal-1919 faqqa' bi protesta. Fl-1921, il-[[Partit Komunista Ċiniż]] twaqqaf f'[[Shanghai]]. Sadanittant, [[Sun Yat-sen]] kien intensifika l-kuntatti u t-talbiet tiegħu għall-għajnuna mill-[[Unjoni Sovjetika]] li kienet għadha kif bdiet. Fl-1923, huwa stabbilixxa l-Akkademja Militari ta' Huangpu f'[[Guangzhou]], maħsuba biex tħarreġ armata Ċiniża moderna; [[Chiang Kai-shek]] ħa l-kmand tagħha. Mal-mewt ta' [[Sun Yat-sen]] fl-1925, [[Chiang Kai-shek]] mexxa b'suċċess l-Ispedizzjoni tat-Tramuntana, billi ħa lura n-nofs tat-tramuntana tal-pajjiż mill-kmandanti tal-gwerra. F'April 1927, huwa pproklama lil Nanjing bħala l-kapitali, u b'hekk beda l-perjodu magħruf bħala d-Deċennju ta' [[Nanjing]]. Fl-istess ħin, huwa kiser l-alleati komunisti tiegħu, u beda dan il-qsim bil-[[Massakru ta' Shanghai]], li mmarka l-bidu tal-Gwerra Ċivili Ċiniża. Il-kapitali komunista, [[Wuhan]], ġiet maqbuda mill-ġdid fl-1928 mill-Armata Rivoluzzjonarja Nazzjonali tal-Kuomintang: il-Kuomintang kiseb kontroll nominali tal-pajjiż kollu u kiseb rikonoxximent internazzjonali. Fl-aħħar tal-1931, [[Mao Zedong]] ipproklama r-Repubblika Sovjetika Ċiniża f'[[Ruijin]]. Fl-aħħar tal-1934, imkeċċi mill-armata ta' [[Chiang Kai-shek]], beda l-Marċ Twil (12,500 kilometru), u ħarab lejn it-tramuntana b'100,000 raġel, inklużi 86,000 suldat tal-[[Armata l-Ħamra]]. Fl-aħħar tal-1935, hu u l-għexieren ta' eluf ta' superstiti stabbilew ruħhom f'[[Yan'an]]. Fl-1932, ir-renju pupazz ta' Manchukuo, li Pu Yi kien il-ħakkiem nominali tiegħu, kien ġie stabbilit mill-Ġappuniżi fil-Manchuria, u dan naqqas b'mod sinifikanti l-appoġġ industrijali tal-Kuomintang. Fis-sajf tal-1937, l-invażjoni massiva tal-[[Ġappun]] fiċ-Ċina tal-Lvant wasslet għat-[[It-Tieni Gwerra Sino-Ġappuniża|Tieni Gwerra Sino-Ġappuniża]]. Mhedded mill-[[okkupazzjoni Ġappuniża]] u l-irvellijiet fi ħdanu, il-Partit Nazzjonalista alleat ruħu mal-Komunisti kontra l-invażuri. Imwaqqfa għall-agħar bil-[[Massakru ta' Nanking]] f'Diċembru 1937 u l-bosta atroċitajiet kontra ċ-ċivili, il-ġlieda kontra l-Ġappuniżi saħħet din l-alleanza sal-1940, meta l-kunflitti bejn il-komunisti u n-nazzjonalisti reġgħu bdew episodikament. Mill-1940 sal-1945, Gvern Nazzjonali riorganizzat tar-Repubblika taċ-Ċina, stabbilit minn Wang Jingwei, l-eks rivali ta' [[Chiang Kai-shek]] fi ħdan il-Kuomintang u eks kap tal-gvern tar-[[Tajwan|Repubblika taċ-Ċina]] mill-1932 sal-1935, ikkollabora mal-okkupanti Ġappuniżi. Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] pprovdew għajnuna finanzjarja massiva lill-Kuomintang bħala parti mill-isforz tal-gwerra kontra l-Ġappuniż; it-trattati mhux ugwali ġew aboliti mill-Amerikani u l-Ingliżi fl-1943. Fi Frar 1945, il-Konferenza ta' Yalta awtorizzat lill-[[Unjoni Sovjetika]], bil-ftehim taċitu tal-[[Partit Komunista Ċiniż]], biex tkeċċi l-armata Ġappuniża mill-Manċurja. Fl-1947, l-għajnuna Amerikana, li ma kinitx effettiva, waqfet. Sal-1948, it-truppi tal-Kuomintang kienu demoralizzati, eżawriti mill-gwerra kontra l-Ġappuniżi u l-korruzzjoni tal-Partit Nazzjonalista. Mir-Repubblika Sovjetika taċ-Ċina Jiangxi, u speċjalment wara l-istabbiliment tiegħu f'[[Yan'an]], [[Mao Zedong]] kien kiser il-prinċipji tradizzjonali [[Marxisti-Leninisti]], ibbażati fuq rivoluzzjonijiet urbani mmexxija mill-klassi tal-ħaddiema. Fit-territorji li okkupa, huwa ħeġġeġ għar-riforma tal-art, wettaq gwerra tal-gwerillieri tal-bdiewa, u ġabar flimkien il-mases rurali. Sa Jannar 1949, il-moviment tiegħu kien rebaħ il-maġġoranza tal-pajjiż, u [[Beijing]] inqabdet mingħajr ġlieda mill-[[Armata tal-Liberazzjoni tal-Poplu]]; reġgħet saret il-kapitali taċ-Ċina. Bejn April u Novembru, ħafna mill-bliet l-oħra waqgħu f'idejn il-Komunisti mingħajr wisq reżistenza<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/biography/Mao-Zedong|titlu=Mao Zedong {{!}} Biography & Facts {{!}} Britannica|data=2026-08-28|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. Fl-1949, il-Komunisti lestew il-konkwista tagħhom taċ-Ċina kontinentali (u temmew ir-rebħa tagħhom fl-1950 bil-qbid tal-[[Gżira Hainan]]). Il-partitarji tal-Kuomintang irtiraw lejn it-[[Tajwan]] u ftit gżejjer f'[[Fujian]]. Huma żammew il-gvern tagħhom hemmhekk taħt l-isem tar-Repubblika taċ-Ċina. Dan il-gvern, ibbażat fit-[[Tajwan]], inizjalment kien l-uniku stat Ċiniż rikonoxxut mill-pajjiżi tal-Punent u żamm is-siġġu taċ-Ċina fin-[[Ġnus Magħquda|NU]] sal-1971, meta ġie sostitwit mir-Repubblika Popolari taċ-Ċina<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Chinese Communist Party|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Chinese_Communist_Party&oldid=1373023118|data-aċċess=2026-09-04|lingwa=en|data=2026-09-03|iktar=Page Version ID: 1373023118}}</ref>. '''<big>Storja tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina</big>''' Fl-1 ta' Ottubru 1949, [[Mao Zedong]] ipproklama t-twaqqif tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina, li ħadet post ir-Repubblika taċ-Ċina, fi [[Pjazza Tiananmen]], [[Beijing]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/biography/Mao-Zedong|titlu=Mao Zedong {{!}} Biography & Facts {{!}} Britannica|data=2026-08-28|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. Il-gvern il-ġdid kellu l-għan li jistabbilixxi ordni ekonomiku u soċjali ġdid, ispirat mill-mudell [[Sovjetiku]] u adattat għar-realtajiet Ċiniżi. Inizjalment, iffukat fuq il-bini mill-ġdid ta' pajjiż devastat, illimita ruħu għal riformi relattivament moderati, immudellati fuq dawk li diġà kienu implimentati fil-fortizzi preċedenti tiegħu matul il-gwerra ċivili. Madankollu, il-pass tar-riformi aċċellera malajr, u ħafna nies suspettati li ma kkooperawx mar-reġim ġew eżegwiti. Fl-1950, iċ-Ċina nediet attakk militari fuq it-[[Tibet]]. F'Ottubru 1950, appoġġjat b'mod attiv lill-[[Korea ta' Fuq]] fil-kunflitt tagħha mal-[[Korea t'Isfel]], billi bagħtet 1,700,000 "voluntier" biex jiġġieldu kontra l-forzi Amerikani u tan-[[Ġnus Magħquda|NU]]. Fl-1957, billi rrikonoxxa n-nuqqasijiet tar-reġim, [[Mao Zedong|Mao]] nieda l-Kampanja tal-Mitt Fjuri, fejn stieden lill-popolazzjoni biex tinvolvi ruħha f'dibattitu kritiku. Il-kritika espressa mill-intelletwali xi kultant kienet ħarxa ħafna u inkwetat lill-partit. Il-partit wieġeb b'"kampanja kontra l-lemin" u, fl-1958, nieda l-Qabża l-Kbira 'l Quddiem, mobilizzazzjoni vasta għall-modernizzazzjoni ekonomika li rriżultat f'ġuħ responsabbli għal 15 sa 30 miljun mewt. Minn dan il-punt 'il quddiem, [[Mao Zedong|Mao]], li ffaċċja oppożizzjoni qawwija minn xi wħud mill-aktar uffiċjali prominenti tal-partit, tilef l-awtorità tiegħu. Politiki ekonomiċi ġodda ġew implimentati taħt il-presidenza ta' [[Liu Shaoqi]]<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=History of Tibet|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=History_of_Tibet&oldid=1360861709|data-aċċess=2026-09-04|lingwa=en|data=2026-06-24|iktar=Page Version ID: 1360861709}}</ref>. Fl-1966, [[Mao Zedong|Mao]] nieda r-Rivoluzzjoni Kulturali, li ppermettietlu jirritorna għall-poter billi ġabar liż-żgħażagħ tal-pajjiż kontra l-eliti tal-partit li dak iż-żmien kienu fil-poter. Segwa perjodu ta’ kaos. Is-sitwazzjoni ġiet gradwalment ikkontrollata minn [[Zhou Enlai]]. Ftit wara l-mewt ta’ [[Mao Zedong|Mao]], [[Deng Xiaoping]], meqjus bħala l-mexxej tar-riformaturi, irnexxielu jitla’ fil-poter. Wara dan, l-armla ta’ [[Mao Zedong|Mao]], [[Jiang Qing]], u l-assoċjati tagħha, il-Gang of Four, ġew arrestati u mressqa quddiem il-qorti, u l-gvern beda riformi ekonomiċi. F'Diċembru 1978, fil-11-il [[Kumitat Ċentrali tal-Partit Komunista taċ-Ċina]], il-mexxejja Ċiniżi ħabbru li kienu se jinkoraġġixxu l-kooperazzjoni ekonomika ma' pajjiżi oħra u jfittxu li jakkwistaw l-aktar teknoloġiji u tagħmir avvanzati fid-dinja. Din il-bidla fil-politika mmarkat il-bidu tal-politika ta' ftuħ taċ-Ċina, bil-kunċett ġdid ta' "ekonomija tas-suq soċjalista". Il-pajjiż qed jadotta gradwalment ekonomija tas-suq u qed jintegra ruħu dejjem aktar fis-sistema ekonomika liberali globali. Fl-2001, ingħaqad mal-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ. Madankollu, il-Partit Komunista Ċiniż iżomm kontroll politiku esklussiv u jżomm il-politika soda tiegħu lejn gruppi li jheddu l-eġemonija tiegħu. Dawn l-avversarji huma primarjament nies minn ċerti minoranzi (notevolment mit-[[Tibet]] u [[Xinjiang]]), xi Ċiniżi Han mill-klassi urbana, jew dissidenti li jgħixu barra mill-pajjiż. Il-kwistjoni tad-drittijiet tal-bniedem tibqa' waħda mill-aktar suġġetti sensittivi li jikkonċernaw ir-Repubblika Popolari taċ-Ċina fl-opinjoni pubblika tal-Punent<ref>{{Ċita web|url=https://www.stella-cooker.com/development-history/|titlu=Development History|kunjom=gd-admin|sit=https://www.stella-cooker.com/|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. Filwaqt li kkundanna l-ksur tad-drittijiet tal-bniedem, ir-repressjoni tal-protesti fi [[Pjazza Tiananmen]] tal-4 ta' Ġunju 1989 wasslet għal embargo fuq l-armi fuq iċ-Ċina. L-[[Unjoni Ewropea]] fittxet li tneħħi dan l-embargo fl-2005. Ir-Repubblika Popolari taċ-Ċina qed issir dejjem aktar influwenti politikament madwar id-dinja. Mill-2010, hija t-tieni l-akbar ekonomija fid-dinja, wara l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] (u l-[[Unjoni Ewropea]])<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/natural-disaster-on-the-tibet-nepal-border/|titlu=Natural disaster on the Tibet-Nepal border|kunjom=Amaira|isem=Ruth|data=2026-08-27|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. == Ġeografija == Iċ-Ċina hija t-tielet jew ir-raba' l-akbar pajjiż fid-dinja wara r-[[Russja]], il-[[Kanada]], u, skont il-metodu ta' kalkolu użat, l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] (inkluża l-[[Alaska]]). Jekk tiġi kkunsidrata biss iż-żona tal-art (esklużi l-lagi u x-xmajjar), iċ-Ċina hija t-tieni l-akbar pajjiż wara r-[[Russja]]. Iċ-Ċina tinsab fil-qalba tal-[[Asja]]. Taqsam fruntieri tal-art ma' 14-il pajjiż, u dan jagħmilha, flimkien mar-[[Russja]], il-pajjiż bl-aktar ġirien fid-dinja. Il-ġirien tagħha huma: il-[[Vjetnam]] u l-[[Laos]] fin-nofsinhar, il-[[Burma|Myanmar]] fin-nofsinhar-lbiċ, il-[[Butan]] u n-[[Nepal]] fil-punent-lbiċ, l-Indja fil-punent-lbiċ u fil-punent, il-[[Pakistan]], l-[[Afganistan]], it-[[Taġikistan]], u l-[[Kirgiżistan]] fil-punent-majjistral, il-[[Każakistan]] fil-majjistral, il-[[Mongolja]] fit-tramuntana, ir-[[Russja]] fil-grigal, u l-[[Korea ta' Fuq]] fil-lvant-grigal. Iċ-Ċina għandha fruntiera tal-art totali ta' 22,117 km, l-itwal fid-dinja. Iċ-Ċina taqsam ukoll fruntieri marittimi mal-[[Korea t'Isfel]], il-[[Ġappun]], u l-[[Filippini]]. Iċ-Ċina tiftaħar b'diversità vasta ta' pajsaġġi, li tirrifletti d-daqs immens tal-pajjiż. Fil-lvant, wieħed isib pjanuri kbar u popolati b'mod dens. Fit-tramuntana, il-Mongolja ta' Ġewwa għandha klima semi-deżertika, li tinkludi d-Deżert ta' Gobi. Iċ-Ċina tan-Nofsinhar hija kkaratterizzata minn għoljiet immewġin u firxiet żgħar ta' muntanji u klima tropikali. Lejn il-punent tinsab id-Deżert ta' Taklamakan (wieħed mill-aktar deżerti niexfa fid-dinja) u l-Plateau tat-Tibet, l-ogħla plateau fid-dinja. Il-Muntanja [[Everest]], l-ogħla muntanja fid-dinja (8,849 m), tinsab fuq dan il-plateau. == Klima == Il-klima tvarja ħafna minn reġjun għal ieħor minħabba d-daqs kbir tal-pajjiż u t-topografija kumplessa tiegħu: fit-tramuntana, klima xotta b'xtiewi ħorox; fiċ-ċentru, klima aktar moderata; fin-nofsinhar, klima subtropikali umda, ikkaratterizzata mill-[[monsun]]. == Ekonomija == Fi tmiem is-seklu 20 u l-bidu tas-seklu 21, l-iżvilupp ekonomiku taċ-Ċina kien fost l-aktar mgħaġġla fid-dinja, b'rata medja ta' tkabbir annwali ta' 9.8% fuq 25 sena. Bejn l-1980 u l-2007, il-PDG tagħha żdied bi 12.7 darba. Fl-2013, it-tkabbir taċ-Ċina laħaq is-7.7%. Ir-Repubblika Popolari taċ-Ċina ilha membru tal-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ (WTO) mill-11 ta' Diċembru 2001. It-tkabbir taċ-Ċina huwa primarjament immexxi mill-esportazzjonijiet. Iċ-Ċina saret l-akbar esportatur ta' oġġetti fid-dinja fl-2010. Sal-2023, il-maġġoranza ta' dawn l-esportazzjonijiet kienu destinati għall-[[Unjoni Ewropea]] (14.8%), l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] (14.8%), [[Ħong Kong]] (8.2%), u l-[[Ġappun]] (4.7%). Iċ-Ċina żżomm surplus kummerċjali ma' numru kbir ta' pajjiżi. Il-punti sodi tal-esportazzjonijiet Ċiniżi huma t-tessuti, it-tratturi agrikoli, il-ġugarelli, il-kameras, il-laptops, it-televiżjonijiet, il-magni tal-ħasil u l-azzar. Fl-2025, iċ-Ċina kienet ikklassifikata fl-10 post fl-indiċi globali tal-innovazzjoni<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Economy of China|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Economy_of_China&oldid=1372367975|data-aċċess=2026-09-04|lingwa=en|data=2026-08-31|iktar=Page Version ID: 1372367975}}</ref>. '''<big>Enerġija</big>''' [[Stampa:ThreeGorgesDam-China2009.jpg|nofs|daqsminuri|Id-[[diga tat-Three Gorges]], fil-[[provinċja ta' Hubei]], hija l-akbar diga fid-dinja u l-akbar ġeneratur tal-elettriku.]] Iċ-Ċina saret it-tielet l-akbar konsumatur tal-elettriku fid-dinja wara l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] u l-[[Unjoni Ewropea]]. Il-konsum per capita, ta’ madwar 3,400 kWh fis-sena (meta mqabbel ma’ aktar minn 13,000 kWh/capita/sena fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]), qed jikber b’rata mgħaġġla ħafna. Il-qtugħ tad-dawl u r-razzjonament huma frekwenti fil-pajjiż. Madankollu, 76 GW (180% tal-produzzjoni tar-[[Renju Unit]]) ġew miżjuda mal-grid tal-enerġija fl-2011 u l-2012. Il-produzzjoni tal-elettriku aktar minn ittriplikat bejn l-1990 u l-2004. L-Aġenzija Internazzjonali tal-Enerġija (IEA) tbassar li din il-produzzjoni se tirdoppja fl-għaxar snin li ġejjin. Madwar 75% ta’ dan l-elettriku huwa ġġenerat minn impjanti tal-enerġija li jaħdmu bil-faħam li jniġġsu ħafna (li jarmu CO2 u materja partikulata). Il-faħam huwa mistenni li jkompli jiddomina s-settur tal-elettriku Ċiniż. Skont l-MIT, iċ-Ċina qed tibni l-ekwivalenti ta’ żewġ impjanti tal-enerġija ġodda li jaħdmu bil-faħam kull ġimgħa, kull wieħed b’kapaċità ta’ 500 megawatt. Fl-2019, il-kapaċità tal-impjanti tal-enerġija Ċiniżi li jaħdmu bil-faħam laħqet kważi 1,000 GW (meta mqabbla ma’ ftit aktar minn 500 GW fl-2005)<ref>{{Ċita web|url=https://en.ceec.net.cn/|titlu=中国能源建设股份有限公司英文站|sit=en.ceec.net.cn|data-aċċess=2026-09-04}}</ref><ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=China Energy Engineering Corporation|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=China_Energy_Engineering_Corporation&oldid=1359485195|data-aċċess=2026-09-04|lingwa=en|data=2026-06-15|iktar=Page Version ID: 1359485195}}</ref>. Madankollu, fl-2009, iċ-Ċina saret it-tielet l-akbar produttur ta’ enerġija mir-riħ fid-dinja b’kapaċità installata ta’ 20 GW, wara l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] u l-[[Ġermanja]]. Saret in-numru wieħed fid-dinja fl-2013 b’aktar minn 36 GW installati. Sal-2020, [[Beijing]] immirat li l-enerġija rinnovabbli tirrappreżenta 15% tat-taħlita tal-enerġija tagħha. Immexxija minn dawn il-ħtiġijiet taż-żejt u l-gass, iċ-Ċina qed tfittex li tiżgura l-provvisti taż-żejt tagħha: ir-[[Russja]], ċerti pajjiżi Afrikani, l-[[istati tal-Golf]], u l-[[Iran]] huma l-fornituri tagħha. Pereżempju, iċ-Ċina qed tinvesti kważi ħmistax-il biljun ewro biex tibni pipeline taż-żejt u pipeline tal-gass (twila 2,380 u 2,800 kilometru, rispettivament) biex tittrasporta ż-żejt u l-gass mill-[[Bajja ta’ Bengal]] sa [[Kunming]] f’[[Yunnan]], permezz tal-[[port ta’ Kyaukpyu]]. L-iżvilupp ta’ għelieqi ġodda taż-żejt fin-nofsinhar tal-pajjiż mhux se jkun biżżejjed biex jissodisfa d-domanda, u l-kontroll tal-isfruttament fil-Baħar taċ-Ċina tan-Nofsinhar qed isir imperattiv strateġiku. Barra minn hekk, l-effiċjenza ekonomika tal-enerġija kkunsmata hija fost l-aktar baxxa fid-dinja, b’wieħed mill-aktar proporzjonijiet baxxi tal-PDG għal kull tunnellata ta’ żejt. '''Xjenza u teknoloġija''' Iċ-Ċina, l-akbar ekonomija fid-dinja għal ħafna mill-istorja tagħha, kienet il-post fejn twieldu bosta invenzjonijiet u skoperti xjentifiċi, inklużi l-karta, l-istampar, il-boxxla, u l-porvli. Mill-era tar-riforma 'l hawn, iċ-Ċina segwiet żvilupp teknoloġiku mgħaġġel. Għamlet passi sinifikanti fl-intelliġenza artifiċjali, ir-robotika, u l-bijoteknoloġija, filwaqt li l-amministrazzjoni ta' Xi Jinping tat prijorità lit-teknoloġiji ekoloġiċi u t-tnaqqis tad-dipendenza teknoloġika taċ-Ċina. Fis-snin 2020, enfasizzat it-tmexxija teknokratika, billi ppromwoviet esperti xjentifiċi għal pożizzjonijiet għolja ta' tmexxija nazzjonali filwaqt li poġġiet kumpaniji privati kbar tat-teknoloġija bħal [[Tencent]] u [[Alibaba]] taħt kontroll tal-istat. It-tensjonijiet ġeopolitiċi wasslu lill-[[Ewropa]] u lill-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] biex jirrestrinġu l-aċċess taċ-Ċina għat-teknoloġiji tagħhom, partikolarment is-semikondutturi, u biex jimponu sanzjonijiet fuq il-kumpanija tat-telekomunikazzjoni u l-elettronika [[Huawei]]. Minn mindu tniedi l-ewwel satellita tagħha fl-1970, iċ-Ċina żammet programm spazjali attiv. Wara l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] u l-[[Unjoni Sovjetika]], saret it-tielet pajjiż li nieda satellita fl-orbita b'mod indipendenti, u fl-2003, it-tielet wieħed li bagħat astronawti fl-orbita. Il-programm ta' esplorazzjoni lunari taċ-Ċina bagħat diversi landers robotiċi lejn il-Qamar, il-programm ta' esplorazzjoni planetarja taċ-Ċina bagħat lander u rover lejn [[Marte (pjaneta)|Mars]], u l-istazzjon spazjali Tiangong ospita missjonijiet bl-ekwipaġġ f'orbita baxxa tad-Dinja mill-2021<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Wu|isem1=Ji|data=2024|titlu=A Brief History of Space Science in China|url=https://bcas.edpsciences.org/articles/bcas/full_html/2024/01/bcas2024012/bcas2024012.html|rivista=Bulletin of the Chinese Academy of Sciences|lingwa=en|volum=38}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://link.springer.com/journal/11432|titlu=Client Challenge|sit=link.springer.com|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. == Trasport == It-trasport fiċ-Ċina, partikolarment it-trasport bil-ferrovija u bl-ajru, kien is-suġġett ta’ investiment konsiderevoli (aktar minn US$2 triljun mill-aħħar tas-snin disgħin), immexxi minn impenn qawwi mill-gvern, għall-kuntrarju tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], biex joħloq netwerk ferrovjarju nazzjonali ta’ veloċità għolja ta’ prestazzjoni għolja. Mill-2009, iċ-Ċina kellha l-akbar flotta ta’ karozzi fid-dinja, b’aktar minn 280 miljun vettura fit-toroq, u qabżet lill-Istati Uniti. B’quċċata ta’ 784 manifattur, iċ-Ċina saret ukoll il-produttur ewlieni tal-karozzi fid-dinja, qabel l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], l-[[Ewropa]] u l-[[Ġappun]]. Iċ-Ċina ilha l-akbar suq tal-karozzi fid-dinja mill-2009. Ħafna bliet ewlenin għandhom sistemi ta’ subway. Is-subways ta’ [[Metro ta' Beijing|Beijing]] u [[Metro ta' Shanghai|Shanghai]] huma ż-żewġ sistemi urbani ta’ subway akbar fid-dinja. Il-megalopolis ta’ [[Shanghai]], minbarra li għandha l-akbar sistema ta’ metro fid-dinja, għandha "Transrapid", l-ewwel u l-unika linja ta’ levitazzjoni manjetika (maglev) użata kummerċjalment fid-dinja, li tgħaqqad iċ-ċentru tal-belt mal-[[Ajruport Internazzjonali ta’ Shanghai-Pudong]]. '''<big>Ivvjaġġar bl-Ajru</big>''' It-trasport bl-ajru kiber b'mod sinifikanti bl-iżvilupp ekonomiku tal-pajjiż. Bejn l-1978 u l-2012, l-għadd ta' nies li ħadu titjiriet domestiċi żdied minn 2.3 miljun għal 317-il miljun, żieda ta' 138 darba. L-[[Ajruport Internazzjonali ta' Beijing Capital]] minn dakinhar sar it-tieni l-aktar ajruport traffikuż fid-dinja, wara [[Atlanta]]. F'għaxar snin biss, iċ-Ċina saret l-akbar suq għall-avjazzjoni ċivili. '''<big>Netwerk ferrovjarju</big>''' [[Stampa:CR400BF-J-0003 on Beijing-Shanghai High-speed Railway 20250821.jpg|nofs|daqsminuri|Vagun tal-ferrovija fuq il-[[linja ferrovjarja Beijing-Shanghai]] ]] Minn Lulju 2020, in-netwerk ferrovjarju tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina laħaq tul totali ta' 141,000 km, inklużi 36,000 km ta' linji ta' veloċità għolja. In-netwerk ferrovjarju ta' veloċità għolja taċ-Ċina qed jiffjorixxi: stabbilit biss fl-2007, diġà huwa l-akbar fid-dinja. Il-linja ta' veloċità għolja [[Linja ferrovjarja Beijing-Tianjin|Beijing-Tianjin]] hija twila 113.544 km, b'madwar 100 km fuq viadotti u l-aħħar 17 km fuq moll. Il-vjaġġ bejn Beijing u Tianjin jieħu 30 minuta mill-Istazzjon Ferrovjarju tan-Nofsinhar ta' [[Beijing]] sa [[Tianjin]]. L-ispiża totali tal-linja kienet ta' madwar $2 biljun. Storikament, din il-linja hija simbolika, peress li kienet l-ewwel linja fiċ-Ċina li laħqet veloċitajiet ta' 350 km/h. Il-linja ikonika ta' veloċità għolja [[Linja ferrovjarja Beijing-Shanghai|Beijing-Shanghai]] hija linja ta' veloċità għolja twila 1,318 km li tgħaqqad [[Beijing]] u [[Shanghai]]. Din il-linja ilha miftuħa għas-servizz kummerċjali mit-30 ta' Ġunju 2011. Hija servuta minn ferroviji li jivvjaġġaw b'veloċità massima ta' 350 km/h. Hija l-itwal linja ta' veloċità għolja mibnija f'fażi waħda. == Edukazzjoni == Fl-1986, iċ-Ċina stabbiliet mira fit-tul li tipprovdi disa’ snin ta’ edukazzjoni obbligatorja għat-tfal kollha. Fl-1997, ir-Repubblika Popolari kellha 628,840 skola primarja, 78,642 skola sekondarja, u 1,020 istituzzjoni ta’ edukazzjoni għolja. Fl-2002, ir-rata ta’ litteriżmu fost iċ-ċittadini Ċiniżi kienet ta’ 90.9%, b’95.1% tal-irġiel u 86.5% tan-nisa jiksbu dan. Ir-rati ta’ litteriżmu għaż-żgħażagħ Ċiniżi (ta’ bejn il-15 u l-24 sena) kienu ta’ 98.9%, 99.2%, u 98.5%, rispettivament, fl-2000. Fi Frar 2006, il-gvern żied il-miri tiegħu, billi wiegħed li jagħmel disa’ snin ta’ edukazzjoni obbligatorja kompletament bla ħlas, inklużi l-kotba u l-miżati tat-tagħlim, fil-provinċji l-ifqar tal-punent taċ-Ċina. Il-kwalità tal-universitajiet Ċiniżi tvarja konsiderevolment madwar il-pajjiż. Fl-2005, l-universitajiet bl-ogħla klassifikazzjoni fiċ-Ċina kontinentali kienu l-[[Università ta’ Peking]], l-Università ta’ Renmin taċ-Ċina, u l-Università ta’ Tsinghua f’Beijing; l-[[Università ta’ Fudan]], l-Università ta’ Shanghai Jiao Tong, u l-Università Normali taċ-Ċina tal-Lvant (ECNU) f’Shanghai; l-[[Università ta’ Xi'an Jiao Tong]]; l-[[Università ta’ Nanjing]]; l-Università tax-Xjenza u t-Teknoloġija taċ-Ċina f’Hefei; l-[[Università ta’ Zhejiang]] f’[[Hangzhou]]; u l-[[Università ta’ Wuhan]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.shanghairanking.com/rankings/bcur/2026|titlu=ShanghaiRanking's Best Chinese Universities Ranking|sit=www.shanghairanking.com|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. == Kultura == Il-valuri tradizzjonali Ċiniżi fil-parti l-kbira joriġinaw mill-verżjoni ortodossa tal-Konfuċjaniżmu, li laħaq il-quċċata tiegħu taħt id-[[dinastija Song]] u sar parti ċentrali mill-kontenut edukattiv u l-eżamijiet imperjali. Madankollu, it-terminu "Konfuċjan" innifsu huwa r-riżultat ta' serje ta' xejriet diverġenti, inkluż il-legaliżmu, kollha soġġetti għall-interpretazzjoni tad-duttrina oriġinali. B'mod partikolari, il-problema tal-kuxjenza etika individwali u l-kritika tal-gvernijiet ġiet fil-biċċa l-kbira mrażżna minn ħassieba "ortodossi". Xi Neo-Konfuċjani kontemporanji jinterpretaw il-Konfuċjaniżmu f'dan il-potenzjal kritiku, b'kuntrast mal-interpretazzjoni komuni tal-Konfuċjaniżmu bħala sinonimu mas-sottomissjoni u l-istabbiltà politika. Mill-Moviment tar-Raba' ta' Mejju tal-1919, il-kultura imperjali Ċiniża u l-Konfuċjaniżmu ortodoss tagħha ġew ittikkettjati bħala "fewdali"; madankollu, minkejja din it-tabula rasa retorika, ħafna aspetti tal-kultura tradizzjonali Ċiniża baqgħu ħajjin. [[Mao Zedong]], l-istigatur tar-Rivoluzzjoni Kulturali, f'ċertu sens imita lil [[Qin Shi Huang]], l-ewwel unifikatur taċ-Ċina, li kien organizza ħruq pubbliku ta' kotba u massakra intellettwali fi żmienu. [[Mao Zedong|Mao]], li ħadem fil-Librerija ta’ Beijing, kien ammiratur kbir tal-kultura Ċiniża klassika. Xi osservaturi nnutaw li t-twaqqif tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina ma kienx differenti minn dak tad-dinastiji imperjali preċedenti, wara l-“Mandat tas-Smewwiet” miksub wara snin ta’ taħbit. Il-kult li jdawwar lil [[Mao Zedong]] għandu dimensjoni reliġjuża innegabbli, waħda li tissuġġerixxi preċiżament ambigwità bejn nazzjon modern u tradizzjonijiet politiċi antenati. Matul ir-Rivoluzzjoni Kulturali, ħafna aspetti tal-kultura tradizzjonali Ċiniża—l-arti, il-letteratura, u aktar—ġew ittikkettjati bħala "relikwi fewdali" u fil-biċċa l-kbira nqerdu. Din it-tabula rasa, kif ġara diversi drabi fil-passat, ikkostitwiet pass fir-riappropriazzjoni tal-wirt simboliku taċ-Ċina, espress f'diversi forom: l-opra rivoluzzjonarja, pereżempju, għaqqdet tradizzjoni ta' eluf ta' snin mal-propaganda soċjalista-realista, kif għamlet il-kaligrafija ta' [[Mao Zedong]]. Sussegwentement, wara li l-pajjiż fetaħ fis-snin tmenin, il-forom kollha tal-arti tradizzjonali reġgħu ħarġu, dejjem aktar imħeġġa mill-Uffiċċju Kulturali. L-appoġġ tal-Uffiċċju Kulturali għall-koreografu transġeneru Jin Xing huwa wkoll notevoli. Eżempji oħra, madankollu, iservu bħala tfakkiriet li l-kultura fir-RPĊ tibqa' soġġetta għaċ-ċensura mill-Uffiċċju Kulturali, magħruf b'mod partikolari għall-iffiltrar tiegħu tal-internet. Il-baned punk jiġu pprojbiti regolarment meta l-lirika tagħhom issir wisq politika; Ir-rocker Cui Jian, ikona tal-protesti ta’ [[Pjazza Tiananmen]], huwa pprojbit milli jidher f’kunċerti fuq skala kbira. Il-feġġ tal-arti kontemporanja fiċ-Ċina ppermetta ċertu grad ta’ libertà tal-espressjoni, li l-potenzjal sovversiv tagħha huwa fil-parti l-kbira mrażżan min-natura kriptika tal-lingwaġġ tagħha. [[Stampa:Yin yang.svg|nofs|daqsminuri|[[Tàijítú]], simbolu tal-[[yin u yang]]]] '''<big>Stat ateu, nazzjon multi-reliġjuż</big>''' Iċ-Ċina timplimenta politika ta' ateiżmu statali: il-libertà tar-reliġjon hija garantita uffiċjalment, iżda l-membri tal-[[Partit Komunista Ċiniż]] (PCC) huma meħtieġa jibqgħu atei. Ħafna reliġjonijiet jeżistu flimkien fiċ-Ċina, fejn l-attivitajiet reliġjużi huma regolati bil-liġi. Il-gvern Ċiniż jistma li hemm madwar 100 miljun persuna li jemmnu fil-pajjiż, li jirrappreżentaw 7.7% tal-popolazzjoni. Madankollu, din iċ-ċifra għandha tiġi kkwalifikata mill-kontroll strett tal-prattika reliġjuża fi ħdan kultura bbażata fuq l-ateiżmu statali, u mill-kunċett innifsu ta' reliġjon jew twemmin, li huwa suġġett għal kontroversja, partikolarment fir-rigward tat-[[Taoiżmu]] u l-[[Buddiżmu]]. Fl-2007, ir-rivista Oriental Outlook, affiljata mal-aġenzija tal-aħbarijiet Xinhua, irrappurtat li terz taċ-Ċiniżi kienu jemmnu. Din iċ-ċifra ġiet ikkonfermata fl-2005 minn studju mmexxi minn żewġ professuri fl-Università Normali taċ-Ċina tal-Lvant f'[[Shanghai]]. Ir-reliġjon, flimkien mal-politika, hija l-aktar suġġett sensittiv fir-Repubblika Popolari taċ-Ċina. Beijing qed issegwi politika ta’ repressjoni kontra s-setti u r-reliġjonijiet stabbiliti: fid-29 ta’ Lulju 2006, it-tempju Protestant mhux uffiċjali f’[[Dashan]] inqered u diversi adoraturi u pasturi ġew arrestati. Ir-reliġjonijiet ewlenin li jiġu pprattikati fiċ-Ċina huma l-[[Buddiżmu]], l-[[Iżlam]], u l-[[Kristjaneżmu]] (primarjament rappreżentati mid-denominazzjonijiet [[Kattoliċiżmu|Kattoliċi]] u [[Protestantiżmu|Protestanti]], u sa ċertu punt, in-[[Nestorjaniżmu]]). Reliġjonijiet oħra jinkludu t-[[Taoiżmu]] u r-reliġjon folkloristika (żewġ reliġjonijiet speċifiċi għaċ-Ċina), ix-xamaniżmu (preżenti fil-biċċa l-kbira tal-pajjiż f'forom differenti ħafna), il-[[Knisja Ortodossa]], u d-Dongba, verżjoni reġjonali tal-Bön, sopravivenza ta' reliġjon antika pprattikata min-Naxi, waħda mill-ħafna minoranzi etniċi taċ-Ċina ta' oriġini [[Tibet|Tibetana]], li tgħix f'Yunnan. Il-[[Buddiżmu]] ġie introdott fiċ-Ċina madwar l-ewwel seklu. Infirex ħafna wara r-raba' seklu u gradwalment sar l-aktar reliġjon influwenti fiċ-Ċina. Huwa maqsum f'żewġ skejjel: il-Buddiżmu Chan, l-eqdem mit-tnejn, u, mis-seklu seba' 'l quddiem, il-Vettura tad-Djamanti fil-forma tal-[[Buddiżmu Tibetan]] (jew Lamaiżmu), prevalenti l-aktar fit-[[Tibet]] u, mis-seklu sittax 'il quddiem, fil-[[Mongolja]] ta' Ġewwa, notevolment fil-forma tax-Xamaniżmu Isfar. Huwa stmat li hemm madwar 13,000 tempju Buddista fiċ-Ċina. [[Stampa:Lao Tzu - Project Gutenberg eText 15250.jpg|daqsminuri|[[Lao Zi]], ''Miti u Leġġendi taċ-Ċina'', 1922 minn E. T. C. Werner 老子.]] == Referenzi == {{Referenzi}} {{Asja}} [[Kategorija:Ċina| ]] [[Kategorija:Repubbliki]] 7aukd3rb7rmkhydyfbfbhnlqdl76mlc 0 16260 331941 331775 2026-09-05T09:56:58Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331941 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika Bolivarjana tal-Veneżwela |isem_nattiv = <small>''República Bolivariana de Venezuela''</small> |isem_komuni = Veneżwela |stampa_bandiera = Flag of Venezuela.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Venezuela.svg |stampa_mappa = VEN orthographic.svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Veneżwela |ħolqa_emblema = Arma tal-Venezwela |ħolqa_demografija = Demografija tal-Veneżwela |mottu_nazzjonali = |innu_nazzjonali = ''[[Gloria al Bravo Pueblo]]''<br /><small>''Glorja lill-Poplu Kuraġġuż''</small><br /><center>[[Stampa:United States Navy Band - Gloria al Bravo Pueblo.ogg]]</center> |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Caracas]] |l-ikbar_belt = [[Caracas]] |latd=10 |latm=30 |latNS=N |lonġd=66 |lonġm=58 |lonġEW=W |tip_gvern = [[Repubblika kostituzzjonali]] [[Sistema presidenzjali|presidenzjali]] [[repubblika federali|federali]] taħt [[dittatorjat|dittatorjat]] [[awtoritarjaniżmu|awtoritarju]] |titlu_kap1 = [[President tal-Veneżwela|President]] |titlu_kap2 = [[Viċi President tal-Veneżwela|Viċi President]] |titlu_kap3 = [[Lista ta' Kelliema tal-Assemblea Nazzjonali tal-Veneżwela|President tal-Assemblea Nazzjonali]] |isem_kap1 = [[Delcy Rodríguez]] (ikkontestat) |isem_kap2 = [[Delcy Rodríguez]] (ikkontestat) |isem_kap3 = |żona_kklassifika = 33 |poż_erja = 33 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 916,445 |erja_mi_kw = 353,841 |perċentwal_ilma = 0.32 |sena_stima_popolazzjoni = 2012 |stima_popolazzjoni = 28,946,101<ref name="cia">{{Ċita web |data-aċċess=2013-06-07 |titlu=Archive copy |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201230052534/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html |arkivju-data=2020-12-30 |url-status=dead }}</ref> |poż_stima_popolazzjoni = 44 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = |sena_ċensiment_popolazzjoni = |densità_popolazzjoni_km2 = 30.2 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 77 |poż_densità_popolazzjoni = 181 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2013 |PGD_PSX = $396.848 biljun<ref name=imf2>{{ċita web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=32&pr.y=1&sy=2009&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=299&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=|titlu=Venezuela|pubblikatur=Fond Monetarju Internazzjonali|data-aċċess=2012-04-01|lingwa=en}}</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $13,633<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.748<ref name="HDI">{{ċita web|url=http://hdr.undp.org/en/mediacentre/humandevelopmentreportpresskits/2013report/ |titlu=Rapport tal-Iżvilupp Uman 2013|sena=2013|pubblikatur=Programm ta' Żvilupp tan-Nazzjonijiet Uniti|data=2013-03-14|data-aċċess=2013-03-14|lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 71 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = [[Indipendenza]] {{nobold|mill-[[Spanja]]}} |avveniment_stabbilit1 = minn [[Spanja]] |data_stabbilit1 = 5 ta' Lulju 1811 |avveniment_stabbilit2 = mill-Gran Kolombja |data_stabbilit2 = 13 ta' Jannar 1830 |avveniment_stabbilit3 = Rikonoxxuta |data_stabbilit3 = 30 ta' Marzu 1845 |avveniment_stabbilit4 = [[Kostituzzjoni tal-Venezwela|Kostituzzjoni attwali]] |data_stabbilit4 = 20 ta' Diċembru 1999 |valuta = [[bolívar tal-Veneżwela|Bolívar fuerte]] |kodiċi_valuta = VEF |żona_ħin = [[Ħin fil-Veneżwela|VET]] |differenza_ħku = –4 |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = |cctld = [[.ve]] |kodiċi_telefoniku = +58 |sena_PGD_nominali = 2013 |PGD_nominali = $345.651 biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $11,527<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = }} Il-'''Venezwela''' ({{awdjo|en-us-Venezuela.ogg|ˌvɛnəˈzweɪlə}}, uffiċjalment imsejħa r-'''Repubblika Bolivarjana tal-Venezwela''' ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]:''República Bolivariana de Venezuela''), hi pajjiż li tinsab fil-kosta tat-tramuntana tal-[[Amerika t'Isfel]]. It-territorju tal-Venezwela jkopri madwar 916,445 kilometru kwadru (353,841 mi kw) b'popolazzjoni stmata ta' madwar 29,100,000. Il-Venezwela hija kkunsidrata bħala stat ma' [[Pajjiżi megadiversi|bijodiversità estremament għolja]]. Il-Venezwela hija fost l-aktar pajjiżi urbanizzati fl-Amerika Latina; Il-maġġoranza l-kbira tal-Venezwelani jgħixu fl-ibliet tat-Tramuntana u l-kapitali. Il-Venezwela hija pajjiż tropikali, imdawwar fit-Tramuntana bil-Baħar Karibew jew il-Baħar tal-Antilles, b'estensjoni ta' 2,813 km; fin-nofsinhar, mar-Repubblika Federattiva tal-[[Brażil]] b'fruntiera ta' 2,000 km; lejn il-Lvant, mal-Oċean Atlantiku u r-Repubblika tal-[[Gujana]], li magħhom għandha linja tal-fruntiera ta' 743 km; u lejn il-punent, mar-Repubblika tal-[[Kolombja]]. Il-Venezwela għandha fruntieri marittimi ma' Aruba, [[Curaçao]], [[Saint Kitts u Nevis]], [[Trinidad u Tobago]] u [[Stati Uniti]]. It-territorju tal-Venezwela kien ikkolonizzat minn Spanja fl-1522 fost reżistenza mill-popli indiġeni. Fl-1811, sar wieħed mill-ewwel territorji Spanjoli Amerikani li ddikjaraw l-indipendenza tiegħu mill-Ispanjoli u saru parti mill-ewwel Repubblika federali tal-Kolombja (Gran Colombia). Hija sseparat bħala pajjiż sovran sħiħ fl-1830. Matul is-seklu 19, il-Venezwela sofriet taqlib politiku u awtokrazija, u baqgħet iddominata minn dittaturi militari reġjonali sa nofs is-seklu 20. Mill-1958, il-pajjiż kellu serje ta' gvernijiet demokratiċi, bl-eċċezzjoni fejn il-biċċa l-kbira tar-reġjun kien iggvernat minn dittatorjati militari, u l-perjodu kien ikkaratterizzat minn prosperità ekonomika. Il-kriżijiet ekonomiċi tas-snin 80 u 90 wasslu għal kriżijiet politiċi kbar u inkwiet soċjali mifrux, inklużi l-irvellijiet fatali ta' Caracazo tal-1989, żewġ attentati ta' kolp ta' stat fl-1992, u l-impeachment ta' president fuq akkużi ta' abbuż ta' fondi pubbliċi fl-1993 kollass tal-fiduċja fil-partiti eżistenti wassal għall-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela tal-1998, il-katalist għar-Rivoluzzjoni Bolivarjana, li bdiet b'Assemblea Kostitwenti fl-1999, fejn ġiet imposta Kostituzzjoni ġdida tal-Venezwela. Il-politiki populisti tal-benesseri soċjali tal-gvern ġew imsaħħa biż-żieda fil-prezzijiet taż-żejt, iż-żieda temporanja tal-infiq soċjali, u t-tnaqqis tal-inugwaljanza ekonomika u l-faqar fl-ewwel snin tar-reġim. Madankollu, il-faqar beda jiżdied b'rata mgħaġġla fis-snin 2010 L-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela tal-2013 kienet ikkontestata ħafna u qanqlet protesti mifruxa li qanqlet kriżi nazzjonali oħra li għadha sal-lum. Il-Venezwela esperjenzat ritorn demokratiku lura u saret stat awtoritarju. Tikklassifika baxx fuq il-miżuri internazzjonali tal-libertà tal-istampa u l-libertajiet ċivili u għandha livelli għoljin ta' korruzzjoni perċepita. Il-Venezwela hija pajjiż li qed jiżviluppa li għandu l-akbar riżervi taż-żejt magħrufa fid-dinja u kien wieħed mill-esportaturi ewlenin taż-żejt fid-dinja. Preċedentement, il-pajjiż kien esportatur sottożviluppat ta' rodotti agrikoli bħall-kafè u l-kawkaw, iżda ż-żejt malajr beda jiddomina l-esportazzjonijiet u d-dħul tal-gvern. L-eċċessi u l-politika ħażina tal-gvern eżistenti wasslu għall-kollass tal-ekonomija kollha tal-Venezwela. Il-pajjiż jissielet ma' iperinflazzjoni rekord, nuqqas ta' oġġetti bażiċi, qgħad, faqar, mard, mortalità għolja tat-trabi, malnutrizzjoni, problemi ambjentali, kriminalità serja u korruzzjoni. Dawn il-fatturi ppreċipitaw il-kriżi tar-refuġjati tal-Venezwela li fiha aktar minn 7.7 miljun ruħ kienu ħarbu mill-pajjiż sa Ġunju 2024. Fl-2017, l-aġenziji tal-klassifikazzjoni tal-kreditu ddikjaraw lill-Venezwela bħala inadempjenti fil-ħlasijiet tad-dejn. Il-kriżi fil-Venezwela kkontribwiet għal deterjorament rapidu tas-sitwazzjoni tad-drittijiet tal-bniedem. L-elezzjoni presidenzjali tal-2024 saret fit-28 ta' Lulju, 2024 biex jiġi elett president għal terminu ta' sitt snin li jibda mill-10 ta' Jannar, 2025. Stħarriġ li sar qabel l-elezzjoni indikaw li l-kandidat tal-oppożizzjoni González se jirbaħ b'marġni wiesa'. Wara li l-Kunsill Elettorali Nazzjonali (CNE) ikkontrollat ​​mill-gvern ħabbar riżultati parzjali li juru rebħa dejqa għal Maduro, il-biċċa l-kbira tal-mexxejja tad-dinja esprimew xettiċiżmu dwar ir-riżultati mitluba u ma rrikonoxxewx it-talbiet tas-CNE. Kemm González kif ukoll Maduro iddikjaraw lilhom infushom rebbieħa tal-elezzjonijiet. Ir-riżultati elettorali ma ġewx rikonoxxuti miċ-Ċentru Carter u l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani minħabba nuqqas ta' riżultati granulari, u ġew ikkontestati mill-oppożizzjoni, li ddikjarat rebħa kbira u tat aċċess għall-għadd tal-voti miġbura mill-osservaturi elettorali mill-biċċa l-kbira tal-voti. ċentri bħala evidenza. Wara t-tħabbir tar-riżultati mill-awtoritajiet elettorali, faqqgħu protesti madwar il-pajjiż. == Etimoloġija == Skont l-aktar verżjoni popolari u aċċettata, fl-1499, spedizzjoni mmexxija minn Alonso de Ojeda żaret il-kosta tal-Venezwela. Il-stilts houses fiż-żona tal-Lag Maracaibo fakkru lin-navigatur Taljan Américo Vespucio tal-belt ta' Venezja, l-Italja, u għalhekk sejjaħ ir-reġjun Veneziola, jew “Little Venezja”. Il-verżjoni Spanjola ta' Veneziola hija l-Venezwela. Martín Fernández de Enciso, membru tal-ekwipaġġ ta' Vespucci u Ojeda, ta' verżjoni differenti. Fix-xogħol tiegħu Summa de Geography, jistqarr li l-ekwipaġġ sab popli indiġeni li sejħu lilhom infushom Veneciuela. Għalhekk, l-isem "Venezuela" seta' evolva mill-kelma indiġena. Preċedentement, l-isem uffiċjali kien l-Stat tal-Venezwela (1830–1856), ir-Repubblika tal-Venezwela (1856–1864), Stati Uniti tal-Venezwela (1864–1953), u għal darb'oħra r-Repubblika tal-Venezwela (1953–1999). == Storja == === Storja prekolombjana === [[File:IdolosRoques.jpg|thumb|left|Immaġni tal-kult skolpita fiċ-ċeramika, Arċipelagu Los Roques.]] [[File:Petroglifo, Parque Waraira Repano.jpg|thumb|left|Petroglyph fil-Park Nazzjonali Waraira Repano.]] Hemm evidenza li kien hemm preżenza umana fiż-żona bħalissa magħrufa bħala l-Venezwela madwar 15,000 sena ilu. Instabu għodod fuq it-terrazzi għoljin tax-xmara tax-Xmara Pedregal fil-punent tal-Venezwela. Artifacts tal-kaċċa tal-Pleistocene tard, inklużi l-lanza, instabu f'serje simili ta' siti fil-majjistral tal-Venezwela; Skont id-dating bir-radjukarbonju, dawn iddataw għal bejn 13,000 u 7,000 QK. Mhux magħruf kemm kienu jgħixu nies fil-Venezwela qabel il-konkwista Spanjola; Ġie stmat għal miljun. Minbarra l-popli indiġeni magħrufa llum, il-popolazzjoni kienet tinkludi gruppi bħall-Kalina (Karibs), Auaké, Caquetio, Mariche u Timoto-Cuicas. Il-kultura Timoto-Cuica kienet l-aktar soċjetà kumplessa fil-Venezwela prekolombjana, b'rħula permanenti ppjanati minn qabel imdawra b'għelieqi imwarrbin imsaqqija. Id-​djar tagħhom kienu magħmula mill-​ġebel u l-​injam b'soqfa tal-​pajm. Kienu paċifiċi u jiddependu fuq it-tkabbir tal-għelejjel. L-għelejjel reġjonali kienu jinkludu patata u ullucos. Ħallew l-arti, partikolarment fuħħar antropomorfiku, iżda l-ebda monumenti kbar. Huma mibrum fibri tal-pjanti biex jinsġu fi tessuti u twapet għad-djar. Huma akkreditati li ivvintaw l-arepa, staple fil-kċina Venezwelana. Wara l-konkwista, il-popolazzjoni naqset b'mod sinifikanti, prinċipalment minħabba t-tixrid ta' mard infettiv mill-Ewropa. Kien hemm żewġ assi ewlenin tal-popolazzjoni pre-Kolombjana mit-tramuntana għan-nofsinhar: kienu jkabbru qamħ fil-punent u kassava fil-lvant. Partijiet kbar tal-pjanuri kienu kkultivati ​​b'taħlita ta' slash and burn u agrikoltura sedentarja permanenti. === Kolonizzazzjoni === [[File:Musterung-Welser-Armada.png|thumb|left|In-Navy Welser Ġermaniża qed tesplora l-Venezwela. Il-Welsers Ġermaniżi ħakmu l-Venezwela mill-1528 sal-1546, qabel ma reġgħet ittieħdet mill-Imperu Spanjol. Pittura mill-1560 minn Hieronymus Köler.]] Fl-1498, matul it-tielet vjaġġ tiegħu lejn l-Ameriki, Kristofru Kolombu salpa ħdejn id-Delta tal-Orinoco u niżel fil-Golf ta' Paria. Sorpriż bil-kurrent marittimu kbir ta' ilma ħelu li ddevja l-kors tiegħu lejn il-lvant, Columbus esprima f’ittra lil Isabella u Ferdinand li żgur laħaq il-Ġenna fid-Dinja (ġenna terrestri): Dawn huma sinjali kbar tal-Ġenna Terrestri. għax qatt ma qrajt jew smajt li hemm daqshekk ilma ħelu ġewwa u daqshekk qrib l-ilma mielaħ; It-temperatura ħafifa ħafna wkoll tikkorrobora dan; u jekk l-ilma li nitkellem dwaru ma ġejx mill-Ġenna, allura hija meravilja akbar, għax ma nemminx li xmara daqshekk kbira u fonda qatt kienet magħrufa li teżisti f'din id-dinja. Il-kolonizzazzjoni Spanjola tal-Venezwela kontinentali bdiet fl-1522, u stabbilixxiet l-ewwel insedjament permanenti tagħhom fl-Amerika t'Isfel fil-belt attwali ta' Cumaná. ==== Kolonizzazzjoni Ġermaniża ==== Fis-seklu 16, ir-Re ta' Spanja ta għotja lill-familja Ġermaniża Welser. Klein-Venedig saret l-aktar inizjattiva estensiva fil-kolonizzazzjoni Ġermaniża tal-Ameriki mill-1528 sal-1546. Il-Welsers kienu bankiera tal-Habsburgs u finanziaturi ta' Karlu V, Imperatur Ruman Imqaddes, li kien sultan ta' Spanja u kien ħa self kbir mingħandhom biex iħallas tixħim għall-elezzjoni imperjali tiegħu. Fl-1528, Karlu V ta lill-Welsers id-dritt li jesploraw, jiggvernaw u jikkolonizzaw it-territorju, kif ukoll li jfittxu l-belt mitika tad-deheb ta' El Dorado. L-ewwel expedition kienet immexxija minn Ambrosius Ehinger, li stabbilixxa Maracaibo fl-1529. Wara l-mewt tal-ewwel Ehinger (1533), imbagħad Nikolaus Federmann u Georg von Speyer (1540), Philipp von Hutten baqa' jesplora l-intern. Fl-assenza ta' von Hutten mill-kapitali provinċjali, il-kuruna ta' Spanja talbet id-dritt li taħtar gvernatur. Malli Hutten irritorna lejn il-kapitali, Santa Ana de Coro, fl-1546, il-gvernatur Spanjol Juan de Carvajal kellu maqtula lil Hutten u Bartholomeus VI. Welser. Charles V sussegwentement irrevoka l-għotja ta' Welser. Il-Welsers ittrasportaw minaturi Ġermaniżi, kif ukoll 4,000 skjav Afrikan, lejn il-kolonja biex iħawlu pjantaġġuni tal-kannamieli. Ħafna settlers Ġermaniżi mietu minn mard tropikali, li ma kellhom ebda immunità għalih, jew minn gwerer ma' l-abitanti indiġeni. === Tard tas-seklu 16 sal-bidu tas-seklu 18 === [[File:1562 Diego Gutierrez Amazonas.jpg|thumb|left|«Nova Andaluzia» u Paria fuq mappa Spanjola mill-1562]] [[File:Mapa de Venezuela 1635.jpg|thumb|Il-provinċja tal-Venezwela u l-parti tan-nofsinhar ta' Nueva Andalucía. Mappa tal-1635.]] Kaċikijiet indiġeni (mexxejja) bħal Guaicaipuro (c. 1530–1568) u Tamanaco (miet fl-1573) ippruvaw jirreżistu l-inkursjonijiet Spanjoli, iżda l-ġodda eventwalment irażżnuhom. Fis-seklu 16, matul il-kolonizzazzjoni Spanjola, popli indiġeni bħall-Mariches, dixxendenti tal-Kalina, ikkonvertew għall-Kattoliċiżmu Ruman. Xi tribujiet jew mexxejja reżistenti huma mfakkar fl-ismijiet tal-postijiet, inklużi Caracas, Chacao, u Los Teques. L-ewwel insedjamenti kolonjali kienu ċċentrati fuq il-kosta tat-Tramuntana, iżda f'nofs is-seklu 18, l-Ispanjol avvanzat aktar 'l ġewwa tul ix-Xmara Orinoco. Hawnhekk, il-Ye'kuana organizzaw reżistenza fl-1775-76. L-insedjamenti tal-Lvant tal-Venezwela ta' Spanja ġew inkorporati fil-provinċja ta' Nueva Andalucía. Amministrata mill-Qorti Rjali ta 'Santo Domingo mill-bidu tas-seklu 16, il-biċċa l-kbira tal-Venezwela saret parti mill-Viċiroyalty ta' New Granada fil-bidu tas-seklu 18, u mbagħad ġiet riorganizzata bħala Kaptanja Ġenerali awtonoma li bdiet fl-1777. Caracas, imwaqqfa fiċ-ċentru ċentrali. reġjun kostali fl-1567, kien jinsab tajjeb biex isir post ewlieni, li kien qrib il-port kostali ta 'La Guaira u f'wied, f'firxa muntanjuża, li pprovdiet fortizza difensiva kontra l-pirati u klima aktar sħuna. [[File:Venezuela en 1810.jpg|thumb|left|Mappa tal-Kaptanja Ġenerali tal-Venezwela fl-1810, minn Agustín Codazzi.]] === Indipendenza u seklu 19 === [[File:Simón Bolívar by Ricardo Acevedo Bernal.jpg|thumb|Il-Liberatur, Simón Bolívar.]] [[File:Martin Tovar y Tovar 02.jpg|thumb|left|L-iffirmar tal-indipendenza tal-Venezwela, pittura minn Martín Tovar y Tovar.]] [[File:19 de abril.jpg|thumb|Rivoluzzjoni tad-19 ta' April, 1810, bidu ta' l-indipendenza tal-Venezwela, minn Martín Tovar y Tovar]] [[File:John J. Peoli - General Jose Antonio Paez - 1910.10.4 - Smithsonian American Art Museum.jpg|thumb|left|José Antonio Páez Herrera, kap tal-armata nazzjonali u kap militari tad-dipartiment tal-Venezwela, mexxa fl-1826 il-moviment separatista magħruf bħala La Cosiata, li ssepara lill-Venezwela mill-Gran Kolombja fl-1830.]] [[File:Combate de Maiquetia, el 2 de septiembre de 1859.jpg|thumb|Battalja ta' Maiquetia fit-2 ta' Settembru, 1859, parti mill-Gwerra Federali]] Wara rewwixti falluti, il-Venezwela, taħt it-tmexxija ta' Francisco de Miranda, marixxall tal-Venezwela li kien iġġieled fir-rivoluzzjonijiet Amerikani u Franċiżi, iddikjarat l-indipendenza bħala l-Ewwel Repubblika tal-Venezwela fil-5 ta' Lulju, 1811. Din bdiet il-Gwerra tal-Indipendenza mill-Venezwela. Terremot devastanti ta' Caracas fl-1812, flimkien mar-ribelljoni tal-llaneros Venezwelani, għenu biex iwaqqgħu r-repubblika. Simón Bolívar, mexxej ġdid tal-forzi tal-indipendenza, nieda l-Kampanja Ammirabbli tiegħu fl-1813 minn New Granada, u ħa l-biċċa l-kbira tat-territorju u ġie pproklamat bħala Il-Liberatur. It-Tieni Repubblika tal-Venezwela ġiet ipproklamata fis-7 ta' Awwissu, 1813, iżda damet biss ftit xhur qabel ma' tgħaffeġ mill-mexxej tar-Royalist José Tomás Boves u l-armata personali tiegħu ta' llaneros. It-tmiem tal-invażjoni Franċiża tal-patrija ta' Spanja fl-1814 ppermetta li tasal forza expeditionary kbira taħt il-kmand tal-Ġeneral Pablo Morillo, bil-għan li jirkupra t-territorju mitluf fil-Venezwela u New Granada. Meta l-gwerra laħqet staġnar fl-1817, Bolívar stabbilixxa mill-ġdid it-Tielet Repubblika tal-Venezwela f'territorju li għadu kkontrollat ​​mill-patrijotti, l-aktar fir-reġjuni ta' Guyana u Llanos. Din ir-repubblika ma damitx wisq peress li sentejn biss wara, waqt il-Kungress ta' Angostura tal-1819, l-għaqda tal-Venezwela ma' New Granada ġiet iddekretata biex tifforma r-Repubblika tal-Kolombja. Il-gwerra kompliet sakemm inkisbu r-rebħa u s-sovranità sħiħa wara l-Battalja ta' Carabobo fl-24 ta' Ġunju, 1821. Fl-24 ta' Lulju, 1823, José Prudencio Padilla u Rafael Urdaneta għenu biex jissiġillaw l-indipendenza tal-Venezwela bir-rebħa tagħhom fil-Battalja tal-Lag Maracaibo. Il-kungress ta' New Granada ta lil Bolívar il-kontroll tal-armata ta' Granada; Fil-kap tiegħu, huwa ħeles diversi pajjiżi u waqqaf ir-Repubblika tal-Kolombja (Gran Colombia). Sucre ħeles lill-Ekwador u sar it-tieni president tal-Bolivja. Il-Venezwela baqgħet parti mill-Gran Kolombja sal-1830, meta ribelljoni mmexxija minn José Antonio Páez ppermettiet il-proklamazzjoni ta' Venezwela indipendenti ġdida, fit-22 ta' Settembru; Páez sar l-ewwel president tal-Stat il-ġdid tal-Venezwela. Bejn kwart u terz tal-popolazzjoni tal-Venezwela ntilfet matul dawn l-għoxrin sena ta' gwerra (inklużi bejn wieħed u ieħor nofs il-Venezwelani ta' dixxendenza Ewropea), li sal-1830, kienet stmata għal 800,000. Fil-bandiera tal-Venezwela, isfar jirrappreżenta l-ġid tal-art, blu l-baħar li jifred il-Venezwela minn [[Spanja]], u aħmar id-demm imxerred mill-eroj tal-indipendenza. [[File:Catedral de Caracas 1867.jpg|thumb|Katidral ta' [[Caracas]], fl-1867.]] [[File:Road to Petare.jpg|thumb|left|Camino de Petare fl-aħħar tas-seklu 19]] [[File:Terremoto de Mérida de 1894.jpg|thumb|Ħsara kkawżata mit-terremot kbir tal-Andes tal-1894.]] [[File:Cipriano Castro in Caracas, 1899.jpg|thumb|left|Dħul ta' Cipriano Castro f'[[Caracas]] fl-1899]] L-iskjavitù fil-Venezwela ġiet abolita fl-1854. Ħafna mill-storja tal-Venezwela fis-seklu 19 kienet ikkaratterizzata minn taqlib politiku u ħakma dittatorjali, inkluż il-mexxej tal-indipendenza José Antonio Páez, li rebaħ il-presidenza tliet darbiet u serva 11-il sena bejn l-1830 u l-1863. Dan laħaq il-qofol tiegħu fil-Gwerra Federali (1859-1863). Fit-tieni nofs tas-seklu, Antonio Guzmán Blanco, kawdillo ieħor, serva 13-il sena, bejn l-1870 u l-1887, bi tliet presidenti oħra mxerrda. Fit-28 ta' April 1894, seħħ terremot ta' kobor X fl-istat ta' Mérida, li kkawża 350 mewta u qerda fil-belt. Fl-1895, tilwima li ilha fit-tul l-[[Renju Unit]] dwar it-territorju Essequibo, li l-[[Renju Unit]] sostniet bħala parti mill-Gujana Brittanika u l-Venezwela meqjusa bħala territorju tal-Venezwela, faqqgħet fil-Kriżi tal-Venezwela tal-1895. It-tilwima saret kriżi diplomatika meta l-lobbyist tal-Venezwela, William L. Scruggs, ipprova jargumenta li l-kondotta Brittanika dwar il-kwistjoni kisret id-Duttrina Monroe tal-[[Stati Uniti]] tal-1823, u uża l-influwenza tiegħu f'[[Washington (Distrett ta' Columbia)|Washington D.C.]], biex isegwi l-kwistjoni. Il-President tal-[[Stati Uniti]] Grover Cleveland imbagħad adotta interpretazzjoni wiesgħa tad-duttrina li ddikjarat interess Amerikan fi kwalunkwe materja fl-emisfera. Il-[[Renju Unit]] eventwalment qablet mal-arbitraġġ, iżda fin-negozjati dwar it-termini tagħha kienet kapaċi tipperswadi lill-[[Istati Uniti]] fuq ħafna dettalji. Tribunal iltaqa' f'[[Pariġi]] fl-1898 biex jiddeċiedi l-kwistjoni u fl-1899 ta' l-biċċa l-kbira tat-territorju kkontestat lill-Gujana Brittanika. Fl-1899, Cipriano Castro, megħjun minn ħabib tiegħu Juan Vicente Gómez, ħa l-poter f'[[Caracas]]. Castro naqas mid-djun barranin konsiderevoli tal-Venezwela u rrifjuta li jħallas kumpens lill-barranin li nqabdu fil-gwerer ċivili tal-Venezwela. Dan wassal għall-Kriżi tal-Venezwela tal-1902–1903, li fiha l-[[Renju Unit]], il-[[Ġermanja]] u l-[[Italja]] imponew imblokk navali qabel ma ġie miftiehem arbitraġġ internazzjonali fil-Qorti Permanenti tal-Arbitraġġ il-ġdida. Fl-1908, faqqgħet tilwima oħra mal-Pajjiżi l-Baxxi, li ġiet solvuta meta Castro mar il-Ġermanja għall-kura medika u malajr twaqqa' minn Juan Vicente Gómez (1908-1935). === seklu 20 === [[File:Ciudad de Valencia (1900).jpg|thumb|left|Valencia madwar is-sena 1900.]] [[File:Terremoto de San Narciso de 1900 04.webp|thumb|Terremot San Narciso, sena 1900.]] [[File:Juan Vicente Gómez camina por las calles de caracas a pocos días de haber accedido al poder.jpg|thumb|left|Juan Vicente Gómez jimxi fit-toroq ta' Caracas ftit jiem biss wara li tela' fil-poter fl-1908.]] [[File:Beaches of Macuto, 1911.jpg|thumb|Bajja ta' Macuto fl-1911]] [[File:Terremoto cumana.jpg|thumb|left|Cumaná wara t-terremot tas-17 ta' Jannar, 1929.]] [[File:Miramar Hotel, Macuto, 1922.jpg|thumb|Terrazzin tal-Lukanda Miramar f'Macuto fl-1929]] [[File:Stadsgezicht met Hotel Majestica in Caracas in Venezuela, Bestanddeelnr 252-8437.jpg|thumb|left|[[Caracas]] matul l-1940s.]] [[File:Militares en la azotea del congreso de Venezuela en 1948.jpg|thumb|left|Militari fuq il-bejt tal-kungress waqt il-kolp ta' stat fil-Venezwela fl-1948]] [[File:Antigua Catedral de El Tocuyo 03.jpg|thumb|El Tocuyo, Lara, qabel it-terremot tal-1950.]] [[File:Sabana Grande. Caracas. Año 1954.png|thumb|left|Sabana Grande, Caracas, 1954]] [[File:Rómulo Betancourt, 1961.jpg|thumb|left|Rómulo Betancourt (president 1945-1948 / 1959-1964), wieħed mill-mexxejja demokratiċi ewlenin tal-Venezwela.]] It-terremot ta' Caracas tal-1900 — magħruf ukoll bħala t-terremot ta' San Narċiż, isem li ħa mill-festa tal-qaddis Kattoliku li tiġi ċċelebrata f'dik id-data — kien avveniment sismiku li laqat iċ-ċentru tal-Venezwela fl-4:42 ta' filgħodu fid-29 ta' Ottubru 1900. B’kobor stmat li jvarja bejn 7.6 u 8.0, it-terremot ħalla warajh 20 persuna mejta u 60 midruba. Fid-19 ta' Diċembru tal-1908, fil-Venezwela twettaq kolp ta' stat bla tixrid ta' demm, immexxi mill-Viċi President Juan Vicente Gómez kontra d-dittatur Cipriano Castro. L-iskoperta ta' depożiti ta' żejt enormi fil-Lag Maracaibo matul l-[[Ewwel Gwerra Dinjija]] kienet kruċjali għall-Venezwela u ttrasformat l-ekonomija tagħha milli tiddependi ħafna fuq l-esportazzjonijiet agrikoli. Dan wassal għal boom li dam fis-snin tmenin; Fl-1935, il-prodott gross domestiku per capita tal-Venezwela kien l-ogħla fl-Amerika Latina. Gómez ibbenefika ħafna minn dan, hekk kif il-korruzzjoni ffjorixxiet, iżda fl-istess ħin, is-sors il-ġdid tad-dħul għenu jiċċentralizza l-istat u jiżviluppa l-awtorità tiegħu. Fis-17 ta' Jannar tal-1929, fis-07:45 (ħin lokali), terremot laqat iż-żona ta' Cúmana; dan dam bejn ħames u ħmistax-il sekonda u kien akkumpanjat minn ħoss qawwi u f'daqqa, u ħasad il-ħajja ta' madwar 1,600 persuna. Barra minn hekk, ġiet osservata mewġa ta’ tsunami għolja bejn erba' u ħames metri, li affettwat il-Golf kollu ta' Cariaco. Huwa baqa' l-aktar bniedem b'saħħtu fil-Venezwela sal-mewt tiegħu fl-1935. Is-sistema tad-dittatorjat Gomecista (1935–1945) kompliet fil-biċċa l-kbira taħt Eleazar López Contreras, iżda bdiet fl-1941, taħt Isaías Medina Angarita, kienet rilassata. Angarita tat sensiela ta' riformi, fosthom il-legalizzazzjoni tal-partiti politiċi kollha. Wara t-[[Tieni Gwerra Dinjija]], l-immigrazzjoni min-Nofsinhar tal-Ewropa u l-pajjiżi ifqar tal-Amerika Latina ddiversifikaw b'mod partikolari s-soċjetà Venezwelana. Fl-1945, kolp ta' stat ċivili-militari waqqa' lil Medina Angarita u wassal għal perjodu ta' gvern demokratiku (1945–1948) taħt il-partit Azzjoni Demokratika tas-sħubija tal-massa, inizjalment taħt Rómulo Betancourt, sakemm Rómulo Gallegos rebaħ l-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela fl-1947 (l-ewwel elezzjonijiet ħielsa u ġusti fil-Venezwela). Gallegos ħakem sakemm twaqqa' minn ġunta militari mmexxija mit-trijonvirat Luis Felipe Llovera Páez, Marcos Pérez Jiménez, u l-Ministru tad-Difiża ta' Gallegos Carlos Delgado Chalbaud, fil-kolp ta' stat tal-Venezwela tal-1948. <gallery> File:Marcos Pérez Jiménez 1952.JPG|Marcos Pérez Jiménez fid-diskors inawgurali tiegħu fl-1952. File:Suárez Flamerich y PJ.jpg|Suárez Flamerich u Marcos Pérez Jiménez waqt l-ewwel xogħlijiet tal-Highway Caracas-La Guaira. File:Inauguracicon del Centro Simon Bolivar, Venezuela 1954.png|Inawgurazzjoni taċ-Ċentru Simón Bolívar minn Marco Perez Jimenes fl-1954. File:Marcos Pérez Jiménez en BAEL.jpg|Marcos Pérez Jiménez jirrevedi l-inawgurazzjoni tal-Bażi tal-Ajru El Libertador. File:Protestas Contra MPJ en Noviembre de 1957 en Venezuela.jpg|Protesti kontra Marcos Pérez Jiménez fil-21 ta' Novembru, 1957. File:Afiche contra la dictadura de Marcos Pérez Jiménez.jpg|Protesti kontra Marcos Pérez Jiménez fl-1958. File:23 de Enero de 1958.png|Kolp ta' stat fil-Venezwela tal-1958. </gallery> [[File:Raúl Leoni 1965.jpg|thumb|left|Raúl Leoni fl-1965 (Kien id-39 President tar-Repubblika tal-Venezwela mill-11 ta' Marzu, 1964 sal-11 ta' Marzu, 1969)]] [[File:Carlos Andrés Pérez.jpg|thumb|Il-President Carlos Andrés Pérez]] L-aktar raġel b'saħħtu fil-ġunta militari (1948-1958) kien Pérez Jiménez u kien suspettat li kien wara l-mewt ta' Chalbaud, li miet f'ħtif ħażin fl-1950. Meta l-ġunta tilfet b'mod mhux mistenni l-elezzjoni presidenzjali tal-1952, injorat il- riżultati u Jiménez ġie installat bħala president Jiménez tkeċċa fit-23 ta' Jannar, 1958. Fi sforz biex tiġi kkonsolidata demokrazija żagħżugħa, it-tliet partiti politiċi ewlenin (Accion Democratica (AD), COPEI u Unión Republicana Democratica (URD), bl-eċċezzjoni notevoli tal-Partit Komunista tal-Venezwela), iffirmaw il-ftehim dwar il-qsim tal-poter tal-Patt Puntofijo. AD u COPEI ddominaw il-pajsaġġ politiku għal erba' deċennji. Matul il-presidenzi ta' Rómulo Betancourt (1959-64, it-tieni mandat tiegħu) u Raúl Leoni (1964-69), seħħew movimenti importanti ta' gwerillieri. Il-maġġoranza ħallew l-armi tagħhom taħt l-ewwel presidenza ta' Rafael Caldera (1969-74). Caldera kien rebaħ l-elezzjonijiet tal-1968 għall-COPEI, l-ewwel darba li partit minbarra Azzjoni Demokratika sar president permezz ta' elezzjoni demokratika. L-ordni demokratika l-ġdida kellha l-antagonisti tagħha. Betancourt sofra attakk ippjanat mid-dittatur Dumnikan Rafael Trujillo fl-1960, u xellugin esklużi mill-Patt bdew ribelljoni billi organizzaw ruħhom fil-Forzi Armati tal-Ħelsien Nazzjonali, sponsorjati mill-Partit Komunista u Fidel Castro. Fl-1962 ippruvaw jiddestabilizzaw il-militar, b'ribelli falluti. Betancourt ippromwova politika barranija, id-Duttrina Betancourt, li fiha rrikonoxxa biss gvernijiet eletti b'vot popolari. [[File:Caracas Sabana Grande 1973.jpg|thumb|left|Distrett ta' Sabana Grande, Caracas (1973)]] [[File:Luis Herrera Campins.jpg|thumb|Luis Herrera Campíns (Kien id-43 President tar-Repubblika tal-Venezwela mill-12 ta' Marzu, 1979 sal-2 ta' Frar, 1984)]] [[File:Bancomaracaibo pierregb.jpg|thumb|left|Kwartieri ġenerali tal-Banco de Maracaibo fi Pjazza Venezwela (Plaza Venezuela), Caracas fl-1985 jew il-bidu tad-disgħinijiet.]] [[File:Hotel Rasil y Centro Comercial Compostela -Puerto Ordaz.jpg|thumb|Il-belt ippjanata ta' Puerto Ordaz (imwaqqfa fl-1961) fil-bidu tas-snin tmenin.]] [[File:Lusinchi 89.JPG|thumb|left|Jaime Lusinchi (Kien id-43 President tar-Repubblika tal-Venezwela mill-2 ta' Frar, 1984 sal-2 ta' Frar, 1989)]] [[File:1972. Rafael Caldera - Los Causahabientes.jpg|thumb|Rafael Caldera kien l-40 u l-45 president tal-Venezwela fil-perjodi (11 ta' Marzu, 1969-12 ta' Marzu, 1974 u 2 ta' Frar, 1994-2 ta' Frar, 1999)]] Fid-29 ta' Lulju, 1967, fit-8:05 ta' filgħaxija, terremot laqat lil Caracas u lill-kosta ċentrali (La Guaira). L-epiċentru tiegħu kien jinsab fuq il-kosta ċentrali, 20 km ’il bogħod minn Caracas, u l-avveniment dam għaddej 35 sekonda. Dan il-fenomenu sismiku affettwa l-aktar iż-żoni ta' Altamira u Los Palos Grandes, kif ukoll il-kosta ċentrali. Wara t-terremot seħħew theżżiżiet sekondarji ta' intensità aktar baxxa. Id-Distrett Federali (illum id-Distrett Kapitali) intlaqat minn terremot li kejjel bejn 6.5 u 6.7 fuq l-iskala Richter, u li dam bejn 35 u 55 sekonda. Fiż-żona ta' Caracas, l-għadd tal-vittmi kien ta' 2,000 persuna midruba u 236 mejta. Il-ħsara lill-proprjetà qabżet l-10 miljun dollaru Amerikan. L-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela tal-1973 ta' Carlos Andrés Pérez ħabtet ma' kriżi taż-żejt, li fiha d-dħul tal-Venezwela sploda hekk kif il-prezzijiet taż-żejt żdiedu; L-industriji taż-żejt ġew nazzjonalizzati fl-1976. Dan wassal għal żidiet massivi fl-infiq pubbliku, iżda wkoll żidiet fid-djun barranin, sakemm il-kollass tal-prezzijiet taż-żejt matul it-tmeninijiet iddgħajfet l-ekonomija. Meta l-gvern beda jiżvaluta l-munita fl-1983 biex jissodisfa l-obbligi finanzjarji tiegħu, l-istandards tal-għajxien naqsu b'mod drammatiku. Politiki ekonomiċi falluti u korruzzjoni dejjem tikber fil-gvern wasslu għal żieda fil-faqar u l-kriminalità, l-indikaturi soċjali għall-agħar, u żieda fl-instabilità politika. Fis-snin tmenin, il-Kummissjoni Presidenzjali għar-Riforma tal-Istat (COPRE) ħarġet bħala mekkaniżmu għall-innovazzjoni politika. Il-Venezwela ddeċentralizzat is-sistema politika tagħha u diversifikat l-ekonomija tagħha, u naqqset id-daqs tal-Istat. Il-COPRE ħadmet bħala mekkaniżmu ta' innovazzjoni, anke billi inkorpora fl-aġenda politika kwistjonijiet li kienu ġew esklużi mid-deliberazzjoni pubblika mill-atturi ewlenin tas-sistema demokratika. L-aktar suġġetti diskussi ġew inkorporati fl-aġenda pubblika: id-deċentralizzazzjoni, il-parteċipazzjoni politika, il-muniċipalizzazzjoni, ir-riformi tal-ordni ġudizzjarja u r-rwol tal-Istat fi strateġija ekonomika ġdida. Ir-realtà soċjali għamlet il-bidliet diffiċli biex jiġu implimentati. Il-kriżijiet ekonomiċi tas-snin 80 u 90 wasslu għal kriżi politika. Fid-19 ta' Diċembru, 1982, faqqgħet nirien fl-impjant termoelettriku “Ricardo Zuloaga” u li kien jinsab fiż-żona ta' Arrecifes f'Tacoa, f'dik li dak iż-żmien kienet id-Dipartiment ta’ Vargas tad-Distrett Federali, fil-Venezwela — u dan irriżulta fil-mewt ta' aktar minn 180 persuna. Mijiet ta' nies inqatlu mill-forzi tas-sigurtà u l-militar fl-irvellijiet ta' Caracazo tal-1989, matul it-tieni mandat presidenzjali ta' Carlos Andrés Pérez (1989-1993) u wara l-implimentazzjoni ta' miżuri ta' awsterità ekonomika. Hugo Chávez, li fl-1982 kien wiegħed li jkeċċi gvernijiet b'żewġ partiti, uża rabja dejjem tikber fuq miżuri ta' awsterità ekonomika biex jiġġustifika attentat ta' kolp ta' stat fi Frar tal-1992; It-tieni attentat ta' kolp ta' stat seħħ f'Novembru. Il-President Carlos Andrés Pérez (ri-elett fl-1988) tneħħa taħt akkużi ta' abbuż fl-1993, li wassal għall-presidenza interim ta' Ramón José Velásquez (1993-1994). Fit-28 ta' Settembru 1993, seħħew splużjoni u nirien sussegwenti fil-kilometru 57 tal-awtostrada *Regional Center Highway*, qrib il-belt ta' Las Tejerías fl-Istat ta' Aragua — li ​​tinsab madwar 60 kilometru ’l bogħod minn Caracas, il-Venezwela. L-isplużjoni kienet ikkawżata mit-titqib aċċidentali ta' pajp tal-gass taħt l-art waqt l-installazzjoni ta' netwerk ġdid tal-fibra ottika tul l-awtostrada. Skont ċifri uffiċjali, mietu 42 persuna u ndarbu 14-il persuna oħra. Il-mexxej tal-kolp ta' stat Chávez kien maħfra f'Marzu 1994 mill-President Rafael Caldera (1994-1999, it-tieni mandat tiegħu), b'sala nadifa u d-drittijiet politiċi tiegħu rrestawrati, li ppermettielu jirbaħ u jżomm il-presidenza kontinwament mill-1999. sal-mewt tiegħu fl-2013. Chávez rebaħ l-elezzjonijiet tal-1998, 2000, 2006 u 2012 u r-referendum presidenzjali tal-2004. === Dittatorjat tax-Xellug Estrem === ==== Il-gvern tax-xellug estrem ta' Chávez: 1999-2013 ==== Kollass ta' fiduċja fil-partiti eżistenti wassal biex Hugo Chávez jiġi elett president fl-1998 u t-tnedija sussegwenti ta' "Rivoluzzjoni Bolivariana", li bdiet b'assemblea kostitwenti fl-1999 biex tikteb Kostituzzjoni ġdida. Hekk kif il-Venezwelani kienu qed jippreparaw biex jivvutaw fir-referendum dwar kostituzzjoni ġdida għall-pajjiż, skedat għall-għada, ix-xita qawwija kompliet tul il-kosta ċentrali. Il-pompieri fir-reġjun ikkunsidraw li jiddikjaraw stat ta' emerġenza. Ix-xita laħqet l-400 mm. Wara li r-rapporters staqsew jekk ix-xita kinitx se twassal għas-sospensjoni tal-proċess elettorali, il-President Hugo Chávez ikkwota l-kliem ta' Simón Bolívar, mitkellem fis-26 ta’ Marzu 1812 (matul il-ġlieda għall-indipendenza), fuq il-fdalijiet ta' tempju minuti wara terremot qawwi f’Caracas: “Jekk in-natura topponina, aħna niġġieldu kontriha u nġegħluha tobdilna.” Il-15 ta' Diċembru, 1999 jibqa' mfakkar bħala “l-jum li l-muntanja avvanzat lejn il-baħar.” Ix-xita qawwija tal-aħħar jiem wasslet għal valangi estensivi ta' art u tajn fuq l-għoljiet tal-muntanji tas-Serranía del Ávila, li kkawżaw għargħar immens u vjolenti tax-xmajjar, li l-fluss tagħhom normalment ikun żgħir minħabba t-tul qasir tagħhom (ix-Xmara San Julián, li toriġina fil-Pico Oriental de la Silla de Caracas, f'għoli ta' 2640 m ’il fuq mil-livell tal-baħar, u tisfa' fil-baħar f’Caraballeda, hija twila biss 9.82 km minkejja li hija waħda mill-itwal). U minħabba l-għoljiet weqfin tal-baċiri tagħhom, jibdew iġorru ammonti kbar ta' sediment, volumi immensi ta' ilma, u blat enormi sa 9 metri fid-dijametru (id-daqs ta' xarabank), u jilħqu veloċitajiet sa 60 km/h jew aktar u fond sa 9 metri. Dan kollu jikkawża għargħar u qerda kbira fl-ibliet li jinsabu fuq il-fannijiet alluvjali ffurmati minn dawn ix-xmajjar tul il-kosta tat-tramuntana tal-Venezwela. Naturalment, dawn l-ibliet ġew stabbiliti fuq dawn il-fannijiet alluvjali, li huma ż-żoni bl-aktar għoljiet ġentili fir-reġjun, sa mill-perjodu viċi-rejali. Iżda preċiżament minħabba dan, il-qerda tiżdied hekk kif il-materjal kollu li jġorr ix-xmajjar jakkumula hekk kif l-ilmijiet tagħhom jitilfu l-veloċità. Il-pajjiż, f'nofs l-elezzjonijiet, fil-biċċa l-kbira mhux konxju tas-sitwazzjoni fl-istati milquta, u l-midja tibda tirrapporta dwar l-avveniment. It-traġedja ta' Vargas, magħrufa wkoll bħala l-valanga ta' Vargas, tirreferi għas-sensiela ta' valangi ta' tajn, valangi ta' art, u għargħar li bdew fil-15 ta' Diċembru 1999, b'konsegwenzi devastanti għall-pajjiż. Filwaqt li l-għadd tal-imwiet mhux uffiċjali, l-istimi jvarjaw minn mijiet sa eluf (minn inqas minn 700 sa 30,000 skont is-sors), u l-għadd ta' nies milquta, ukoll mhux ikkonfermat, huwa stmat li huwa fl-għexieren ta' eluf. Dan l-avveniment huwa elenkat fil-Guinness Book of World Records bħala l-aktar valanga qattiela fl-istorja tal-Venezwela. L-aktar żoni milquta mid-diżastru naturali tal-15, 16, u 17 ta' Diċembru kienu l-kosti tal-istati ta' Vargas, Miranda, u Falcón. Eluf ta' nies ġew spostati, u bliet sħaħ ġew devastati. L-infrastruttura mitlufa fid-diżastru inkludiet universitajiet, lukandi kbar, klabbs, komunitajiet importanti, u toroq, fost affarijiet oħra. Kien hemm diversi lmenti dwar kif l-awtoritajiet immaniġġjaw id-diżastru u dwar ir-rifjut ta’ Chavez tal-għajnuna tal-Istati Uniti, il-ġestjoni ħażina tal-fondi pubbliċi u d-devjazzjoni tal-għajnuna umanitarja, il-ħin ta’ reazzjoni tat-timijiet ta' emerġenza, serqiet u għajbien furzat, fost affarijiet oħra. <gallery> File:Caraballeda 1999 Deposits and Damage.jpg|Depożiti u Ħsara ta' Caraballeda tal-1999 File:Los Corales (Vargas 2000).JPG|Los Corales, lokal 75% meqrud. File:Caribe y Caraballeda diciembre 2000 007.jpg|Il-Karibew u Caraballeda fl-istat ta' Vargas sena wara l-valanga ta' Diċembru 1999 (2000) File:Partially collapsed building, Vargas 1999.jpg|Il-bini waqa' parzjalment; iż-żona li waqgħet ġiet imminata meta flussi ta' debris qerdu s-sular t'isfel. File:Caribe y Caraballeda Enero 2000 011.jpg|Caraballeda xahar wara l-Valla ta' Vargas (l-Ewwel Traġedja ta' Vargas) f'Jannar 2000. File:Vargas debris flow deposits 1999.jpg|Depożitu ta' fluss ta' debris ta' 2.9 metri ħxuna minn Diċembru 1999 huwa espost minn inċiżjoni fix-xmara waqt għargħar fi stadju avvanzat. File:Camuri Chico dicembre 2000 020.jpg|Bajja ta' Camuri Chico File:Caribe y Caraballeda diciembre 2000 004.jpg|Dar Caraballeda File:Carmen de Uria diciembre 2000 006.jpg|Carmen de Urea File:La Guaira diciembre 2000 070.jpg|La Guaira File:La Guaira diciembre 2000 021.jpg|La Guaira File:Las Salinas diciembre 2007 001.jpg|Las Salinas File:Macuto diciembre 2000 034.jpg|Macuto File:Montañasdeslave.jpg|Parti mill-istat ta' Vargas wara d-diżastru, b'marki tat-tajn viżibbli fuq il-muntanji. File:Vargas landslide scars 1999.jpg|(meħud kelma b'kelma mill-caption tal-USGS): Valangi baxxi li jingħaqdu flimkien mibdija fuq għoljiet weqfin f'ħamrija żviluppata fuq il-blat tal-Formazzjoni Tacagua. Valangi baxxi mibdija fuq għoljiet konkavi jew planari ngħaqdu flimkien ma' valangi oħra hekk kif ivvjaġġaw fil-kanali. Torri tat-trażmissjoni, għoli 30 m, (fuq il-lemin) għall-iskala. File:Tdv vargas.JPG|Mappa tal-istat ta' Vargas, bl-aktar żoni milquta bl-aħmar. File:Zonasafectadastragediavargas.jpg|Mappa li tagħti dettalji dwar iż-żoni affettwati (bl-aħmar). </gallery> [[File:Demostration by the opposition against the reform - caracas.jpg|thumb|Protesti f'Caracas, 2007]] Ir-Rivoluzzjoni tirreferi għal moviment soċjali populista u proċess politiku tax-xellug estrem immexxi minn Chávez, li waqqaf il-Moviment tal-Ħames Repubblika fl-1997 u l-Partit Soċjalista Magħqud tal-Venezwela fl-2007. Ir-"Rivoluzzjoni Bolivarjana" hija msemmija għal Simón Bolívar. Skont Chávez u partitarji oħra, ir-“Rivoluzzjoni Bolivarjana” fittxet li tibni moviment tal-massa biex timplimenta l-Bolivarianiżmu: demokrazija popolari, indipendenza ekonomika, distribuzzjoni ġusta tad-dħul, u tmiem il-korruzzjoni politika. Jinterpretaw l-ideat ta' Bolívar minn perspettiva populista, bl-użu ta' retorika soċjalista. Dan wassal għall-formazzjoni tal-Ħames Repubblika tal-Venezwela, komunement magħrufa bħala r-Repubblika Bolivarjana tal-Venezwela, li għadha sal-lum. Il-Venezwela ġiet ikkunsidrata bħala r-Repubblika Bolivarjana wara l-adozzjoni tal-Kostituzzjoni l-ġdida tal-1999. Wara l-elezzjoni ta' Chávez, il-Venezwela saret sistema ta' partiti dominanti, iddominata mill-Partit Soċjalista Magħqud tal-Venezwela. F'April 2002, Chávez tkeċċa għal żmien qasir mill-poter fl-attentat ta' kolp ta' stat tal-Venezwela tal-2002 wara dimostrazzjonijiet popolari mill-avversarji tiegħu, iżda Chávez irritorna wara jumejn bħala riżultat ta' dimostrazzjonijiet minn partitarji foqra ta' Chávez u azzjonijiet tal-militar. Chávez baqa' fil-poter wara strajk nazzjonali totali li dam minn Diċembru 2002 sa Frar 2003, inkluż strajk/lockout fil-kumpanija taż-żejt statali PDVSA. It-titjira tal-kapital qabel u matul l-istrajk wasslet għall-impożizzjoni mill-ġdid tal-kontrolli tal-kambju. Fl-għaxar snin ta' wara, il-gvern kien sfurzat jiżvaluta l-munita. Dawn l-iżvalutar ma tejbux is-sitwazzjoni tan-nies li jiddependu fuq prodotti importati jew prodotti prodotti lokalment li jiddependu fuq inputs importati, filwaqt li l-bejgħ taż-żejt iddenominat f'dollari jammonta għall-maġġoranza tal-esportazzjonijiet. Il-profitti mill-industrija taż-żejt intilfu għall-“inġinerija soċjali” u l-korruzzjoni, aktar milli jmorru lejn l-investimenti meħtieġa biex tinżamm il-produzzjoni taż-żejt. Chávez baqa' ħaj minn aktar testijiet politiċi, inkluż referendum ta' recall f'Awwissu 2004. Huwa ġie elett għal mandat ġdid f'Diċembru 2006 u għat-tielet mandat f'Ottubru 2012. Madankollu, qatt ma ħalu l-ġurament minħabba kumplikazzjonijiet mediċi; Miet f'Marzu tal-2013. <gallery> File:20021210-Toma-de-bomba4.jpg|Konġestjonijiet twal tat-traffiku fi stazzjonijiet tal-petrol fl-10 ta’ Diċembru 2002 waqt l-istrajk ġenerali fil-Venezwela tal-2002-2003 File:2002-2003 Colas paro petroleo 2.png|Konġestjonijiet twal tat-traffiku fi stazzjonijiet tal-petrol fl-10 ta’ Diċembru 2002 waqt l-istrajk ġenerali fil-Venezwela tal-2002-2003 File:2002-2003 Colas paro petroleo.png|Konġestjonijiet twal tat-traffiku fi stazzjonijiet tal-petrol fl-10 ta’ Diċembru 2002 waqt l-istrajk ġenerali fil-Venezwela tal-2002-2003 File:Protestas en la Universidad de Oriente Núcleo Nueva Esparta 1.jpg|thumb|Protesti f'Margarita, 2004 File:Marcha de RCTV de 2008 01.jpg||Protesti f'Caracas, 2007 </gallery> [[File:Magnitude 5.6 Sucre Venezuela 2010.jpg|thumb|iċ-ċentru sismiku tat-terremot ta' Sucre tal-2010]] Fil-15 ta' Jannar 2010, seħħ terremot bl-epiċentru tiegħu fl-istat Venezwelan ta' Sucre. Dan l-avveniment seħħ fil-grigal tal-pajjiż, irreġistra kobor ta' 5.4 fuq l-iskala Richter, u ħalla 11-il persuna midruba. ==== Il-gvern tax-xellug estrem ta' Maduro (2013-2026), u Delcy (2026-) ==== L-elezzjonijiet presidenzjali li saru f'April 2013 kienu l-ewwel minn meta Chávez ħa l-kariga fl-1999 li fihom ismu ma deherx fuq il-vot. Taħt il-gvern "Bolivarian", il-Venezwela għaddiet minn wieħed mill-aktar pajjiżi sinjuri fl-Amerika Latina għal wieħed mill-ifqar. Il-politiki soċjoekonomiċi ta' Hugo Chávez li jiddependu fuq il-bejgħ taż-żejt u l-importazzjoni ta' oġġetti rriżultaw f'ammonti kbar ta' dejn, l-ebda bidla fil-korruzzjoni fil-Venezwela, u laħqet il-qofol tagħha fi kriżi fil-Venezwela. Bħala riżultat, il-kriżi tar-refuġjati tal-Venezwela, l-akbar emigrazzjoni ta' nies fl-istorja tal-Amerika Latina, seħħet, b'aktar minn 7 miljun, madwar 20% tal-popolazzjoni tal-pajjiż, emigraw. Chávez beda l-missjonijiet Bolivariani, programmi "immirati biex jgħinu lill-foqra". Il-faqar beda jiżdied fis-snin 2010. Nicolás Maduro ġie magħżul minn Chávez bħala s-suċċessur tiegħu, u fl-2013 insemmih viċi president. Maduro ilu president tal-Venezwela mill-14 ta' April 2013, meta rebaħ l-elezzjoni presidenzjali wara l-mewt ta' Chávez, b'51% tal-voti, meta mqabbel ma' 49% ta' Henrique Capriles. Ir-Roundtable tal-Unità Demokratika sfidat l-elezzjoni ta' Maduro bħala frodi, iżda verifika ta' 56% tal-voti ma wriet l-ebda diskrepanzi, u l-Qorti Suprema tal-Venezwela ddeċidiet li Maduro kien il-president leġittimu. Il-mexxejja tal-Oppożizzjoni u xi midja internazzjonali jqisu lill-gvern ta' Maduro bħala dittatorjat. Minn Frar 2014, mijiet ta' eluf ta' nies ipprotestaw għal livelli għoljin ta' vjolenza kriminali, korruzzjoni, iperinflazzjoni, u skarsezza kronika ta' oġġetti bażiċi minħabba l-politiki tal-gvern. Id-dimostrazzjonijiet u l-irvellijiet irriżultaw f’aktar minn 40 mewt f'inkwiet bejn Chavista u dimostranti tal-oppożizzjoni. u mexxejja tal-oppożizzjoni, inklużi Leopoldo López u Antonio Ledezma, ġew arrestati. Gruppi tad-drittijiet tal-bniedem ikkundannaw l-arrest ta' López. L-elezzjonijiet parlamentari tal-2015, li saru fis-6 ta' Diċembru, 2015, irriżultaw fir-rebħa tar-Roundtable tal-Unità Demokratika (MUD), il-moviment ewlieni tal-oppożizzjoni għall-gvern tal-President Nicolás Maduro, b'56.3% tal-voti u 112 tal-voti il-167 deputat tal-Assemblea Nazzjonali (inklużi 3 deputati għar-Rappreżentanza Indiġena għall-Assemblea Nazzjonali), li jikkorrispondu għal maġġoranza kwalifikata. Il-Venezwela żvalutat il-munita tagħha fi Frar 2013 minħabba skarsezza dejjem tikber, li kienet tinkludi ħalib u ħtiġijiet oħra. Dan wassal għal żieda fil-malnutrizzjoni, speċjalment fost it-tfal. L-ekonomija kienet saret dipendenti fuq l-esportazzjonijiet taż-żejt, biż-żejt mhux raffinat jammonta għal 86% tal-esportazzjonijiet, u prezz għoli għal kull barmil biex jappoġġja programmi soċjali. Fil-bidu tal-2014, il-prezz taż-żejt niżel minn aktar minn $100 għal $40 Dan poġġa pressjoni fuq l-ekonomija, li ma setgħetx taffordja aktar programmi soċjali kbar. Il-Gvern beda jieħu aktar flus mingħand PDVSA, il-kumpanija taż-żejt tal-istat, u rriżulta f'nuqqas ta' investiment mill-ġdid fl-għelieqi u l-impjegati. Il-produzzjoni naqset mill-quċċata tagħha ta' kważi 3 sa 1 miljun barmil (480 sa 160 elf metru kubu) kuljum. Fl-2014, il-Venezwela daħlet f'riċessjoni, u fl-2015, kellha l-ogħla inflazzjoni fid-dinja, li taqbeż il-100%. Fl-2017, l-amministrazzjoni ta' Donald Trump imponiet aktar sanzjonijiet ekonomiċi kontra PDVSA u uffiċjali tal-Venezwela. Il-problemi ekonomiċi, kif ukoll il-kriminalità, kienu l-kawżi tal-protesti tal-Venezwela mill-2014 sal-lum. Mill-2014, madwar 5.6 miljun ruħ ħarbu mill-Venezwela. <gallery> File:2014 Venezuelan Protests (12F).jpg|Protesti f'Caracas fl-2014 File:Marcha hacia el Palacio de Justicia de Maracaibo - Venezuela 06.jpg|Protesti f'Maracaibo fl-2014 File:People lines in Venezuela.JPG|Il-Venezweljani jagħmlu linja biex jixtru l-ikel f'ħanut File:Escasez en Venezuela, Central Madeirense 8.JPG|Nuqqas fil-Venezwela File:March of Empty Pots 24 January 2015.jpg|Protesti f'Caracas fl-2015 </gallery> [[File:Protestas en Caracas, 02Mar14 (14161205275).jpg|thumb|left|Protesti f'Caracas fl-2016]] [[File:Venezuela protest 26 October.jpg|thumb|Protesti f'Caracas fl-2016]] F'Jannar 2016, Maduro ddikjara "emerġenza ekonomika", li żvela l-kobor tal-kriżi u kabbar il-poteri tiegħu. F'Lulju 2016, infetħu temporanjament il-qsim tal-fruntieri Kolombjani biex jippermettu lill-Venezwelani jixtru ikel u oġġetti bażiċi tas-saħħa. F'Settembru 2016, studju indika li 15% tal-Venezweli kienu qed jieklu "skart tal-ikel mormi minn stabbilimenti kummerċjali." Sa Ottubru 2016 kienu seħħew 200 rewwixta fil-ħabs. Il-Qorti Suprema allinjata ma' Maduro, li kienet qed taqleb id-deċiżjonijiet tal-Assemblea Nazzjonali minn meta l-oppożizzjoni ħadet il-kontroll, assumiet il-funzjonijiet tal-assemblea, u ħolqot il-kriżi kostituzzjonali tal-Venezwela tal-2017. F'Awwissu 2017, l-Assemblea Nazzjonali ġiet eletta Assemblea Kostitwenti tal-2017 u neħħa l-poteri tagħha lill-Assemblea Nazzjonali. L-elezzjoni qajmet tħassib dwar dittatorjat emerġenti. F'Diċembru 2017, Maduro ddikjara li l-partiti tal-oppożizzjoni ġew esklużi mill-elezzjonijiet presidenzjali tas-sena ta' wara wara li bojkottjaw l-elezzjoni tas-Sindku. <gallery> File:Escasez de gasolina en Venezuela.png|Nuqqas ta' petrol fil-Venezwela fl-2017 File:We Are Millions march Venezuela.jpg|Protesti tal-Venezwela tal-2017 File:Enfrentamiento en el Puente de Las Mercedes Venezuela 2017.jpg|Id-dimostranti jikkonfrontaw lill-GNB fuq il-pont Las Mercedes fis-26 ta' Mejju, 2017 f'Caracas, il-Venezwela. File:Marcha Neomar Lander 06 Venezuela 2017.jpg|Marċ bil-lejl b'tifkira ta' Neomar Lander fit-8 ta' Ġunju 2017 f'Caracas File:Escuderos 19 de junio 2017.jpg|Protesti tal-Caracas tal-2017 File:Venezuelan eating from garbage.jpg|Raġel Venezwelan jiekol miż-żibel File:Mother of All Marches - Caracas.jpg|Protesti tal-Caracas tal-2017 File:Venezuelan Assembly special session 11.jpg|Protesti tal-Caracas tal-2017 File:Tank Woman.jpg|thumb|Il-“Mara Tank” waqt il-Omm tal-Marċi Kollha f'Caracas File:Paola Ramírez body.jpg|Kadavru ta' Paola Ramírez wara li nqatlet waqt il-protesti fil-Venezwela fl-2017. </gallery> [[File:©UNICEF-ECU-2018-Arcos.jpg|thumb|left|Mijiet ta' Venezweljani f'sitwazzjonijiet ta' mobilità umana jistennew fil-kju fid-Dwana fl-Ekwador biex jittimbraw il-passaporti tagħhom u jkomplu l-vjaġġ tagħhom. F'Awwissu ta' din is-sena, bejn 3,000 u 7,000 Venezwelan daħlu kuljum fl-Ekwador, ħafna minnhom qegħdin fi tranżitu lejn il-Perù. Xi familji jridu jqattgħu l-lejl fil-Pont Rumichaca, il-fruntiera bejn il-Kolombja u l-Ekwador, fejn it-temperaturi jinżlu għal 3 gradi Celsius.]] Maduro rebaħ l-elezzjonijiet tal-2018 bi 68% tal-voti. Ir-riżultat ġie kkontestat mill-Arġentina, iċ-Ċilì, il-Kolombja, il-Brażil, il-Kanada, il-Ġermanja, Franza u Stati Uniti, li qiesuh frawdolenti u rrikonoxxew lil Juan Guaidó bħala president. Pajjiżi oħra komplew jirrikonoxxu lil Maduro, għalkemm iċ-Ċina, iffaċċjata bi pressjoni finanzjarja għall-pożizzjoni tagħha, bdiet tkopri lilha nnifisha billi naqqset is-self, ikkanċellat joint ventures u wriet ir-rieda tagħha li taħdem mal-partijiet kollha. [[File:2018 Venezuela earthquake.jpg|thumb|L-epiċentru tat-terremot tal-Venezwela tal-2018]] Fil-21 ta' Awwissu 2018, fil-5:31 p.m. ħin lokali (21:31 UTC), ġie rreġistrat terremot li nħass mal-pajjiż kollu, bl-epiċentru tiegħu fil-belt ta' Río Caribe, fl-istat ta' Sucre. It-terremot oriġina f'Yaguaraparo, fl-istat ta' Sucre. Dan dam għaddej madwar żewġ minuti u 20 sekonda, u rriżulta fi ħsarat li laħqu l-valur ta' $7 miljun u fil-mewt ta' żewġ persuni... F'Awwissu 2019, Trump impona embargo ekonomiku kontra l-Venezwela. F'Marzu 2020, Trump akkuża lil Maduro u lill-uffiċjali tal-Venezwela bi traffikar tad-droga, narkoterroriżmu, u korruzzjoni. [[File:Venezuelan protests - 23 January 2019.jpg|thumb|left|Protesti f'Caracas, 2019]] [[File:Uprising against Nicolás Maduro of 2019.png|thumb|Protesti f'Caracas, 2019]] <gallery> File:2018 Venezuelan protests 17 March 2018.jpg|Protesti tal-Venezwela tal-2018 File:Huelga trabajadores.jpg|Protesti tal-Venezwela tal-2018 File:Marcha Venezuela 12 de febrero de 2018.jpg|Konċentrazzjoni bħala ġieħ lil dawk li mietu waqt il-protesti tal-2018 </gallery> F'Ġunju 2020, rapport iddokumenta għajbien sfurzat li seħħew fl-2018-19. Ġew irrappurtati 724 għajbien furzat ta' detenuti politiċi. Ir-rapport sostna li l-forzi tas-sigurtà ssuġġettaw lill-vittmi għat-tortura. Ir-rapport sostna li l-gvern uża l-għajbien sfurzat biex isikket lill-avversarji u vuċijiet kritiċi oħra. [[File:Tragedia de Las Tejerías.png|thumb|Las Tejerías wara l-għargħar tad-9 ta' Ottubru, 2022]] It-tifwir tan-nixxiegħa Los Patos lejl is-Sibt, 8 ta' Ottubru — ikkawżat mix-xita tal-Uragan Julia, li laqat prinċipalment il-belt ta' Las Tejerías fil-muniċipalità ta' Santos Michelena fl-Istat ta' Aragua, il-Venezwela — wassal għal traġedja li fiha, skont iċ-ċifri attwali, tilfu ħajjithom 500 persuna, filwaqt li 1,540 oħra għadhom neqsin. [[File:Protestas en Caracas contra la reelección de Nicolás Maduro, 2024.jpg|thumb|left|Id-dimostranti f'Caracas jiġġieldu kontra l-forza pubblika waqt il-protesti tal-Venezwela tal-2024.]] [[File:Freedom ratings in Venezuela (1998 to 2017).png|thumb|Klassifikazzjonijiet tal-Venezwela mill-1998 sal-2017 mill-NGO Freedom House iffinanzjata mill-gvern tal-Istati Uniti (1 = b'xejn, 7 = mhux b'xejn)]] Maduro ikkontesta għat-tielet mandat konsekuttiv fl-elezzjoni presidenzjali tal-2024, filwaqt li l-eks diplomatiku Edmundo González Urrutia rrappreżenta lill-Pjattaforma Unitaria ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]: Plataforma Unitaria Democrástica; PUD), l-alleanza politika ewlenija tal-oppożizzjoni. Stħarriġ li ttieħdet qabel l-elezzjoni indikaw li González kien se jirbaħ b'marġni wiesa'. Wara li l-Kunsill Elettorali Nazzjonali (CNE) ikkontrollat ​​mill-gvern ħabbar riżultati parzjali li juru rebħa dejqa għal Maduro fid-29 ta' Lulju, il-mexxejja tad-dinja fil-biċċa l-kbira esprimew xettiċiżmu dwar ir-riżultati mitluba u ma rrikonoxxewx it-talbiet tas-CNE bi ftit eċċezzjonijiet biss. Kemm González kif ukoll Maduro iddikjaraw lilhom infushom rebbieħa tal-elezzjonijiet. Ir-riżultati elettorali ma' ġewx rikonoxxuti miċ-Ċentru Carter u l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani minħabba nuqqas ta' riżultati granulari, u ġew ikkontestati mill-oppożizzjoni, li ddikjarat rebħa kbira u tat aċċess għall-għadd tal-voti miġbura mill-osservaturi elettorali mill-biċċa l-kbira tal-voti. ċentri bħala evidenza. Wara t-tħabbir tar-riżultati mill-awtoritajiet elettorali, faqqgħu protesti madwar il-pajjiż. Dan wassal għal arresti tal-massa, inklużi minorenni, u fil-maġġoranza l-kbira tal-każijiet, individwi mhux armati. Kien hemm ukoll imwiet u oħrajn li ġew ittorturati fil-jiem ta' wara biex jitrażżnu l-protesti fit-toroq. B'dan il-mod, Maduro żamm il-poter, u kkonsolida dak li l-midja internazzjonali, il-politiċi u l-organizzazzjonijiet madwar id-dinja sejħu dittatorjat.<ref>{{Ċita web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2024/07/29/resumen-noticas-elecciones-presidenciales-en-venezuela-de-2024-29-jul-orix/|titlu=Resumen y resultados de las elecciones en Venezuela 2024 del 28 y el 29 de julio de 2024|kunjom=Amaya|isem=Sol|data=2024-07-29|lingwa=es|data-aċċess=2026-05-06}}</ref> Fis-sigħat bikrin tat-3 ta' Jannar 2026, il-President tal-Istati Uniti Donald Trump ħabbar li l-President Nicolás Maduro u martu Cilia Flores kienu ġew arrestati u mkeċċija mill-pajjiż wara attakk imwettaq mill-Istati Uniti. Dakinhar stess, il-Qorti Suprema tal-Ġustizzja ordnat lil Delcy Rodríguez biex tassumi l-presidenza tar-Repubblika bħala president aġent.<ref>{{Ċita web|url=https://www.clarin.com/mundo/delcy-rodriguez-figura-clave-linea-sucesion-maduro_0_aRVxDvHTyN.html|titlu=Proclaman a Delcy Rodríguez como presidenta de Venezuela tras la detención de Maduro|kunjom=Clarín|isem=Redacción|data=2026-01-03|sit=Clarín|lingwa=es|data-aċċess=2026-05-06}}</ref> [[File:M 7.2 - 24 km ENE of San Felipe, Venezuela.png|thumb|left|L-ewwel terremot (7.2)]] [[File:M 7.5 - 17 km W of Catia La Mar, Venezuela.png|thumb|L-sekond terremot (7.5)]] [[File:Sismos Venezuela Earthquake Venezuela.jpg|thumb|Infrastruttura bil-ħsara f'Caracas]] Fl-24 ta' Ġunju 2026, seħħ terremot doppju b'epiċentri fl-istat ta' Yaracuy. L-ewwel terremot laqat fis-18:04:33 ħin lokali (22:04:33 UTC), 23 kilometru mill-belt ta' San Felipe, Yaracuy, f'fond ta' 20.3 kilometri u b'kobor ta' 7.2 fuq l-iskala tal-kobor tal-mument (Mw). It-tieni terremot, b'kobor ta' 7.5 Mw, seħħ 39 sekonda wara, 28 kilometru fix-Xlokk ta' Yumare f'fond ta' 10 kilometri. Iż-żewġ avvenimenti kkawżaw qerda u devastazzjoni mifruxa. Dakinhar u fil-jiem ta' wara, ħarġu rapporti dwar nuqqas ta' riżorsi biex jiġu megħjuna individwi maqbuda, mobilizzazzjoni ċivili biex tassisti fl-isforzi ta' salvataġġ u l-akkoljenza tal-feruti, u serq imwettaq kemm minn ċivili kif ukoll minn persunal militari.<ref>{{Ċita web|url=https://www.cbc.ca/news/world/venezuela-earthquake-photos-9.7248503|titlu=Venezuela earthquake before-and-after photos show 'catastrophic' destruction}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.infobae.com/america/agencias/2026/06/25/saquean-comercios-en-zonas-de-la-costa-central-de-venezuela-afectadas-por-terremotos/|titlu=saquean-comercios-en-zonas-de-la-costa-central-de-venezuela-afectadas-por-terremotos}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.infobae.com/venezuela/2026/06/25/reportan-saqueos-en-comercios-destruidos-de-la-guaira-tras-los-terremotos-en-venezuela/|titlu=reportan-saqueos-en-comercios-destruidos-de-la-guaira-tras-los-terremotos-en-venezuela}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.infobae.com/venezuela/2026/06/26/que-se-sabe-de-las-victimas-extranjeras-de-los-terremotos-en-venezuela/|titlu=que-se-sabe-de-las-victimas-extranjeras-de-los-terremotos-en-venezuela}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dw.com/es/devastadores-sismos-en-venezuela/a-77727808|titlu=Devastadores sismos en Venezuela}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dw.com/es/en-mapas-y-fotos-las-zonas-m%C3%A1s-afectadas-por-los-terremotos-en-venezuela/a-77721622|titlu=Antes y después: áreas afectadas por los sismos en Venezuela}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dw.com/es/el-terremoto-que-venezuela-esperaba-pero-no-pudo-monitorear/a-77727996|titlu=El terremoto que Venezuela esperaba, pero no pudo monitorear}}</ref> <gallery> File:LCF-24- Ground Zero (9781949).jpg|Qerda f'La Guaira File:Costa Rican mission to the 2026 Venezuela earthquakes relief efforts (13).jpg|Timijiet ta' salvataġġ tal-Kosta Rika jgħinu lill-vittmi tat-terremot File:Depertment of State Urban Seach and Rescue Assist in Venezuela (9782036).jpg|Salvataġġi Amerikani jispezzjonaw bini mġarraf f'La Guaira File:Lateral de un edificio en Chacao tras los terremotos del 24 de Junio de 2026.jpg|Veduta mill-ġenb ta' bini f'Chacao (Caracas) affettwat mit-terremot File:Edificio Antiguo CUAM (Jun 2026).jpg|Struttura antika tal-Kulleġġ Universitarju tal-Amministrazzjoni u l-Kummerċjalizzazzjoni ġarrbet ħsara mit-terremot. File:Incendios en La Guaira por terremotos.png|Nirien li dehru minn ħelikopter f'La Guaira minħabba t-terremot. File:Catedral de Valencia, Venezuela (Jul 2026) 01.jpg|Ħsara lill-Katidral ta' Valencia, f'Carabobo. File:LCF-24- Ground Zero (9781952).jpg|Ċittadin iżomm il-bandiera Venezwelana wara nar ikkawżat mit-terremot. File:LCF-24- Disaster Assistance Coordination and Insert of USAR (9781827).jpg|Ħsara materjali li tidher mill-ajru. File:LCF-24- MRF Search & Rescue Efforts in Venezuela (9781661).jpg|Bini meqrud f'La Guaira. File:Rescatistas en Altamira.png|Timijiet ta' salvataġġ qed ifittxu superstiti fil-bini Olimpo f'Altamira. File:Equipos de rescate buscan sobrevivientes entre los escombros tras los terremotos en Venezuela (01).png|Ħaddiema jiġbru l-fdalijiet barra ħanut tal-ħwejjeġ. File:Department of State Urban Seach and Rescue Assist in Venezuela (9782041).jpg|Persunal Amerikan mit-tim tat-tiftix u s-salvataġġ urban ta' Miami-Dade jistħarreġ iż-żona tad-diżastru f'La Guaira. File:Equipos de rescate buscan sobrevivientes entre los escombros tras los terremotos en Venezuela (01).png|Ħaddiema jiġbru l-fdalijiet barra ħanut tal-ħwejjeġ. File:Danos em El Paraíso, Av. Fuentes - 2026-06-26.png|Bini mġarraf f'Caracas File:LCF-24- MRF Search & Rescue Efforts in Venezuela (9781661).jpg|Timijiet ta' salvataġġ Venezwelani f’bini meqrud f’La Guaira File:LCF-24- Disaster Assitance to the People of Venezuela (9777144).jpg|Il-Ġener tal-USMC Kevin Jarrard jistħarreġ il-ħsara fl-Ajruport Simón Bolívar f'Maiquetía, La Guaira File:LCF-24- Ground Zero (9781959).jpg|Ċittadini Venezwelani jfittxu fost il-fdalijiet tal-bini meqrud f’La Guaira File:LCF-24- MRF Search & Rescue Efforts in Venezuela (9781671).jpg|Il-persunal tal-USMC u ċittadini Venezwelani jwettqu operazzjonijiet ta' tiftix u salvataġġ f’bini li waqa’ f’La Guaira </gallery> == Ġeografija == [[File:Pico El Leon.jpg|thumb|left|Sierra Nevada de Mérida]] [[File:Venezuela Topography.png|thumb|Mappa Topògrafika tal-Venezwela]] [[File:Paramos de la culatas.jpg|thumb|left|Paramo de la Culata, Sierra Nevada de Mérida]] [[File:Venezuela relief location map.jpg|thumb|Mappa Topògrafika tal-Venezwela]] [[File:Serranía del Interior.JPG|thumb|left|Tributarju żgħir tax-Xmara San Juan (min-naħa tiegħu, tributarju tax-Xmara Guárico), li jappartjeni għall-baċin Orinoco, joħroġ mill-inklinazzjoni tan-Nofsinhar tas-Serranía del Interior.]] Il-Venezwela tinsab fit-tramuntana tal-Amerika t'Isfel; Ġeoloġikament, it-territorju kontinentali tiegħu jistrieħ fuq il-pjanċa tal-Amerika t'Isfel. Għandha erja totali ta' 916,445 km² (353,841 sq mi) u żona territorjali ta' 882,050 km² (340,560 sq mi), li jagħmlu l-Venezwela t-33 l-akbar pajjiż fid-dinja. It-territorju li jikkontrolla jinsab bejn latitudnijiet 0° u 16°N u lonġitudnijiet 59° u 74°W. Il-pajjiż, li huwa għamla ta' trijangolu, għandu kosta ta' 2,800 km (1,700 mi) fit-tramuntana, li tinkludi bosta gżejjer fil-Karibew u tmiss lejn il-Grigal mal-Oċean Atlantiku tat-Tramuntana. Il-biċċa l-kbira tal-osservaturi jiddeskrivu l-Venezwela f'termini ta' erba' reġjuni topografiċi definiti pjuttost tajjeb: l-artijiet baxxi ta' Maracaibo fil-majjistral, il-muntanji tat-tramuntana li jestendu f'ark wiesa' tal-lvant-punent mill-fruntiera mal-Kolombja tul il-kosta tat-Tramuntana tal-Karibew, il-pjanuri wesgħin fil- ċentrali tal-Venezwela u l-għoljiet tal-Gujana fix-Xlokk. Il-Muntanji tat-Tramuntana huma l-estensjonijiet estremi tal-Grigal tal-firxa tal-muntanji tal-Andes tal-Amerika t'Isfel. Pico Bolívar, l-ogħla punt fil-pajjiż f'4,979 m (16,335 pied), jinsab f'dan ir-reġjun. Fin-Nofsinhar, l-Artijiet Għolja tal-Guiana mqassma fihom it-truf tat-Tramuntana tal-Baċin tal-Amażonja u l-Angel Falls, l-ogħla kaskata tad-dinja, kif ukoll tepuis, muntanji kbar f'forma ta 'mejda. Iċ-ċentru tal-pajjiż huwa kkaratterizzat mill-llanos, li huma pjanuri estensivi li jestendu mill-fruntiera mal-[[Kolombja]] fil-punent estrem sad-delta tax-Xmara Orinoco fil-lvant. L-Orinoco, bil-ħamrija alluvjali rikka tiegħu, jgħaqqad l-akbar u l-aktar sistema importanti tax-xmajjar fil-pajjiż; Joriġina f'wieħed mill-akbar baċiri idrografiċi fl-Amerika Latina. Il-Caroní u l-Apure huma xmajjar importanti oħra. [[File:GolfodeCariaco.jpg|thumb|left|Golf tal-Cariaco (Golfo de Cariaco)]] [[File:Guanaguanare.JPG|thumb|Cayo de Agua, Arċipelagu Los Roques, Baħar Karibew]] Il-Venezwela tmiss mal-Kolombja lejn il-punent, il-Gujana lejn il-lvant, u l-Brażil fin-nofsinhar. Ħdejn il-kosta tal-Venezwela hemm gżejjer tal-Karibew bħal Trinidad u Tobago, Grenada, Curaçao, Aruba u l-Antilles Leeward. Il-Venezwela għandha tilwim territorjali mal-Gujana, li qabel kienet ir-Renju Unit, fil-biċċa l-kbira relatati maż-żona Essequibo u mal-Kolombja fuq il-Golf tal-Venezwela. Fl-1895, wara snin ta' tentattivi diplomatiċi biex tissolva t-tilwima tal-fruntiera, faqqgħet it-tilwima tal-fruntiera tax-Xmara Essequibo. Din ġiet sottomessa lil kummissjoni "newtrali" (magħmula minn rappreżentanti Brittaniċi, Amerikani u Russi u mingħajr rappreżentant dirett tal-Venezwela), li fl-1899 iddeċidiet l-aktar kontra t-talba tal-Venezwela. L-ogħla punt: Pico Bolívar 4,978 m. L-aktar punt baxx: Baħar Karibew 0 m. Elevazzjoni medja: 450 m.<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> === Klima === Il-Venezwela tinsab kompletament fit-tropiċi 'l fuq mill-ekwatur sa madwar 12° N. Il-klima tagħha tvarja minn pjanuri umda ta' elevazzjoni baxxa, fejn it-temperaturi medji annwali jilħqu 35 °C (95.0 °F), għal artijiet glaċjali u għolja (paramos) b'medja temperatura annwali ta '8 °C (46.4 °F). Il-preċipitazzjoni annwali tvarja minn 430 mm (16.9 pulzieri) fil-partijiet semi-aridi tal-majjistral għal aktar minn 1,000 mm (39.4 pulzieri) fid-Delta tal-Orinoco fil-lvant imbiegħed u l-foresti tropikali tal-Amażonja fin-nofsinhar. Il-livell ta 'preċipitazzjoni huwa aktar baxx fil-perjodu minn Awwissu sa April. Dawn il-perjodi huma magħrufa bħala staġuni sħun-imxarrab u kiesaħ-xott. Karatteristika oħra tal-klima hija din il-varjazzjoni fil-pajjiż kollu minħabba l-eżistenza ta' firxa ta' muntanji msejħa “Coast Range” li taqsam il-pajjiż mil-lvant għall-punent. Il-maġġoranza tal-popolazzjoni tgħix f'dawn il-muntanji. [[File:Venezuela Köppen.png|thumb|Mappa tal-Venezwela mill-klassifikazzjoni tal-klima Köppen]] Il-pajjiż huwa maqsum f'erba' żoni ta' temperatura orizzontali bbażati primarjament fuq l-elevazzjoni, bi klimi tropikali, niexfa, moderati bi xtiewi niexfa, u polari (tundra alpina), fost oħrajn. Fiż-żona tropikali, taħt it-800 m (2,625 pied), it-temperaturi huma sħan, b'medji annwali jvarjaw bejn 26 u 28 °C (78.8 u 82.4 °F). Iż-żona moderata tvarja minn 800 sa 2,000 m (2,625 sa 6,562 pied) b'medji ta' 12 sa 25 °C (53.6 sa 77.0 °F); Ħafna mill-ibliet tal-Venezwela, inkluża l-kapitali, jinsabu f’dan ir-reġjun. Kundizzjonijiet aktar kesħin b'temperaturi ta' 9 sa 11 °C (48.2 sa 51.8 °F) jinstabu fiż-żona kiesħa bejn 2,000 u 3,000 m (6,562 u 9,843 pied), speċjalment fl-Andes tal-Venezwela, fejn mergħat u għelieqi tas-silġ Temperaturi permanenti b'medji annwali taħt it-8 °C (46 °F) ikopru artijiet 'il fuq minn 3,000 metru (9,843 pied) fil-paramos. L-ogħla temperatura rreġistrata kienet 42 °C (108 °F) f'Machiques, u l-inqas temperatura rreġistrata kienet -11 °C (12 °F), irrappurtata minn altitudni għolja diżabitata fil-Páramo de Piedras Blancas (l-istat ta' Mérida). Il-klima tal-Venezwela hija tropikali; sħuna u umda; aktar moderata fl-artijiet għoljin.<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> === Użu tal-Art<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> === Art agrikola: 24.4% (est. 2022) Art li tinħarat: 2.9% (est. 2022) Uċuħ tar-raba' permanenti: 0.8% (est. 2022) Mergħa permanenti: 20.6% (est. 2022) Foresti: 52.3% (est. 2022) Oħrajn: 23.3% (est. 2022) 10,550 kilometru kwadru (2012) === Bijodiversità u konservazzjoni === [[File:Curacao-Icterus-Icterus-2013.JPG|thumb|L-annimal nazzjonali tal-Venezwela huwa t-turpial tal-Venezwela.]] Il-Venezwela tinsab fi ħdan l-isfera Neotropikali; Porzjonijiet kbar tal-pajjiż kienu oriġinarjament koperti minn foresti tal-weraq wiesgħa niedja. Wieħed minn 17-il pajjiż megadiversi, il-ħabitats tal-Venezwela jvarjaw mill-Muntanji tal-Andes fil-punent sal-foresti tropikali tal-Baċir tal-Amażonja fin-nofsinhar, sa pjanuri estensivi u l-kosta tal-Karibew fiċ-ċentru u d-delta tax-xmara Orinoco fil-Lvant. Dawn jinkludu shrublands xeric fil-majjistral imbiegħed u foresti tal-mangrovja kostali fil-grigal. Il-foresti sħab tagħha u l-foresti tropikali tal-artijiet baxxi huma partikolarment sinjuri. L-annimali tal-Venezwela huma diversi u jinkludu l-lamantini, it-tlett sabaq, il-bnadi b'żewġ sieba, id-delfini tax-Xmara Amazon, u l-kukkudrilli Orinoco, li ġew irrappurtati li jilħqu sa 6.6 m (22 pied) fit-tul. Il-Venezwela hija dar għal total ta' 1,417 speċi ta' għasafar, li 48 minnhom huma endemiċi. Għasafar importanti jinkludu ibises, ospreys, kingfishers, u t-turpial isfar-oranġjo tal-Venezwela, l-għasfur nazzjonali. Mammiferi notevoli jinkludu l-anteater ġgant, il-ġaguar, u l-capybara, l-akbar gerriema tad-dinja. Aktar minn nofs l-ispeċi tal-għasafar u l-mammiferi tal-Venezwela jinsabu fil-foresti tal-Amażonja fin-nofsinhar tal-Orinoco. Fil-każ tal-fungi, RWG Dennis ipprovda kont li ġie diġitizzat u r-rekords saru disponibbli onlajn bħala parti mid-database Cybertruffle Robigalia. Dik id-database tinkludi kważi 3,900 speċi fungali rreġistrati fil-Venezwela, iżda hija' l bogħod milli tkun kompluta, u n-numru totali attwali ta' speċi fungali diġà magħrufa fil-Venezwela huwa probabbilment ogħla, minħabba l-istima ġeneralment aċċettata li s'issa Skopri biss madwar 7% tal-faqqiegħ kollu fid-dinja. [[File:Shakira posando.JPG|thumb|Kukkudrill f'Hato El Cedral fl-stat Apure]] Fost il-pjanti tal-Veneżwela, aktar minn 25,000 speċi ta 'orkidej jinstabu fil-foresta sħaba tal-pajjiż u l-ekosistemi tal-foresti tal-artijiet baxxi. Dawn jinkludu l-orkidea Mayflower (Cattleya mossiae), il-fjura nazzjonali. Is-siġra nazzjonali tal-Venezwela hija l-araguaney. L-uċuħ tat-tepuis jappoġġjaw ukoll diversi pjanti karnivori, inkluża l-pjanta tal-pitcher tal-swamp, Heliamphora, u l-bromeliad insettivori, Brocchinia reducta. Il-Venezwela hija fost l-20 pajjiż bl-ogħla endemiżmu. Fost l-annimali tagħha, 23% tal-ispeċijiet tar-rettili u 50% tal-ispeċijiet ta' anfibji, inkluż iż-żrinġ tat-Trinidad poison dart, huma endemiċi. Għalkemm l-informazzjoni disponibbli għadha żgħira ħafna, sar l-ewwel sforz biex jiġi stmat in-numru ta’ speċi fungali endemiċi għall-Venezwela: 1334 speċi fungali ġew identifikati b'mod tentattiv bħala possibbilment endemiċi. Madwar 38% tal-aktar minn 21,000 speċi ta' pjanti magħrufa mill-Veneżwela huma uniċi għall-pajjiż. Il-Veneżwela hija waħda mill-10 pajjiżi bl-akbar bijodiversità fuq il-pjaneta, madankollu hija waħda mill-mexxejja fid-deforestazzjoni minħabba fatturi ekonomiċi u politiċi. Kull sena, madwar 287,600 ettaru ta 'foresti jinqerdu b'mod permanenti, u żoni oħra huma degradati mill-minjieri, it-tħaffir taż-żejt u l-qtugħ tas-siġar. Bejn l-1990 u l-2005, il-Venezwela tilfet uffiċjalment 8.3% tal-kopertura tal-foresti tagħha, li hija madwar 4.3 miljun ettaru. Bi tweġiba, ġew implimentati protezzjonijiet federali għall-ħabitat kritiku; Pereżempju, bejn 20% u 33% tal-artijiet tal-foresti huma protetti. Il-Venezwela kellha punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti fl-2019 ta' 8.78/10, u kklassifikaha fid-19-il post globalment fost 172 pajjiż. Ir-riżerva tal-bijosfera tal-pajjiż hija parti min-Netwerk Dinji tar-Riżervi tal-Biosfera; ħames artijiet mistagħdra huma reġistrati taħt il-Konvenzjoni Ramsar. Fl-2003, 70% tal-art tal-pajjiż kienet taħt ġestjoni ta' konservazzjoni f'aktar minn 200 żona protetta, inklużi 43 park nazzjonali. It-43 park nazzjonali tal-Venezwela jinkludu l-Park Nazzjonali ta' Canaima, il-Park Nazzjonali ta' Morrocoy, u l-Park Nazzjonali ta' Mochima. Fit-tarf tan-nofsinhar hemm riserva għat-tribujiet Yanomami tal-pajjiż. Li tkopri 32,000 mil kwadru (82,880 kilometru kwadru), iż-żona hija off-limiti għall-bdiewa, minaturi, u s-settlers kollha mhux Yanomami. Il-Venezwela kienet waħda mill-ftit pajjiżi li ma ppreżentawx INDC fil-COP21. Ħafna ekosistemi terrestri huma kkunsidrati fil-periklu, speċjalment il-foresta niexfa fir-reġjuni tat-Tramuntana tal-pajjiż u s-sikek tal-qroll fuq il-kosta tal-Karibew. Fil-Venezwela hemm 105 żona protetta, li jkopru madwar 26% tal-wiċċ kontinentali, tal-baħar u tal-gżejjer tal-pajjiż. === Idrografija === [[File:LakeVal.jpg|thumb|Il-Lag ta' Valencia, darba mfaħħar minn Alexander von Humboldt għas-sbuħija tiegħu, huwa mniġġes bil-kbir minħabba għadd ta' sistemi tad-drenaġġ li jarmu l-iskart.]] [[File:Río Apure 2.jpg|thumb|left|Xatt il-lemin tax-Xmara Apure, ħdejn il-belt ta' El Samán, l-Istat ta' Apure, Venezwela.]] Il-pajjiż huwa magħmul minn tliet baċiri idrografiċi: il-Baħar Karibew, l-Oċean Atlantiku u l-Lag ta' Valencia, li jifforma baċin endorreiku. Il-biċċa l-kbira tal-ilmijiet tax-xmara tal-Venezwela jbattu tul ix-xaqliba tal-Atlantiku. L-akbar baċin f’din iż-żona huwa l-baċin estensiv tal-Orinoco (2,101 km<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref>, kondiviż mal-Kolombja) li l-erja tal-wiċċ tiegħu, qrib il-miljun km 2, hija akbar minn dik tal-Venezwela kollha, għalkemm għandu preżenza ta' 65% fil-pajjiż. Id-daqs ta' dan il-baċir – simili għal dak tad-Danubju – jagħmilha t-tielet l-akbar fl-Amerika t'Isfel, u jagħti lok għal fluss ta' madwar 33,000 m 3 /s, li jagħmel l-Orinoko it-tielet l-akbar fid-dinja, u wkoll wieħed minn l-aktar siewja mil-lat tar-riżorsi naturali rinnovabbli. Ix-xmara jew fergħa Casiquiare hija unika fid-dinja, peress li hija derivazzjoni naturali tal-Orinoco li, wara madwar 500 km fit-tul, tgħaqqadha max-Xmara Negro (2,250 km<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref>, kondiviż mal-Kolombja u l-Brażil), li min-naħa tagħha hija tributarja tal-Amażonja. [[File:Erosión en El Samán del Apure.jpg|thumb|left|Erożjoni fuq ix-xellug tax-Xmara Apure, quddiem il-belt ta' El Samán.]] [[File:Coro con el Mar Caribe de Fondo.JPG|thumb|Il-ġibjun ta' El Isiro huwa wieħed mill-ġibjuni ewlenin tal-ilma ħelu ta' Falcón.]] [[File:Aguas violetas en el parque metropolitano laguna guaranao.jpg|thumb|left|Park metropolitan Laguna de Guaranao (Parque metropolitano Laguna de Guaranao), Falcón]] [[File:Puente del Rio Chama El Vigia.jpg|thumb|Bridge Over the Xmara Chama (Río Chama), huwa parti mill-awtostrada ewlenija li tgħaqqad dan ir-Reġjun maċ-ċentru tal-pajjiż.]] [[File:Rio Chama.JPG|thumb|left|Xmara Chama fil-livell ta' La Mucuy Park, Tabay, Mérida.]] [[File:Paragliding Mérida.jpg|thumb|Veduta tas-sodda tax-Xmara Chama li taqsam il-Muniċipalità ta' Sucre tal-istat ta' Mérida.]] [[File:Catatumbolightning.jpg|thumb|Ix-xmara tgħaddi mill-muniċipalità ta' Catatumbo, Zulia]] L-Orinoco jirċievi direttament jew indirettament xmajjar bħall-Ventuari, il-Caura, il-Caroní, il-Meta, l-Arauca, l-Apure u ħafna oħrajn. Xmajjar oħra tal-Venezwela li joħorġu fl-Atlantiku huma l-ilmijiet tal-baċiri ta' San Juan u Cuyuní. Fl-aħħarnett, hemm ix-Xmara Amazon, li tirċievi l-Guainía, in-Negru u oħrajn. Baċiri oħra huma l-Golf ta' Paria u x-Xmara Essequibo. It-tieni baċin idrografiku l-aktar importanti huwa dak tal-Baħar Karibew. Ix-xmajjar f’dan ir-reġjun huma ġeneralment qosra u għandhom fluss baxx u irregolari, b'xi eċċezzjonijiet bħall-Catatumbo, li joriġina fil-Kolombja u jbattal fil-baċin tal-Lag Maracaibo. Fost ix-xmajjar li jilħqu l-baċin tal-Lag Maracaibo hemm il-Chama, l-Escalante, il-Catatumbo, u l-kontribuzzjonijiet mill-baċini iżgħar tax-xmajjar Tocuyo, Yaracuy, Neverí u Manzanares. Minimu jgħaddi fil-baċin tal-Lag ta' Valencia. Mit-tul totali tax-xmajjar, total ta' 5400 km huma navigabbli. Xmajjar oħra ta' min isemmi huma l-Apure, Arauca, Caura, Meta, Barima, Portuguesa, Ventuari u Zulia, fost oħrajn. Il-lagi ewlenin fil-pajjiż huma Maracaibo - l-akbar fl-Amerika t'Isfel - miftuħa għall-baħar permezz tal-kanal naturali, iżda b'ilma ħelu, u Valencia bis-sistema endorheic tagħha. Korpi ta 'ilma notevoli oħra huma l-ġibjun Guri, il-laguna Altagracia, il-ġibjun Camatagua u l-laguna Mucubají fl-Andes. [[File:A day of fishing aground.jpg|thumb|left|Chacachacare, Margarita, Nueva Esparta]] [[File:El Guamache Bay, Margarita island.jpg|thumb|Bajja ta' Guamache (Bahía de Guamache), Gżira Margarita, Nueva Esparta, Venezwela]] [[File:Playa Puerto Cruz.JPG|thumb|left|Bajja fil-Gżira Margarita, Nueva Esparta, imsejħa Playa Puerto Cruz.]] [[File:Cerro Wichuj(Cara de Indio) (12111191594).jpg|thumb|Il-foresti tropikali tal-Amażonja u x-xmara Autana, l-stat tal-Amazonas]] ==== Lagi ==== Il-lag ewlieni tal-ilma mielaħ huwa l-Lag Maracaibo - 13,010 kilometru kwadru.<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref><gallery> File:Lake Valencia, Venezuela.jpg|Ritratt bis-satellita tal-Lag Tacarigua (Lag Valencia) meħud minn astronawta tan-NASA File:Panorama lagodeValencia.JPG|Veduta tal-lag ta' Valencia File:Lake maracaibo.JPG|Il-Lag Maracaibo huwa lag kostali ta' l-ilma ħelu li jinsab fl-iktar parti tal-punent tal-Venezwela, bejn l-istati ta' Zulia, Trujillo u Mérida. File:Lago de Maracaibo..JPG|Il-Lag Maracaibo huwa lag kostali ta' l-ilma ħelu li jinsab fl-iktar parti tal-punent tal-Venezwela, bejn l-istati ta' Zulia, Trujillo u Mérida. File:Maracaibo MODIS 2004jun26.jpg|Il-Lag Maracaibo huwa lag kostali ta' l-ilma ħelu li jinsab fl-iktar parti tal-punent tal-Venezwela, bejn l-istati ta' Zulia, Trujillo u Mérida. File:General Rafael Urdaneta Bridge view from the lake to Cabimas side.jpg|Veduta tal-Pont Ġenerali Rafael Urdaneta, Fuq il-Lag Maracaibo. File:LA LAGUNA VICTORIA.JPG|Laguna Victoria, fl-Mérida File:Tacarigua Lagoon, Miranda State, Venezuela.JPG|Il-laguna Tacarigua hija laguna kostali li tinsab fl-Miranda File:Yapascua Carabobo 07-07-2019.jpg|Il-laguna Yapascua fl-Miranda </gallery> [[File:SaltoAngel1.jpg|thumb|left|Angel Falls ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]: Salto Ángel, Pemón: Kerepakupai vená li tfisser "waqgħa mill-aktar post fonda"), imsejħa wkoll id-dinja mitlufa, hija l-ogħla kaskata fid-dinja, b'għoli ta' 979 m (807 m) ta' waqgħa mingħajr interruzzjoni), li joriġinaw fl-Auyantepuy. Hija tinsab fil-park nazzjonali Canaima, stat Bolívar]] [[File:PicoBolivar2.jpg|thumb|Bolívar Peak (Pico Bolívar) hija l-ogħla karatteristika ġeografika fil-Venezwela, b'altitudni ta' 5007 m 'il fuq mil-livell tal-baħar. n. m. Hija parti minn sett ta 'qċaċet li jinsabu fis-Sierra Nevada, fi ħdan il-park nazzjonali omonimu fil-firxa tal-muntanji ta' Mérida (l-Istat ta 'Mérida), filwaqt li l-iktar punt baxx tal-Venezwela jinsab fil-Baħar Karibew.]] [[File:Paramos de la culatas.jpg|thumb|left|Páramo de La Culata, Sierra Névada, Mérida]] [[File:Pico El Leon.jpg|thumb|Pico El León, Sierra Névada, Mérida]] === Eżenzjoni === [[File:Vistas desade el Cerro Galicia.JPG|thumb|left|Eżenzjoni tal-firxa tal-muntanji Falcón osservata mill-għoljiet tal-Galicia.]] [[File:Flores para la Nieve.JPG|thumb|Pico Bolívar, l-ogħla muntanja fil-Venezwela, fis-Sierra Nevada de Mérida]] [[File:CAYO SOMBRERO PARQUE NACIONAL MORROCOY FALCON 02.JPG|thumb|left|Cayo Sombrero, il-Park Nazzjonali ta' Morrocoy, Falcón.]] Il-pajsaġġ naturali tal-Venezwela huwa l-prodott tal-interazzjoni tal-pjanċi tettoniċi li mill-Paleozoic ikkontribwew għad-dehra attwali tiegħu. Seba' unitajiet fiżiċi-naturali ġew immudellati fuq l-istrutturi ffurmati, differenzjati fl-eżenzjoni u r-riżorsi naturali tagħhom. L-eżenzjoni tal-Venezwela għandha l-karatteristiċi li ġejjin: kosta b'diversi peniżoli u gżejjer, widien tal-firxa tal-muntanji tal-Andes (tramuntana u majjistral), Lake Maracaibo (bejn il-ktajjen, fuq il-kosta); delta tax-Xmara Orinoco, reġjun ta' penillanuras u plateaus (tepuis, fil-Lvant tal-Orinoco) li flimkien jiffurmaw il-massif Guayanas (plateaus, Xlokk tal-pajjiż).<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> L-eqdem formazzjonijiet tal-blat fl-Amerika t'Isfel jinstabu fil-kantina kumplessa tal-għoljiet tal-Gujana u fil-linja kristallina tal-meded marittimi u muntanjużi tal-Venezwela. Il-parti tal-Venezwela tal-Altiplano tal-Gujana tikkonsisti fi blokk granitiku kbir ta' gneiss u blat kristallin ieħor mill-Arkean, b'saffi sottostanti ta' ġebel ramli u tafal tax-shale. Il-qalba tal-granit u l-firxa tal-muntanji hija, fil-biċċa l-kbira, akkumpanjata minn saffi sedimentarji tal-Kretaċeju, mitwija fi struttura antiklinali. Fost dawn is-sistemi orografiċi hemm pjanuri miksija b’saffi Terzjarji u Kwaternarji ta' żrar, ramel u marl tafal. Id-dipressjoni fiha laguni u lagi, fosthom Maracaibo, u tippreżenta, fil-wiċċ, depożiti alluvjali mill-Kwaternarju. * Medda tal-Muntanji Kostali (Cordillera de las Montañas Costeras) Magħruf ukoll bħala l-Medda tal-Muntanji Kostali, testendi tul il-kosta tat-tramuntana tal-Venezwela. Dan ir-reġjun huwa magħruf għall-foresti tropikali lush tiegħu, veduti kostali tal-isturdament u varjetà rikka ta' flora u fawna. Depressjonijiet intermontani, jew widien, bejn il-meded tal-muntanji ħafna drabi huma dar għal art agrikola fertili u komunitajiet vibranti. Dawn il-widien joffru kuntrast qawwi mal-muntanji imħatteb li jogħlew b'mod spettakolari mill-kosta. [[File:La vegetación más abundante señala el canal de los ríos.jpg|thumb|Los Llanos, stat ta' Apure]] * Lara-Falcón Highlands (Tierras Altas de Lara-Falcón) Jinsabu fil-majjistral tal-Venezwela, is-Sierra Lara-Falcón tippreżenta eżenzjoni definita minn plateaus u għoljiet irrumblati. Dawn l-artijiet għolja jipprovdu kuntrast sinifikanti mal-artijiet baxxi u ż-żoni kostali tal-madwar. L-eżenzjoni hija kkaratterizzata minn plateaus bil-mod inklinati li jappoġġjaw l-agrikoltura, inkluża l-kultivazzjoni tal-kafè u l-kawkaw. Il-klima semi-arida ta' dan ir-reġjun u l-pajsaġġi pittoreski tiegħu jagħmluha ċentru importanti agrikolu u turistiku. * Artijiet baxxi tal-Lag Maracaibo (Lago de Maracaibo) Hija tkopri l-baċin tal-Lag Maracaibo u l-pjanuri madwar il-Golf tal-Venezwela. Dan ir-reġjun joffri żewġ pjanuri distinti: dik tat-Tramuntana hija relattivament niexfa, filwaqt li dik tan-Nofsinhar hija umda u bit-tikek bis-swamps. L-eżenzjoni hawnhekk hija prinċipalment ikkaratterizzata minn art ċatta, bl-eċċezzjoni ta' xi żoni elevati ħdejn il-lag. Il-Lag Maracaibo innifsu jinsab f'dipressjoni, imdawwar b'artijiet b'ħafna żejt u żoni agrikoli produttivi. * L-Andes (Los Andes) L-Andes tal-Venezwela, parti mill-firxa tal-muntanji tal-Andes, joffru solliev sorprendenti b'qċaċet imponenti, widien fondi u baċiri fertili intermontani. Iddominati minn dawn il-meded ta' muntanji burly, inkluż l-ogħla quċċata tal-Venezwela, Bolívar Peak, il-pajsaġġi imħatteb u pittoresk tar-reġjun huma definiti mit-terren ta' altitudni għolja tiegħu. [[File:Playa Grande in Choroni.jpg|thumb|Medda tal-Muntanji Kostali fil-Venezwela]] [[File:Playa Manaure.jpg|thumb|left|Veduta tal-Bajja ta' Manaure, Komunità Cardón (Punt Fijo).]] L-eżenzjoni unika ta' din iż-żona għandha l-oriġini tagħha fl-Aħħar Età tas-Silġ, meta l-avvanz u l-irtirar tal-glaċieri skolpiw il-pajsaġġ, iffurmat mill-klima kiesħa ta' altitudni għolja. Dan il-wirt glaċjali ħalla impronta dejjiema, bil-glaċieri jaqtgħu widien fondi u jillustraw qċaċet miżgħuda, filwaqt li widien intramontani protetti joffru ħamrija fertili u mikroklima moderata, u joħolqu kundizzjonijiet ideali għall-agrikoltura u l-istabbiliment tal-bniedem. * Il-Pjanuri (Las Pianuras) Il-Llanos huma baċiri sedimentarji estensivi li huma kkaratterizzati minn eżenzjoni predominantement ċatta. Madankollu, il-Llanos tal-Lvant għandhom plateaus baxxi u d-depressjoni Unare, maħluqa mill-erożjoni tal-plateaux, li jżidu d-diversità mat-terren. Dan ir-reġjun huwa soġġett għal għargħar staġjonali, li jibdel il-pjanuri ċatti f'art mistagħdra vasta matul l-istaġun tax-xita. L-eżenzjoni hawn tinfluwenza l-ekosistemi uniċi tar-reġjun, li jinkludu mergħat estensivi u annimali selvaġġi abbundanti. [[File:Vuelo Santa Elena-Canaima (2004) 23.jpg|thumb|Reġjun naturali Guayana fil-Venezwela]] * Tarka tal-Gujana (Escudo Guayanés) It-Tarka tal-Gujana tippreżenta eżenzjoni varjata, iffurmata minn proċessi ġeoloġiċi fuq miljuni ta' snin. Dan ir-reġjun jinkludi peniżoli, firxiet ta' muntanji imħatteb, għoljiet, u t-tepuis emblematiċi, jew muntanji b'wiċċ ċatt. Tepuis jogħlew bħala plateaus iżolati u ċatti li jogħlew b'mod spettakolari fuq it-terren tal-madwar. Dan l-eżenzjoni unika tikkontribwixxi għall-bijodiversità notevoli u l-importanza xjentifika tar-reġjun. * Delta tal-Orinoco (Delta del orinoco) L-eżenzjoni tad-Delta tal-Orinoco hija kkaratterizzata minn sistema kumplessa ta' art u ilma. Huwa magħmul minn kanali numerużi, gżejjer u depożiti sedimentarji mobbli. Filwaqt li l-ħelsien jista' jidher relattivament uniformi, jaħbi ambjent dinamiku influwenzat minn għargħar staġjonali u depożizzjoni tas-sediment. Dan il-ħelsien tad-deltaiku kumpless jappoġġja ħajja akkwatika diversa u l-għajxien tal-komunitajiet indiġeni adattati għall-pajsaġġi tiegħu li dejjem jinbidlu. === Widien === [[File:Venezuela - Caracas - Mirador de Valle Arriba.jpg|thumb|Il Wied ta' Caracas]] [[File:Valle de Mifafí 2.jpg|thumb|left|Wied ta' Mifafí, Stat ta' Mérida]] [[File:Colonia Tovar, estado Aragua, Venezuela.jpg|thumb|left|Chalets fuq ix-xtut tat-traċċi tal-muntanji li jkopru u jippreċedu d-daħla għal Colonia Tovar, Tovar, Aragua]] Il-widien huma bla dubju l-aktar tip ta' pajsaġġ importanti fit-territorju tal-Venezwela, mhux minħabba l-estensjoni spazjali tagħhom, iżda minħabba li huma l-ambjent fejn huma kkonċentrati l-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni u l-attivitajiet ekonomiċi tal-pajjiż. Min-naħa l-oħra, hemm widien madwar kważi l-ispazju nazzjonali kollu, ħlief fil-baċini sedimentarji kbar tal-Llanos u d-dipressjoni tal-Lag Maracaibo, ħlief ukoll fil-penplains tal-Amażonja. Minħabba l-immudellar tagħhom, il-widien tat-territorju Venezwelan prinċipalment jappartjenu għal żewġ tipi: widien tat-tip tax-xmara u widien tat-tip glaċjali. Ħafna aktar frekwenti, tal-ewwel jiddominaw fil-biċċa l-kbira tal-aħħar, li huma ristretti għall-ogħla partijiet tal-Andes. Barra minn hekk, il-biċċa l-kbira tal-widien glaċjali huma fdalijiet ta' era ġeoloġika passata, li ntemmet madwar 10,000 sa 12,000 sena ilu. Il-widien Andini fondi u dojoq huma differenti ħafna mid-depressjonijiet wesgħin ta' Aragua u Carabobo, fil-Muntanji Kostali, jew mill-widien nestled fil-Mesas de Monagas. Dawn l-eżempji jindikaw li l-konfigurazzjoni tal-eżenzjoni lokali hija deċiżiva fl-identifikazzjoni ta' tipi reġjonali ta' widien. Bl-istess mod, minħabba l-klima sħuna tagħhom, il-widien Gujaniżi huma distinti mill-widien Andini moderati jew kesħin minħabba l-ambjent umdu tagħhom. It-tnejn huma, min-naħa tagħhom, differenti mid-depressjonijiet semi-aridi tal-istati Lara u Falcón. Il-widien Andini, essenzjalment agrikoli, popolati kmieni iżda llum jitilfu l-veloċità, ma jiffaċċjawx l-istess problemi ta' okkupazzjoni spazjali bħall-widien urbanizzati ħafna u industrijalizzati tas-sezzjoni ċentrali tal-Muntanji Kostali. Min-naħa l-oħra, il-widien tal-Gujana depopulati u prattikament verġni jikkostitwixxu kategorija oħra li tissejjaħ id-Dinja mitlufa. Il-widien Andini huma bla dubju l-aktar impressjonanti fit-territorju tal-Venezwela minħabba l-enerġija tar-rilievi li jagħlquhom, li l-qċaċet tagħhom ħafna drabi jiddominaw il-qiegħ tal-widien bi 3,000 sa 3,500 metru ta' altitudni relattiva. Huma wkoll l-aktar pittoresk f'termini ta' stil ta' ħabitat, forom ta' użu tal-art, produzzjoni artiġjanali u t-tradizzjonijiet kollha marbuta ma' dawn l-attivitajiet. === Deżerti === [[File:Medanos de Coro Falcon.jpg|thumb|Il-Park Nazzjonali ta' Médanos de Coro, il-Peniżola ta' Paraguaná, l-Stat ta' Falcón, il-Venezwela.]] Il-Venezwela għandha diversità kbira ta' pajsaġġi u klimi, inklużi żoni niexfa u niexfa. Id-deżert ewlieni tal-pajjiż jinsab fl-stat ta' Falcón ħdejn il-belt ta' Coro. Issa huwa park protett, il-Park Nazzjonali Médanos de Coro. Il-park huwa l-akbar tat-tip tiegħu fil-Venezwela, b'erja ta' 91 kilometru kwadru. Il-pajsaġġ huwa bit-tikek bil-kakti u pjanti xerofiti oħra li jistgħu jgħixu f'kundizzjonijiet mingħajr umdità ħdejn id-deżert. Il-fawna tad-deżert hija magħmula prinċipalment minn gremxul, igwani u rettili oħra. Għalkemm inqas komuni, id-deżert huwa dar għal xi volpijiet, anteaters ġganti u fniek. Hemm ukoll xi popolazzjonijiet ta' għasafar indiġeni, bħall-isparra, l-għasafar tropikali, il-ħamiema skuża, u s-summien bil-kbir. Żoni oħra tad-deżert tal-pajjiż jinkludu parti mid-Deżert tal-Guajira fil-Muniċipalità ta' Guajira fit-Tramuntana tal-Stat ta' Zulia u li qed tiffaċċja l-Golf tal-Venezwela, il-Médanos ta' Capanaparo fil-Park Nazzjonali ta' Santos Luzardo fl-Stat ta' Apure, il-Médanos tal-Gżira ta' Zapara fl-Stat ta' Zulia, l-hekk imsejħa Hundición de Yay fil-Muniċipalità ta' Andrés Eloy Blanco tal-Stat ta' Lara, u l-Formazzjoni Urumaco wkoll fl-Stat ta' Falcón. == Xjenza u teknoloġija == Il-Venezwela kellha diversi xjentisti li kkontribwew b'mod sinifikanti għax-xjenzi naturali u mediċi, kif ukoll għall-avvanz teknoloġiku. L-ewwel vaċċin li jfejjaq il-lebbra u l-leishmaniasis ġie żviluppat minn Jacinto Convit, filwaqt li Baruj Benacerraf wettaq dimostrazzjonijiet dwar ir-risponsi immuni għall-antiġeni u l-varjazzjoni tagħhom f'kull persuna, li qalgħulu l-Premju Nobel fil-Fiżjoloġija jew il-Mediċina fl-1980. Fil-qasam tat-teknoloġija , Humberto Fernández Morán ikkontribwixxa għall-iżvilupp tal-mikroskopju elettroniku u l-iskalpell tad-djamanti, l-aħħar ta 'l-invenzjoni tiegħu stess, li kien l-ewwel li introduċa l-kunċett ta' cryoultramicrotomy. Storikament, l-ewwel vestiġju tat-teknoloġija magħmula mill-Venezwelani jinstab fl-iżvilupp tal-morsa Rincones, li ppermetta li partijiet jiġu rkuprati mill-bjar taż-żejt. L-attivitajiet teknoloġiċi fil-pajjiż se jiksbu impetu ġdid lejn nofs is-seklu 20 bil-ħolqien. ta' istituti ġodda mmirati lejn il-promozzjoni u l-professjonalizzazzjoni tal-attività xjentifika u teknoloġika fil-pajjiż.​ Istituzzjonijiet bħal dawn, bħall-Kunsill Nazzjonali għar-Riċerka Xjentifika u Teknoloġika (CONICIT) u l-Istitut Venezwelan tar-Riċerka Xjentifika, huma r-referenzi ewlenin f'dawn il-kwistjonijiet. Kollha huma marbuta mal-Ministeru tax-Xjenza u t-Teknoloġija. Min-naħa l-oħra, hemm l-Osservatorju Astronomiku Nazzjonali ta' Llano del Hato li, f'3600 m 'l fuq mil-livell tal-baħar. n. m., hija waħda mill-ogħla li jinsabu fid-dinja. == Demografija == Il-Venezwela hija fost l-aktar pajjiżi urbanizzati fl-Amerika Latina il-maġġoranza l-kbira tal-Veneżweli jgħixu fi bliet tat-Tramuntana, speċjalment fil-kapitali Caracas, li hija wkoll l-aktar belt popolata. Madwar 93% tal-popolazzjoni tgħix f'żoni urbani fit-tramuntana tal-pajjiż; 73% jgħixu inqas minn 100 kilometru mill-kosta. Għalkemm kważi nofs l-art tal-Venezwela tinsab fin-Nofsinhar tal-Orinoco, 5% biss tal-Veneżweli jgħixu hemmhekk. L-akbar u l-aktar belt importanti fin-nofsinhar tal-Orinoco hija Ciudad Guayana (Belt ta' Guayana), li hija s-sitt agglomerazzjoni urbana l-aktar popolata. Il-popolazzjoni tal-Venezwela fl-2011 qabżet it-28 miljun abitant, u kien stmat li se titla' għal 42 miljun sal-2050. Madankollu, il-kriżi soċjali, ekonomika u politika li esperjenza l-pajjiż matul l-għaxar snin tal-2010 ikkontribwiet għal kriżi enormi. eżodu tal-popolazzjoni tal-pajjiż, li jirriżulta fi tnaqqis sinifikanti fil-popolazzjoni tal-Venezwela, li sal-2020 reġgħet naqset għal 28.5 miljun ċittadin. Minkejja li għandha rata għolja ta' twelid, il-Venezwela fl-istess ħin għandha l-ogħla rata ta' emigrazzjoni fir-reġjun kollu. Fl-2009, kien stmat li aktar minn miljun Venezwelan kienu emigraw minn meta Hugo Chávez ħa l-poter L-emigrazzjoni fuq skala kbira għadha għaddejja u żdiedet matul il-presidenza ta' Nicolás Maduro, b'madwar 6.5 miljun mill-1999. Il-Venezwelani telqu mill-pajjiż. ==== Evoluzzjoni storika taċ-ċensimenti tal-popolazzjoni fil-Venezwela ==== * 1873: (7 ta' Novembru): 1,732,411 (Densità: 1.9 abitant/km²) * 1883: (27 ta' April) 2,005,139 (Densità: 2.2 abitant/km²) * 1891: (15 ta' Jannar) 2,221,572 (Densità: 2.5 abitant/km²) * 1920: (1 ta' Jannar) 2,479,525 (Densità: 2.8 abitant/km²) * 1926: (31 ta' Jannar) 2,814,131 (Densità: 3.1 abitant/km²) * 1936: (26 ta' Diċembru) 3,364,347 (Densità: 3.7 abitant/km²) * 1941: (7 ta' Diċembru) 3,850,771 (Densità: 4.3 abitant/km²) * 1950: (26 ta' Novembru) 5,034,838 (Densità: 5.6 abitant/km²) * 1961: (26 ta' Frar) 7,523,999 (Densità: 8.4 abitant/km²) * 1971: (2 ta' Novembru) 10,721,522 (Densità: 11.9 abitant/km²) * 1981: (20 ta' Ottubru) 14,516,735 (Densità: 16.2 abitant/km²) * 1990: (21 ta' Ottubru) 18,105,265 (Densità: 20.1 abitant/km²) * 2001: (22 ta' Ottubru) 23,054,210 (Densità: 25.5 abitant/km²) * 2011: (30 ta' Ottubru) 27,227,930 (Densità: 30.1 abitant/km²) === Bliet ewlenin === Il-popolazzjoni tal-Venezwela għandha t-tendenza li tikkonċentra l-aktar fiż-żoni kostali u muntanjużi, jew minħabba aċċess aktar faċli għall-portijiet, fil-każ tal-kosta; jew minħabba l-klima aktar moderata, fil-każ ta' żoni muntanjużi. L-aktar ċentru tal-popolazzjoni importanti barra ż-żona kostali/muntanji hija Ciudad Guayana, fil-konfluwenza tax-xmajjar Orinoco u Caroní, fil-Lvant tal-pajjiż. L-ibliet ewlenin tal-Venezwela huma elenkati hawn taħt f'termini ta' importanza, estensjoni u numru ta' abitanti. Id-dejta tal-popolazzjoni tappartjeni għall-aħħar Ċensiment tal-Popolazzjoni u tad-Djar tal-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika għall-2011. === Etnografija === [[Stampa:Boys in the river of Venezuela 2.jpg|thumb|Tfal mill-Gżira Margarita, l-istat ta' Nueva Esparta.]] Il-Veneżweli għandhom taħlita rikka ta' wirt li jinkludi tliet familji etniċi, dawn ikunu Ewropej, Amerinjani u Afrikani, li l-integrazzjoni tagħhom bdiet bit-twaqqif tal-Kolonja. Fil-bidu tas-seklu 20, wara s-sejba taż-żejt u perjodi ta' gwerra fl-Ewropa, il-Venezwela rċeviet immigrazzjoni tal-massa importanti ta' Ewropej l-aktar minn Spanja, Italja u Portugall, li fiha l-proċess ta' taħlit kompla importanti, u llum Illum il-maġġoranza tal-popolazzjoni għandha antenati jew oriġini mħallta. Bħala fatt importanti, ta' min jinnota li, mill-perjodu kolonjali sa tmiem it-Tieni Gwerra Dinjija, il-fluss ta' immigranti mill-Gżejjer Kanarji kien importanti ħafna, l-impatt kulturali tagħhom kien sinifikanti ħafna fl-iżvilupp tal-Ispanjol fl- il-gastronomija u d-drawwiet tiegħu. Skont studju ġenetiku tad-DNA awtosomali li sar fl-2008 mill-Università ta' Brażilja, il-kompożizzjoni tal-popolazzjoni tal-Venezwela hija: 60.60% tal-kontribuzzjoni Ewropea, 23% tal-kontribuzzjoni Amerindjana u 16.30% tal-kontribuzzjoni Afrikana. Skont iċ-Ċensiment Nazzjonali XIV tal-Popolazzjoni u d-Djar, meta n-nies ġew mistoqsija dwar l-oriġini etnika-razzjali tagħhom, bl-għażliet: "Iswed", "Afro-dixxendenti", "Kannella", "Abjad", Oħrajn; 49.9% tal-popolazzjoni qalu li kienu ‘morena’ (jiġifieri ta' ġilda skura), filwaqt li 42.2% identifikaw lilhom infushom bħala ‘abjad’. 2.8% qalu li huma 'suwed', u 0.7% 'Afro-dixxendenti', filwaqt li 2.7% iddikjaraw li jappartjenu għal grupp ta' oriġini Amerindja, u l-bqija (1.1%) semmew li kienu minn' razez oħra' (b'referenza għal razez oħra). etniċi).282 Fost dawk li għarfu lilhom infushom bħala Amerindjani, 58% qalu li kienu mill-grupp etniku Wayúu, 7% Warao, 5% Kariña, 4% Pemón, 3% Piaroa, 3% Jivi, 3% Añu, 3% Cumanagoto. , 2% Yukpa, 2% Chaima, 1% Yanomami u popli oħra 9%. ==== Kompożizzjoni razzjali u etnika (Sors: INE, Ċensiment tal-2011) ==== * Moreno: 49.9% * Abjad: 42.2% * Iswed: 2.8% * Indiġeni: 2.7% * Oħrajn: 1.1% * Afro-dixxendenti: 0.7% === Indiġeni === [[File:Alto orinoco5.jpg|thumb|Tfal tal-grupp etniku Yanomami fl-Amazonas.]] Huma grupp ta' minoranza li fl-2011 irrappreżentaw 2.7% tal-popolazzjoni totali tal-pajjiż, b'total ta' 1,511,329 ruħ etniku skont iċ-Ċensiment tal-Venezwela tal-2011, li minnhom gruppi żgħar li jinsabu fl-aktar partijiet iżolati u remoti tal-pajjiż iżommu l-kultura tagħhom intatt Il-poplu indiġenu f'kuntatt mal-bniedem belt abjad u mestizo għandhom ċertu assimilazzjoni, li jqiegħdu l-kultura tagħhom fil-periklu li tisparixxi minħabba l-influwenzi tal-pajjiżi ġirien. L-influwenza indiġena hija limitata għall-vokabularju ta' xi kliem – bħall-ismijiet tal-postijiet – u għall-gastronomija. === Emigrazzjoni === Il-kriżi tal-migrazzjoni tal-Venezwela, imsejħa wkoll l-eżodu tal-Venezwela, hija kriżi umanitarja minħabba ż-żieda fil-fluss migratorju mill-Venezwela li tmur lura għall-2016. Fl-2015, kien hemm 697,562 Venezwelan barra l-pajjiż, li jirrappreżentaw 2.3 % tal-popolazzjoni totali. Fl-2017 kien kważi 5.4% tal-popolazzjoni tal-pajjiż, madwar miljun 421 elf ruħ Fl-2018, 2.3 miljun Venezwelan huma barra minn pajjiżhom, madwar 7% tal-popolazzjoni hija l-pajjiż bl-akbar popolazzjoni immigranti ta' oriġini Venezwela id-dinja, li tgħodd fl-2019 b'1,626,000 persuna.296 F'Ġunju 2024, l-Aġenzija tan-NU għar-Refuġjati, li tiċċita dejta mill-pjattaforma R4V, tiddikjara li diġà hemm 7 .7 miljun Venezwelan li emigraw mill-pajjiż. === Komunitajiet barranin === [[File:ColoniaTovarMountains.jpg|thumb|Colonia Tovar hija belt mwaqqfa fl-1843 minn settlers Kattoliċi mil-Lbiċ tal-Ġermanja. L-abitanti tagħha jitkellmu djalett imsejjaħ Colonist German.]] Il-Venezwela hija dar għal kolonja importanti ta' Taljani, Spanjoli, Portugiżi, Għarab u Ċiniżi, minbarra għadd kbir ta' nies mill-Kolombja u wkoll mill-Konu tan-Nofsinhar u mill-Karibew. Bil-bidu tal-isfruttament taż-żejt fl-1914, ġew stabbiliti kumpaniji u ċittadini, l-aktar mill-Stati Uniti. Aktar tard, matul il-perjodu ta' wara l-gwerra, il-Venezwela rċeviet it-tielet l-akbar mewġa ta' immigrazzjoni Ewropea fl-Amerika 16 Immigranti li ġejjin prinċipalment mill-Italja u Spanja, u immigranti ġodda mill-Portugall, il-Lvant Nofsani, Ġermanja, Kroazja, Żvizzera, Pajjiżi l-Baxxi, Ċina, Ungerija, Turkija, Ukrajna, Polonja, Armenja, u Russja, fost l-oħrajn, imħeġġa fl-istess ħin mill-programm ta' immigrazzjoni u kolonizzazzjoni implimentat mill-Gvern Dan il-proċess ħoloq komunitajiet kbar li fosthom jispikkaw it-Taljani-Venezwelani, l-Ispaniċi-Venezwelani u l-Luso-Venezwelani. Skont dejta uffiċjali minn Spanja, il-Venezwela hija t-tielet pajjiż fid-dinja li għandha l-akbar komunità ta' Spanjoli L-istess pożizzjoni tinżamm fil-każ tal-komunità Taljana, iżda biss fil-livell tal-Amerika Latina. Il-komunità Lusitana hija t-tieni wara lsigno de menos l-Brażil. Matul is-snin sebgħin, il-Venezwela rċeviet immigrazzjoni minn diversi pajjiżi tal-Amerika Latina, primarjament il-Kolombja, il-Perù u l-Ekwador. Ma' dan żdiedet l-immigrazzjoni mill-Konu tan-Nofsinhar ta' nies li qed jaħarbu mid-dittatorjati u li raw fil-Venezwela mod kif joħorġu mis-sitwazzjoni diffiċli tagħhom. Dawn il-mewġ kontinwu ta' migrazzjoni żiedu l-mużajk razzjali kumpless tal-pajjiż. Il-popolazzjoni Venezwelana mwielda f'pajjiżi oħra kienet tirrappreżenta 4.4% tat-total nazzjonali. L-akbar immigrazzjoni ġejja mill-Kolombja, Spanja, il-Portugall u l-Italja, fost pajjiżi oħra bħal Ħaiti, ir-Repubblika Dominicana, Trinidad u Tobago, bil-Venezwela tkun it-tieni pajjiż fl-Amerika Latina li għandu l-aktar immigrazzjoni kemm mill-Ewropa kif ukoll mill-Amerika stess, wara Arġentina. === Edukazzjoni === [[File:Biblioteca de la Universidad Central de Venezuela.jpg|thumb|Il-Belt Università ta' Caracas ġiet iddikjarata Sit ta' Wirt Dinji tal-Umanità fl-2000.]] L-edukazzjoni ilha b’xejn u obbligatorja mis-27 ta’ Ġunju 1870, b’digriet tal-President Antonio Guzmán Blanco, filwaqt li fit-3 ta’ Awwissu 1910, fi żmien il-gvern ta’ Juan Vicente Gómez, ġiet ippubblikata fil-Gazzetta Uffiċjali Nru 11,068, 11,069 u 11,070, il-kodiċi tal-Istruzzjoni Pubblika tal-25 ta’ Ġunju, li jistabbilixxi li l-istruzzjoni fil-Venezwela hija maqsuma f’pubbliku, sussidjat u privat. Fil-Venezwela, l-edukazzjoni hija strutturata fil-livelli preskolastiċi, bażiċi, diversifikati u ogħla. Hija rregolata mil-Liġi Organika tal-Edukazzjoni, li tagħmilha obbligatorja minn qabel l-iskola sal-livell sekondarju diversifikat (minn 6 sa 15-il sena), u b’xejn fl-iskejjel immexxija direttament mill-Istat sal-livell undergraduate.​ F’din il-materja , l-Istat għandu s-setgħa li joħloq is-servizzi rilevanti biex jiffaċilita u jżomm l-aċċess għat-tipi kollha ta’ edukazzjoni. Skont dejta uffiċjali, għall-perjodu akkademiku 2005-2006, total ta’ 1,010,946 tifel u tifla kienu rreġistrati fl-edukazzjoni ta' qabel l-iskola. L-edukazzjoni bażika kellha madwar 4,885,779 irreġistrati għal dak l-istess perjodu, filwaqt li 671,140 student kienu reġistrati f'ċentri ta' edukazzjoni medju jew sekondarju, diversifikati u professjonali Il-pajjiż kellu wkoll 25,835 skola u units edukattivi. L-evoluzzjoni tal-litteriżmu kienet qed tikber u speċjalment aċċellerata matul il-perjodu 1950-2005. Fis-snin sebgħin, meta l-Venezwela kienet qed tesperjenza tkabbir enormi minħabba l-bejgħ taż-żejt, ir-rata tal-litteriżmu żdiedet minn 77% għal 93% sal-1999, u b'hekk kienet waħda mill-ogħla rati ta' litteriżmu fir-reġjun. 14-il sena telgħet minn 52.2% fl-1950 għal 95.39% fl-2015. Fl-2005, il-Venezwela ddikjarat lilha nnifisha bħala territorju ħieles mill-illitteriżmu, wara li rreġistra miljun u nofs ruħ bejn l-2003 u l-2005. Din l-aħbar, madankollu, kienet tikkontradixxi statistika uffiċjali u projezzjonijiet dwar is-suġġett. === Saħħa === Il-gvern tal-Venezwela jamministra sistema tas-sigurtà soċjali li tkopri, fost oħrajn, inċidenti tax-xogħol, mard u pensjonijiet. L-istennija tal-għomor hija 71.5 snin għall-irġiel u 77.8 snin għan-nisa, skont stimi għall-2006, għalkemm naqset konsiderevolment f'dawn l-aħħar snin. Il-maġġoranza tal-imwiet u l-imwiet fil-vaganzi huma kkawżati minn inċidenti kkaġunati mit-teħid tal-alkoħol, u min-nuqqas ta' konformità mar-regolamenti tas-sigurtà bħaċ-ċinturini tas-sigurtà, fost oħrajn. Ċertu mard jinsab prinċipalment f'żoni rurali tal-Venezwela, minħabba n-nuqqas ta 'sanità f'dawn iż-żoni. Fl-1940s, saret kampanja intensa biex isir fumigazzjoni bid-DDT u jiġu eliminati n-nemus li jittrasmettu l-malarja, id-deni isfar u l-marda ta' Chagas. Madankollu, mis-snin sebgħin, dan il-mard li jinġarr min-nemus reġa żdied. Mill-2007 u l-2008 'l hawn, bosta indikaturi tas-saħħa wrew deterjorament sinifikanti. Għalhekk, il-mortalità tat-trabi kibret minn 4,747 mewt fi tfal taħt sena fl-2007 għal 11,466 mewt fl-2016 u l-mortalità materna fl-istess perjodu minn 198 mewta materna għal 756. Filwaqt li fl-2008 ġew irreġistrati 31,719 każ ta' malarja, dan in-numru żdied. għal 240,613 fl-2016. === Lingwi === [[File:Dialectos del español venezolano (2).png|thumb|Djaletti Spanjoli Venezwelan]] Il-Kostituzzjoni tal-Venezwela tirrikonoxxi l-Ispanjol u l-lingwi tal-popli indiġeni tal-Venezwela bħala uffiċjali. L-Spanjol huwa l-lingwa materna tal-maġġoranza tal-Venezwelani. Il-varjant tal-Ispanjol użat huwa l-Ispanjol Venezwelan, li min-naħa tiegħu huwa maqsum f'diversi djaletti. Il-lingwi tal-Veneżweljani indiġeni huma mitkellma minn inqas minn 1% tal-popolazzjoni totali tal-Venezwela. Fost dawn il-lingwi hemm Wayuunaiki, Warao, Pemón u oħrajn. Il-Lingwa tas-Sinjali tal-Venezwela (LSV) mhijiex kostituzzjonalment lingwa uffiċjali, madankollu, tintuża mill-kultura torox tal-pajjiż u kostituzzjonalment it-torox u l-mut għandhom id-dritt jesprimu lilhom infushom u jikkomunikaw taħt din il-lingwa. Ġeneralment, il-Lingwa tas-Sinjali Venezwelana tintuża fi programmi tal-aħbarijiet televiżivi minn interpreti. L-immigranti minn pajjiżi oħra jużaw il-lingwi tagħhom stess, minbarra l-Spanjol. Fost l-aktar lingwi mhux nattivi mitkellma hemm l-Għarbi, iċ-Ċiniż, l-Ingliż, it-Taljan u l-Portugiż. L-Ingliż jintuża bħala lingwa materna mill-Venezwelani li joqogħdu fi bliet qrib il-Gujana, bħal San Martín de Turumbán. Fir-rigward tad-djaletti, Portugiż u l-Portuñol huwa mitkellem fuq il-fruntiera mal-Brażil, speċjalment f'Santa Elena de Uairén. Coloniero German huwa djalett Ġermaniż użat f'Colonia Tovar, fl-stat ta' Aragua. === Reliġjon === [[File:Catedral de Caracas.JPG|thumb|left|Katidral Metropolitan ta' Santa Ana (Caracas)]] [[File:Basilica de Nuestra Señora de Chiquinquira.jpg|thumb|Il-Bażilika tal-Madonna ta' Chiquinquirá (Basílica de Nuestra Señora de Chiquinquirá) hija l-aktar tempju Kattoliku traffikuż fiż-Zulia u tinsab f'Maracaibo.]] [[File:Iglesia Santa Rosalía.jpg|thumb|left|Knisja ta' Santa Rosalía f'Caracas]] [[File:Catedral de Guanare.jpg|thumb|Katidral tal-Madonna ta' Coromoto]] [[File:Virgen de la Chiquinquira en la Basílica de la Chinita, Maracaibo, Venezuela full.jpg|thumb|Tabella żgħira li fuqha tidher ix-xbieha tal-Verġni ta' Chiquinquirá, Il-Bażilika tal-Madonna ta' Chiquinquirá (Basílica de Nuestra Señora de Chiquinquirá).]] Il-Kostituzzjoni Nazzjonali tistabbilixxi l-libertà tar-reliġjon. L-Insara jiffurmaw aktar minn 80% tal-popolazzjoni. Fost dawn, madwar 71% jidentifikaw bħala Kattoliċi. Madwar 17% jappartjenu għal knejjes evanġeliċi, il-Knisja Anglikana u gruppi Protestanti oħra bħax-Xhieda ta' Jehovah, Il-Knisja ta' Ġesù Kristu tal-Qaddisin tal-Aħħar Jiem u l-Knisja Adventista tas-Seba' Jum. 2% tal-Venezwelani huma membri ta' reliġjonijiet oħra bħall-Iżlam, l-Induiżmu, il-Buddiżmu u l-Ġudaiżmu. Il-prattikanti tar-reliġjonijiet b'għeruq pre-Ispaniċi jirrappreżentaw 2% oħra tal-popolazzjoni. L-atei huma 2% tal-Veneżweli, filwaqt li l-agnostiċi huma 6%. Min-naħa l-oħra, Santeria għandha segwaċi fost il-popolazzjoni Afro-dixxendenti. Fost il-manifestazzjonijiet reliġjużi popolari tal-Venezwela hemm ix-xjaten taż-żfin ta' Corpus Christi. Din id-dimostrazzjoni ssir f'diversi reġjuni tal-pajjiż minn gruppi differenti msejħa fratellanzi jew fratellanzi, li jiċċelebraw il-preżenza ta' Kristu fis-Santissimu Sagrament tal-Ewkaristija skont id-duttrina tal-Kattoliċiżmu B'kollox hemm 11-il fratellanza li jġibu flimkien aktar minn ħamest elef ruħ, l-aktar famużi minnhom huwa x-xjaten taż-żfin ta' Yare. Dawn il-manifestazzjonijiet ġew rikonoxxuti mill-[[UNESCO]] bħala Wirt Kulturali Intanġibbli tal-Umanità fl-2012. Bl-istess mod, il-partit San Pedro huwa festival reliġjuż ieħor ipproklamat wirt kulturali intanġibbli tal-Umanità mill-[[UNESCO]]. === Kriminalità === Il-kriminalità fil-Venezwela hija problema li taffettwa l-pajjiż kollu, għalkemm is-severità eżatta tal-problema mhix magħrufa minħabba li l-NGOs jimmaniġġjaw informazzjoni mhux uffiċjali u m'għandhom l-ebda mod biex jivverifikaw l-informazzjoni uffiċjali dwar il-kriminalità fil-Venezwela kienet ikklassifikata bħala l-iktar nazzjon perikoluż id-dinja skont l-istħarriġ ta' Gallup fl-2013 u fl-2015. Fl-2013 19% biss tal-Venezweli ħassewhom siguri li jimxu waħedhom bil-lejl, bi kważi kwart ta' dawk li wieġbu jindikaw li huma jew membru tal-familja kienu ġew ikkupjati fl-aħħar sena. Is-sitwazzjoni marret għall-agħar meta 14% biss ħassewhom siguri fl-2015, l-inqas persentaġġ globali rreġistrat mill-2005.​ Ir-rata ta' omiċidju intenzjonali tal-pajjiż hija wkoll waħda mill-ogħla fid-dinja. Skont in-[[Nazzjonijiet Uniti]], din it-tip ta' problema hija dovuta għas-sitwazzjoni politika u ekonomika fqira fil-pajjiż. traffikar tas-sess u xogħol tal-skjavi “Bħala riżultat tal-livelli għoljin ta' kriminalità, il-Venezweli ġew imġiegħla jimmodifikaw xi drawwiet tal-istil tal-ħajja. == Organizzazzjoni territorjali == [[File:Venezuela, administrative divisions (+claims) - es - colored.svg|thumb|Stati tal-Venezwela]] [[File:Venezuela Regiones Administrativas.svg|thumb|Reġjuni tal-Venezwela]] Diviżjoni Politika Territorjali: 23 Stat, Distrett Kapitali 1 (Preċedentement imsejjaħ id-Distrett Federali) u d-Dipendenzi Federali magħmula minn 311-il gżira, ċwievet u gżejjer. Il-Venezwela hija maqsuma f'4 reġjuni naturali kbar: ir-Reġjun tal-Karibew, ir-Reġjun Andin, ir-Reġjun ta' Llanos u r-Reġjun tal-Amażonja. Uffiċjalment hija organizzata f'9 reġjuni ġeografiċi li huma: Medda tal-muntanji Ċentrali, hija magħmula mill-istati: Yaracuy, Carabobo, Aragua, Miranda, Distrett Kapitali u t-tramuntana tal-istati Anzoátegui, Cojedes u Guárico. Il-firxa tal-muntanji tal-Lvant, hija magħmula mill-istat ta 'Sucre fl-intier tagħha u t-tramuntana tal-stati ta' Anzoátegui u Monagas. Sistema Corian, magħmula mill-stat ta' Falcón u t-tramuntana tal-istati ta' Lara u Yaracuy. Il-Lag Maracaibo, ikopri l-stat ta' Zulia, it-tramuntana tal-stat ta' Táchira u l-majjistral tal-istati ta' Mérida u Trujillo. L-Andes, magħmula mill-stati: Táchira, Mérida, Trujillo u n-nofsinhar tal-stat ta' Lara u l-punent tal-stati ta' Barinas u Portuguesa. Los Llanos jokkupa r-reġjun ċentrali tal-pajjiż u huwa magħmul mill-stati: Apure, Barinas, Portuguesa, Cojedes, Guárico, Anzoátegui u Monagas. Sistema Deltaic, magħmula mill-grigal tal-stat Monagas u d-Delta Amacuro kollu. Fin-Nofsinhar tal-Orinoco, jinkludi l-stati ta' Bolívar, Amazonas u n-Nofsinhar tad-Delta Amacuro. Reġjun insulari, jiġbor fih l-stat ta' Nueva Esparta bit-3 gżejjer tiegħu: Margarita, Coche u Cubagua u l-aġenziji federali li jinsabu fit-tramuntana tal-Venezwela fuq il-Baħar Karibew. == Kultura == [[File:TeresaCarreño.jpg|thumb|Il-Kumpless Kulturali Teresa Carreño, f’Caracas, huwa wieħed mill-aktar importanti fl-Amerika Latina u t-tieni l-akbar fl-Amerika t'Isfel.]] [[File:Catatumbolightning.jpg|thumb|Sajjetti Catatumbo.]] Il-kultura tal-Venezwela hija melting pot li fundamentalment tintegra tliet familji differenti: l-indiġeni, l-Afrikani u l-Ewropej. L-ewwel tnejn min-naħa tagħhom kellhom kulturi differenzjati skond it-tribujiet. It-traskultura u l-assimilazzjoni, tipiċi tas-sinkretiżmu kulturali, wasslu għall-kultura attwali tal-Venezwela, simili f'ħafna aspetti għall-bqija tal-Amerika Latina, għalkemm l-ambjent naturali jikkawża differenzi importanti. L-influwenza indiġena hija limitata għal xi kliem fil-lessiku u l-gastronomija. L-influwenza Afrikana bl-istess mod, minbarra l-istrumenti mużikali bħat-tanbur. L-influwenza Spanjola kienet aktar importanti u b'mod partikolari kienet ġejja mir-reġjuni ta' Andalusia u Extremadura, postijiet ta' oriġini tal-maġġoranza ta' settlers fiż-żona tal-Karibew matul l-era kolonjali. Bħala eżempju ta' dan, nistgħu nsemmu l-binjiet, xi wħud mill-mużika, ir-reliġjon Kattolika u l-lingwa. Influwenza Spanjola ovvja hija l-ġlied tal-barrin u ċerti karatteristiċi tal-gastronomija. Il-Venezwela kienet ukoll arrikkita minn kurrenti oħra ta' oriġini Antilliana u Ewropea fis-seklu 19, speċjalment ta' oriġini Franċiża. Fi stadju aktar reċenti, dimostrazzjonijiet ta' oriġini Amerikana u immigrazzjoni ġdida ta' oriġini Spanjola, Taljana u Portugiża faqqgħet fil-bliet il-kbar u r-reġjuni taż-żejt, u żiedu l-mużajk kulturali diġà kumpless. Għalhekk, pereżempju, mill-Stati Uniti ġejja l-influwenza tat-togħma għall-baseball u l-kostruzzjonijiet arkitettoniċi moderni. === Letteratura === Il-letteratura Venezwelana bdiet tiżviluppa mill-era kolonjali, b'indirizzi għall-artijiet il-ġodda u l-abitanti oriġinali tagħhom. Kronaki u stili varji ta' poeżija kienu l-manifestazzjonijiet letterarji ewlenin matul is-seklu 18. F'dan l-ewwel perjodu tispikka l-figurata' Andrés Bello, poeta, filologu, grammatiku u edukatur ta' fama universali. Bello żviluppa xogħlijiet bħal Allocution on Poetry (1823) u Silva on Agriculture in the Torrid Zone (1826), li kienu prekursuri tat-tema Amerikanista li kienet tiġi żviluppata ftit tal-ħin wara f'żoni oħra tal-kontinent. Simón Rodríguez jirrappreżenta eżempju ieħor ta' fama fil-kontinent kollu, b'xogħlijiet bħal Soċjetajiet Amerikani (1828), Difiża ta’ Bolívar (1830), Osservazzjonijiet fuq it-terren ta' Vincocaya (1830), u Dwal u virtujiet soċjali (1834). [[File:AndresBello.jpg|thumb|Andrés Bello huwa meqjus bħala l-aktar figura intellettwali prominenti u importanti fil-kultura Hispana Amerikana tas-seklu 19, kif ukoll wieħed mill-aktar umanisti importanti fl-Amerika.]] Id-daħla tas-seklu 19 u l-Indipendenza raw it-twelid ta' letteratura politika raffinata, inkluża l-awtobijografija ta' Francisco de Miranda u l-ittri ta' Bolívar, kif ukoll oratorju ta' sbuħija retorika u stilistika kbira li kienet se tgħaddi l-kitbiet tal-aktar diversi. eroj tal-proċess emanċipatorju. Wara l-Indipendenza, il-letteratura Venezwelana bdiet tiddiversifika, iżda bdiet tevolvi b'rata mgħaġġla biss fi żmien Guzmán Blanco. Matul il-perjodu bejn l-emanċipazzjoni tal-Venezwela mill-Gran Kolombja, il-ħajja tal-poeta Zulian, filologu politiku u storiku Rafael María Baralt, l-ewwel Latin Amerikan li okkupa siġġu numru fl-Akkademja Rjali Spanjola u awtur tal-ewwel ktieb dwar l-Istorja tal-Venezwela (1887), minbarra sensiela ta' pubblikazzjonijiet li ffurmaw kontribuzzjonijiet għal-letteratura Hispanika bl-ewwel Diccionario Matrix de la Lengua Castellana (1850) u d-Diccionario de Galicismos (1855); ta' għadd bla għadd ta' odi bħal To Christopher Columbus (1849) u l-aktar famużi Adieu lill-Patrija (1843), u diversi esejs politiċi. Ir-Romantiċiżmu, l-ewwel ġeneru letterarju importanti fil-Venezwela, żviluppa f'nofs dak il-perjodu, b'figuri bħal Juan Antonio Pérez Bonalde u Eduardo Blanco jispikkaw fi ħdan dan il-moviment. Fl-aħħar tas-seklu 19, seħħ il-moderniżmu u fil-bidu tas-seklu 20, seħħet id-dehra ta' avant-garde. Il-costumbriżmu, b’għeruq romantiċi, ħa għeruq fondi fil-Venezwela permezz ta' awturi bħal Nicanor Bolet Peraza, Daniel Mendoza u Fermín Toro. Mill-1880, fil-Venezwela bdew jitfasslu moviment letterarju u tradizzjoni ta' ambizzjoni usa'. Cecilio Acosta u Arístides Rojas, fost oħrajn, indikaw it-tranżizzjoni lejn pożizzjonijiet intellettwali u kreattivi ġodda. Fil-qasam tal-moderniżmu spikkaw fost l-oħrajn Manuel Díaz Rodríguez u Luis Urbaneja Ahelpohl. Is-sena 1910 normalment tittieħed bħala l-punt tat-tluq għal esperjenzi estetiċi ġodda li jirreaġixxu kontra l-moderniżmu u jippruvaw jiktbu dwar il-ħajja komuni, sabiex toħroġ espressjoni letterarja ġdida ta' natura realistika, li fiha jerġgħu jitfaċċaw essenzi qodma tal-kostumbriżmu. F'dan il-mument fit-trajettorja tar-rumanz Venezwelan, l-ismijiet ta' José Rafael Pocaterra (Memorji ta' Venezweljan tad-Dekadenza), Teresa de la Parra (Ifigenia) u l-figura kbira ta' Rómulo Gallegos, li waqqaf l-iskola tar-realiżmu maġiku, huma rilevanti l-Amerika Latina, b’xogħlijiet bħal Doña Bárbara (1929), Cantaclaro (1934), u Canaima (1935). Awturi Venezwelani rikonoxxuti oħra huma Andrés Eloy Blanco, Arturo Uslar Pietri (li introduċa t-terminu Realiżmu Maġiku fil-letteratura), Miguel Otero Silva, Mariano Picón Salas, Guillermo Meneses, Adriano González León, Antonia Palacios, José Antonio Ramos Sucre, Salvador Garmendia, Francisco. Lazo Martí, Rafael Cadenas, José Ignacio Cabrujas, u Víctor Bravo, fost oħrajn. Bħala parti mix-xogħol letterarju, fil-Venezwela l-Premju Rómulo Gallegos huwa organizzat kull sentejn għall-aktar rumanz li jispikka fid-dinja li titkellem bl-Ispanjol, premju meqjus minn ħafna bħala l-aktar premju letterarju importanti fl-Amerika Latina. === Mużika === [[File:04162012Bailes071 (cropped).JPG|thumb|Joropo, żfin nazzjonali tal-Venezwela.]] Il-mużika Venezwelana hija kkaratterizzata minn taħlit ta' elementi Spanjoli u Afrikani, tipiċi li jappartjenu għal poplu prinċipalment mestiż. L-aktar ġeneru rappreżentattiv tal-pajjiż huwa l-mużika llanera, li tuża strumenti bħal cuatro, l-arpa, il-maracas, il-bandola u l-capachos. Dan ir-ritmu sar ikkonsagrat bħala l-mużika tal-identità nazzjonali, sal-punt li l-Venezweli jissejħu llaneros barra minn Malta. Dan il-ġeneru kellu l-oriġini tiegħu fir-reġjun illum inkluż fl-stati ta' Apure, Barinas, Guárico, Cojedes u Portuguesa, fejn huwa kkultivat ta' spiss. [[File:Hombre cantando por dinero en las cercanías del Hotel Humbodlt.jpg|thumb|Il-cuatro huwa l-istrument tipiku u l-aktar emblematiku tal-mużika Venezwelana, minbarra li huwa assi ta' interess kulturali tan-nazzjon.]] Ġeneru ieħor ta' sinifikat kulturali kbir huwa l-bagalja, oriġinarjament miż-Zulia—għalkemm għandha varjanti fil-Lvant tal-pajjiż. Illum il-ġurnata' huwa ġeneru li huwa relatat mal-Milied madwar il-Venezwela. Fost l-esponenti tal-bagpipe Zuliana, jispikka r-rispett reverenzjali lejn Ricardo Aguirre, li kkompona dak li hu meqjus bħala l-innu tal-ġeneru, La Gray Zuliana. Il-waltz Venezwelan igawdi wkoll rikonoxximent, u ġie żviluppat fuq kollox minn surmasti kbar tal-kitarra bħal Antonio Lauro u Alirio Díaz. Għalkemm huwa derivattiv tal-waltz Ewropew, huwa mitmugħ mill-karatteristiċi mużikali tipiċi tal-pajjiż, li jiġi esegwit bl-istrumenti klassiċi tal-mużika llanera, inklużi l-kitarra, it-treble, il-pjanu u l-klarinett. Għandu l-għeruq tiegħu fir-reġjun ċentrali-punent tal-pajjiż u fir-reġjun Andin, fejn jintużaw il-vjolin u l-mandolina. It-togħma mużikali tal-Veneżweli hija differenti ħafna minn dik tal-pajjiżi tal-Amerika t'Isfel Biss mal-Kolombja għandhom xi gosti komuni, bħal vallenato fuq il-kosta u mużika llanera, għax huma mill-fruntiera. Huwa ċar li huwa Karibew: is-salsa u l-merengue huma mużika biex tisma' u mhux biss biex tiżfen, bħal f’pajjiżi oħra. Il-pop u l-hip hop huma wkoll ġeneri li huma popolari ħafna fost iż-żgħażagħ. L-iktar żfin rappreżentattiv tan-nazzjon Venezwelan huwa l-joropo. Għandu moviment mgħaġġel b’ritmu ternarju, li jinkludi tap dance ikkulurit u referenza żgħira għall-valz Ewropew, u għalhekk jirrappreżenta l-aktar forma espressiva ġenwina fost il-manifestazzjonijiet tal-mużika kolonjali. Minħabba l-influwenza u l-prossimità tal-pajjiżi Anglo-Amerikani, jiġu prodotti wkoll heavy metal, reggae u ska, kif ukoll ġeneri rock u pop oħra, li jinstemgħu speċjalment fost il-komunitajiet taż-żgħażagħ ta’ bliet kbar. Bl-istess mod, il-mużika elettronika magħmula fil-Venezwela ilha tgawdi rikonoxximent internazzjonali akbar. Fost l-esponenti kollha tal-mużika Venezwelana, l-aktar ċċelebrat huwa Simón Díaz, li l-kult u l-interpretazzjoni tiegħu tal-mużika llanera, flimkien mal-personalità tiegħu, kisbu l-istatus li jitqies bħala l-aktar folklorist Venezwelan importanti ta' kull żmien. L-melodia tiegħu Caballo Viejo ġiet koperta u tradotta f'diversi lingwi madwar id-dinja. Fl-2008 Díaz irċieva Premju Grammy Onorarju mill-Bord tad-Diretturi tal-Akkademja tar-Reġistrazzjoni tal-Amerika Latina. Bl-istess mod fil-mużika klassika, il-Venezwela spikkat f'dawn l-aħħar snin talli daqqet fuq palkijiet Ewropej mill-Orkestra Sinfonika Simón Bolívar, kisbet ftit fama internazzjonali u poġġiet ruħha bħala waħda mill-aqwa orkestri fid-dinja flimkien mad-direttur tagħha Gustavo Dudamel li jmexxi wkoll il- Orkestra Filarmonika ta' Los Angeles. === Arti tal-plastik === [[File:Miranda en la Carraca by Arturo Michelena.jpg|thumb|Miranda in La Carraca, żejt fuq tila miżbugħa minn Arturo Michelena fl-1896, huwa l-aktar xogħol popolari u użat tal-pittura Venezwelana.]] Il-pittura u l-iskultura Venezwelana kienu tradizzjonalment influwenzati minn temi storiċi u l-proċess politiku esperjenzat mill-pajjiż matul l-Indipendenza tiegħu. Ħafna pitturi u skulturi tas-seklu dsatax huma spiss ippreżentati bħala rappreżentazzjonijiet ta’ mumenti ewlenin fl-istorja, għemejjel erojċi, u allegoriji tan-nazzjon. Dawk li spikkaw f'din il-fażi kienu Juan Lovera, Arturo Michelena, Martín Tovar y Tovar, Tito Salas, fost oħrajn. Madankollu, il-pittura romantika kellha l-akbar esponent tagħha f'Cristobal Rojas, li fil-biċċa l-kbira taddevja minn dawk it-temi ġeneralizzati. Fost dawk li kkontribwew ħafna għall-arti kinetika kien hemm Carlos Cruz-Díez, Jesús Soto u Juvenal Ravelo. Din it-tendenza partikolari saret popolari ħafna fil-pajjiż, u hemm xogħlijiet ta' dan it-tip f'diversi istituzzjonijiet kulturali, u anke fuq l-awtostradi, fil-Metro u f'ajruporti bħal Maiquetía. L-astrazzjoni u s-simboliżmu kellhom wieħed mill-akbar żviluppaturi tiegħu f'Armando Reverón, li x-xogħol tiegħu qed jibda jiġi skopert mill-ġdid u rikonoxxut internazzjonalment. Alejandro Otero spikka wkoll fl-astrazzjoni u l-kinetikiżmu, filwaqt li r-realiżmu soċjali kien marbut max-xogħol ta' César Rengifo. Pitturi tal-pajsaġġ kbar kienu Manuel Cabré, Luis Álvarez de Lugo, fost oħrajn, li jispikkaw fil-pittura tal-għolja El Ávila. Isem ieħor huwa Pedro León Zapata, magħruf bħala karikatur famuż. Francisco Narváez, Alejandro Colina, Gertrud Goldschmidt, Lía Bermúdez, fost oħrajn, jispikkaw fl-iskultura. L-attivitajiet u l-kreazzjonijiet fil-qasam tad-disinn grafiku wkoll kellhom post speċjali fil-pajjiż. Bl-istess mod, hemm bosta artisti li ddedikaw lilhom infushom għall-produzzjoni tal-arti kontemporanja, li jidhru fix-xena nazzjonali u internazzjonali. Jenfasizza x-xogħol ta' Yucef Merhi, pijunier tal-arti diġitali, kif ukoll ix-xogħol ta' José Antonio Hernández-Díez. === Inġenji === L-istorja tal-artiġjanat u l-artiġjani ma tistax tiġi sseparata minn anteċedenti li jmorru lura għal aktar minn 14,000 sena, meta l-ewwel settlers Amerinjani abitaw it-territorju attwali tal-Venezwela. Huma żviluppaw tekniki tipiċi tas-soċjetajiet tal-kaċċaturi u l-ġbir għat-tinqix tal-ġebel u l-injam, sabiex joħolqu oġġetti li jiffavorixxu l-interazzjoni tagħhom mal-ambjent u l-użu tar-riżorsi tiegħu. Xi żmien wara, meta kisbu l-għarfien li jippermettilhom jittrattaw riżorsi naturali oħra, bħat-tafal, irnexxielhom jaqbdu parti mid-dinja u l-kosmogonija tagħhom fuq l-art immudellata u msajra. L-ewwel vestiġji taċ-ċeramika ġejjin mill-Orinoco tan-nofs, mit-tradizzjonijiet kulturali magħrufa bħala Saladoide u Barrancoide. L-insiġ u l-basket kienu użati b'mod utilitarju u fil-festi sagri. Fiċ-ċimiterji indiġeni ta' Quíbor, instabu fdalijiet ta' plottijiet sħaħ li servew bħala appoġġ għall-katavri. Qfief bħal dawn kienu jintużaw bħala urni fejn kienu jitqiegħdu partijiet mill-iskeletru niexef biex jiġu depożitati fi spazji oħra bħala dfin sekondarju. Xi frammenti arkeoloġiċi taċ-ċeramika juru impressjonijiet ta' basktrija li jissuġġerixxu li ċertu nisġiet servew bħala appoġġ għal qsari jew platti kbar, filwaqt li l-biċċiet kienu dekorati jew lesti qabel ma jinħarqu. Ħafna mit-tekniki pprattikati fis-snajja attwali twieldu f'dan il-perjodu storiku. === Arkitettura === [[File:Iglesia San Martin de Tours II.jpg|thumb|left|Knisja ta' San Martin ta' Tours is an example of German architecture in Colonia Tovar, Aragua]] [[File:Casco Central Santa Ana de Coro, estado Falcon, Venezuela.jpg|thumb|Ċentru storiku ta' Coro, belt fejn huma ppreservati eżempji importanti ta' arkitettura eklektika li jgħaqqdu stili indiġeni, Mudejar u Olandiżi. Ġiet imsemmija Sit ta' Wirt Dinji mill-UNESCO fl-1993.]] [[File:Catedral Nuestra Señora del Pilar.jpg|thumb|left|Katidral tal-Madonna tal-Pilar fl−Barinas hija eżempju tal-Arkitettura tal-Epoka Spanjola]] [[File:Cathedral of Ciudad Bolivar.jpg|thumb|Il-Katidral ta' Ciudad Bolívar hija eżempju tal-arkitettura bikrija tal-Venezwela indipendenti]] [[File:Hacienda La Vega, El Paraiso, Caracas, Venezuela 3.jpg|thumb|left|Il-Hacienda La Vega f'Caracas, li tmur lura għall-1590, hija eżempju ta' arkitettura matul l-era Spanjola]] [[File:Petare2004-8b.jpg|thumb|Arkitettura tal-Epoka Spanjola fiż-Żona l-Qadima ta' Petare, Miranda]] [[File:Hacienda La Vega, El Paraiso, Caracas, Venezuela.jpg|thumb|left|Il-Hacienda La Vega f'Caracas, li tmur lura għall-1590, hija eżempju ta' arkitettura matul l-era Spanjola]] [[File:Conjunto Hacienda La Trinidad 3.jpg|thumb|Il-Hacienda La Vega f'Baruta, Miranda, li tmur lura għall-1590, hija eżempju ta' arkitettura matul l-era Spanjola]] [[File:Turen portuguesa venezuela.jpg|thumb|left|Arkitettura unika ta' Turén]] Ix-xogħol arkitettoniku fil-pajjiż jista' jmur lura għall-1000 QK, meta l-ewwel settlers wettqu xogħol ta' l-art bil-ħsieb ta' żvilupp agrikolu, ħakmu wkoll l-immaniġġjar tal-ġebel għal bini maħsub għall-ħażna. Aktar tard żviluppa arkitettura indiġena fi spazji akkwatiċi u tal-ġungla, li kellha l-aktar eżempji rappreżentattivi tagħha fid-djar tas-stilt, ix-shabonos u l-churuatas (għarix) ta' interess kollettiv, ikkaratterizzati minn ponta konika u struttura ċirkolari. Dawn tal-aħħar huma l-aktar proliferati fil-pajjiż, għandhom speċifiċità skont kull grupp etniku indiġenu u saru ikona tal-kultura Venezwelana. Bit-twaqqif tal-Kolonja, inkisbet arkitettura kkaratterizzata fuq kollox minn sobriety u sempliċità. Minħabba l-ftit perċezzjoni tal-ġeoloġija ekonomika li kienet inizjalment mogħtija lill-provinċja ta' dak iż-żmien, għażlet għal iffrankar ta' riżorsi allokati għall-kostruzzjoni, li ddetermina modestja mmarkata fil-bini ta' din il-fażi Id-djar bahareque u adobe, bi twieqi kbar, u mibnija madwar patios bil-weraq u hallways, proliferaw sakemm saru l-aktar komuni għal dak iż-żmien. L-akkomodazzjoni popolari hija notevoli mingħajr ħafna ostentazzjoni, u l-arkitettura reliġjuża wkoll baqgħet marbuta ma 'dak l-ispirtu, li dam matul is-seklu 19. Madankollu, il-kuluri pittoresk u jleqqu li bihom huma mżejna l-ħitan ta' barra tad-djar huma karatteristiċi tal-arkitettura kolonjali tal-pajjiż, b'mod partikolari fl-ibliet sħan, bħal Coro u Maracaibo. Is-seklu 20 kien ikkaratterizzat aktar mill-iżvilupp urban tiegħu mmirat lejn il-modernizzazzjoni. L-influwenza neo-barokka u Moorish kienu evidenti fil-kostruzzjoni tat-Teatru Nazzjonali u ċ-Ċirku l-Ġdid, minn periti notevoli bħal Alejandro Chataing. Kostruzzjonijiet bħat-Teatru Teresa Carreño u t-Torrijiet taċ-Ċentru Simón Bolívar, kif ukoll l-Iżvilupp mill-ġdid ta' El Silencio u l-Belt Università ta' Caracas (magħmula minn Carlos Raúl Villanueva), jiżvelaw l-impuls mogħti lill-arkitettura modernista fil-pajjiż, peress li fin-nofs. tas-seklu. Ta' min jinnota wkoll is-skyscrapers imponenti fil-kapitali mibnija waqt l-isplużjoni taż-żejt, bit-Twin Towers ta' Parque Central jispikkaw. === Gastronomija === Il-gastronomija tal-Venezwela hija mod varjat ta' kif tipprepara ikel u xorb magħmul f'dak il-pajjiż, li jikkostitwixxi r-riżultat tat-taħlita kulturali u gastronomika mill-Ewropa—speċjalment Spanja, l-Italja, il-Ġermanja, Franza, l-Olanda u l-Portugall—u l-Afrika—a sal- popolazzjonijiet ta' skjavi miġjuba mill-Ispanjoli—bil-gastronomija tal-popli indiġeni tal-pajjiż. [[File:Pabellón Criollo Venezolano.jpg|thumb|Pavaljun Creole, meqjus bħala l-platt nazzjonali tal-Venezwela.]] Għalkemm għandha dawn il-karatteristiċi universalment, il-gastronomija tal-Venezwela hija varjabbli u diversa daqs it-territorju nnifsu. Fir-reġjun kapitali tal-pajjiż, hija nnutata diversità akbar minħabba li hija punt ta' konfluwenza, peress li hija ċ-ċentru taż-żoni produttivi, u fejn tiġi riċevuta l-akbar influwenza Spanjola, Taljana u Ewropea oħra. Fir-reġjun tal-Lvant, minħabba li hija żona tal-Karibew, tippredomina kċina bbażata fuq ħut, awwisti u molluski bl-għaġin jew ross, li tiżvela wkoll l-influwenza tal-ikel marittimu Ewropew. Fil-Llanos huwa magħruf sew il-konsum taċ-ċanga u l-annimali kkaċċjati, kif ukoll il-produzzjoni kbira tiegħu ta' ġobon u prodotti tal-ħalib. Zulia, il-punent tal-pajjiż u Guayana mhumiex 'il bogħod minn dawn l-istess karatteristiċi, differenti fil-laħam tal-mogħoż, mogħoż u fenek, ġobon bħal palmita fl-ewwel tnejn, u fil-preżenza tal-qamħ f'dak l-aħħar reġjun, fejn Huma jipproduċu ġobon bħal Guayanés, ġobon bl-idejn, fost oħrajn Fl-Andes hemm orjentazzjoni aktar Ewropea, fejn aktar ħaxix u tuberi, qamħ, laħam tan-nagħaġ, trota kkultivata u prodotti tal-ħalib. Il-kċina tal-Venezwela għandha platti oħra magħrufa bħall-arepa, tip ta' bun inkaljat b'forma ċirkolari ta' għaġina tal-qamħ li jiġi kkunsmat mimli b’ikel ieħor jew użat bħala side dish, il-cahapas, il-mogħoż fil-ġewż tal-Indi, ir-reġina pepiada. , iċ-ċanga fuq stick, ixwi iswed, grill Creole, soppa tat-tripa, pisca Andina u bollos pelones fost oħrajn. It-tequeños, minbarra li huma wirt kulturali, huma l-aktar tip ta' appetizer apprezzat fil-pajjiż, u l-preparazzjoni ta' empanadas hija wkoll estensiva ħafna. Ta' kontribuzzjoni barranija huma l-fabada (minn Spanja) u l-pasticho (mill-Italja). Fost l-aktar xarbiet popolari hemm chicha Venezwelana u papelón bil-lumi. Il-birra hija l-iktar xarba alkoħolika kkunsmata, u l-punch tal-krema huwa wkoll prodott. Ir-rum Venezwelan għandu tradizzjoni kbira u huwa fost l-aqwa fid-dinja. === Ċinema u teatru === Iċ-ċinema Venezwelana bdiet il-produzzjoni tagħha fl-1896, sena biss wara l-ewwel produzzjoni tal-aħwa Lumière fi Franza. Iċ-ċinema nazzjonali ħa wkoll wieħed mill-aktar passi importanti tiegħu fl-1934 meta l-kwartieri ġenerali tal-laboratorji nazzjonali u Maracay Films ġew stabbiliti fil-belt ta' Maracay. Il-Miracle of the Lake, l-ewwel dokumentarju bil-kulur li sar fil-Venezwela u l-Amerika Latina, jiġi ffilmjat f'dan il-laboratorju. [[File:Teatro Nacional de Noche.JPG|thumb|Faċċata tat-Teatru Nazzjonali tal-Venezwela, Caracas.]] Iċ-ċinema Venezwelana, min-naħa tagħha, kienet ikkaratterizzata minn produzzjoni irregolari, għalkemm esperjenzat era tad-deheb fis-snin sebgħin u tmenin b’diretturi bħal Mauricio Walerstein, Clemente de la Cerda u Román Chalbaud, dan tal-aħħar awtur tal-film meqjus minn ħafna bħala li hu. l-aqwa esponent taċ-ċinema Venezwelana: The smoking fish (1977). Forsi l-aktar produttur tal-films ta' suċċess fil-pajjiż kienet Margot Benacerraf, li rebħet il-Palma tad-Deheb għall-Venezwela fil-Festival ta' Cannes tal-1959 bix-xogħol tagħha Araya. L-aktar diretturi rappreżentattivi huma Fina Torres, Elia Schneider, Alberto Arvelo, José Ramón Novoa u Diego Rísquez. Il-korp governattiv huwa ċ-Ċentru Nazzjonali Awtonomu taċ-Ċinematografija. Il-ħames films l-aktar li dehru fl-istorja taċ-ċinema Venezwelana huma Papita, maní, tostón (2013) ta' Luis Carlos Hueck (b'1,840,281 miljun telespettatur), Culpable Homicide (1984) ta' César Bolívar (1,335,552), Macu, The Policeman's Wife (1987). ) minn Solveig Hoogesteijn (1,180,621), Express Kidnapping (2005) minn Jonathan Jakubowicz, u Zero Hour (2010) minn Diego Velasco.​ Min-naħa tagħha, il-manifestazzjonijiet teatrali tal-Venezwela huma ddokumentati ħażin matul il-perjodu prekolombjan, parzjalment minħabba l-viżjoni Ewrocentrika tad-dinja u l-ftit żvilupp tat-tribujiet indiġeni lokali, meta mqabbla mal-Aztecs, Mayans u Incas. Madankollu, it-teatru wettaq funzjoni importanti f'termini ta 'tixrid tal-identità tat-tribù, żviluppa aktar fl-Andes tal-Venezwela, fejn kien użat għal skopijiet edukattivi u reliġjużi. Il-professjonalizzazzjoni tat-teatru kienet tiġi fi żmien il-Kolonja, madwar is-seklu 17. Intqal li t-teatru modern tal-Venezwela kien influwenzat fil-biċċa l-kbira mill-biċċiet ta' Tennessee Williams għat-trattament tiegħu tal-problemi tal-bnedmin, u ġie popolarizzat permezz tal-hekk imsejħa teatru tat-Trinità Qaddisa tal-Venezwela: José Ignacio Cabrujas, Isaac Chocron u Román. Chalbaud. L-attività tagħha hija abbundanti u tfittex li tarrikkixxi ruħha b’xogħlijiet universali u tekniki ta' interpretazzjoni ġodda Hemm bosta gruppi teatrali bħall-Kumpanija Nazzjonali tat-Teatru, Rajatabla, Theja, u s-Sedja tal-Palk tal-Venezwela. === Sports === L-oriġini tal-isport fil-Venezwela jistgħu jiġu rintraċċati lura għall-era kolonjali, meta l-baqar ġew introdotti fil-pajjiż fit-tieni nofs tas-seklu 16. Dan jagħti lok għall-coleus, sport ekwestri li jikkonsisti fit-twaqqigħ ta' barri minn denb, li joriġina minn xogħol agrikolu fil-pjanuri. Ta' l-istess data, jingħaddu l-blalen tal-Kreoli, logħba simili għall-boccia u l-petanque. Din l-aħħar modalità ġiet introdotta mill-patrijiet Spanjoli f'dak l-istess perjodu storiku, iżda l-popolarità tagħha kienet se tikber fis-seklu 20. Iż-żewġ prattiċi għandhom tradizzjoni twila fil-pajjiż. Xi arti marzjali bħall-garrote Tocuyan u l-ġlieda kontra sottomissjoni Karive huma wkoll indiġeni. [[File:TOROS COLEADOS.jpg|thumb|Coleo de toros huwa l-isport nazzjonali, li joriġina fiż-żoni rurali taċ-ċentru tal-pajjiż fi żminijiet kolonjali.]] Il-baseball huwa l-isport ewlieni fil-pajjiż. Il-popolarità ta' dan l-isport kibret b'mod straordinarju wara li, fl-1941, dan in-nazzjon ta' l-Amerika t’Isfel kien inkurunat fit-Tazza tad-Dinja tal-Baseball F'dan il-qasam spikkat b’mod notevoli, li ħadet seba' titli tas-Serje tal-Karibew, u kienet tlett darbiet tal-Baseball. Medalja tad-deheb fit-Tazza tad-Dinja. Il-Venezwelan Professional Baseball League, imwaqqfa fl-1945, hija dik li torganizza l-kompetizzjoni annwali ewlenija fil-qasam, u għandha tmien timijiet. Barra minn hekk, il-Venezwela hija t-tieni l-akbar esportatur ta' plejers tal-baseball, ssuperat biss mir-Repubblika Dominicana. Fl-2008, total ta' 729 plejer tal-baseball tal-Venezwela kellhom kuntratt fil-baseball professjonali barrani Huwa importanti ħafna għall-pajjiż li jsegwi l-karriera sportiva tal-Venezweli fil-kampjonat tal-baseball Amerikan. Ta' min jinnota li l-Venezwela tidher bħala waħda mill-potenzi dinjija f’dan l-isport. Għandu wkoll tim tal-baseball tan-nisa li rebaħ il-midalja tal-bronż fil-kampjonat dinji tal-baseball f’dik il-kategorija fl-2016. Il-basketball huwa meqjus bħala wieħed mill-aktar sports popolari fil-pajjiż Din id-dixxiplina sportiva hija rappreżentata mill-Federazzjoni tal-Basketball tal-Venezwela (FVB) affiljata mal-FIBA. L-attività tagħha hija maqsuma fil-Lega Professjonali u l-Lega Nazzjonali. It-tim f'avvenimenti internazzjonali pparteċipa fil-Logħob Olimpiku ta' Barċellona tal-1992, li kien l-unika parteċipazzjoni Olimpika tiegħu, u fit-Tazzi tad-Dinja tal-1990, 2002, 2006 u 2023. Ikkwalifika wkoll għal diversi Tournaments tal-Ameriki (Pre-Olimpiċi), Kampjonati. FIBA Americas (Pre-Tazza tad-Dinja) u Logħob Pan Amerikan. Fl-NBA ipparteċipaw diversi Venezweljani, l-aktar magħruf ikun Carl Herrera. L-akbar proeza tal-basketball Venezwelan s'issa kienet il-midalja tad-deheb fil-Kampjonat FIBA ​​tal-Ameriki tal-2015, u mhux inqas importanti t-tliet titli tal-Kampjonat tal-Basketball tal-Amerika t'Isfel fl-1991, 2014 u 2016. Il-futbol ra l-popolarità tiegħu tiżdied f'dawn l-aħħar snin, u sar sport li jiġbed folol fil-pajjiż. Organizzata mill-Federazzjoni tal-Futbol Venezwelana (FVF), affiljata mal-FIFA. Iż-żieda fir-rebħiet u l-kwalità tal-logħob tat-tim tal-futbol tal-Venezwela sa mill-2001 stimulat l-iżvilupp f'din id-dixxiplina, kif ukoll l-attrazzjoni tal-partitarji. Il-Venezwela organizzat Copa América għall-ewwel darba fit-42 edizzjoni tagħha fl-2007, għalkemm l-aħjar parteċipazzjoni tagħha fit-tournament kienet fl-2011, u kisbet ir-raba' post L-akbar kisbiet tal-futbol Venezwelan kienu żewġ titli fil-Kampjonat tan-Nisa ta' taħt is-17-il sena tal-Amerika t'Isfel fl-2013. u 2016 u runner-up fil-Kampjonat tal-Futbol ta' l-Amerika t’Isfel 2013 Laħqu wkoll runner-up fit-Tazza tad-Dinja tal-Futbol U-20 2017 Fil-varjazzjoni tagħha tal-futsal, il-Venezwela kisbet karriera importanti. sar champion fil-Kampjonat Dinji tal-Futsal AMF fl-1997.387​Fl-isports bil-mutur, l-iktar Venezwelan prominenti kien Johnny Cecotto. Sar l-iżgħar champion tad-dinja fl-istorja tal-muturi billi rebaħ il-Grand Prix ta' Franċiż fit-350cc, u żied il-Kampjonat tad-Dinja 750cc mat-titli tiegħu. F'din id-dixxiplina jispikka wkoll Carlos Lavado, li reba darbtejn il-Kampjonat tad-Dinja tal-250cc, u Pastor Maldonado, sewwieq tat-tlielaq tal-Formula 1, rebbie[ tal-Grand Prix ta' Spanja tal-2012.388 Min-naħa l-oħra, fl-isports individwali l-aktar prominenti fil-Venezwela huwa l-boxing, b'bażi kbira ta' partitarji. Il-pajjiż ipproduċa boxers mill-aqwa fil-livell internazzjonali, u huwa segwit b'interess mill-Venezwelani. Fl-isport tax-xitwa, il-Venezwela spikkat fl-iski Nordiku ma' César Baena. F'dak li għandu x'jaqsam mal-atletika, fit-triple jump, il-Venezwela spikkat grazzi għal Yulimar Rojas li rebħet il-midalja tal-fidda fil-Logħob Olimpiku ta' Rio 2016, u ħames snin wara kienet se ssir championa Olimpika fil-Logħob Olimpiku ta' Tokyo 2020, u b'hekk stabbiliet rekord. rekord dinji u Olimpiku b’qabża ta’ 15.67 m. Fil-karate, il-Venezwela hija l-uniku pajjiż fl-Amerika Latina li huwa fost l-aqwa 15 fid-dinja, fit-12-il post speċifikament, biex b'hekk rebaħ 3 midalji tad-deheb, 3 tal-fidda u 8 tal-bronż għal total ta' 14 fid-dinja , bl-aktar esponent prominenti ta' dan l-isport ikun Antonio Díaz. Ir-rugby ilu jiġi pprattikat ukoll mis-snin ħamsin, introdott fil-pajjiż minn ħaddiema taż-żejt ta' oriġini Brittanika. Illum il-ġurnata hija popolari ħafna fil-livell universitarju. === Pageants tas-sbuħija === Il-Venezwela hija distinta bħala “fabbrika ta' rġejjen tas-sbuħija”, peress li għandha t-titlu ta' Miss Univers 7 darbiet – konkors internazzjonali u annwali ta' sbuħija femminili li fih tiġi ġġudikata s-sbuħija integrali –, taħt biss l-Istati Uniti li rebħuha 9 drabi, kienu l-Amerikani li g[enu biex jintrodu/u l-konkors fil-Venezwela. Miss Venezuela bdiet bħala konkors tas-sbuħija fl-1952 sponsorjat mil-linja tal-ajru Pan Am u kumpanija li timmanifattura l-malji tal-għawm. Il-pajjiż għandu aktar minn 200 akkademja tal-immudellar fejn tfajliet mill-età ta’ 4 snin huma mħarrġa f’dixxiplini bħall-makeup, il-faxxinu, it-taħdit fil-pubbliku, il-pożi tar-ritratti, l-espressjoni tal-ġisem, minbarra ħiliet oħra, peress li l-industrija renjanti saret waħda mill- l-aktar negozji qligħ u effiċjenti fil-pajjiż. Għalhekk, ir-renji huma parti mill-kultura popolari fil-Venezwela fejn isiru kważi 600 kompetizzjoni tas-sbuħija kull sena Il-kittieb Raúl Gallegos innota fil-ktieb tiegħu tal-2016, "Crude Nation: How Oil Riches Ruined Venezuela", "il-ġid taż-Żejt kabbar kultura. fejn id-dehra hija ta' importanza kbira.”​ Fl-istess ħin, il-Venezwela għandha waħda mill-ogħla rati ta' proċeduri kożmetiċi per capita fid-dinja.​ Il-fama tal-Venezwela fejn tidħol il-produzzjoni ta' rġejjen rebbieħa tal-kuruna qasmet il-fruntieri, peress li hemm diversi kandidati minn pajjiżi oħra, li jqabbdu s-servizzi tal-aġenziji tal-mudelli ta' dan il-pajjiż biex iħarrġuhom u b’hekk ikollhom opportunitajiet akbar biex jirbħu fil-konkorsi li fihom jipparteċipa.​ Il-moviment femminista fil-Venezwela wera matul is-snin kontra l-kult tal-konkors. === Simboli nazzjonali === Fil-Venezwela, minbarra li jirrikonoxxu l-bandiera, l-innu u t-tarka bħala simboli nazzjonali, elementi tipiċi oħra tal-flora u l-fawna nazzjonali ġew imsemmija bħala simboli tan-nazzjon.​ Jiġifieri: * L-​araguaney (Tabebuia chrysantha) ilha s-​siġra nazzjonali mid-​29 taʼ Mejju, 1948.​ Ismu huwa magħmul minn kelma taʼ oriġini indiġena u taħlita ta' kliem Grieg li jfisser fjura tad-​deheb, b’referenza għall-​kulur isfar. * L-orkidea (Cattleya mossiae) ġiet iddikjarata l-fjura nazzjonali fit-23 ta' Mejju, 1951. L-ispeċi mossiae ġiet skoperta fil-Venezwela fl-1830. * It-turpial (Icterus icterus) ilu l-għasfur nazzjonali mit-23 ta' Mejju, 1958. Huwa għasfur b'wienaħ ta' madwar 24 ċentimetru, li huwa distint mill-kulur isfar-oranġjo tiegħu mal-ġisem kollu, ħlief ir-ras u l-ġwienaħ. li huma suwed b'partijiet bojod, u post blu madwar l-għajnejn. * Alma llanera huwa joropo rilaxxat fl-1914, li l-mużika tiegħu kienet komposta minn Pedro Elías Gutiérrez ibbażat fuq test ta' Rafael Bolívar Coronado Huwa meqjus bħala t-tieni innu nazzjonali tal-Venezwela. * Il-liquiliqui huwa l-kostum tipiku nazzjonali tal-Venezwela, iddikjarat fis-17 ta' Marzu, 2017. Jintuża l-aktar bħala ilbies maskili għal festi u avvenimenti soċjali, kif ukoll għaż-żfin joropo. Tikkonsisti f'ġakketta, qliezet u espadrilles. F'ċerti partijiet qed isir b'trims ta' kuluri differenti u jintuża bħala kostum komuni jew taż-żfin bl-espadrilles. === Festi === Il-Venezwela hija r-raba' pajjiż fl-Amerika Latina fin-numru ta' festi.397​ Hemm ukoll festi importanti ħafna fil-livell reġjonali minħabba s-sinifikat kulturali tagħhom, bħal dik tad-Divina Pastora (14 ta' Jannar) f'Lara, n 19​ il-Verġni tal-Consolación (15 ta' Awwissu) f'Táchira, il-Virgen del Socorro (13 ta' Novembru) f'Carabobo u l-Verġni ta' Chiquinquirá (18 ta' Novembru) fiż-Zulia, li tiġi ċċelebrata bil-Fiera La Chinita. == Bliet skond il-popolazzjoni == <gallery> File:Caracas Panoramica 1.jpg|Caracas File:A view of Caracas, Venezuela.jpg|Caracas File:Plaza Venezuela Noche.jpg|Caracas File:Edificios de Oficinas Conjunto Parque Central alt.jpg|Caracas File:Caracas 20150125 372.jpg|Caracas File:Vista Correo Carmelitas.jpg|Caracas File:Casa Amarilla de Caracas - 2015.JPG|Caracas File:Catedral de Caracas.JPG|Caracas File:Bolivar-plaza-caballo-caracas.JPG|Caracas File:Maracaibo panoramica avenida Cecilio Acosta cuted.jpg|Maracaibo, Zulia File:Valencia panorama.jpg|Valencia, Carabobo File:Parque Urb Prebo Valencia Edo. Carabobo.JPG|Valencia, Carabobo File:Plaza Bolívar de Valencia.jpg|Valencia, Carabobo File:Sur de Valencia desde la Torre Castillito.jpg|Valencia, Carabobo File:Street in Valencia city.jpg|Valencia, Carabobo File:Teatro municipal de Valencia.jpg|Valencia, Carabobo File:Arco de Carabobo.JPG|Valencia, Carabobo File:Ccmetropolis.JPG|Valencia, Carabobo File:BarquisimetoCollage.png|Barquisimeto, Lara File:Maracay cerro (cropped).jpg|Maracay, Aragua File:Concejo Municipal Girardot.jpg|Maracay, Aragua File:Redoma San Jacinto.jpg|Maracay, Aragua File:La soledad, maracay.jpg|Maracay, Aragua File:Plaza girardot.jpg|Maracay, Aragua File:Maracay norte.jpg|Maracay, Aragua File:Vista aérea de Ciudad Guayana, estado Bolívar. Venezuela.jpg|Ciudad Guayana, Bolívar File:Salto la Llovizna, Bolívar, Venezuela (2).JPG|Ciudad Guayana, Bolívar File:Petare 1.JPG|Petare, Miranda File:Petare2004-8b.jpg|Petare, Miranda File:Road to Petare.jpg|Petare, Miranda File:Bigott Foundation.jpg|Petare, Miranda File:Plaza Sucre Petare.jpg|Petare, Miranda File:Petare.jpg|Petare, Miranda File:Comercio Petare.jpg|Petare, Miranda File:Campus Santa Maria.jpg|Petare, Miranda File:CapillaMaríaMagdalena.jpg|Petare, Miranda File:MuseodePetare.jpg|Petare, Miranda File:Fundalamas.jpg|Petare, Miranda File:Cabletren de Petare Municipio Sucre Caracas Venezuela.jpg|Petare, Miranda File:Plaza El Estudiante de Maturin.jpg|Maturín, Monagas File:Iglesia de San Simón (Maturín) by Cesar Perez.jpg|Maturín, Monagas File:Torre Espacial Lumino-Cromática.jpg|Maturín, Monagas File:Redoma Juana La Avanzadora (Noche).JPG|Maturín, Monagas File:Plaza los escritores de Maturin 2017.jpg|Maturín, Monagas File:Iglesia Católica Nuestra Señora del Carmen.JPG|Maturín, Monagas File:IglesiaCalderasBarinasVenezuela.jpg|Barinas, Barinas File:Plaza del estudiante (José Félix Rivas).jpg|Barinas, Barinas File:Casa de la Cultura Napoleon Sebastian Artega en Barinas.jpg|Barinas, Barinas File:Plaza Bolívar de Barinas Estatua Ecuestre.jpg|Barinas, Barinas File:Plaza Paez de Barinas.jpg|Barinas, Barinas File:CollageSCB.jpg|San Cristóbal, Táchira File:Ciudad Bolívar historical zone.jpg|Ciudad Bolívar, Bolívar File:House of the Congress of Angostura.jpg|Ciudad Bolívar, Bolívar File:Ciudad Bolivar.JPG|Ciudad Bolívar, Bolívar File:Cathedral of Ciudad Bolivar.jpg|Ciudad Bolívar, Bolívar File:Catedral Barcelona Anzoátegui Venezuela.jpg|Barcelona, Anzoátegui File:Cumana sucre.jpg|Cumaná, Sucre File:Avenida Perimetral - panoramio.jpg|Cumaná, Sucre File:Vista Casco Histórico de Cumaná, Edo. Sucre.jpg|Cumaná, Sucre File:Iglesia Catedral de Cumaná, Venezuela.jpg|Cumaná, Sucre File:Calle Sucre, San Francisco - panoramio.jpg|Cumaná, Sucre File:Puntofijo callecolombia.JPG|Punto Fijo, Falcón File:Panoramica de cabimas hacia el oeste.png|Cabimas, Zulia File:Plaza Bolívar de la Ciudad de Mérida.jpg|Mérida, Mérida File:Sur de Mérida (Venezuela).JPG|Mérida, Mérida File:Ciudad de Merida, Venezuela.jpg|Mérida, Mérida File:Vista panorámica plaza Heroinas.jpg|Mérida, Mérida File:Teleferico Mukumbari Merida Vzla.jpg|Mérida, Mérida File:Plaza Gran Mariscal de Ayacucho Antonio José de Sucre I.JPG|Mérida, Mérida File:Parque Nacional Mochima Puerto La cruz, Edo Anzoategui..JPG|Puerto La Cruz, Anzoátegui File:Puerto La Cruz desde una azotea.JPG|Puerto La Cruz, Anzoátegui File:Vista aérea de Las Villas.jpg|Puerto La Cruz, Anzoátegui File:Noviembrea (25).jpg|Guatire, Miranda File:Ciudad Ojeda.jpg|Ciudad Ojeda, Zulia File:Monumento a la Federación Venezolana I.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Estación de Servicio Lara, Coro, Estado Falcón, Venezuela.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Balcon Arcaya.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:North American F-86K Sabre, Venezuela - Air Force AN1944608.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Patio Casa de las Ventanas de Hierro.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Turmero, Urb. San Pablo.jpg|Turmero, Aragua File:Los Teques cathedral.jpg|Los Teques, Miranda File:Los Teques, 1940s.jpg|Los Teques, Miranda File:Metroteques.JPG|Los Teques, Miranda File:Los Teques 2000 002.jpg|Los Teques, Miranda File:Parque Knoop 000b.jpg|Los Teques, Miranda File:Paseo Lamas de los Teques y sus sombrillas.jpg|Los Teques, Miranda File:Santuario a la Virgen de Coromoto - Guanare, Edo Portuguesa.jpg|Guanare, Portuguesa File:Guanare 2010 010.JPG|Guanare, Portuguesa File:Guanare 2010 004.JPG|Guanare, Portuguesa File:Catedral de Guanare.jpg|Guanare, Portuguesa File:Gobernación del Estado Yaracuy.JPG|San Felipe, Yaracuy File:Plaza Rafael Andrade.JPG|San Felipe, Yaracuy File:Museo Carmelo Fernández.jpg|San Felipe, Yaracuy File:La Catedral de San Felipe.jpg|San Felipe, Yaracuy File:Cacique Yaracuy.jpg|San Felipe, Yaracuy File:Plaza Bolívar de San Felipe (2017).jpg|San Felipe, Yaracuy File:Acarigua 2010 003.JPG|Acarigua, Portuguesa File:Producción de arroz, Acarigua, Venezuela.JPG|Acarigua, Portugues File:Acarigua 2010 004.JPG|Acarigua, Portugues File:Acarigua 2010 001.JPG|Acarigua, Portugues File:Iglesia matriz de Carora.jpg|Carora, Lara File:Paseo la Virgen El Tigre Anzoátegui.jpg|El Tigre, Anzoátegui File:Centro Comercial San Remo Mall.JPG|El Tigre, Anzoátegui File:Guarenas.jpg|Guarenas, Miranda File:Laguna de Nueva Casarapa- Guarenas.jpg|Guarenas, Miranda File:27 DE FEBRERO (DOÑA MENCA DE LEONI).JPG|Guarenas, Miranda File:Valle del Turbio y Tarabana.jpg|Cabudare, Miranda File:Carúpano.jpg|Carúpano, Sucre File:Calle Independencia Casco Histórico.jpg|Carúpano, Sucre File:Av. Perimetral.jpg|Carúpano, Sucre File:Bahía de Guayacán de los Pescadores.jpg|Carúpano, Sucre File:El Boquete.jpg|Carúpano, Sucre File:Letras de Carúpano.jpg|Carúpano, Sucre File:Vista aérea de San Fernando de Apure (Apure) y Puerto Miranda (Guárico) y el Río Apure. Venezuela..jpg|San Fernando de Apure, Apure File:Catedral San Agustín Guacara.jpg|San Agustín de Guacara, Carabobo File:Noche en Puerto Cabello.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Teatro Municipal - panoramio (2).jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Iglesia Nuestra Señora de la Coromoto - panoramio.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Plaza Bolívar - panoramio.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Plaza el Agila - panoramio.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Iglesia, casco histórico de Puerto Cabello 2.JPG|Puerto Cabello, Carabobo File:Sirenas, malecón de Puerto Cabello.JPG|Puerto Cabello, Carabobo File:Eltocuyo.jpg|El Tocuyo, Lara File:Río Tocuyo, Venezuela.jpg|El Tocuyo, Lara File:Avenida Circumvalacion 2 El Tocuyo. 1999 001.jpg|El Tocuyo, Lara File:Catedral de El Tocuyo (Templo La Concepcion) 1999 001.jpg|El Tocuyo, Lara File:Panorámica de Valera.jpg|Valera, Trujillo File:Valera con zoom desde Carvajal.JPG|Valera, Trujillo File:Valera vista de las acacias.jpg|Valera, Trujillo File:Valera desde Sabana Libre 4.JPG|Valera, Trujillo File:Valera centro.JPG|Valera, Trujillo File:Vista aérea de La Victoria. estado Aragua. Venezuela.jpg|Nuestra Señora de La Victoria, Aragua File:Cuartel en La Victoria, Edo. Aragua.JPG|Nuestra Señora de La Victoria, Aragua File:Un buen dia en la Plaza Campo Elias.jpg|Nuestra Señora de La Victoria, Aragua File:Alcaldía de Francisco Linares Alcántara.jpg|Valle de Santa Rita de Cascia File:Abadía de Güigüe (Carabobo, Venezuela).jpg|Güigüe, Carabobo File:Aereo1.jpg|Anaco, Anzoátegui File:Catedral calabozo venezuela.jpg|Calabozo, Guárico File:Represa calabozo venezuela.jpg|Calabozo, Guárico File:Silos calabozo venezuela.jpg|Calabozo, Guárico File:Casastipicasclbz.jpg|Calabozo, Guárico File:Quibor 1999 001.jpg|Quíbor, Lara File:Quibors.jpg|Quíbor, Lara File:Plaza Bolívar El Vigía.png|El Vigía, Mérida File:Iglesia San Juan Bautista, San Carlos.jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Blanquera.jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Catedral Inmaculada Concepción iluminación..jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Autodromo Internacional de San Carlos.jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Mariarakirche.jpg|Mariara, Carabobo File:Asi es ocumare del tuy y los indios coromotanos.jpg|Ocumare del Tuy, Miranda File:Plaza Bolivar de Yaritagua 1.jpg|Yaritagua, Yaracuy File:Nuestra Señora del Rosario de Cúa Church 1.jpg|Cúa, Miranda File:Perimetral Avenue, Cúa.jpg|Cúa, Miranda File:Iafetren.JPG|Cúa, Miranda File:View of Cúa.jpg|Cúa, Miranda File:Street of Cúa 1.jpg|Cúa, Miranda File:Street of Cúa 3.jpg|Cúa, Miranda File:Iglesia de Araure.JPG|Araure, Portuguesa File:Morros de San Juan1.jpg|San Juan de los Morros, Guárico File:TOROS COLEADOS.jpg|San Juan de los Morros, Guárico File:Tarde junto al sanjuanote.JPG|San Juan de los Morros, Guárico File:Mirador a los Morros de San Juan.jpg|San Juan de los Morros, Guárico File:Basílica de Nuestra Señora de la Consolación.JPG|Táriba, Táchira File:IglesiacatedralnuestraseñoradelcarmenGuasdualitoapureVenezuela.png|Guasdualito, Apure File:2da avenida mas importante de pto.ayacucho la 23 de enero-venezuela.jpg|Puerto Ayacucho File:Panoramica de machique.jpg|Machiques, Zulia File:Plaza Sucre de Cagua.jpg|Cagua, Aragua File:Calle Centro de Cagua.jpg|Cagua, Aragua File:Iglesia Parroquial de Cagua - panoramio.jpg|Cagua, Aragua File:Cruce de las calles Rondón y Bolívar desde el C. C. Multicentro - panoramio.jpg|Cagua File:Playa paraiso.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Hotel Wyndham Concorde Resort Isla de Margarita, Porlamar Nueva Esparta, Venezuela 14.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Modern Architerture in Porlamar, Margarita Island.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Building in Porlamar 2.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Centro de Polamar 1982.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Via del Tren Cua - Charallave - Caracas - panoramio.jpg|Santa Rosa de Lima de Charallave, Miranda File:Castillo de Santa Rosa, La Asunción.JPG|La Asunción, Nueva Esparta File:CASA DE LA ASUNCION EN NUEVA ESPARTA VENEZUELA.JPG|La Asunción, Nueva Esparta File:Panorámica de la población de La Asunción.jpg|La Asunción, Nueva Esparta File:Collage Valle de la Pascua.png|Valle de la Pascua, Guárico File:Plaza Cristobal Mendoza.jpg|Trujillo, Trujillo File:VirgendelaPaz.jpg|Trujillo, Trujillo File:Quibor 1999 001.jpg|Quíbor, Lara File:Imge013.jpg|Tinaquillo, Cojedes File:Taguanes.JPG|Tinaquillo, Cojedes File:Iglesia de Tinaquillo, Estado Cojedes, Venezuela.JPG|Tinaquillo, Cojedes File:IMG-20220410-WA0029.jpg|Puerto Píritu, Anzoátegui File:Fertiles Valles de El Limón.jpg|El Limón, Aragua File:Socopó (2020).jpg|Socopó, Barinas File:Plaza Bolívar de Socopó.JPG|Socopó, Barinas File:Estatua de Simón Bolívar (Socopó).JPG|Socopó, Barinas File:Iglesia Cristo Rey (Socopó).JPG|Socopó, Barinas File:Vista de ciudad de Bocono.jpg|Boconó, Trujillo File:Plaza de punta de mata.jpg|Punta de Mata, Monagas File:Plaza Bolívar en Ejido (Campo Elías).jpg|San Buenaventura de Ejido, Mérida File:Upatalognview.JPG|Upata, Bolívar File:Ciudad de Rubio sede de la TV Comunitaria.jpg|Santa Bárbara de Rubio, Táchira File:Puerto Viejo, Catia La Mar.jpg|Catia La Mar, La Guaira File:Plaza Mayor de Catia La Mar.jpg|Catia La Mar, La Guaira File:Cielo y vista aereas de Catia La Mar 2012 005.jpg|Catia La Mar, La Guaira File:Tumeremo.jpg|Tumeremo, Bolívar File:Monumento al Nazareno en Caripito.jpg|Caripito, Monagas File:Recreación sobre Agua.JPG|Santa Bárbara del Zulia File:Vista de Tucupita.jpg|Tucupita, Delta Amacuro File:Plaza Bolívar de San José de Guanipa.jpg|San José de Guanipa, Anzoátegui File:Estatua de Maria Lionza en Chivacoa.tif|Chivacoa, Yaracuy File:Vista desde Cerro el Morro.jpg|Lechería, Anzoátegui File:Casas en Puerto Morro, edo. Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Lechería, Estado Anzoátegui, Venezuela 264.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Hotel en Lechería, edo. Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Muelle del CC Plaza Mayor, edo. Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Lechería, Estado Anzoátegui, Venezuela 263.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Puerto Morro, estado Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Fuertemilitarzaraza.jpg|Zaraza, Guárico File:Salias-2008.jpg|Zaraza, Guárico File:Club-agrodiza.jpg|Zaraza, Guárico File:Los-alamos-2008.jpg|Zaraza, Guárico File:Centrocolonialzaraza.jpg|Zaraza File:Silos-2008.jpg|Zaraza, Guárico File:San gabriel Catedral.jpg|Zaraza, Guárico File:Plaza Bolívar de Nirgua.jpg|Nirgua, Yaracuy File:Carnavales de salom1.jpg|Nirgua, Yaracuy File:Plaza Bolívar de Santa Rita.jpg|Santa Rita, Zulia File:CASCO-DENTRAL-DE-GUANTA.jpg|Guanta, Anzoátegui File:Troncal 3 between Morón and Boca de Aroa, Venezuela.jpg|Morón, Carabobo File:SantoCristo.jpg|Pariaguán, Anzoátegui File:Plaza Bolivar ( San Juan de Colón).jpg|San Juan de Colón, Táchira File:Altagracia de Orituco centro.jpg|Nuestra Señora de Altagracia de Orituco, Guárico File:Plaza Bolívar de San Antonio de Los Altos, Estado Miranda 01.jpg|San Antonio de Los Altos, Miranda File:Iglesia Caicara del Orinoco.jpeg|Caicara del Orinoco, Bolívar File:Iglesia de Biruaca.JPG|Biruaca, Apure File:SVMI Maiquetia.jpg|Urimare, Vargas, La Guaira File:Dawn in Puerto Encantado.jpg|Port Imsaħħra (Puerto Encantado), Higuerote, Miranda File:Panorámica de Santa Bárbara de Barinas.jpg|Santa Bárbara de Barinas File:Plaza Bolívar de San José de Guanipa.jpg|San José de Guanipa, Anzoátegui File:Iglesia Santa Ana de Morón.jpg|Santa Ana de Morón, Carabobo File:Troncal 3 between Morón and Boca de Aroa, Venezuela.jpg|Santa Ana de Morón File:Panoramic view of Pampatar beach.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Turismo en Pampatar 5.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Bahía Playa de Pampatar..jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Pampatar - Vista Parcial - panoramio.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Panoramic view of Pampatar, Margarita Island.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Fortín de Pampatar.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:La Guaira, estado Vargas.jpg|La Guaira, La Guaira File:Vargas01.JPG|La Guaira, La Guaira File:Litoral Central.JPG|La Guaira, La Guaira File:La Guaira, puerto y aeropuerto.JPG|La Guaira, La Guaira File:PEDRO MARIA UREÑA.jpg|Ureña, Táchira File:Barrio Bonilla De Ureña.jpg|Ureña, Táchira File:Maiquetia coast.jpg|Maiquetía, Nueva Esparta File:Maiquetiaairport.jpg|Maiquetía, Nueva Esparta File:Vista de Maiquetía - Gustavo Langenberg Winckelmann (1896).jpg|Maiquetía File:Canales de Río Chico.JPG|Río Chico File:PLAYAS DE RIO CHICO.jpg|Río Chico File:Virgen de Las Mercedes (Río Chico).jpg|Río Chico File:IMAG0566.jpg|Tinaco, Cojedes File:Amanecer Tinaquero.jpg|Tinaco, Cojedes File:Vista aérea de San Fernando de Apure (Apure) y Puerto Miranda (Guárico) y el Río Apure. Venezuela..jpg|Puerto Miranda, Guárico File:Cordero-tachira-1-.jpg|Cordero, Táchira File:Iglesia de Ntra Sra del Carmen.JPG|San Sebastián de los Reyes File:Santa Elena de Uairen, Bolívar, Venezuela - panoramio (6).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar 30 File:Santa Elena de Uairen, Bolívar, Venezuela - panoramio (9).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Santa Elena de Uairen, Bolívar, Venezuela - panoramio (3).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Sector 10, Santa Elena de Uairén, Bolívar, Venezuela - panoramio (5).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Iglesia de Santa Elena de Uairén..jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Aereopuerto de Santa Elena de Uairén.JPG|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:El Callao 1.jpg|El Callao, Bolívar File:Entrada a Magdaleno.jpg|Magdaleno, Aragua File:Plaza Bolívar de Magdaleno.jpg|Magdaleno, Aragua File:Vista Playas de Macuto.JPG|Macuto, Vargas, La Guaira File:Virgen Las Mercedes, San José de Barlovento.jpg|San José de Barlovento, Miranda File:Venezuela - Naiguatá - Vista al muelle tras el atardecer.jpg|Naiguatá, Vargas, La Guaira File:Malecon Principal - Club Puerto Azul.jpg|Naiguatá, Vargas, La Guaira File:Michelena.jpg|Michelena, Táchira File:Iglesia San Martin de Tours II.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Colonia Tovar Flores.JPG|Colonia Tovar, Aragua File:Hotel Selva Negra Colonia Tovar Edo. Aragua.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Colonia tovar10.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Chalet en la Colonia Tovar.JPG|Colonia Tovar, Aragua File:Paisaje Colonia Tovar.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Cantarrana.png|Cantarrana, Sucre File:El Palmar Plaza Bolívar.JPG|El Palmar, Bolívar File:Parroquia el junko estado vargas Venezuela.jpg|El Junko, Vargas, La Guaira File:Plaza Bolívar de Atabapo.jpg|San Fernando de Atabapo, Amazonas File:Playa Mono Manso - Chuspa - Venezuela.jpg|Caruao, Vargas, La Guaira File:Curiapolandschaft.jpg|Curiapo, Delta Amacuro File:Curiapo.jpg|Curiapo, Delta Amacuro File:Campamente el Rio del Cuyuni El Dorado - panoramio.jpg|El Dorado, Sifontes, Bolívar File:Puente colgante sobre el río Cuyuní.jpg|El Dorado, Sifontes, Bolívar File:Iglesiachuspa.jpg|Chuspa, La Guaira File:San Carlos de Rio Negro 2002.jpg|San Carlos de Río Negro, Amazonas File:Pedra de Cucuí - panoramio.jpg|Pedra de Cucuí, San Carlos de Río Negro, Amazonas File:Turismo isla la tortuga venezuela.jpg|Gran Roque, Dependencias Federales File:Village Gran Roque.jpg|Gran Roque, Dependencias Federales File:Montañas en Los Roques Venezuela.JPG|Gran Roque, Dependencias Federales File:Iglesia del Gran Roque.jpg|Gran Roque, Dependencias Federales File:Playa Mono Manso - Chuspa - Venezuela.jpg|Chuspa, La Guaira File:Queniquea.png|Queniquea, Táchira </gallery> == Gallerija == <gallery> File:Petroindustrial.jpg|Refinería El Palito File:Lago Dique.png|Lag Dique (Lago Dique), Parroċċa ta' Carayaca, Muniċipalità ta' Vargas, La Guaira File:Playa Mono Manso - Chuspa - Venezuela.jpg|Bajja Mono Manso, Chuspa, Parroċċa ta' Caruao, Muniċipalità ta' Vargas, La Guaira File:Parroquia el junko estado vargas Venezuela.jpg|Parroċċa El Junko, Muniċipalità ta' Vargas, La Guaira File:Cerro Maria lionza.jpg|Muntanji ta' Sorte (Montaña de Sorte) File:Río Icabarú.jpg|Ikabaru File:Higuerote 2000 064.JPG|Cabo Codera, Municipio Brion, Miranda File:Scratching the Sky.jpg|Pico Naiguatá/Naiguatá Peak File:CADENA MONTAÑOSA DEL IMATACA.jpg|Sierra de Imataca/Firxa tal-muntanji ta' Imataca File:Sierra Imataca.jpg|Sierra de Imataca/Firxa tal-muntanji ta' Imataca File:PicoBolivar2.jpg|Pico Bolívar/Bolivar Peak File:Peak Bolivar Venezuela's largest.JPG|Sierra Nevada de Mérida/Firxa tal-muntanji Merida Nevada File:Pico Bonpland visto desde el Pico Humboldt.JPG|Pico Bonpland/Bonpland Peak File:Pico Humboldt.jpg|Pico Humboldt/Humboldt Peak File:Monte Roraima derivado 2013 000.jpg|Mountajna Roraima/Roraima Mountaint (Monte Roraima) File:Los Jacuzzis.jpg|Mountajna Roraima/Roraima Mountaint (Monte Roraima) File:Roraima.jpg|Fuq ix-xellug, il-Kukenán tepuy; lejn il-lemin ir-Roraima. </gallery> == Terremoti fil-Veneżwela == === Terremoti fis-seklu 16 (1501–1600) === {| class="wikitable sortable" |+ !Isem tal-avveniment !Kobor !Imwiet ![[Epiċentru]] !Stati affettwati !Data !Noti |- |Terremot ta' Cumaná tal-1530 |7.1–7.5 | - |[[File:Flag of Sucre State (1965-2002).svg|22x22px]] {{Coord|10.44|N|64.5|W}} |[[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State (1965-2002).svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |1 ta' Settembru, 1530 |Dan kien l-ewwel [[terremot]] irreġistrat fl-istorja tal-[[Venezwela]]; it-[[avveniment sismiku|terremot]] seħħ fl-10:30 (HLV) fil-punent ta' Nueva Toledo (il-lum [[Cumaná]]) u nħass ukoll f'[[Cubagua]]; li jikkawża xquq fl-art u [[likwefazzjoni tal-ħamrija]].<ref name=":0">{{Ikkwota l-ktieb|titlu=Atlas Sismológico de Venezuela|url=http://www.funvisis.gob.ve/atlas_sis.php|sena=2023|isbn=978-980-8017-04-5|awtur=FUNVISIS|post=Caracas, Venezwela}}}ref> Dan it-[[terremot]] ipproduċa l-ewwel [[tsunami]] irreġistrat fl-istorja tal-[[Ameriki]]. It-[[tsunami]] laħaq għoli ta' 5–7 metri, u skont ix-xhieda, il-mewġ tela' 'l fuq mill-għoli tas-siġar.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2159|title=Recordamos el Terremoto de Cumaná de 1530|date=1 ta' Settembru, 2019}}}ref> |- |Terremot ta' Cubagua tal-1541 | 6.2–5.3 | - |{{Bandiera|Nueva Esparta}} [[Gżira ta' Cubagua|Cubagua]], [[Stat ta' Nueva Esparta|Nueva Esparta]] |[[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Stat ta' Nueva Esparta|Nueva Esparta]] |25 ta' Diċembru, 1541 |Dan it-terremot affettwa serjament il-belt antika ta' [[Nueva Cádiz]] fuq il-[[Gżira ta' Cubagua]]; skont ir-rakkonti, il-mewġa tat-[[tsunami]] laqtet il-belt waqt li ż-żona kienet għadha qed titriegħed. Konsegwentement, il-belt inqerdet kompletament u ġiet abbandunata ftit wara. |- ! colspan="7" | |} == Terremoti li seħħew fis-{{Seklu|17}} (1601–1700) == {| class="wikitable sortable" |+ !Isem tal-avveniment !Kobor !Imwiet ![[Epiċentru]] !Stati affettwati !Data !Noti |- |Terremot ta' San Blas tal-1610 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">7.0–7.3</span> |60 |[[File:Flag_of_Mérida_State.svg|22x22px]] {{Coord|8.15|N|71.65|W}} |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira State|Táchira]] |3 ta' Frar, 1610 |It-terremot ħawwad il- [[Venezuelan Andes]] f'jum il-festa ta' [[San Blas|San Blas]] fis-15:30 (HLV) u affettwat b'mod sever l-ibliet ta' [[Mérida (Venezuela)|Mérida]], [[La Grita (Venezuela)|La Grita]], [[San Cristóbal (Venezuela)]|, [[San Cristóbal (Venezuela)]], u [[]Babaliladores]]]]]]]] San Cristóbal (Venezuela) | It-terremot ikkawża valanga—stmata bejn 15 u 20 miljun metru kubu fil-volum—fuq il-ġenb tan-nofsinhar tal-páramo ta' Mariño, ħdejn Bailadores.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2518|titlu=413-il sena mit-Terremot ta' San Blas|data=3 ta' Frar, 2023}}</ref> |- |Terremot ta' Cumaná tal-1629 |6.1–6.3 |16 |[[File:Flag of Sucre State (1965-2002).svg|22x22px]] [[Cumaná]], [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |[[File:Flag of Sucre State (1965-2002).svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |1629 |Terremot laqat lil Cumaná f'data mhux magħrufa fl-1629, u qered ħafna mill-belt u l-inħawi tagħha knejjes.<ref name=":20">{{Ikkwota l-web|url=https://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0376-723X2008000200004|titlu=It-terremot tal-1629 f'Cumaná: Kontribuzzjonijiet għal storja sismika ġdida tal-Lvant tal-Venezwela|awtur=Rogelio Altez, Frank Audemard|sena=2008|post=Caracas}}}ref> |- |[[It-terremot ta' Caracas tal-1641|It-terremot ta' San Bernabé tal-1641]] |6.0–6.3<ref name=":3">{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=1931|titlu=Fil-11 ta' Ġunju, 1641: Seħħ it-Terremot ta' San Bernabé - FUNVISIS|data=11 ta' Ġunju, 2018}}}</ref> |84 |[[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] {{Coord|10.9|N|66.7|W}} |[[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrito Capital (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[File:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] |11 ta' Ġunju, 1641 |Kien l-ewwel [[terremot]] irreġistrat fil-[[Caracas|belt kapitali Venezwelana]]; It-terremot ħawwad b'mod vjolenti l-bliet ta' Caracas u La Guaira fit-08:15 (HLV). Dan it-terremot ingħata l-isem ta' it-terremot ta' San Bernabé tal-1641 għaliex il-festa tal-qaddis Barnaba l-Appostlu tiġi ċċelebrata f'dak il-jum. Minħabba t-terremot, il-gvernatur ta' Caracas, Ruy Fernández de Fuenmayor, ippropona li l-belt tiġi rilokata. minn [[Caracas]] għas-savana tal-[[Muniċipalità ta' Chacao|Chacao]] biex "tipproteġiha minn terremoti futuri." Din il-proposta ġiet miċħuda għaliex, skont l-isqof tal-belt, dawn it-terremoti kienu kkawżati mill-korla ta' [[Alla]], u dik il-korla kienet se tilħaq il-belt kull fejn tiġi mċaqalqa.<ref name=":4">{{Ikkwota l-web|url=http://saber.ucv.ve/bitstream/10872/19248/1/DU-03.pdf|title=El terremoto de 1641 en la ciudad de Caracas. Una aproximación desde la historia urbana y la sismología|author=Alejandra Leal Guzmán and Raquel Vásquez}}</ref> |- |1644 Terremot ta’ Pamplona |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.5</span> |20 |{{Bandiera|Kolombja}} {{Coord|7.37|N|72.64|W}} |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira State|Táchira]] |16 ta’ Jannar, 1644 |It-[[terremot]] seħħ bejn is-06:00 u s-07:00 (HLV), b'minuri [[prexokk]] li seħħ ftit minuti qabel l-avveniment prinċipali. [[San Cristóbal (Venezwela)|San Cristóbal]] kienet il-belt Venezwelana l-aktar milquta mit-[terremot]], li kkawża l-kollass tal-knisja Agostinjana. Ġiet irrappurtata wkoll ħsara f'[[Mérida (Venezwela)|Mérida]].<ref name=":6">{{Ikkwota l-web|url=https://twitter.com/sgcol/status/1484255454121316355|title=https://twitter.com/sgcol/status/1484255454121316355|access-date=2023-08-02|website=Twitter|language=es}}}</ref><ref name=":14" /> Sa Ġunju tal-istess sena, [[Aftershocks (sismoloġija)|aftershocks]] kienu għadhom qed iseħħu fiż-żona.<ref name=":6" /> |- |Terremot tal-Andi tal-1674 |<span style="color: #FF0000">6.8–7.4</span> | - |[[File:Flag_of_Mérida_State.svg|22x22px]] {{Coord|8.95|N|70.8|W}} |[[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira State|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo State|Trujillo]] |16 ta' Jannar, 1674 |Attività sismika fi L-[[Andes Venezwelani]] bdew fit-8 ta' Diċembru 1673, għall-ħabta tal-4:00 HLV u komplew għal aktar minn xahar, u damu sa Jannar 1674. L-aktar terremot qawwi seħħ fis-16 ta' Jannar 1674, għall-ħabta tal-15:30 [[Ħin Standard tal-Venezwela|HLV]], b'kobor stmat bejn 6.8 u 7.4 [[Mw]], u b'hekk sar wieħed mill-aktar terremoti qawwija fl-istorja tar-[[Reġjun tal-Andes|reġjun Andean]] tal-[[Venezwela]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2634|titlu=350 sena tat-Terremot tal-Andes|data=16 ta' Jannar 2024|websajt=FUNVISIS|post=Caracas, Venezwela}}}ref> |- |Terremot ta' Sucre tal-1684 |6.4<ref name=":17">{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2547|titlu=339 Anniversarju tat-Terremot tal-1684|data=4 ta' Mejju, 2023}}</ref> | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] Ċentru ta' [[Stat ta' Sucre]] |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |4 ta' Mejju, 1684 |It-terremot affettwa l-belt ta' [[Cumaná]] u l-[[Peniżola ta' Araya]] fit-20:00 (HLV), u kkawża ħsara lill-kastelli tar-reġjun. It-theżżiżiet ta' wara komplew sa 20 jum wara l-avveniment prinċipali.<ref name=":17" /> |- ! colspan="7" | |} === Terremoti li seħħew fis-seklu 18 (1701–1800) === {| class="wikitable sortable" |+ !Isem tal-avveniment !Kobor !Imwiet ![[Epiċentru]] !Stati affettwati !Data !Noti |- |Terremot ta' Cumaná tal-1753 | - | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Sucre State]] |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |1753 |F'data mhux magħrufa fl-1753, [[Cumaná]] u [[Cariaco]] sofrew terremot qawwi.<ref name=":14">{{Ikkwota l-ktieb|l-aħħar=Vila|l-isem=Marco Aurelio|it-titlu=Aspectos geográficos del Estado Sucre|url=https://books.google.co.ve/books?redir_esc=y&id=mgVmAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=1753|data tal-aċċess=4 ta' Awwissu, 2023|sena=1965|post=Caracas|paġna=34|pubblikatur=Corporación Venezolana de Fomento}}}ref> |- |Terremot ta' Santa Úrsula tal-1766 |<span style="color: #FF0000">7.5–7.9</span><span style="display:none">9</span><span style="display:none">99</span> | - |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Sucre.svg|22x22px]] {{Koord|10.7|N|62.0|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat Indiġenu tal-Amazonas.svg|22x22px]] [[Stat tal-Amazonas (Venezwela)|Amazonas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Anzoátegui.svg|22x22px]] [[Stat ta' Anzoátegui|Anzoátegui]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Apure.svg|22x22px]] [[Stat ta' Apure|Apure]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera ta' Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[Archivo:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Cojedes State|Cojedes]] [[Archivo:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[Archivo:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Archivo:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[Archivo:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[Archivo:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[Archivo:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[Archivo:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[Archivo:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[Archivo:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[Archivo:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[Archivo:Flag of Portuguesa.svg|22x22px]] [[Portuguesa State|Portuguesa]] [[Archivo:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |21 ta' Ottubru, 1766 |It-terremot An seħħ fis-sigħat bikrin ta' filgħodu fil-05:00 (HLV), u nħass minn Maracaibo sal-istati tal-lum ta' Sucre u Nueva Esparta. Huwa stmat li kien l-aktar terremot qawwi fit-territorju tal-Venezwela, li nħass madwar 4 miljun kilometru kwadru.<ref>{{Cite web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2018/12/27/cinco-grandes-sismos-que-han-sacudido-a-title= han-sacudido-a-venezuela/| Venezwela|access-date=2023-08-03|last=CNNEE|date=2018-12-27|website=CNN|language=es}}</ref><ref>{{Iċita web|url=https://es.linkedin.com/pulse/terremotos-e-historia-el-sismo-de-1766-en-caracas-leal-guzm%C3%A1n|title=Terremotos e historia: el sismo de 1766 en Caracas|author=Alejandra Leal Guzmán|data=21 ta' Ottubru, 2022}}</ref> Minkejja l-kobor enormi tiegħu, it-terremot milli jidher ma kkawżax ħsara massiva fil-pajjiż, u b'hekk sar simili ħafna għat-terremot tal-2018, li kellu l-epiċentru tiegħu fl-istess żona, b'kobor simili ta' 7, u ma kkawża l-ebda ħsara kbira. |- |Terremot ta' Trujillo tal-1775 |6.1<ref name=":18">{{Ikkwota l-web|url=https://www.redalyc.org/pdf/3477/347730361013.pdf|titlu=Evalwazzjoni mill-ġdid tal-intensitajiet tat-terremoti storiċi ewlenin fir-reġjun tal-muntanji ta' Mérida bl-użu tal-metodu Bakun & Wentworth|sena=2005}}</ref> | - |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] {{Koord|9.45|N|70.35|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Istat ta' Trujillo|Trujillo]] |26 ta' Diċembru, 1775 | |- |Terremot ta' Mérida tal-1786 | - | - |{{Bandiera|Mérida}} [[Mérida State]] |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] |1786 |F'data mhux magħrufa fl-1786, kien irreġistrat [[terremot]] fl-[[Stat ta' Mérida]], akkumpanjat minn bosta [[afterhock]]s li kkawżaw ħsarat fil-proprjetà fl-ibliet u l-irħula tal-istat, kif ukoll ħsara lill-kunvent ta' San Francisco.<ref>{{Iċċitati. web|url=http://bdigital.ula.ve/storage/pdftesis/pregrado/tde_arquivos/20/TDE-2010-01-20T12:54:45Z-720/Publico/altuvereinaldoiparte.pdf|title=El Gran Terremoto de Los Andes venezolanos de las 2 juntes de abril y las 2 juntas de abril 1894|data=Mejju 2005|post=Mérida}}</ref> |- |Terremot ta' Cumaná tal-1794 |6.0 | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre]] |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |10 ta' Settembru, 1794 |It-[[terremot]] ikkawża ħsara fil-belt ta' [[Cumaná]]. |- |Terremot ta' Cumaná tal-1797 |6.3 |12 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.6|N|64.1|W}} |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |14 ta' Diċembru, 1797 |It-terremot ħawwad u affettwa lil [[Cumaná]] fis-18:30 (HLV), u [[likwefazzjoni tal-ħamrija]] ġiet irrappurtata f'diversi żoni ħdejn il-belt, inkluża l-belt ta' [[Marigüitar]]. Ġiet reġistrata [[xokk ta’ quddiem]] fiż-żona fl-istess jum.<ref name=":12">{{Cite web|url=https://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0798-40652006000300001|title=Casos de sedimentos de licuación en Venezuela 1530|author=LUZ M. RODRÍGUEZ, FRANCK A. AUDEMARD & JOSÉ A. RODRÍGUEZ|year=2006}}</ref><ref name=":2">{{Iċ-ċita web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/archivos/pdf/ponencias/1999_FA2CVETITULO LA_EVA6CVE SISMICIDAD HISTÓRICA DEL SEGMENTO MT TIERRA DE LA FALLA DE EL PILAR, VENEZUELA NORORIENTAL, A PARTIR DE PRIMEROS RESULTADOS PALEOSÍSMICOS.|author=Franck A. Audemard M.|sena=1999}}</ref> |- ! colspan="7" | |} === Terremoti fis-seklu 19 (1801–1900) === {| class="wikitable sortable sticky-header" |+ !Isem tal-avveniment !Kobor !Imwiet ![[Epiċentru]] !Stati affettwati !Data !Noti |- | rowspan="2" |[[Terremot tal-Venezwela tal-1812|Terremoti tal-Venezwela tal-1812]] |<span style="color: #FF0000">6.9–7.2</span> |data-sort-value=2000|2,000–26,000 |[[Stampa:Bandiera tal-Istat ta' La Guaira.svg|22x22px]] {{Koord|10.60|N|67.10|W}} |[[Stampa:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Stampa:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Stampa:Flago of Caracas.svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Stampa:Bandiera ta' La Guaira State.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[Stampa:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] | rowspan="2" |26 ta' Marzu, 1812 | rowspan="2" |It-terremot seħħ fis-16:07 u nħass f'ħafna mill-parti tat-tramuntana tal-pajjiż; l-ibliet ta' [[Caracas]], [[La Guaira]], [[Barquisimeto]], u [[San Felipe (Venezwela)|San Felipe]] kienu l-aktar milquta. L-għadd ta' mwiet kien inqas milli kien ikun f'ġurnata ordinarja għaliex ħafna nies kienu barra djarhom fil-Plaza Mayor (issa [[Plaza Bolívar de Caracas|Plaza Bolívar]]) fil-ħin tat-terremot, minħabba l-festivitajiet ta' [[Ħamis ix-Xirka]]; Madankollu, dan ma waqqafx milli jsir l-aktar terremot qattiel fl-istorja tal-pajjiż. Wara t-terremot, huwa maħsub li Simón Bolívar qal il-frażi: "Jekk in-natura topponina, aħna niġġieldu kontriha u nġiegħluha tobdi lilna." Dan kien bi tweġiba għal ċerti qassisin u kelliema Rjalisti li attribwew id-diżastru naturali għall-kastig divin minn Alla għad-dikjarazzjoni tal-indipendenza. Hemm dibattitu u spekulazzjoni konsiderevoli dwar il-ġrajjiet ta’ dakinhar, peress li t-terremot seħħ f’nofs il-Gwerra tal-Indipendenza, li rriżultat fit-telf ta’ ħafna rekords minn dak iż-żmien. Sal-lum, għadu mhux ċar jekk it-terremot li affettwa r-reġjun ċentrali, iż-żona tal-kapitali, u l-Istat ta’ Lara kienx avveniment sismiku wieħed jew, fil-fatt, żewġ terremoti kważi simultanji—wieħed b’epiċentru ’l barra mill-kosta tal-punent tal-Istat ta’ La Guaira u ieħor f’Yaracuy. Din l-ispekulazzjoni tqum minħabba li r-reġjuni madwar Caracas u La Guaira, kif ukoll dawk madwar Barquisimeto u San Felipe, sofrew devastazzjoni severa simultanjament, filwaqt li m'hemm l-ebda rapporti ta' ħsara kbira fl-ibliet li jinsabu bejn dawn iż-żewġ żoni—bħal Maracay u Valencia—u dan joħloq vojt fl-informazzjoni u sens ta' misteru dwar x'ġara fil-fatt. <ref name=":19">{{Ikkwota l-web|url=https://www.elnacional.com/opinion/a-211-anos-del-terremoto-de-1812/|titlu=211-il sena wara t-terremot tal-1812|data=26 ta' Marzu, 2023}}}}ref><ref name=":0" /><ref name=":1">{{Ikkwota l-web|url=https://www.academia.edu/23281167/El_terremoto_del_jueves_santo_en_M%C3%A9rida_a%C3%B1o_1812|titlu=It-terremot ta' Ħamis il-Qaddis f'Mérida: sena 1812|awtur=Laffaille Jaime u Carlos Ferrer|sena=2003}}}}}ref> |- |<span style="color: #FF0000">7.4</span> |data-sort-value=1026 | ~1,026<ref name=":33">{{Cite journal|url=https://www.redalyc.org/pdf/3477/347730361009.pdf|title=Todo lo que se movió en 1812 en la placa del Caribe: sismos, volcanes y transmisión de energía|last=Altez|first=Rogelio|date=2005|journal=Revista Geográfica Venezolana|access-date=2025-10-01|issn=1012-1617}}</ref> |{{Bandiera|Yaracuy}} {{Coord|10.28|N|68.95|W}} |[[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[File:Bandiera ta' Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] |- |Terremot ta' Mérida tal-1812 |5.4<ref name=":1" /> |100–800<ref name=":33" /> |{{Bandiera|Mérida}} {{Koord|8.37|N|71.07|W}} |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] |26 ta' Marzu, 1812 |It-terremot affettwa l-bliet ta' [[Mérida (Venezwela)|Mérida]] u [[Tabay (Venezwela)|Tabay]] għall-ħabta tas-17:00. Dan it-terremot seħħ siegħa biss wara t-terremot li ħawwad it-tramuntana tal-pajjiż, immexxi minn trasferiment ta' stress bejn il-ħsarat ta' San Sebastián u Boconó; Dan ikkawża li sezzjoni ta' dan l-aħħar difett—li kien akkumula enerġija sinifikanti—tinqasam, u dan wassal għat-terremot.<ref name=":33" /> |- |Terremot ta' Cariaco tal-1823 |6.4 | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Cariaco]], [[Sucre State|Sucre]] |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |Awwissu 1823 |Hemm ftit li xejn informazzjoni dwar dan l-avveniment sismiku; madankollu, skont referenzi storiċi, ġie rreġistrat theżżiż f'jum mhux speċifikat f'Awwissu 1823 li kkawża ħsara u fi [[Cariaco]], [[Marigüitar]], [[San Antonio del Golfo]], u [[Cumaná]]. |- |1834 Terremot ta’ Mucuchíes | - | - |{{Bandiera|Mérida}} [[Mucuchíes]], [[Mérida State|Mérida]] |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] |12 ta’ Awwissu 1834 |Fil-11:30 (HLV), terremot heżżeż diversi lokalitajiet fl-[[Mérida State]], b'[[Mucuchíes]] ikun l-aktar milqut.<ref>Vila, Marco Aurelio. 1967. Aspectos geográficos estado Mérida. Corporación Venezolana de Fomento. Caracas. pp. 33.</ref> |- |It-terremot ta' Lobatera tal-1849 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.6</span><ref name=":11">{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2525|titlu=174 sena mit-terremot ta' Lobatera|data=26 ta' Frar, 2023}}}</ref> |32<ref name=":11" /> |[[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] {{Koord|8.05|N|72.25|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |26 ta' Frar, 1849 |It-[[terremot]] ħawwad [[Stat ta' Táchira]] fis-05:30 HLV, u qered kompletament il-belt ta' [[Lobatera]]. It-[[terremot|terremot]] kellu intensità ta' bejn VIII u IX fuq l-[[Skala tal-intensità Mercalli modifikata]]. <ref name=":0" /> |- |Terremot ta' Cumaná tal-1853 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">7.2–7.4</span><ref name=":2" /> |data-sort-value=1113|~1,113<ref name=":2" /> |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.5|N|64.58|W}} |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |15 ta' Lulju, 1853 |It-terremot ħawwad lil [[Cumaná]] u diversi lokalitajiet fil-[[Golf ta' Cariaco]] għall-ħabta tas-14:30 HLV u wassal għal [[tsunami]] li laħaq l-għoli ta' bejn 4 u 6 metri; Flimkien mat-terremot, dan kważi qered kompletament il-belt ta’ [[Cumaná]].<ref name=":2" /> [[Theżżiża]] qawwija reġgħet ħasdet iż-żona fit-3 ta’ Awwissu tal-istess sena, u kkawżat aktar devastazzjoni fir-reġjun.<ref name=":24" /> |- |Terremot ta’ El Tocuyo tal-1870 | - |2–3 |[[File:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] [[El Tocuyo]], [[Stat ta’ Lara|Lara]] |[[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Stat ta’ Lara|Lara]] |26 ta’ Ġunju, 1870 |[[El Tocuyo]] kien affettwat minn 22 terremot; wieħed minnhom kien distruttiv, u ħalla minn 2 sa 3 mejta, bosta midruba, u kkawża ħsara materjali fil-belt.<ref>Vila, Marco Aurelio. 1966. Aspectos geográficos estado Lara. Corporación Venezolana de Fomento. Caracas. pp. 34.</ref> |- |Teremot tal-Pilar tal-1874 |6.1 | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[El Pilar (Sucre)|El Pilar]], [[Sucre State|Sucre]] |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |17 ta’ Awwissu 1874 |It-[[terremot]] affettwa l-ibliet ta’ [[Carúpano]], [[Río Caribe]], [[Guaraúnos]], [[Tunapuy]], u [[El Pilar (Sucre)|El Pilar]] fl-10:30 HLV; f'dan tal-aħħar, qered il-knisja u kkawża ħsara materjali lil bosta djar.<ref name=":2" /> |- |[[It-terremot ta' Cúcuta tal-1875]] |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.8</span><ref name=":8">{{Ikkwota l-web|url=https://twitter.com/sgcol/status/1659331475982917633|title=https://twitter.com/sgcol/status/1659331475982917633|access-date=2023-08-01|website=Twitter|language=es}}}</ref><span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">–7.4</span><span style="display:none">7.4</span><span style="display:none">6.7</span><ref name=":9">{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2554|titlu=148 sena mit-terremot ta' Cúcuta|data=18 ta' Mejju, 2023}}}</ref> |463– 2,000 |{{Bandiera|Kolombja}} {{Koord|7.844|N|72.464|W}} |[[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira Stat|Táchira]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat Zulia|Zulia]] |18 ta' Mejju, 1875 |It-terremot affettwa l-[[Andes Venezwelani]] u l-parti tal-Lvant tar-[[Reġjun Andean (Kolombja)|Andes Kolombjani]] fil-11:15 HLV, u dam 40–50 sekonda; impatta bliet ewlenin fid-dipartimenti ta' [[Norte de Santander]] u [[Santander (Kolombja)|Santander]] fil-[[Kolombja]] u l-istati ta' [[Stat Táchira|Táchira]] u [[Mérida (Venezwela)|Mérida]] fil-[[Venezwela]]. Barra minn hekk, it-terremot inħass fi bliet imbiegħda bħal Bogotá, Caracas, u Maracaibo.<ref name=":8" /><ref name=":9" /> Wara t-terremot, tnixxija ta' żejt fuq skala kbira seħħet fil-wied ta' La Alquitrán fil-proprjetà ta' La Alquitrana, fil-Lbiċ ta' San Cristóbal.<ref name=":9" /> Jumejn qabel it-terremot, inħassu theżżiżiet żgħar fil-belt ta' Cúcuta. |- |TerremotTerremot ta' Cúa tal-1878 |5.7<ref name=":13">{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=1879|titlu=It-Terremot ta' Cúa seħħ 140 sena ilu|data=12 ta' April, 1878}}}</ref> |300<ref name=":13" /> |[[File:Flag_of_Miranda_state.svg|22x22px]] {{Coord|10.12|N|66.81|W}} |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[File:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] |12 ta' April, 1878 |It-terremot affettwa r-reġjuni [[Capital Region (Venezwela)|Kapitali]] u [[Central Region (Venezwela)|Ċentrali]] tal-[[Venezwela]] fl-20:41 HLV, bl-[[Miranda State|Miranda]] ikun l-istat l-aktar affettwat.<ref>{{Ċitazzjoni web|url=https://www.researchgate.net/publication/338750624_REEVALUACION_DEL_TERREMOTO_DEL_12_DE_ABRIL_DE_1878_A_PARTIR_DE_INTENSIDADES_RECIENTES|title=RIVALUTAZZJONI TAT-TERREMOTO TAT-12 TA' APRIL, 1878 IBBAŻAT FUQ INTENSITAJIET REĊENTI.|year=2017}}</ref> L-insedjamenti tal-[[Valles del Tuy]] (speċjalment [[Cúa (Venezwela)|Cúa]]—li kienet qed tistabbilixxi ruħha bħala belt prospera dak iż-żmien iżda waqgħet fi tnaqqis wara t-[[terremot]]) kienu dawk li sofrew l-akbar ħsara mit-[[terremot]]. |- |Terremot ta' Trujillo tal-1886 | - | - |[[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo State]] |[[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo State|Trujillo]] |29 ta' Settembru, 1886 |It-theżżiża ħasdet lil [[Trujillo State]] fis-2:20 HLV, u kkawżat ħsara materjali lil bini pubbliku u privat fil-belt ta' [[Trujillo (Venezwela)|Trujillo]].<ref name=":21">{{Ikkwota l-ktieb|aħħar=Vila|isem=Marco Aurelio|titlu=Aspectos geográficos del Estado Trujillo|url=https://books.google.co.ve/books?redir_esc=y&id=RPhlAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=1894|data tal-aċċess=7 ta' Awwissu, 2023|sena=1966|pubblikatur=Corporación Venezolana de Fomento|lokazzjoni=Caracas|paġna=33}}</ref> |- |1888 Terremot ta’ Mérida | - | - |{{Bandiera|Mérida}} [[Mérida (Venezuela)|Mérida]], [[Mérida State|Mérida]] |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] |17 ta’ Novembru, 1888 |Terremot qawwi heżżeż [[Mérida (Venezuela)|Mérida]] fis-13:00 HLV, li kkawża ħsara strutturali lill-[[Universidad de Los Andes (Venezuela)|Universidad de los Andes]].<ref>Vila, Marco Aurelio. 1967. Aspectos geográficos estado Mérida. Corporación Venezolana de Fomento. Caracas. pp. 34.</ref> |- |[[Terremot ta' Mérida tal-1894|Terremot il-Kbir tal-Andi tal-1894]] |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">7.5</span><span style="display:none">5</span><span style="display:none">7.5</span> |300–350 |{{Bandiera|Mérida}} {{Koord|8.7|N|71.7|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira Stat|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo State|Trujillo]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Zulia State|Zulia]] |28 ta' April, 1894 |Dan it-terremot ħawwad l-[[Andes Venezwelani]] fis-22:15 HLV, qered bliet sħaħ, ikkawża valangi massivi, biddel il-korpi u l-korsijiet tal-ilma, u kkawża qtugħ tad-dawl; ħalla aktar minn 20,000 ruħ affettwati, u sar wieħed mill-agħar terremoti fl-istorja tar-[[reġjun tal-Andes]]. F'sezzjonijiet tal-linja ferrovjarja [[Santa Bárbara del Zulia|Santa Bárbara]]–[[El Vigía]], il-linji tgħawġu f'forma ta' "S"; Barra minn hekk, dehru xquq fil-[[bokka (xmara)|bokka]] tax-[[Xmara Mocotíes]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2544|titlu=129 sena mit-Terremot tal-Andi|data=28 ta' April, 2023}}}ref> |- |Terremot ta' Carache tal-1894 | - | - |[[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Muniċipalità ta' Carache|Carache]], [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] |[[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] |4 ta' Novembru, 1894 |Fis-12:45 HLV, [[terremot]] qawwi nħass fl-[[Stat ta' Trujillo]], u kkawża ħsara materjali fil-[[Muniċipalità ta' Carache]], fejn il-knisja u l-bini muniċipali ġew meqruda.<ref name=":21" /> |- |[[Terremot ta' San Narciso tal-1900]] |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">7.6–8.0</span><span style="display:none">7.7</span> |21–56 |[[File:Flag_of_Miranda_state.svg|22x22px]] {{Coord|10.8|N|66.25|W}} |[[File:Flag of Amazonas Indigenous State.svg|22x22px]] [[Stat tal-Amazonas (Venezwela)|Amazonas]] [[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Anzoátegui|Anzoátegui]] [[File:Bandiera ta' AraguaState.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragwa|Aragwa]] [[Archivo:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[Archivo:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[Archivo:Dipendenzi Federali tal-Venezwela's Flag.svg|22x22px]] [[Dipendenzi Federali tal-Venezwela|Dipendenzi Federali]] [[Archivo:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Archivo:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[Archivo:Bandiera ta' La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[Archivo:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[Archivo:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[Archivo:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[Archivo:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira State|Táchira]] |29 ta’ Ottubru 1900 |It-[[terremot]] laqat il-pajjiż fl-4:42 HLV, li affettwa primarjament [[Barlovento Plain|Barlovento]] u l-ibliet ta' [[Macuto (Venezuela)|Macuto]], [[Caracas]], [[Guarenas]], u [[Guatire]]; rogħda nħasset saħansitra kemmxejn fir-[[Reġjun tal-Andes|Reġjun Andin]].<ref name=":22">{{Cite web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/reportaje3.php|title=El Sismo de San Narciso}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/262825217_A_Prueba_de_Temblores_Reflexiones_sobre_Construccion_y_Sismorresistencia_en_la_Venezuela_de_1900_Caso_del_Sismo_de_San_Narciso_del_Sismo_de_San_Narciso_del_Sismo_de_San_Narciso_del_title:29_1Equater00_octubre_29_1Equater Riflessjonijiet dwar il-Kostruzzjoni u r-Reżistenza Siżmika fl-1900s il-Venezwela—Il-Każ tat-Terremot ta’ San Narciso tad-29 ta’ Ottubru, 1900|awtur=Dr. Alejandra Leal Guzmán, Jose Antonio Rodriguez, u Franck A. Audemard|year=2014}}</ref><ref name=":23">Vila, Marco Aurelio. 1967. Aspetti Ġeografiċi ta 'l-Istat ta' Mérida. Corporación Venezolana de Fomento. Caracas. pp. 35.</ref> Fuq il-Kosta Ċentrali ta' Vargas—speċifikament f'Camurí—infetaħ xquq ta' 300 metru, filwaqt li f'Naiguatá, il-knisja ġġarraf kompletament u ġew irrappurtati bosta valangi ta' art, li affettwaw il-linji tal-ferrovija Caracas-La Guaira.<ref name=":22" /> It-terremot ikkawża valangi ta' art, likwefazzjoni tal-ħamrija, u tsunami li laħaq għoli ta' 5 metri, u affettwa l-kosti tal-Arċipelagu ta' Los Roques u l-istati ta' Anzoátegui, La Guaira, u Miranda.<ref name=":22" /><ref name=":24">{{Ikkwota l-web|url=https://www.annalsofgeophysics.eu/index.php/annals/article/view/7437|title=AFFIDABBILTÀ TA' RAKONTI MILL-EWWEL ID DWAR L-ISTUDJU TA' TSUNAMI STORIĊI FIL-GRIGAL TAL-VENEZWELA (IL-BAĦAR TAL-KARIBEW TAX-XLOKK)|awtur=Franck Albert Audemard M.; Alejandra F. Leal Guzmán|sena=2017}}}ref> Dan l-avveniment sismiku huwa kkunsidrat bħala l-aħħar terremot storiku u l-ewwel wieħed strumentali fl-istorja tal-pajjiż. Dan it-terremot aġixxa bħala katalist għall-espansjoni tar-riċerka siżmoloġika fil-Venezwela. |- ! colspan="7" | |} == Terremoti li seħħew fis-seklu 20 (1901–2000) == {{Sticky header}} {| class="wikitable sortable sticky-header" |+ !Isem tal-avveniment !Magnitud !Fatalitajiet ![[Epicenter]] !Stati affettwati !Data !Noti |- |1919 Terremot ta’ Táchira |5.3–6.3<ref name=":16">{{Cite web|url=https://docplayer.es/22742837-El-sismo-del-10-de-julio-de-1919.html|title=El sismo del 10 de julio de 1919|data-aċċess=2026-08-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230803043001/https://docplayer.es/22742837-El-sismo-del-10-de-julio-de-1919.html|arkivju-data=2023-08-03|url-status=dead}}</ref> |0 |[[File:Flag_of_Táchira.svg|22x22px]] {{Coord|7.62|N|72.25|W}} / {{Coord|7.4|N|72|W}} |[[File:Bandiera ta' Mérida State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] |10 ta' Lulju, 1919 |Dan it-terremot ħawwad diversi lokalitajiet fl-Andi Venezwelani għall-ħabta tat-20:00 HLV, u kkawża allarm fost il-popolazzjoni. Hemm żewġ [[Ipoteżi (metodu xjentifiku)|ipoteżijiet]] rigward id-dejta għal dan it-[[Terremot|terremot]]. L-ewwel waħda tgħid li l-[[epiċentru]] kien fil-belt ta' [[Santa Ana del Táchira]] b'kobor ta' 5.3, filwaqt li t-tieni waħda tgħid li l-[[epiċentru]] kien qrib il-belt ta' El Jordán b'kobor ta' 6.3.<ref name=":16" /> |- |Terremot ta' La Guajira tal-1921 |6.4 | - |[[File:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|11.829|N|71.459|W}} |[[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[File:Flag of Portuguesa.svg|22x22px]] [[Portuguesa State|Portuguesa]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Zulia State|Zulia]] |13 ta' Novembru, 1921 |Fl-4:40 HLV, ġie rreġistrat [[terremot]] bl-epiċentru tiegħu fuq il-[[Peniżola ta' La Guajira]]; inħass fil-bliet ta' [[Maracaibo]], [[Carora]], u [[Guanare]] mingħajr ma kkawża ħsara.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem912363/executive|title=M 6.4 - 88 km Lvant ta' Uribia, Kolombja|websajt=United States Geological Survey}}</ref> |- |Terremot ta' Paria tal-1923 |6.3 | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.384|N|62.623|W}} |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |8 ta' Awwissu, 1923 |It-terremot seħħ fit-8:01 HLV. Avveniment bi ftit rekords storiċi. <ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem911491/executive|title=M 6.3 - 41 km Punent-Punent ta' Güiria, Venezwela|websajt=USGS}}}</ref> |- |[[It-terremot ta' Cumaná tal-1929]] |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">7.0</span> |50–1,600 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.5|N|64.5|W}} |[[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |17 ta' Jannar, 1929 |It-terremot ħawwad lil [[Sucre State]] fis-7:32 HLV, b'[[Cumaná]] tkun l-aktar belt milquta. It-terremot ikkawża tsunami bejn erba' u ħames metri għoli li affettwa l-irħula u l-ibliet tul il-Golf ta' Cariaco.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2513|title=94 sena mit-terremot ta' Cumaná|date=17 ta' Jannar, 2023}}}ref> |- |Terremot tal-Andi tal-1932 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.5–6.8</span><ref name=":25">{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://bdigital.ula.ve/storage/pdf/geog/v44n2/art4.pdf|title=Evalwazzjoni mill-ġdid ta' żewġ terremoti storiċi fil-viċinanza ta' La Grita u Zea|author=Adolfo Escobar u Martín Rengifo|sena=2001}}</ref> |4 |[[Fajl:Flag_of_Táchira.svg|22x22px]] {{Koord|8.3|N|72.0|W}} |[[Fajl:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Cojedes|Cojedes]] [[Fajl:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Belt Kapitali Distrett]] [[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera ta' Guárico.png|22x22px]] [[Stat ta' Guárico [[Fajl:Bandiera ta' Lara State.svg|22x22px]] Lara [[Fajl:Bandiera ta' Mérida State.svg|22x22px]] Mérida [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] Portuguesa [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] Táchira [[Fajl:Bandiera ta' Trujillo State.svg|22x22px]] Trujillo [[Fajl:Bandiera ta' Yaracuy State.svg|22x22px]] Yaracuy [[Fajl:Bandiera ta' Zulia State.svg|22x22px]] Zulia |14 ta' Marzu, 1932 |Wara nofsinhar, bejn madwar il-15:40 u s-18:00 HLV, inħass terremot qawwi fir-reġjuni Andean, Central-Western, Zulia, Llanos, Central, u Capital, u kkawża ħsarat kbar fl-istati ta' Mérida u Táchira, b'La Grita tkun l-aktar belt milquta.<ref name=":25" /> It-theżżiża kkawżat 3 imwiet f'Seboruco u 1 f'San Pedro, skont telegrammi mill-Arkivju Storiku ta' Miraflores<ref>{{Cite web|url=https://www.redalyc.org/pdf/200/20038678005.pdf|title=Dokumenti għall-istudju tas-sismiċità Venezwelana tas-seklu 20 fl-Arkivju Storiku ta' Miraflores, sezzjoni tat-Telegrammi.|year=2015}}}ref>. Ġew irrappurtati wkoll valangi tal-art fil-muntanji. |- |Terremot ta' Zea tal-1933 |5.8–6.0 |0 |{{Bandiera|Mérida}} {{Koord|8.15|N|72.03|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Apure.svg|22x22px]] [[Stat ta' Apure|Apure]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |4 ta' Novembru, 1933 |Terremot reġa' ħawwad diversi stati fil-pajjiż fl-4:11 HLV, u primarjament affettwa l-belt ta' Zea. L-avveniment sismiku ġie rreġistrat minn sismografi fl-[[Osservatorju Navali ta' Cagigal|Osservatorju ta' Cagigal]]. F'0:00 HLV fl-istess jum, ġiet irreġistrata pre-theory, u aktar tard, fis-7:30 HLV fl-istess jum, kien hemm aftershock qawwi ieħor. |- |Terremot ta' Sucre tal-1935 |<span style="color: #FF0000">6.6</span> | - |[[Fajl:Flag of Sucre State (1965-2002).svg|22x22px]] {{Koord|10.612|N|62.687|W}} |[[Fajl:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[Fajl:Flag of Caracas.svg|22x22px]] [[Capital District (Venezwela)|Capital District]] [[File:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |10 ta’ April 1935 |Fis-17:32 HLV, ġie rreġistrat [[terremot]] qawwi; inħass fir-reġjun tal-grigal tal-pajjiż, [[Reġjun tal-Grigal (Venezwela)|reġjun tal-grigal]], kif ukoll fl-[[Istat ta' Guárico]] u l-[[kapitali ta' Caracas]], mingħajr ma kkawża ħsara.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem904192/|title=M 6.6 - 42 km Punent ta' Güiria, Venezwela|websajt=United States Geological Survey}}}</ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.sismicidad.ciens.ula.ve/cgi-win/be_alex.exe?Acceso=T021100000135/1475&Nombrebd=psh&Opc=NoEti;&CIzq=2&Destacar=1935;|title=1935-04-10, 5:30 pm.}}}</ref> Tkissir ta' bini ġie rreġistrat fi [[Trinidad (gżira)|Trinidad]]. |- | rowspan="3" |Terremoti ta' La Guajira tal-1943 |6.1 | rowspan="3" | - |[[File:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|12.775|N|71.216|W}} | rowspan="3" |[[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Zulia State|Zulia]] |21 ta' Diċembru, 1943 | rowspan="3" |Bejn il-21 ta' Diċembru, 1943, u l-5 ta' Jannar, 1944, ġew irreġistrati ħames [[terremoti]] qawwija b'[[epiċentru]] fit-tramuntana tal-[[Peniżola ta' La Guajira]] fil-[[Baħar Karibew]]; L-aktar waħda qawwija seħħet fil-21, it-22, u t-23 ta’ Diċembru. Dawn it-theżżiżiet ikkawżaw paniku fil-belt ta’ [[Maracaibo]] iżda ma rriżultaw fl-ebda ħsara materjali. <ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.sismicidad.ciens.ula.ve/cgi-win/be_alex.exe?Acceso=T021100002138/0&BdName=psh&CIzq=2&Opc=NoEti;|titlu=12-21-1943} ... web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem900133/|title=M 6.1 - 163 km fil-Majjistral ta' Punto Fijo, il-Venezwela|websajt=United States Geological Survey}}}</ref> |- |6.2 |[[Fajl:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|12.853|N|71.131|W}} |22 ta' Diċembru, 1943 |- |6.3 |[[Fajl:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|12.717|N|71.189|W}} |23 ta' Diċembru, 1943 |- |Terremot ta' Casanay ta' 1944 |5.0 |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] Casanay, [[Stat Sucre |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Stat Sucre|Sucre]] |5 ta' Frar, 1944 |Fil-11:30 HLV, ġie rreġistrat terremot qawwi li affettwa l-belt ta' [[Casanay]], u kkawża ħsara lis-servizzi lokali tal-ilma u tal-elettriku, kif ukoll lill-knisja u lil xi djar fil-belt. [[Likwefazzjoni tal-ħamrija]] ġiet osservata wkoll fiż-żona. Dan it-terremot kien segwit minn aktar minn 60 wara t-terremot matul il-ħamest ijiem ta' wara l-avveniment, inkluża waħda qawwija fl-14:10 HLV fis-6 ta' Frar.<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2656|titlu=80 sena mit-Terremot ta' Casanay|data=5 ta' Frar, 2024|websajt=Fondazzjoni Venezwelana għar-Riċerka Siżmoloġika|post=Caracas}}}</ref> |- |Terremot ta' Pedernales tal-1945 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.5</span><ref name=":7">{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2506|titlu=77 sena mit-Terremot ta' Pedernales|data=23 ta' Diċembru, 2022}}}</ref> |0 |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Delta Amacuro.svg|22x22px]] {{Koord|10.328|N|62.201|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Bolívar.svg|22x22px]] [[Stat ta' Bolívar|Bolívar]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Delta Amacuro.svg|22x22px]] [[Stat ta' Delta Amacuro|Delta Amacuro]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Monagas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Monagas|Monagas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Sucre.svg|22x22px]] [[Sucre Stat|Sucre]] |23 ta' Diċembru, 1945 |It-terremot Dan seħħ fit-3:40 HLV u dam bejn 30 sekonda u minuta. Dan ikkawża ħsara materjali lill-bliet kostali tul il-[[Golf ta' Paria]], u l-[[avveniment sismiku]] inħass f'[[Tumeremo]], [[Trinidad]], il-[[Golf ta' Cariaco]], u [[Caracas]].<ref name=":7" /> |- |[[Terremot ta' El Tocuyo tal-1950|Terremot ta' El Tocuyo tal-1950]] |6.3 |8–15 |[[File:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] {{Coord|9.41|N|69.92|W}} |[[File:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Apure State|Apure]] [[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Aragua State|Aragua]] [[File:Bandiera ta' Carabobo Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl: 5.000 Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Arkivju:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat Portuguesa|Portuguesa]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |3 ta' Awwissu, 1950 |It-[[terremot]] seħħ fis-17:45 HLV, u kkawża xquq fl-art, alterazzjonijiet fil-korsijiet tal-ilma, u [[valangi]]. Kien l-agħar terremot fl-istorja ta' El Tocuyo, hekk kif 80% tad-djar tal-belt dak iż-żmien inqerdu. It-theżżiża nħasset f'partijiet mir-reġjuni ta' Los Llanos, Los Llanos, u Andes.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2580|titlu=73 sena mit-Terremot ta' El Tocuyo|data=3 ta' Awwissu, 2023|post=Caracas}}}ref> |- |It-terremot ta' Aricagua tal-1956 |5.5 | - |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] {{Koord|8.25|N|71.1|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |11 ta' Novembru, 1956 |Fis-7:23 HLV, [[terremot]] ikkawża [[valanġijiet]] u ħsara lill-proprjetà fil-belt ta' [[Muniċipalità ta' Aricagua|Aricagua]] u l-inħawi ta' madwarha. It-theżżiża nħasset ukoll fi bliet bħal Mérida, Tovar, El Vigía, Valera, San Cristóbal, u Maracaibo.<ref name=":26">{{Ikkwota l-web|url=http://www.saber.ula.ve/bitstream/handle/123456789/24586/articulo44-1-3.pdf?sequence=2&isAllowed=y|title=Los sismos de Aricagua de 1956 y 1959|author=Martín Rengifo and Adolfo Escobar}}}ref> Fit-23 ta' Novembru ta' dik l-istess sena, diversi theżżiżiet qawwija nħassu fiż-żona.<ref name=":26" /> |- |Terremot ta' Santander tal-1957 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.6</span> |0 |[[File:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|6.868|N|72.095|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Apure.svg|22x22px]] [[Stat ta' Apure|Apure]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |21 ta' April, 1957 |Fis-17:12 HLV, inħass terremot qawwi bl-epiċentru tiegħu fil-Kolombja f'xi nħawi qrib il-fruntiera bejn il-[[Kolombja u l-Venezwela]], u kkawża ħsara f'[[San José de Bolívar]] u [[La Grita (Venezwela)|La Grita]].<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://twitter.com/sgcol/status/1385319410571825158?lang=es|title=https://twitter.com/sgcol/status/1385319410571825158?lang=es|access-date=2023-08-18|website=Twitter|language=es}}}</ref> |- |Terremot ta' Sucre tal-1957 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.4–6.7</span> | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.824|N|62.706|W}} |[[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta Stat|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |4 ta' Ottubru, 1957 |It-terremot affettwa r-Reġjun tal-Grigal tal-Venezwela fl-1:26 HLV; ikkawża valangi tal-art fil-muntanji tal-Peniżola ta' Paria u impatta serjament l-ibliet fuq il-Peniżola ta' Paria u Carúpano. It-terremot inħass xi ftit fil-belt ta' Caracas.<ref name=":29">Vila, Marco Aurelio. 1967. Aspectos geográficos del Distrito Federal Corporación Venezolana de Fomento. Caracas. pp. 34.</ref><ref name=":2" /> It-[[terremot]] ġie rreġistrat b'kobor ta' 6.4 mill-[[United States Geological Survey|USGS]]<ref name=":28">{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us10003vgf/executive|title=USGS - M 5.3 - 19 km Punent-Punent ta' Ejido, il-Venezwela}}</ref> u b'6.7 minn Russo fl-1992.<ref name=":27">Betancourt Ruiz, Armando. (1972). Terremotos y Temblores. Monte Ávila Caracas - il-Venezwela.</ref> L-għada, fit-20:54 HLV, [[wara terremot]] ta' kobor ta' 6.0 reġgħet ħasdet iż-żona.<ref>{{Ċitazzjoni tal-webeb|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem887328/executive|title=M 6.0 - 57 km fil-majjistral ta' Güiria, il-Venezwela}}}ref> |- |Terremot tal-Milied ta' Sucre tal-1957 |6.1 | - |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.336|N|62.540|W}} |[[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |25 ta' Diċembru, 1957 |It-terremot seħħ fis-12:26 HLV, b'kobor ta' VI fuq l-iskala Mercalli.<ref>{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgemsup887727/executive|title=M 6.1 - 37 km lejn il-lbiċ ta' Güiria, il-Venezwela}}}ref> |- |Terremot ta' Aricagua tal-1959 |4.3–5.8 |1 |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Muniċipalità ta' Aricagua|Aricagua]], [[Stat ta' Mérida]] |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] |30 ta' Ġunju, 1959 |Fis-18:13 HLV, terremot ikkawża ħsara lill-proprjetà fil-belt ta' Aricagua u l-inħawi tagħha, li rriżulta f'mewta waħda.<ref name=":26" /><ref>{{Ikkwota l-ktieb|last=Vila|first=Marco Aurelio|title=Ġeografiku aspetti tal-Istat Mérida|url=https://books.google.co.ve/books?id=r-ZlAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=1956|data tal-aċċess=13 ta' Awwissu, 2023|sena=1967|pubblikatur=Corporación Venezolana de Fomento|lokazzjoni=Caracas|paġni=36}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2344|titlu=62 sena mit-terremot ta' Aricagua|data=30 ta' Ġunju, 2021|lokazzjoni=Caracas}}</ref> Jumejn qabel it-terremot, fil-11:00 HLV, diversi [[theżżiżiet]] inħassu fiż-żona.<ref name=":26" /> |- |Terremot ta' Churuguara tal-1966 |5.2 |0 |[[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] {{Coord|10.829|N|69.482|W}} |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] |9 ta' Settembru, 1966 |Fl-14:40 HLV, terremot qawwi laqat il-belt ta' [[Churuguara]] u l-inħawi tagħha, u ħalla aktar minn 100 persuna midruba u 500 familja bla dar. It-[[terremot]] ġie rrappurtat mill-[[USGS]] b'kobor ta' 5.2 u fond ta' 14.9 km.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem843268/executive|title=M 5.2 - 67 km SSE ta' Coro, il-Venezwela}}}</ref> |- |Terremot ta' Santander tal-1967 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.8</span> |16 |[[File:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|6.747|N|73.032|W}} |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |29 ta' Lulju, 1967 |It-[[terremot]] ħawwad diversi [[Dipartimenti tal-Kolombja|dipartimenti]] Kolombjani u [[Stati tal-Venezwela|stati]] Venezwelani fis-6:24 HLV<ref>{{Ċitazzjoni web|url=https://twitter.com/sgcol/status/1155884473461944320?lang=es|title=https://twitter.com/sgcol/status/1155884473461944320?lang=es|access-date=2023-08-16|website=Twitter|language=es}}}</ref>, u kkawża ħsara f'[[San Cristóbal (Venezwela)|San Cristóbal]], fejn mietu żewġ persuni.{{Ċitazzjoni meħtieġa}} |- |[[Terremot ta' Caracas tal-1967]] |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.7</span> |274 |[[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] {{Koord|10.559|N|67.330|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' La Guaira.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] |29 ta' Lulju, 1967 |Fis-20:05 HLV, ir-[[Reġjun Kapitali (Venezwela)|kapitali]] u [[Reġjun Ċentrali Ir-reġjuni (tal-Venezwela)|ċentrali]] tal-[[Venezwela]] ġew imħarrek minn terremot qawwi li dam 35 sekonda, li affettwa serjament lil [[Caracas]] (speċjalment iż-żoni ta' [[Los Palos Grandes]] u [[Altamira (Caracas)|Altamira]]) u l-[[Kosta Ċentrali ta' Vargas|Kosta Ċentrali]], u kkawża aktar minn 2,000 korriment.<ref>{{Iċċita l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2579|title=56 sena mit-terremot ta' Caracas}}</ref> Dan huwa l-aktar terremot magħruf fl-istorja tal-pajjiż għaliex kien l-ewwel [[avveniment sismiku]] ewlieni fil-[[Venezwela]] moderna, l-[[avveniment sismiku]] ...ikkawża l-kollass ta' sitt bini fil-bliet ta' Caracas u Caraballeda, minbarra li kkawża ħsara lill-proprjetà li taqbeż il-100 miljun dollaru... ...tal-era.<ref>{{Web citation|url=https://www.eluniversal.com/venezuela/133471/un-triste-recuerdo-se-cumplen-55-anos-del-terremoto-en-caracas|title=https://www.eluniversal.com/venezuela/133471/un-triste-recuerdo-se-cumplen-55-anos-del-terremoto-en-caracas|title=https://www.eluniversal.com/venezuela/133471/un-triste-recuerdo-se-cumplen-ju-caracas| 29, 2022|websajt=El Universal (Venezwela)|lokazzjoni=Caracas}}</ref> |- |1968 Terremot ta’ Paria |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.5</span> |3 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Koord|10.697|N|62.748|W}} |[[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |20 ta' Settembru, 1968 |It-[[terremot]] ħawwad il-parti tal-lvant tal-pajjiż fis-2:00 HLV, u kkawża ħsara fl-[[Sucre State]] u nħass b'mod qawwi fl-ibliet madwar [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]], [[Stat ta' Monagas|Monagas]], u [[Stat ta' Bolívar|Bolívar]].{{Ċitazzjoni meħtieġa}} |- |It-terremot ta' Casanay tal-1974 |6.1 |2 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.563|N|63.382|W}} |[[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Monagas|Monagas]] [[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |12 ta' Ġunju, 1974 |It-[[terremot]] laqat fis-12:26 HLV, u kkawża ħsara lill-proprjetà f'[[Casanay]], [[Carúpano]], u [[Cariaco]], li rriżulta f'2 imwiet u 10 korrimenti.<ref name=":2" /><ref name=":15">{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp00006qz/executive|title=USGS - M 6.1 - 18 km SW ta' Carúpano, Venezwela}}}ref> It-[[terremot]] ikkawża [[aftershock]] ta' kobor 5.3 fid-29 ta' Ottubru tal-istess sena, u kkawża ħsarat żgħar lill-proprjetà. |- |Terremot ta' Guanare tal-1975 |5.6 |0 |[[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] {{Koord|9.037|N|69.948|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] |5 ta' Marzu, 1975 |It-terremot ħawwad il-parti tal-punent tal-pajjiż fid-9:48 HLV, u kkawża ħsara lill-proprjetà f'diversi bliet. It-terremot inħass fil-bini fil-lvant ta' [[Caracas]]. |- |Terremot ta' Quíbor tal-1975 |6.1 | 4 |[[Fajl:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] {{Koord|10.040|N|69.755|W}} |[[Fajl:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[Fajl:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[Fajl:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Cojedes State|Cojedes]] [[Fajl:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[Fajl:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[Fajl:Flag of Mérida Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera ta' Trujillo Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera ta' Yaracuy Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[Fajl:Bandiera ta' Zulia Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |5 ta' April, 1975 |Fis-17:34 HLV, terremot qawwi ħawwad diversi stati fil-parti tal-punent tal-pajjiż, u kkawża l-kollass ta' djar, qtugħ tad-dawl, valangi ta' art, u diversi forom ta' ħsara lill-proprjetà fi bliet fi ħdan [[Stat ta' Lara]], li rriżulta f'mill-inqas 4 imwiet, 20 korriment, u 660 persuna spiċċaw bla dar.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0000ag4/executive|title=M 6.1 - 19 km fil-majjistral ta' Quíbor, il-Venezwela}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.sismicidad.ciens.ula.ve/cgi-win/be_alex.exe?Acceso=T021100001048/0&Nombrebd=psh&CIzq=2&Opc=NoEti;|title=Sismoloġija Storika tal-Venezwela 05-04-1975|data tal-aċċess=2026-04-18}}}}ref> |- |Terremot tal-Andi tal-1979 |5.6 |0 |[[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] {{Koord|8.355|N|70.985|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |5 ta' Mejju, 1979 |Fis-16:04 HLV, terremot qawwi ħawwad parti kbira mill-[[Venezwela]] Andes]], u kkawża ħsara materjali żgħira fi bliet fi ħdan [[Stat ta' Mérida]]. |- |It-terremot ta' Falcón tal-1980 |4.6 |0 |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] {{Coord|10.860|N|69.513|W}} |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] |17 ta' Novembru, 1980 |Fis-12:50 HLV, terremot moderat theżżiża ħasdet bliet fin-nofsinhar ta' [[Stat ta' Falcón]] u fit-tramuntana ta' [[Stat ta' Lara]], u kkawżat ħsara lill-proprjetà f'[[Mapararí]], [[Churuguara]], u [[El Tural]].{{Ċitazzjoni meħtieġa}} |- |Terremot ta' Cúcuta-Ureña tal-1980 |5.0 |0 |{{Bandiera|Kolombja}} {{Koord|8.045|N|72.441|W}} |[[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |26 ta' Novembru, 1980 |Fi 13:35 HLV, terremot ta' kobor 5 bl-epiċentru tiegħu f'[[Cúcuta]], [[Kolombja]], ikkawża ħsara lill-proprjetà f'[[Ureña (Táchira)|Ureña]] u bliet oħra fl-[[Istat ta' Táchira]] ħdejn il-fruntiera bejn il-[[Kolombja u l-Venezwela]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0001b1h/executive|title=M 5.0 - 18 km NGR ta' Cúcuta, Kolombja}}}</ref> |- |1980–1981 Qawwa sismika ta' Aragua |4.2 (xokk ewlieni) |0 |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] {{Coord|10.529|n|67.639|w}} |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] |2 ta' Diċembru, 1980 (terremot ewlieni) |It-[[massa sismika]] fl-[[Stat ta' Aragua]] bdiet fil-25 ta' Novembru, 1980, fil-15:07 HLV u ntemmet fis-27 ta' Frar, 1981, b'total ta' 207 [[terremoti]] irreġistrati; It-theżżiża li seħħet fit-3:45 HLV fit-2 ta' Diċembru 1980, kienet l-avveniment ewlieni u l-aktar qawwi.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0001b4h/executive|title=M 4.2 - 24 km N ta' El Limón, Venezwela}}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=http://saber.ucv.ve/ojs/index.php/rev_geos/article/view/7036|title=Relazzjoni bejn il-frekwenza u l-kobor sismiku tas-swarm sismiku ta' Cuyagua, Stat ta' Aragua, Nov. 1980–Frar 1981|awtur=Henry Salas|sena=1989|post=Caracas}}</ref> |- |Terremot tal-Kolombja u l-Venezwela tal-1981 |5.9 |60–74 |{{Bandiera|Kolombja}} {{Koord|8.117|N|72.527|W}} |[[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] |18 ta' Ottubru, 1981 |It-terremot ħawwad [[Stat ta' Táchira]] fis-00:31 HLV, u wassal għal [[valanga]] li kkawżat aktar minn 60 fatalità f'[[El Palmar de la Copé]], [[Muniċipalità ta' Torbes (Táchira)|Muniċipalità ta' Torbes]], [[Stat ta' Táchira]].<ref name=":30">{{Ċitazzjoni web|url=https://twitter.com/YV2GFI/status/1052810197645721600|titlu=https://twitter.com/YV2GFI/status/1052810197645721600|data tal-aċċess=2023-08-02|websajt=Twitter|lingwa=es}}}}ref><ref name=":10">{{Ikkwota l-web|url=https://twitter.com/sgcol/status/1449838458327998478?lang=es|titlu=https://twitter.com/sgcol/status/1449838458327998478?lang=es|data tal-aċċess=2023-08-02|websajt=Twitter|lingwa=es}}}}ref> |- |Terremot ta' Paria ta' 1983 |6.1 |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.419|N|62.764|W}} |[[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |11 ta' April, 1983 |Fl-04:18 HLV, terremot qawwi ħawwad il-parti tal-lvant tal-pajjiż, u affettwa primarjament l-ibliet fl-[[Sucre State]]. Kellu intensità ta' VI fuq l-[[skala tal-intensità ta' Mercalli|skala ta' Mercalli]].<ref>{{Iċċita l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0001ubj/executive|title=M 6.1 - 53 km Punent-Punent ta' Güiria, il-Venezwela}}} |- |Terremot ta' Yaguaraparo–El Pilar tal-1986 |6.3 |3 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.597|N|62.928|W}} |[[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar Stat|Bolívar]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |11 ta’ Ġunju 1986 |Fit-09:48 HLV, [[terremot]] heżżeż ir-reġjuni tal-[[Reġjun tal-Grigal (Venezuela)|grigal]] u [[Reġjun tal-Guayana|Guayana]] tal-pajjiż, li kkawża ħsarat lill-proprjetà fl-[[Stat Sucre]] bliet bħal [[El Pilar (Sucre),|El Pilar]],| [[Yaguaraparo]], u [[Casanay]], li rriżultaw f'45 korriment.<ref name=":2" /> It-[[terremot]] kellu intensità ta' VII fuq l-[[skala tal-intensità ta' Mercalli|skala Mercalli]].<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0002uz0/executive|title=M 6.3 - 36 km ESE ta' Carúpano, Venezwela}}}</ref> |- |Terremot ta' Falcón tal-1986 |5.5 |0 |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] {{Coord|10.770|N|69.428|W}} |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[File:Flag of Lara Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[File:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] |18 ta' Lulju, 1986 |Terremot qawwi ħawwad ...ir-Reġjun Ċentrali-Punent tal-pajjiż]] fis-13:22 HLV, u kkawża ħsara lill-proprjetà. It-terremot kellu intensità ta' VII fuq l-[[skala tal-intensità ta' Mercalli]].<ref>{{Iċċita l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0002w52/executive|title=M 5.5 - 75 km SSE ta' Coro, il-Venezwela}}}ref> |- |Terremot ta' Trinidad u Tobago tal-1988 |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.7</span> | - |[[File:Flag of Trinidad and Tobago.svg|22x22px]] {{Coord|10.402|N|60.587|W}} |[[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |10 ta' Marzu, 1988 |Fis-02:17 HLV, [[terremot]] bl-epiċentru tiegħu fil-lvant ta' [[Trinidad (gżira)|Gżira Trinidad]] inħass fil-lvant tal-Venezwela mingħajr ma kkawża ħsarat kbar.<ref>{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0003dsq/executive|title=M 6.7 - 62 km ESTE ta' Sangre Grande, Trinidad u Tobago}}</ref> It-[[terremot]] iġġenera aktar minn 45 [[aftershock]] li qabżu l-kobor 4. |- |Terremot qawwi f'Boca del Tocuyo fl-1989 |6.0 (terremot prinċipali) |0 |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] {{Coord|10.960|N|68.325|W}} |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Aragua State|Aragua]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[File:Flag of Cojedes Stat.svg|22x22px]] [[Stat ta' Cojedes|Cojedes]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' La Guaira.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Portuguesa Stat|Portugiż]] [[File:Flag of Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] |30 ta' April, 1989 (xokk prinċipali) |Fis-26 ta' April, 1989, bdiet [[massa ta' terremoti]] bejn l-ibliet ta' [[Chichiriviche]] u [[Boca del Tocuyo]] fl-[[Stat ta' Falcón]]; damet sad-29 ta' Ġunju ta' dik l-istess sena, b'aktar minn 2,000 [[terremot]] irreġistrati. It-terremot prinċipali u l-aktar qawwi ġie rreġistrat fit-30 ta' April fl-04:23 HLV; Dan ikkawża likwefazzjoni tal-ħamrija tul parti mill-kosta tal-lvant tal-Istat ta' Falcón u ħsara materjali f'Boca del Tocuyo, Chichiriviche, Tocuyo de la Costa, Tucacas, u Valencia.<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2543|titlu=34 sena mill-Maltempata Siżmika ta' Boca del Tocuyo|data=24 ta' April, 2023|post=Caracas}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0003upc/executive|titlu=M 6.0 - 6 km Punent Majjistral ta' Chichiriviche, Venezwela}}}}ref> |- |Terremot ta' Lara tal-1991 |5.6 |0 |[[File:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] {{Koord|10.045|N|69.948|W}} |[[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |17 ta' Awwissu, 1991 |It-terremot ħawwad il-parti tal-punent tal-pajjiż fis-02:18 HLV, u kkawża ħsara materjali fl-ibliet u l-irħula qrib l-epiċentru. Theżżiża b'kobor ta' 4.8 kienet ġiet irreġistrata 10 ijiem qabel. It-terremot kellu intensità ta' VII fuq l-iskala Mercalli.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0004vft/executive|title=M 5.6 - 20 km SE ta' Carora, Venezwela}}} |- |Terremot tal-Pjanuri tal-Lvant tal-Kolombja tal-1993 |6.1 |0 |[[File:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|6.470|N|71.210|W}} |[[File:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Apure State|Apure]] [[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida Stat|Mérida]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] |22 ta' Lulju, 1993 |Fis-00:57 HLV, terremot ikkawża ħsara u korrimenti fil-pjanuri tal-lvant tal-Kolombja; Inħass ukoll f'diversi stati tal-Venezwela.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www2.sgc.gov.co/Publicaciones/Boletines%20Sismicidad/BOLETIN_TRIMESTRAL_JUNIO_AGOSTO_1993.pdf|titlu=BULLETTIN TAT-TERREMOT KWARTALI TAL-KOLOMBJA ĠUNJU - AWWISSU 1993|data=Novembru 1993|post=Bogotá}}}</ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0005x54/executive|titlu= o=M 6.1 - 24 km NNW ta' Puerto Rondón, Kolombja}}}ref> |- |Terremot ta' El Piñal tal-1994 |6.0 |0 |[[File:Flag_of_Táchira.svg|22x22px]] {{Coord|7.414|N|72.033|W}} |[[File:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Apure|Apure]] [[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Trujillo Stat|Trujillo]] [[File:Flag of Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |31 ta' Mejju, 1994 |Fis-13:42 Terremot qawwi ħawwad ħafna mill-pajjiż, u kkawża ħsara lill-proprjetà fl-Istat ta' Táchira—inkluża l-belt ta' San Cristóbal, fejn ġew irrappurtati korrimenti u ħsara serja lil tmien bini. Wara t-terremot ġew irreġistrati mill-inqas 23 theżżiża ta' wara. It-terremot inħass fi bliet oħra madwar il-pajjiż, bħal Barquisimeto, Maracay, Valencia, Caracas, u Maracaibo.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0006dey/executive|title=M 6.0 - 44 km SSE ta' San Cristóbal, Venezwela}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2240|title=26 sena mit-Terremot ta' El Piñal|data=31 ta' Mejju, 2020|post=Caracas}}}ref> |- |Xagħar sismiku ta' Los Arangues–Sicarigua tal-1995 |5.7 (xokk ewlieni) |0 |[[File:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] {{Koord|9.944|N|70.106|W}} |[[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[Fajl:Bandiera ta' Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |29 ta' Diċembru, 1995 (xokk ewlieni) |Fid-09:01, theżżiża qawwija ta' forza A ħasdet ħafna mill-parti tal-punent tal-pajjiż, u kkawżat ħsara lill-proprjetà f'Los Arangues, Sicarigua, u Carora. It-terremot qanqal mewġa sismika fiż-żona li damet sa Jannar 1996, b'aktar minn 350 avveniment sismiku rreġistrat.<ref>{{Iċċita l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp00079u5/executive|title=M 5.7 - 25 km Nofsinhar ta' Carora, Venezwela} ... - |[[File:Flag of Trinidad and Tobago.svg|22x22px]] {{Coord|11.112|N|60.892|W}} |[[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |22 ta' April, 1997 |Fil-05:31 HLV, terremot qawwi bl-[[epiċentru]] tiegħu ħdejn [[Tobago|Gżira ta' Tobago]] inħass b'intensità moderata sa ħafifa f'xi stati fil-parti tal-lvant tal-pajjiż, mingħajr ma kkawża ħsara materjali fi ħdan [[Venezwela]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000810j/executive|title=M 6.7 - 18 km Punent-Punent ta' Scarborough, Trinidad u Tobago}}}ref> Wara t-[[terremot]], ġew irrappurtati diversi [[Aftershocks (sismoloġija)|aftershocks]] li jvarjaw bejn il-kobor 3 u l-5. |- |[[Terremot ta' Cariaco tal-1997]] |<span style="display:none">7676</span><span style="color: #FF0000">6.9</span> |73 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.54|N|63.51|W}} |[[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Caracas.svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|NuevaEsparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |9 ta' Lulju, 1997 |Fil-15:24 HLV, seħħ terremot qawwi, li affettwa r-reġjuni [[Grigal (Venezwela)|Grigal]], [[Guayana Region|Guayana]], u [[Capital Region (Venezwela)|Capital]] tal-[[Venezwela]]. L-avveniment sismiku rriżulta f'531 korriment u ħalla kważi 7,000 persuna bla dar; ikkawża wkoll il-qerda jew il-ħsara lil diversi bini, djar, u skejjel f'diversi bliet madwar [[Sucre State]]—l-aktar notevoli [[Cariaco]] u [[Cumaná]], fejn mill-inqas ħames bini waqgħu f'kull belt. Il-ħsarat materjali ġew stmati għal madwar 53 miljun [[Bolívar (munita)|bolivars]] (bil-valur ta’ dak iż-żmien).<ref name=":0" /> It-terremot allegatament inħass fi bliet bħal [[Maturín]], [[Puerto La Cruz]], [[Puerto Ordaz]], u [[Caracas]]. It-tidwib tal-ħamrija ġie rrappurtat ukoll tul il-kosti tal-Golf ta' Cariaco.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/reportaje9.php|title=Terremot ta' Cariaco}}</ref> |- |Terremot ta' Falcón tan-Nofsinhar tal-1999 |5.8 |0 |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] {{Coord|10.696|N|70.418|W}} |[[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo Stat|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |30 ta' Marzu, 1999 |Fil-05:59 HLV, inħass terremot f'parti mir-reġjun tal-punent tal-pajjiż, u kkawża ħsara materjali fl-istati ta' Falcón u Lara.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp00095fu/executive|title=M 5.8 - 68 km NNW ta' Carora, Venezwela}}}ref> |- |Terremot ta' Urumaco tal-1999 |5.5 |0 |[[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] {{Koord|10.961|N|70.341|W}} |[[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Archivo:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |1 ta' Diċembru, 1999 |Fis-21:33 HLV, [[terremot]] ħawwad bil-qawwa lil [[Stat ta' Falcón]], u kkawża ħsara lill-proprjetà fi bliet qrib l-[[epiċentru]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0009jcs/executive|title=M 5.5 - 78 km fin-nofsinhar ta' Punta Cardón, il-Venezwela}}</ref> |- |2000 Güiria terremot |6.2 |0 |[[Archivo:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|11.124|N|62.559|W}} |[[Archivo:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[Archivo:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[Archivo:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Archivo:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[Archivo:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Monagas|Monagas]] [[Arkivju:Bandiera tal-Istat ta' Sucre.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |4 ta' Ottubru, 2000 |Fl-10:37 HLV, terremot qawwi fit-tramuntana tal-[[Peniżola ta' Paria]] ħawwad parti kbira tal-Lvant tal-Venezwela mingħajr ma kkawża ħsara lill-proprjetà jew vittmi. Minħabba l-fond tat-terremot, it-theżżiża nħasset fi bliet imbiegħda bħal Puerto Ordaz u fis-sulari ta’ fuq tal-bini f’Caracas.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000a18p/executive|title=M 6.2 - 66 km NNW ta’ Güiria, il-Venezwela}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.nacion.com/archivo/terremoto-de-59-grados-en-venezuela-sin-victimas/KYC7PNYDBVHKNLJOSWPKVDT3RE/story/|title=terremot ta’ kobor 5.9 fil-Venezwela mingħajr ebda vittma|data=4 ta’ Ottubru, 2000|pubblikatur=La Nación}}}}ref> |- ! colspan="7" | |} == Terremoti fis-seklu 21 (2001–preżent) == {{Intestatura li titwaħħal}} {| class="wikitable sortable sticky-header" |+ !Isem tal-avveniment !Kobor !Imwiet ![[Epiċentru]] !Stati affettwati !Data !Noti |- |Terremot ta' Socopó tal-2001 |5.6 |0 |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] {{Koord|8.170|N|70.961|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Apure.svg|22x22px]] [[Stat ta' Apure|Apure]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |21 ta' Diċembru, 2001 |Fl-14:51 HLV, terremot qawwi ħawwad diversi stati fil-punent tal-Venezwela, u kkawża valangi ta' art, ħsara lill-proprjetà, u anke l-kollass ta' xi djar fi bliet qrib l-epiċentru fl-istati ta' Barinas u Mérida. It-terremot inħass ukoll f'xi dipartimenti tal-Kolombja.<ref>{{Cite web|url=http s://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000av16/executive|title=M 5.6 - 33 km SE ta' Mucumpiz, Venezwela}}}ref><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0798-40652010000100001|title=It-terremot tal-21 ta' Diċembru 2001, fl-Andes ta' Mérida|awtur=Martín Rengifo, Jaime Laffaille, José Choy|sena=2010}}}} |- |Terremot ta' Trinidad tal-2006 |6.1 |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.876|N|61.756|W}} |[[File:Flag tal-Istat ta' Bolívar.svg|22x22px]] [[Stat ta' Bolívar|Bolívar]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Delta Amacuro|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Monagas|Monagas]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |29 ta' Settembru, 2006 |Fid-09:08 HLV, [[terremot]] ħawwad lil [[Trinidad u Tobago]], u kkawża [[qtugħ tad-dawl|qtugħ tad-dawl]], ħsara lill-proprjetà, u 3 korrimenti. It-terremot inħass ukoll fil-Lvant tal-Venezwela, u ma kkawża l-ebda ħsara materjali.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000eu2n/executive|title=M 6.1 - 30 km fil-majjistral ta' Petit Valley, Trinidad u Tobago}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.eluniverso.com/2006/09/29/0001/14/47AC2411A94E4D4BB665690AEE03B447.html/|title=Terremot qawwi ta' kobor 6.1 fit-tramuntana tal-Gżira ta' Trinidad|data=29 ta' Settembru, 2006|websajt=EL UNIVERSO}}}}ref> Dak l-istess jum, ġiet irreġistrata r-reċitazzjoni ta' 5.5 Mw (skala tal-kobor tal-mument). |- |Terremot ta' Cumaná tal-2008 |5.2 |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.514|N|64.171|W}} |[[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |11 ta' Awwissu, 2008 |Fis-02:49 HLV, [[terremot]] qawwi b'intensità ta' VI fuq l-[[skala tal-intensità ta' Mercalli]] ħawwad ir-[[Reġjun tal-Grigal (Venezwela)|Reġjun tal-Grigal]] tal-[[Venezwela]], u kkawża ħsara lill-proprjetà u [[qtugħ tad-dawl]] f'[[Cumaná]] u bliet oħra tul il-kosta tal-[[Golf ta' Cariaco]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/noticia.php?id=2583|titlu=15-il sena mit-terremot ta' Cumaná|data=11 ta' Awwissu, 2023|post=Caracas}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000gedr/executive|titlu=M 5.2 - 6 km fit-Tramuntana ta' Cumaná, il-Venezwela}}}ref><ref>{{Ikkwota web|url=https://www.eluniverso.com/2008/08/11/0001/14/E1BED49F499344F480E906F09EF951BB.html/|title=Terremot ta' kobor 5.2 ...gradi li nħassu fil-Lvant tal-Venezwela}}}ref> |- |Terremot ta' Los Teques tal-2009 |5.5 |0 |[[File:Flag_of_Miranda_state.svg|22x22px]] {{Coord|10.200|N|67.010|W}} |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[File:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Stat ta' Guárico|Guárico]] [[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[File:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] |4 ta' Mejju, 2009 |Fl-04:40 HLV, terremot qawwi ħawwad ir-reġjuni tal-[[Reġjun Kapitali (Venezwela)|Kapitali]] u r-Reġjun Ċentrali (Venezwela)|Ċentrali]] tal-pajjiż, li dam bejn 15 u 20 sekonda u kkawża ħsarat żgħar lill-proprjetà fl-[[Stat ta' Aragua]] u l-[[Widien ta' Tuy]].<ref>{{Ċitazzjoni web|url=https://www.semana.com/temblores-hasta-54-grados-venezuela/102773-3/|title=Terremoti sa 5.4 gradi fil-Venezwela|data=Mejju 2009|websajt=Semana}}}ref><ref>{{Ikkwota web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000gwtx/executive|title=M 5.5 - 14 km Punent Majjistral ta' Cúa, Venezwela|websajt=USGS}}}ref> Sussegwentement, ġiet irreġistrata [[Aftershock (sismoloġija)|aftershock]] ta' 4.1 [[Mw]].<ref>{{Ikkwota web|url=https://www.nacion.com/el-mundo/sismo-de-54-grados-sacudio-a-venezuela/BVWCGXVM5VH25DOGU7DGU4QV4E/storja/|titlu=terremot ta' kobor 5.4 ħawwad il-Venezwela|data=5 ta' Mejju, 2009}}}</ref> |- |[[Terremot tal-Venezwela tal-2009|Terremot fit-Tramuntana tal-Venezwela tal-2009]] |6.4 |0 |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] {{Koord|10.709|N|67.927|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera ta' Guárico.png|22x22px]] [[Stat ta' Guárico|Guárico]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' La Guaira.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[File:[[File:Flag of Portuguesa.svg|22x22px]] [[Portuguesa State|Portuguesa]] [[File:Flag of Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Yaracuy State|Yaracuy]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Zulia State|Zulia]] |12 ta' Settembru, 2009 |Fil-15:36 HLV, [[terremot]] li dam 30 sekonda ħawwad parti kbira tat-tramuntana tal-[[Venezwela]], u kkawża 14-il ferita u ħsara lill-proprjetà fi bliet bħal [[Caracas]], [[Tucacas]], [[Chichiriviche]], [[Puerto Cabello]], u [[Morón (Venezwela)|Morón]]. It-terremot ikkawża għeluq temporanju tal-[[Caracas Metro]] u s-[[Ezequiel Zamora Central Railway System|Ezequiel Zamora Railway System]]. It-terremot ikkawża likwefazzjoni tal-ħamrija fil-belt ta’ Boca del Tocuyo u kien segwit minn 40 aftershocks.<ref>{{Cite web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2473|title=Tlettax-il sena mit-Terremot ta’ Morón|date=12 ta’ Settembru, 2022|location=Caracas}}</ref> Matul it-terremot, xita qawwija akkumpanjata minn irjieħ b’forza ta’ uragan, sajjetti, u silġ kienet qed isseħħ fil-belt ta’ Caracas; Dawn il-kundizzjonijiet, flimkien mat-terremot, ikkawżaw kaos fost il-popolazzjoni.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://elpais.com/internacional/2009/09/12/actualidad/1252706413_850215.html?event=go&event_log=go&prod=REGCRART&o=cerradoam|title=https://elpais.com/internacional/2009/09/12/actualidad/1252706413_850215.html?event=go&event_log=go&prod=REGCRART&o=cerradoam|date=12 ta' Settembru, 2009|websajt=EL PAÍS}}}</ref> |- |Terremot ta' Siquisique tal-2009 |5.6 |0 |[[File:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] {{Koord|10.434|N|69.715|W}} |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Stat ta' Falcón|Falcón]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[Fajl:Bandiera ta' Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |27 ta' Novembru, 2009 |Fis-03:45 HLV, [[terremot]] ħawwad diversi stati fil-punent tal-[[Venezwela]], u kkawża ħsara materjali moderata f'xi bliet ħdejn l-[[epiċentru]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=2492|titlu=13-il sena mit-terremot ta' Siquisique|data=27 ta' Novembru, 2022|post=Caracas}}</ref> |- |[[Terremot ta' Sucre tal-2010 (Venezwela)|Terremot ta' Sucre tal-2010]] |5.6 |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.454|N|63.475|W}} |[[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[File:Flag of Nueva [[File:Flag of Nueva Esparta State.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[File:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |15 ta’ Jannar, 2010 |Fis-13:30 HLV, terremot qawwi heżżeż parti mill-grigal il-Venezwela, u kkawża ħsara lill-proprjetà u indarab mill-inqas 11-il persuna. |- |2013 Terremot Güiria |6.0 |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.905|N|62.315|W}} |[[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Caracas.svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[File:Bandiera ta' Miranda state.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Monagas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Monagas|Monagas]] [[Fajl:Bandiera ta' Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Stat ta' Nueva Esparta|Nueva Esparta]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Sucre.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] |11 ta' Ottubru, 2013 |Fis-21:40 HLV, theżżiża qawwija ħasdet il-parti tal-lvant tal-pajjiż, u ma kkawżat l-ebda korriment jew ħsara materjali serja. It-terremot inħass sew fil-Peniżola ta' Paria, u kkawża qtugħ tad-dawl fil-belt ta' Güiria. It-terremot inħass f'xi nħawi u fis-sulari ta' fuq tal-bini fil-belt ta' Caracas.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.bbc.com/mundo/ultimas_noticias/2013/10/131011_ultnot_venezuela_sismo_no_danos_lav|titlu=Terremot qawwi 'l barra mill-kosta tal-Venezwela|data=12 ta' Ottubru, 2013|websajt=BBC}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=839|titlu=terremot ta' kobor 5.6 irreġistrat illum f'Güiria|data=11 ta' Ottubru, 2013|websajt=FUNVISIS}}}}ref><ref>{{Ikkwota web|url=https://www.notimerica.com/sociedad/noticia-venezuela-sismo-magnitud-56-registra-sucre-venezuela-victimas-20131012113749.html|title=Terremot ta' magni ...kobor 5.6 irreġistrat f'Sucre (il-Venezwela); l-ebda vittma|data=12 ta' Ottubru, 2013|websajt=Notimerica}}</ref> It-terremot wassal għal theddida ta' tsunami għall-kosta tat-tramuntana tal-Peniżola ta' Paria, iżda dan ġie eskluż ftit wara.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usb000kbhi/executive|titlu=M 6.0 - 36 km N ta' Güiria, Venezwela|websajt=USGS}}</ref> |- |[[Terremot tal-Kolombja tal-2015|Terremot ta' Los Santos tal-2015]] |<span style="color: #FF0000">6.8</span> |0 |[[File:Flag of Colombia.svg|22x22px]] {{Coord|6.747|N|73.032|W}} |[[File:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Apure Stat|Apure]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Barinas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Barinas|Barinas]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[File:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |10 ta' Marzu, 2015 |Fis-16:25 HLV, terremot qawwi bl-epiċentru tiegħu fil-[[Kolombja]] inħass b'mod qawwi f'ħafna mir-reġjun tal-punent tal-pajjiż, u kkawża ħsara lill-proprjetà fl-[[Stat ta' Táchira]].<ref>{{Ċitazzjoni web|url=https://twitter.com/ReporteYa/status/575421901172047872?s=20|title=https://twitter.com/Reporte Ya/status/575421901172047872?s=20|access-date=2023-08-24|website=Twitter|language=es}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.telesurtv.net/news/Registran-temblor-de-6.6-en-el-centro-de-Colombia-20150310-0044.html|title=Registran temblor de 6.6 en el centro de Colombia|year=2015|website=Telesur}>}</ref{C><ref web|url=https://www.bbc.com/mundo/ultimas_noticias/2015/03/150310_ultnot_colombia_temblor_santander_ng|title=Temblor de 6,6 de magnitud se registra en Colombia|date=10 ta' Marzu, 2015|website=BBC}}</ref> It-[[terremot|theżżiża]] inħass fir-[[Reġjun Ċentrali ...Reġjuni Ċentrali u Kapitali tal-Venezwela, skont rapporti minn diversi nies permezz tan-netwerk soċjali Twitter / X. |- | rowspan="2" |Teremoti ta' Mérida tal-2015 |5.3 (xokk ewlieni) |1 |{{Bandiera|Mérida}} {{Coord|8.467|N|71.396|W}} | rowspan="2" |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Flag of Caracas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Lara.svg|22x22px]] [[Stat ta' Lara|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] | rowspan="2" |7 ta' Novembru, 2015 – Frar 2016 | rowspan="2" |Fis-02:28 HLV fis-7 ta' Novembru, terremot qawwi ħawwad l-Andi Venezwelani, u kkawża 4 korrimenti, mewta waħda, ħsara lill-proprjetà, u valangi tal-art. It-theżżiża nħasset ħafif ukoll fir-reġjuni Ċentrali-Punent, Zulia, Ċentrali, u Kapitali, skont rapporti minn diversi nies permezz tan-netwerk soċjali Twitter / X.<ref name=":28" /><ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.telesurtv.net/news/Temblor-de-magnitud-51-sacude-los-andes-venezolanos-20151107-0006.html|title=terremot ta’ magnitudini 5.1 fl-Andi Venezwelani jħalli wieħed mejjet u 4 midruba|year=2015|website=Telesur}}</ref> Dan it-terremot wassal għal sensiela sismika ta’ aktar minn 300 theżżiża b’magnitudnijiet akbar minn 2 bejn l-aħħar tal-2015 u l-bidu tal-2016. Bejn is-7 u l-20 ta’ Novembru, ġew irreġistrati 19-il theżżiża oħra li jvarjaw minn 4.0 sa 4.9 (Mw). Fit-22 ta' Novembru, fis-16:08 HLV, ġie rreġistrat terremot qawwi ieħor—din id-darba b'kobor ta' 5.1 (Mw)—li kkawża mewta waħda, korrimenti, valangi ta' art, u ħsara lill-proprjetà fl-Istat ta' Mérida.<ref name=":31">{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us100040dr/executive|title=USGS - M 5.1 - 16 km Punent ta' Ejido, il-Venezwela}}}</ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://elestimulo.com/venezuela/2015-11-22/reportan-cierre-de-vias-por-sismo-de-magnitud-5-1-en-el-vigia/|title=Mejta waħda wara terremot ta' kobor 5.1 f'El Vigía|date=22 d Novembru 2015|websajt=El Estímulo}}</ref> |- |5.1 |1 |{{Bandiera|Mérida}} {{Koord|8.522|N|71.387|W}} |- |Terremot ta' Caracas tal-2017 |4.5 |0 |[[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] {{Koord|10.70|N|66.56|W}} |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Belt Kapitali Distrett]] [[Fajl:Bandiera ta' Guárico.png|22x22px]] [[Stat ta' Guárico|Guárico]] [[Fajl:Bandiera ta' La Guaira State.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[Fajl:Bandiera ta' Miranda state.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] |30 ta' Awwissu, 2017 |Fl-10:01 HLV, [[terremot]] ħawwad ir-reġjuni [[Reġjun Kapitali (Venezwela)|Kapitali]] u [[Reġjun Ċentrali (Venezwela)|Ċentrali]] tal-[[Venezwela]], u kkawża xi ħsarat materjali żgħar f'[[Caracas il-Kbira]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/old/noticia.php?id=1721|titlu=Terremot ta' kobor 4.5 irreġistrat f'Los Caracas|data=Awwissu 30, 2017|websajt=FUNVISIS|lokazzjoni=Caracas}}</ref> It-terremot ikkawża paniku u [[evakwazzjoni]] ta' bini fil-belt ta' [[Caracas]] u bliet fil-qrib—minkejja l-kobor baxx—għaliex il-popolazzjoni mhix imdorrija bl-[[attività sismika]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.telesurtv.net/news/Sismo-de-magnitud-46-se-registra-en-Caracas-Venezuela-20170830-0021.html|titlu=Terremot ta' kobor 4.5 irreġistrat f'Caracas|data=30 ta' Awwissu, 2017|websajt=Telesur}}</ref><ref>{{Ikkwota web|url=https://www.elmundo.es/internacional/2017/08/30/59a709a6ca4741c51e8b45ee.html|titlu=Caracas titriegħed, din id-darba minħabba terremot|sena=2017|websajt=El Mundo (Spanja)}}}</ref> |- | rowspan="2" |Terremoti ta' Valenzja tal-ewwel nofs tal-2018 |4.7 |0 |[[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] {{Coord|10.615|N|68.146|W}} | rowspan="2" |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Aragua.svg|22x22px]] [[Stat ta' Aragua|Aragua]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Carabobo.svg|22x22px]] [[Stat ta' Carabobo|Carabobo]] [[Fajl:Bandiera ta' Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' La Guaira.svg|22x22px]] [[Stat ta' La Guaira|La Guaira]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] |27 ta' April, 2018 |Fl-04:44 HLV, theżżiża ħasdet ir-reġjuni [[Reġjun Ċentrali (Venezwela)|Ċentrali]] u [[Reġjun Kapitali (Venezwela)|Kapitali]] tal-pajjiż, u kkawża ħsara lill-proprjetà u valangi fiż-żona metropolitana ta' Valencia.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.eluniversal.com/caracas/7482/sismo-sacudio-parte-centro-pais|titlu=terremot ta' kobor 4.7 ħased parti miċ-ċentru tal-pajjiż|data=27 ta' April, 2018|websajt=El Universal (Venezwela)|lokazzjoni=Caracas}}}ref> |- |4.2 |0 |[[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] {{Coord|10.320|N|68.142|W}} |23 ta' Mejju, 2018 |Fis-07:23 HLV, theżżiża oħra għal darb'oħra ħawwad ir-reġjuni [[Ċentrali (Venezwela)|Ċentrali]] u [[Kapitali]] tal-pajjiż, u kkawża ħsarat żgħar lill-proprjetà ta' xi strutturi fiż-żona metropolitana ta' Valencia (Venezwela)|żona metropolitana ta' Valencia]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://efectococuyo.com/sucesos/sismo-de-magnitud-4-2-sacude-a-valencia-y-a-otras-ciudades-del-pais/|title=Terremot ta' kobor 4.2 iħawwad lil Valencia u bliet oħra fil-pajjiż|data=23 ta' Mejju, 2018|websajt=Efecto Cocuyo}}</ref> Żewġ minuti wara, ġiet irreġistrata [[Aftershock (sismoloġija)|aftershock]] ta' kobor 4.0 fiż-żona. |- |[[Terremot tal-Venezwela tal-2018]] |<span style="color: #FF0000">7.3</span> |0 |[[File:Flag_of_Sucre_State.svg|22x22px]] {{Coord|10.773|N|62.902|W}} |[[File:Flag of Amazonas Indigenous State.svg|22x22px]] [[Stat tal-Amazonas (Venezwela)|Amazonas]] [[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Anzoátegui|Anzoátegui]] [[File:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Apure|Apure]] [[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Aragua Stat|Aragwa]] [[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[File:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Cojedes State|Cojedes]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[File:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[File:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[File:Flag of Mérida State.svg|22x22p x]] [[Stat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera tal-istat ta' Miranda.svg|22x22px]] [[Stat ta' Miranda|Miranda]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Monagas.svg|22x22px]] [[Stat ta' Monagas|Monagas]] [[Fajl:Bandiera ta' Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Stat ta' Nueva Esparta|Nueva Esparta]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat ta' Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Sucre.svg|22x22px]] [[Stat ta' Sucre|Sucre]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat ta' Táchira|Táchira]] [[Fajl:Bandiera ta' Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]] [[File:Flag of Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Yaracuy|Yaracuy]] [[File:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Stat ta' Zulia|Zulia]] |21 ta' Awwissu, 2018 |Fis-17:31 HLV, ġie rreġistrat terremot qawwi bl-epiċentru tiegħu fi [[Stat ta' Sucre]], li dam madwar 2 minuti u 20 sekonda; Inħass b'mod qawwi madwar il-pajjiż kollu (u kkawża paniku u l-evakwazzjoni ta' bini f'diversi [[Stati tal-Venezwela|stati]] tal-[[Venezwela]], inkluża l-kapitali, [[Caracas]])<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://elpais.com/internacional/2018/08/22/america/1534889633_909876.html|titlu=Terremot qawwi ta' 7.3 fuq skala kobor fil-Venezwela|data=22 ta' Awwissu, 2018|websajt=El País (Urugwaj)}}}</ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.univision.com/noticias/terremotos/fuerte-sismo-de-70-sacude-la-costa-oriental-de-venezuela|titlu=Terremot qawwi ta' 7.3 fuq skala kobor iħawwad partijiet tal-Venezwela, il-Kolombja, u l-gżira ta' Trinidad|data=21 ta' Awwissu, 2018|websajt=Univision}}</ref> u nħasset saħansitra f'pajjiżi ġirien bħal [[Trinidad u Tobago]], [[Kolombja]], [[Brażil]], [[Gujana]], [[Grenada]], [[Barbados]], [[Santa Luċija]], [[San Vinċenz u l-Grenadni]], li jagħmluha l-iktar isem]]]]]t]]uri. terremot fl-istorja rreġistrata tal-[[Venezwela]].<ref name=":32">{{Iċita web|url=https://www.researchgate.net/publication/330688933_El_terremoto_del_noreste_de_Venezuela_de_2018_el_mas_grande_de_los_ultimos_tiempos_sentido_en_Colombia_Trinidad_y_otras_Islas_del_Noreste_de_Venezuela_de_2018_el_mas_grande_de_los_ultimos_tiempos_sentido_en_Colombia_Trinidad_y_otras_Islas_del_title=Tramuntana Il-Venezwela Il-Kbir2018 Il-Kbira tal-Karibe | Recent Times, Felt fil-Kolombja, Trinidad, u Oħrajn Gżejjer tal-Karibew|awtur=GUSTAVO CORONEL DELGADO|sena=2018}}</ref> It-terremot ikkawża ħsara minn żgħira sa moderata lil diversi strutturi fil-Lvant u ċ-Ċentru tal-[[Venezwela]]. Minkejja l-kobor tiegħu, it-terremot ma kkawżax ħsara kbira sinifikanti, u b'hekk sar simili ħafna għat-terremot tal-1766 li kellu l-epiċentru tiegħu fl-istess żona.<ref name=":32" /> Minħabba l-kobor għoli tat-terremot, l-USGS ħarġet twissija ta' tsunami għall-kosta tal-Lvant tal-Venezwela; madankollu, din l-allert ġiet ikkanċellata ftit wara.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-45264202|titlu=Terremot ta' kobor 7.3 iħawwad it-Tramuntana tal-Venezwela|data=21 ta' Awwissu, 2018|websajt=BBC}}</ref> L-għada, fid-09:27 HLV, ġiet irreġistrata warpshock ta' kobor 5.8 (Mw); Inħass fir-reġjuni Insulari, tal-Grigal, tal-Guyana, tal-Belt Kapitali, u Ċentrali.<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://www.reuters.com/article/sismo-venezuela-idLTAKCN1L71P9-OUSLD|titlu=Terrimot wara t-terremot jittestja n-nervituri tal-Venezwelani|data=22 ta' Awwissu, 2018|websajt=Reuters|lokazzjoni=Caracas}}} |- |Terrimot ta' Valera tal-2018 |5.2 |0 |[[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] {{Coord|9.310|N|70.668|W}} |[[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara Stat|Lara]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Mérida.svg|22x22px]] [[Istat ta' Mérida|Mérida]] [[Fajl:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Istat Portuguesa|Portuguesa]] [[Fajl:Bandiera ta' Táchira.svg|22x22px]] [[Stat Táchira]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Trujillo.svg|22x22px]] [[Istat ta' Trujillo|Trujillo]] [[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Zulia.svg|22x22px]] [[Istat ta' Zulia|Zulia]] |24 ta' Novembru, 2018 |Fis-16:41 HLV, [[terremot]] ħawwad il-parti tal-punent tal-pajjiż, u kkawża [[valanġijiet]] u ħsara lill-proprjetà f'[[Trujillo State]].<ref>{{Cite web|url=https://efectococuyo.com/la-humanidad/sismo-de-magnitud-5-1-con-epicentro-en-valera-sacude-al-oeste-del-pais/|title=Magnitude 5.1 terremot b'epiċentru f'Valera il-pajjiż tħawwad il-24, ta' Novembru l-punent|24 ta' Novembru 2018|websajt=Efecto Cocuyo}}</ref> |- |Terremot ta’ Valenzja tal-2018 |5.4 |0 |[[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] {{Coord|10.264|N|67.904|W}} |[[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Aragua State|Aragua]] [[File:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[File:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Cojedes State|Cojedes]] [[File:Flag of Caracas.svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Archivo:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[Archivo:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[Archivo:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[Archivo:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[Archivo:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[Archivo:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda Stat|Miranda]] [[Arkivju:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat Portuguesa|Portuguesa]] [[Arkivju:Bandiera ta' Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat Trujillo|Trujillo]] [[Arkivju:Bandiera ta' Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Stat Yaracuy|Yaracuy]] |27 ta' Diċembru, 2018 |Fl-04:59 HLV, terremot qawwi ħawwad parti kbira mill-pajjiż, u kkawża valangi ta' art u ħsarat żgħar sa moderati lill-proprjetà f'[[Stat Carabobo|Carabobo]], kif ukoll paniku u l-[[evakwazzjoni]] ta' bini f'diversi stati bħal [[Stat Aragua|Aragua]], [[Stat Miranda|Miranda]], id-[[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]], u [[Stat ta' Lara|Lara]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.eluniversal.com/venezuela/29199/sismo-causo-leves-deslizamientos-en-la-valencia-puerto-cabello|titlu=Terremot ikkawża valangi żgħar fit-triq Valencia-Puerto Cabello|data=27 ta' Diċembru, 2018|websajt=El Universal (Venezwela)|post=Valencia}}}ref> Sussegwentement, fil-05:13 HLV, ġiet irreġistrata [[wara x-xokk]] ta' 4.2 (Mw), u fil-05:24 HLV, ġiet irreġistrata [[wara x-xokk]] oħra ta' 4.9 (Mw). as (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Archivo:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[Archivo:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[Archivo:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[Archivo:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[Archivo:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[Archivo:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda Stat|Miranda]] [[Arkivju:Bandiera ta' Portuguesa.svg|22x22px]] [[Stat Portuguesa|Portuguesa]] [[Arkivju:Bandiera ta' Trujillo State.svg|22x22px]] [[Stat Trujillo|Trujillo]] [[Arkivju:Bandiera ta' Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Stat Yaracuy|Yaracuy]] |27 ta' Diċembru, 2018 |Fl-04:59 HLV, terremot qawwi ħawwad parti kbira mill-pajjiż, u kkawża valangi ta' art u ħsarat żgħar sa moderati lill-proprjetà f'[[Stat Carabobo|Carabobo]], kif ukoll paniku u l-[[evakwazzjoni]] ta' bini f'diversi stati bħal [[Stat Aragua|Aragua]], [[Stat Miranda|Miranda]], id-[[Distrett Kapitali (Venezwela)|Distrett Kapitali]], u [[Stat ta' Lara|Lara]].<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.eluniversal.com/venezuela/29199/sismo-causo-leves-deslizamientos-en-la-valencia-puerto-cabello|titlu=Terremot ikkawża valangi żgħar fit-triq Valencia-Puerto Cabello|data=27 ta' Diċembru, 2018|websajt=El Universal (Venezwela)|post=Valencia}}}ref> Sussegwentement, fil-05:13 HLV, ġiet irreġistrata [[wara x-xokk]] ta' 4.2 (Mw), u fil-05:24 HLV, ġiet irreġistrata [[wara x-xokk]] oħra ta' 4.9 (Mw). as (2022).svg|22x22px]] [[Distrito Capital (Venezuela)|Distrito Capital]] [[Archivo:Bandera de Falcón.svg|22x22px]] [[Estado Falcón|Falcón]] [[Archivo:Bandera de Guárico.png|22x22px]] [[Estado Guárico|Guárico]] [[Archivo:Bandera del Estado La Guaira.svg|22x22px]] [[Estado La Guaira|La Guaira]] [[Archivo:Bandera del Estado Lara.svg|22x22px]] [[Estado Lara|Lara]] [[Archivo:Bandera del Estado Mérida.svg|22x22px]] [[Estado Mérida|Mérida]] [[Archivo:Bandera de Miranda [[Archivo:Bandera de Portuguesa.svg|22x22px]] [[Estado de Miranda|Miranda]] [[Archivo:Bandera de Portuguesa.svg|22x22px]] [[Estado de Portuguesa]] [[Archivo:Bandera de Trujillo.svg|22x22px]] [[Estado de Trujillo|Trujillo]] [[Archivo:Bandera de Yaracuy.svg|22x22px]] [[Estado de Yaracuy|Yaracuy]] |27 de diciembre de 2018 |A las 04:59 HLV, un fuerte terremoto sacudió gran parte del país, causando deslizamientos de tierra y daños materiales de leves a moderados en [[Estado de Carabobo|Carabobo]], así como pánico y la [[evacuación]] de edificios en varios estados como [[Estado de Aragua|Aragua]], [[Estado de Miranda|Miranda]], el [[Distrito Capital (Venezuela)|Distrito Capital]] y [[Estado Lara|Lara]].<ref>{{Quote l-web|url=https://www.eluniversal.com/venezuela/29199/sismo-causo-leves-deslizamientos-en-la-valencia-puerto-cabello|title=Terremoto provoca pequeños deslizamientos de tierra en la carretera Valencia-Puerto Cabello|date=27 de diciembre de 2018|website=El Universal (Venezuela)|location=Valencia}}}ref> Posteriormente, a las 05:13 HLV, se registró una [[réplica]] de 4.2 (Mw), y a las 05:24 HLV, otra [[réplica]] de 4.9 (Mw). as (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[File:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[File:Flag of Miranda Miranda State.svg|22x22px] Portugiż State.svg|22x22px] Trujillo State.svg|22x22px] Yaracuy State.svg|22x22px] 27 ta' Diċembru, 2018 |Fl-4:59 AM ħin lokali, terremot qawwi ħawwad ħafna mill-pajjiż, u kkawża valangi u ħsara materjali żgħira sa moderata fl-Istat ta' Carabobo, u paniku u evakwazzjonijiet ta' bini f'diversi stati. [[Stat ta' Aragua|Aragwa]], [[Stat ta' Miranda|Miranda]], [[Distrett tal-Kapitali (Venezuela)|Distrett tal-Kapitali]] jew [[Stat ta' Lara|Lara]].<ref>{{Web citation|url=https://www.eluniversal.com/venezuela/29199/sismo-causo-leves-deslizamientos-en-la-valencia-puerto-cabello|title=Teremot ikkawża valangi ta' art minuri fit-triq Valencia-Puerto Cabello|data=27 ta' Diċembru 2018 (Venezuela)|Universal (Venezuela) | Sussegwentement, f'05:13 HLV, ġiet irreġistrata aftershock ta' 4.2 (Mw), u f'05:24 HLV, aftershock ieħor ta' 4.9 ([[Mw]]). as (2022).svg|22x22px]] [[Distrito Capital (Venezuela)|Distrito Capital]] [[Archivo:Bandera de Falcón.svg|22x22px]] [[Estado Falcón|Falcón]] [[Archivo:Bandera de Guárico.png|22x22px]] [[Estado Guárico|Guárico]] [[Archivo:Bandera del Estado La Guaira.svg|22x22px]] [[Estado La Guaira|La Guaira]] [[Archivo:Bandera del Estado Lara.svg|22x22px]] [[Estado Lara|Lara]] [[Archivo:Bandera del Estado Mérida.svg|22x22px]] [[Estado Mérida|Mérida]] [[Archivo:Bandera de Miranda Miranda Estado.svg|22x22px] Estado Portugués.svg|22x22px] Estado Trujillo.svg|22x22px] Estado Yaracuy.svg|22x22px] 27 de diciembre de 2018 |A las 4:59 a. m., hora local, un fuerte terremoto sacudió gran parte del país, provocando deslizamientos de tierra y daños materiales de leves a moderados en el estado Carabobo, así como pánico y evacuaciones de edificios en varios estados. [[Estado Aragua|Aragwa]], [[Estado Miranda|Miranda]], [[Distrito Capital (Venezuela)|Distrito Capital]] o [[Estado Lara|Lara]].<ref>{{Web citation|url=https://www.eluniversal.com/venezuela/29199/sismo-causo-leves-deslizamientos-en-la-valencia-puerto-cabello|title=Terremoto provoca deslizamientos menores en la vía Valencia-Puerto Cabello|fecha=27 de diciembre de 2018 (Venezuela)|Universal (Venezuela) | Posteriormente, a las 05:13 HLV se registró una réplica de 4,2 (Mw) y a las 05:24 HLV otra réplica de 4,9 ([[Mw]]). |22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[Stampa:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Stampa:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[Stampa:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[Stampa:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[Stampa:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] |22 ta’ Ġunju 2024 |Fit-23:58 [[Venezuela Standard Ħin|HLV]], [[terremot]] heżżeż il-Lvant tal-[[Venezuela]]; inħasset b'mod moderat fi bliet bħal [[Ciudad Bolívar]], [[Cumaná]], [[Barcelona (Venezuela)|Barċellona]], [[Ciudad Guayana]], u [[Maturín]], u kkawża allarm fost ir-residenti. Barra minn hekk, inħasset kemmxejn f'diversi żoni tal-belt ta' [[Caracas]].<ref>{{Cite web|url=https://vpitv.com/lo-ultimo/un-temblor-de-6-0-sacudio-el-oriente-venezolano-la-noche-de-este-sabado/|title=Un venezolano sacudi de noche de oriente6. sábado|website=VPItv}}</ref> It-[[terremot]] inħass ukoll f'pajjiżi oħra bħal [[Trinidad u Tobago]] u l-[[Gujana]]. It-terremot ikkawża ħsarat strutturali żgħar lill-kwartieri ġenerali tal-CORPOELEC f'Puerto Ordaz.<ref>{{Cite web|url=https://elperiodicodemonagas.com.ve/venezuela/sede-de-corpoelec-en-puerto-ordaz-sufrio-danos-por-el-sismo/|title=El-kwartieri ġenerali ta' Puerto Ordaz ġarrab ħsarat fil-kwartieri ġenerali ta' Ordaz| Periódico de Monagas}}</ref> Sussegwentement, ġew irreġistrati tmien aftershocks ta’ kobor aktar baxx. |- | rowspan="2" |2025 Terremoti ta' Mene Grande |6.2 |0 |[[File:Flag_of_Lara_State.svg|22x22px]] {{Coord|9.922|N|70.717|W}} | rowspan="2" |[[Archivo:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Apure State|Apure]] [[Stampa:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Aragua State|Aragua]] [[Stampa:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[Stampa:Flag of Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[Stampa:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Cojedes State|Cojedes]] [[Stampa:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[Archivo:Bandiera ta' Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[Stampa:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[Stampa:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira State|La Guaira]] [[Stampa:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[Stampa:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[Stampa:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[Stampa:Flag of Portuguesa.svg|22x22px]] [[Portuguesa Stat|Portugall]] [[Stampa:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira State|Táchira]] [[Stampa:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo State|Trujillo]] [[Stampa:Flag of Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Yaracuy State|Yaracuy]] [[Stampa:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Zulia State|Zulia]] | rowspan="2" |24 ta' Settembru, 2025 | rowspan="2" |Fis-23:51 [[Ħin Standard tal-Venezwela|HLV]], ġie rreġistrat [[terremot]] qawwi<ref>{{Iċċita l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000rcqw/executive|title=M 6.3 - 27 km LNE ta' Mene Grande, il-Venezwela|websajt=United States Geological Survey}}}ref> li ħawwad il-partijiet tal-punent u ċentrali tal-pajjiż. Inħass fir-reġjuni [[Reġjun ta' Zulia|Zulia]], [[Reġjun tal-Andes|Andes]], [[Reġjun tal-Punent-Ċentrali|Punent-Ċentrali]], [[Reġjun ta' Los Llanos|Los Llanos]], [[Reġjun Ċentrali (Venezwela)|Ċentrali]], u [[Reġjun Kapitali (Venezwela)|Kapitali]], u kkawża l-kollass ta' żewġ [[djar fuq palazzi]] fil-Muniċipalità ta' Mara|Mara]]<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.instagram.com/reel/DPDORJhk0ZO/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=MzRlODBiNWFlZA==|title=L-istat ta' #Zulia ntlaqat ħażin mit-terremot qawwi rreġistrat fl-24 ta' Settembru|websajt=Instagram Reels}}</ref>, dar waħda f'[[Mene Grande]], u 28 dar oħra f'ħames komunitajiet fl-[[Istat ta' Lara|Stat ta' Lara]], li rriżulta fi tlieta korrimenti.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.instagram.com/reel/DPDKFitkTnY/?utm_source=ig_web_copy_link|title=Fl-istat ta' #Lara, madwar 28 dar iġġarfu u aktar minn 15 sofrew ħsara strutturali fil-muniċipalità ta' Torres|websajt=Instagram}}}ref> Ġiet irrappurtata wkoll ħsara lill-proprjetà f'diversi bliet u rħula madwar l-istati ta' [[Stat ta' Zulia|Zulia]], [[Stat ta' Trujillo|Trujillo]], [[Stat ta' Mérida|Mérida]], [[Stat ta' Táchira|Táchira]], u [[Stat ta' Lara|Lara]]. Barra minn hekk, it-theżżiża nħasset ukoll f'pajjiżi ġirien bħall-Kolombja, Aruba, Curaçao, u Bonaire. Qabel it-terremot ewlieni, ġew irreġistrati 95 theżżiża b'kobor li jvarja minn 1.7 sa 6.2 (Mw) li bdew fis-17:50 HLV<ref>{{Ċitazzjoni tal-web|url=https://earthquake.usgs.go v/earthquakes/eventpage/us6000rcnw/executive|title=M 6.2 - 24 km lejn il-Lvant ta' Mene Grande, il-Venezwela|websajt=United States Geological Survey}}}ref>. Dan tal-aħħar inħass fiż-żona msemmija qabel fis-18:21 HLV, u kkawża ħsara lill-proprjetà fi bliet bħal Mene Grande, Lagunillas, Barquisimeto, Valera, u Maracaibo.<ref>{{Cite web|url=https://noticiasvenevision.com/noticias/nacional/sismos-en-zulia-dejan-danos-en-varias-infraestructuras-de-la-entidad|title=Sismos en Zulia dejan daños en varias infraestructuras de la entidad|access-date=2025-09-26|date=Septe2025,website2mber25| Venevisión}}</ref> Wara t-terremot, ġew irreġistrati aktar minn 300 xokk ta' wara b'kobor li jvarja minn 1.5 sa 5.8 (Mw).<ref>{{Iċita web|url=https://www.volcanodiscovery.com/es/earthquakes/venezuela/past7days/showMore.html|titlu=L-aħħar sismi u theżżiżiet fil-Venezwela fl-aħħar 7 ijiem|data tal-aċċess=2025-09-29|websajt=Volcano Discovery}}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=http://www.funvisis.gob.ve/monitor.html|titlu=Osservatorju Nazzjonali tas-Sismiżmu - Funvisis|websajt=FUNVISIS}}}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000rcrj/executive|titlu=M 5.8 - 28 km Lvant ta' Mene Grande, il-Venezwela|websajt=United States Geological Survey}}}}}ref> |- |6.3 |1<ref>{{Ikkwota web|url=https://lacalle.com.ve/fallece-hombre-tras-sufrir-un-infarto-durante-el-sismo-en-lara/|title=Raġel imut wara li sofra attakk tal-qalb waqt it-terremot f'Lara|access-date=2025-09-27|last=Waldimir|date=2025-website Calle|language=es}}</ref> |[[File:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] {{Coord|9.927|N|70.692|W}} |- | rowspan="2" |[[Teremoti tal-Venezwela fl-2026]] |<span style="color: #FF0000">7.2</span> | rowspan="2" |6,125<ref name=":35">{{Ikkwota l-web|url=https://www.france24.com/es/minuto-a-minuto/20260804-aumenta-a-m%C3%A1s-de-6-000-la-cifra-de-fallecidos-por-el-doble-terremoto-en-venezuela|titlu=L-għadd ta' mwiet minn terremot doppju fil-Venezwela jiżdied għal aktar minn 6,000|data tal-aċċess=2026-08-05|data=2026-08-04|websajt=France 24}}}</ref> |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' Yaracuy.svg|22x22px]] {{Koord|10.371|N|68.556|W}} | rowspan="2" |[[File:Flag of Amazonas Indigenous State.svg|22x22px]] [[Amazonas State (Venezuela)|Amazonas]] [[File:Flag of Anzoátegui State.svg|22x22px]] [[Anzoátegui State|Anzoátegui]] [[File:Flag of Apure State.svg|22x22px]] [[Apure State|Apure]] [[File:Flag of Aragua State.svg|22x22px]] [[Aragua State|Aragua]] [[File:Flag of Barinas State.svg|22x22px]] [[Barinas State|Barinas]] [[File:Flag of Bolívar State.svg|22x22px]] [[Bolívar State|Bolívar]] [[File:Bandiera ta' Carabobo State.svg|22x22px]] [[Carabobo State|Carabobo]] [[File:Flag of Cojedes State.svg|22x22px]] [[Cojedes State|Cojedes]] [[File:Flag of Delta Amacuro State.svg|22x22px]] [[Delta Amacuro State|Delta Amacuro]] [[File:Flag of Caracas (2022).svg|22x22px]] [[Distrett Kapitali (Venezuela)|Distrett Kapitali]] [[File:Flag of Falcón.svg|22x22px]] [[Falcón State|Falcón]] [[File:Flag of Guárico.png|22x22px]] [[Guárico State|Guárico]] [[File:Flag of La Guaira State.svg|22x22px]] [[La Guaira Stat|La Guaira]] [[File:Flag of Lara State.svg|22x22px]] [[Lara State|Lara]] [[File:Flag of Mérida State.svg|22x22px]] [[Mérida State|Mérida]] [[File:Flag of Miranda state.svg|22x22px]] [[Miranda State|Miranda]] [[File:Flag of Monagas State.svg|22x22px]] [[Monagas State|Monagas]] [[Archivo:Flag of Nueva Esparta.svg|22x22px]] [[Nueva Esparta State|Nueva Esparta]] [[Archivo:Flag of Portuguesa.svg|22x22px]] [[Portuguesa State|Portuguesa]] [[Archivo:Flag of Sucre State.svg|22x22px]] [[Sucre State|Sucre]] [[Archivo:Flag of Táchira.svg|22x22px]] [[Táchira State|Táchira]] [[Archivo:Flag of Trujillo State.svg|22x22px]] [[Trujillo State|Trujillo]] [[Archivo:Flag of Yaracuy State.svg|22x22px]] [[Yaracuy State|Yaracuy]] [[Archivo:Flag of Zulia State.svg|22x22px]] [[Zulia State|Zulia]] | rowspan="2" |24 ta' Ġunju 2026 | rowspan="2" |Fis-18:04 [[Ħin Standard tal-Venezwela|HLV]], ġie rreġistrat [[terremot]] qawwi b'kobor ta' 7.2 ([[Skala tal-kobor tal-mument|M_w]]) bl-epiċentru tiegħu fl-[[Istat ta' Yaracuy]], segwit minn [[terremot]] ieħor ta' 7.5 ([[Skala tal-kobor tal-mument|M_w]]) 29 sekonda biss wara, bl-epiċentru tiegħu 'l barra mill-kosta tal-[[Istat ta' La Guaira]]{{Refn|L-epiċentru inizjalment kien jinsab 23 kilometru fix-Xlokk ta' Yumare, Yaracuy; madankollu, fit-28 ta' Lulju 2026, l-USGS—wara li inkorporat aktar dejta u analiżi raffinata—iddeterminat li l-epiċentru tat-tieni terremot għandu jiġi aġġornat għal 17-il kilometru fil-Punent ta' Catia La Mar, b'marġni ta' żball ta' mill-inqas 6 kilometri. Barra minn hekk, l-intervall ta' ħin bejn iż-żewġ terremoti naqas minn 39 sekonda għal 29 sekonda biss b'dan l-aġġornament; dan huwa parti minn fenomenu... ...magħruf bħala "terremot doppju." It-tieni terremot f'dan id-doppjett sismiku kien l-aktar qawwi rreġistrat fil-Venezwela mit-terremot ta' San Narciso tal-1900. Flimkien, dawn l-avvenimenti sismiċi kkostitwew l-aktar terremot qattiel mit-terremoti tal-1812. It-theżżiżiet affettwaw primarjament ir-reġjuni Ċentrali u Kapitali tal-pajjiż, u għamlu ħsara lil aktar minn 885 bini—190 minnhom waqgħu—madwar l-istati ta' Falcón, Miranda, Aragua, u La Guaira, kif ukoll id-Distrett Kapitali; La Guaira kien l-istat l-aktar milqut. Rapporti indikaw ukoll ħsara lil 38 sptar, 44 ċentru tax-xiri, u 1,645 struttura oħra, filwaqt li 6,433 dar ġew ikklassifikati bħala "ta' riskju għoli" għall-abitazzjoni u 9,886 oħra ġew iddeżinjati bħala "ristretti." It-terremot irriżulta wkoll f’total ta’ 16,740 feruti u ħalla 17,907 persuna bla dar.<ref name=":34">{{Cite web|url=https://www.eluniversal.com/politica/237975/un-mes-despues-del-doble-terremoto-cifra-de-muertos-en-venezuela-llega-a-5546-y-16740-heridos|title=Un mes después del terremoto en Venezuela: Cifra de fallecidos. heridos|access-date=2026-07-24|websajt=El Universal (Venezuela)|data=24 ta' Lulju, 2026}}</ref><ref name=":35" /> It-terremot inħass ukoll f’pajjiżi ġirien bħall-Kolombja, Aruba, Curaçao, Bonaire, Brażil, Guyana, Puerto Rico, ir-Repubblika Dominikana, Grenada, Saint Vincent u l-Grenadini, u Trinidad u Tobago.<ref>{{Iċċita l-web|url=https://www.reuters.com/world/americas/earthquakes-shake-venezuela-capital-2026-06-24/|title=Bini jiġġarraf hekk kif terremoti jħawdu l-Venezwela, 'għadd kbir ta' vittmi' probabbli}}}ref> Twissija ta' tsunami nħarġet għal partijiet tal-Karibew iżda tneħħiet ftit wara; Madankollu, l-NOAA rreġistrat l-impatt ta’ tsunami żgħir—li kejjel 0.04 metri—barra mill-kosti ta’ Mona Island u Yabucoa, Puerto Rico, u mewġa ta’ 0.02 metri f’Fort-de-France, Martinique.<ref>{{Ikkwota l-web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/hazel/view/hazards/tsunami/related-runups/6178|title=National Geophysical Data Center / World Data Service (NGDC/WDS): NCEI/WDS Global Historical Tsunami Database|access-date=2026-08-05|website=NOAA National Centers for Environmental Information}}</ref> L-[[avveniment sismiku]] ikkawża wkoll madwar 1,598 [[aftershock]] u fenomenu ta’ [[likwefazzjoni tal-ħamrija]] tul il-kosti tar-[[Reġjun Ċentrali (Venezwela)|Reġjun Ċentrali]], bħal f’[[Cata Bay]].<ref>{{Ikkwota web|url=https://x.com/SomosFunvisis/status/2083201068121354408|title=Siżmiċità akkumulata mit-30 ta' Lulju 2026.|access-date=2026-08-05|author=FUNVISIS|date=2026-07-31|website=X (Twitter)}}}}}ref><ref>{{Ikkwota l-web|url=https://x.com/amilcarrock/status/2071757735352222075?s=20|title=Kif ġie esperjenzat it-terremot tal-24 ta' Ġunju f'Cata Bay|access-date=11 ta' Lulju 2026|date=29 ta' Ġunju 2026|website=X (Twitter)}}}} Interessanti, din mhix l-ewwel darba li seħħ avveniment ta' [[terremot doppju]] fir-reġjun; Preċedentement, matul it-terremot tal-Venezwela tal-1812, ir-rekords minn dak iż-żmien jissuġġerixxu li żewġ terremoti seħħew kważi simultanjament: wieħed b'kobor ta' 6.9 sa 7.2 u ieħor ta' 7.4 fl-istati ta' Yaracuy u La Guaira—speċifikament fl-istess reġjuni bħal dan l-avveniment sismiku. <ref name=":19" /><ref name=":0" /><ref name=":1" /> Barra minn hekk, disa' xhur ilu biss, ġie rreġistrat terremot doppju fil-parti tal-punent tal-pajjiż—magħruf bħala t-terremoti ta' Zulia tal-2025]]—għalkemm dawn kienu ta' kobor aktar baxx (6.2 u 6.3 [[Skala tal-kobor tal-mument|M_w]]) u separati b'madwar sitt sigħat, li naqqas il-qawwa distruttiva tagħhom. |- |<span style="color: #FF0000">7.5</span> |[[Fajl:Bandiera tal-Istat ta' La Guaira.svg|22x22px]] {{Koord|10.622|N|67.194|W}} |} == Referenzi == {{Referenzi}} {{Amerika t'Isfel}} [[Kategorija:Veneżwela]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika t'Isfel]] nst2o8h89qkr59oenc7ni3f851xpf3l 0 18117 331928 326495 2026-09-05T04:11:56Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331928 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tim tal-Futbol |isem = Nõmme Kalju |stampa = [[Stampa:JK Nõmme KaljuFC.png]] |ismijiet_oħra = ''Roosad Pantrid (Pink Panthers)'' |isem_sħiħ = MTÜ Nõmme Jalgpalliklubi Kalju<ref>http://www.jkkalju.ee/?mid=11</ref> |grawnd = [[Grawnd Kadrioru]], [[Tallinn]] |jesa' = 5,000<ref>http://www.kadriorustaadion.ee/?id=1340</ref> |fundazzjoni = 1923<br />1997<small>(stabbilit mill-ġdid)</small> |president = {{flagicon|EST}} Kuno Tehva |kowċ = {{flagicon|EST}} |kampjonat = [[Meistriliiga]] | staġun = | pożizzjoni = |sit_elettroniku = http://www.jkkalju.ee/ | pattern_la1 = _shoulder stripes black stripes | pattern_b1 = _adidas_black_piping | pattern_ra1 = _shoulder stripes black stripes | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _white_stripes2 | pattern_b2 = _adidas_white_piping | pattern_ra2 = _white_stripes2 | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 }} '''JK Nõmme Kalju''' huwa [[klabb tal-futbol]] [[Estonja|Estonjan]] ibbażat [[Nõmme]], [[Tallinn]]. Il-klabb kien oriġinarjament stabbilit fl-1923 u mbagħad ġie stabbilit mill-ġdid fl-1997. Attwalment, Nõmme Kalju jilagħbu fil-[[Meistriliiga]], l-ogħla livell tal-futbol Estonjan wara ħafna avventuri ta' diviżjonijiet aktar baxxi. L-i[[Stadju Kadrioru]] huwa l-grawnd tagħhom. ==Nõmme Kalju fil-Futbol Estonjan== [[Image:Kalju.png|thumb|right|Arma alternattiva ta' Nõmme Kalju]] <timeline> ImageSize = width:650 height:60 PlotArea = left:10 right:10 bottom:30 top:10 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:01/01/1997 till:01/07/2013 ScaleMajor = unit:year increment:1 start:1997 Colors = id:bl1 value:rgb(0.5,0.8,0.5) id:bl2 value:rgb(0.9,0.9,0.3) id:rs value:rgb(0.8,0.6,0.6) id:rn value:rgb(0.9,0.1,0.1) PlotData= bar:Position width:15 color:white align:center from:01/01/1997 till:01/07/1997 shift:(0,-4) text:2 from:01/07/1997 till:01/07/1998 shift:(0,-4) text:2 from:01/07/1998 till:01/07/1999 shift:(0,-4) text:3 from:01/07/1999 till:01/07/2000 shift:(0,-4) text:4 from:01/07/2000 till:01/07/2001 shift:(0,-4) text:5 from:01/07/2001 till:01/07/2002 shift:(0,-4) text:7 from:01/07/2002 till:01/07/2003 shift:(0,-4) text:4 from:01/07/2003 till:01/07/2004 shift:(0,-4) text:2 from:01/07/2004 till:01/07/2005 shift:(0,-4) text:1 from:01/07/2005 till:01/07/2006 shift:(0,-4) text:5 from:01/07/2006 till:01/07/2007 shift:(0,-4) text:6 from:01/07/2007 till:01/07/2008 shift:(0,-4) text:4 from:01/07/2008 till:01/07/2009 shift:(0,-4) text:5 from:01/07/2009 till:01/07/2010 shift:(0,-4) text:4 from:01/07/2010 till:01/07/2011 shift:(0,-4) text:2 from:01/07/2011 till:01/07/2012 shift:(0,-4) text:1 from:01/07/2012 till:01/07/2013 shift:(0,-4) text: from:01/01/1997 till:01/07/2004 color:rn shift:(0,13) text: "[[III Liiga|I I I L i i g a]]" from:01/07/2004 till:01/07/2005 color:rs shift:(0,13) text: "[[II Liiga]]" from:01/07/2005 till:01/07/2007 color:bl2 shift:(0,13) text: "[[Esiliiga]]" from:01/07/2007 till:01/07/2013 color:bl1 shift:(0,13) text: "[[Meistriliiga]]" </timeline> {| class="wikitable" |- !width=60px|Staġun !width=60px|Kampjonat !width=30px|Poż !width=30px|{{deskrizzjoni kmand|L|Logħob}} !width=30px|{{deskrizzjoni kmand|R|Rebħiet}} !width=30px|{{deskrizzjoni kmand|P|Pari}} !width=30px|{{deskrizzjoni kmand|T|Telfiet}} !width=30px|{{deskrizzjoni kmand|GK|Gowls favur}} !width=30px|{{deskrizzjoni kmand|GK|Gowls kontra}} !width=30px|GD !width=30px|{{deskrizzjoni kmand|Pti|Punti}} ! style="width:150px;"|L-ikbar skorer !width=30px|Avg.Att. !width=30px|Tazza |- align=center |1997–98 |4T |2 |8 |5 |0 |3 |48 |12 |36 |15 |align=left| | |rowspan=2|R1 |- align=center |1998 |4T |2 |10 |7 |2 |1 |40 |15 |25 |23 |align=left| | |- align=center |1999 |4T |3 |20 |12 |2 |6 |53 |24 |29 |38 |align=left|{{flagicon|Estonja}} [[Lauri Kiviloo]] (21) | | |- align=center |2000 |4T |4 |20 |8 |2 |10 |38 |37 |1 |26 |align=left| | | |- align=center |2001 |4T |5 |18 |7 |3 |8 |36 |56 |−20 |24 |align=left| | | |- align=center |2002 |4T |7 |18 |6 |4 |8 |39 |43 |−4 |22 |align=left| | | |- align=center |2003 |4T |4 |18 |10 |3 |5 |37 |20 |17 |33 |align=left| | | |- align=center |2004 |4T |2 |18 |11 |5 |2 |68 |32 |36 |38 |align=left|{{flagicon|Estonja}} [[Lauri Kiviloo]] (15) | | |- align=center |2005 |3L/T |1 |28 |18 |5 |5 |88 |36 |52 |59 |align=left|{{flagicon|Estonja}} [[Andrus Mitt]] (28) | | |- align=center |2006 |2 |5 |36 |18 |5 |13 |76 |80 |−4 |59 |align=left|{{flagicon|Estonja}} [[Andrus Mitt]] (35) | |1/16 |- align=center |2007 |2 |6 |36 |13 |9 |14 |69 |69 |0 |48 |align=left|{{flagicon|Estonja}} [[Andrus Mitt]] (24) | |1/8 |- align=center |2008 |1 |4 |36 |16 |7 |13 |65 |64 |1 |55 |align=left|{{flagicon|Estonja}} [[Ingemar Teever]] (23) |334 |1/16 |- align=center |2009 |1 |5 |36 |15 |9 |12 |65 |47 |18 |54 |align=left|{{flagicon|Brażil}} [[Felipe de Araujo Nunes|Felipe Nunes]] (20) |368<ref>http://jalgpall.ee/attendance.php?b=ML&year=2009</ref> | style="background:silver;"|[[Tazza tal-Estonja 2008–09|F]] |- align=center |2010 |1 |4 |36 |18 |8 |10 |59 |42 |17 |62 |align=left|{{flagicon|Estonja}} [[Jüri Jevdokimov]] (21) |194<ref>http://jalgpall.ee/attendance.php?b=ML&year=2010</ref> |[[Tazza tal-Estonja 2009–10|KF]] |- align=center |2011 |1 |2 |36 |24 |7 |5 |82 |23 |59 |79 |align=left|{{flagicon|Estonja}} [[Tarmo Neemelo]] (22) |515<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2012-12-05 |titlu=Archive copy |url=http://jalgpall.ee/attendance.php?b=ML&year=2011 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120910152519/http://www.jalgpall.ee/attendance.php?b=ML&year=2011 |arkivju-data=2012-09-10 |url-status=dead }}</ref> |[[Tazza tal-Estonja 2010–11|R3]] |- align=center |2012 |1 |1 |36 |29 |5 |2 |106 |17 |89 |92 |align=left|{{flagicon|Estonja}} [[Tarmo Neemelo]] (22) |325<ref>http://jalgpall.ee/attendance.php?b=ML&year=2012</ref> |[[Tazza tal-Estonja 2011–12|R2]] |} <small>'''LT''' − Żona Lvant/Tramuntana; '''T''' − Żona Tramuntana </small> ==Riżultati tal-Kompetizzjonijiet tal-klabbs (UEFA)== [[File:Kadrioru staadion.JPG|right|thumb|250px|[[Grawnd Kadrioru]] f'Novembru 2009]] {| class="wikitable" style="text-align:left" ! Staġun ! Kompetizzjoni ! Rawnd ! Klabb ! Home ! Away ! Aggregat |- | [[2009–10 UEFA Europa League|2009–10]] | [[UEFA Europa League]] | [[UEFA Champions League 2009–10#L-ewwel rawnd ta' kwalifikazzjoni|L-ewwel rawnd ta' kwalifikazzjoni]] | {{flagicon|LVA}} [[Dinaburg FC|Dinaburg]] | style="text-align:center;"| 0–0 | style="text-align:center;"| 1–2 | style="text-align:center;"| 1–2 |- | [[UEFA Europa League 2011–12|2011–12]] | UEFA Europa League | [[UEFA Champions League 2011–12#L-ewwel rawnd ta' kwalifikazzjoni|L-ewwel rawnd ta' kwalifikazzjoni]] | {{flagicon|FIN}} [[FC Honka]] | style="text-align:center;"| 0–2 | style="text-align:center;"| 0–0 | style="text-align:center;"| 0–2 |- | [[UEFA Europa League 2012–13|2012–13]] | UEFA Europa League | [[UEFA Champions League 2012–13#L-ewwel rawnd ta' kwalifikazzjoni|L-ewwel rawnd ta' kwalifikazzjoni]] | {{flagicon|AZE}} [[FK Khazar Lankaran]] | style="text-align:center;"| 0–2 | style="text-align:center;"| 2–2 | style="text-align:center;"| 2–4 |- |rowspan=3| [[UEFA Europa League 2013–14|2013–14]] |rowspan=2| [[UEFA Champions League]] | [[UEFA Champions League 2013–14#It-tieni rawnd ta' kwalifikazzjoni|It-tieni rawnd ta' kwalifikazzjoni]] | {{flagicon|FIN}} [[Helsingin Jalkapalloklubi|HJK]] | style="text-align:center;"| 2–1 | style="text-align:center;"| 0–0 | style="text-align:center;"| 2–1 |- | [[UEFA Champions League 2013–14#It-tielet rawnd ta' kwalifikazzjoni|It-tielet rawnd ta' kwalifikazzjoni]] | {{flagicon|CZE}} [[FC Viktoria Plzeň]] | style="text-align:center;"| 0–4 | style="text-align:center;"| 2–6 | style="text-align:center;"| 2–10 |- | [[UEFA Europa League 2013–14|UEFA Europa League]] | [[UEFA Europa League 2013–14#Play-off|''Play-off'']] | {{flagicon|UKR}} [[FC Dnipro Dnipropetrovsk|Dnipro Dnipropetrovsk]] | style="text-align:center;"|1–3 | style="text-align:center;"|0–2 | style="text-align:center;"|1–5 |- |} ==Plejers notevoli== {{col-start}} {{col-3}} '''Estonja''' * {{flagicon|Estonja}} Martin Hurt * {{flagicon|Estonja}} Rene Kaas * {{flagicon|Estonja}} Risto Kallaste * {{flagicon|Estonja}} Toomas Kallaste * {{flagicon|Estonja}} Andrei Krasnopjorov * {{flagicon|Estonja}} Toomas Krõm * {{flagicon|Estonja}} Risto Kägo * {{flagicon|Estonja}} Liivo Leetma * {{flagicon|Estonja}} Mati Lember * {{flagicon|Estonja}} Joel Lindpere * {{flagicon|Estonja}} Martin Maasing {{col-3}} * {{flagicon|Estonja}} Andrus Mitt * {{flagicon|Estonja}} Jevgeni Novikov * {{flagicon|Estonja}} Indro Olumets * {{flagicon|Estonja}} Igor Prins * {{flagicon|Estonja}} Aleksander Saharov * {{flagicon|Estonja}} Maksim Smirnov * {{flagicon|Estonja}} Ingemar Teever * {{flagicon|Estonja}} Janar Tükk * {{flagicon|Estonja}} Kristen Viikmäe '''Bjelorussja''' * {{Flagicon|Bjelorussja}} Vitali Shuhanau {{col-3}} '''Brażil''' * {{Flagicon|BRA}} Alan Arruda * {{Flagicon|BRA}} Diego Balbinot * {{Flagicon|BRA}} Dona * {{Flagicon|BRA}} Felipe Nunes de Araujo * {{Flagicon|BRA}} Giovani Albani * {{Flagicon|BRA}} Marcío Cardoso Pimentel * {{Flagicon|BRA}} Murilo Maccari * {{Flagicon|BRA}} Tiago Sala '''Ingilterra''' * {{Flagicon|ENG}} Richard Barnwell {{col-end}} ==Referenzi== {{Referenzi}} [[Kategorija:Klabbs tal-futbol Estonjani|Nõmme Kalju]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1923|Nõmme Kalju]] e8d7foxrw1vvugf8g0d1olzrhndsgqt 0 19736 331929 314330 2026-09-05T04:32:22Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331929 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Juan Antonio Villacañas''' (twieled fl-1922 – miet fil-21 ta' Awwissu 2001) kien poeta, kittieb u kritiku [[Spanja|Spanjol]]. ==Bijografija== Mwieled f'Toledo, fi Spanja fl-1922, il-Gwerra Ċivili qatgħet fil-qosor l-edukazzjoni sekondarja tiegħu. Huwa serva l-obbligu militari tiegħu f'diversi postijiet bħal Melilla u l-wied Pirinew t'Arán. F'Melilla, ġie inkarigat bir-riorganizzazzjoni tal-librerija militari, fejn waqt li kien jaqra b'mod estensiv, ħa vantaġġ minn din l-opportunità sabiex jiżviluppa proċess awtodidattiku intensiv. Hekk kif irritorna f'Toledo, hu ġie impjegat mill-Kunsill Lokali, fejn wara kien se jiġi inkarigat fil-qasam tal-Arti u l-Kultura, pożizzjoni li okkupa għal ħafna snin. Il-ktieb tal-poeżiji tiegħu "Los Sapos" (1968) hu akkużazzjoni tal-poter u l-abbużi tiegħu, fejn il-kunsill lokali hu fl-istess ħin realtà u metafora ta' dan l-istess poter. Fl-1956, hu ġie mistieden mill-Akkademja [[Belġju|Belġjana]] tal-lingwa Franċiża u litteratura għat-III Bienale Internationale de Poésie de Knokke-le-Zoute ([[Belġju]]). Il-ħbiberija tiegħu mal-ispaniku u poeta Edmond Vandercammen tiddata minn daż-żmien. Vandercammen irrivista il-ktieb “Conjugación Poética del Greco” fil-ġurnal “Le Journal des Poètes” (1959) u għall-istess ġurnal (1972) ittraduċa ħafna mill-poeżiji ta' Juan Antonio għall-Franċiż. Wara iż-żmien li qatta fil-Belġju, ġie intervistat mill-UNESCO f'Pariġi, fejn il-vuċi tiegħu ġiet irrekordjata għal xandira speċjali fl-Amerka Latina. Mill-Ħamsinijiet 'il quddiem, ix-xogħlijiet ta' Juan Antonio Villacañas bdew jidhru kemm fl-antoloġiji nazzjonali kif ukoll f'dawk internazzjonali. F'dak l-istess żmien, biċċiet mix-xogħlijiet poetiċi u kritiċi tiegħu bdew ukoll jidhru f'diversi ġurnali u gazzetti. Villacañas għex f'Toledo ħajtu kollha, u baqa indipendenti minn għaqdiet u movimenti litterarji billi żamm mal-ideat poetiċi personali tiegħu. Din l-indipendenza poetika u artistika kienet il-fattur ewlieni li wassal l-għaqdiet u movimenti kritiċi tat-Tmeninijiet 'il quddiem biex jinjuraw u jinneglieġu lil Villacañas. Madankollu, mill-2001 'il quddiem, numru ta' poeti u kritiċi, kemm Spanjoli kif ukoll barranin li bdew jammiraw ix-xogħlijiet ta' Villacañas beda jiżdied. Dan it-tqawwim mill-ġdid ta' interess, li ġie wara waqfa matul dawn id-deċennji tas-seklu għoxrin, juri mill-ġdid l-importanza ta' Juan Antonio Villacañas. Relevanti f'dan l-aspett huwa l-apprezament ta' poeti u kritiċi bħal Emilio Porta<ref>“Biż-żmien, wieħed mill-aħjar poeti tas-seklu għoxrin, Juan Antonio Villacañas se jieħu l-ġustizzja li tistħoqqlu. Ix-xogħlijiet poetiċi tiegħu huma notevoli għar-rikkezza ta' temijiet u l-kumplessità li juru, u ġew miġbura fi ktieb straordinarju, magħżula u rrakmati minn poetessa kbira oħra, Beatriz Villacañas, bint Juan Antonio. Beatriz wettqet xogħol eċċellenti u estensiv, mfassal b'imħabba u għerf għax-xogħlijiet poetiċi ta' missiera. Huwa ktieb li għandu jinqara minn kull min huwa verament maħbub tal-Litteratura ta' vera.” Porta, Emilio, “La Poesía de Juan Antonio Villacañas: Argumento de una Biografía-Obra Poética 1960-1984”, Mirador. Revista de la Asociación de Escritores y Artistas Españoles''. Nº 8, Marzu, 2004.</ref>, Pablo Luque Pinilla<ref>Pablo Luque Pinilla, “Entrevista a Beatriz Villacañas, hija del poeta Juan Antonio Villacañas” (Intervista ma' Beatriz Villacañas, bint il-poeta Juan Antonio Villacañas) 7 ta' Frar 2011</ref>, Roberto Carlos Hernández Ferro<ref>Hernández Ferro, R.C. 2004, “ Juan Antonio Villacañas, su obra en México”. ''El Sol de México''. L-Erbgħa, 11 t'Awwissu.</ref>, Enrique Garcia<ref>Enrique Gracia: http://poetasenvivo.blogspot.com.es/2009/03/juan-antonio-villacanas-poeta.html</ref> u Michael Smith<ref>Michael Smith: traduttur għall-Ingliż, flimkien ma Beatriz Villacañas, awtriċi ta' ''Juan Antonio Villacañas: Selected Poems'', Shearsman Books, LTD. Renju Unit, 2009.</ref>. Fl-2010, il-fiera tal-ktieb annwali ta' Toledo ġiet iddedikata lil Juan Antonio Villacañas. Beatriz onorat dan l-avveniment bid-diskors tal-ftuħ<ref>Carlos Muñoz, 9 May 2010, “La Feria del Libro rinde culto al poeta Juan Antonio Villacañas” (Il-Fiera tal-Ktieb tagħti ġieħ lill-poeta Juan Antonio Villacañas), ''El Día de Toledo''.</ref>. == Xogħlijiet == Juan Antonio Villacañas kiteb tlieta u tletin ktieb ta' poeżiji li jkopru għanja ta' temi u forom, mill-vers ħieles (lura saħansitra għall-Ħamsinijiet) għas-sunett, minn stanzi u ritmijiet li vvinta hu stess, għal-lira: Juan Antonio Villacañas ħawwar il-forma klassika b'ideat ġodda u sorprendenti, tant li l-lirijiet tiegħu huma magħrufin bħala “Lirijiet Juanantonjani”. B'unur tal-maestà tal-lira ta' Juan Antonio Villañas, Juan Ruiz de Torres ħoloq forma ġdida magħrufa bħala d-deċilira, misluta minn dik ta' Villacañas. F'din tal-aħħar, Villacañas jenfasizza l-iżbalji fil-parti l-kbira tal-krititika poetika predominanti ta' dak iż-żmien. Poeżiji, rivisti, stejjer qosra u kitbiet ta' tipi differenti jistgħu jinstagħbu f'pubblikazzjonijiet bħall-“ABC”, “Poesía Española'' (1ª y 2ª Épocas), ''Diario Ya'', ''Poesía Hispánica'', ''Diario de León'', ''Le Journal des Poètes' u “El Mercurio” taċ-Ċile. Fis-Sebgħinijiet, Juan Antonio Villacañas esplora modi differenti tal-kitba: iż-żwieġ tal-poeżija u l-immaġni li bieh ħoloq unità sinifikattiva li sejħilha “liriforma”. Wirja ta' dawn il-“liriformi” ttellgħet fil-Palazz ta Benecazón f'Toledo fl-1976. Dawn il-“liriformi” flimkien jiffurmaw il-ktieb ''Testamento de Carnaval''. Flimkien ma' xi midja oħra, il-perjodika ''La Estafeta Literaria'' intervistat l-awtur fil-ħarġa Nru 579, 1 Jannar 1976. ===Poeżiji=== * 1952, ''Navegando en la Noche'' * 1952, ''Legionario del Mundo'' * 1953, ''Brisas Íntimas'' * 1954, ''Palabras'' * 1954, ''El Tiempo Justo'' * 1955, ''El Diluvio Universal'' * 1957, ''La Estatua Animada'' * 1958, ''Conjugación Poética del Greco'' * 1960, ''Marcha Destriunfal'' * 1961, ''Música en las Colinas'' * 1962, ''Los Vagos Pensamientos'' * 1964, ''Sala de Juego'' * 1965, ''La Llama entre los Cerezos'' * 1968, ''Los Sapos'' * 1971, ''Cárcel de la Libertad'' (Premio “Ausiàs March” 1969) * 1971, ''Las Humanas Heridas de las Piedras'' * 1973, ''Rebelión de un Recién Nacido'' * 1975-1976, ''Testamento del Carnaval'' (Liriformas) * 1980, ''El Dante en Toledo'' * 1980-1984, ''Estado de Gracia'' (Incluido en ''Argumento de Mi Biografía'', 2000 como ''Cartas Pasión con Tetis'', 1980) * 1990, ''20 Poemas de Antón y una Canción Inesperada'' * 1991, ''El Humor Infinito de la Historia'' * 1993, ''Homenaje a la Lira en Larga Sobremesa con Luciano'' * 1995, ''Se Equivocó el Profeta'' * 1995, ''Las Tentaciones de Sanjuanantonio'' * 1996, ''A Muerto por Persona'' * 1996, ''Al Margen de lo Transitable'' (bajo el seudónimo de Juan Amor de Velasco) * 1996, ''Antología Poética'' * 1997, ''Sublevación de la Melancolía'' * 1998, ''Sandemonio en la Gloria'' * 1998, ''Sublimación de la Desobediencia'' * 1999, ''Balbuciendo'' * 2000, ''Argumento de la Poesía'' * 2000, ''Argumento de mi Biografía'' * 2000, ''Déjame al Conde-Duque, que lo mato'' (Juan Amor de Velasco) * 2001, ''La Soberbia del Gesto'' (Mhux pubblikati) * 2009 ''Juan Antonio Villacañas: Selected Poems''. Edizzjoni Bilingwa Spanjol/Ingliż. Traduzzjoni minn Michael Smith u Beatriz Villacañas. Edizzjoni: Luis Ingelmo. Shearsman. Renju Unit. ===Komponimenti=== * 1971, ''Bécquer o la Poesía de Todos'' (Premio del Círculo de Escritores y Poetas Iberoamericanos de Nueva York) * 1989, ''Versómanos''. ===Premji u unuri=== * Toledo de Periodismo, 1957. * Gran Duque de Alba, 1963. * Países Hispánicos, 1964. * Premio Provincia de León, 1965. * Juan de Baños, 1965. * Nacional de Literatura de Tema Deportivo, 1966. * [[Instituto de Cultura Hispánica]], 1967. * Justas Poéticas Ayuntamiento de Madrid 1968. * Ausias March, 1969. * Premio Círculo de Escritores y Poetas Iberoamericanos de Nueva York. * Fis-sena 2000 kien propost mir-Real Academia de Bellas Artes y Ciencias Históricas de Toledo bħala kandidat għall-Premio Reina Sofía de Poesía Iberoamericana. ===Antoloġiji=== Juan Antonio Villacañas jidher, fost l-oħrajn, f'dawn l-antoloġiji: * ''Antologías de Poesía Española'', 1955-1956; 1956-1957; 1961-1962; 1963-1964; 1964-1965. Luis Jiménez Martos, Aguilar. * ''Poésie Espagnole Contemporaine'', 1962. Templeuve. * ''La Poesía Española en 1961'', 1963. Cuadernos Bibliográficos VIII, CSIC. * ''Panorama Poético Español'', 1965. Luis López Anglada. Editora Nacional. * ''Antología Bilingüe (Español-Inglés) de la Poesía Española Moderna'', 1965. Helen Wohl Patterson. Ediciones Cultura Hispánica. * ''Quién es Quién en las Letras Españolas''. Primera Edición: Guillermo Díaz Plaja, 1969. Ediciones consecutivas 1973 y 1979. Instituto Nacional del Libro Español. * ''Poetas Sociales Españoles'', 1974. José Gerardo Manrique de Lara. Epesa. * ''Poesía Castellana de Cárcel'', 1976, José María Balcells. Dirosa. * ''Poesía Erótica en la España del Siglo XX'', 1978, Jacinto López Gorgé y F. Salgueiro. Vox. * ''Antología-Homenaje a Teresa de Jesús'', 1982, Colección Poesía Nueva, Madrid. * ''Poetas de Hoy en España y América'', 1983, Colección Poesía Nueva, Madrid. * ''Jornadas de Poesía Luso-Española'', 1983, Taller Prometeo de Poesía, Madrid. * ''La Cultura en Castilla-La Mancha y sus Raíces'', 1984, Textos de Rafael Morales y Ficha Bio-Bibliográfica de Francisco Fúster Ruiz, Junta de Comunidades de Castilla-La Mancha. * ''Quién es Quién en Poesía'', 1985, Prometeo, Madrid. * ''Poetas de Castilla-La Mancha (1939-1985)'', 1986, Alfredo Villaverde, Patronato Municipal de Cultura, Ayuntamiento de Guadalajara. * ''Antología Ibero-Americana de la Guitarra'', 1987, Luis F. Leal Pinar. Editorial Alpuerto, Madrid. * ''Poetas Hispanoamericanos para el Tercer Milenio'', 1993, Alfonso Larrahona Kästen, México. * ''Cantores del Corpus Christi, Antología de Poesía Lírica Toledana'', 1996, Elizabeth Wilhelmsen (Selección, Introducción y Documentación) General Editor: Robert Laner, Ibérica, Vol. 13, Peter Lang, New York, Washington, DC. * ''Guitarra de 26 Cuerdas'', Antología Bilingüe Español-Ruso. Juan Ruiz de Torres, Yuri Shashkov y Victor Andreev. Asociación de Hispanistas de San Petersburgo. ==Bibljografija== * [[César Aller|Aller, César]], 1968, ''Los Sapos'', de Juan Antonio Villacañas, ''Poesía Española'', 2ª Época. Nº 184, Abril. * Arias de la Canal, Fredo, 2004, ''Antología de la Poesía Cósmica y Tanática de Juan Antonio Villacañas', Frente de Afirmación Hispanista, Méjico. * [[Hilario Barrero|Barrero, Hilario]], 1968, “''Los Sapos'', Juan Antonio Villacañas”, ''Aldonza, Revista de Poesía'', Alcalá de Henares, Nº 44, Junio. * Castro, J.A. 1964, ''Sala de juego'', de Juan Antonio Villacañas, ''La Voz de Talavera'', 29 de Abril. * Gallego Morell, A. 1969, ''Literatura de tema deportivo'', Madrid: Prensa Española: “Cerca de hoy, tras la Olimpiada de Tokio, un libro de poesía deportiva, La Llama entre los Cerezos, libro excelente, definitivo, para mantener vivo un tema literario”, p.113. * Gallego Morell, A. “Poesía y Deporte”, 1982, ''ABC-Sábado Cultural'', 6 de Febrero. También en este artículo se habla sobre ''La Llama entre los Cerezos.'' * [[Antonio González Guerrero|González-Guerrero, Antonio]], 1994, “La importancia de llamarse Juan Antonio”, ''El Día de Cuenca y de Toledo'', 1 de Diciembre. (Publicado también en ''Arboleda'', Palma de Mallorca, Nº 38, Septiembre 1995. * [[Luis Jiménez Martos|Jiménez Martos, L.]] 1965, “Juan Antonio Villacañas: ''La Llama entre los Cerezos''. 'La estafeta Literaria'', Nº 331. * ''“Sublevación de la melancolía'', de Juan Antonio Villacañas”, Carta de la Poesía, Madrid, Nº 53. * ''“Sublimación de la desobediencia'', de Juan Antonio Villacañas”, Carta de la Poesía, Nº 55. * Jurado Morales, J. 1971, “''Cárcel de la Libertad'' y ''Las Humanas Heridas de las Piedras'', de Juan Antonio Villacañas”, Azor, Barcelona, Nº 45, Diciembre. * López Anglada, L. 1964 “''Sala de Juego'', de Juan Antonio Villacañas”, ''El Español'', Madrid, 4 de Julio. * López Gorgé, J. 1974, Juan Antonio Villacañas, ''Rebelión de un Recién Nacido''”, La Estafeta Literaria, Nº 541, Junio. * [[José López Martínez|López Martínez, J.]] 1975, “Un Estudio sobre la Vida y Obra de Bécquer: ''Bécquer o la Poesía de Todos'', de Juan Antonio Villacañas, ''Diario YA'', Madrid, 12 de Junio. * [[Leopoldo de Luis|De Luis, Leopoldo]], 1954, “''El Tiempo Justo'', de Juan Antonio Villacañas”, ''Poesía Española'', Nº35, Noviembre. * Manrique de Lara, J. G. 1964,”''Sala de Juego'', de Juan Antonio Villacañas”, ''Poesía Española'', , 2ª Época Nº 138, Junio. * [[Rafael Morales|Morales, Rafael]], 1965, “Nuevos cantos olímpicos, ''La Llama entre los Cerezos'', de Juan Antonio Villacañas”, Libros de Poesía, ''Arriba'', Madrid, 10 de Enero. * [[Rafael Morales|Morales, Rafael]], 1968, “La Poesía Social de Juan Antonio Villacañas”. ''Arriba'', Madrid, 3 de Marzo. * Muñoz, Mª. J. 1995, “''Se equivocó el profeta'', último libro de Juan Antonio Villacañas, ''ABC Toledo'', 23 de Agosto. * [[Carlos Murciano|Murciano, Carlos]], 1971, “''Cárcel de la Libertad'', de Juan Antonio Villacañas”, ''Poesía Hispánica'', Septiembre. * [[Carlos Murciano|Murciano, Carlos]], 1989, “Juan Antonio Villacañas: ''Versómanos”, Valor de la Palabra, Revista de la Asociación Prometeo de Poesía.'' * [[Ángel Palomino|Palomino, Ángel]], 2001, “Villacañas”, ''ABC'', 17 de Octubre. * Porta, Emilio, “''La Poesía de Juan Antonio Villacañas: Argumento de una Biografía-Obra Poética 1960-1984”, Mirador. Revista de la Asociación de Escritores y Artistas Españoles.'' Nº 8, Marzo, 2004. * Presa, Vicente, 1974, “Poesía para el Tiempo: Juan Antonio Villacañas”, ''El Diario de León'', 27 de Octubre. * [[Juan Ruiz de Torres|Ruiz de Torres, Juan]], 1997, “''Antología Poética'' de Juan AntonioVillacañas”, ''Carta de la Poesía'', Madrid, Nº 48, Enero. * Sander, Carlos, 1961, “''Marcha Destriunfal”, El Mercurio de Chile'', 9 de Abril. * Sander, Carlos, 1962, “''Conjugación Poética del Greco”, El Mercurio de Chile'', 15 de Abril. * Ulyses (Ángel Palomino), 1973, “''Rebelión de un Recién Nacido''”, De Tomo y Lomo, ''La Codorniz''. * [[Francisco Umbral|Umbral, Francisco]], 1960, “Marcha Destriunfal”, Madrid Literario. ''El Norte de Castilla'', Marzo. * Vandercammen, E. 1959, “Juan Antonio Villacañas: ''Conjugación Poética del Greco”, Le Journal des Poètes'', Livres Espagnols, Bruselas, Nº2, Février. * [[Beatriz Villacañas|Villacañas, Beatriz]], 2003, ''La Poesía de Juan Antonio Villacañas: Argumento de una Biografía -Obra Poética 1960-1984-)'', Junta de Comunidades de Castilla-La Mancha, Consejería de Educación y Cultura. Toledo. ===Pragrammi tar-radju ddedikati lil Juan Antonio Villacañas === * 1953, “Brisas Íntimas, por Juan Antonio Villacañas”, Índice de Libros y Revistas, Guion: Valentín Gutiérrez de Miguel, Radio Madrid, [[Cadena Ser]], 16 Julio. * 1956, “De Libro en Libro”, [[Radio Nacional de España]], 23 Julio. Sección a cargo de Ignacio Catalán. * 1959, “Un Poeta de Altura Excepcional: Juan Antonio Villacañas” , por Manuel Ostos Gabella, Radio Manises, 6 Marzo. * 1960, “El Poeta y Sus Libros: Juan Antonio Villacañas”, Entrevista a cargo de Felisa Sanz, [[Radio España]], 23 Julio. * 1960, “Marcha Destriunfal, de Juan Antonio Villacañas, Aldebarán, Sala de Lectura, León, 16 Marzo. * 1962, “Los Vagos Pensamientos. Juan Antonio Villacañas”, La Palabra en el Tiempo, Radio Nacional de España, 1 Julio. * 1965, “Juan Antonio Villacañas. La Llama entre los Cerezos”, Programa: Crítica de Libros, Guion: Basilio Gassent, Radio Madrid, Cadena Ser, 4 Diciembre. * 1968, “Juan Antonio Villacañas: Los Sapos”, Programa: Crítica de Libros. Guion: Basilio Gassent, Radio Madrid, Cadena Ser, 26 Febrero. * 1969, “Geografía Poética de España. Poemas de Juan Antonio Villacañas”, Radio Nacional de España, División de Programas Educativos, 31 Julio. * 1972, “Antologías de Viva Voz: Juan Antonio Villacañas”, por Acacia Uceta, Radio Nacional de España, III Programa, 28 Abril. * 1972, “Juan Antonio Villacañas. Las Humanas Heridas de las Piedras”, Programa: Crítica de Libros. Guion: Basilio Gassent, 13 Enero. * 1982, “El Dante, en Toledo, de Juan Antonio Villacañas”, por Enrique Domínguez Millán, Revista de Libros, Radio Nacional de España, Radio 3, Semana del 22-28 Marzo. * 1985, “Entrevista a Juan Antonio Villacañas”, por [[José Hierro]], Aula Poética, Radio Nacional de España, 24 Marzo. ==Referenzi== {{referenzi|2}} ==Ħoloq esterni== * [https://web.archive.org/web/20120226180840/http://villacanas.webcindario.com/ Paġna personali] * [https://web.archive.org/web/20120223064702/http://www.uclm.es/Ceclm/librosnuevos/2004marzo/villaca%C3%B1as.htm La Poesía de Juan Antonio Villacañas: Argumento de una Biografía] * [https://web.archive.org/web/20120226180939/http://www.librodenotas.com/almacen/Archivos/006243.html Selección poética] * [https://web.archive.org/web/20110713204116/http://artespoeticas.librodenotas.com/categor%C3%ADa/Villacanas-Juan-Antonio Artes poéticas de Juan Antonio Villacañas] * [http://archiviostorico.corriere.it/2001/agosto/25/Muore_Villacanas_poeta_spagnolo_della_co_0_0108255520.shtml Il Corriere Della Sera: Muore Villacañas, il poeta spagnolo Della libertà. (En italiano)] * [https://web.archive.org/web/20140714205543/http://www.shearsman.com/ws-shop/category/1080-poetry/product/4160-juan-antonio-villacanas-selected-poems ''Juan Antonio Villacañas: Selected Poems''] * [http://www.ediciones-encuentro.es/ibioculus/view.php?num=4&menu=164 Ibi Oculus] * [http://www.ediciones-encuentro.es/ibioculus/view.php?menu=157&smenu=182 Ibi Oculus: Traducciones inversas] * [https://web.archive.org/web/20121219075414/http://otrolunes.com/archivos/11/html/de-lunes-a-lunes/de-lunes-a-lunes-n11-a04-p01-2010.html El Círculo de Bellas Artes acoge la poesía de Juan Antonio Villacañas] * [http://www.abc.es/20110427/toledo/abcp-dedican-calle-real-gran-20110427.html Dedican la Calle Real al gran poeta Juan Antonio Villacañas] * [http://www.euromundoglobal.com/noticia/26957/antolog%EDa-biling%FCe-juan-antonio-villaca%F1as Ángel Las Navas: Antología bilingüe de Juan Antonio Villacañas] * [https://web.archive.org/web/20140503152415/http://www.paginasdigital.es/v_portal/informacion/informacionver.asp?cod=2144&te=19&idage=4062&vap=0 Páginas Digital.es] * [http://www.artefenix.net/juan-antonio-villacanas-espana/ Arte Fénix] * [http://www.abc.es/hemeroteca/historico-18-09-2008/abc/Toledo/villaca%C3%B1as-lira-universal_8167042951.html José Rosell Villasevil: “Villacañas, Lira universal”] {{DEFAULTSORT:Villacanas, Juan Antonio}} [[Kategorija:Twieldu fl-1922]] [[Kategorija:Mietu fl-2001]] [[Kategorija:Poeti Spanjoli]] [[Kategorija:Kittieba Spanjoli]] cc7x4r4bbby22i8iyw41r22nu8fv2ii 0 24883 331923 327097 2026-09-05T00:04:28Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331923 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Retrato del artista Abel Azcona -1.jpg|thumb|lemin|200px|Abel Azcona]] [[Stampa:El_artista_Abel_Azcona,_retratado_en_el_Círculo_de_Bellas_Artes_de_Madrid.jpg|lemin|daqsminuri|300x300px| L-artist Abel Azcona waqt ''Il-Mewt tal-Artist'' fiċ- Círculo de Bellas Artes f'Madrid . ]] [[Stampa:Inauguración_de_la_exposición_"Los_Padres"_del_artista_Abel_Azcona_en_Madrid_-_2.jpg|lemin|daqsminuri|300x300px| ''Il-Padri'' Azcona miżmuma [[Madrid|f’Madrid]] . ]] '''Abel Azcona''' ([[Madrid]], 1 ta 'April 1988) huwa artist magħruf bħala l-<nowiki>''</nowiki>enfant terrible" tal[[Spanja|-]]<nowiki/>arti kontemporanja [[Spanja|Spanjola]]. Ix-xogħol tiegħu, li għandu aspett awtobijografiku u politiku qawwi, jesprimi ribelljoni profonda kontra s-soċjetà. Jimmanifesta f'medja artistika li titwieled mill- prestazzjoni u tevolvi f'installazzjonijiet,<ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.plataformadeartecontemporaneo.com/pac/las-ultimas-horas-de-abel-azcona/}}</ref> [[Skultura|skulturi]],<ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.makma.net/abel-azcona-inaugura-donostiartean/}}</ref> video art,<ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.europapress.es/cantabria/cantabria-infinita-00662/noticia-cantabria-santander-gallery-weekend-sdr-despide-sabado-enclave-pronillo-20131102080441.html}}</ref> [[pittura]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.regio7.cat/cultures/2019/02/22/abel-azcona-drets-llibertat-sant-fruitos/528759.html}}</ref> jew kitba, ma' xogħlijiet letterarji minn saġġi, għal testi letterarji jew ta' tifkira. L-ewwel xogħlijiet tiegħu kienu dwar l-identità personali, il-vjolenza u l-limiti tal-uġigħ, li qed jevolvu f'xogħlijiet ta' natura kritika, politika u soċjali. Ix-xogħol tiegħu ġie esebit f'wirjiet u galleriji madwar id-dinja, u kiseb projezzjoni internazzjonali fl-Arsenal ta' Venezja, il[[Asja|-]]Biennali tal-[[Arti|Art]]<nowiki/>i [[Asja|Asjatiċi]] f'Dhaka u Taipei, <ref>{{Ċita web|url=http://www.daily-sun.com/printversion/details/334276/2018/09/07/Performance-Art-Mesmerises-Audience-At-18th-Asian-Art-Biennale|data-aċċess=2020-04-30|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190328091304/http://www.daily-sun.com/printversion/details/334276/2018/09/07/Performance-Art-Mesmerises-Audience-At-18th-Asian-Art-Biennale|arkivju-data=2019-03-28|url-status=dead}}</ref>Il-Biennali ta ' Lyon, <ref>{{Ċita web|url=https://www.culturamas.es/blog/2013/08/17/abel-azcona-artista-o-heroe/}}</ref> Il-Festival Internazzjonali Miami Performance <ref>{{Ċita web|url=http://www.miamiperformancefestival.org/Miami_Performance_Festival_/The_Festival_13_Espanol.html}}</ref> jew il-Biennial Live [[Arti|Art]] Live tal-[[Bangladexx]] . <ref name="Bastart">{{Ċita web|5=|7=|url=http://lebastart.com/2017/01/abel-azcona-la-empatia-como-materia-artistica/}}</ref> Barra minn hekk, Azcona hu preżenti f'diversi mużewijiet nazzjonali u internazzjonali u ċentri kulturali bħaċ- Ċentru ta 'l-Arti Kontemporanja ta' Malaga, <ref>{{Ċita web|url=http://cacmalaga.eu/2013/01/23/performance/|data-aċċess=2020-04-30|titlu=Archive copy|arkivju-data=2019-10-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20191024120123/http://cacmalaga.eu/2013/01/23/performance/|url-status=dead}}</ref> - Mużew ta 'l-Art Moderna ta' Bogotá, <ref>{{Ċita web|url=https://www.elespectador.com/noticias/cultura/aventuras-de-abel-azcona-articulo-526945}}</ref> -Art League ta ' Houston, <ref>{{Ċita web|url=https://glasstire.com/2014/02/26/lone-star-performance-explosion-some-of-night-2/}}</ref> -Mużew Leslie Lohman minn New York <ref name=":12">{{Ċita web|url=https://www.scan-arte.com/single-post/2014/09/20/STIGMACARLOS-FRANKLIN-AND-SOMEONE-ELSEABEL-AZCONA-IN-NEW-YORK}}</ref> jew iċ- Círculo de Bellas Artes f'Madrid . <ref>{{Ċita web|url=http://www.circulobellasartes.com/biografia/abel-azcona/}}</ref> Il- Mużew ta 'l-Art Kontemporanja ta' Bogotá <ref name="Caellas29oc14">{{Ċita web|6=|url=https://revistadiners.com.co/artes/19673_abel-azcona-artes-vivas-en-el-museo-de-arte-contemporaneo-de-bogota/|data-aċċess=2020-04-30|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190605135702/https://revistadiners.com.co/artes/19673_abel-azcona-artes-vivas-en-el-museo-de-arte-contemporaneo-de-bogota/|arkivju-data=2019-06-05|url-status=dead}}</ref> iddedika wirja retrospettiva għaliha fl-2014. <ref name=":34">{{Ċita web|url=http://www.mac.org.co/exposiciones/pasadas/abel-azcona-no-deseado-una-vision-retrospectiva-del-artista|data-aċċess=2020-04-30|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190605135646/http://www.mac.org.co/exposiciones/pasadas/abel-azcona-no-deseado-una-vision-retrospectiva-del-artista|arkivju-data=2019-06-05|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.plataformadeartecontemporaneo.com/pac/retrospectiva-de-abel-azcona-en-el-museo-de-arte-contemporaneo-de-bogota/}}</ref> == Referenzi == <references/> {{DEFAULTSORT:Azcona, Abel}} [[Kategorija:Twieldu fl-1988]] [[Kategorija:Pitturi Spanjoli]] lpne5fnvxcir5gi4jxax8uvl9sx1pbp 0 25002 331924 328223 2026-09-05T00:23:06Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331924 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Angela Piskernik''' (27 ta' Awwissu 1886 - 23 ta' Diċembru 1967) kienet [[ Botanika |botanista]] u [[ Moviment ta ’konservazzjoni |konservazzjonista]] Awstro-Jugoslava. == Bijografija == Piskernik twieldet f'Ben Eisenkappel fin-Nofsinhar tal-[[ Karintja (stat) |Karintja]], li baqa' mal-[[Awstrija]] wara [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]], u kisbet dottorat fil-botanika mill-Università ta' [[Vjenna]].<ref>Tina Bahovec (2010): ''Engendering Borders: The Austro-Yugoslav Border Conflict Following the First World War'', in: Agatha Schwartz (Ed.), ''Gender and Modernity in Central Europe: The Austro-Hungarian Monarchy and its Legacy'', University of Ottawa Press, {{ISBN|978-0-7766-0726-9}}, pp. 219–234.</ref> Fost l-[[Għalliem|għalliema]] akkademiċi tagħha kien hemm [[Hans Molisch]]. Ħadmet għall-[[mużew]] provinċjali f'[[Ljubljana]] u għallmet f'diversi skejjel sekondarji. Bħala mara [[Slovenja|Slovena]] konxja mill-pajjiż, hija kienet attiva fil-''Plebiscite Carintin'' u fil-klabb tal-migranti. Fl-1943 hija kienet il-ħabs u ġiet miżmuma fil-kamp tal-konċentrament Nażista ta' Ravensbrück.<ref>Janez Stergar (2004): [https://web.archive.org/web/20201201020337/http://www.inv.si/DocDir/Prispevki/JStergar_APiskernik.pdf ''Dr. Angela Piskernik (1886–1967), Natural Scientist, Environmentalist, and Nationally Conscious Activist from Carinthia''] (Abstract in English), Institute of Ethnic Studies, Ljubljana. Retrieved October 31, 2013.</ref> Tissemma fir-rumanz awtobijografiku "''Angel of Oblivion''" mill-awtur Awstrijak [[Maja Haderlap]]. <ref>Maja Haderlap (2016): ''Angel of Oblivion'' (Translated from German by Tess Lewis), Archipelago Books, Brooklyn, New York</ref> Wara l-1945 hija saret direttriċi tal-Mużew tal-[[Storja|Istorja]] Naturali f'Ljubljana u ħadmet fis-servizz tal-konservazzjoni.<ref>Mateja Tominšek Perovšek (2012): [https://web.archive.org/web/20190408152431/http://issuu.com/muzejnzs/docs/katalog_angl_www/63 ''Slovene Women in the Modern Era''] (Exhibition Catalogue), National Museum of Contemporary History, Ljubljana, pp. 63–64</ref> B'mod partikolari, għamlet sforzi biex iġġedded u tipproteġi l-Ġnien Botaniku Alpina Juliana u l[[ Park Nazzjonali Triglav |-Park Nazzjonali Triglav]].<ref>Vito Hazler (2010): [https://web.archive.org/web/20161227201857/http://hrcak.srce.hr/file/93446 ''Protection and Presentation of Cultural Heritage in the Triglav National Park and in Regional and Landscape parks in Slovenia''], Etnološka istraživanja (Ethnological Researches), Vol. 1 No. 15, pp. 53–67</ref> Kienet ispirata mill-konservazzjonista [[Italja|Taljan]] [[Renzo Videsott]]. Fis-snin sittin hija mexxiet id-delegazzjoni Jugoslava tal-Kummissjoni Internazzjonali għall-Protezzjoni tal-Alpi (CIPRA) u pproponiet park tan-natura transnazzjonali mal-Awstrija fl-[[ Alpi Savinja |Alpi ta' Savinja]] u l-[[ Karawanks |Karawanks]]. Il-park bilaterali, madankollu, qatt ma kien realizzat.<ref>Carolin Firouzeh Roeder (2012), ''Slovenia's Triglav National Park: From Imperial Borderland to National Ethnoscape'', in: Bernhard Gissibl, Sabine Höhler, Patrick Kupper (Eds.), ''Civilizing Nature: National Parks in Global Historical Perspective'', Berghahn Books, New York and Oxford, {{ISBN|978-0-85745-525-3}}, pp. 240–255.</ref> Illum, din iż-żona hija parti miċ-[[ Ċinturin Ekoloġiku Ewropew |Ċinturin Ekoloġiku Ewropew]]. Mietet fl-1967 f'Ljubljana. Fl-2019, Piskernik ġiet onorata b'[[Bolla postali|bolla]] kommemorattiva maħruġa fis-Slovenja.<ref>[https://web.archive.org/web/20200323222925/https://www.total-slovenia-news.com/made-in-slovenia/4983-angela-piskernik-scientist-honoured-with-new-stamp ''Angela Piskernik, Scientist, Honoured with New Stamp''] Total Slovenia News. Retrieved January 20, 2020</ref> == Kitbiet == * [https://web.archive.org/web/20190404224606/http://www.dlib.si/details/URN:NBN:SI:DOC-PBZHTJAF/?=&language=eng ''Jugoslovansko-Avstrijski visokogorski park (predlog za zavarovanje)''] (li fih sommarju bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]: ''Park tal-muntanji għolja Jugoslav-Awstrijaċi (proposta għal protezzjoni'') (1965), Varstvo narave 4, pp. 7-15. == Referenzi == <references/> {{DEFAULTSORT:Piskernik, Angela}} [[Kategorija:Mietu fl-1967]] [[Kategorija:Twieldu fl-1886]] [[Kategorija:Nies Sloveni]] [[Kategorija:Botanika]] [[Kategorija:Xjenzati]] hfeogbegw7dg80rda0doxmk74w6kn00 0 27759 331927 326170 2026-09-05T04:09:25Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331927 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Flag of Malta.svg|daqsminuri|252x252px|[[Bandiera ta' Malta]]]] '''Il-liġi dwar iċ-ċittadinanza Maltija''' hija bbażata primarjament fuq il-prinċipji tal-[[Jus sanguinis]], għalkemm qabel l-1 ta’ Awwissu 1989 il-prinċipju tal-[[Jus soli]] kien il-bażi tal-liġi. [[Ċittadinanza multipla|Iċ-ċittadinanza doppja]] kienet ristretta ħafna taħt il-liġi Maltija mill-indipendenza fl-1964 sal-10 ta’ Frar 2000, meta tneħħew ir-restrizzjonijiet kollha. Qabel il-21 ta' Settembru 1964, [[Malta]] kienet [[Kolonja tal-kuruna|kolonja]] Brittanika u n-nies Maltin kellhom [[Storja tal-liġi tan-nazzjonalità Brittanika|nazzjonalità Brittanika]] . [[Stampa:Coat of arms of Malta.svg|daqsminuri|[[Emblema ta' Malta]]]] == Ċittadinanza Maltija fl-indipendenza (1964) == Iċ-ċittadinanza Maltija ġiet mogħtija fl-[[Malta|Indipendenza Maltija]] fil-21 ta’ Settembru 1964 lil persuni mwielda Malta li kellhom ġenitur imwieled Malti. Persuni li kisbu ċ-ċittadinanza Maltija fl-indipendenza ġeneralment tilfu n-nazzjonalità Brittanika tagħhom (''Citizenship of the UK and Colonies'') sakemm ma kellhomx rabtiet bi twelid jew dixxendenza (missier jew nannu mill-missier) mar-[[Renju Unit]] innifsu jew post li baqa’ kolonja. Kwalunkwe ''[[Ċittadin tar-Renju Unit u tal-Kolonji|Ċittadini tar-Renju Unit u l-Kolonji]] (CUKC)'' konnessi ma’ Malta li ma kisbux iċ-ċittadinanza Maltija fl-indipendenza żammew l-istatus ta’ CUKC tagħhom. Abbażi tar-rabtiet tagħhom mar-Renju Unit, saru jew ċittadini [[Ċittadin Britanniku Barrani|Brittaniċi jew ċittadini Brittaniċi Barranin]] fl-1 ta' Jannar 1983. Ara l-[[Storja tal-liġi tan-nazzjonalità Brittanika|Istorja tal-liġi tan-nazzjonalità Brittanika]] == Twelid f'Malta == L-[https://web.archive.org/web/20191028163931/http://www.justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=12466&l=1 Ordni tal-Indipendenza ta’ Malta tal-1964 kienet] tipprovdi li kull persuna mwielda f’Malta bejn il-21 ta’ Settembru 1964 u l-31 ta’ Lulju 2001 awtomatikament akkwistat iċ-ċittadinanza Maltija mat-twelid. Mill-1 ta’ Awwissu 2001, persuna mwielda f’Malta tikseb biss ċittadinanza Maltija mat-twelid jekk ġenitur ta’ dik il-persuna jkun * ċittadin Malti; jew * imwieled Malta. == Ċittadinanza Maltija b'dixxendenza == Persuni mwielda barra minn Malta bejn il-21 ta’ Settembru 1964 u l-31 ta’ Lulju 1989 kisbu ċittadinanza Maltija biss b’dixxendenza jekk il-missier kien: * ċittadin Malti mwieled Malta; jew * ċittadin Malti b’reġistrazzjoni jew naturalizzazzjoni In-nisa ma setgħux jgħaddu ċ-ċittadinanza Maltija sakemm ma kinux miżżewġin. Mill-1 ta’ Awwissu 1989, tfal imwielda barra minn Malta minn ommijiet imwielda jew naturalizzati Maltin kisbu ċ-ċittadinanza Maltija b’dixxendenza awtomatikament. Mill-10 ta’ Frar 2000, persuna mwielda barra minn Malta bejn il-21 ta’ Settembru 1964 u l-31 ta’ Lulju 1989 minn omm imwielda jew naturalizzata Maltija tista’ tapplika għaċ-ċittadinanza Maltija permezz ta’ reġistrazzjoni. === Tibdil fl-Att dwar iċ-Ċittadinanza Maltija fl-2007 === L-emendi għall-Att dwar iċ-Ċittadinanza Maltija, li daħal fis-seħħ fl-1 ta’ Awwissu 2007, jagħmluha possibbli għall-persuni kollha ta’ dixxendenza Maltija li jiksbu ċ-ċittadinanza Maltija permezz ta’ reġistrazzjoni. <ref>{{Ċita web|url=http://www.maltamedia.com/artman2/publish/govt_politics/article_2905.shtml}}</ref> Persuna trid tipprovdi biss evidenza dokumentata bħal ċertifikati tat-twelid, taż-żwieġ jew tal-mewt biex tkun reġistrata bħala ċittadin. Din id-dokumentazzjoni trid turi dixxendenza diretta minn antenat imwieled Malta ta’ ġenitur li twieled ukoll Malta. Jekk persuna jkollha ġenituri, nanniet, eċċ li huma ħajjin u huma dixxendenti diretti huma stess, ikollhom ukoll jagħmlu applikazzjonijiet (linja diretta ma tistax tinkiser). Il-proċedura ta’ reġistrazzjoni tista’ ssir f’kull Ambaxxata, Kummissjoni Għolja, Konsulat ta’ Malta jew fid-Dipartiment għaċ-Ċittadinanza u Affarijiet ta’ l-Expatriate f’Malta. Ir-residenza f'Malta mhix meħtieġa. == Naturalizzazzjoni bħala ċittadin Malti == Qabel l-1 ta' Awwissu 1989, iż-żmien ta' residenza għan-naturalizzazzjoni kien ta' 6 snin (5 snin għal ċittadini ta' [[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|pajjiżi tal-Commonwealth]] ). Dan issa huwa ta' 5 snin. <ref>http://www.justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8702&l=1 Art. 10(1) of the Maltese Citizenship Act</ref> Sa mir-riformi tas-sena 2000, persuni li jakkwistaw iċ-ċittadinanza Maltija permezz ta’ naturalizzazzjoni jew reġistrazzjoni m’għadhomx obbligati jagħtu prova li kienu tilfu jew irrinunzjaw għal kull ċittadinanza oħra li kellhom. L-istess riformi ppermettew ukoll li l-eks ċittadini kollha ta’ Malta (li ma ngħatawx awtomatikament iċ-ċittadinanza Maltija lura) jerġgħu jakkwistaw iċ-ċittadinanza Maltija permezz ta’ reġistrazzjoni. <ref>{{Ċita web|url=http://www.mfa.gov.mt/Library/Cit/CEA3-NAT.pdf|data-aċċess=2022-01-24|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120928074017/http://www.mfa.gov.mt/Library/Cit/CEA3-NAT.pdf|arkivju-data=2012-09-28|url-status=dead}}</ref> === Tibdil fl-Att dwar iċ-Ċittadinanza Maltija fl-2013 fid-dawl tal-Programm ta’ Investitur Individwali ta’ Malta === L-Att XV tal-2013 introduċa emendi għall-att prinċipali u għamilha possibbli għall-Ministru responsabbli għaċ-ċittadinanza li jassenja ċittadinanza b’naturalizzazzjoni lil persuna u d-dipendenti tagħha li huma kontributuri għall-''Malta Individual Investor Programme'' (MIIP), ''citizenship-by-investment program'' iddisinjat u implimentat minn Henley & Partners, ditta globali ta’ konsulenza dwar iċ-ċittadinanza, flimkien mal-[[Gvern ta' Malta|Gvern ta’ Malta]]. <ref>{{Ċita web|url=http://www.independent.com.mt/articles/2016-05-12/local-news/Malta-s-citizenship-scheme-ranks-number-one-in-Henley-Partners-report-6736157746}}</ref> L-emendi pprovdew ukoll għat-twaqqif tal-kariga ta’ Regolatur u Kumitat ta’ Monitoraġġ (magħmul mill-Prim Ministru, Kap tal-Oppożizzjoni u Ministru responsabbli għaċ-ċittadinanza) tal-MIIP. L-emenda għamlitha wkoll reat li tirreklama, tippubblika jew ixxerred il-programm mingħajr awtorizzazzjoni. <ref>{{Ċita web |data-aċċess=2022-01-24 |titlu=Archive copy |url=http://www.parlament.mt/file.aspx?f=44746 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140722211146/http://www.parlament.mt/file.aspx?f=44746 |arkivju-data=2014-07-22 |url-status=dead }}</ref> Il-Gvern qal li se jkun qed jilqa’ applikazzjonijiet għal kontribuzzjoni ta’ €650,000 (€25,000 għall-miżżewġin u dipendenti) lill-Fond Nazzjonali għall-Iżvilupp u Soċjali. Kriterji oħra ta’ investiment jinkludu investiment fi stocks jew bonds awtorizzati mill-gvern għal minimu ta’ €150,000 u terminu minimu ta’ ħames snin. L-applikanti għandhom jimpenjaw ruħhom ukoll li jew jixtru proprjetà residenzjali stmata għal aktar minn €350,000 jew jikri proprjetà, b’kera minima annwali ta’ €16,000 għal perjodu minimu ta’ ħames snin. <ref>{{Ċita ktieb|paġni=469–478|isbn=978-0992781859}}</ref> L-iskema kienet mmaqdra, kemm f'Malta kif ukoll barra <ref>{{Ċita web|url=http://www.euractiv.com/justice/maltese-eu-citizenship-sale-ange-news-532846}}</ref>, bħala bejgħ taċ-ċittadinanza, li sar attraenti minħabba li Malta hija stat membru tal-UE. Minħabba f'hekk, il-Gvern qal li se jneħħi waħda mill-aktar bidliet kontroversjali li ġabet magħha l-liġi l-ġdida, li tintemm il-pubblikazzjoni ta’ ismijiet ta’ ċittadini ġodda b’naturalizzazzjoni. Id-dispożizzjoni se terġa' tiġi promulgata u l-ebda applikazzjoni ma tiġi aċċettata qabel ma ssir il-bidla. <ref>{{Ċita web|url=http://www.maltatoday.com.mt/en/newsdetails/news/budget2014/No-golden-passports-before-secrecy-clause-is-removed-Louis-Grech-20131118|data-aċċess=2022-01-24|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131120021703/http://www.maltatoday.com.mt/en/newsdetails/news/budget2014/No-golden-passports-before-secrecy-clause-is-removed-Louis-Grech-20131118|arkivju-data=2013-11-20|url-status=dead}}</ref> == Ċittadinanza Maltija biż-żwieġ == Il-konjuġi barrani ta’ ċittadin Malti jista’ jakkwista ċittadinanza Maltija biż-żwieġ wara 5 snin ta’ żwieġ u jgħixu flimkien. Ir-residenza f'Malta mhix meħtieġa. * Ir-romol u r-romol ta’ ċittadin Malti (fejn il-konjuġi miet fl-ewwel 5 snin taż-żwieġ) jistgħu japplikaw għaċ-ċittadinanza Maltija biż-żwieġ 5 snin wara d-data taż-żwieġ mal-konjuġi mejjet tagħhom. * Persuni separati minn konjuġi Malti xorta jistgħu japplikaw għaċ-ċittadinanza Maltija biż-żwieġ sakemm għexu flimkien għal 5 snin wara l-jum taż-żwieġ. * Qabel l-10 ta’ Frar 2000, il-perjodu taż-żwieġ ta’ 5 snin ma kienx japplika, filwaqt li qabel l-1 ta’ Awwissu 1989 biss il-mara barranija ta’ raġel Malti kienet eliġibbli għaċ-ċittadinanza biż-żwieġ. == Ċittadinanza Maltija b'adozzjoni == Qabel l-1 ta’ Jannar 1977 persuna adottata minn ċittadini Maltin normalment kisbet iċ-ċittadinanza Maltija awtomatikament. F’dik id-data tneħħiet il-faċilità li tinkiseb iċ-ċittadinanza Maltija b’adozzjoni. Mill-1 ta’ Awwissu 1989, tifel adottat minn ċittadini Maltin jikseb iċ-ċittadinanza Maltija awtomatikament sakemm it-tifel ikun taħt l-età ta’ 10 snin fid-data tal-adozzjoni. == Telf taċ-ċittadinanza Maltija == === 1964 sa 1989 === Fl-indipendenza fl-1964, Malta adottat regoli stretti biex tipprevjeni [[Ċittadinanza multipla|ċittadinanza doppja]] fl-età adulta. * ċittadin adult ta’ Malta li jakkwista ċittadinanza barranija awtomatikament tilef iċ-ċittadinanza Maltija * ċittadin Malti li kien akkwista ċittadinanza oħra mat-twelid jew waqt it-tfulija kien obbligat li jirrinunzja għal dik iċ-ċittadinanza l-oħra qabel l-età ta’ 19-il sena. Inkella ntilfet iċ-ċittadinanza Maltija. === Riformi tal-1989 === Mill-1 ta’ Awwissu 1989 il-liġi Maltija ġiet emendata biex ċerti emigranti minn Malta jkunu jistgħu jżommu ċ-ċittadinanza Maltija. Kien meħtieġ li tkun imwieled Malta u tissodisfa ċerti kriterji residenzjali sabiex tibbenefika minn din id-dispożizzjoni. Dawk koperti minn din l-eċċezzjoni limitata tqiesu li ''qatt'' ma tilfu ċ-ċittadinanza Maltija. Fi kliem ieħor, il-bidla fil-liġi kienet retrospettiva għall-21 ta’ Settembru 1964. Ir-riforma ma għenitx liċ-ċittadini Maltin b’dixxendenza li kienu twieldu f’pajjiżi oħra (bħall-Awstralja jew il-Kanada) li kienu għadhom obbligati jirrinunzjaw għaċ-ċittadinanza l-oħra tagħhom sa’ 19-il sena jew jiffaċċjaw telf awtomatiku taċ-ċittadinanza Maltija. Pereżempju, bejn l-1964 u l-2000 (meta nbidlet il-liġi), madwar 2000 żagħżugħ imwielda fl-Awstralja (ta’ 18-il sena) irrinunzjaw [[Liġi dwar in-nazzjonalità Awstraljana|iċ-ċittadinanza Awstraljana]] tagħhom sabiex iżommu ċ-ċittadinanza Maltija. Ġeneralment ma setgħux jirkupraw iċ-ċittadinanza Awstraljana tagħhom aktar tard, jew jemigraw lura lejn l-Awstralja. === Riformi tal-2000 === Mill-10 ta’ Frar 2000, ma kienx aktar possibbli li b’mod involontarju titlef iċ-ċittadinanza Maltija abbażi tal-pussess jew l-akkwist ta’ ċittadinanza barranija. Eks ċittadin Malti bit-twelid jew dixxendenza li kien joqgħod barra minn Malta għal 6 snin ingħata awtomatikament iċ-ċittadinanza Maltija retrospettiva għad-data li fiha tilfuha. Fi kliem ieħor, huma meqjusa li ''qatt'' ma tilfu ċ-ċittadinanza Maltija. Eks-ċittadini Maltin oħra li ma jissodisfawx ir-rekwiżiti għall-akkwist awtomatiku mill-ġdid taċ-ċittadinanza Maltija huma intitolati li jiksbu ċittadinanza Maltija permezz ta’ reġistrazzjoni. Dan jinkludi eks-ċittadini Maltin li kisbu dak l-istatus permezz ta’ naturalizzazzjoni jew reġistrazzjoni, u dawk li għexu barra minn Malta għal inqas minn 6 snin. == Ċittadinanza doppja == B'effett mill-10 ta' Frar 2000, m'hemm l-ebda restrizzjonijiet taħt il-liġi Maltija fuq iċ-ċittadini tagħha li għandhom ċittadinanza oħra. Ċittadini doppji huma intitolati li jkollhom passaport Malti. == Ċittadinanza tal-Unjoni Ewropea == Minħabba li Malta tifforma parti mill- [[Unjoni Ewropea]], iċ-ċittadini Maltin huma wkoll [[Ċittadinanza tal-Unjoni Ewropea|ċittadini tal-Unjoni Ewropea]] taħt il-[[liġi tal-Unjoni Ewropea]] u b'hekk igawdu [[Libertà ta' moviment għall-ħaddiema|drittijiet ta' moviment ħieles]] u [[Malta|għandhom id-dritt tal-vot]] fl-[[Elezzjonijiet fl-Unjoni Ewropea|elezzjonijiet]] għall-[[Parlament Ewropew]] . <ref>{{Ċita web|url=http://europa.eu/about-eu/countries/member-countries/malta/index_en.htm}}</ref> Meta f’pajjiż mhux tal-UE fejn m’hemmx ambaxxata Maltija, iċ-ċittadini Maltin għandhom id-dritt li jiksbu protezzjoni konsulari mill-ambaxxata ta’ kwalunkwe pajjiż ieħor tal-UE preżenti f’dak il-pajjiż. <ref>Article 20(2)(c) of the [[wikisource:Consolidated version of the Treaty on the Functioning of the European Union/Part Two: Non-Discrimination and Citizenship of the Union#Article_20|Treaty on the Functioning of the European Union]].</ref> <ref>[[Citizenship of the European Union#Stated rights|Rights abroad: Right to consular protection]]: a right to protection by the diplomatic or consular authorities of other Member States when in a non-EU Member State, if there are no diplomatic or consular authorities from the citizen's own state (Article 23): this is due to the fact that not all member states maintain embassies in every country in the world (14 countries have only one embassy from an EU state). [[Antigua and Barbuda]] (UK), [[Barbados]] (UK), [[Belize]] (UK), [[Central African Republic]] (France), [[Comoros]] (France), [[Gambia]] (UK), [[Guyana]] (UK), [[Liberia]] (Germany), [[Saint Vincent and the Grenadines]] (UK), [[San Marino]] (Italy), [[São Tomé and Príncipe]] (Portugal), [[Solomon Islands]] (UK), [[Timor-Leste]] (Portugal), [[Vanuatu]] (France)</ref> Iċ-ċittadini Maltin jistgħu jgħixu u jaħdmu fi kwalunkwe pajjiż fl-UE bħala riżultat tad-dritt ta' moviment liberu u residenza mogħti fl-[[Trattati tal-Unjoni Ewropea|Artikolu 21 tat-Trattat UE]] . <ref>{{Ċita web|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2008:115:0047:0199:EN:PDF|format=PDF}}</ref> == Ċittadinanza tal-Commonwealth == Bħala [[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|membru tal]] -Commonwealth, iċ-ċittadini ta’ Malta huma [[Ċittadin tal-Commonwealth|ċittadini tal-Commonwealth]] u għalhekk għandhom ċerti drittijiet fir- [[Renju Unit]] : * aċċess għall-[[Approvazzjoni tad-Dħul tal-Ancestry tar-Renju Unit|Ancestry Entry Clearance tar-Renju Unit]] * aċċess għall-iskema tal-Working Holiday Visa tar-Renju Unit * intitolament għar-Renju Unit [[Dritt ta' residenza]] għal ċittadini Maltin imwielda qabel l-1983 b'ommijiet imwielda Brittanniċi. Dan joffri drittijiet ta' ċittadinanza sħaħ b'mod effettiv fir-Renju Unit (b'rotta aktar sempliċi għan-naturalizzazzjoni). * drittijiet sħaħ għall-vot u għall-kariga pubblika fir-Renju Unit. * l-għażla li tingħaqad mal-[[Forzi Armati tal-Maestà Tagħha]] . == Libertà tal-ivvjaġġar taċ-ċittadini Maltin == Minn Mejju 2018, iċ-ċittadini Maltin kellhom aċċess mingħajr viża jew viża mal-wasla għal [[Rekwiżiti tal-viża għaċ-ċittadini Maltin|182 pajjiż u territorju]], u kklassifika l-passaport Malti fis-7 post fid-dinja (marbuta mal-passaporti tar- [[Ċekja|Repubblika Ċeka]] u [[New Zealand]] ) skont l-Indiċi tar-Restrizzjonijiet tal-Viża. <ref>{{Ċita web|url=https://www.henleyglobal.com/files/download/HPI2018/PI%202018%20INFOGRAPHS%20GLOBAL%20180518.pdf|data-aċċess=2022-01-24|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190829210611/https://www.henleyglobal.com/files/download/HPI2018/PI%202018%20INFOGRAPHS%20GLOBAL%20180518.pdf|arkivju-data=2019-08-29|url-status=dead}}</ref> [[Stampa:Visa_requirements_for_Maltese_citizens.png|daqsminuri|330x330px| [[Rekwiżiti tal-viża għaċ-ċittadini Maltin]]]] Ir-rekwiżiti tal-viża għaċ-ċittadini Maltin huma restrizzjonijiet amministrattivi tad-dħul mill-awtoritajiet ta' stati oħra mqiegħda fuq iċ-ċittadini ta' [[Malta]] . Fl-2017, in-nazzjonalità Maltija hija kklassifikata fit-tielet u għoxrin fl- Indiċi tan-Nazzjonalità (QNI). Dan l-indiċi huwa differenti mill-[[viża|Indiċi tar-Restrizzjonijiet tal-Viża]], li jiffoka fuq fatturi esterni inkluż il-libertà tal-ivvjaġġar. Il-QNI jikkunsidra, minbarra l-libertà tal-ivvjaġġar, fuq fatturi interni bħall-paċi u l-istabbiltà, is-saħħa ekonomika, u l-iżvilupp uman ukoll. <ref>{{Ċita web|url=https://www.businessinsider.de/nationalities-with-the-best-quality-of-life-2016-6?r=UK&IR=T|data-aċċess=2022-01-24|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181209134431/https://www.businessinsider.de/nationalities-with-the-best-quality-of-life-2016-6?r=UK&IR=T|arkivju-data=2018-12-09|url-status=dead}}</ref> == Ara ukoll == * [[Passaport Malti]] == Links esterni == * [https://web.archive.org/web/20220124154111/https://komunita.gov.mt/en/ Community Malta Agency], aġenzija tal-gvern responsabbli għaċ-ċittadinanza * [https://web.archive.org/web/20040731002213/http://docs.justice.gov.mt/lom/legislation/english/leg/vol_4/chapt188.pdf Att dwar iċ-Ċittadinanza Maltija] == Referenzi == [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] <references>Referenzi</references> 294ci678i0w0bezk77jji67pgdj7xqa 0 34089 331940 331825 2026-09-05T08:27:16Z ToniSant 4257 /* Awwissu */ +Bro Edward 331940 wikitext text/x-wiki '''Din hija lista ta' nies notevoli Maltin li mietu fl-2026.''' F'din il-lista jidhru biss ismijiet ta' nies li l-mewt tagħhom hija kkonfermata peremezz ta' rapport/i minn sorsi verifikabbli. Żidiet bla referenza għal sors verifikabbli jitneħħew minn hawn u jitpoġġew fil-[[Diskussjoni:Nies Maltin li mietu fl-2026|paġna ta' diskussjoni]] sakemm jiġu verifikati sew. Dwar kull persuna jinġabru biss dawn id-dettalji hawn: * Data: Isem u Kunjom, età (jew "??" meta din mhux magħrufa), għal xiex inhi magħrufa l-persuna, kawża tal-mewt (m'għandu jiddaħħal xejn meta mhux magħrufa uffiċjalment) - tagħrif ieħor f'każ ta' persuna li mhux inkluża f'Wikidata (eż. data tat-twelid), referenzi (għandu jkun hemm aktar minn waħda f'każ ta' nies aktar notevoli) '''''Nota:''' id-data tal-mewt m'għandix tkun dik ta' meta tħabbret imma ta' meta seħħet.'' ---- == Jannar == * 2: [[Tony Carr]], 98, mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tony-carr-pioneering-maltese-jazz-drummer-dies.1121949|titlu=Tony Carr, Maltese jazz drummer to the stars, dies|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-01-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-perkussjonist-tony-carr-george-caruana-jmut-fl-eta-ta-98-sena/|titlu=Il-perkussjonist Tony Carr (George Caruana) jmut fl-età ta’ 98 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/01/02/tony-carr-passes-away/|titlu=Renowned Maltese drummer, Tony Carr, passes away aged 98|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-01-02|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/138938/maltese_jazz_great_tony_carr_dies_aged_98|titlu=Maltese jazz great Tony Carr dies aged 98|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=2 Jannar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-02/local-news/Maltese-jazz-legend-Tony-Carr-passes-away-aged-98-6736286044|titlu=Maltese jazz legend, Tony Carr, passes away aged 98 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-ta-98-sena-d-drummer-malti-tony-carr/|titlu=Imut ta' 98 sena d-drummer Malti Tony Carr|data=2026-01-02|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-ta-98-sena-d-drummer-famuz-malti-tony-carr-li-daqq-mal-akbar-stilel-muzikali/|titlu=Imut ta’ 98 sena d-drummer famuż Malti Tony Carr li daqq mal-akbar stilel mużikali|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=3 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.melodija.eu/post/tony-carr-george-caruana-maltese-jazz-pioneer-dies-at-98|titlu=Tony Carr (George Caruana): Maltese Jazz Pioneer Dies at 98|kunjom=Mifsud|isem=Noel|data=2026-01-05|sit=Melodija|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.sussexexpress.co.uk/news/fond-tribute-on-death-of-drummer-who-played-with-the-greats-5465983|titlu=Fond tribute on death of drummer who played with the greats|kunjom=Hewitt|isem=Phil|data=2026-01-10|sit=SussexWorld|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-10}}</ref> * 5: [[George Spiteri]], 90, mużiċist u l-ewwel leader tal-[[Orkestra Filarmonika ta' Malta]] (twieled: 20 ta’ Lulju 1935) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-6-2026.1122080|titlu=Announcements − January 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-george-spiteri-l-ewwel-leader-tal-orkestra-filarmonika-ta-malta/|titlu=Imut George Spiteri, l-ewwel leader tal-Orkestra Filarmonika ta’ Malta|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/reel/1540894257190704/?t=49|titlu=MPO: Protagonisti - George Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Joe Julian|data=6 Jannar 2026|sit=Facebook}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/a-real-gentleman-good-musician-violinist-george-spiteri-dies-aged-90.1122103|titlu='A real gentleman': trailblazing violinist George Spiteri dies at 90|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref> * 6: [[Thomas Farrell]], 89, għalliem u l-ewwel sindku ta' Ħaż Żabbar <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/thomas-farrell-first-mayor-zabbar-dies-aged-89.1122141|titlu=Thomas Farrell, first mayor of Żabbar, dies aged 89|kunjom=|isem=|data=2026-01-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-07}}</ref> * 14: [[Paul Chetcuti Caruana]], 77, tabib u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-deputat-laburista-t-tabib-paul-chetcuti-caruana/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Deputat Laburista t-Tabib Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=14 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-mp-paul-chetcuti-caruana-dies.1122497|titlu=Mosta doctor Paul Chetcuti Caruana, targeted by 1977 letter bomb, dies aged 77|kunjom=Calleja|isem=Claudia|data=2026-01-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-14/local-news/Paul-Chetcuti-Caruana-who-survived-letter-bomb-attempt-in-1977-dies-6736286334|titlu=Paul Chetcuti Caruana, who survived letter-bomb attempt in 1977, dies - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-15}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/parliament-pays-tribute-mosta-doctor-pl-mp-paul-chetcuti-caruana.1123482|titlu=Parliament pays tribute to Mosta doctor and PL MP Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-02-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-02}}</ref> * 20: [[Matthew Wismayer]], 53, fundatur ta' Schools for Africa (Malta) Foundation <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/matthew-wismayer-schools-africa-foundation-entrepreneur-dies.1122791|titlu=Matthew Wismayer, who turned a cancer diagnosis into inspiration, dies aged 53|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-01-20|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-matthew-wismayer-il-mohh-wara-progett-biex-jigu-meghjuna-tfal-fl-afrika/|titlu=Imut Matthew Wismayer, il-moħħ wara proġett biex jiġu megħjuna tfal fl-Afrika|kunjom=|isem=|data=2026-01-20|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/malta/founder-of-prince-princess-malta-matthew-wismayer-passes-away/|titlu=Founder Of 'Prince & Princess Malta' Matthew Wismayer Passes Away|kunjom=Spiteri|isem=Rebecca Scalvini|data=2026-01-20|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/matthew-wismayer-passes-away-aged-53|titlu=Maltese Entrepreneur Matthew Wismayer passes away at 53|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-21-2026.1122811|titlu=Announcements – January 21, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> * 20: [[George Callus]], 88, ko-fundatur tal-Comtec (twieled: 8 ta' Settembru 1937) <ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/comtec-co-founder-george-callus-has-passed-away|titlu=Comtec Co-Founder George Callus has passed away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ir-ragel-ta-amy-callus-orlando-mrs-axiak-ta-simpatici/|titlu=Imut ir-raġel ta’ Amy Callus Orlando, Mrs Axiak ta’ Simpatiċi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/nimmissjak-immens-ghaziz-l-attrici-amy-callus-thabbar-it-telfa-ta-zewgha-george/|titlu="Nimmissjak Immens, Għażiż" - L-Attriċi Amy Callus Tħabbar It-Telfa Ta' Żewġha George|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-01-22|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-23-2026.1122923|titlu=Announcements – January 23, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> == Frar == * 4: [[Alfred Abela]], 80, eks-assistent kummissarju tal-pulizija <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-assistent-kummissarju-tal-pulizija-alfred-abela/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Assistent Kummissarju tal-Pulizija Alfred Abela|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 5: [[Philip Farrugia Randon]], 76, avukat u kittieb li ħoloq il-karattru ta' Puttinu <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dedicated-patriot-philip-farrugia-randon-dies.1123612|titlu='Dedicated patriot' Philip Farrugia Randon dies|kunjom=|isem=|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-6-2026.1123652|titlu=Announcements − February 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-dr-philip-farrugia-randon-avukat-u-awtur-li-holoq-il-karattru-puttinu/|titlu=Imut Dr Philip Farrugia Randon, avukat u awtur li ħoloq il-karattru Puttinu|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-02-05|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-philip-farrugia-randon.1124083|titlu=Appreciation: Philip Farrugia Randon|kunjom=De Bono|isem=Anthony|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 5: [[Helen Micallef]], 75, kantanta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/helen-micallef-eurovision-1972-singer-dies-aged-75.1123643|titlu=Helen Micallef, Eurovision 1972 singer, dies aged 75|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-helen-micallef-l-ewwel-maltija-fil-eurovision/|titlu=Tmut Helen Micallef, l-ewwel kantanta Maltija fil-Eurovision|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=5 Frar 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/139589/veteran_singer_helen_micallef_dies_aged_75|titlu=Veteran singer Helen Micallef dies aged 75|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=5 Frar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/helen-micallef-tinghata-l-ahhar-tislima-ghada-s-sibt/|titlu=Helen Micallef tingħata l-aħħar tislima għada s-Sibt|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-05/local-news/Helen-Micallef-first-Maltese-woman-at-Eurovision-dies-at-75-6736286990|titlu=Helen Micallef, first Maltese woman at Eurovision, dies at 75 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/iccelebrata-l-hajja-tal-kantanta-helen-micallef/|titlu=Iċċelebrata l-ħajja tal-kantanta Helen Micallef|kunjom=Falzon|isem=Anton|data=7 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 8: [[Paul Aquilina]], 94, Ġiżwita Malti bbażat fl-Indja <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-fr-paul-aquilina-l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja/|titlu=Imut Fr Paul Aquilina – l-aħħar Ġiżwita Malti fl-Indja|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=8 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja-jkanta-l-ghanjiet-tal-milied/|titlu=L-aħħar Patri Ġiżwita Malti fl-Indja jkanta l-Għanjiet tal-Milied|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=25 Diċembru 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mort-l-indja-biex-narah-jordna-sacerdot-u-kantajt-bil-malti-waqt-il-funeral-ta-fr-aquilina/|titlu=“Mort l-Indja nara żagħżugħ jiġi ordnat qassis, u spiċċajt inkanta bil-Malti fil-funeral ta’ Fr Aquilina”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-15-2026.1124084|titlu=Announcements – February 15, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 10: [[Lina Brockdorff|Lina Brockdorff,]] 95, kittieba <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/awardwinning-writer-lina-brockdorff-dies-aged-96.1123850|titlu=Novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-02-10|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-awtrici-lina-brockdorff-fl-eta-ta-95-sena/|titlu=Tmut l-awtriċi Lina Brockdorff fl-età ta' 95 sena|data=2026-02-10|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbret-il-mewt-tax-xandara-u-l-kittieba-lina-brockdorff/|titlu=Tħabbret il-mewt tax-xandara u l-kittieba Lina Brockdorff|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=10 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-10/local-news/Maltese-novelist-and-playwright-Lina-Brockdorff-dies-aged-95-6736287109|titlu=Maltese novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-10}}</ref> * 10: [[Achille Cauchi]], 86, monsinjur Għawdxi, ħu l-Isqof [[Nikol Cauchi]] <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-monsinjur-achille-cauchi/|titlu=Imut Monsinjur Achille Cauchi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/mons-achille-cauchi-10-02-2026|titlu=Mons. Achille Cauchi - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Laurence Grech]], 77, ġurnalist u eks-editur tas-Sunday Times of Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-times-malta-editor-laurence-grech-dies-aged-77.1124107|titlu=Former Times of Malta editor Laurence Grech dies, aged 77|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-laurence-grech-il-ggant-tal-gurnalizmu-l-eks-editur-tat-times-of-malta/|titlu=Imut Laurence Grech, “il-ġgant tal-ġurnaliżmu”, l-eks-editur tat-Times of Malta|data=15 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-16-2026.1124125|titlu=Announcements – February 16, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/laurence-grech-15-02-2026|titlu=Laurence Grech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Esmeralda Galea Camilleri]], 37, mużiċista <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mahsuda-bil-mewt-tal-muzicista-brava-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=Ħafna Maħsuda Bil-Mewt Tal-Mużiċista Brava Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-02-16|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/kont-titpaxxa-tismaghha-tmut-il-muzicista-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=“Kont titpaxxa tismagħha” – tmut il-mużiċista Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=16 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 16: [[Mario Bonnici]], 76, kantant <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-kanzunetta-li-kont-iddedikaktli-se-tibqa-fqalbi-imut-il-kantant-mario-bonnici/|titlu=“Il-kanzunetta li kont iddedikajtli se tibqa’ f’qalbi” – imut il-kantant Mario Bonnici|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 18: [[Julian Attard]], 44, amministratur tal-futbol ma' [[Marsaxlokk FC]] u [[Floriana FC]] (twieled fis-27 ta' Novembru 1981) <ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/02/18/former-marsaxlokk-and-floriana-fc-administrator-julian-attard-dies/|titlu=Former Marsaxlokk and Floriana FC administrator Julian Attard dies|kunjom=Lia|isem=Gianluca|data=2026-02-18|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-02-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/hallejtna-kmieni-wisq-habib-imut-julian-attard-tat-tim-tal-futbol-ta-marsaxlokk/|titlu=“Ħallejtna kmieni wisq ħabib” – imut Julian Attard, tat-tim tal-futbol ta’ Marsaxlokk|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=18 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 23: [[Manuel Casha]], 81, mużiċist, kittieb, u folklorista <ref> {{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-muzicist-manuel-casha-fl-awstralja/ |sit=ONEnews|data=24 Frar 2026|isem=Josef|kunjom=Caruana|lingwa=mt|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u mużiċist Manuel Casha fl-Awstralja}}</ref> * 28: [[Mario Buhagiar]], 81 professur tal-istorja tal-arti <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/mario-buhagiar-founder-art-history-department-dies-aged-81.1124795|titlu=Mario Buhagiar, founder of art history department dies aged 81|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-03-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/03/02/prof-mario-buhagiar/|titlu=Founder of the arts History Department – Professor Mario Buhagiar passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2 Marzu 2026|sit=The Maltese Herald|lingwa=en}}</ref> == Marzu == * 8: [[Joseph Gatt (Caritas)|Joseph Gatt]], 81, pijunier fir-riabilitazzjoni tad-drogati f'Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-gatt-drug-rehabilitation-pioneer-dies-aged-81.1125168|titlu=Joseph Gatt, drug rehabilitation pioneer, dies aged 81|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/segwi-meta-konna-fl-infern-habba-d-droga-joe-kien-anglu-kustodju/|titlu=Segwi: “Meta konna fl-infern ħabba d-droga Joe kien anġlu kustodju”|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=9 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 13: [[Luciano Bonello Bianco]], 72, propjetarju ta' Luciano Restaurant <ref>{{Ċita web|url= https://timesofmalta.com/article/announcements-march-15-2026.1125478 |titlu=Announcements|sit=Times of Malta|data-aċċess=2026-03-15}}</ref> * 21: [[Charles Micallef St John]], 81, kittieb u eks-kunsillier tal-Gżira <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-awtur-charles-micallef-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St John|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=21 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/21/imut-l-awtur-chaf-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St. John|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-03-21|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 22: [[Calvin Brincat]], 32, parteċipant fil-programm tat-television ''Hazzzard'', kanċer <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-calvin-brincat-li-ggieled-2-tipi-ta-kancer-u-kien-ippartecipa-fhazzzard/|titlu=Imut Calvin Brincat li ġġieled 2 tipi ta' kanċer u kien ipparteċipa f'HazZzard|data=2026-03-23|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-iz-zaghzugh-calvin-brincat-ta-hazzzard/|titlu=Imut iż-żagħżugħ Calvin Brincat ta’ HazZzard|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=23 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-paid-truly-sensitive-soul-cancer-patient-calvin-brincat.1125893|titlu=Tributes paid to 'truly sensitive soul', cancer victim Calvin Brincat|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 29: [[Elio Lombardi]], 92, kittieb u direttur tal-films <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/prolific-filmmaker-author-elio-lombardi-dies-aged-92.1126197|titlu=Prolific film-maker, author Elio Lombardi dies aged 92|kunjom=|isem=|data=2026-03-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-awtur-tal-kotba-u-direttur-tal-films-elio-lombardi/|titlu=Imut l-awtur tal-kotba u direttur tal-films Elio Lombardi|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-03-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/29/tithabbar-il-mewt-ta-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Elio Lombardi fl-età ta' 92 sena|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-03-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-attur-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u attur Elio Lombardi fl-età ta’ 92 Sena|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=29 Marzu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-elio-lombardi-figura-prominenti-fil-films-u-l-letteratura-maltija/|titlu=Imut Elio Lombardi, figura prominenti fil-films u l-letteratura Maltija|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=29 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-03-29/local-news/Maltese-author-and-film-director-Elio-Lombardi-dies-aged-92-6736288379|titlu=Maltese author and film director Elio Lombardi dies aged 92 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbar-meta-se-jinghata-l-ahhar-tislima-elio-lombardi/|titlu=Tħabbar meta se jingħata l-aħħar tislima Elio Lombardi|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=1 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-elio-dejjem-gharaf-li-kien-mimli-doni-minn-alla/|titlu=Ara: “Elio dejjem għaraf li kien mimli doni minn Alla”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=8 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tinghata-l-ahhar-tislima-lil-elio-lombardi-ikona-fid-drama-maltija/|titlu=Tingħata l-aħħar tislima lil Elio Lombardi … ikona fid-drama Maltija|kunjom=Camilleri|isem=Enrique|data=8 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> == April == * 2: [[Edmond Zarb]], 81, kittieb u mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/02/tithabbar-il-mewt-tal-muzicist-u-awtur-edmond-zarb/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-mużiċist u awtur Edmond Zarb|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-02|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tajt-kontribut-lill-kultura-maltija-imut-l-awtur-u-pjanist-edmond-zarb|titlu=“Tajt kontribut lill-kultura Maltija” – imut l-awtur u pjanist Edmond Zarb|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 6: [[Graziella Castillo]], 47, direttur tal-Aġenzija Appoġġ <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/graziella-castillo-director-agenzija-appogg-dies-aged-47.1126547|titlu=Graziella Castillo, director of Agenzija Appoġġ, dies aged 47|kunjom=|isem=|data=2026-04-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-graziella-castillo-direttrici-tal-agenzija-appogg/|titlu=Tmut Graziella Castillo – Direttriċi tal-Aġenzija Appoġġ|data=6 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 11: [[Colin Willis]], 81, eks-kummissajru Awstraljan għal Malta u attur <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-13/local-news/Well-known-actor-Colin-Willis-passes-away-aged-81-6736288759|titlu=Well-known actor Colin Willis passes away aged 81 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-04-13}}</ref> * 12: [[Aurelio Belli]], 49, mużiċist u arranġatur <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/musician-mpo-manager-aurelio-belli-dies-aged-49.1126829|titlu=Musician and MPO manager Aurelio Belli dies, aged 49|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-04-12|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://slippedisc.com/2026/04/malta-mourns-maestro-49/|titlu=Malta mourns maestro, 49|kunjom=lebrecht|isem=Norman|data=12 April 2026|sit=Slipped Disc|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-12/local-news/Maestro-Aurelio-Belli-dies-aged-49-6736288731|titlu=Maestro Aurelio Belli dies, aged 49 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/140933/maestro_aurelio_belli_dies_at_49_|titlu=Maestro Aurelio Belli dies at 49|kunjom=Zammit|isem=Juliana|data=12 April 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-il-maestro-aurelio-belli/|titlu=Imut il-Maestro Aurelio Belli|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=12 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-is-surmast-aurelio-belli/|titlu=Imut is-Surmast Aurelio Belli|kunjom=|isem=|data=2026-04-12|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-maestro-aurelio-belli-fl-eta-ta-49-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Maestro Aurelio Belli fl-età ta’ 49 sena|kunjom=Sacco Baldacchino|isem=Kimberley|data=12 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/12/tithabbar-il-mewt-tas-surmast-aurelio-belli/|titlu=Titħabbar il-mewt tas-Surmast Aurelio Belli|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-12|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-maestro-aurelio-belli-jinghata-l-ahhar-tislima|titlu=Tislima lill-Maestro Aurelio Belli: “Mela s-silenzju b’ħajja ta’ noti”|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=18 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 19: [[Desmond Morris]], 98, etoloġista Ingliż li għex f'Malta (1968–1974) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/desmond-morris-famous-zoologist-author-painter-malta-past-dies-98.1127264|titlu=Desmond Morris, famous zoologist, author and painter with Malta past, dies at 98|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-04-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> * 24: [[Mary Grech]], 88, attriċi u xandara <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-actress-mary-grech-dies-aged-88.1127413|titlu=Veteran actress Mary Grech dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-04-24|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-attrici-u-prezentatrici-mary-grech/|titlu=Tmut l-attriċi u preżentatriċi Mary Grech|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=24 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-eks-prezentattrici-televiziva-mary-grech/|titlu=Tmut l-eks preżentattriċi televiżiva Mary Grech|kunjom=Attard|isem=Francesca|data=2026-04-24|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/24/tmut-mary-grech-pijufniera-tax-xandir-u-fost-l-ewwel-ucuh-tat-televizjoni-maltija/|titlu=Tmut Mary Grech, attriċi, pijuniera tax-xandir u fost l-ewwel uċuħ tat-televiżjoni Maltija|kunjom=Abdilla|isem=Raymond|data=2026-04-24|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref> == Mejju == * 1: [[Dolindo Cassar]], 83, xandar u eks-president tas-[[Soċjetà Filarmonika La Stella]] u tat-[[Teatru Astra]] <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/tislima-lil-dolindo-cassar-li-ghadda-ghall-hajja-ta-dejjem-figura-li-halliet-marka-kbira-fil-kultura-ghawdxija/|titlu=Tislima Lil Dolindo Cassar Li Għadda Għall-Ħajja Ta’ Dejjem - Figura Li Ħalliet Marka Kbira Fil-Kultura Għawdxija|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-05-05|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.stgeorge.org.mt/events/funeral-of-dolindo-cassar/|titlu=Funeral of DOLINDO CASSAR|data=2026-05-03|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-dolindo-cassar.1129615|titlu=Appreciation: Dolindo Cassar|kunjom=Spiteri|isem=Charles|data=2026-06-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-08}}</ref> * 14: [[Noel Galea Bason]], 71, skultur <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/05/15/imut-l-artist-noel-galea-bason/|titlu=Imut l-artist Noel Galea Bason|kunjom=|isem=|data=2026-05-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/artist-noel-galea-bason-dies-aged-71.1128464|titlu=Artist Noel Galea Bason dies aged 71|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-05-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-noel-galea-bason-furjaniz-moghni-btalenti-artistici-varji/|titlu=Imut Noel Galea Bason, Furjaniż mogħni b’talenti artistiċi varji|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=15 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 19: [[Norbert Ellul Vincenti]], 88, patri Franġiskan, għalliem u kittieb <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/05/19/imut-p-norbert-ellul-vincenti-ofm/|titlu=Imut P. Norbert Ellul Vincenti OFM|kunjom=|isem=|data=2026-05-19|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-patri-norbert-ellul-vincenti/|titlu=Imut Patri Norbert Ellul Vincenti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=19 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 22: [[Franco Fenech]], 47, ko-eredi ta' Tumas Group <ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/franco-fenech-22-05-2026|titlu=Franco Fenech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=22 Mejju 2026|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tumas-group-director-franco-fenech-dies.1128869|titlu=Tumas Group heir Franco Fenech dies|kunjom=|isem=|data=2026-05-22|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/142011/franco_fenech_yorgen_fenechs_older_brother_passes_away|titlu=Franco Fenech, Yorgen Fenech's older brother, passes away|kunjom=Farrugia|isem=Matthew|data=22 Mejju 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/05/22/franco-fenech-dies-with-drug-overdose/|titlu=Franco Fenech dies by drug overdose|kunjom=Camilleri|isem=Mark|data=2026-05-22|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-07}}</ref> * 26: [[Benny Muscat]], 86, sid ta' diversi ristorant <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/goodbye-nonno-renowned-restaurateur-benny-muscat-dies.1129052|titlu='Goodbye Nonno' – renowned restaurateur Benny Muscat dies|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-05-26|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-benny-muscat-il-qalb-wara-ta-marija-palazzo-pescatore-u-trattoria-del-nonno/|titlu=Imut Benny Muscat, il-qalb wara Ta’ Marija, Palazzo Pescatore u Trattoria del Nonno|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=26 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/benny-muscat-26-05-2026|titlu=Benny Muscat - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-28}}</ref> * 28: [[Rose Riolo]], 90, attriċi <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-eks-attrici-rose-riolo/|titlu=Tmut l-eks attriċi Rose Riolo|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=28 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-29-2026.1129195|titlu=Announcements – May 29, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-05-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> * 28: [[Ray Ghigo Laferla]], ??, imprenditur u DJ <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ray-ghigo-laferla-eks-dj-tal-griffin-u-fundatur-tal-ghigos-disco/|titlu=Imut Ray Ghigo Laferla, eks DJ tal-Griffin u fundatur tal-Ghigos Disco|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=29 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> == Ġunju == * 4: [[Jonathan Cardona]], 47, eks-CEO tal-[[Enemalta]] <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-enemalta-ceo-residency-malta-head-jonathan-cardona-dies.1129476|titlu=Former Enemalta CEO, Residency Malta head Jonathan Cardona dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-kap-ezekuttiv-tal-enemalta-u-residenza-malta-jonathan-cardona/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Kap Eżekuttiv tal-Enemalta u Residenza Malta Jonathan Cardona|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Ġunju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/142318/former_joseph_muscat_aide_jonathan_cardona_passes_away_|titlu=Former Joseph Muscat aide Jonathan Cardona passes away|kunjom=Azzopardi|isem=Karl|data=4 Ġunju 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-eks-kap-tal-enemalta-u-tal-programm-tac-cittadinanza-jonathan-cardona/|titlu=Imut l-eks kap tal-Enemalta u tal-programm taċ-ċittadinanza Jonathan Cardona|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=4 Ġunju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ara-il-pm-jinhasad-bil-mewt-ta-jonathan-cardona-waqt-il-gurament-tal-hatra-tal-membri-tal-kabinett/|titlu=ARA: il-PM jinħasad bil-mewt ta' Jonathan Cardona waqt il-ġurament tal-ħatra tal-membri tal-Kabinett|data=2026-06-04|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-04/local-news/CEO-of-Residency-Malta-Agency-Jonathan-Cardona-dies-6736290235|titlu=CEO of Residency Malta Agency, Jonathan Cardona, passes away - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-04}}</ref> * 5: [[Olivia Dow]]: ??, żeffiena u għalliema tal-ballet <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/renowned-ballet-teacher-olivia-dow-dies.1129558|titlu=Renowned ballet teacher Olivia Dow dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-olivia-dow.1129901|titlu=Appreciation: Olivia Dow|kunjom=Chetcuti|isem=Kristina|data=2026-06-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 8: [[Antonio Briguglio]], 91, referee tal-futbol <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/sport/imut-l-ex-referee-internazzjonali-tonio-briguglio/|titlu=Imut l-ex-referee internazzjonali Tonio Briguglio|kunjom=Cossai|isem=Peter|data=2026-06-08|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/sports/football/142408/former_referee_antonio_briguglio_dies_|titlu=Former referee Antonio Briguglio dies|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/06/08/maltese-legendary-referee-tonio-briguglio-dies-aged-91/|titlu=Maltese legendary referee Tonio Briguglio dies, aged 91|kunjom=Camilleri|isem=Valhmor|data=2026-06-08|sit=SportsDesk|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-06-08}}</ref> * 14: [[Josephine Xuereb]], ??, attivita u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-pn-election-candidate-dies.1129912|titlu=Former PN election candidate dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/14/tithabbar-il-mewt-ta-josephine-xuereb/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Josephine Xuereb|kunjom=|isem=|data=2026-06-14|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-14/local-news/Former-PN-candidate-Josephine-Xuereb-dies-6736290504|titlu=Former PN candidate Josephine Xuereb dies|data=14 Ġunju 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/17/josephine-xuereb-kienet-mara-li-uzat-it-talenti-taghha-biex-tkattar-il-gid/|titlu="Josephine Xuereb kienet mara li użat it-talenti tagħha biex tkattar il-ġid"|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-06-17|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 18: [[Helen Borg]], ??, eks President tal-Kunsill tal-Iskola għat-Tagħlim Tul il-Ħajja u eks Kap tal-Iskola Vincenzo Borg Brared, marda tal-Parkinson's <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/riptmut-helen-borg-eks-president-tal-kunsill-tal-iskola-ghat-taghlim-tul-il-hajja-u-eks-headteacher-ta-birkirkara/|titlu=Tmut Helen Borg, Eks President Tal-Kunsill Tal-Iskola Għat-Tagħlim Tul Il-Ħajja U Eks Headteacher Ta’ Birkirkara|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-06-19|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 21: [[Żeppi l-Ħafi|Joseph Fenech]], 71, kriminal magħruf bħala Żeppi l-Ħafi <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-fenech-known-zeppi-lhafi-dies-aged-71.1130234|titlu=Joseph Fenech, known as Żeppi l-Ħafi, dies aged 71|kunjom=|isem=|data=2026-06-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-joseph-fenech-maghruf-bhal-zeppi-l-hafi/|titlu=Imut Joseph Fenech, magħruf bħal Żeppi l-Ħafi|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=21 Ġunju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-joseph-fenech-maghruf-bhala-zeppi-l-hafi/|titlu=Imut Joseph Fenech magħruf bħala Żeppi l-Ħafi|data=2026-06-21|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 22: [[Paul Fenech (kunsilleri)|Paul Fenech]], 79, kunsillier tas-Swieqi, artist u kowċ tal-basketball <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-swieqi-councillor-artist-basketball-coach-paul-fenech-dies.1130293|titlu=Former Swieqi councillor, artist and basketball coach, Paul Fenech dies aged 79|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-06-22|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/22/il-pn-isellem-il-memorja-ta-paul-fenech-li-serva-ghal-snin-twal-bhala-kunsillier-lokali-tal-pn-fi-swieqi/|titlu=Il-PN isellem il-memorja ta' Paul Fenech li serva għal snin twal bħala kunsillier lokali tal-PN fi Swieqi|kunjom=Borg|isem=Maria|data=2026-06-22|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/paul-fenech-22-06-2026|titlu=Paul Fenech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-25}}</ref> * 29: [[Antoinette Miggiani]], 88, sopran u għalliema tal-kant <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-is-sopran-u-ghallieam-tal-kant-antoinette-miggiani/|titlu=Tmut is-sopran u għalliema tal-kant Antoinette Miggiani|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/29/thabbret-il-mewt-tas-sopran-u-ghalliema-tal-kant-antoinette-miggiani/|titlu=Tħabbret il-mewt tas-sopran u għalliema tal-kant Antoinette Miggiani|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/antoinette-miggiani-soprano-teacher-dies-aged-88.1130669|titlu=Antoinette Miggiani, soprano, teacher dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-29/local-news/Renowned-Maltese-soprano-and-vocal-teacher-Antoinette-Miggiani-dies-aged-88-6736290961|titlu=Renowned Maltese soprano and vocal teacher Antoinette Miggiani dies aged 88|data=29 June 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/antoinette-miggiani-29-06-2026|titlu=Antoinette Miggiani|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=30 Ġunju 2026|sit=RIP.com.mt|lingwa=rn}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-antoinette-miggiani-19372026.1130913|titlu=Appreciation: Antoinette Miggiani (1937-2026)|kunjom=Said|isem=Mark|data=2026-07-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-05}}</ref> == Lulju == * 1: [[John Ripard Snr]], 96, baħħar Olimpiku <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-07-01/local-news/Sailing-icon-and-RMYC-Honorary-President-John-Ripard-Snr-Passes-Away-6736291009|titlu=Sailing icon and RMYC Honorary President John Ripard Snr dies, aged 96 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/john-ripard-snr-cofounder-rolex-middle-sea-race-dies-aged-96.1130762|titlu=John Ripard Snr, Olympian and co-founder of Rolex Middle Sea Race, dies aged 96|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-07-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/01/tithabbar-il-mewt-ta-john-ripard-pijunier-tal-ibburdjar-fmalta/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' John Ripard...pijunier tal-ibburdjar f'Malta|kunjom=|isem=|data=2026-07-01|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-july-3-2026.1130831|titlu=Announcements – July 3, 2026|data=3 Lulju 2026|sit=Times of Malta|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/john-c-ripard-01-07-2026|titlu=John C Ripard|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=3 Lulju 2026|sit=RIP.com.mt|lingwa=en}}</ref> * 3: [[Carmen Vella]], 79, kantanta u xandara <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-carmen-vella-li-kienet-kantanta-u-xandara-ma-radju-malta/|titlu=Tmut Carmen Vella li kienet kantanta u xandara ma’ Radju Malta|data=3 Lulju 2026|sit=TVMnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kantanta-u-xandara-carmen-vella/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kantanta u xandara Carmen Vella|kunjom=Cini|isem=Luana|data=3 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-il-kantanta-carmen-vella/|titlu=Tmut il-kantanta Carmen Vella|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=3 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/kelli-x-xorti-nipprezenta-maghha-ghal-diversi-snin-il-programm-tar-radju-maltin-biss-in-neputija-bmessagg-lil-carmen-vella-li-hallietna/|titlu=“Kelli X-Xorti Nippreżenta Magħha Għal Diversi Snin Il-Programm Tar-Radju Maltin Biss” – In-Neputija B’Messaġġ Lil Carmen Vella Li Ħallietna|kunjom=Grech|isem=Matthea|data=3 Lulju 2026|sit=Gwida|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/07/04/farewell-carmen-vella-another-icon-of-the-maltese-song-scene-passes-away/|titlu=Farewell Carmen Vella - another icon of the Maltese song scene passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-07-04|sit=The Maltese Herald|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-04|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260704130639/https://themalteseherald.com/2026/07/04/farewell-carmen-vella-another-icon-of-the-maltese-song-scene-passes-away/|arkivju-data=2026-07-04|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sliema.news/local/carmen-vella-sliema-cabaret-legend-dies-at-79/|titlu=Carmen Vella, Sliema Cabaret Legend, Dies at 79|kunjom=Camilleri|isem=Paul|data=2026-07-04|sit=sliema.news|lingwa=en-MT|data-aċċess=2026-07-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-july-6-2026.1130957|titlu=Announcements – July 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-07-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.mt/obituary/carmen-portanier-03-07-2026|titlu=Carmen Portanier - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-08}}</ref> * 14: [[Ryan Spiteri]], 47, DJ, avvelenament aċċidentali mill-monossidu tal-karbonju <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/two-found-dead-parked-car-marsascala.1131404|titlu=Two found dead in parked car in Marsascala|kunjom=|isem=|data=2026-07-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dj-woman-died-accidental-carbon-monoxide-poisoning-probe-indicates.1131419|titlu=DJ and woman died of accidental carbon monoxide poisoning|kunjom=Zammit|isem=Mark Laurence|data=2026-07-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-dj-ryan-spiteri-following-sudden-death.1131405|titlu=Tributes to DJ Ryan Spiteri after he is found dead in car with woman|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-07-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/local/ryan-spiteri-and-woman-believed-to-have-died-from-carbon-monoxide-poisoning/|titlu=Ryan Spiteri And Woman Believed To Have Died From Carbon Monoxide Poisoning|kunjom=Falzon|isem=Gabriel|data=2026-07-15|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/local/police-confirm-ryan-spiteri-and-woman-died-from-accidental-carbon-monoxide-poisoning/|titlu=Police Confirm Ryan Spiteri And Woman Died From Accidental Carbon Monoxide Poisoning|kunjom=Falzon|isem=Gabriel|data=2026-07-15|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/l-investigazzjoni-fil-mewt-taz-zewg-persuni-fkarozza-tindika-li-sehh-b-avvelenament-accidentali/|titlu=L-awtopsja turi li ż-żewġ persuni f'karozza f'Wied il-Għajn mietu b' avvelenament aċċidentali|kunjom=|isem=|data=2026-07-15|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ragel-u-mara-jinstabu-mejta-fgaraxx-fwied-il-ghajn-eskluz-omicidju/|titlu=AĠĠORNAT: DJ Ryan Spiteri u mara ta' 41 sena jinstabu mejta f'garaxx f'Wied il-Għajn – eskluż omiċidju|data=2026-07-14|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tad-dj-mahbub-ryan-spiteri/|titlu=Titħabbar il-mewt tad-DJ maħbub Ryan Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=15 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/il-prim-ministru-jsellem-il-memorja-ta-ryan-spiteri/|titlu=Il-Prim Ministru jsellem il-memorja ta’ Ryan Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=15 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/15/ragel-umara-jinstabu-mejta-fkarozza/|titlu="Mhu se ninsewk qatt" - qraba u ħbieb isellmu lil Ryan Spiteri wara l-mewt tiegħu|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-07-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/15/l-investigaturi-jemmnu-li-mietu-avvelenati-bil-carbon-monoxide-mill-ac-tal-karozza/|titlu=L-investigaturi jemmnu li mietu avvelenati bil-carbon monoxide mill-AC tal-karozza|kunjom=|isem=|data=2026-07-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/eluf-ixxukkjati-bil-mewt-tad-dj-ryan-spiteri/|titlu=Eluf ixxukkjati bil-mewt tad-DJ Ryan Spiteri|kunjom=Gauci|isem=Francesca|data=15 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mara-u-ragel-jinstabu-mejta-fkarozza-pparkjata-fmarsaskala/|titlu=DJ u mara jmutu “b’avvelenament tal-monossidu tal-karbonju b’mod aċċidentali”|kunjom=Attard|isem=Charmaine|data=15 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mbikkma-u-mahsuda-bil-mewt-tad-dj-mahbub-ryan-spiteri-strieh-fis-sliem/|titlu=Ħafna Mbikkma U Maħsuda Bil-Mewt Tad-DJ Maħbub Ryan Spiteri - Strieħ Fis-Sliem|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-07-14|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/court_and_police/143172/two_found_dead_in_car_in_marsaskala1|titlu=DJ Ryan Spiteri and woman died from carbon monoxide poisoning, death considered accidental|kunjom=Sansone|isem=Kurt|data=15 July 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-id-dj-ryan-spiteri-jinghata-l-ahhar-tislima/|titlu=Ara: Id-DJ Ryan Spiteri jingħata l-aħħar tislima|kunjom=Gauci|isem=Francesca|data=18 July 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 28: [[Anthony Spiteri]], ??, eks-membru tas-sigurtà tal-MFA <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/28/imut-anthony-spiteri-imlaqqam-bhala-jerry-lewis-li-ghal-snin-twal-hadem-bhala-membru-tas-sigurta-tal-mfa/|titlu=Imut Anthony Spiteri, imlaqqam bħala 'Jerry Lewis', li għal snin twal ħadem bħala membru tas-sigurtà tal-MFA|kunjom=Micallef|isem=Christian|data=2026-07-28|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-28}}</ref> == Awwissu == * 11: [[Norman Hamilton]], 85, xandar u negozjant <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-broadcaster-norman-hamilton-dies-aged-85.1132535|titlu=Veteran broadcaster Norman Hamilton dies aged 85|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/kien-pedament-tax-xandir-fpajjizna-l-ewwel-reazzjonijiet-wara-l-mewt-tax-xandar-veteran-norman-hamilton/|titlu=“Kien pedament tax-xandir f’pajjiżna” – l-ewwel reazzjonijiet wara l-mewt tax-xandar veteran Norman Hamilton|data=11 Awwissu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/il-prim-ministru-u-l-partit-laburista-jsellmu-l-memorja-ta-norman-hamilton/|titlu=Il-Prim Ministru u l-Partit Laburista jsellmu l-memorja ta’ Norman Hamilton|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=11 Awwissu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-norman-hamilton-pijunier-tax-xandir-fmalta/|titlu=Imut Norman Hamilton, pijunier tax-xandir f’Malta|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/norman-hamilton-imut-fl-eta-ta-85-sena/|titlu=Norman Hamilton imut fl-età ta’ 85 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-08-11/local-news/Veteran-broadcaster-Norman-Hamilton-dies-aged-85-6736292052|titlu=Veteran broadcaster Norman Hamilton dies aged 85 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/11/thabbret-il-mewt-tal-eks-prezentatur-televiziv-norman-hamilton-fl-eta-ta-85-sena/|titlu=Tħabbret il-mewt tal-eks preżentatur televiżiv Norman Hamilton fl-età ta' 85 sena|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/143727/veteran_broadcaster_and_former_ambassador_norman_hamilton_dead_at_85|titlu=Veteran broadcaster and former ambassador Norman Hamilton dead at 85|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-13-2026.1132660|titlu=Announcements – August 13, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-13|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ikbar-vokazzjoni-ta-norman-kienet-il-familja/|titlu=Ara: “L-ikbar vokazzjoni ta’ Norman kienet il-familja”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=14 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 12: [[Nazju Cassar]], 74, Kunsillier f'isem il-Partit Nazzjonalista fir-Rabat sa mit-twaqqif tal-Kunsilli Lokali <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/12/tithabbar-il-mewt-tal-kunsillier-tal-pn-fir-rabat-nazju-cassar/}}</ref> * 13: [[Raymond Chetcuti]], 66, eks-Direttur Ġenerali fil-qasam soċjali <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-raymond-chetcuti-ex-direttur-generali-fil-qasam-socjali-fl-eta-ta-66-sena/|titlu=Imut Raymond Chetcuti, ex Direttur Ġenerali fil-qasam soċjali fl-età ta' 66 sena|data=2026-08-13|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ragel-umli-ta-qalb-kbira-u-bgentilezza-li-ma-tinsa-qatt-imut-raymond-chetcuti/|titlu=“Raġel umli, ta’ qalb kbira u b’ġentilezza li ma tinsa qatt”: imut Raymond Chetcuti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=13 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 16: [[Charles Demicoli]], 80, eks-spettur tal-pulizija u attivist politiku <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/ex-police-inspector-pn-activist-charles-demicoli-dies-aged-80.1132824|titlu=Ex police inspector and PN activist Charles Demicoli dies aged 80|kunjom=|isem=|data=2026-08-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/16/il-pn-isellem-il-memorja-ta-charles-demicoli/|titlu=Il-PN isellem il-memorja ta’ Charles Demicoli|kunjom=|isem=|data=2026-08-16|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-16}}</ref> * 17: [[Lino Cauchi (mużiċist)|Lino Cauchi]], 76, mużiċist (twieled fit-30 ta' Novembru 1949) <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-lino-cauchi-wiehed-mill-pijunieri-tal-jazz-malti/|titlu=Imut Lino Cauchi, wieħed mill-pijunieri tal-jazz Malti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/muzicist-rispettat-li-tani-kompozizzjonijiet-mill-isbah-paul-giordimaina-isellem-lil-lino-cauchi/|titlu="Mużiċist Rispettat Li Tani Kompożizzjonijiet Mill-Isbaħ" – Paul Giordimaina Isellem Lil Lino Cauchi|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-08-17|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-17}}</ref> * 17: [[John Lowell]], 90, bankier, eks-chairman tat-Teatru Manoel u ambaxxatur <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-manoel-theatre-chairman-ambassador-john-lowell-dies.1132874|titlu=Former Manoel Theatre chairman, ambassador John Lowell dies|kunjom=|isem=|data=2026-08-17|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-17}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-19-2026.1132911|titlu=Announcements – August 19, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-19}}</ref> * 19: [[Ġorġ Mallia]], 68, akkademiku, karikaturist u kittieb <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/cartoonist-author-gorg-mallia-dies-aged-68.1132924|titlu=Academic, cartoonist and author Ġorġ Mallia dies aged 68|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-08-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-prof-gorg-mallia/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Prof. Ġorġ Mallia|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=19 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-akkademiku-gorg-mallia-fl-eta-ta-68-sena/|titlu=Imut l-akkademiku Ġorġ Mallia fl-età ta' 68 sena|data=2026-08-19|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://maltadaily.mt/articles/author-trevor-zahra-pays-tribute-to-late-or-mallia|titlu=Trevor Zahra’s Tribute To Late Ġorġ Mallia|data=2026-08-19|sit=MaltaDaily|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/143846/cartoonist_or_mallia_draws_his_last_smile_at_68|titlu=Cartoonist Ġorġ Mallia draws his last smile at 68|kunjom=Sansone|isem=Kurt|data=19 Awwissu 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/gorg-mallia-jhalli-warajh-wirt-fl-arti-il-komunikazzjoni-u-l-edukazzjoni/|titlu=Ġorġ Mallia jħalli warajh wirt fl-arti, il-komunikazzjoni u l-edukazzjoni|kunjom=Mallia|isem=Maria Christina|data=2026-08-20|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> * 20: [[Charles J. Falzon]], 87, akkademiku u ekonomista <ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/former-university-lecturer-charles-j-falzon-passes-away|titlu=Former university lecturer Charles J Falzon passes away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-eks-lettur-universitarju-charles-j-falzon|titlu=Imut l-eks lettur universitarju Charles J. Falzon|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-21-2026.1133004|titlu=Announcements – August 21, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-21}}</ref> * 26: Mons. [[Lawrenz Zammit]], 75, eks-Arċipriet tal-Furjana <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-mons-lawrenz-zammit/|titlu=Titħabbar il-mewt ta’ Mons. Lawrenz Zammit|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=27 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> == Settembru == * 4: [[Bro. Edward Galea]], 102, edukatur Lasalljan <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/bro-edward-galea-icon-de-la-salle-brothers-dies-aged-102.1133704|titlu=Bro. Edward Galea, icon of De La Salle Brothers, dies, aged 102|kunjom=Grech|isem=Herman|data=2026-09-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-09-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-br-edward/|titlu=Imut Br Edward|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=4 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-bro-edward-galea-fl-eta-ta-102/|titlu=Imut Bro. Edward Galea fl-età ta' 102|kunjom=|isem=|data=2026-09-05|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-09-04/local-news/De-La-Salle-s-Brother-Edward-dies-aged-102-6736292676|titlu=De La Salle's Brother Edward dies, aged 102|data=4 Settembru 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref> == Ara aktar == * [[:Kategorija:Mietu fl-2026]] - tinkludi ħoloq għal artikli fil-Wikipedija dwar nies li mietu fl-2026 == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Nies Maltin]] [[Kategorija:2026 f'Malta]] [[Kategorija:Imwiet f'Malta]] [[Kategorija:Mietu fl-2026|*]] [[Kategorija:Listi ta' mwiet bis-sena]] 2vajog8w8lb9pbo510adhs0lsechb8d 0 34206 331930 328680 2026-09-05T05:41:42Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331930 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Liège''' hija belt tal-Vallonja fil-Lvant [[Belġju|tal-Belġju]] . Hija l- belt kapitali tal- provinċja ta' Liège . Mid-972 sal-1795, kienet il-belt kapitali tal- Prinċipat-Isqof ta' Liège <ref>{{Ċita ktieb|sena=|titlu=Encyclopédie Alpha 6|lingwa=fr|edizzjoni=|post=Erasme|paġna=3614|paġni=3744|isbn=}}.</ref> . Mit VIII 8 Fi 16-il Fis-seklu 11, kienet is-sede tal- isqof vast ta' Liège, werriet taċ- ''Civitas Tungrorum'' . Fl-2026, Liège kellha madwar 198 000 habitants . Iż-żona metropolitana tagħha għandha popolazzjoni ta' madwar 650 000 habitants . F'termini ta' popolazzjoni, hija l-akbar żona metropolitana fil-Vallonja, it-tielet l-akbar [[Belġju|fil-Belġju]] wara Brussell u Antwerp, u l-ħames l-akbar muniċipalità fil-pajjiż wara Antwerp, [[Gent|Ghent]], [[Charleroi]], u [[Brussell]] . == Toponimija == === ''Leodium'', ''Legia'', Liège u ''Lîdje'' === L- etimoloġija tal-isem Liège <ref group="note">Liége avec un accent aigu, ce avant l'arrêté du Régent du {{Data|17|septembre|1946}} approuvant la délibération du Conseil communal de la Ville de Liége du {{Data|3|juin|1946}}.</ref> wasslet, sa mill- [[Medjuevu|Medju Evu]], għal sensiela twila ta' ipoteżijiet.{{Bżonn refererenza|La dernière révision toponymique permet de situer l'origine de Liège au temps du [[Bas-Empire romain]] en [[Germanie inférieure]], en adéquation avec les vestiges romains de la [[place Saint-Lambert]] attestant une présence, probablement prospère, du {{Ier s}} au {{IVe siècle}}.|date=septembre 2024}} <span class="need_ref" style="cursor:help;" title="Ce passage nécessite une référence (demandé le septembre 2024).">L-aħħar reviżjoni toponimika tqiegħed l-oriġini ta' Liège fl- Imperu Ruman tard fil- Ġermanja t'Isfel, konsistenti mal-fdalijiet Rumani fi Place Saint-Lambert, li jixhdu preżenza, probabbilment prospera, mill <nowiki><abbr class="abbr" title="1ᵉʳ siècle"><sup style="font-size:72%">-</sup></nowiki> <nowiki><span class="romain">ewwel</span></nowiki><nowiki></abbr></nowiki> sas- <nowiki><abbr class="abbr" title="4ᵉ siècle">seklu <span class="romain">4</span></nowiki> <nowiki><sup style="font-size:72%">.</sup></nowiki><nowiki></abbr></nowiki><nowiki><span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>seklu .</span> <sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;">[[wikipedija:Bżonn referenza|&#x5B; ref.&nbsp;neċessarju &#x5D;]]</sup> [[Catégorie:Article à référence nécessaire]] Liège inkitbet b'aċċent akut, dan qabel id-digriet tar-Reġent ta'{{Data|17|septembre|1946}} li tapprova r-riżoluzzjoni tal-Kunsill Muniċipali tal-belt ta' Liège ta'{{Data|3|juin|1946}} <ref>{{Ċita web|url=http://connaitrelawallonie.wallonie.be/fr/histoire/timeline/3-juin-1946-laccent-grave-de-liege|titlu=3 juin 1946 : l’accent grave de Liège {{!}} Connaître la Wallonie|sit=connaitrelawallonie.wallonie.be|data-aċċess=2021-07-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210718101350/http://connaitrelawallonie.wallonie.be/fr/histoire/timeline/3-juin-1946-laccent-grave-de-liege|arkivju-data=2021-07-18|url-status=dead}}.</ref> . == Ġeografija == Il-belt tinsab fil-Lvant [[Belġju|tal-Belġju]], fil-parti ċentrali tat-Tramuntana tal- provinċja ta' Liège, fuq ir-rotot ta' komunikazzjoni bejn Aachen fil- [[Ġermanja]] u l-kapitali Belġjana, [[Brussell]], u [[Maastricht]] fl- Olanda u Namur, il-kapitali tal-Vallonja. Tinsab fil-Grigal tar-reġjun tal-Vallonja, fil- konfluwenza tax-xmajjar Meuse, Ourthe, u Vesdre . L-ewwel abitanti, madankollu, stabbilew ruħhom fil-konfluwenza tax -xmajjar Meuse u Légia . Huwa 53 km minn [[Namur]], il-belt kapitali politika tal-[[Vallonja]]; 88 km minn [[Brussell]]; 25 km minn Maastricht (l-[[Olanda]]); 39 km minn Aachen (il-[[Ġermanja]]); 65 km minn Weiswampach (il-[[Lussemburgu|Gran Dukat tal-Lussemburgu]]); ta' 76 km minn Givet, ([[Franza]]) (distanzi ċirkulari kbar). B'erja ta' 6 939 ah, Liège hija inqas estensiva minn bliet Belġjani ewlenin oħra bħal Antwerp ( 20 451 ha ), [[Gent|Ghent]] ( 15 618 ha ) u [[Charleroi]] ( 10 208 ha ). ==== Idrografija ==== [[Stampa:Meuse_fragnee.jpg|daqsminuri|Ix-Xmara Meuse fuq ix-xellug u d-devjazzjoni tagħha fuq il-lemin.]] Ix- Xmara Meuse tgħaddi minn Liège f'direzzjoni ġenerali lejn il-Lbiċ/Grigal, għal tul ta' madwar 12  kompletament kanalizzata. Fil-belt il-qadima, il-pjanura alluvjali tax-xmara tibqa' dejqa (b'wisa' medja ta' 1,3  ). Il-belt hija maqsuma wkoll mix -xmajjar Ourthe u Vesdre, li jidħlu mix-Xlokk, u mil- Légia lejn il-punent, li issa hija kompletament taħt l-art. Minbarra dawn ix-xmajjar, il-belt għandha diversi kanali Il- Kanal Albert, inawgurat fl-1939 u aġġornat fl-1997 għal 9 000 tonnes, jippermetti l-passaġġ lejn l-estwarju ta' Scheldt mill -Gżira Monsin. ; id- devjazzjoni li tissostitwixxi diversi fergħat tax-xmajjar Meuse u Ourthe biex tippromwovi n-navigazzjoni u tnaqqas l-għargħar il- kanal tal-Ourthe, fdal ta' proġett ta' kanal bejn il-Meuse u l- Moselle . == Trasport == [[Stampa:Liège_-_Transport.svg|xellug|daqsminuri|280x280px|Netwerks tat-trasport f'Liège.]] ==== Arja ==== Liège hija servuta minn ajruport L-Ajruport ta’ Liège, li jinsab f’Bierset, ftit kilometri fil-punent tal-belt, huwa primarjament iffukat fuq it-trasport tal-merkanzija. L-Ajruport ta’ Liège huwa l-ħames l-aktar ajruport tal-merkanzija traffikuż fl-Ewropa u jikklassifika fost l-aqwa 20 fid-dinja. L-ajruport jittratta wkoll it-traffiku tal-passiġġieri ( 200 000 passiġġier fis-sena), b’titjiriet lejn madwar għaxar destinazzjonijiet xemxin (Spanja, Marokk, Turkija, Tuneżija, Greċja) operati mill-operatur turistiku TUI fly. Il-belt għandha wkoll sit tal-inżul tal-ħelikopters liċenzjat iżda mhux użat fiċ-ċentru tal-belt, ħdejn il-Pont Albert I. Dan ospita b'mod partikolari servizzi kummerċjali tat-trasport tal-passiġġieri lejn [[Brussell]] mill-1953 sal-1963. ==== Marittimu ==== [[Stampa:Port_de_Liège2007.jpg|daqsminuri|Il- port ta' Liège huwa port tax-xmara fuq ix- xmara Meuse .]] Liège għandha port tax-xmara fuq ix- xmara Meuse, il- Port ta' Liège, li huwa t-tielet l-akbar port tax-xmara fl-Ewropa wara l-port tar-Rhine ta' Duisburg u l- Port ta' Pariġi . Minbarra x-xmara Meuse, il-port għandu konnessjonijiet diretti ma' Antwerp permezz tal- Kanal Albert u ma' [[Rotterdam]] permezz tal- Kanal Juliana . ==== Xmara ==== Mill-2016, shuttle tax-xmara ilu jbaħħar fuq il- Meuse . Fl-2017, żewġ shuttles, il-Vauban u l-Atlas V, ittrasportaw 35 000 personnes bejn il- pont Fragnée u Coronmeuse minn April sa Ottubru <ref>{{Ċita web|url=https://www.navettefluviale.be/|titlu=Site de la navette fluviale}}.</ref> , <ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last=Geoffrey Wolff |year=2018 |title=Liège: un pôle touristique fluvial face à l’Aquarium |url=http://www.lameuse.be/211854/article/2018-03-29/liege-un-pole-touristique-fluvial-face-laquarium |journal=La Meuse |access-date=2018-03-30}}.</ref> . ==== Mogħdijiet u traċċi ==== Hemm total stmat ta’ 152 km ta’ toroq u mogħdijiet fil-belt ta’ Liège. Minn dawn, 195, b’tul totali ta’ 69 km, ġew immappjati. 44 km huma f'kundizzjoni tajba, km 1 huwa diffiċli (spiss miksi bil-għollieq u l-ħurrieq), km 1 huwa mblukkat (notevolment ir- Rue Verte-Voie u ''Inte deûs Vôyes'' ), 8 km għandhom status mhux magħruf u 10 km tneħħew (għall-installazzjoni ta' awtostradi u industriji) . ==== Trasport pubbliku ==== ===== Ferrovija ===== [[Fichier:Quais_de_la_gare_des_Guillemins_(2).jpg|daqsminuri|L-istazzjon ta' Liège-Guillemins huwa l- istazzjon ferrovjarju ewlieni tal-belt. Dan jakkomoda b'mod partikolari ferroviji ta' veloċità għolja. Thalys "]] Liège hija servuta minn diversi stazzjonijiet tal-ferrovija, bit-tlieta l-aktar importanti jinsabu fiċ-ċentru tal-belt: Liège-Guillemins, Liège-Carré u Liège-Saint-Lambert . L-istazzjon ta' Guillemins jilqa' ferroviji TGV min-netwerk [[Ewropa|Ewropew]] Thalys kif ukoll ferroviji ICE mill-kumpanija nazzjonali [[Ġermanja|Ġermaniża]] Deutsche Bahn . Il-belt tinsab fl-intersezzjoni ta’ diversi linji ferrovjarji Belġjani <ref>{{Ċita web|url=http://accompagnateurdetrain.skynetblogs.be/archive/2008/08/21/carte-du-reseau-sncb.html|titlu=Plan du réseau d'Infrabel.|sit=Site internet d'Accompagnateurs de trains.|data-aċċess=2026-03-08|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140717082001/http://accompagnateurdetrain.skynetblogs.be/archive/2008/08/21/carte-du-reseau-sncb.html|arkivju-data=2014-07-17|url-status=dead}}.</ref> : * il-linja 34, li tgħaqqadha ma' Hasselt ; * il-linja 36, li tgħaqqadha ma' Brussell, ''permezz ta'' ' Leuven ; * il-linja 37, li tgħaqqadha ma' Aachen ; * il-linja 40, li tgħaqqadha ma' Visé u mbagħad ma' [[Maastricht]] ; * il-linja 43, li tgħaqqadha minn naħa waħda ma' Marloie, ħdejn Marche-en-Famenne u mal- linja 162, u min-naħa l-oħra mal -linja 42 u l- [[Lussemburgu|Gran Dukat tal-Lussemburgu]] ; * il-linja 125, li tgħaqqadha ma' Namur . ===== Tram ===== Il-belt kellha netwerk tat-trammijiet mill-1871 sal-1967. Ġie adottat proġett ġdid ta’ trammijiet f’Liège u ilu jopera minn April 2025. Il-linja hija twila 11,7  . It-terminals jinsabu fi Sclessin faċċata [[Standard Liège|ta’ Standard Liège]], fiż-żona ekonomika u multimodali ta’ Bressoux, u f’Coronmeuse, distrett ekoloġiku futur. ==== Triq ==== ===== Awtostradi ===== Il-belt tinsab fl-intersezzjoni ta' diversi awtostradi, li kollha jestendu lejn iċ-ċentru tal-belt. : * l-E25 li tgħaqqadha fit-tramuntana mal- Olanda permezz ta' [[Maastricht]] u fin-nofsinhar mal- provinċja tal-Lussemburgu fejn tingħaqad mal-E411 f'Neufchâteau ; * l-E40, li tgħaqqadha, fuq in-naħa tal-punent, ma' Brussell u Ostend u fuq in-naħa tal-lvant ma' Aachen u Cologne ; * l-E42, li tgħaqqadha lejn il-punent ma' Namur u [[Charleroi]] u lejn ix-xlokk mal [[Ġermanja|-Ġermanja]] . L-E40 u l-E42 għandhom parti komuni bejn Liège u l-interkambju ta' Battice ; * l-E313, li tgħaqqadha ma' Antwerp permezz ta ' Hasselt ; * Il-junction bejn l-E40 u l-E42 fit-tramuntana tal-belt u l-E25 fin-nofsinhar hija permezz tal-A602 bl-użu tal- mina ta' Cointe . == Storja == === Preistorja === Traċċi mill-perjodi Mesolitiċi u [[Neolitiku|Neolitiċi]] juru attività umana fis-sit ta' Liège minn [[Preistorja|żminijiet preistoriċi]] . Din l-okkupazzjoni, li tinsab fi Place Saint-Lambert, probabbilment hija mhux kontinwa , <ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last=Van der Sloot |first=Pierre |year=2003 |title=Le Mésolithique et le Néolithique du site Saint-Lambert à Liège dans leur contexte chronologique, géologique et environnemental. Synthèse des acquis récents |journal=Notae praeristoricae |volume=23 |page=104}}.</ref> . === Perjodu Gallo-Ruman === L-ewwel skavi, fl-1872 <ref name="BIAL, ibidem, 1872">{{Ċita pubblikazzjoni |year=1872 |title=Fouilles faites à Jupille près de Liège |journal=BIAL |volume=IX |page=469-496}}.</ref> skoprew traċċi ta’ villa Gallo-Rumana, il ''-villa ta’ Job'', li probabbilment tmur lura għall- I seklu AD. U II e Fl-ewwel WK f’Jupille, fuq plateau li jħares fuq il-Meuse—fil-fatt fann alluvjali li pproteġa din iż-żona mill-għargħar tal- Meuse —fil-punt fejn ix-xmara tiltaqa’ mat-triq Rumana importanti minn Tongeren għal Trier, magħrufa wkoll bħala t-Triq tal-Ardennes , instabu ipokawst u vażun planetarju b’seba’ rjus li jirrappreżentaw id-divinitajiet ta’ kull jum <ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last=Demarteau |first=J.E. |year=1909 |title=Le vase planétaire de Jupille |journal=Ciel et Terre |language=fr |volume=30 |page=373-381}}.</ref> , <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Cosseron de Villenoisy|isem=François|sena=1894|titlu=Le Vase gallo-belge de Jupille|edizzjoni=Impr. de La Meuse}}.</ref>, li joriġinaw minn Bavay <ref name="BIAL, ibidem, 1872" /> . Dan il-vażun u diversi oġġetti kontemporanji huma għall-wiri fil-Mużew Curtius f’Liège <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Schütz|isem=Jean-Luc|sena=2009|titlu=7000 ans d'art et d'histoire au Grand Curtius|lingwa=fr|edizzjoni=[[Luc Pire]]|isbn=}}.</ref> . Aktar tard , il-palazzi Karolinġjani nbnew fuq kull naħa tax-xtut tax-xmara Meuse fejn kien jinqasam il-passaġġ. Imbagħad stennew għal sekli sħaħ it-tmiem tal-perjodi ta’ għargħar tax-xmara biex jingħaqdu mat -Triq tal-Ardennes jew mat-Triq ta’ Aix minn Tongres <ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last=Joris |first=A. |year=1973 |title=Le palais carolingien de Herstal |journal=Le Moyen Âge |language=fr |volume=79 |page=}}.</ref> . ==== Il- ''villa Legia rustica'' ==== Erba’ kilometri ’l fuq mill-villa ta’ Jupille, fuq ix-xatt tax-xellug tax-xmara, fis-sit tal-Pjazza Saint-Lambert futura <ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last=Vanguestain |first=Gustin |year=2006 |title=Sanctuaire gallo-romain et sépultures du haut Moyen Âge |journal=Chronique de l'architecture wallonne |language=fr |issue=13 |page=167-169}}.</ref>, fid-dawrien I 1 U II e Fit-2 WK, inbniet villa rustica 15  minn Atuatuca Tungrorum ( Tongeren tal-lum) u 20  minn Trajectum ad Mosam ( [[Maastricht]] tal-lum). Din il-villa Rumana, okkupata mit- II seklu Fi III e seklu, se tiġi skoperta mill-ġdid taħt il-fdalijiet tal-katidral. Skavi riċenti ppermettewlna nirfinaw il-pjan ta’ dan il-kumpless vast ta’ kważi 2 000  . Mibnija f’terrazzi biex jadattaw għall-inklinazzjoni naturali tas-sit, qrib id-depożiti alluvjali tal- Légia, iżda barra ż-żona marshy tal-liwja tal- Meuse f’La Sauvenière <ref>O. Colette, Rapport inédit ''Liège -Place Saint-Lambert : Description, échantillonnage et analyse des couches stratigraphiques conservées au sein de l’Archéoforum. Étude géo-pédologique des niveaux associés aux structures romaines'', décembre 2006, cité dans {{Ċita pubblikazzjoni |last=Henrard |first=Denis |last2=Van der Sloot |first2=Jean-Pierre |last3=Léotard |first3=Jean-Marc |year=2008 |title=La villa de la place Saint-Lambert à Liège (Belgique) : nouvel état des connaissances |url=http://cms.horus.be/files/99939/MediaArchive/Actualites_archeologues/Texte%20DH.pdf |journal=Archéologie de la Picardie et du nord de la France (Revue du Nord) |language=fr |volume=90 |issue=378 |page=161 |archive-date=2016-03-03 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160303192617/http://cms.horus.be/files/99939/MediaArchive/Actualites_archeologues/Texte%20DH.pdf |access-date=2026-03-08 |url-status=dead }}.</ref>, kienet mgħammra b’banjijiet sħan u sistema ta’ tisħin ipokawst . Fl-istil Ruman (ħitan tal-ġebel, madum aħmar, eċċ.), din il ''-villa rustica'' kienet tikkostitwixxi ċ-ċentru tan-nervituri ta’ razzett, li minnhom kien hemm għexieren dak iż-żmien fit-territorju tal -Vallonja tal-lum . Ftit wara III -3 seklu, l-okkupazzjoni saret sporadika; ftit elementi jippermettulna li nispeċifikaw okkupazzjoni " parassitiku » tal-bini IV -4 sular seklu u forsi l-preżenza ta’ fuklar V -5 seklu . Id-disinn tal-villa huwa pjuttost klassiku, iżda approċċ komparattiv juri b'mod ċar id-daqs partikolarment imponenti tagħha. Kienet evidentament imżejna tajjeb. Filwaqt li l-ewwel traċċi ta' preżenza Rumana fi Place Saint-Lambert imorru lura għall-aħħar tal- I seklu seklu wara J. -C., jinsab II -2 U III e Sekli ilu, l-okkupazzjoni kienet l-aktar densa <ref name="Henrard">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Henrard |first=Denis |last2=Van der Sloot |first2=Jean-Pierre |last3=Léotard |first3=Jean-Marc |year=2008 |title=La villa de la place Saint-Lambert à Liège (Belgique) : nouvel état des connaissances |url=http://cms.horus.be/files/99939/MediaArchive/Actualites_archeologues/Texte%20DH.pdf |journal=Archéologie de la Picardie et du nord de la France (Revue du Nord) |language=fr |volume=90 |issue=378 |page=159-174 |archive-date=2016-03-03 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160303192617/http://cms.horus.be/files/99939/MediaArchive/Actualites_archeologues/Texte%20DH.pdf |access-date=2026-03-08 |url-status=dead }}.</ref> . X'aktarx li dawn il-bini nqerdu waqt ir-rejds li saru fl-aħħar tat- III seklu . seklu, mill- Franki, l- Alamanni u tribujiet Ġermaniċi oħra . === Il-perjodi Merovingjani u Karolinġjani === [[Stampa:Karel_de_Groussen_Léck.jpg|xellug|daqsminuri|Statwa ta' Karlu Manju fi Boulevard d'Avroy .]] Il ''-villa Legia'' nħarqet u s-sit ġie abbandunat għal kważi erba' sekli <ref name="Henrard"/> . Liège sabet ruħha fl- Awstralja . Dokumenti li jmorru lura għas- VIII 8 sekli jissuġġerixxu l-preżenza ta’ residenza tas-sovrani Karolinġjani . Ta’ min jinnota li  Filwaqt li traċċi Rumani huma evidenti, ma nstabet l-ebda evidenza konklużiva ta’ preżenza Karolinġja <ref name="BIAL, ibidem, 1872"/> . Jingħad li kien jeżisti palazz f’Jupille-sur-Meuse fit- VIII seklu , fejn qagħad Pepin II, magħruf bħala Pepin ta' Herstal u, skont xi sorsi <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Diacre|isem=Paul|sena=|titlu=Gesta Episcoporum Mettensis|edizzjoni=[[Monumenta Germaniae Historica|MGH SS 2]]|paġna=265|isbn=}}.</ref> , , Pepin III, magħruf bħala Pepin il-Qosra, qagħad hemm ukoll fis-759 jew fis-760. Dan il-palazz għadda XV seklu 15 seklu talli kien il-post fejn twieled, aktar tard ikkontestat, Karlu l-Magne . Filwaqt li parti mid-dinastiji Merovingjani u Karolinġjani probabbilment oriġinaw fil-baċir ta' Liège, magħluqin fil-palazzi tagħhom skont in-navigabbiltà tal-vad tax-xmara Meuse, lesti biex iwasslu l-gwerra fin- Neustrija sa mis-sajf . Kemm jekk minn Jupille jew Herstal, fis XIX seklu 19 Fis-seklu 19, sar moda li wieħed jgħid li għandu oriġini illustri, u statwa ta’ Karlu Manju twaqqfet fl-1867 fiċ-ċentru tal-belt. Fin-niċeċ tal-pedestall neo-Romanesk, sitt statwetti jirrappreżentaw l-antenati tal-imperatur, li oriġinaw mir-reġjun ta’ Liège. Santa Begga, Pepin ta' Herstal, Karlu Martel, Bertruda, Pepin ta' Landen u Pepin il-Qasir . L-ewwel isqfijiet ta' Liège kienu wkoll ''qraba'' tal-Karolinġi. L-imperatur il-kbir, fi kwalunkwe każ, daħal fil-leġġenda ta’ Liège u għadu preżenti ħafna fil-folklor lokali, bid-djalogu tiegħu ma’ Tchantchès jibqa’ biċċa antoloġija ta’ Liège. Insedjament żgħir kien jeżisti sa mill-Medju Evu Għoli. Madankollu, it-twaqqif tal-belt, bħala tali, imur lura għal madwar is-sena 700, wara l-assassinju ta’ [[San Lambert]], li dak iż-żmien kien isqof tad-djoċesi ta’ Tongeren-Maastricht. Wara dan l-avveniment, is-suċċessur tiegħu, Hubert ta’ Liège, bl-approvazzjoni tal-Papa, ittrasferixxa l-isqof minn Maastricht għal Liège. Il-futur San Hubert b’hekk sar l-ewwel isqof ta’ Liège. Liège malajr saret post importanti ta’ pellegrinaġġ u gradwalment trasformata f’belt prestiġjuża u qawwija, il-qalba tad-Djoċesi ta’ Liège, reġjun li eżerċita influwenza konsiderevoli fuq l-istorja tal-Olanda Spanjola. === Prinċipalità ta' Liège === [[Stampa:Armoiries_Principauté_de_Liège.svg|xellug|daqsminuri|Stemma araldika tal-prinċipalità ta' Liège.]] Il-bidu tal- Prinċipalità ta' Liège kien immarkat bis-sejħa ta' Notger għat-tron episkopali ta' Liège mill- Imperatur Ruman Sagru Otto.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwBM4">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>II fid-972. Huwa rċieva wkoll il-privileġġ tal-immunità ġenerali fid-980. L-Isqof ta' Liège kien imbagħad l-uniku sid tal-artijiet tiegħu; sar prinċep-isqof, u d-dominju tiegħu prinċipat ekkleżjastiku . Liège kienet il-belt kapitali ta' dan il -prinċipat qawwi mis-sena 980 grazzi għall-azzjonijiet tal-Isqfijiet Éracle, Notger, u Wazon, u baqgħet hekk sal-1795. ; hija wkoll waħda mit-23&nbsp;''Bliet Tajbin'' . ==== Il-qerda u l-massakru tal-1468 ==== In-nies ta’ Liège ġġieldu għad-demokrazija; il- Paċi ta’ Fexhe kienet pass f’dik id-direzzjoni, iżda d- Duki ta’ Burgundy għaqqdu l- Olanda Burgundjana fi stat assolutista . Il-prinċipalitajiet sekulari u ekkleżjastiċi waqgħu f’idejn id-Duki. In-nies ta’ Liège rrifjutaw dak li l-Prinċep Filippu t-Tajjeb ried jimponi fuqhom, jiġifieri l-elezzjoni ta’ neputih Louis ta’ Bourbon bħala kap tal-istat ta’ Liège. Huma alleaw ruħhom mar-Re Louis XI ta’ [[Franza]] iżda ġew megħluba f’Montenaken . Soġġettati għal " Paċi "umiljanti (1465), xorta rreżistew iżda l-armata tagħhom ġiet megħluba f'Brustem minn bin Filippu, Karlu l-Kuraġġuż, li legalment u unilateralment abolixxa l- Prinċipalità ." ==== Mill-mewt ta’ Karlu l-Qalbieni sar-Rivoluzzjoni ta’ Liège ==== Liège reġgħet kisbet l-indipendenza relattiva tagħha fl-1478, wara l-mewt ta’ Charles the Bold . Érard de La Marck, ħabib ta’ Erasmus u [[Leonardo da Vinci]], bena mill-ġdid il- Palazz tal-Prinċpi-Isqfijiet fuq medda ta’ għoxrin sena. B’hekk reġgħet saret il-belt kapitali ta’ pajjiż li l-indipendenza tiegħu, għalkemm ċertament kompromessa—in-newtralità ta’ Liège ma waqqfitx lill-belliġeranti milli jaqsmu t-territorju tiegħu—kienet tinżamm matul it-tliet sekli ta’ wara u kienet xhud tar-revolti tar- Rivageois, it-taqbid taċ- Chiroux u l- Grignoux ( XVII ) . seklu ), it-twelid tal-kapitaliżmu fost negozjanti tal-armi bħal Curtius, il-ftuħ għall- Illuminiżmu fis- XVIII 18 seklu taħt l-impetu tal-Isqof Velbruck . L-intransiġenza tas-suċċessur tiegħu, Hoensbroeck, aktar tard wasslet għar- Rivoluzzjoni ta' Liège . Lejlet ir-Rivoluzzjoni ta' Liège, il- wirt reliġjuż — katidral, seba' knejjes kolleġġjali, madwar tletin parroċċa, erbgħin kunvent, u mitt sptar u beguinage, biex ma nsemmux il-palazz tal-prinċpijiet-isqfijiet — kien jirrappreżenta kważi tliet kwarti tal-erja tal-wiċċ tal-belt, meqjusa minn Érard de La Marck 'l hawn bħala l-murata kontra r-Riforma. L-eżistenza tal- Prinċipalità ta' Liège spiċċat bit-tixrid tad-demm bejn l-1789 u l-1795. Ir-rivoluzzjoni kkonfiskat parti kbira minn dan il-wirt, li mbagħad inqasam bejn sjieda pubblika u privata. Avveniment uniku fid-dinja. Il-Katidral ta’ San Lambert twaqqa’. === Rivoluzzjonijiet ta' Liège u Franċiżi === Fl-1789, ir-[[Rivoluzzjoni Franċiża]] u r-Rivoluzzjoni ta' Liège faqqgħu simultanjament mar-Rivoluzzjoni ta' Brabant, li wasslet għall-formazzjoni tal-Istati Uniti Belġjani wara r-rebħa fil-Battalja ta' Turnhout fuq l-armata Awstrijaka. Sadanittant, f'Liège, Nicolas Bassenge keċċa lill-Prinċep-Isqof, li fittex kenn fi Trèves. Dan tal-aħħar malajr reġa' tpoġġa fuq it-tron tiegħu mit-truppi Awstrijaċi, li mbagħad ħadu vendetta fuq l-armata tal-Istati Uniti Belġjani. Ir-restawrazzjoni tal- Prinċep-Isqof intlaqgħet ħażin min-nies ta' Liège, li minn dakinhar 'il quddiem raw il-wasla tat-truppi Franċiżi ta' Dumouriez bħala liberaturi meta okkupaw il-belt fl-1792. Is-sistema politika u soċjali tal- Ancien Régime għalhekk ġiet imfixkla minn din it-treġġigħ lura ġdid. Pereżempju, in-nies ta’ Liège setgħu jivvutaw b’suffraġju universali għall-ewwel darba. Fl-1792, in-nies ta’ Liège eżerċitaw dawn id-drittijiet ġodda għall-ewwel darba u vvutaw għall-għaqda tal- Prinċipalità tagħhom ma’ [[Franza]] . Fl-1793, seħħet it-tieni restawrazzjoni tal-Prinċep-Isqof wara t-telfa Franċiża f'Neerwinden, iżda din kienet ta' żmien qasir. === Reġimi Franċiżi u Olandiżi === [[Stampa:Jean_Auguste_Dominique_Ingres,_Portrait_de_Napoléon_Bonaparte_en_premier_consul.jpg|daqsminuri|Ritratt ta' Napuljun Bonaparte bħala l-Ewwel Konslu, Ingres, 1803-1804.<br /><br /><br /><br /> Il-Katidral ta' San Lambert, li ġie meqrud madwar għaxar snin ilu, jidher bejn il-purtieri.]] It -trattat ta' paċi ffirmat f'Amiens fi{{Data|25|mars|1802}} Dan malajr ġie segwit minn dikjarazzjoni ta' gwerra mill- [[Ingilterra]] kontra [[Franza]] fi{{Data|18|mai|1803}} L-ostilitajiet komplew b’rabja kbira fuq l-art u l-baħar. L-Ingliżi ddominaw lil dawn tal-aħħar. iżda l-kontinent jibqa' kompletament barra mill-kontroll tagħhom. Immedjatament wara d-dikjarazzjoni tal-gwerra, l-armati Franċiżi ħatfu r- Renju ta' Hannover, pussess Ingliż fuq il-kontinent. Fl-1815, it-telfa ta’ [[Napuljun Bonaparte]] f’Waterloo ġabet fi tmiem il-ħakma Franċiża. Ir-reġjun ta’ Liège, bħall-bqija ta’ dak li aktar tard sar il-Belġju indipendenti, imbagħad waqa’ taħt kontroll Olandiż. Il-perjodu Olandiż ra l-ħolqien tal-Università ta’ Liège u l-Opera Rjali tal-Wallonia. === Liège fil-Belġju wara l-1830 === [[Stampa:Rogier_à_la_tête_des_volontaires_de_Liège_(Soubre,_1878).jpg|alt=|daqsminuri|Charles Rogier jitlaq minn Liège fit-tmexxija tal-voluntiera ta' Liège. Pittura minn Charles Soubre (1878).]] Fl-1830, faqqgħet ir- Rivoluzzjoni Belġjana fi Brussell, u aktar minn {{Nowrap|300 Liégeois}} ivvjaġġaw hemm bil-mixi u fuq iż-żwiemel, ikaxkru kanun taħt it-tmexxija ta’ kittieb ta’ pamflets, Charles Rogier, wieħed mill-figuri ewlenin tal-oppożizzjoni fl-Olanda. Huma ġġieldu fuq il-barrikadi ta’ Brussell u aktar tard ipparteċipaw fil-liberazzjoni tal-Belġju ma’ voluntiera minn madwar il-pajjiż. Minn dak il-mument ’il quddiem, Liège saret parti mir-Renju tal- [[Belġju]] . ==== Rivoluzzjoni Industrijali u Liberalizmu Radikali ==== Liège saret iċ-ċittadella tal-liberaliżmu radikali. William ta' Orange (permezz tas- ''Soċjetà Ġenerali tal-Olanda'' ), Jean-Jacques Dony, u speċjalment l-Ingliż John Cockerill kienu jafu li Liège kienet l-ewwel belt fl-Ewropa kontinentali li daħlet fir- [[Rivoluzzjoni Industrijali|rivoluzzjoni industrijali]] wara l-industrijalizzazzjoni Brittanika. Madwar l-1850, il-kumpless tal-ħadid u l-azzar ta' Cockerill f'Seraing kien l-akbar fid-dinja, u l-Belġju (l-aktar bis-saħħa tal -kuritur industrijali tal-Vallonja ) kien it-tieni l-akbar ekonomija fid-dinja wara r- [[Renju Unit]] . Sabiex jipproteġi lil Liège mill-għargħar, l-istat Belġjan wettaq xogħlijiet kbar ta' tisħiħ tax-xmajjar Ourthe u Meuse matul is- XIX19 . seklu, biex jikkanalizza x-xmara u joħloq boulevards ġodda ( Avroy u Sauvenière ). ==== Il-Belt Kapitali tal-Vallonja ==== Fl-1905, Liège ospitat il- Wirja Universali tal-1905, li ċċelebrat il- 75 anniversarju tal-indipendenza Belġjana. Mill-aħħar tas- XIX 19 Fis-seklu 19, Liège kienet tissejjaħ ''il-Belt Kapitali tal-Vallonja jew il-'' ''belt kapitali tal-Vallonja'', mhux biss fiċ-ċrieki tal -Moviment tal-Vallonja, attiv ħafna f'Liège, iżda wkoll fil-midja ġenerali. Din kienet it-tifsira figurattiva tal-kelma ''"belt kapitali'' ", mingħajr ebda aspett politiku jew amministrattiv konkret, u dejjem tidher b'mod inċidentali f'sentenza li tiddiskuti xi ħaġa oħra . Pereżempju, f'din il-konklużjoni għar-rapport ta' festival tal-mużika ta' Liège fl-1912 fejn ġew interpretati xogħlijiet ta' César Franck u Henri Vieuxtemps . ''F'Liège, il-belt kapitali tal-Vallonja, ma jsir l-ebda kunċert mingħajr ma l-mużika Wallonja tkun rappreżentata minn wieħed mill-artisti tagħha. !'' <ref>{{Ċita pubblikazzjoni |year=1912 |title=Inconnu |journal=Wallonia |page=205}} </ref> . ==== Iż-żewġ gwerer, in-newtralità u r-reżistenza ==== [[Stampa:Palais_des_Princes-Évêques_de_Liège_1914.jpg|alt=|daqsminuri|Pjazza San Lambert fl-1914.]] Ir-reżistenza tal- fortizzi ta' Liège fl-1914 kisbet lill-belt (l-ewwel belt barranija li rċeviet dan l-unur) il- Leġjun tal-Unur Franċiż.{{Data|7|août|1914}} (kif ukoll it-tibdil tal-isem tal- kafetterija Vjenniż għal Liège café u t-tibdil tal-isem tal-istazzjon ta' Berlin fuq dik li llum hija l-linja 13 tal-metro ta' Pariġi għal Liège <ref>{{Ċita ktieb|data=1999|titlu=Un siècle de métro en 14 lignes|edizzjoni=La Vie du Rail|paġna=318|paġni=351|isbn=2-902808-87-9}}.</ref> ), is-Salib tal-Gwerra [[Italja|Taljan]] fl-1923, il-Midalja Militari għall-Qlubija tar- Renju tas-Serbi, Kroati u Sloveni fl-1926, u s-Salib tal-Gwerra Belġjan fl-1940. Madankollu, ma jissemma l-ebda assedju tal-belt, la fl-1914 u lanqas fl-1940. Liège, fil-fatt, ma kellhiex swar, u l-fortizzi kienu jinsabu diversi kilometri 'l bogħod mill-belt. Barra minn hekk, peress li l-armata Belġjana ma kinitx strutturata madwar milizzji lokali, il-kreditu għall-ġlied qabel Liège fl-1914 u l-1940 irid jiġi attribwit lis-suldati Belġjani minn diversi reġjuni tal [[Belġju|-Belġju]] li kienu stazzjonati fil-fortizzi. Fl-1914, l-armata Ġermaniża daħlet fil-belt fit- 3 Il-jum tal-gwerra żvolġa mingħajr ma ltaqgħu ma' ebda ostaklu, u ġiegħel lill-istaff ġenerali Belġjan u lill-Ġeneral Leman jirtiraw lejn Fort Loncin, wieħed mit-tnax-il forti taċ-ċinturin fortifikat li ċedew wieħed wara l-ieħor għall-bumbardament tal-armata Ġermaniża. Il-Ġeneral Leman fl-aħħar mill-aħħar midfun fl-isplużjoni ta' Fort Loncin u ttieħed priġunier. Fl-20 ta' Awwissu 1914, l-armata Ġermaniża qatlet 67 ċivili u qerdet 42 bini. Dawn l-avvenimenti huma parti mill- Atroċitajiet Ġermaniżi tal-1914 <ref>{{Ċita ktieb|data=2005|titlu=1914 Les atrocités allemandes|edizzjoni=Tallandier|paġna=479|paġni=640|isbn=2-84734-235-4}}.</ref> . L-okkupazzjoni Ġermaniża damet erba' snin, u Liège ġiet illiberata fil-bidu ta' Novembru mill-irvellijiet fl-armata Ġermaniża li ppreċedew l-armistizju ta'{{Data|11 novembre 1918}} L-okkupazzjoni tal-belt kienet immarkata b'mod notevoli mill-ħarba tal-lanċa tal-irmonk ''Atlas V'' fl-1917. Fl-1937, il-belt ta’ Liège iddeċidiet li tiċċelebra l-festa nazzjonali Franċiża kull 14 ta’ Lulju biex tipprotesta l-politika ta’ newtralità tal-Belġju lejn it-Tielet Reich u d-denunzja tal-gvern tal-ftehim militari Franko-Belġjan. Il-festa nazzjonali Franċiża għadha tiġi ċċelebrata hemmhekk fis-seklu 21 u tattira aktar minn 35,000 ruħ kull sena. ==== Ir-reżistenza ==== Qabel l-1940, Liège kienet immexxija minn sindki l-aktar mill- Moviment Wallon, grupp informali ta’ nies minn diversi partiti li opponew il-politika ta’ newtralità segwita minn Leopold III u l-gvern appoġġjat mill-parlament. Fost il-figuri prominenti tal-moviment Jean Rey, Fernand Dehousse, u Georges Truffaut kienu attivi fil-midja u fil-Parlament. Madankollu, matul it- [[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]], wara l-mewt ta' Xavier Neujean fil-bidu tal-gwerra, is-Sindku Joseph Bologne uża kull trick biex jaħrab mit-talbiet tal-forzi ta' okkupazzjoni, billi opponahom sistematikament b'rispett għall- Kostituzzjoni u l-leġiżlazzjoni Belġjana.{{Data|1|août|1942}} Il-Logutenent Ġenerali Ġermaniż Gustav Keim informa lil Bologna li ma setax jibqa' jwettaq dmirijietu. Rexista, Albert Dargent, kien se jippresiedi fuq l-affarijiet tal-entità l-ġdida ta' Liège sal-aħħar tax-xahar.{{Data||août|1944}} Huwa għadda listi ta’ Lhud mill-amministrazzjoni muniċipali lin-Nazi, li ppermetta d-deportazzjoni ta’ {{Nowrap|700 personnes}} minn popolazzjoni Lhudija ta’ 2 500 personnes , filwaqt li s-sindki ta’ Brussell u bliet [[Belġju|Belġjani]] oħra rrifjutaw u ġew arrestati u deportati <ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last=Delplancq |first=Thierry |year=2001 |title=1940-1942, une cité occupée et ses Juifs. Quelques aspects heuristiques |journal=Les Cahiers de la mémoire contemporaine |location=Bruxelles |volume=3 |page=125-134}}.</ref> , <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Verhoeyen|isem=Étienne|sena=1994|titlu=La Belgique occupée. De l’an 40 à la Libération|lingwa=fr|edizzjoni=[[De Boeck]]|post=Bruxelles|paġna=77-78|paġni=611|isbn=2-8041-1961-0}}.</ref> . L- istilla safra aġixxiet bħala katalist għall-popolazzjoni ta’ Liège. Gazzetti klandestini ħeġġew lill-popolazzjoni biex tgħinhom . Il-ħaddiema postali, pereżempju, ippruvaw jidentifikaw ittri ta’ denunzja mibgħuta lill-Ġermaniżi sabiex jeqirduhom. Din kienet, fil-fatt, direttiva ġenerali tan-netwerks ta’ reżistenza postali Belġjani . Il- pulizija Belġjana tilfet l-armi tagħha, iffalsifikat rapporti, eċċ. Mill-liberazzjoni ta’ Liège, il-{{Data|7|septembre|1944}} Joseph Bologne reġa’ beda dmirijietu, iżda tneħħa minnhom u ġie akkużat fil-bidu tal-1945 talli ta lill-Ġermaniżi listi ta’ figuri komunisti. Ir-Rexist Dargent ftit wara ġie akkużat b’denunzji sfaċċati u kollaborazzjoni mal-pulizija. Huwa ġie kkundannat għall-mewt u ġie eżegwit <ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last=Rozenblum |first=Thierry |year=2003 |title=L’administration communale de Liège et la persécution des Juifs, 1940-1942 |journal=Revue d'histoire de la Shoah |location=Paris |issue=179 |page=31 et 47}}.</ref> . ==== Perjodu kontemporanju ==== Meta l- Kwistjoni Rjali resqet lejn il-konklużjoni tagħha, Paul Gruselin, Joseph Merlot, u André Renard ipparteċipaw fil-proġett għal gvern separatista tal-Vallonja mfassal wara l- inċidenti serji ta' Grâce-Berleur ({{Data|30|juillet|1950}} ), li l-irtirar tas-sultan jagħmilhom obsoleti. IL-{{Data|3|avril|1955|en Belgique}} In-nar fiċ-ċinema Rio fi Sclessin ħalla 39 mejta u oħrajn fdalijiet oħra,  , wieħed mill- aktar nirien qattiela fil-pajjiż . == Edukazzjoni == [[Stampa:Liege_institut_zoologique.jpg|alt=|daqsminuri|Istitut taż-Żooloġija ta' l- Università ta' Liège, quai Édouard van Beneden .]] Liège hija ċentru importanti tal-edukazzjoni Aktar minn 95 000 jeunes jkomplu bl-istudji tagħhom hemmhekk. Liège hija d-dar tal- Università ta' Liège (madwar 25 000 étudiants ), l-unika università pubblika komprensiva fil- Komunità Franċiża tal-Belġju ; il- Haute École de la Province de Liège (madwar 8,000 studenti ); il-HELMo (Haute École libre mosanne, madwar 6,000 studenti ); il- Haute École de la Ville de Liège (madwar 2,200 studenti ); l- Akkademja tal-Arti ; il- Konservatorju Rjali tal-Mużika; u l- Iskola Għolja tal-Arti Saint-Luc ta' Liège . Barra minn hekk, hemm żewġ sistemi kompluti ta' edukazzjoni primarja u sekondarja: is-sistema uffiċjali (mhux denominazzjonali) u s-sistema indipendenti (denominazzjonali jew sekulari), kif ukoll edukazzjoni teknika u vokazzjonali li toffri firxa wiesgħa ta' programmi ta' taħriġ. == Sigurtà u salvataġġ == [[Stampa:SMUR_Citadelle_2013.jpg|daqsminuri|Vettura ta' Intervent Mediku (VIM) tas-servizz SMUR tal-Isptar Citadelle, li qed tintervjeni waqt nar mal-pompieri ta' Liège .]] ==== Pulizija ==== Liège għandha ż-żona tal-pulizija tagħha stess Iż-żona tal-pulizija ta' Liège, numru ta' reġistrazzjoni '''5277''' . ==== Pompieri ==== Is-servizz tat-tifi tan-nar huwa organizzat abbażi ta’ assoċjazzjoni intermuniċipali: l-Assoċjazzjoni Intermuniċipali tat-Tifi tan-Nar ta’ Liège u l-madwar. Għandu 8 stazzjonijiet tat-tifi tan-nar mifruxa fil-21 muniċipalità kollha li jservi, inkluża Liège. == Ekonomija u soċjoekonomija == [[Stampa:Piedboeuf.jpg|alt=|daqsminuri|Il -birrerija Jupiler, li qabel kienet magħrufa bħala Piedbœuf, li tipproduċi l-birra Jupiler .]] Liège kienet għal żmien twil belt industrijali ewlenija (f'nofs XIX19 ) Fis-seklu 19, ir- reġjun industrijali tal-Wallonja kien ir-reġjun industrijali ewlieni fil-kontinent, iżda mis-snin sittin 'il quddiem, sofra tnaqqis twil hekk kif il-fabbriki saru antikwati. Liège qed tinvesti ħafna wkoll fit-trasport u l-multimodalità . Liège hija ċentru ekonomiku importanti bil -port awtonomu tagħha, it-tielet l-akbar port intern fl -Ewropa tal-Punent, u l-ajruport tagħha speċjalizzat fil-merkanzija. Fil-fatt, il-belt tibqa' l-belt kapitali ekonomika tal- Vallonja <ref name="La Wallonie, entité fédérée">{{Ċita web|url=http://mrw.wallonie.be/sg/dsg/dircom/walcartes/pages/txt540.htm|titlu=La Wallonie, entité fédérée|data-aċċess=2 février 2010}}.</ref> , . Jean-Maurice Dehousse, il-kap tal-ewwel Gvern tal-Vallonja, ta kontribut deċiżiv għal dan l-iżvilupp.{{Bżonn refererenza}} . === Żvilupp ta' teknoloġiji ġodda === Partikolarment dinamika, il-belt ta’ Liège u s-subborgi industrijali tagħha jospitaw kumpaniji attivi fl-ajruspazju (Safran Aero Boosters, li timmanifattura partijiet għall-[[Airbus A380]] jew għar-rokit Ariane 5; Amos, li timmanifattura komponenti ottiċi għat-teleskopji), fl-armamenti (Cockerill Maintenance & Engineering, FN Herstal -mexxej dinji fl-armamenti ħfief-), kumpaniji tal-elettronika (EVS, mexxej dinji fil-moviment bil-mod tat-televiżjoni f'ħin reali, BEA, Euresys, Gillam, IP Trade, X-RIS għal sistemi ta' radjografija portabbli, Lasea, Inductotherm, Physiol…), kumpaniji attivi fil-bijofarmaċewtiċi (Eurogentec, eċċ.) jew fl-agroalimentari (Jupiler għall-birra, Spa u Chaudfontaine għall-ilma u l-luminati, Galler għaċ-ċikkulata…). === Żvilupp multimedjali === [[Stampa:Palais_des_Congrès9.JPG|daqsminuri|Ċentru tal-konvenzjonijiet, fuq ix-xatt tax-xmara Meuse .]] Fl-aħħarnett, il-ftuħ{{Data|21|octobre|2009}} Il-kumpless Médiacité, iffukat fuq il-midja awdjoviżiva u li jinkorpora studios ta’ reġistrazzjoni (inkluż iċ-ċentru l-ġdid ta’ Liège tal- RTBF ) u shopping mall konness mal- mall eżistenti ta’ Longdoz, qed jgħin biex isaħħaħ l-attraenza ta’ dan id-distrett. Il-preżenza ta’ ħwienet esklussivi għall-Belġju fiċ-ċentru tax-xiri ssaħħaħ l-appell tiegħu meta mqabbel ma’ shopping malls bħal ''Belle-Île'' jew ''Galeries St-Lambert'' <ref>{{Ċita web|url=http://www.proxiliege.net/index.php?page=article&id=959&idrub=24|titlu=Projet Médiacité}}.</ref> . Sadanittant, il-Liège Image Hub – ċentru li jgħaqqad flimkien diversi kumpaniji awdjoviżivi – fetaħ fl-2006 f’fabbrika tat-tabakk ta’ qabel. Minbarra l-kumpaniji li joffru taħriġ u workshops, il-kumpless jospita {{Nowrap|28 différentes}} li jispeċjalizzaw fl-animazzjoni 2D u 3D, iċ-ċinematografija, il-post-produzzjoni, id-disinn grafiku, u d-disinn tal-web. Diversi films Belġjani u internazzjonali, serje televiżivi, u programmi animati ġew iffilmjati parzjalment jew kompletament fl-Image Hub <ref>{{Ċita web|url=http://www.lepole.be/|titlu=Le pôle Image de Liège|data-aċċess=2026-03-08|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070302205931/http://www.lepole.be/|arkivju-data=2007-03-02|url-status=dead}}.</ref> . == Turiżmu u wirt == <gallery mode="packed"> Stampa:Liege-Place_Cathedrale.jpg|ħolqa=Fichier:Liege-Place_Cathedrale.jpg|alt=Place de la Cathédrale.| Pjazza tal-Katidral . Stampa:Panorama_de_la_ville_de_Liège.jpg|ħolqa=Fichier:Panorama_de_la_ville_de_Liège.jpg|alt=Vue panoramique de Liège.| Veduta panoramika ta' Liège. </gallery> === Wirt reliġjuż === Liège, « ''bint il-Knisja Rumana'' "Kif intqal f'iskrizzjoni mnaqqxa fuq il-lintel tal-portal tal-katidral, għal aktar minn tmien sekli kienet il-belt kapitali ta' prinċipat ekkleżjastiku indipendenti ." ''Il-belt tal-mitt kampnar'' "għandu wirt reliġjuż importanti ħafna inkluż bini mwaqqaf mill-bidu tas VIIIseklu 8 " seklu matul it-trasferiment tas-sede tal-isqof minn [[Maastricht]] għal Liège, sal-bidu XI 11 seklu . Il-wirt reliġjuż ta’ Liège sa r- [[Rivoluzzjoni Franċiża]] jinkludi Palazz Episkopali, katidral, seba’ knejjes kolleġġjali, tmien abbaziji ta’ rġiel u nisa, {{Nowrap|23 couvents}} ta’ rġiel u sebgħa u għoxrin kunvent ta’ nisa, tnejn u tletin parroċċa, madwar għoxrin sptar u daqstant hospice, madwar tletin beguinage, għexieren ta’ kappelli, jiġifieri aktar minn mitt oratorju li minnhom madwar ħamsin huma servuti minn nies regolari <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Forgeur|isem=Richard|sena=janvier-mars, 1979|titlu=Vieux-Liège|paġna=339}}.</ref> .{{Bżonn refererenza|Aujourd'hui, la ville compte 1&nbsp;cathédrale, 1&nbsp;basilique, 4&nbsp;collégiales, 53&nbsp;églises, 1&nbsp;paroisse et 4&nbsp;chapelles.}} <span class="need_ref" style="cursor:help;" title="Ce passage nécessite une référence.">Illum, il-belt għandha 1&nbsp;katidral, 1&nbsp;bażilika, 4&nbsp;knejjes kolleġġjali, 53&nbsp;knejjes, 1&nbsp;parroċċa u 4&nbsp;kappelli.</span> <sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;">[[wikipedija:Bżonn referenza|&#x5B; ref.&nbsp;neċessarju &#x5D;]]</sup> [[Catégorie:Article à référence nécessaire]] Il -Katidral tal-Madonna u San Lambert kien il-katidral ta’ Liège sal-1794, meta bdiet il-qerda tiegħu. Dan il-katidral Gotiku immens, iddedikat lil San Lambert, kien jokkupa dak li llum huwa Place Saint-Lambert, fil-qalba ta’ Liège. Biż-żewġ korijiet tiegħu, żewġ transetti, tliet navetti, in-netwerk tiegħu ta’ kappelli apsidali u tal-ġenb, il-klawstru u l-annessi tiegħu, u l-kampnar tiegħu {{Nowrap|135 mètres}}, il-Madonna u San Lambert kien l-akbar katidral fid-dinja tal-Punent matul il- [[Medjuevu|Medju Evu]] . Seta’ jżomm 4,000 nies . Ġie meqrud ftit wara r- [[Rivoluzzjoni Franċiża]] mir-residenti ta’ Liège li ħaddnu l-ideat antireliġjużi miġjuba mit-truppi rivoluzzjonarji u kienu mħeġġa minn spekulaturi li xtraw il-materjali tal-bini bi prezzijiet baxxi ħafna. Is-seba’ knejjes kolleġġjali ta’ Liège huma xhieda privileġġjati tat-twelid tal- Prinċipalità ta’ Liège . Dawn il-pedamenti rriżultaw mir-rieda deliberata tal- isqof jew taċ-ċirku immedjat tiegħu. Diversi jew multipli raġunijiet jidhru li pprevalew fit-twaqqif ta’ kull waħda mill-knejjes kolleġġjali. Postijiet ta’ difiża, postijiet ta’ kenn, postijiet ta’ mistrieħ u talb, il -knejjes kolleġġjali ta’ Liège jagħtu xhieda ta’ dan il-perjodu straordinarju li ra t-twelid tal- Prinċipalità . Bl-eċċezzjoni ta’ Saint-Pierre, issagrifikata mir-ristrutturazzjoni parrokkjali tas- XIX 19. Għalkemm ġew sostitwiti mill- Knisja ta’ San Ġakbu l-Inqas sal-Konkordat, għadhom joqogħdu b’kburija fiċ-ċentru ta’ Liège. Il- Knisja Kolleġġjata tas-Salib Imqaddes f’Liège għadha tippossjedi ċ- Ċavetta ta’ San Hubert . Il- Knisja Kolleġġjata ta’ San Pawl saret katidral fl-1802 wara l-qerda tal- Katidral tal-Madonna u San Lambert fl-1794 u l-Konkordat.<gallery class="centre" mode="packed"> Stampa:Liege_20080223_Basilique_Saint-Martin_2.jpg|ħolqa=Fichier:Liege_20080223_Basilique_Saint-Martin_2.jpg|alt=Collégiale Saint-Martin, aujourd'hui basilique.| Il-Knisja Kolleġġjali ta' San Martin, issa bażilika. Stampa:Saint-Pierre-LG.jpg|ħolqa=Fichier:Saint-Pierre-LG.jpg|alt=Collégiale Saint-Pierre.| Knisja Kolleġġjata ta' San Pietru . Stampa:Collegiale_St-Croix_Liege.jpg|ħolqa=Fichier:Collegiale_St-Croix_Liege.jpg|alt=Collégiale Sainte-Croix.| Knisja Kolleġġjata tas-Salib Imqaddes . Stampa:Collégiale_Saint-Jean_Liège.jpg|ħolqa=Fichier:Collégiale_Saint-Jean_Liège.jpg|alt=Collégiale Saint-Jean l'évangéliste.| Knisja Kolleġġjata ta' San Ġwann l-Evanġelista . Stampa:Église_Saint-Denis_(Liège),_Belgique_DSC04366a.jpg|ħolqa=Fichier:Église_Saint-Denis_(Liège),_Belgique_DSC04366a.jpg|alt=Collégiale Saint-Denis.| Knisja Kolleġġjata ta' Saint-Denis . Stampa:PM_150283_B_Liege.jpg|ħolqa=Fichier:PM_150283_B_Liege.jpg|alt=Cathédrale Saint-Paul de Liège.| Il-Katidral ta' San Pawl f'Liège . Stampa:Liege_Place_Saint-Barthelemy_R01.jpg|ħolqa=Fichier:Liege_Place_Saint-Barthelemy_R01.jpg|alt=Collégiale Saint-Barthélemy.| Knisja Kolleġġjata ta' San Bartilmew . Stampa:Eglise_Saint-Jacques_Liège_01.jpg|ħolqa=Fichier:Eglise_Saint-Jacques_Liège_01.jpg|alt=Collégiale Saint-Jacques-le-Mineur, aujourd'hui église.| Il-Knisja Kolleġġjata ta' Saint-Jacques-le-Mineur, issa knisja. </gallery> == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|FRA}} [[Nancy]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Kolonja]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|LUX}} [[Esch-sur-Alzette]] ([[Lussemburgu]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Lille]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|NLD}} [[Rotterdam]] ([[Pajjiżi l-Baxxi]]) ; * {{Flagicon|ITA}} [[Turin]] ([[Italja]]) ; * {{Flagicon|COD}} [[Lumnubashi]] ([[Repubblika Demokratika tal-Kongo]]) ; * {{Flagicon|TCH}} [[Plzeň]] ([[Ċekja]]) ; * {{Flagicon|POR}} [[Porto]] ([[Portugall]]) ; * {{Flagicon|POL}} [[Krakovja]] ([[Polonja]]) ; * {{Flagicon|SEN}} [[Saint-Louis]] ([[Senegal]]) ; * {{Flagicon|HUN}} [[Szeged]] ([[Ungerija]]). == Noti u referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] 5bxno04nj824udtml0th4a6fgq8z38l 0 34601 331926 331881 2026-09-05T02:08:21Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331926 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Dolly Parton''' kienet kantanta, kittieba tal-kanzunetti, multi-strumentalista, attriċi, kittieba tal-iskripts u produttriċi Amerikana, li twieldet fid-19 ta' Jannar 1946 f'Pittman Center ([[Tennessee]]) u mietet fil-25 ta' Awwissu 2026 f'[[Nashville]] ([[Tennessee]]). Wara aktar minn nofs seklu ta’ karriera bla interruzzjoni, hija saret, fost affarijiet oħra, ir- ''Reġina tal-Mużika Country''. Hija biegħet aktar minn {{Nowrap|100 millions}} album madwar id-dinja. Hija laħqet l-ewwel post fiċ-charts tal-pop [[Stati Uniti|tal-Istati Uniti]] tliet darbiet u 24 darba fil-mużika country. Hija kitbet aktar minn {{unité|3000|chansons}} u pproduċiet aktar minn {{Nowrap|65 albums}} matul il-karriera tagħha. Fost l-aktar kanzunetti famużi tagħha hemm ''I Will Always Love You'', li Whitney Houston għamlet cover tagħha fl-1992, ''Jolene'', ''9 to 5'' u ''Coat of Many Colors'' . Mara negozjanta għaqlija iżda wkoll filantropa kbira, fl-1990 ħolqot organizzazzjoni mingħajr skop ta' qligħ, ''Imagination Library'', li għandha l-għan li toffri kotba b'xejn kull xahar lit-tfal [[Renju Unit|fir-Renju Unit]], [[Kanada|il-Kanada]] u l- [[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Hija tagħmel parti miċ-ċirku esklussiv ħafna ta' artisti li ġew nominati għall-erba' premjijiet l-aktar prestiġjużi fl-industrija tad-divertiment fl- [[Stati Uniti|Istati Uniti]], jiġifieri l- Emmy Awards (televiżjoni), il- Grammy Awards (mużika), l- Oscars (films) u t- Tony Awards (teatru). B'mod aktar ġenerali, hija waħda mill-aktar figuri pubbliċi maħbuba fl- [[Stati Uniti|Istati Uniti]], u tgħaqqad lid-Demokratiċi u r-Repubblikani . == Bijografija == '''<big>Tfulija u Oriġini</big>''' Dolly Rebecca Parton twieldet fid-19 ta' Jannar, 1946, f'Pittman Center, Tennessee, f'familja fqira. Kienet bint Robert Lee Parton, bidwi, u Avie Lee Owens. Għal ħafna snin, missierha kien jikkultiva t-tabakk, iżda minħabba raġunijiet ekonomiċi, kellu jiċċaqlaq lejn Detroit biex jaħdem fl-industrija tal-karozzi. Il-kantanta kibret f'familja ta' tnax-il tifel u tifla, f'barrakka tal-injam fejn ħamest itfal kienu jorqdu fl-istess sodda<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/biography/Dolly-Parton|titlu=Dolly Parton {{!}} Biography, Songs, Death, Husband, Movies, Jolene, Imagination Library, & Facts {{!}} Britannica|data=2026-08-28|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. '''<big>Karriera</big>''' Dolly Parton bdiet il-karriera tagħha minn età żgħira ħafna. Il-mentor tagħha kien zijuha, Bill Owens, mużiċist u kittieb tal-kanzunetti country li kiteb diversi kanzunetti magħha, inkluża "''Put It Off Until Tomorrow''," li rebħet il-premju BMI Song of the Year fl-1966. Huwa għallimha ddoqq il-kitarra fl-età ta’ tmien snin. Meta kellha għaxar snin, huwa introduċiha għar-radju, u hija kantat f’Knoxville, Tennessee, fuq ''Cas Walker Farm'' u ''Home Hour'', li aktar tard sar programm televiżiv. Ta’ tlettax-il sena, hija kantat fuq il-Grand Ole Opry fir-Ryman Auditorium, is-sala tal-kunċerti leġġendarja ta’ Nashville magħrufa bħala l-"''Mother Church of Country Music''." Hija ġiet introdotta hemm minn Johnny Cash innifsu, li ppreżentaha bħala "tifla żgħira minn East Tennessee." Hija kantat is-suċċess ta’ George Jones, "''You Gotta Be My Baby''." Parton għamlet id-debutt tagħha bħala narratriċi u kantanta, takkumpanja lilha nfisha fuq il-banjo jew il-kitarra<ref>{{Ċita web|url=https://www.goodreads.com/book/show/58468527-dolly-parton-book|titlu=Dolly Parton Book: The Biography of Dolly Parton|sit=Goodreads|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Fl-1964, Dolly Parton kellha 18-il sena. L-għada li ggradwat mill-iskola sekondarja, telqet lejn [[Nashville]] fejn iltaqgħet ma' Carl Dean fl-ewwel jum tagħha, ir-raġel li miegħu kienet se taqsam ħajjitha<ref>{{Ċita web|url=http://www.amightygirl.com/blog?p=32200|titlu=Dolly Parton, Legendary Singer, Songwriter, and Philanthropist, Celebrates Her 80th Birthday|sit=kwww.amightygirl.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. [[Stampa:Dolly Parton with Larry Mathis and Bud Brewster.jpg|daqsminuri|Larry Mathis, Dolly Parton u Bud Brewster (The Pick'n Grin Bluegrass) fis-snin sittin.]] Fil-kapitali tal-mużika country, hija għamlet isem għaliha nnifisha bħala kittieba tal-kanzunetti, iżda t-tikketta tad-diski tagħha llimitatha għal repertorju pop minħabba l-firxa vokali għolja tagħha, u hija tħabtet biex tidħol fix-xena tal-mużika country. Kien fl-1967 li kisbet rikonoxximent fuq ir-radju country bl-ewwel album tagħha, *''Hello, I'm Dolly''*. Il-preżentatur tat-televiżjoni Porter Wagoner innotaha grazzi għall-ewwel single tagħha, "''Dumb Blonde''," u impjegaha bħala ko-preżentatriċi fil-programm tiegħu<ref>{{Ċita web|url=https://www.nndb.com/people/088/000023019/|titlu=Dolly Parton|sit=www.nndb.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Kantanta, mużiċista, u preżentatur ewlieni tal-programm televiżiv tiegħu stess, huwa nieda l-karriera ta' Dolly Parton u kien il-mentor tagħha. Kull ġimgħa, quddiem 3 miljun telespettatur, Porter Wagoner kanta bosta duetti ta' suċċess mat-tfajla ta' 21 sena. Mal-produttur il-ġdid tagħha, Dolly Parton qalgħet $60,000 fis-sena, aktar milli kien qala' missierha f'ħajtu kollha. L-ewwel xiri tagħha kien [[Cadillac (Marka)|Cadillac]], li minnufih daħħlet fl-istudjo ta' Peter Wagoner. Malajr laħqet rwol dejjem aktar ċentrali fil-programm u saħansitra ngħatat l-opportunità li tippreżentah f'diversi okkażjonijiet. Hija rreġistrat diversi albums ma' Porter Wagoner, inklużi xi kanzunetti ta' suċċess<ref>{{Ċita web|url=https://www.nndb.com/people/088/000023019/|titlu=Dolly Parton|sit=www.nndb.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Iżda xtaqet issegwi karriera solo u kitbet u kantat diversi kanzunetti waħedha, inizjalment mingħajr wisq rikonoxximent. Fl-1971, f’“''Coat of Many Colors'',” kantat dwar il-ħajja ta’ ommha f’faqar estrem. Fl-1973, telqet mill-Porter Wagoner Show biex tiffoka fuq il-karriera tagħha. Iddebuttat b’suċċess kbir: “''[[Jolene]]''.” Il-kanzunetta ddominat iċ-charts tal-country, imbagħad daħlet fil-pop qabel ma saret suċċess internazzjonali, u laħqet udjenza ġdida. “''[[Jolene]]''” hija waħda mill-aktar kompożizzjonijiet interpretati minn Dolly Parton. Ġiet interpretata minn artisti bħal [[Beyoncé]], [[Miley Cyrus]], [[Olivia Newton-John]], u [[The White Stripes]]. Fl-1974, hija kompliet b'suċċess ieħor, "''I Will Always Love You''," iddedikat lil Porter Wagoner biex tesprimi l-imħabba u l-gratitudni tagħha. Din l-oda kisbitilha l-premju tal-Vokalista Femminili tas-Sena tal-Country Music Association sentejn wara xulxin, fl-1975 u l-1976<ref>{{Ċita web|url=https://www.loc.gov/item/n79128064/dolly-parton/|titlu=Dolly Parton|sit=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. [[Elvis Presley]] ried jirrekordjaha, iżda Dolly Parton, mara negozjanta għaqlija, irrifjutat għax ma riditx taqsam id-drittijiet tal-pubblikazzjoni. Il-kanzunetta ġiet aktar tard interpretata fl-1992 minn [[Whitney Houston]] għas-soundtrack tal-film *''The Bodyguard''*<ref>{{Ċita web|url=https://www.loc.gov/item/n79128064/dolly-parton/|titlu=Dolly Parton|sit=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. [[Stampa:Kenny Rogers Louise Palanker and Dolly Parton (40357310934).jpg|daqsminuri|Dolly Parton, Louise Palanker u [[Kenny Rogers]] fis-snin sebgħin u tmenin]] Fl-1977, "''Here You Come Again''," waħda mill-ftit kanzunetti li ma kitbitx, kisbitilha l-ewwel [[Grammy Award]] tagħha fl-1979. Wara snin tmenin pjuttost "''pop''" u xi kultant xi ftit nostalġiċi, hija ddeċidiet, bis-suċċess tagħha jonqos, u minkejja s-suċċess dinji ta' [[Whitney Houston]] bil-kanzunetta tagħha fl-1992, li tirritorna lejn [[Tennessee]] fl-1996<ref>{{Ċita web|url=http://www.amightygirl.com/blog?p=32200|titlu=Dolly Parton, Legendary Singer, Songwriter, and Philanthropist, Celebrates Her 80th Birthday|sit=kwww.amightygirl.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Fl-1999, irreġistrat l-ewwel album bluegrass tagħha, *''The Grass Is Blue''*, ritorn għall-għeruq tagħha li kiseb lilha [[Grammy Award]] għall-Aqwa Album Bluegrass u bosta premji oħra. Dan iż-żieda fil-popolarità kompliet b’*''Little Sparrow''* fl-2001 u *''Halos and Horns''* fl-2002, li inkludew cover ta’ “''Stairway to Heaven''” ta’ [[Led Zeppelin]]. Biex tippromwovi l-album tagħha, bdiet l-ewwel mini-tour tagħha dik l-istess sena. Sorpriża bl-akkoljenza entużjasta u bil-gost tagħha stess tat-touring, Dolly Parton iddeċidiet li tagħti aktar kunċerti f'pajjiżi barranin “qabel ma nixjieħ wisq għalih.” Dan wassalha lejn l-[[Ewropa]] f’Marzu u April 2007, fejn daqqet quddiem folol li nbigħu l-biljetti fin-[[Norveġja]], l-[[Żvezja|Iżvezja]], l-[[Olanda]], l-[[Ingilterra]], l-[[Skozja|Iskozja]], u l-[[Repubblika tal-Irlanda|Irlanda]]. Fl-2006, irċeviet nominazzjonijiet kemm għal Academy Award kif ukoll għal Golden Globe għall-kanzunetta oriġinali “''Travelin''’ Thru” mill-film *''Transamerica''*. Fl-2008, Dolly Parton irritornat b'album country pop li ddebutta fin-numru 17 fuq iċ-charts tal-Istati Uniti (rekord fl-ewwel ġimgħa għaliha) u n-numru 2 fuq iċ-charts tal-country. Tour ġdid, il-"''Backwood Barbie Tour''," ħadha l-[[Ewropa]] fl-2008, fejn daqqet f'170,000 belt Ewropea u għamlitha l-aktar artista country ta' suċċess fl-[[Ewropa]]. Dan it-tour kien segwit minn parti fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Fl-2011, l-album il-ġdid tagħha, ''Better Days'', ma kisibx l-istess livell ta' suċċess fl-Istati Uniti bħall-predeċessur tiegħu, iżda laħaq it-Top 10 fir-[[Renju Unit]]. Tour ġdid, il-''Better Days Tour'', inkluda 20 kunċert fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], 18 fl-[[Ewropa]], u 12 fl-Awstralja, pajjiż li ma kinitx żaret fi tletin sena. Qamet kontroversja fl-[[Awstralja]]: Dolly Parton insistiet li tuża x-xarabank tat-tours tas-soltu tagħha, vera lounge mobbli. Iżda d-daqs, il-piż u l-bibien mhux tas-soltu tiegħu li nfetħu bil-mod ħażin wasslu biex ma jidħolx mid-dwana. Il-Ministru tat-Trasport innifsu solva l-problema u ħalla lil Dolly tidħol fil-pajjiż. CD/DVD irreġistrat f'[[Melbourne]] ħareġ fl-2012. Fl-2011 ukoll, hija ħadet sehem fil-film ''Joyful Noise'' ma’ Queen Latifah, dwar kor tal-gospel li qed jitħabat bejn iż-żewġ nisa, li kien suċċess kbir. F’Ottubru 2011, Dolly kkontribwiet għall-album Chicago XXXIII: ''O Christmas Three'' mill-grupp jazz-rock Chicago. Hija rreġistrat is-soundtrack għall-film Dumplin' (2018) li fih [[Jennifer Aniston]], li jagħti ġieħ lilha. Fl-2019, kantat il-kanzunetta "''God Only Knows''" mal-grupp For King & [[Country]]. Fl-2021, hija kienet preżenti fis-single "''Does He Love You''" mil-leġġenda tal-mużika country [[Reba McEntire]]. Fl-2023, hija rreġistrat il-kanzunetta "''Gonna Be You''" ma’ [[Belinda Carlisle]], [[Cyndi Lauper]], [[Debbie Harry]], u [[Gloria Estefan]]. Din it-track, meħuda mis-soundtrack tal-film ''There's Something About Tom Brady'', kienet sensazzjoni, u laħqet in-numru 1 fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Hija wkoll meqjusa bħala waħda mill-aqwa kollaborazzjonijiet tas-snin 2020. Fil-15 ta' Frar 2024, hija dehret bħala artista ewlenija fis-single tar-rapper [[Pitbull]] "''Powerful Women''." Fid-29 ta' Marzu 2024, Dolly Parton ikkontribwiet għat-tmien album tal-istudjo ta' [[Beyoncé]], *''Cowboy Carter''*, billi pprovdiet l-introduzzjoni għall-interpretazzjoni mill-ġdid ta' "''[[Jolene]]''" mill-kollega tagħha, fejn rabtet il-karattru ta' "''[[Jolene]]''" ma' "''Becky''" mill-album ta' [[Beyoncé]] *''Lemonade''*, u bħala artista mistiedna fit-track "''Tyrant''." Dolly Parton irritornat fuq il-pjattaformi tal-istriming tal-mużika fix-xitwa tal-2025, notevolment bil-kollaborazzjoni tagħha ma' Sabrina Carpenter fuq il-kanzunetta "''Please Please Please''," li ħarġet fl-14 ta' Frar 2025. Fid-19 ta' Jannar 2026, hija ħarġet verżjoni ġdida ta' "''Light of a Clear Blue Morning''" li fiha ħadet sehem [[Lainey Wilson]], [[Miley Cyrus]], [[Queen Latifah]], u [[Reba McEntire]], u tat il-qligħ għar-riċerka dwar il-kanċer pedjatriku. '''<big>Mewt u Tifħir</big>''' F'Mejju 2026, Dolly Parton ħabbret li kienet qed tbati minn problemi fil-kliewi u kkanċellat sensiela ta' kunċerti f'[[Las Vegas]]. L-isptar mill-21 ta' Awwissu 2026, fiċ-Ċentru tal-Kanċer Vanderbilt-Ingram, Dolly Parton mietet fil-25 ta' Awwissu 2026, f'[[Nashville]], fl-età ta' 80 sena. In-neputi tagħha, Bryan Seaver, ħabbar l-aħbar f'filmat li tpoġġa fuq il-midja soċjali tiegħu. L-aġent tagħha aktar tard speċifika li hija mietet wara "battalja qasira" mal-kanċer<ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kantanta-dolly-parton-fl-eta-ta-80-sena/|titlu=}}</ref>. Il-mewt ta' Dolly Parton bagħtet xokk fin-nazzjon, partikolarment fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Tifħir wasal minn kull rokna tax-xena mużikali, l-industrija tal-films, u l-isfera politika. Maħbuba mill-ġenerazzjonijiet kollha, hija rċeviet tifħir minn bosta ċelebritajiet, inklużi [[Beyoncé]], [[Celine Dion|Céline Dion]], [[Elton John]], [[Eminem]], [[Jane Fonda]], [[Julia Roberts]], [[Miley Cyrus]], [[Paul McCartney]], u [[Taylor Swift]]<ref>{{Ċita web|url=https://briefly.co.za/entertainment/celebrities/251096-celine-dion-mourns-dolly-parton-emotional-tribute-pure-light/|titlu=Celine Dion Mourns Dolly Parton in Emotional Tribute: “You Were Pure Light” - Briefly.co.za|kunjom=Moroeng|isem=Moroba|data=2026-08-26|sit=briefly.co.za|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. [[Jane Fonda]] qalet dwarha, "Kienet l-inkarnazzjoni voluptuża tal-empatija," u [[Paul McCartney]] qal, "Il-kitba tal-kanzunetti tagħha, il-kant tagħha, il-filantropija tagħha kienu bla rivali fid-dinja tal-mużika country." Il-President [[Donald Trump]] ordna li l-bandiera Amerikana tittajjar f'nofs arblu madwar l-Istati Uniti, kif ukoll fl-ambaxxati u l-installazzjonijiet militari barra l-pajjiż, għal ġimgħa. L-eks presidenti [[Joe Biden]], [[Bill Clinton]], [[Barack Obama]], u [[George W. Bush]] ukoll ħarġu stqarrijiet f'ġieħha. Diversi gvernaturi tal-istati segwew l-eżempju nazzjonali u ordnaw li l-bnadar jittajjru f'nofs arblu fuq bini pubbliku fl-istati tagħhom. Mexxejja barranin ukoll sellmulha ġieħ, inkluż [[Anthony Albanese]] fl-[[Awstralja]], [[Mette Frederiksen]] fid-[[Danimarka]], u [[Ulf Kristersson]] fl-[[Żvezja|Iżvezja]]. Fi [[Belt ta' New York|New York]], l-[[Empire State Building]] huwa mdawwal b'roża brillanti mid-9:25 p.m. sal-10:25 p.m., b'referenza għall-kanzunetta tiegħu 9 to 5 u l-film tiegħu 9 to 5<ref>{{Ċita web|url=https://deadline.com/2026/08/new-york-dolly-parton-empire-state-building-1237050826/|titlu=New York City Landmarks Dazzle For Dolly Parton|kunjom=Evans|isem=Greg|data=2026-08-26|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. == Affarijiet tan-Negozju == [[Stampa:Dollywoodsign1.jpg|daqsminuri|Sinjal tad-dħul ta' Dollywood]] Minbarra l-attivitajiet tagħha fin-negozju tal-ispettaklu, Dolly Parton bniet imperu kummerċjali diversifikat b'bosta proġetti qligħ li ppermettew lin-negozjanta tkun ukoll filantropa ġeneruża. Fl-1986, hi u l-familja Herschel akkwistaw park tad-divertiment fallut f'Pigeon Forge, [[Tennessee]], ħdejn il-[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains|Park Nazzjonali tal-Great Smoky Mountains]]. Hija semmietu mill-ġdid "''Dollywood''," bħala referenza għal [[Hollywood]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.dollywood.com/|titlu=|data-aċċess=2026-08-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260831152240/https://www.dollywood.com/|arkivju-data=2026-08-31|url-status=dead}}</ref>. B'aktar minn 3 miljun viżitatur fis-sena u 13,000 impjegat, il-park iġġenera madwar $1.8 biljun (€1.71 biljun) f'benefiċċji ekonomiċi lokali fl-2022, filwaqt li [[Graceland]], li jinsab ukoll f'[[Tennessee]], ġab biss $150 miljun. Fl-2024, Dollywood ġie msemmi l-aqwa park tad-divertiment fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] minn [[TripAdvisor]]. Lil hinn mill-park tad-divertiment tagħha, Dolly Parton ħolqot dar tal-pubblikazzjoni, stazzjon tar-radju, u katina ta' ristoranti. Hija tiżviluppa wkoll linji ta' prodotti tal-ikel bħal cookies, kejkijiet, u ġuleppi taħt il-marka Duncan Hines, u tikkummerċjalizza fwejjaħ taħt il-marka tagħha Dolly Beauty u nbejjed taħt Dolly Wines<ref>{{Ċita web|url=https://www.forbes.com/profile/dolly-parton/|titlu=Dolly Parton|sit=Forbes|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. Fl-2025, ir-rivista ''Forbes'' stmat il-fortuna personali ta’ Dolly Parton għal nofs biljun dollaru<ref>{{Ċita web|url=https://www.forbes.com/profile/dolly-parton/|titlu=Dolly Parton|sit=Forbes|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-31}}</ref>. == Ikona queer == Dolly Parton, magħrufa għall-femminilità ultra-stilizzata tagħha, il-gwardarobba barokka, il-makeup tqil, il-parrokki bjond, u l-użu tal-kirurġija kosmetika, hija figura ewlenija fil-komunità trans. "Kieku ma kontx mara, kont inkun drag queen," iddikjarat b'ċajta. Darba daħlet f'kompetizzjoni ta' imitazzjoni ta' Dolly Parton u ġiet fit-tieni post. Saħansitra dehret f'episodju sħiħ tal-kompetizzjoni televiżiva tad-drag queen RuPaul's Drag Race. Dolly Parton saret ikona LGBTQ+ grazzi għas-sinċerità u l-awtentiċità emozzjonali tal-kanzunetti tagħha, li jirresonaw mal-udjenzi u jmissu l-komunitajiet emarġinati. F'waħda mill-kanzunetti karatteristika tagħha, "''Coat of Many Colors''," tirrakkonta kif il-kowt li kienet liebsa—taħlita kkulurita ta' drappijiet meħjutin minn ommha—qalilha r-redikolu ta' sħabha tal-iskola. Fil-kanzunetta, hija tappella biex wieħed jilqa' d-differenzi tiegħu u, minkejja l-avversità, jimxi mill-mistħija għall-kburija. Lil hinn mill-komunitajiet queer, ġenerazzjoni ġdida sħiħa ta’ kantanti tal-country bħal [[Katy J Pearson]], [[Margo Price]], [[Amanda Shires]], [[Neko Case]], u [[Okay Kaya]] qed jisfidaw ukoll l-immaġni konservattiva tal-mużika country ta’ [[Nashville]] u huma fannijiet ta’ Dolly Parton. == Gallerija == <gallery mode="packed"> Stampa:2006 Kennedy Center honorees.jpg|Il-President [[George W. Bush]] u [[Laura Bush]] jippreżentaw mar-rebbieħa tal-Kennedy Center fil-Blue Room tal-[[White House]] waqt riċeviment fl-2006. Stampa:E-dolly.jpg|Dolly Parton tirċievi l-Premju Woodrow Wilson għas-Servizz Pubbliku fl-2007. Stampa:Zubin Mehta laughs with singers Dolly Parton and William Smokey Robinson during a reception for the Kennedy Center honorees.jpg|Il-konduttur [[Zubin Mehta]] jidħak mal-kantanti Dolly Parton u [[Smokey Robinson]] f'riċeviment li jonora lil dawk onorati miċ-Ċentru Kennedy fl-2006. </gallery> == Referenzi == {{Referenzi}} {{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Parton, Dolly}} [[Kategorija:Twieldu fl-1946]] [[Kategorija:Mietu fl-2026]] [[Kategorija:Kantanti Amerikani]] [[Kategorija:Atturi Amerikani]] [[Kategorija:Imprendituri Amerikani]] 6vvtwerlvgxtwj8d9h1rkhsz5w39k2f 0 34604 331932 331894 2026-09-05T08:00:17Z ToniSant 4257 +nebbieta +infobox 331932 wikitext text/x-wiki {{Stub}}{{Infobox bijografija}} '''Milia Dayan''' kienet attriċi Eġizzjana li ħadmet f’teatri fl-Eġittu mis-snin sebgħin tas-seklu dsatax sas-snin għoxrin tas-seklu għoxrin. Hija magħrufa bħala waħda mill-ewwel attriċi professjonali u ta’ suċċess fl-Eġittu u fid-dinja Għarbija. k9846p0j5dvcqxejnp6rzo6zncihqkt 331933 331932 2026-09-05T08:01:58Z ToniSant 4257 +defaultsort +awtorità 331933 wikitext text/x-wiki {{Stub}}{{Infobox bijografija}} '''Milia Dayan''' kienet attriċi Eġizzjana li ħadmet f’teatri fl-[[Eġittu]] mis-snin sebgħin tas-seklu dsatax sas-snin għoxrin tas-seklu għoxrin. Hija magħrufa bħala waħda mill-ewwel attriċi professjonali u ta’ suċċess fl-Eġittu u fid-dinja Għarbija. {{DEFAULTSORT:Dayan,Milia}}{{Awtorità}} f22i1uo60d4zf97c3168xw0n9ggpn89 331934 331933 2026-09-05T08:02:09Z ToniSant 4257 added [[Category:Nies Eġizzjani]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331934 wikitext text/x-wiki {{Stub}}{{Infobox bijografija}} '''Milia Dayan''' kienet attriċi Eġizzjana li ħadmet f’teatri fl-[[Eġittu]] mis-snin sebgħin tas-seklu dsatax sas-snin għoxrin tas-seklu għoxrin. Hija magħrufa bħala waħda mill-ewwel attriċi professjonali u ta’ suċċess fl-Eġittu u fid-dinja Għarbija. {{DEFAULTSORT:Dayan,Milia}}{{Awtorità}} [[Kategorija:Nies Eġizzjani]] dueyoe4dq67n822m9glw3jf41j0hto4 331935 331934 2026-09-05T08:02:23Z ToniSant 4257 added [[Category:Atturi]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331935 wikitext text/x-wiki {{Stub}}{{Infobox bijografija}} '''Milia Dayan''' kienet attriċi Eġizzjana li ħadmet f’teatri fl-[[Eġittu]] mis-snin sebgħin tas-seklu dsatax sas-snin għoxrin tas-seklu għoxrin. Hija magħrufa bħala waħda mill-ewwel attriċi professjonali u ta’ suċċess fl-Eġittu u fid-dinja Għarbija. {{DEFAULTSORT:Dayan,Milia}}{{Awtorità}} [[Kategorija:Nies Eġizzjani]] [[Kategorija:Atturi]] b28nq61p9uv0r1ttho3m0i44b0hvily 331936 331935 2026-09-05T08:02:32Z ToniSant 4257 added [[Category:Nisa]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331936 wikitext text/x-wiki {{Stub}}{{Infobox bijografija}} '''Milia Dayan''' kienet attriċi Eġizzjana li ħadmet f’teatri fl-[[Eġittu]] mis-snin sebgħin tas-seklu dsatax sas-snin għoxrin tas-seklu għoxrin. Hija magħrufa bħala waħda mill-ewwel attriċi professjonali u ta’ suċċess fl-Eġittu u fid-dinja Għarbija. {{DEFAULTSORT:Dayan,Milia}}{{Awtorità}} [[Kategorija:Nies Eġizzjani]] [[Kategorija:Atturi]] [[Kategorija:Nisa]] obz6jziu6yulzly3klutpjhbrdao0zu 0 34607 331908 331905 2026-09-04T13:29:36Z Mbriffa 21783 Tiżjid ta' sezzjoni Konservazzjoni u Protezzjoni Legali 331908 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox}} '''''Linaria psuedolaxiflora''''' Lojac., magħrufa bħala l-'''Papoċċi ta’ Malta''', '''Xetbet l-art Maltija''' u '''Xatbet l-Andar''' bil-Malti u l-'''Maltese Toadflax''' bl-Ingliż, hija pjanta annwali mill-familja Plantaginaceae.<ref name=":2">{{Ċita web|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:804873-1|titlu=Linaria pseudolaxiflora Lojac. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|sit=Plants of the World Online|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-03}}</ref><ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.maltawildplants.com/PLNT/Linaria_pseudolaxiflora.php|titlu=Linaria pseudolaxiflora (Maltese Toadflax) : MaltaWildPlants.com - the online Flora of the Maltese Islands.|kunjom=Mifsud|isem=Stephen|data=2002-08-23|sit=www.maltawildplants.com|lingwa=en-us|data-aċċess=2026-09-03}}</ref> Hija endemika għal numru ta’ gżejjer fir-reġjun tal-[[Mediterran]] fosthom il-[[Gżejjer Maltin]], [[Sqallija]], [[Lampedusa]] u [[Linosa]]. <ref name=":1">Mifsud, S., Domina, G., Gargano, D. & Montagnani, C (2019). ''Linaria pseudolaxiflora''. The IUCN Red List of Threatened Species 2019: e.T161903A156508136. doi:<nowiki>http://dx.doi.org/10.2305/IUCN.UK.2019-3.RLTS.T161903A156508136.en</nowiki></ref> == Abitat u Distribuzzjoni == Tikber fix-xquq tal-ġebel bi ftit ħamrija li ma tkunx fonda, f’art ġeblija, fix-xagħri u fuq l-irdumijiet viċin il-baħar, fix-xquq tal-ġebel fil-fortifikazzjonijiet, fix-xquq ta’ pavimentar u fil-ħitan.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref>Casha, Alex (2018). ''Flora of the Maltese Islands'' (bl-Ingliż). Self-Published: Alex Casha. <nowiki>ISBN 9780244605889</nowiki>.</ref><ref>Mifsud, S. (2013). Distribution of some rare or endemic chasmophytic and rupestral species growing along the coastal cliffs of the Maltese Islands. ''Webbia, 68(1),'' 35–50. doi:<nowiki>https://doi.org/10.1080/00837792.2013.807451</nowiki></ref> L-akbar ammont ta’ individwi ta' din il-pjanta jinstabu f’Għawdex. Għalkemm il-popolazzjonijiet ta' din l-ispeċi jkunu jinstabu magħmulin minn ftit pjanti individwali u jkunu ‘l bogħod minn xulxin.<ref name=":1" /> == Tassonomija == L-isem ''Linaria pseudolaxiflora'' ingħata minn Michele Lojacono (1853-1919), fil-pubblikazzjoni ''Una escursione botanica in Lampedusa'' (1885), fir-rivista ''Naturalista Siciliano, Giornale de Scienze Naturali''.<ref name=":2" /> <ref>{{Ċita web|url=https://www.ipni.org/n/804873-1|titlu=Linaria pseudolaxiflora {{!}} International Plant Names Index|sit=www.ipni.org|data-aċċess=2026-09-03}}</ref> L-isem tal-ispeċi ''Pseudolaxiflora'' ifisser li tixbaħ lill-pjanta ''Linaria laxiflora'' imma mhijiex l-istess speċi.<ref name=":0" /> Il-''Linaria pseudolaxiflora'' kienet instabet għall-ewwel darba f’Linosa u instabet għall-ewwel darba fil-Gżejjer Maltin minn Stefano Sommier fl-1910. <ref name=":1" /> == Konservazzjoni u Protezzjoni Legali == Il-''Linaria pseudolaxiflora'' hija imniżżla fir-Red Data Book tal-gżejjer Maltin bħala speċi li teħtieġ protezzjoni.<ref>{{Ċita web|url=https://era.org.mt/red-data-book-for-the-maltese-islands/|titlu=Red Data Book for the Maltese Islands|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-09-04}}</ref> Dan minħabba li hija vulnerabbli għall-estinżjoni fl-ambjent naturali tagħha fil-gżejjer Maltin. Fil-Ġżejjer Maltin hija imħarsa permezz tal-leġislazzjoni L.S. 549.44 ''Regolamenti dwar il-Protezzjoni tal-Flora, Fawna u Ambjenti Naturali'', fejn din il-pjanta ma tistax tinġabar, titqaċċat jew tiġi meqruda bl-edba mod fl-abitat naturali fil-gżejjer Maltin.<ref>{{Ċita web|url=https://legislation.mt/eli/sl/549.44|titlu=LEĠIŻLAZZJONI MALTA|sit=legislation.mt|data-aċċess=2026-09-04}}</ref> Bħala protezzjoni internazzjonali, hija imniżżla fl-Annex II tal-Habitats Directive u Appendix I tal-Bern Convention. Din l-ispeċi hija ukoll imniżżla bħala vulnerabbli għall-estinzjoni fil-klassifika tal-IUCN.<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Domenico Gargano (Università della Calabria, Italy)|kunjom2=Stephen Mifsud (IUCN Mediterranean Mediterranean monocot plant assessment)|kunjom3=Gianniantonio Domina (Italian Plant Red List)|kunjom4=Chiara Montagnani (University of Genoa / Società Botanica Italiana)|data=2019-09-23|titlu=IUCN Red List of Threatened Species: Linaria pseudolaxiflora|url=https://www.iucnredlist.org/species/161903/156508136|rivista=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> Ir-raġunijiet huma l-influenza tal-bniedem fuq it-tħarbit tal-ambjent naturali fejn tinstab din il-pjanta għall-użu rikreazzjonali u għall-użu agrikolu kif ukoll il-kompetizzjoni minn speċi aljeni u invażivi fl-istess abitat. <ref name=":1" /> == Referenzi == [[Kategorija:Flora ta' Malta]] 6bxrsu1gj0jx2h8lh0smr5l6gyefcsa 331909 331908 2026-09-04T13:41:42Z Mbriffa 21783 Tiżjid ta' referenzi 331909 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox}} '''''Linaria psuedolaxiflora''''' Lojac., magħrufa bħala l-'''Papoċċi ta’ Malta''', '''Xetbet l-art Maltija''' u '''Xatbet l-Andar''' bil-Malti u l-'''Maltese Toadflax''' bl-Ingliż, hija pjanta annwali mill-familja Plantaginaceae.<ref name=":2">{{Ċita web|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:804873-1|titlu=Linaria pseudolaxiflora Lojac. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|sit=Plants of the World Online|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-03}}</ref><ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.maltawildplants.com/PLNT/Linaria_pseudolaxiflora.php|titlu=Linaria pseudolaxiflora (Maltese Toadflax) : MaltaWildPlants.com - the online Flora of the Maltese Islands.|kunjom=Mifsud|isem=Stephen|data=2002-08-23|sit=www.maltawildplants.com|lingwa=en-us|data-aċċess=2026-09-03}}</ref> Hija endemika għal numru ta’ gżejjer fir-reġjun tal-[[Mediterran]] fosthom il-[[Gżejjer Maltin]], [[Sqallija]], [[Lampedusa]] u [[Linosa]]. <ref name=":1">Mifsud, S., Domina, G., Gargano, D. & Montagnani, C (2019). ''Linaria pseudolaxiflora''. The IUCN Red List of Threatened Species 2019: e.T161903A156508136. doi:<nowiki>http://dx.doi.org/10.2305/IUCN.UK.2019-3.RLTS.T161903A156508136.en</nowiki></ref> == Abitat u Distribuzzjoni == Tikber fix-xquq tal-ġebel bi ftit ħamrija li ma tkunx fonda, f’art ġeblija, fix-xagħri u fuq l-irdumijiet viċin il-baħar, fix-xquq tal-ġebel fil-fortifikazzjonijiet, fix-xquq ta’ pavimentar u fil-ħitan.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref>Casha, Alex (2018). ''Flora of the Maltese Islands'' (bl-Ingliż). Self-Published: Alex Casha. <nowiki>ISBN 9780244605889</nowiki>.</ref><ref>Mifsud, S. (2013). Distribution of some rare or endemic chasmophytic and rupestral species growing along the coastal cliffs of the Maltese Islands. ''Webbia, 68(1),'' 35–50. doi:<nowiki>https://doi.org/10.1080/00837792.2013.807451</nowiki></ref> L-akbar ammont ta’ individwi ta' din il-pjanta jinstabu f’Għawdex. Għalkemm il-popolazzjonijiet ta' din l-ispeċi jkunu jinstabu magħmulin minn ftit pjanti individwali u jkunu ‘l bogħod minn xulxin.<ref name=":1" /> == Tassonomija == L-isem ''Linaria pseudolaxiflora'' ingħata minn Michele Lojacono (1853-1919), fil-pubblikazzjoni ''Una escursione botanica in Lampedusa'' (1885), fir-rivista ''Naturalista Siciliano, Giornale de Scienze Naturali''.<ref name=":2" /> <ref>{{Ċita web|url=https://www.ipni.org/n/804873-1|titlu=Linaria pseudolaxiflora {{!}} International Plant Names Index|sit=www.ipni.org|data-aċċess=2026-09-03}}</ref> L-isem tal-ispeċi ''Pseudolaxiflora'' ifisser li tixbaħ lill-pjanta ''Linaria laxiflora'' imma mhijiex l-istess speċi.<ref name=":0" /> Il-''Linaria pseudolaxiflora'' kienet instabet għall-ewwel darba f’Linosa u instabet għall-ewwel darba fil-Gżejjer Maltin minn Stefano Sommier fl-1910. <ref name=":1" /><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Sommier|isem=Stefano|kunjom2=Caruana Gatto|isem2=Alfredo|sena=1915|titlu=Flora Melitensis Nova|lingwa=IT|post=Firenze|pubblikatur=Stabilimento Pellas|paġni=62}}</ref> == Konservazzjoni u Protezzjoni Legali == Il-''Linaria pseudolaxiflora'' hija imniżżla fir-Red Data Book tal-gżejjer Maltin bħala speċi li teħtieġ protezzjoni.<ref>{{Ċita web|url=https://era.org.mt/red-data-book-for-the-maltese-islands/|titlu=Red Data Book for the Maltese Islands|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-09-04}}</ref> Dan minħabba li hija vulnerabbli għall-estinżjoni fl-ambjent naturali tagħha fil-gżejjer Maltin. Fil-Ġżejjer Maltin hija imħarsa permezz tal-leġislazzjoni L.S. 549.44 ''Regolamenti dwar il-Protezzjoni tal-Flora, Fawna u Ambjenti Naturali'', fejn din il-pjanta ma tistax tinġabar, titqaċċat jew tiġi meqruda bl-edba mod fl-abitat naturali fil-gżejjer Maltin.<ref>{{Ċita web|url=https://legislation.mt/eli/sl/549.44|titlu=LEĠIŻLAZZJONI MALTA|sit=legislation.mt|data-aċċess=2026-09-04}}</ref> Bħala protezzjoni internazzjonali, hija imniżżla fl-Annex II tal-Habitats Directive u Appendix I tal-Bern Convention. Din l-ispeċi hija ukoll imniżżla bħala vulnerabbli għall-estinzjoni fil-klassifika tal-IUCN.<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Domenico Gargano (Università della Calabria, Italy)|kunjom2=Stephen Mifsud (IUCN Mediterranean Mediterranean monocot plant assessment)|kunjom3=Gianniantonio Domina (Italian Plant Red List)|kunjom4=Chiara Montagnani (University of Genoa / Società Botanica Italiana)|data=2019-09-23|titlu=IUCN Red List of Threatened Species: Linaria pseudolaxiflora|url=https://www.iucnredlist.org/species/161903/156508136|rivista=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> Ir-raġunijiet huma l-influenza tal-bniedem fuq it-tħarbit tal-ambjent naturali fejn tinstab din il-pjanta għall-użu rikreazzjonali u għall-użu agrikolu kif ukoll il-kompetizzjoni minn speċi aljeni u invażivi fl-istess abitat. <ref name=":1" /> == Referenzi == [[Kategorija:Flora ta' Malta]] btk5ee0ycyztspaij824bs2sb3t7d0h 0 34610 331907 2026-09-04T12:12:42Z Clydemod 28211 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1321598816|Impro: Improvisation and the Theatre]]" 331907 wikitext text/x-wiki '''''Impro: Improvisation and the Theatre''''' huwa ktieb miktub fl-1979 mill-edukatur tat-teatru Keith Johnstone . Il-ktieb huwa maqsum f'erba' taqsimiet: "Status", "Spontanjetà", "Ħiliet Narrattivi", u "Maskri u Trance". Ħafna mill-ktieb huwa bbażat fuq l-esperjenzi tiegħu bħala għalliem u bħala direttur assoċjat tar- Royal Court Theatre f'Londra. mn7jt5y6ed2kolzjwphf98cxgu1m69v 0 34611 331910 2026-09-04T14:45:42Z JovalQC 21720 Created by translating the opening section from the page "[[:fr:Special:Redirect/revision/236033375|Newcastle upon Tyne]]" 331910 wikitext text/x-wiki '''Newcastle upon Tyne''' {{MSAPI|/njuːˌkæsəl əˈpɒn ˈtaɪn/}} [[Renju Unit|tal]] - '''Grigal''' tal-Ingilterra, fil- kontea metropolitana ta' Tyne and Wear, li tagħha hija l-belt tal-kontea, fuq ix-xatt tat-tramuntana tax-Xmara Tyne . Il-belt, immexxija minn Lord Mayor, għandha popolazzjoni ta' madwar {{Unité|286468|habitants}} (ċensiment tal-2021), u dan jagħmilha l-akbar belt fin-North East tal-Ingilterra, qabel il-ġar tagħha Sunderland, u l- {{24e|d'Angleterre}} . Newcastle huwa ċ-ċentru tal-konurbazzjoni ta' Tyneside, is-sitt l-aktar konurbazzjoni popolata fl-Ingilterra . Qabel l-1974, il-belt kienet parti minn Northumberland . L-abitanti ta' Newcastle jissejħu Novocastrians bil- [[Lingwa Franċiża|Franċiż]], jew ''Novocastrians'', jew informalment u aktar komunement ''Geordies'' bl [[Lingwa Ingliża|-Ingliż]] . Fi żmien ir-Rumani, insedjament żgħir imsejjaħ Pons Aelius ġie stabbilit ħdejn is-sit tal-lum ta’ Newcastle upon Tyne. Il-“kastell il-ġdid” li ta isimha lill-belt inbena min-Normanni fl-1080. It-torr u waħda mill-bibien għadhom weqfin (għalkemm separati minn linja ferrovjarja). Il-belt xi kultant tissejjaħ “Neufchâtel-sur-Tyne” f’testi Franċiżi eqdem. Il-belt aktar tard żviluppat bħala ċentru għall-kummerċ tas-suf, iżda verament iffjorixxa grazzi għall-esportazzjoni tal-faħam minn Northumberland. Din l-industrija kienet tant importanti li l-espressjoni Ingliża “carry coals to Newcastle” (litteralment “bring coal to Newcastle”) saret tfisser “ġib l-ilma għax-xmara,” espressjoni żejda. Fis-seklu 19, taħt it-tmexxija ta’ W. G. Armstrong, il-bini tal-vapuri u l-industrija tqila trasformaw il-belt f’waħda mill-fortizzi industrijali tar-Renju Unit. Madwar l-1870, l-impjanti ta’ Elswick koprew aktar minn 1,000 m tax-xtut tax-xmara Tyne. Fl-1883, Armstrong ta l-għoljiet bis-siġar ta’ Jesmond Dene liċ-ċittadini ta’ Newcastle upon Tyne, kif ukoll il-pont u l-park li jġorru ismu, mhux 'il bogħod minn hemm. e73dsx54n90veksnmdj71d0voo09ovu 331911 331910 2026-09-04T14:59:19Z JovalQC 21720 Infobox city create. 331911 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Newcastle upon Tyne''' {{MSAPI|/njuːˌkæsəl əˈpɒn ˈtaɪn/}} [[Renju Unit|tal]] - '''Grigal''' tal-Ingilterra, fil- kontea metropolitana ta' Tyne and Wear, li tagħha hija l-belt tal-kontea, fuq ix-xatt tat-tramuntana tax-Xmara Tyne . Il-belt, immexxija minn Lord Mayor, għandha popolazzjoni ta' madwar {{Unité|286468|habitants}} (ċensiment tal-2021), u dan jagħmilha l-akbar belt fin-North East tal-Ingilterra, qabel il-ġar tagħha Sunderland, u l- {{24e|d'Angleterre}} . Newcastle huwa ċ-ċentru tal-konurbazzjoni ta' Tyneside, is-sitt l-aktar konurbazzjoni popolata fl-Ingilterra . Qabel l-1974, il-belt kienet parti minn Northumberland . L-abitanti ta' Newcastle jissejħu Novocastrians bil- [[Lingwa Franċiża|Franċiż]], jew ''Novocastrians'', jew informalment u aktar komunement ''Geordies'' bl [[Lingwa Ingliża|-Ingliż]]. == Ġeografija == Newcastle hija belt ewlenija fil-Grigal tal-Ingilterra, iċ-ċentru amministrattiv tal-kontea ta’ Tyne and Wear u l-kapitali tal-kontea storika u tradizzjonali ta’ Northumberland. Tokkupa x-xatt tat-tramuntana tax-Xmara [[Tyne]]. Is-sottoswol tas-sit huwa l-istrat Karboniferu tal-massif tal-Pennini Nofsani, iffurmat minn munzell ta’ ġebel ramli u ġebel tat-tajn li jiksi l-faħam moderatament imdawwar hekk kif wieħed jimxi lejn il-lvant. Lejn il-punent tal-belt tinsab il-faħam tal-Pennini ta’ Fuq, u aktar fil-punent għal darb’oħra, il-ġebel ramli u l-ġebel tat-tajn tal-Formazzjoni Stainmore. == Storja == Fi żmien ir-Rumani, insedjament żgħir imsejjaħ Pons Aelius ġie stabbilit ħdejn is-sit tal-lum ta’ Newcastle upon Tyne. Il-“kastell il-ġdid” li ta isimha lill-belt inbena min-Normanni fl-1080. It-torr u waħda mill-bibien għadhom weqfin (għalkemm separati minn linja ferrovjarja). Il-belt xi kultant tissejjaħ “Neufchâtel-sur-Tyne” f’testi Franċiżi eqdem<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=History of Newcastle upon Tyne|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=History_of_Newcastle_upon_Tyne&oldid=1340492759|data-aċċess=2026-09-04|lingwa=en|data=2026-02-26|iktar=Page Version ID: 1340492759}}</ref>. Il-belt aktar tard żviluppat bħala ċentru għall-kummerċ tas-suf, iżda verament iffjorixxa grazzi għall-esportazzjoni tal-faħam minn Northumberland. Din l-industrija kienet tant importanti li l-espressjoni Ingliża “carry coals to Newcastle” (litteralment “bring coal to Newcastle”) saret tfisser “ġib l-ilma għax-xmara,” espressjoni żejda. Fis-seklu 19, taħt it-tmexxija ta’ W. G. Armstrong, il-bini tal-vapuri u l-industrija tqila trasformaw il-belt f’waħda mill-fortizzi industrijali tar-[[Renju Unit]]. Madwar l-1870, l-impjanti ta’ Elswick koprew aktar minn 1,000 m tax-xtut tax-xmara Tyne. Fl-1883, Armstrong ta l-għoljiet bis-siġar ta’ Jesmond Dene liċ-ċittadini ta’ Newcastle upon Tyne, kif ukoll il-pont u l-park li jġorru ismu, mhux 'il bogħod minn hemm<ref>{{Ċita web|url=https://www.newcastle.gov.uk/our-city/history-and-heritage|titlu=History and heritage {{!}} Newcastle City Council|sit=www.newcastle.gov.uk|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. L-attività industrijali ta’ Newcastle naqset wara [[It-Tieni Gwerra Dinjija|t-Tieni Gwerra Dinjija]]. L-ekonomija issa hija primarjament iffukata fuq l-amministrazzjoni pubblika u l-bejgħ bl-imnut. Xi subborgi li qabel kienu tal-klassi tal-ħaddiema għadhom qrib iċ-ċentru tal-belt<ref>{{Ċita web|url=https://www.newcastle.gov.uk/our-city/history-and-heritage|titlu=History and heritage {{!}} Newcastle City Council|sit=www.newcastle.gov.uk|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. Minn Diċembru 2013, investigazzjoni tal-pulizija msejħa "Operation Shelter" żvelat skandlu kbir ta’ abbuż sesswali fil-belt. Grupp ta’ sbatax-il raġel u mara waħda abbużaw sesswalment minn tfajliet adoloxxenti u nisa żgħar ta’ bejn it-13 u l-25 sena bejn l-2010 u l-2014 wara li tawhom alkoħol u drogi. L-irġiel kienu ta’ oriġini [[Bangladexx|Bangladexxjana]], Indjana, Iranjana, [[Iraq|Iraqqina]], [[Turkija|Torka]] u [[Pakistan|Pakistana]] u l-età tagħhom kienet bejn is-27 u l-44 sena. L-Operation Shelter, imnedija fl-2014, irriżultat fil-ħabs ta’ 112-il delinkwent għal abbużi mwettqa kontra aktar minn 270 vittma. Rapport żvela wkoll li n-numru attwali ta’ nies fil-mira kien ta’ mill-inqas seba’ mitt, l-aktar vittmi tad-droga li ġew iffassidjati qabel ma ġew stuprati u mġiegħla jipprostituw ruħhom<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=History of Newcastle upon Tyne|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=History_of_Newcastle_upon_Tyne&oldid=1340492759|data-aċċess=2026-09-04|lingwa=en|data=2026-02-26|iktar=Page Version ID: 1340492759}}</ref>. == Trasport == L-Ajruport Internazzjonali ta’ Newcastle jaqdi l-belt. Il-ferroviji taħt l-art ta’ Tyne & Wear jaqdu ż-żona metropolitana kollha ta’ Newcastle. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|SWE}} [[Malmö]] ([[Żvezja]]) ; * {{Flagicon|ISR}} [[Ħajfa]] ([[Iżrael]]) ; * {{Flagicon|AUS}} [[Newcastle (Awstralja)|Newcastle]] ([[Awstralja]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Atlanta]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Nancy]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|NOR}} [[Bergen (Norveġja)|Bergen]] ([[Norveġja]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Gelsenkirchen]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|NLD}} [[Groningen]] ([[Pajjiżi l-Baxxi]]). == Referenzi == eyg0lhkiybkeb3861y5p819plzxbyk4 0 34612 331913 2026-09-04T21:22:02Z JovalQC 21720 Created by translating the opening section from the page "[[:fr:Special:Redirect/revision/237707304|Piémont]]" 331913 wikitext text/x-wiki '''Piemonte''' (ippronunzjata {{MSAPI|/pje.mɔ̃/}} bit {{en langue|it|Piemonte}} {{MSAPI|/pjeˈmonte/}}, bil- Piedmontese : ''Piemonte'' {{MSAPI|/pjeˈmʊŋt/}}, f’Wied Aosta ''Il-Piemonte'' {{MSAPI|/pje.mʊŋ/}} [[Reġjuni tal-Italja|majjistral]] [[Italja|tal-Italja]] . Il-Piemonte jieħu ismu mill-post ġeografiku tiegħu, f'riġlejn il-muntanji (l- Alpi ).<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=UpwwovrOwKo|titlu=Aerial view of Piemont|sit=youtube.com|lingwa=en}}.</ref> Hija maqsuma mix- Xmara Po, u l-belt kapitali tagħha hija [[Turin]] . Il-Piemonte tmiss mar-reġjuni Taljani ta' [[Aosta Valley|Valle d'Aosta]], [[Lombardija|il-Lombardija]], [[Liguria|il-Liguria]] u l-Emilia-Romagna, il- cantons Żvizzeri ta' Valais u Ticino u r- reġjuni Franċiżi ta' [[Auvergne-Rhône-Alpes]] u Provence-Alpes-Côte d'Azur.<ref>{{Ċita web|url=http://www.carto-mondo.fr/carte/region-piemont|titlu=Carte de la région Piémont|sit=carto-mondo.fr}}.</ref> == Storja == '''<big>Antikità</big>''' Fi żminijiet protostoriċi, it-territorju tal-Piemonte tal-lum kien abitat minn popolazzjonijiet Celto-Liguri. Dan it-territorju ġie konkwistat minn [[Ruma]] fl-aħħar tat-3 seklu QK, wara l-Ewwel Gwerra Punika, kif kienet il-Gallja Cisalpina kollha (il-qbid ta' Milan fis-sena 222 WK). Ħafna bliet Piemonteżi għad għandhom traċċi sinifikanti tal-era Rumana, li ntemmet seba' sekli wara bl-invażjonijiet Ġermaniċi. i30dq27ve21fuxqyj1wpnpgz3jugxd4 331914 331913 2026-09-04T22:11:53Z JovalQC 21720 "Storja" create. 331914 wikitext text/x-wiki '''Piemonte''' (ippronunzjata {{MSAPI|/pje.mɔ̃/}} bit {{en langue|it|Piemonte}} {{MSAPI|/pjeˈmonte/}}, bil- Piedmontese : ''Piemonte'' {{MSAPI|/pjeˈmʊŋt/}}, f’Wied Aosta ''Il-Piemonte'' {{MSAPI|/pje.mʊŋ/}} [[Reġjuni tal-Italja|majjistral]] [[Italja|tal-Italja]] . Il-Piemonte jieħu ismu mill-post ġeografiku tiegħu, f'riġlejn il-muntanji (l- Alpi ).<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=UpwwovrOwKo|titlu=Aerial view of Piemont|sit=youtube.com|lingwa=en}}.</ref> Hija maqsuma mix- Xmara Po, u l-belt kapitali tagħha hija [[Turin]] . Il-Piemonte tmiss mar-reġjuni Taljani ta' [[Aosta Valley|Valle d'Aosta]], [[Lombardija|il-Lombardija]], [[Liguria|il-Liguria]] u l-Emilia-Romagna, il- cantons Żvizzeri ta' Valais u Ticino u r- reġjuni Franċiżi ta' [[Auvergne-Rhône-Alpes]] u Provence-Alpes-Côte d'Azur.<ref>{{Ċita web|url=http://www.carto-mondo.fr/carte/region-piemont|titlu=Carte de la région Piémont|sit=carto-mondo.fr}}.</ref> == Ġeografija == Il-Piemonte huwa parti mill-Wied tal-Po, reġjun naturali li jinkludi l-[[Lombardija]], il-Veneto, l-[[Emilia-Romagna]], u t-[[Trentino-Alto Adige]]. Jinkludi l-provinċji ta' Biella, Asti, Alessandria, [[Novara]], Cuneo, [[Turin]], [[Vercelli]], u [[Verbano-Cusio-Ossola]]. Il-Piemonte huwa mdawwar fuq tliet naħat mill-Alpi, inkluż Monte Viso, li f'riġlejn tiegħu toriġina x-[[Xmara Po]], u Monte Rosa. Il-ġeografija tal-Piemonte hija kkaratterizzata minn terren predominantement muntanjuż (43.3%), iżda tinkludi wkoll żoni estensivi ta' għoljiet (30.3%) u pjanuri (26.4%). Il-Piemonte huwa t-tieni l-akbar reġjun fl-Italja, wara [[Sqallija]], mill-għoxrin reġjun tal-pajjiż. It-territorju tiegħu essenzjalment ikopri l-parti ta' fuq tal-baċir tax-[[Xmara Po]], li toriġina fil-punent tar-reġjun u hija l-aktar xmara importanti tal-Italja. Il-Po jiġbor l-ilma mix-xmajjar fi ħdan is-semiċirku ta' muntanji (l-[[Alpi]] u l-Appennini) li jdawwar tliet naħat tal-Piemonte. Il-Piemonte minn dejjem kien reġjun għani tal-[[Italja]], il-benniena tal-industrija Taljana (FCA, [[Iveco]], [[Lancia]], [[Alfa Romeo]]), meta mqabbel man-nofsinhar tal-pajjiż ([[Puglia]], [[Sqallija]]). Il-Piemonte jinkludi żewġ terzi tat-trijangolu industrijali tal-[[Italja]], u l-belt kapitali tiegħu, [[Turin]], hija waħda mit-tliet punti tagħha (it-tnejn l-oħra huma [[Milan]] u [[Ġenova]]). == Storja == '''<big>Antikità</big>''' Fi żminijiet protostoriċi, it-territorju tal-Piemonte tal-lum kien abitat minn popolazzjonijiet Celto-Liguri. Dan it-territorju ġie konkwistat minn [[Ruma]] fl-aħħar tat-3 seklu QK, wara l-Ewwel Gwerra Punika, kif kienet il-Gallja Cisalpina kollha (il-qbid ta' Milan fis-sena 222 WK). Ħafna bliet Piemonteżi għad għandhom traċċi sinifikanti tal-era [[Rumana]], li ntemmet seba' sekli wara bl-invażjonijiet Ġermaniċi<ref>{{Ċita web|url=https://www.amazon.fr/Storia-Piemonte-origini-giorni-nostri/dp/8863912106|titlu=}}</ref>. '''<big>Medju Evu</big>''' Matul il-Medju Evu Bikri, dan it-territorju kien parti mir-Renju Ostrogotiku tal-Italja, imbagħad mir-Renju Lombard, u aktar tard, fi ħdan l-Imperu Karolinġjan, mir-[[Renju tal-Italja]]. Fit-Trattat ta' Verdun (843), it-territorju Piemonteż sar parti minn Lotharingia, ir-renju mogħti lil Lothair. Il-Pass ta' Mont Cenis imbagħad kellu rwol kruċjali fil-konnessjoni tal-Italja mar-renji stabbiliti fuq in-naħa l-oħra tal-Alpi, partikolarment ir-Renju ta' Burgundy. '''Prinċipalità ta' Piemonte''' Matul il-Medju Evu, il-Prinċipalità ta' Piemonte żviluppa madwar [[Turin]]. Mill-aħħar tas-seklu 13, kien immexxi minn fergħa kadetta tad-Dar ta' Savoy, il-linja Savoy-Achaea. Fl-1418, mal-mewt ta' Louis ta' Savoy-Achaea, il-prinċipalità ta' Piemonte ġiet assorbita definittivament mid-Dar ta' Savoy, li kellha l-favur tal-imperatur bħala membru tal-partit Ghibellin<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Gabotto|isem=Ferdinando|kunjom2=Cavagna Sangiuliani di Gualdana|isem2=Antonio|data=1894|titlu=Storia del Piemonte nella prima meta de secolo XIV (1292-1349)|url=http://archive.org/details/storiadelpiemont00gabo|pubblikatur=Torino ; Firenze ; Roma : Fratelli Bocca}}</ref>. '''<big>Żminijiet Moderni</big>''' Mill-1494 'il quddiem, il-Piemonte kien maħkum mill-[[Gwerer Taljani]]: fl-ewwel nofs tas-seklu 16, il-pajjiż sar teatru ta' operazzjonijiet għal armati barranin, li ħonoq il-ħajja kulturali. Fl-1563, id-Duka ta’ Savoy u l-Prinċep ta’ Piemonte ddeċidew li jagħmlu lil [[Turin]] il-belt kapitali ewlenija tiegħu, għad-detriment ta’ [[Chambéry]]. '''Seklu 18: Integrazzjoni fir-Renju ta' Sardinja''' Fl-1706, matul [[il-Gwerra tas-Suċċessjoni Spanjola]], id-Duka [[Victor Amadeus II ta' Savoy]] u l-kuġin tiegħu l-Prinċep Eugene rebħu l-[[Battalja ta' Turin]] kontra armata Franċiża<ref>{{Ċita web|url=https://fr.shopping.rakuten.com/offer/buy/13129826733/studi-sulla-storia-del-piemonte-avanti-il-mille-format-broche.html?fbbaid=16792154788&t=180122&csp|titlu=}}</ref>. Fl-1713, bit-Trattat ta' Utrecht, il-fruntiera tal-Piemonte ġiet rettifikata lejn il-punent: bi skambju għall-Wied tal-Ubaye (meħud mill-Kontea ta' Nizza, pussess tad-Duki ta' Savoy), [[Franza]] ċediet it-territorji tad-Dauphiné li jinsabu fil-lvant tal-baċir tal-ilma: l-escartons tar-reġjun ta' Briançonnais, inklużi Châteaudauphin (Casteldelfino) u Oulx. Fl-1720, wara t-Trattat ta' Londra tal-1718, id-Duka ta' Savoy u l-Prinċep ta' Piemonte saru Re ta' Sardinja: minn dik id-data sal-1861, l-istati tiegħu għalhekk kienu jikkostitwixxu r-[[Renju ta' Sardinja]], spiss imsejjaħ ir-"Renju ta' Piemonte-Sardinja". Fl-1744, matul [[il-Gwerra tas-Suċċessjoni Awstrijaka]], l-armata Sardinjana ta’ Karlu Emmanuel III ġiet megħluba mill-armata Franko-Spanjola tal-Prinċep ta’ Conti fil-Battalja ta’ Casteldelfino, u mbagħad għal darb’oħra fil-Battalja tal-Madonna dell'Olmo, ħdejn Cuneo. Madankollu, fid-19 ta’ Lulju 1747, armata Franċiża kkmandata mid-Duka ta’ Belle-Isle ġiet megħluba fil-Battalja ta’ Assietta fuq il-quċċata Alpina tat-Testa dell'Assietta, li tħares fuq il-fortizza ta’ Exilles. Belle-Isle inqatlet f’din il-battalja waqt li kienet qed tipprova tattakka t-trunċieri Sardinjani<ref>{{Ċita web|url=https://www.piemonteexpo.it/piemonte/la-storia-del-piemonte/|titlu=La Storia del Piemonte|lingwa=it-IT|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. '''<big>Era Kontemporanja</big>''' '''Mill-Okkupazzjoni Franċiża sal-Unifikazzjoni tal-Italja (1796-1861)''' Fl-1796, il-Piemonte kien okkupat mill-Armata Rivoluzzjonarja Franċiża; fil-11 ta' Settembru 1802, l-Ewwel Konslu [[Napuljun Bonaparte]] ddeċieda li jgħaqqdu mar-[[Franza|Repubblika Franċiża]]. Wara t-twaqqif mill-ġdid tar-[[Renju ta' Sardinja]] fl-1815, [[Turin]] saret il-belt kapitali tagħha. Il-klassi dominanti tal-Piemonte, li l-aktar membru prominenti tagħha kien il-Konti Cavour, issa ġġieldet kontra l-[[Awstrija]], li kellha l-[[Lombardija]], il-[[Venezia (Reġjun)|Venezia]], u t-[[Toskana]], u kontra l-Papa għall-unifikazzjoni tal-[[Italja]], li nkisbet fl-1861. '''Il-Piemonte fl-Italja Unifikata (mill-1861)''' Wara l-formazzjoni tar-Renju tal-Italja, il-Piemonte tilef l-importanza tiegħu, anke jekk [[Vittorju Emmanuel II]] sar [[Re tal-Italja]]. Fl-1864, Turin tilfet l-istatus tagħha bħala kapitali lil Firenze (u mbagħad lil Ruma wara l-1870). Il-lingwa u l-kultura Taljana gradwalment ħadu post il-lingwa u l-kultura Piemonteżi. Fis-seklu 20, il-Piemonte sar reġjun industrijali ewlieni, bl-emblema tiegħu tkun il-kumpanija tal-karozzi Fiat. Bħal fil-bqija tat-Tramuntana tal-[[Italja]], immigrazzjoni sinifikanti min-Nofsinhar tal-[[Italja]] seħħet wara [[Tieni Gwerra Dinjija|t-Tieni Gwerra Dinjija]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.piemonteexpo.it/piemonte/la-storia-del-piemonte/|titlu=La Storia del Piemonte|lingwa=it-IT|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. == Natura == [[Stampa:Cuneo e Bisalta.jpg|nofs|daqsminuri|Il-belt ta' [[Cuneo]]]] Ir-reġjun tal-Piemonte jiftaħar b'ambjenti naturali diversi minħabba t-topografija varjata tiegħu. Madwar 1,930 km² huma żoni protetti, li jirrappreżentaw ftit inqas minn 8% taż-żona totali, u r-reġjun jinkludi 190 ettaru ta' parks nazzjonali. [[Il-Park Nazzjonali ta' Gran Paradiso]], li jkopri l-Wied ta' Aosta u l-Piemonte, huwa l-aktar famuż. Il-pajsaġġi muntanjużi għoljin tiegħu u l-ħajja selvaġġa abbundanti, inkluż l-ibex, huma tassew evokattivi. Il-[[Val Grande]] huwa wkoll park nazzjonali. Barra minn hekk, hemm mhux inqas minn sitta u ħamsin riżerva jew park reġjonali. Iż-żoni mistagħdra tal-Wied ta' Po rċevew attenzjoni speċjali. Il-Wied ta' Susa ta' fuq huwa wkoll żona muntanjuża b'żoni protetti ([[:it:Parco_naturale_Orsiera-Rocciavrè|Orsiera-Rocciavrè]], [[:it:Parco_naturale_del_Gran_Bosco_di_Salbertrand|Gran Bosco di Salbertrand]], Rochemelon, u oħrajn). == Demografija == Il-Piemonte għandu 4,463,135 abitant f'żona ta' 25,402 km2, li tirriżulta f'densità ta' popolazzjoni ta' 176 abitant għal kull km2. Minbarra l-kapitali provinċjali, l-ibliet importanti huma Moncalieri, Rivoli u Collegno. {| class="wikitable" |+ !Rank !Belt !Provinċja/Belt Metropolitana !Popolazzjoni |- |1 |'''[[Turin]]''' |[[Belt Metropolitana ta' Turin]] |855,654 |- |2 |'''[[Novara]]''' |[[Provinċja ta' Novara]] |101,257 |- |3 |'''[[Alessandrija (Italja)|Alessandrija]]''' |[[Alessandrija (Italja)|Alessandrija]] |93,409 |- |4 |'''[[Asti]]''' |[[Provinċja ta' Asti]] |73,604 |- |5 |'''[[Moncalieri]]''' |[[Belt Metropolitana ta' Turin]] |55,442 |- |6 |'''[[Coni]]''' |[[Provinċja ta' Cuneo]] |55,747 |- |7 |'''[[Rivoli]]''' |[[Belt Metropolitana ta' Turin]] |46,551 |- |8 |'''[[Kollegno]]''' |[[Belt Metropolitana ta' Turin]] |47,590 |- |9 |'''[[Vercelli]]''' |[[Provinċja ta' Vercelli]] |46,391 |- |10 |'''[[Biella (Italja)|Biella]]''' |[[Provinċja ta' Biella]] |42,619 |} == Ekonomija == Il-Piemonte huwa reġjun għani, kemm agrikolament kif ukoll industrijaliment, li jimpjega 1.7 miljun ruħ. Il-partijiet t'isfel tiegħu huma żoni agrikoli fertili. Il-prodotti agrikoli ewlenin tar-reġjun huma ċereali bħar-ross, li kien jammonta għal aktar minn 10% tal-produzzjoni nazzjonali fl-1999, u l-qamħirrum, kif ukoll għeneb għall-inbid, frott u ħalib. Il-produzzjoni tal-pitravi taz-zokkor u l-patata hija wkoll sinifikanti. Il-Piemonte huwa wieħed mill-akbar reġjuni li jipproduċu l-inbid fl-Italja. Aktar minn nofs is-700 km² ta' vinji tiegħu huma rreġistrati bħala DOC (Denominazzjoni ta' Oriġini). Inbejjed rinomati huma prodotti hemmhekk, bħal Barolo, Barbaresco u Moscato d'Asti. Il-varjetajiet tal-għeneb jinkludu Nebbiolo, Barbera, Dolcetto, Freisa, Grignolino u Brachetto. Il-ġobon huwa wkoll apprezzat ħafna: disa' varjetajiet huma ċċertifikati DOC<ref>{{Ċita web|url=https://errin.eu/members/regione-piemonte|titlu=}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.piemonteforyou.it/internal-site/?q=taxonomy/term/23|titlu=Economy {{!}} piemonteforyou|sit=www.piemonteforyou.it|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. Ir-reġjun jinkludi ċentri industrijali ewlenin bħal [[Turin]], fejn jinsab il-manifattur tal-karozzi [[Fiat]], [[Iveco]] (FCA), imwaqqaf aktar minn seklu ilu, u Ivrea, fejn jinsab il-manifattur tal-ħardwer tal-kompjuter [[Olivetti]]. Biella tispeċjalizza fl-għażil u l-produzzjoni tas-suf. Il-Piemonte jiftaħar b'madwar elf kumpanija tat-tessuti, li jesportaw 70% tal-produzzjoni tagħhom. Il-[[provinċja ta' Cuneo]] hija d-dar ta' fabbriki taċ-ċikkulata li jappartjenu lill-grupp [[Ferrero]], li l-kwartieri ġenerali tagħhom jinsabu f'[[Alba]], u industriji mekkaniċi sinifikanti. Il-Piemonte għandu madwar 396,000 kumpanija industrijali u 122,000 negozju tas-snajja'. Hemm ukoll madwar mitt laboratorju ta' riċerka u żvilupp u erba' universitajiet, inkluża l-[[Università ta' Turin]], imwaqqfa fl-1404 u meqjusa bħala waħda mill-aktar importanti fl-[[Italja]] (Politecnico di Torino). == Trasport == [[Stampa:IMG 7160 - Torino - Stazione Porta Nuova - Foto Giovanni Dall'Orto 18-Mar-2007.jpg|nofs|daqsminuri|L-[[Stazzjon ta' Turin-Porta-Nuova|istazzjon ta' Turin-Porta-Nuova]]]] Il-Piemonte jiftaħar bl-itwal netwerk ta' awtostradi (madwar 800 km) minn kwalunkwe reġjun fl-[[Italja]]. [[Turin]] huwa ċ-ċentru ċentrali ta' dan in-netwerk, li minnu jinfirxu d-diversi awtostradi lejn il-provinċji l-oħra tar-reġjun. Fl-2001, l-għadd ta' karozzi tal-passiġġieri għal kull 1,000 abitant laħaq is-623, ferm ogħla mill-medja nazzjonali (575). In-netwerk ferrovjarju jkopri 2,000 km. Żewġ ajruporti internazzjonali jipprovdu konnessjonijiet bl-ajru għal destinazzjonijiet barra l-pajjiż u l-bqija tal-[[Italja]]: L-[[Ajruport ta' Turin]] (Sandro Pertini) u l-[[Ajruport Internazzjonali ta' Cuneo]]. Ticino fl-[[Żvizzera|Iżvizzera]] huwa aċċessibbli permezz tal-Val Vigezzo u l-[[Lag Maggiore]]. L-aċċess għal [[Valais (Kanton)|Valais]] huwa permezz tal-Pass u l-[[Mina ta' Simplon]], u l-Pass u l-[[Mina ta' Great St. Bernard]] (tal-aħħar permezz tal-[[Aosta Valley|Wied ta' Aosta]]). Jeżistu diversi punti ta' aċċess ma' [[Franza]]: il-passaġġi ta' [[Fréjus]] u [[Tende]], it-tnejn li huma jikkonsistu minn mina tat-triq u mina tal-ferrovija; kif ukoll il-passaġġi ta' Mont Cenis, Échelle, Montgenèvre, Agnel, Larche, u Lombarde. Hemm ukoll il-[[Mina ta' Mont Blanc]], aċċessibbli minn [[Chamonix-Mont-Blanc]], biex tasal sal-Piemonte billi taqsam il-[[Aosta Valley|Wied ta' Aosta]]. == Kultura == Matul is-sekli, il-Piemonte żviluppa kultura unika, b'lingwa Rumanza, il-Piemonteż, li pproduċiet letteratura rikka, li l-eqdem testi tagħha jmorru lura għas-seklu 12. Billi kien parti minn stat multinazzjonali bħad-[[Dukat ta' Savoy]], imbagħad ir-[[Renju ta' Sardinja]] ([[Savoy]], Piemonte, [[Nizza]], [[Sardinja]], [[Liguria]]), il-Piemonte dejjem kien reġjun multilingwi, fejn il-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]], il-Piemonteż, l-[[Lingwa Oċċitanija|Occitan]], l-Arpitan (jew [[Lingwa Franko-Provençal|Franko-Provençal]]), u aktar tard it-Taljan eżistew fil-paċi. Illum, it-Taljan huwa l-lingwa universali, il-Piemonteż huwa mitkellem minn nofs il-popolazzjoni (u mgħallem f'xi skejjel bħala elettiva), u l-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] jibqa' relattivament magħruf sew. Lil hinn mill-Piemonteż u t-Taljan, xi widien fil-Piemonte għandhom ukoll il-lingwi lokali tagħhom stess. == Amministrazzjoni == {| class="wikitable" |+ !Provinċja/Belt Metropolitana !Żona (km²) !Populazzjoni !Densità |- |[[Provinċja ta' Alessandrija]] |3,560 |438,062 |123,1 |- |[[Provinċja ta' Asti]] |1,504 |219,629 |146,0 |- |[[Provinċja ta' Biella]] |913 |187,090 |204,9 |- |[[Provinċja ta' Cuneo]] |6,903 |584,467 |84,7 |- |[[Province de Novare]] |1,339 |365,156 |272,7 |- |[[Ville métropolitaine de Turin]] |6,821 |2,288,614 |335,5 |- |[[Provinċja ta' Verbano-Cusio-Ossola]] |2,255 |162,618 |72,1 |- |[[Provinċja ta' Vercelli]] |2,088 |179,164 |85,8 |} == Referenzi == 0n5lnanitwz4s9q44od52bryxlp5gqv 331915 331914 2026-09-04T22:19:19Z JovalQC 21720 /* */ Infobox create 331915 wikitext text/x-wiki {{Infobox|titlestyle=background: #ccffcc|headerstyle=background: #ccffcc|title=Piemonte|image1=[[File:Flag of Piedmont.svg|170px|left]][[File:Regione-Piemonte-Stemma.svg|100px|right]]|header1=Amministrazzjoni|label2=Pajjiż|data2={{Flagicon|ITA}} [[Italja]]|label3=Kapital|data3=[[Turin]]|label4=Muniċipalitajiet|data4=1,206|label5=President|data5=[[Alberto Cirio]]|header6=Demografija|label7=Popolazzjoni|data7=4,255,702 abitant (2025)|label8=Densità|data8=168 abitant/km2|header9=Ġeografija|label10=Żona|data10=2,540,200 ettaru = 25,402 km2|header11=Mappa|header12=[[File:Piedmont in Italy.svg|245px]]|label13=Websajt|data13=https://www.regione.piemonte.it/web/}} '''Piemonte''' (ippronunzjata {{MSAPI|/pje.mɔ̃/}} bit {{en langue|it|Piemonte}} {{MSAPI|/pjeˈmonte/}}, bil- Piedmontese : ''Piemonte'' {{MSAPI|/pjeˈmʊŋt/}}, f’Wied Aosta ''Il-Piemonte'' {{MSAPI|/pje.mʊŋ/}} [[Reġjuni tal-Italja|majjistral]] [[Italja|tal-Italja]] . Il-Piemonte jieħu ismu mill-post ġeografiku tiegħu, f'riġlejn il-muntanji (l- Alpi ).<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=UpwwovrOwKo|titlu=Aerial view of Piemont|sit=youtube.com|lingwa=en}}.</ref> Hija maqsuma mix- Xmara Po, u l-belt kapitali tagħha hija [[Turin]] . Il-Piemonte tmiss mar-reġjuni Taljani ta' [[Aosta Valley|Valle d'Aosta]], [[Lombardija|il-Lombardija]], [[Liguria|il-Liguria]] u l-Emilia-Romagna, il- cantons Żvizzeri ta' Valais u Ticino u r- reġjuni Franċiżi ta' [[Auvergne-Rhône-Alpes]] u Provence-Alpes-Côte d'Azur.<ref>{{Ċita web|url=http://www.carto-mondo.fr/carte/region-piemont|titlu=Carte de la région Piémont|sit=carto-mondo.fr}}.</ref> == Ġeografija == Il-Piemonte huwa parti mill-Wied tal-Po, reġjun naturali li jinkludi l-[[Lombardija]], il-Veneto, l-[[Emilia-Romagna]], u t-[[Trentino-Alto Adige]]. Jinkludi l-provinċji ta' Biella, Asti, Alessandria, [[Novara]], Cuneo, [[Turin]], [[Vercelli]], u [[Verbano-Cusio-Ossola]]. Il-Piemonte huwa mdawwar fuq tliet naħat mill-Alpi, inkluż Monte Viso, li f'riġlejn tiegħu toriġina x-[[Xmara Po]], u Monte Rosa. Il-ġeografija tal-Piemonte hija kkaratterizzata minn terren predominantement muntanjuż (43.3%), iżda tinkludi wkoll żoni estensivi ta' għoljiet (30.3%) u pjanuri (26.4%). Il-Piemonte huwa t-tieni l-akbar reġjun fl-Italja, wara [[Sqallija]], mill-għoxrin reġjun tal-pajjiż. It-territorju tiegħu essenzjalment ikopri l-parti ta' fuq tal-baċir tax-[[Xmara Po]], li toriġina fil-punent tar-reġjun u hija l-aktar xmara importanti tal-Italja. Il-Po jiġbor l-ilma mix-xmajjar fi ħdan is-semiċirku ta' muntanji (l-[[Alpi]] u l-Appennini) li jdawwar tliet naħat tal-Piemonte. Il-Piemonte minn dejjem kien reġjun għani tal-[[Italja]], il-benniena tal-industrija Taljana (FCA, [[Iveco]], [[Lancia]], [[Alfa Romeo]]), meta mqabbel man-nofsinhar tal-pajjiż ([[Puglia]], [[Sqallija]]). Il-Piemonte jinkludi żewġ terzi tat-trijangolu industrijali tal-[[Italja]], u l-belt kapitali tiegħu, [[Turin]], hija waħda mit-tliet punti tagħha (it-tnejn l-oħra huma [[Milan]] u [[Ġenova]]). == Storja == '''<big>Antikità</big>''' Fi żminijiet protostoriċi, it-territorju tal-Piemonte tal-lum kien abitat minn popolazzjonijiet Celto-Liguri. Dan it-territorju ġie konkwistat minn [[Ruma]] fl-aħħar tat-3 seklu QK, wara l-Ewwel Gwerra Punika, kif kienet il-Gallja Cisalpina kollha (il-qbid ta' Milan fis-sena 222 WK). Ħafna bliet Piemonteżi għad għandhom traċċi sinifikanti tal-era [[Rumana]], li ntemmet seba' sekli wara bl-invażjonijiet Ġermaniċi<ref>{{Ċita web|url=https://www.amazon.fr/Storia-Piemonte-origini-giorni-nostri/dp/8863912106|titlu=}}</ref>. '''<big>Medju Evu</big>''' Matul il-Medju Evu Bikri, dan it-territorju kien parti mir-Renju Ostrogotiku tal-Italja, imbagħad mir-Renju Lombard, u aktar tard, fi ħdan l-Imperu Karolinġjan, mir-[[Renju tal-Italja]]. Fit-Trattat ta' Verdun (843), it-territorju Piemonteż sar parti minn Lotharingia, ir-renju mogħti lil Lothair. Il-Pass ta' Mont Cenis imbagħad kellu rwol kruċjali fil-konnessjoni tal-Italja mar-renji stabbiliti fuq in-naħa l-oħra tal-Alpi, partikolarment ir-Renju ta' Burgundy. '''Prinċipalità ta' Piemonte''' Matul il-Medju Evu, il-Prinċipalità ta' Piemonte żviluppa madwar [[Turin]]. Mill-aħħar tas-seklu 13, kien immexxi minn fergħa kadetta tad-Dar ta' Savoy, il-linja Savoy-Achaea. Fl-1418, mal-mewt ta' Louis ta' Savoy-Achaea, il-prinċipalità ta' Piemonte ġiet assorbita definittivament mid-Dar ta' Savoy, li kellha l-favur tal-imperatur bħala membru tal-partit Ghibellin<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Gabotto|isem=Ferdinando|kunjom2=Cavagna Sangiuliani di Gualdana|isem2=Antonio|data=1894|titlu=Storia del Piemonte nella prima meta de secolo XIV (1292-1349)|url=http://archive.org/details/storiadelpiemont00gabo|pubblikatur=Torino ; Firenze ; Roma : Fratelli Bocca}}</ref>. '''<big>Żminijiet Moderni</big>''' Mill-1494 'il quddiem, il-Piemonte kien maħkum mill-[[Gwerer Taljani]]: fl-ewwel nofs tas-seklu 16, il-pajjiż sar teatru ta' operazzjonijiet għal armati barranin, li ħonoq il-ħajja kulturali. Fl-1563, id-Duka ta’ Savoy u l-Prinċep ta’ Piemonte ddeċidew li jagħmlu lil [[Turin]] il-belt kapitali ewlenija tiegħu, għad-detriment ta’ [[Chambéry]]. '''Seklu 18: Integrazzjoni fir-Renju ta' Sardinja''' Fl-1706, matul [[il-Gwerra tas-Suċċessjoni Spanjola]], id-Duka [[Victor Amadeus II ta' Savoy]] u l-kuġin tiegħu l-Prinċep Eugene rebħu l-[[Battalja ta' Turin]] kontra armata Franċiża<ref>{{Ċita web|url=https://fr.shopping.rakuten.com/offer/buy/13129826733/studi-sulla-storia-del-piemonte-avanti-il-mille-format-broche.html?fbbaid=16792154788&t=180122&csp|titlu=}}</ref>. Fl-1713, bit-Trattat ta' Utrecht, il-fruntiera tal-Piemonte ġiet rettifikata lejn il-punent: bi skambju għall-Wied tal-Ubaye (meħud mill-Kontea ta' Nizza, pussess tad-Duki ta' Savoy), [[Franza]] ċediet it-territorji tad-Dauphiné li jinsabu fil-lvant tal-baċir tal-ilma: l-escartons tar-reġjun ta' Briançonnais, inklużi Châteaudauphin (Casteldelfino) u Oulx. Fl-1720, wara t-Trattat ta' Londra tal-1718, id-Duka ta' Savoy u l-Prinċep ta' Piemonte saru Re ta' Sardinja: minn dik id-data sal-1861, l-istati tiegħu għalhekk kienu jikkostitwixxu r-[[Renju ta' Sardinja]], spiss imsejjaħ ir-"Renju ta' Piemonte-Sardinja". Fl-1744, matul [[il-Gwerra tas-Suċċessjoni Awstrijaka]], l-armata Sardinjana ta’ Karlu Emmanuel III ġiet megħluba mill-armata Franko-Spanjola tal-Prinċep ta’ Conti fil-Battalja ta’ Casteldelfino, u mbagħad għal darb’oħra fil-Battalja tal-Madonna dell'Olmo, ħdejn Cuneo. Madankollu, fid-19 ta’ Lulju 1747, armata Franċiża kkmandata mid-Duka ta’ Belle-Isle ġiet megħluba fil-Battalja ta’ Assietta fuq il-quċċata Alpina tat-Testa dell'Assietta, li tħares fuq il-fortizza ta’ Exilles. Belle-Isle inqatlet f’din il-battalja waqt li kienet qed tipprova tattakka t-trunċieri Sardinjani<ref>{{Ċita web|url=https://www.piemonteexpo.it/piemonte/la-storia-del-piemonte/|titlu=La Storia del Piemonte|lingwa=it-IT|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. '''<big>Era Kontemporanja</big>''' '''Mill-Okkupazzjoni Franċiża sal-Unifikazzjoni tal-Italja (1796-1861)''' Fl-1796, il-Piemonte kien okkupat mill-Armata Rivoluzzjonarja Franċiża; fil-11 ta' Settembru 1802, l-Ewwel Konslu [[Napuljun Bonaparte]] ddeċieda li jgħaqqdu mar-[[Franza|Repubblika Franċiża]]. Wara t-twaqqif mill-ġdid tar-[[Renju ta' Sardinja]] fl-1815, [[Turin]] saret il-belt kapitali tagħha. Il-klassi dominanti tal-Piemonte, li l-aktar membru prominenti tagħha kien il-Konti Cavour, issa ġġieldet kontra l-[[Awstrija]], li kellha l-[[Lombardija]], il-[[Venezia (Reġjun)|Venezia]], u t-[[Toskana]], u kontra l-Papa għall-unifikazzjoni tal-[[Italja]], li nkisbet fl-1861. '''Il-Piemonte fl-Italja Unifikata (mill-1861)''' Wara l-formazzjoni tar-Renju tal-Italja, il-Piemonte tilef l-importanza tiegħu, anke jekk [[Vittorju Emmanuel II]] sar [[Re tal-Italja]]. Fl-1864, Turin tilfet l-istatus tagħha bħala kapitali lil Firenze (u mbagħad lil Ruma wara l-1870). Il-lingwa u l-kultura Taljana gradwalment ħadu post il-lingwa u l-kultura Piemonteżi. Fis-seklu 20, il-Piemonte sar reġjun industrijali ewlieni, bl-emblema tiegħu tkun il-kumpanija tal-karozzi Fiat. Bħal fil-bqija tat-Tramuntana tal-[[Italja]], immigrazzjoni sinifikanti min-Nofsinhar tal-[[Italja]] seħħet wara [[Tieni Gwerra Dinjija|t-Tieni Gwerra Dinjija]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.piemonteexpo.it/piemonte/la-storia-del-piemonte/|titlu=La Storia del Piemonte|lingwa=it-IT|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. == Natura == [[Stampa:Cuneo e Bisalta.jpg|nofs|daqsminuri|Il-belt ta' [[Cuneo]]]] Ir-reġjun tal-Piemonte jiftaħar b'ambjenti naturali diversi minħabba t-topografija varjata tiegħu. Madwar 1,930 km² huma żoni protetti, li jirrappreżentaw ftit inqas minn 8% taż-żona totali, u r-reġjun jinkludi 190 ettaru ta' parks nazzjonali. [[Il-Park Nazzjonali ta' Gran Paradiso]], li jkopri l-Wied ta' Aosta u l-Piemonte, huwa l-aktar famuż. Il-pajsaġġi muntanjużi għoljin tiegħu u l-ħajja selvaġġa abbundanti, inkluż l-ibex, huma tassew evokattivi. Il-[[Val Grande]] huwa wkoll park nazzjonali. Barra minn hekk, hemm mhux inqas minn sitta u ħamsin riżerva jew park reġjonali. Iż-żoni mistagħdra tal-Wied ta' Po rċevew attenzjoni speċjali. Il-Wied ta' Susa ta' fuq huwa wkoll żona muntanjuża b'żoni protetti ([[:it:Parco_naturale_Orsiera-Rocciavrè|Orsiera-Rocciavrè]], [[:it:Parco_naturale_del_Gran_Bosco_di_Salbertrand|Gran Bosco di Salbertrand]], Rochemelon, u oħrajn). == Demografija == Il-Piemonte għandu 4,463,135 abitant f'żona ta' 25,402 km2, li tirriżulta f'densità ta' popolazzjoni ta' 176 abitant għal kull km2. Minbarra l-kapitali provinċjali, l-ibliet importanti huma Moncalieri, Rivoli u Collegno. {| class="wikitable" |+ !Rank !Belt !Provinċja/Belt Metropolitana !Popolazzjoni |- |1 |'''[[Turin]]''' |[[Belt Metropolitana ta' Turin]] |855,654 |- |2 |'''[[Novara]]''' |[[Provinċja ta' Novara]] |101,257 |- |3 |'''[[Alessandrija (Italja)|Alessandrija]]''' |[[Alessandrija (Italja)|Alessandrija]] |93,409 |- |4 |'''[[Asti]]''' |[[Provinċja ta' Asti]] |73,604 |- |5 |'''[[Moncalieri]]''' |[[Belt Metropolitana ta' Turin]] |55,442 |- |6 |'''[[Coni]]''' |[[Provinċja ta' Cuneo]] |55,747 |- |7 |'''[[Rivoli]]''' |[[Belt Metropolitana ta' Turin]] |46,551 |- |8 |'''[[Kollegno]]''' |[[Belt Metropolitana ta' Turin]] |47,590 |- |9 |'''[[Vercelli]]''' |[[Provinċja ta' Vercelli]] |46,391 |- |10 |'''[[Biella (Italja)|Biella]]''' |[[Provinċja ta' Biella]] |42,619 |} == Ekonomija == Il-Piemonte huwa reġjun għani, kemm agrikolament kif ukoll industrijaliment, li jimpjega 1.7 miljun ruħ. Il-partijiet t'isfel tiegħu huma żoni agrikoli fertili. Il-prodotti agrikoli ewlenin tar-reġjun huma ċereali bħar-ross, li kien jammonta għal aktar minn 10% tal-produzzjoni nazzjonali fl-1999, u l-qamħirrum, kif ukoll għeneb għall-inbid, frott u ħalib. Il-produzzjoni tal-pitravi taz-zokkor u l-patata hija wkoll sinifikanti. Il-Piemonte huwa wieħed mill-akbar reġjuni li jipproduċu l-inbid fl-Italja. Aktar minn nofs is-700 km² ta' vinji tiegħu huma rreġistrati bħala DOC (Denominazzjoni ta' Oriġini). Inbejjed rinomati huma prodotti hemmhekk, bħal Barolo, Barbaresco u Moscato d'Asti. Il-varjetajiet tal-għeneb jinkludu Nebbiolo, Barbera, Dolcetto, Freisa, Grignolino u Brachetto. Il-ġobon huwa wkoll apprezzat ħafna: disa' varjetajiet huma ċċertifikati DOC<ref>{{Ċita web|url=https://errin.eu/members/regione-piemonte|titlu=}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.piemonteforyou.it/internal-site/?q=taxonomy/term/23|titlu=Economy {{!}} piemonteforyou|sit=www.piemonteforyou.it|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. Ir-reġjun jinkludi ċentri industrijali ewlenin bħal [[Turin]], fejn jinsab il-manifattur tal-karozzi [[Fiat]], [[Iveco]] (FCA), imwaqqaf aktar minn seklu ilu, u Ivrea, fejn jinsab il-manifattur tal-ħardwer tal-kompjuter [[Olivetti]]. Biella tispeċjalizza fl-għażil u l-produzzjoni tas-suf. Il-Piemonte jiftaħar b'madwar elf kumpanija tat-tessuti, li jesportaw 70% tal-produzzjoni tagħhom. Il-[[provinċja ta' Cuneo]] hija d-dar ta' fabbriki taċ-ċikkulata li jappartjenu lill-grupp [[Ferrero]], li l-kwartieri ġenerali tagħhom jinsabu f'[[Alba]], u industriji mekkaniċi sinifikanti. Il-Piemonte għandu madwar 396,000 kumpanija industrijali u 122,000 negozju tas-snajja'. Hemm ukoll madwar mitt laboratorju ta' riċerka u żvilupp u erba' universitajiet, inkluża l-[[Università ta' Turin]], imwaqqfa fl-1404 u meqjusa bħala waħda mill-aktar importanti fl-[[Italja]] (Politecnico di Torino). == Trasport == [[Stampa:IMG 7160 - Torino - Stazione Porta Nuova - Foto Giovanni Dall'Orto 18-Mar-2007.jpg|nofs|daqsminuri|L-[[Stazzjon ta' Turin-Porta-Nuova|istazzjon ta' Turin-Porta-Nuova]]]] Il-Piemonte jiftaħar bl-itwal netwerk ta' awtostradi (madwar 800 km) minn kwalunkwe reġjun fl-[[Italja]]. [[Turin]] huwa ċ-ċentru ċentrali ta' dan in-netwerk, li minnu jinfirxu d-diversi awtostradi lejn il-provinċji l-oħra tar-reġjun. Fl-2001, l-għadd ta' karozzi tal-passiġġieri għal kull 1,000 abitant laħaq is-623, ferm ogħla mill-medja nazzjonali (575). In-netwerk ferrovjarju jkopri 2,000 km. Żewġ ajruporti internazzjonali jipprovdu konnessjonijiet bl-ajru għal destinazzjonijiet barra l-pajjiż u l-bqija tal-[[Italja]]: L-[[Ajruport ta' Turin]] (Sandro Pertini) u l-[[Ajruport Internazzjonali ta' Cuneo]]. Ticino fl-[[Żvizzera|Iżvizzera]] huwa aċċessibbli permezz tal-Val Vigezzo u l-[[Lag Maggiore]]. L-aċċess għal [[Valais (Kanton)|Valais]] huwa permezz tal-Pass u l-[[Mina ta' Simplon]], u l-Pass u l-[[Mina ta' Great St. Bernard]] (tal-aħħar permezz tal-[[Aosta Valley|Wied ta' Aosta]]). Jeżistu diversi punti ta' aċċess ma' [[Franza]]: il-passaġġi ta' [[Fréjus]] u [[Tende]], it-tnejn li huma jikkonsistu minn mina tat-triq u mina tal-ferrovija; kif ukoll il-passaġġi ta' Mont Cenis, Échelle, Montgenèvre, Agnel, Larche, u Lombarde. Hemm ukoll il-[[Mina ta' Mont Blanc]], aċċessibbli minn [[Chamonix-Mont-Blanc]], biex tasal sal-Piemonte billi taqsam il-[[Aosta Valley|Wied ta' Aosta]]. == Kultura == Matul is-sekli, il-Piemonte żviluppa kultura unika, b'lingwa Rumanza, il-Piemonteż, li pproduċiet letteratura rikka, li l-eqdem testi tagħha jmorru lura għas-seklu 12. Billi kien parti minn stat multinazzjonali bħad-[[Dukat ta' Savoy]], imbagħad ir-[[Renju ta' Sardinja]] ([[Savoy]], Piemonte, [[Nizza]], [[Sardinja]], [[Liguria]]), il-Piemonte dejjem kien reġjun multilingwi, fejn il-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]], il-Piemonteż, l-[[Lingwa Oċċitanija|Occitan]], l-Arpitan (jew [[Lingwa Franko-Provençal|Franko-Provençal]]), u aktar tard it-Taljan eżistew fil-paċi. Illum, it-Taljan huwa l-lingwa universali, il-Piemonteż huwa mitkellem minn nofs il-popolazzjoni (u mgħallem f'xi skejjel bħala elettiva), u l-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] jibqa' relattivament magħruf sew. Lil hinn mill-Piemonteż u t-Taljan, xi widien fil-Piemonte għandhom ukoll il-lingwi lokali tagħhom stess. == Amministrazzjoni == {| class="wikitable" |+ !Provinċja/Belt Metropolitana !Żona (km²) !Populazzjoni !Densità |- |[[Provinċja ta' Alessandrija]] |3,560 |438,062 |123,1 |- |[[Provinċja ta' Asti]] |1,504 |219,629 |146,0 |- |[[Provinċja ta' Biella]] |913 |187,090 |204,9 |- |[[Provinċja ta' Cuneo]] |6,903 |584,467 |84,7 |- |[[Province de Novare]] |1,339 |365,156 |272,7 |- |[[Ville métropolitaine de Turin]] |6,821 |2,288,614 |335,5 |- |[[Provinċja ta' Verbano-Cusio-Ossola]] |2,255 |162,618 |72,1 |- |[[Provinċja ta' Vercelli]] |2,088 |179,164 |85,8 |} == Referenzi == h94jmh6u428rvm6qch95zkuligostnv 331916 331915 2026-09-04T22:19:33Z JovalQC 21720 /* Amministrazzjoni */ 331916 wikitext text/x-wiki {{Infobox|titlestyle=background: #ccffcc|headerstyle=background: #ccffcc|title=Piemonte|image1=[[File:Flag of Piedmont.svg|170px|left]][[File:Regione-Piemonte-Stemma.svg|100px|right]]|header1=Amministrazzjoni|label2=Pajjiż|data2={{Flagicon|ITA}} [[Italja]]|label3=Kapital|data3=[[Turin]]|label4=Muniċipalitajiet|data4=1,206|label5=President|data5=[[Alberto Cirio]]|header6=Demografija|label7=Popolazzjoni|data7=4,255,702 abitant (2025)|label8=Densità|data8=168 abitant/km2|header9=Ġeografija|label10=Żona|data10=2,540,200 ettaru = 25,402 km2|header11=Mappa|header12=[[File:Piedmont in Italy.svg|245px]]|label13=Websajt|data13=https://www.regione.piemonte.it/web/}} '''Piemonte''' (ippronunzjata {{MSAPI|/pje.mɔ̃/}} bit {{en langue|it|Piemonte}} {{MSAPI|/pjeˈmonte/}}, bil- Piedmontese : ''Piemonte'' {{MSAPI|/pjeˈmʊŋt/}}, f’Wied Aosta ''Il-Piemonte'' {{MSAPI|/pje.mʊŋ/}} [[Reġjuni tal-Italja|majjistral]] [[Italja|tal-Italja]] . Il-Piemonte jieħu ismu mill-post ġeografiku tiegħu, f'riġlejn il-muntanji (l- Alpi ).<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=UpwwovrOwKo|titlu=Aerial view of Piemont|sit=youtube.com|lingwa=en}}.</ref> Hija maqsuma mix- Xmara Po, u l-belt kapitali tagħha hija [[Turin]] . Il-Piemonte tmiss mar-reġjuni Taljani ta' [[Aosta Valley|Valle d'Aosta]], [[Lombardija|il-Lombardija]], [[Liguria|il-Liguria]] u l-Emilia-Romagna, il- cantons Żvizzeri ta' Valais u Ticino u r- reġjuni Franċiżi ta' [[Auvergne-Rhône-Alpes]] u Provence-Alpes-Côte d'Azur.<ref>{{Ċita web|url=http://www.carto-mondo.fr/carte/region-piemont|titlu=Carte de la région Piémont|sit=carto-mondo.fr}}.</ref> == Ġeografija == Il-Piemonte huwa parti mill-Wied tal-Po, reġjun naturali li jinkludi l-[[Lombardija]], il-Veneto, l-[[Emilia-Romagna]], u t-[[Trentino-Alto Adige]]. Jinkludi l-provinċji ta' Biella, Asti, Alessandria, [[Novara]], Cuneo, [[Turin]], [[Vercelli]], u [[Verbano-Cusio-Ossola]]. Il-Piemonte huwa mdawwar fuq tliet naħat mill-Alpi, inkluż Monte Viso, li f'riġlejn tiegħu toriġina x-[[Xmara Po]], u Monte Rosa. Il-ġeografija tal-Piemonte hija kkaratterizzata minn terren predominantement muntanjuż (43.3%), iżda tinkludi wkoll żoni estensivi ta' għoljiet (30.3%) u pjanuri (26.4%). Il-Piemonte huwa t-tieni l-akbar reġjun fl-Italja, wara [[Sqallija]], mill-għoxrin reġjun tal-pajjiż. It-territorju tiegħu essenzjalment ikopri l-parti ta' fuq tal-baċir tax-[[Xmara Po]], li toriġina fil-punent tar-reġjun u hija l-aktar xmara importanti tal-Italja. Il-Po jiġbor l-ilma mix-xmajjar fi ħdan is-semiċirku ta' muntanji (l-[[Alpi]] u l-Appennini) li jdawwar tliet naħat tal-Piemonte. Il-Piemonte minn dejjem kien reġjun għani tal-[[Italja]], il-benniena tal-industrija Taljana (FCA, [[Iveco]], [[Lancia]], [[Alfa Romeo]]), meta mqabbel man-nofsinhar tal-pajjiż ([[Puglia]], [[Sqallija]]). Il-Piemonte jinkludi żewġ terzi tat-trijangolu industrijali tal-[[Italja]], u l-belt kapitali tiegħu, [[Turin]], hija waħda mit-tliet punti tagħha (it-tnejn l-oħra huma [[Milan]] u [[Ġenova]]). == Storja == '''<big>Antikità</big>''' Fi żminijiet protostoriċi, it-territorju tal-Piemonte tal-lum kien abitat minn popolazzjonijiet Celto-Liguri. Dan it-territorju ġie konkwistat minn [[Ruma]] fl-aħħar tat-3 seklu QK, wara l-Ewwel Gwerra Punika, kif kienet il-Gallja Cisalpina kollha (il-qbid ta' Milan fis-sena 222 WK). Ħafna bliet Piemonteżi għad għandhom traċċi sinifikanti tal-era [[Rumana]], li ntemmet seba' sekli wara bl-invażjonijiet Ġermaniċi<ref>{{Ċita web|url=https://www.amazon.fr/Storia-Piemonte-origini-giorni-nostri/dp/8863912106|titlu=}}</ref>. '''<big>Medju Evu</big>''' Matul il-Medju Evu Bikri, dan it-territorju kien parti mir-Renju Ostrogotiku tal-Italja, imbagħad mir-Renju Lombard, u aktar tard, fi ħdan l-Imperu Karolinġjan, mir-[[Renju tal-Italja]]. Fit-Trattat ta' Verdun (843), it-territorju Piemonteż sar parti minn Lotharingia, ir-renju mogħti lil Lothair. Il-Pass ta' Mont Cenis imbagħad kellu rwol kruċjali fil-konnessjoni tal-Italja mar-renji stabbiliti fuq in-naħa l-oħra tal-Alpi, partikolarment ir-Renju ta' Burgundy. '''Prinċipalità ta' Piemonte''' Matul il-Medju Evu, il-Prinċipalità ta' Piemonte żviluppa madwar [[Turin]]. Mill-aħħar tas-seklu 13, kien immexxi minn fergħa kadetta tad-Dar ta' Savoy, il-linja Savoy-Achaea. Fl-1418, mal-mewt ta' Louis ta' Savoy-Achaea, il-prinċipalità ta' Piemonte ġiet assorbita definittivament mid-Dar ta' Savoy, li kellha l-favur tal-imperatur bħala membru tal-partit Ghibellin<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Gabotto|isem=Ferdinando|kunjom2=Cavagna Sangiuliani di Gualdana|isem2=Antonio|data=1894|titlu=Storia del Piemonte nella prima meta de secolo XIV (1292-1349)|url=http://archive.org/details/storiadelpiemont00gabo|pubblikatur=Torino ; Firenze ; Roma : Fratelli Bocca}}</ref>. '''<big>Żminijiet Moderni</big>''' Mill-1494 'il quddiem, il-Piemonte kien maħkum mill-[[Gwerer Taljani]]: fl-ewwel nofs tas-seklu 16, il-pajjiż sar teatru ta' operazzjonijiet għal armati barranin, li ħonoq il-ħajja kulturali. Fl-1563, id-Duka ta’ Savoy u l-Prinċep ta’ Piemonte ddeċidew li jagħmlu lil [[Turin]] il-belt kapitali ewlenija tiegħu, għad-detriment ta’ [[Chambéry]]. '''Seklu 18: Integrazzjoni fir-Renju ta' Sardinja''' Fl-1706, matul [[il-Gwerra tas-Suċċessjoni Spanjola]], id-Duka [[Victor Amadeus II ta' Savoy]] u l-kuġin tiegħu l-Prinċep Eugene rebħu l-[[Battalja ta' Turin]] kontra armata Franċiża<ref>{{Ċita web|url=https://fr.shopping.rakuten.com/offer/buy/13129826733/studi-sulla-storia-del-piemonte-avanti-il-mille-format-broche.html?fbbaid=16792154788&t=180122&csp|titlu=}}</ref>. Fl-1713, bit-Trattat ta' Utrecht, il-fruntiera tal-Piemonte ġiet rettifikata lejn il-punent: bi skambju għall-Wied tal-Ubaye (meħud mill-Kontea ta' Nizza, pussess tad-Duki ta' Savoy), [[Franza]] ċediet it-territorji tad-Dauphiné li jinsabu fil-lvant tal-baċir tal-ilma: l-escartons tar-reġjun ta' Briançonnais, inklużi Châteaudauphin (Casteldelfino) u Oulx. Fl-1720, wara t-Trattat ta' Londra tal-1718, id-Duka ta' Savoy u l-Prinċep ta' Piemonte saru Re ta' Sardinja: minn dik id-data sal-1861, l-istati tiegħu għalhekk kienu jikkostitwixxu r-[[Renju ta' Sardinja]], spiss imsejjaħ ir-"Renju ta' Piemonte-Sardinja". Fl-1744, matul [[il-Gwerra tas-Suċċessjoni Awstrijaka]], l-armata Sardinjana ta’ Karlu Emmanuel III ġiet megħluba mill-armata Franko-Spanjola tal-Prinċep ta’ Conti fil-Battalja ta’ Casteldelfino, u mbagħad għal darb’oħra fil-Battalja tal-Madonna dell'Olmo, ħdejn Cuneo. Madankollu, fid-19 ta’ Lulju 1747, armata Franċiża kkmandata mid-Duka ta’ Belle-Isle ġiet megħluba fil-Battalja ta’ Assietta fuq il-quċċata Alpina tat-Testa dell'Assietta, li tħares fuq il-fortizza ta’ Exilles. Belle-Isle inqatlet f’din il-battalja waqt li kienet qed tipprova tattakka t-trunċieri Sardinjani<ref>{{Ċita web|url=https://www.piemonteexpo.it/piemonte/la-storia-del-piemonte/|titlu=La Storia del Piemonte|lingwa=it-IT|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. '''<big>Era Kontemporanja</big>''' '''Mill-Okkupazzjoni Franċiża sal-Unifikazzjoni tal-Italja (1796-1861)''' Fl-1796, il-Piemonte kien okkupat mill-Armata Rivoluzzjonarja Franċiża; fil-11 ta' Settembru 1802, l-Ewwel Konslu [[Napuljun Bonaparte]] ddeċieda li jgħaqqdu mar-[[Franza|Repubblika Franċiża]]. Wara t-twaqqif mill-ġdid tar-[[Renju ta' Sardinja]] fl-1815, [[Turin]] saret il-belt kapitali tagħha. Il-klassi dominanti tal-Piemonte, li l-aktar membru prominenti tagħha kien il-Konti Cavour, issa ġġieldet kontra l-[[Awstrija]], li kellha l-[[Lombardija]], il-[[Venezia (Reġjun)|Venezia]], u t-[[Toskana]], u kontra l-Papa għall-unifikazzjoni tal-[[Italja]], li nkisbet fl-1861. '''Il-Piemonte fl-Italja Unifikata (mill-1861)''' Wara l-formazzjoni tar-Renju tal-Italja, il-Piemonte tilef l-importanza tiegħu, anke jekk [[Vittorju Emmanuel II]] sar [[Re tal-Italja]]. Fl-1864, Turin tilfet l-istatus tagħha bħala kapitali lil Firenze (u mbagħad lil Ruma wara l-1870). Il-lingwa u l-kultura Taljana gradwalment ħadu post il-lingwa u l-kultura Piemonteżi. Fis-seklu 20, il-Piemonte sar reġjun industrijali ewlieni, bl-emblema tiegħu tkun il-kumpanija tal-karozzi Fiat. Bħal fil-bqija tat-Tramuntana tal-[[Italja]], immigrazzjoni sinifikanti min-Nofsinhar tal-[[Italja]] seħħet wara [[Tieni Gwerra Dinjija|t-Tieni Gwerra Dinjija]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.piemonteexpo.it/piemonte/la-storia-del-piemonte/|titlu=La Storia del Piemonte|lingwa=it-IT|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. == Natura == [[Stampa:Cuneo e Bisalta.jpg|nofs|daqsminuri|Il-belt ta' [[Cuneo]]]] Ir-reġjun tal-Piemonte jiftaħar b'ambjenti naturali diversi minħabba t-topografija varjata tiegħu. Madwar 1,930 km² huma żoni protetti, li jirrappreżentaw ftit inqas minn 8% taż-żona totali, u r-reġjun jinkludi 190 ettaru ta' parks nazzjonali. [[Il-Park Nazzjonali ta' Gran Paradiso]], li jkopri l-Wied ta' Aosta u l-Piemonte, huwa l-aktar famuż. Il-pajsaġġi muntanjużi għoljin tiegħu u l-ħajja selvaġġa abbundanti, inkluż l-ibex, huma tassew evokattivi. Il-[[Val Grande]] huwa wkoll park nazzjonali. Barra minn hekk, hemm mhux inqas minn sitta u ħamsin riżerva jew park reġjonali. Iż-żoni mistagħdra tal-Wied ta' Po rċevew attenzjoni speċjali. Il-Wied ta' Susa ta' fuq huwa wkoll żona muntanjuża b'żoni protetti ([[:it:Parco_naturale_Orsiera-Rocciavrè|Orsiera-Rocciavrè]], [[:it:Parco_naturale_del_Gran_Bosco_di_Salbertrand|Gran Bosco di Salbertrand]], Rochemelon, u oħrajn). == Demografija == Il-Piemonte għandu 4,463,135 abitant f'żona ta' 25,402 km2, li tirriżulta f'densità ta' popolazzjoni ta' 176 abitant għal kull km2. Minbarra l-kapitali provinċjali, l-ibliet importanti huma Moncalieri, Rivoli u Collegno. {| class="wikitable" |+ !Rank !Belt !Provinċja/Belt Metropolitana !Popolazzjoni |- |1 |'''[[Turin]]''' |[[Belt Metropolitana ta' Turin]] |855,654 |- |2 |'''[[Novara]]''' |[[Provinċja ta' Novara]] |101,257 |- |3 |'''[[Alessandrija (Italja)|Alessandrija]]''' |[[Alessandrija (Italja)|Alessandrija]] |93,409 |- |4 |'''[[Asti]]''' |[[Provinċja ta' Asti]] |73,604 |- |5 |'''[[Moncalieri]]''' |[[Belt Metropolitana ta' Turin]] |55,442 |- |6 |'''[[Coni]]''' |[[Provinċja ta' Cuneo]] |55,747 |- |7 |'''[[Rivoli]]''' |[[Belt Metropolitana ta' Turin]] |46,551 |- |8 |'''[[Kollegno]]''' |[[Belt Metropolitana ta' Turin]] |47,590 |- |9 |'''[[Vercelli]]''' |[[Provinċja ta' Vercelli]] |46,391 |- |10 |'''[[Biella (Italja)|Biella]]''' |[[Provinċja ta' Biella]] |42,619 |} == Ekonomija == Il-Piemonte huwa reġjun għani, kemm agrikolament kif ukoll industrijaliment, li jimpjega 1.7 miljun ruħ. Il-partijiet t'isfel tiegħu huma żoni agrikoli fertili. Il-prodotti agrikoli ewlenin tar-reġjun huma ċereali bħar-ross, li kien jammonta għal aktar minn 10% tal-produzzjoni nazzjonali fl-1999, u l-qamħirrum, kif ukoll għeneb għall-inbid, frott u ħalib. Il-produzzjoni tal-pitravi taz-zokkor u l-patata hija wkoll sinifikanti. Il-Piemonte huwa wieħed mill-akbar reġjuni li jipproduċu l-inbid fl-Italja. Aktar minn nofs is-700 km² ta' vinji tiegħu huma rreġistrati bħala DOC (Denominazzjoni ta' Oriġini). Inbejjed rinomati huma prodotti hemmhekk, bħal Barolo, Barbaresco u Moscato d'Asti. Il-varjetajiet tal-għeneb jinkludu Nebbiolo, Barbera, Dolcetto, Freisa, Grignolino u Brachetto. Il-ġobon huwa wkoll apprezzat ħafna: disa' varjetajiet huma ċċertifikati DOC<ref>{{Ċita web|url=https://errin.eu/members/regione-piemonte|titlu=}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.piemonteforyou.it/internal-site/?q=taxonomy/term/23|titlu=Economy {{!}} piemonteforyou|sit=www.piemonteforyou.it|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. Ir-reġjun jinkludi ċentri industrijali ewlenin bħal [[Turin]], fejn jinsab il-manifattur tal-karozzi [[Fiat]], [[Iveco]] (FCA), imwaqqaf aktar minn seklu ilu, u Ivrea, fejn jinsab il-manifattur tal-ħardwer tal-kompjuter [[Olivetti]]. Biella tispeċjalizza fl-għażil u l-produzzjoni tas-suf. Il-Piemonte jiftaħar b'madwar elf kumpanija tat-tessuti, li jesportaw 70% tal-produzzjoni tagħhom. Il-[[provinċja ta' Cuneo]] hija d-dar ta' fabbriki taċ-ċikkulata li jappartjenu lill-grupp [[Ferrero]], li l-kwartieri ġenerali tagħhom jinsabu f'[[Alba]], u industriji mekkaniċi sinifikanti. Il-Piemonte għandu madwar 396,000 kumpanija industrijali u 122,000 negozju tas-snajja'. Hemm ukoll madwar mitt laboratorju ta' riċerka u żvilupp u erba' universitajiet, inkluża l-[[Università ta' Turin]], imwaqqfa fl-1404 u meqjusa bħala waħda mill-aktar importanti fl-[[Italja]] (Politecnico di Torino). == Trasport == [[Stampa:IMG 7160 - Torino - Stazione Porta Nuova - Foto Giovanni Dall'Orto 18-Mar-2007.jpg|nofs|daqsminuri|L-[[Stazzjon ta' Turin-Porta-Nuova|istazzjon ta' Turin-Porta-Nuova]]]] Il-Piemonte jiftaħar bl-itwal netwerk ta' awtostradi (madwar 800 km) minn kwalunkwe reġjun fl-[[Italja]]. [[Turin]] huwa ċ-ċentru ċentrali ta' dan in-netwerk, li minnu jinfirxu d-diversi awtostradi lejn il-provinċji l-oħra tar-reġjun. Fl-2001, l-għadd ta' karozzi tal-passiġġieri għal kull 1,000 abitant laħaq is-623, ferm ogħla mill-medja nazzjonali (575). In-netwerk ferrovjarju jkopri 2,000 km. Żewġ ajruporti internazzjonali jipprovdu konnessjonijiet bl-ajru għal destinazzjonijiet barra l-pajjiż u l-bqija tal-[[Italja]]: L-[[Ajruport ta' Turin]] (Sandro Pertini) u l-[[Ajruport Internazzjonali ta' Cuneo]]. Ticino fl-[[Żvizzera|Iżvizzera]] huwa aċċessibbli permezz tal-Val Vigezzo u l-[[Lag Maggiore]]. L-aċċess għal [[Valais (Kanton)|Valais]] huwa permezz tal-Pass u l-[[Mina ta' Simplon]], u l-Pass u l-[[Mina ta' Great St. Bernard]] (tal-aħħar permezz tal-[[Aosta Valley|Wied ta' Aosta]]). Jeżistu diversi punti ta' aċċess ma' [[Franza]]: il-passaġġi ta' [[Fréjus]] u [[Tende]], it-tnejn li huma jikkonsistu minn mina tat-triq u mina tal-ferrovija; kif ukoll il-passaġġi ta' Mont Cenis, Échelle, Montgenèvre, Agnel, Larche, u Lombarde. Hemm ukoll il-[[Mina ta' Mont Blanc]], aċċessibbli minn [[Chamonix-Mont-Blanc]], biex tasal sal-Piemonte billi taqsam il-[[Aosta Valley|Wied ta' Aosta]]. == Kultura == Matul is-sekli, il-Piemonte żviluppa kultura unika, b'lingwa Rumanza, il-Piemonteż, li pproduċiet letteratura rikka, li l-eqdem testi tagħha jmorru lura għas-seklu 12. Billi kien parti minn stat multinazzjonali bħad-[[Dukat ta' Savoy]], imbagħad ir-[[Renju ta' Sardinja]] ([[Savoy]], Piemonte, [[Nizza]], [[Sardinja]], [[Liguria]]), il-Piemonte dejjem kien reġjun multilingwi, fejn il-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]], il-Piemonteż, l-[[Lingwa Oċċitanija|Occitan]], l-Arpitan (jew [[Lingwa Franko-Provençal|Franko-Provençal]]), u aktar tard it-Taljan eżistew fil-paċi. Illum, it-Taljan huwa l-lingwa universali, il-Piemonteż huwa mitkellem minn nofs il-popolazzjoni (u mgħallem f'xi skejjel bħala elettiva), u l-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] jibqa' relattivament magħruf sew. Lil hinn mill-Piemonteż u t-Taljan, xi widien fil-Piemonte għandhom ukoll il-lingwi lokali tagħhom stess. == Amministrazzjoni == {| class="wikitable" |+ !Provinċja/Belt Metropolitana !Żona (km²) !Popolazzjoni !Densità |- |[[Provinċja ta' Alessandrija]] |3,560 |438,062 |123,1 |- |[[Provinċja ta' Asti]] |1,504 |219,629 |146,0 |- |[[Provinċja ta' Biella]] |913 |187,090 |204,9 |- |[[Provinċja ta' Cuneo]] |6,903 |584,467 |84,7 |- |[[Province de Novare]] |1,339 |365,156 |272,7 |- |[[Ville métropolitaine de Turin]] |6,821 |2,288,614 |335,5 |- |[[Provinċja ta' Verbano-Cusio-Ossola]] |2,255 |162,618 |72,1 |- |[[Provinċja ta' Vercelli]] |2,088 |179,164 |85,8 |} == Referenzi == tsp9gx2fl5zt7s8inu2n040r4c96n2r 331917 331916 2026-09-04T22:20:12Z JovalQC 21720 /* Amministrazzjoni */ 331917 wikitext text/x-wiki {{Infobox|titlestyle=background: #ccffcc|headerstyle=background: #ccffcc|title=Piemonte|image1=[[File:Flag of Piedmont.svg|170px|left]][[File:Regione-Piemonte-Stemma.svg|100px|right]]|header1=Amministrazzjoni|label2=Pajjiż|data2={{Flagicon|ITA}} [[Italja]]|label3=Kapital|data3=[[Turin]]|label4=Muniċipalitajiet|data4=1,206|label5=President|data5=[[Alberto Cirio]]|header6=Demografija|label7=Popolazzjoni|data7=4,255,702 abitant (2025)|label8=Densità|data8=168 abitant/km2|header9=Ġeografija|label10=Żona|data10=2,540,200 ettaru = 25,402 km2|header11=Mappa|header12=[[File:Piedmont in Italy.svg|245px]]|label13=Websajt|data13=https://www.regione.piemonte.it/web/}} '''Piemonte''' (ippronunzjata {{MSAPI|/pje.mɔ̃/}} bit {{en langue|it|Piemonte}} {{MSAPI|/pjeˈmonte/}}, bil- Piedmontese : ''Piemonte'' {{MSAPI|/pjeˈmʊŋt/}}, f’Wied Aosta ''Il-Piemonte'' {{MSAPI|/pje.mʊŋ/}} [[Reġjuni tal-Italja|majjistral]] [[Italja|tal-Italja]] . Il-Piemonte jieħu ismu mill-post ġeografiku tiegħu, f'riġlejn il-muntanji (l- Alpi ).<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=UpwwovrOwKo|titlu=Aerial view of Piemont|sit=youtube.com|lingwa=en}}.</ref> Hija maqsuma mix- Xmara Po, u l-belt kapitali tagħha hija [[Turin]] . Il-Piemonte tmiss mar-reġjuni Taljani ta' [[Aosta Valley|Valle d'Aosta]], [[Lombardija|il-Lombardija]], [[Liguria|il-Liguria]] u l-Emilia-Romagna, il- cantons Żvizzeri ta' Valais u Ticino u r- reġjuni Franċiżi ta' [[Auvergne-Rhône-Alpes]] u Provence-Alpes-Côte d'Azur.<ref>{{Ċita web|url=http://www.carto-mondo.fr/carte/region-piemont|titlu=Carte de la région Piémont|sit=carto-mondo.fr}}.</ref> == Ġeografija == Il-Piemonte huwa parti mill-Wied tal-Po, reġjun naturali li jinkludi l-[[Lombardija]], il-Veneto, l-[[Emilia-Romagna]], u t-[[Trentino-Alto Adige]]. Jinkludi l-provinċji ta' Biella, Asti, Alessandria, [[Novara]], Cuneo, [[Turin]], [[Vercelli]], u [[Verbano-Cusio-Ossola]]. Il-Piemonte huwa mdawwar fuq tliet naħat mill-Alpi, inkluż Monte Viso, li f'riġlejn tiegħu toriġina x-[[Xmara Po]], u Monte Rosa. Il-ġeografija tal-Piemonte hija kkaratterizzata minn terren predominantement muntanjuż (43.3%), iżda tinkludi wkoll żoni estensivi ta' għoljiet (30.3%) u pjanuri (26.4%). Il-Piemonte huwa t-tieni l-akbar reġjun fl-Italja, wara [[Sqallija]], mill-għoxrin reġjun tal-pajjiż. It-territorju tiegħu essenzjalment ikopri l-parti ta' fuq tal-baċir tax-[[Xmara Po]], li toriġina fil-punent tar-reġjun u hija l-aktar xmara importanti tal-Italja. Il-Po jiġbor l-ilma mix-xmajjar fi ħdan is-semiċirku ta' muntanji (l-[[Alpi]] u l-Appennini) li jdawwar tliet naħat tal-Piemonte. Il-Piemonte minn dejjem kien reġjun għani tal-[[Italja]], il-benniena tal-industrija Taljana (FCA, [[Iveco]], [[Lancia]], [[Alfa Romeo]]), meta mqabbel man-nofsinhar tal-pajjiż ([[Puglia]], [[Sqallija]]). Il-Piemonte jinkludi żewġ terzi tat-trijangolu industrijali tal-[[Italja]], u l-belt kapitali tiegħu, [[Turin]], hija waħda mit-tliet punti tagħha (it-tnejn l-oħra huma [[Milan]] u [[Ġenova]]). == Storja == '''<big>Antikità</big>''' Fi żminijiet protostoriċi, it-territorju tal-Piemonte tal-lum kien abitat minn popolazzjonijiet Celto-Liguri. Dan it-territorju ġie konkwistat minn [[Ruma]] fl-aħħar tat-3 seklu QK, wara l-Ewwel Gwerra Punika, kif kienet il-Gallja Cisalpina kollha (il-qbid ta' Milan fis-sena 222 WK). Ħafna bliet Piemonteżi għad għandhom traċċi sinifikanti tal-era [[Rumana]], li ntemmet seba' sekli wara bl-invażjonijiet Ġermaniċi<ref>{{Ċita web|url=https://www.amazon.fr/Storia-Piemonte-origini-giorni-nostri/dp/8863912106|titlu=}}</ref>. '''<big>Medju Evu</big>''' Matul il-Medju Evu Bikri, dan it-territorju kien parti mir-Renju Ostrogotiku tal-Italja, imbagħad mir-Renju Lombard, u aktar tard, fi ħdan l-Imperu Karolinġjan, mir-[[Renju tal-Italja]]. Fit-Trattat ta' Verdun (843), it-territorju Piemonteż sar parti minn Lotharingia, ir-renju mogħti lil Lothair. Il-Pass ta' Mont Cenis imbagħad kellu rwol kruċjali fil-konnessjoni tal-Italja mar-renji stabbiliti fuq in-naħa l-oħra tal-Alpi, partikolarment ir-Renju ta' Burgundy. '''Prinċipalità ta' Piemonte''' Matul il-Medju Evu, il-Prinċipalità ta' Piemonte żviluppa madwar [[Turin]]. Mill-aħħar tas-seklu 13, kien immexxi minn fergħa kadetta tad-Dar ta' Savoy, il-linja Savoy-Achaea. Fl-1418, mal-mewt ta' Louis ta' Savoy-Achaea, il-prinċipalità ta' Piemonte ġiet assorbita definittivament mid-Dar ta' Savoy, li kellha l-favur tal-imperatur bħala membru tal-partit Ghibellin<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Gabotto|isem=Ferdinando|kunjom2=Cavagna Sangiuliani di Gualdana|isem2=Antonio|data=1894|titlu=Storia del Piemonte nella prima meta de secolo XIV (1292-1349)|url=http://archive.org/details/storiadelpiemont00gabo|pubblikatur=Torino ; Firenze ; Roma : Fratelli Bocca}}</ref>. '''<big>Żminijiet Moderni</big>''' Mill-1494 'il quddiem, il-Piemonte kien maħkum mill-[[Gwerer Taljani]]: fl-ewwel nofs tas-seklu 16, il-pajjiż sar teatru ta' operazzjonijiet għal armati barranin, li ħonoq il-ħajja kulturali. Fl-1563, id-Duka ta’ Savoy u l-Prinċep ta’ Piemonte ddeċidew li jagħmlu lil [[Turin]] il-belt kapitali ewlenija tiegħu, għad-detriment ta’ [[Chambéry]]. '''Seklu 18: Integrazzjoni fir-Renju ta' Sardinja''' Fl-1706, matul [[il-Gwerra tas-Suċċessjoni Spanjola]], id-Duka [[Victor Amadeus II ta' Savoy]] u l-kuġin tiegħu l-Prinċep Eugene rebħu l-[[Battalja ta' Turin]] kontra armata Franċiża<ref>{{Ċita web|url=https://fr.shopping.rakuten.com/offer/buy/13129826733/studi-sulla-storia-del-piemonte-avanti-il-mille-format-broche.html?fbbaid=16792154788&t=180122&csp|titlu=}}</ref>. Fl-1713, bit-Trattat ta' Utrecht, il-fruntiera tal-Piemonte ġiet rettifikata lejn il-punent: bi skambju għall-Wied tal-Ubaye (meħud mill-Kontea ta' Nizza, pussess tad-Duki ta' Savoy), [[Franza]] ċediet it-territorji tad-Dauphiné li jinsabu fil-lvant tal-baċir tal-ilma: l-escartons tar-reġjun ta' Briançonnais, inklużi Châteaudauphin (Casteldelfino) u Oulx. Fl-1720, wara t-Trattat ta' Londra tal-1718, id-Duka ta' Savoy u l-Prinċep ta' Piemonte saru Re ta' Sardinja: minn dik id-data sal-1861, l-istati tiegħu għalhekk kienu jikkostitwixxu r-[[Renju ta' Sardinja]], spiss imsejjaħ ir-"Renju ta' Piemonte-Sardinja". Fl-1744, matul [[il-Gwerra tas-Suċċessjoni Awstrijaka]], l-armata Sardinjana ta’ Karlu Emmanuel III ġiet megħluba mill-armata Franko-Spanjola tal-Prinċep ta’ Conti fil-Battalja ta’ Casteldelfino, u mbagħad għal darb’oħra fil-Battalja tal-Madonna dell'Olmo, ħdejn Cuneo. Madankollu, fid-19 ta’ Lulju 1747, armata Franċiża kkmandata mid-Duka ta’ Belle-Isle ġiet megħluba fil-Battalja ta’ Assietta fuq il-quċċata Alpina tat-Testa dell'Assietta, li tħares fuq il-fortizza ta’ Exilles. Belle-Isle inqatlet f’din il-battalja waqt li kienet qed tipprova tattakka t-trunċieri Sardinjani<ref>{{Ċita web|url=https://www.piemonteexpo.it/piemonte/la-storia-del-piemonte/|titlu=La Storia del Piemonte|lingwa=it-IT|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. '''<big>Era Kontemporanja</big>''' '''Mill-Okkupazzjoni Franċiża sal-Unifikazzjoni tal-Italja (1796-1861)''' Fl-1796, il-Piemonte kien okkupat mill-Armata Rivoluzzjonarja Franċiża; fil-11 ta' Settembru 1802, l-Ewwel Konslu [[Napuljun Bonaparte]] ddeċieda li jgħaqqdu mar-[[Franza|Repubblika Franċiża]]. Wara t-twaqqif mill-ġdid tar-[[Renju ta' Sardinja]] fl-1815, [[Turin]] saret il-belt kapitali tagħha. Il-klassi dominanti tal-Piemonte, li l-aktar membru prominenti tagħha kien il-Konti Cavour, issa ġġieldet kontra l-[[Awstrija]], li kellha l-[[Lombardija]], il-[[Venezia (Reġjun)|Venezia]], u t-[[Toskana]], u kontra l-Papa għall-unifikazzjoni tal-[[Italja]], li nkisbet fl-1861. '''Il-Piemonte fl-Italja Unifikata (mill-1861)''' Wara l-formazzjoni tar-Renju tal-Italja, il-Piemonte tilef l-importanza tiegħu, anke jekk [[Vittorju Emmanuel II]] sar [[Re tal-Italja]]. Fl-1864, Turin tilfet l-istatus tagħha bħala kapitali lil Firenze (u mbagħad lil Ruma wara l-1870). Il-lingwa u l-kultura Taljana gradwalment ħadu post il-lingwa u l-kultura Piemonteżi. Fis-seklu 20, il-Piemonte sar reġjun industrijali ewlieni, bl-emblema tiegħu tkun il-kumpanija tal-karozzi Fiat. Bħal fil-bqija tat-Tramuntana tal-[[Italja]], immigrazzjoni sinifikanti min-Nofsinhar tal-[[Italja]] seħħet wara [[Tieni Gwerra Dinjija|t-Tieni Gwerra Dinjija]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.piemonteexpo.it/piemonte/la-storia-del-piemonte/|titlu=La Storia del Piemonte|lingwa=it-IT|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. == Natura == [[Stampa:Cuneo e Bisalta.jpg|nofs|daqsminuri|Il-belt ta' [[Cuneo]]]] Ir-reġjun tal-Piemonte jiftaħar b'ambjenti naturali diversi minħabba t-topografija varjata tiegħu. Madwar 1,930 km² huma żoni protetti, li jirrappreżentaw ftit inqas minn 8% taż-żona totali, u r-reġjun jinkludi 190 ettaru ta' parks nazzjonali. [[Il-Park Nazzjonali ta' Gran Paradiso]], li jkopri l-Wied ta' Aosta u l-Piemonte, huwa l-aktar famuż. Il-pajsaġġi muntanjużi għoljin tiegħu u l-ħajja selvaġġa abbundanti, inkluż l-ibex, huma tassew evokattivi. Il-[[Val Grande]] huwa wkoll park nazzjonali. Barra minn hekk, hemm mhux inqas minn sitta u ħamsin riżerva jew park reġjonali. Iż-żoni mistagħdra tal-Wied ta' Po rċevew attenzjoni speċjali. Il-Wied ta' Susa ta' fuq huwa wkoll żona muntanjuża b'żoni protetti ([[:it:Parco_naturale_Orsiera-Rocciavrè|Orsiera-Rocciavrè]], [[:it:Parco_naturale_del_Gran_Bosco_di_Salbertrand|Gran Bosco di Salbertrand]], Rochemelon, u oħrajn). == Demografija == Il-Piemonte għandu 4,463,135 abitant f'żona ta' 25,402 km2, li tirriżulta f'densità ta' popolazzjoni ta' 176 abitant għal kull km2. Minbarra l-kapitali provinċjali, l-ibliet importanti huma Moncalieri, Rivoli u Collegno. {| class="wikitable" |+ !Rank !Belt !Provinċja/Belt Metropolitana !Popolazzjoni |- |1 |'''[[Turin]]''' |[[Belt Metropolitana ta' Turin]] |855,654 |- |2 |'''[[Novara]]''' |[[Provinċja ta' Novara]] |101,257 |- |3 |'''[[Alessandrija (Italja)|Alessandrija]]''' |[[Alessandrija (Italja)|Alessandrija]] |93,409 |- |4 |'''[[Asti]]''' |[[Provinċja ta' Asti]] |73,604 |- |5 |'''[[Moncalieri]]''' |[[Belt Metropolitana ta' Turin]] |55,442 |- |6 |'''[[Coni]]''' |[[Provinċja ta' Cuneo]] |55,747 |- |7 |'''[[Rivoli]]''' |[[Belt Metropolitana ta' Turin]] |46,551 |- |8 |'''[[Kollegno]]''' |[[Belt Metropolitana ta' Turin]] |47,590 |- |9 |'''[[Vercelli]]''' |[[Provinċja ta' Vercelli]] |46,391 |- |10 |'''[[Biella (Italja)|Biella]]''' |[[Provinċja ta' Biella]] |42,619 |} == Ekonomija == Il-Piemonte huwa reġjun għani, kemm agrikolament kif ukoll industrijaliment, li jimpjega 1.7 miljun ruħ. Il-partijiet t'isfel tiegħu huma żoni agrikoli fertili. Il-prodotti agrikoli ewlenin tar-reġjun huma ċereali bħar-ross, li kien jammonta għal aktar minn 10% tal-produzzjoni nazzjonali fl-1999, u l-qamħirrum, kif ukoll għeneb għall-inbid, frott u ħalib. Il-produzzjoni tal-pitravi taz-zokkor u l-patata hija wkoll sinifikanti. Il-Piemonte huwa wieħed mill-akbar reġjuni li jipproduċu l-inbid fl-Italja. Aktar minn nofs is-700 km² ta' vinji tiegħu huma rreġistrati bħala DOC (Denominazzjoni ta' Oriġini). Inbejjed rinomati huma prodotti hemmhekk, bħal Barolo, Barbaresco u Moscato d'Asti. Il-varjetajiet tal-għeneb jinkludu Nebbiolo, Barbera, Dolcetto, Freisa, Grignolino u Brachetto. Il-ġobon huwa wkoll apprezzat ħafna: disa' varjetajiet huma ċċertifikati DOC<ref>{{Ċita web|url=https://errin.eu/members/regione-piemonte|titlu=}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.piemonteforyou.it/internal-site/?q=taxonomy/term/23|titlu=Economy {{!}} piemonteforyou|sit=www.piemonteforyou.it|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. Ir-reġjun jinkludi ċentri industrijali ewlenin bħal [[Turin]], fejn jinsab il-manifattur tal-karozzi [[Fiat]], [[Iveco]] (FCA), imwaqqaf aktar minn seklu ilu, u Ivrea, fejn jinsab il-manifattur tal-ħardwer tal-kompjuter [[Olivetti]]. Biella tispeċjalizza fl-għażil u l-produzzjoni tas-suf. Il-Piemonte jiftaħar b'madwar elf kumpanija tat-tessuti, li jesportaw 70% tal-produzzjoni tagħhom. Il-[[provinċja ta' Cuneo]] hija d-dar ta' fabbriki taċ-ċikkulata li jappartjenu lill-grupp [[Ferrero]], li l-kwartieri ġenerali tagħhom jinsabu f'[[Alba]], u industriji mekkaniċi sinifikanti. Il-Piemonte għandu madwar 396,000 kumpanija industrijali u 122,000 negozju tas-snajja'. Hemm ukoll madwar mitt laboratorju ta' riċerka u żvilupp u erba' universitajiet, inkluża l-[[Università ta' Turin]], imwaqqfa fl-1404 u meqjusa bħala waħda mill-aktar importanti fl-[[Italja]] (Politecnico di Torino). == Trasport == [[Stampa:IMG 7160 - Torino - Stazione Porta Nuova - Foto Giovanni Dall'Orto 18-Mar-2007.jpg|nofs|daqsminuri|L-[[Stazzjon ta' Turin-Porta-Nuova|istazzjon ta' Turin-Porta-Nuova]]]] Il-Piemonte jiftaħar bl-itwal netwerk ta' awtostradi (madwar 800 km) minn kwalunkwe reġjun fl-[[Italja]]. [[Turin]] huwa ċ-ċentru ċentrali ta' dan in-netwerk, li minnu jinfirxu d-diversi awtostradi lejn il-provinċji l-oħra tar-reġjun. Fl-2001, l-għadd ta' karozzi tal-passiġġieri għal kull 1,000 abitant laħaq is-623, ferm ogħla mill-medja nazzjonali (575). In-netwerk ferrovjarju jkopri 2,000 km. Żewġ ajruporti internazzjonali jipprovdu konnessjonijiet bl-ajru għal destinazzjonijiet barra l-pajjiż u l-bqija tal-[[Italja]]: L-[[Ajruport ta' Turin]] (Sandro Pertini) u l-[[Ajruport Internazzjonali ta' Cuneo]]. Ticino fl-[[Żvizzera|Iżvizzera]] huwa aċċessibbli permezz tal-Val Vigezzo u l-[[Lag Maggiore]]. L-aċċess għal [[Valais (Kanton)|Valais]] huwa permezz tal-Pass u l-[[Mina ta' Simplon]], u l-Pass u l-[[Mina ta' Great St. Bernard]] (tal-aħħar permezz tal-[[Aosta Valley|Wied ta' Aosta]]). Jeżistu diversi punti ta' aċċess ma' [[Franza]]: il-passaġġi ta' [[Fréjus]] u [[Tende]], it-tnejn li huma jikkonsistu minn mina tat-triq u mina tal-ferrovija; kif ukoll il-passaġġi ta' Mont Cenis, Échelle, Montgenèvre, Agnel, Larche, u Lombarde. Hemm ukoll il-[[Mina ta' Mont Blanc]], aċċessibbli minn [[Chamonix-Mont-Blanc]], biex tasal sal-Piemonte billi taqsam il-[[Aosta Valley|Wied ta' Aosta]]. == Kultura == Matul is-sekli, il-Piemonte żviluppa kultura unika, b'lingwa Rumanza, il-Piemonteż, li pproduċiet letteratura rikka, li l-eqdem testi tagħha jmorru lura għas-seklu 12. Billi kien parti minn stat multinazzjonali bħad-[[Dukat ta' Savoy]], imbagħad ir-[[Renju ta' Sardinja]] ([[Savoy]], Piemonte, [[Nizza]], [[Sardinja]], [[Liguria]]), il-Piemonte dejjem kien reġjun multilingwi, fejn il-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]], il-Piemonteż, l-[[Lingwa Oċċitanija|Occitan]], l-Arpitan (jew [[Lingwa Franko-Provençal|Franko-Provençal]]), u aktar tard it-Taljan eżistew fil-paċi. Illum, it-Taljan huwa l-lingwa universali, il-Piemonteż huwa mitkellem minn nofs il-popolazzjoni (u mgħallem f'xi skejjel bħala elettiva), u l-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] jibqa' relattivament magħruf sew. Lil hinn mill-Piemonteż u t-Taljan, xi widien fil-Piemonte għandhom ukoll il-lingwi lokali tagħhom stess. == Amministrazzjoni == {| class="wikitable" |+ !Provinċja/Belt Metropolitana !Żona (km²) !Popolazzjoni !Densità |- |[[Provinċja ta' Alessandrija]] |3,560 |438,062 |123,1 |- |[[Provinċja ta' Asti]] |1,504 |219,629 |146,0 |- |[[Provinċja ta' Biella]] |913 |187,090 |204,9 |- |[[Provinċja ta' Cuneo]] |6,903 |584,467 |84,7 |- |[[Province de Novare]] |1,339 |365,156 |272,7 |- |[[Belt Metropolitana ta' Turin]] |6,821 |2,288,614 |335,5 |- |[[Provinċja ta' Verbano-Cusio-Ossola]] |2,255 |162,618 |72,1 |- |[[Provinċja ta' Vercelli]] |2,088 |179,164 |85,8 |} == Referenzi == r55wqegge2rtoefx0iiohzk8ke2wn1z 331931 331917 2026-09-05T08:00:04Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331931 wikitext text/x-wiki {{Infobox|titlestyle=background: #ccffcc|headerstyle=background: #ccffcc|title=Piemonte|image1=[[File:Flag of Piedmont.svg|170px|left]][[File:Regione-Piemonte-Stemma.svg|100px|right]]|header1=Amministrazzjoni|label2=Pajjiż|data2={{Flagicon|ITA}} [[Italja]]|label3=Kapital|data3=[[Turin]]|label4=Muniċipalitajiet|data4=1,206|label5=President|data5=[[Alberto Cirio]]|header6=Demografija|label7=Popolazzjoni|data7=4,255,702 abitant (2025)|label8=Densità|data8=168 abitant/km2|header9=Ġeografija|label10=Żona|data10=2,540,200 ettaru = 25,402 km2|header11=Mappa|header12=[[File:Piedmont in Italy.svg|245px]]|label13=Websajt|data13=https://www.regione.piemonte.it/web/}} '''Piemonte''' (ippronunzjata {{MSAPI|/pje.mɔ̃/}} bit {{en langue|it|Piemonte}} {{MSAPI|/pjeˈmonte/}}, bil- Piedmontese : ''Piemonte'' {{MSAPI|/pjeˈmʊŋt/}}, f’Wied Aosta ''Il-Piemonte'' {{MSAPI|/pje.mʊŋ/}} [[Reġjuni tal-Italja|majjistral]] [[Italja|tal-Italja]] . Il-Piemonte jieħu ismu mill-post ġeografiku tiegħu, f'riġlejn il-muntanji (l- Alpi ).<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=UpwwovrOwKo|titlu=Aerial view of Piemont|sit=youtube.com|lingwa=en}}.</ref> Hija maqsuma mix- Xmara Po, u l-belt kapitali tagħha hija [[Turin]] . Il-Piemonte tmiss mar-reġjuni Taljani ta' [[Aosta Valley|Valle d'Aosta]], [[Lombardija|il-Lombardija]], [[Liguria|il-Liguria]] u l-Emilia-Romagna, il- cantons Żvizzeri ta' Valais u Ticino u r- reġjuni Franċiżi ta' [[Auvergne-Rhône-Alpes]] u Provence-Alpes-Côte d'Azur.<ref>{{Ċita web|url=http://www.carto-mondo.fr/carte/region-piemont|titlu=Carte de la région Piémont|sit=carto-mondo.fr|data-aċċess=2026-09-04|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150722032549/http://www.carto-mondo.fr/carte/region-piemont|arkivju-data=2015-07-22|url-status=dead}}.</ref> == Ġeografija == Il-Piemonte huwa parti mill-Wied tal-Po, reġjun naturali li jinkludi l-[[Lombardija]], il-Veneto, l-[[Emilia-Romagna]], u t-[[Trentino-Alto Adige]]. Jinkludi l-provinċji ta' Biella, Asti, Alessandria, [[Novara]], Cuneo, [[Turin]], [[Vercelli]], u [[Verbano-Cusio-Ossola]]. Il-Piemonte huwa mdawwar fuq tliet naħat mill-Alpi, inkluż Monte Viso, li f'riġlejn tiegħu toriġina x-[[Xmara Po]], u Monte Rosa. Il-ġeografija tal-Piemonte hija kkaratterizzata minn terren predominantement muntanjuż (43.3%), iżda tinkludi wkoll żoni estensivi ta' għoljiet (30.3%) u pjanuri (26.4%). Il-Piemonte huwa t-tieni l-akbar reġjun fl-Italja, wara [[Sqallija]], mill-għoxrin reġjun tal-pajjiż. It-territorju tiegħu essenzjalment ikopri l-parti ta' fuq tal-baċir tax-[[Xmara Po]], li toriġina fil-punent tar-reġjun u hija l-aktar xmara importanti tal-Italja. Il-Po jiġbor l-ilma mix-xmajjar fi ħdan is-semiċirku ta' muntanji (l-[[Alpi]] u l-Appennini) li jdawwar tliet naħat tal-Piemonte. Il-Piemonte minn dejjem kien reġjun għani tal-[[Italja]], il-benniena tal-industrija Taljana (FCA, [[Iveco]], [[Lancia]], [[Alfa Romeo]]), meta mqabbel man-nofsinhar tal-pajjiż ([[Puglia]], [[Sqallija]]). Il-Piemonte jinkludi żewġ terzi tat-trijangolu industrijali tal-[[Italja]], u l-belt kapitali tiegħu, [[Turin]], hija waħda mit-tliet punti tagħha (it-tnejn l-oħra huma [[Milan]] u [[Ġenova]]). == Storja == '''<big>Antikità</big>''' Fi żminijiet protostoriċi, it-territorju tal-Piemonte tal-lum kien abitat minn popolazzjonijiet Celto-Liguri. Dan it-territorju ġie konkwistat minn [[Ruma]] fl-aħħar tat-3 seklu QK, wara l-Ewwel Gwerra Punika, kif kienet il-Gallja Cisalpina kollha (il-qbid ta' Milan fis-sena 222 WK). Ħafna bliet Piemonteżi għad għandhom traċċi sinifikanti tal-era [[Rumana]], li ntemmet seba' sekli wara bl-invażjonijiet Ġermaniċi<ref>{{Ċita web|url=https://www.amazon.fr/Storia-Piemonte-origini-giorni-nostri/dp/8863912106|titlu=}}</ref>. '''<big>Medju Evu</big>''' Matul il-Medju Evu Bikri, dan it-territorju kien parti mir-Renju Ostrogotiku tal-Italja, imbagħad mir-Renju Lombard, u aktar tard, fi ħdan l-Imperu Karolinġjan, mir-[[Renju tal-Italja]]. Fit-Trattat ta' Verdun (843), it-territorju Piemonteż sar parti minn Lotharingia, ir-renju mogħti lil Lothair. Il-Pass ta' Mont Cenis imbagħad kellu rwol kruċjali fil-konnessjoni tal-Italja mar-renji stabbiliti fuq in-naħa l-oħra tal-Alpi, partikolarment ir-Renju ta' Burgundy. '''Prinċipalità ta' Piemonte''' Matul il-Medju Evu, il-Prinċipalità ta' Piemonte żviluppa madwar [[Turin]]. Mill-aħħar tas-seklu 13, kien immexxi minn fergħa kadetta tad-Dar ta' Savoy, il-linja Savoy-Achaea. Fl-1418, mal-mewt ta' Louis ta' Savoy-Achaea, il-prinċipalità ta' Piemonte ġiet assorbita definittivament mid-Dar ta' Savoy, li kellha l-favur tal-imperatur bħala membru tal-partit Ghibellin<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Gabotto|isem=Ferdinando|kunjom2=Cavagna Sangiuliani di Gualdana|isem2=Antonio|data=1894|titlu=Storia del Piemonte nella prima meta de secolo XIV (1292-1349)|url=http://archive.org/details/storiadelpiemont00gabo|pubblikatur=Torino ; Firenze ; Roma : Fratelli Bocca}}</ref>. '''<big>Żminijiet Moderni</big>''' Mill-1494 'il quddiem, il-Piemonte kien maħkum mill-[[Gwerer Taljani]]: fl-ewwel nofs tas-seklu 16, il-pajjiż sar teatru ta' operazzjonijiet għal armati barranin, li ħonoq il-ħajja kulturali. Fl-1563, id-Duka ta’ Savoy u l-Prinċep ta’ Piemonte ddeċidew li jagħmlu lil [[Turin]] il-belt kapitali ewlenija tiegħu, għad-detriment ta’ [[Chambéry]]. '''Seklu 18: Integrazzjoni fir-Renju ta' Sardinja''' Fl-1706, matul [[il-Gwerra tas-Suċċessjoni Spanjola]], id-Duka [[Victor Amadeus II ta' Savoy]] u l-kuġin tiegħu l-Prinċep Eugene rebħu l-[[Battalja ta' Turin]] kontra armata Franċiża<ref>{{Ċita web|url=https://fr.shopping.rakuten.com/offer/buy/13129826733/studi-sulla-storia-del-piemonte-avanti-il-mille-format-broche.html?fbbaid=16792154788&t=180122&csp|titlu=}}</ref>. Fl-1713, bit-Trattat ta' Utrecht, il-fruntiera tal-Piemonte ġiet rettifikata lejn il-punent: bi skambju għall-Wied tal-Ubaye (meħud mill-Kontea ta' Nizza, pussess tad-Duki ta' Savoy), [[Franza]] ċediet it-territorji tad-Dauphiné li jinsabu fil-lvant tal-baċir tal-ilma: l-escartons tar-reġjun ta' Briançonnais, inklużi Châteaudauphin (Casteldelfino) u Oulx. Fl-1720, wara t-Trattat ta' Londra tal-1718, id-Duka ta' Savoy u l-Prinċep ta' Piemonte saru Re ta' Sardinja: minn dik id-data sal-1861, l-istati tiegħu għalhekk kienu jikkostitwixxu r-[[Renju ta' Sardinja]], spiss imsejjaħ ir-"Renju ta' Piemonte-Sardinja". Fl-1744, matul [[il-Gwerra tas-Suċċessjoni Awstrijaka]], l-armata Sardinjana ta’ Karlu Emmanuel III ġiet megħluba mill-armata Franko-Spanjola tal-Prinċep ta’ Conti fil-Battalja ta’ Casteldelfino, u mbagħad għal darb’oħra fil-Battalja tal-Madonna dell'Olmo, ħdejn Cuneo. Madankollu, fid-19 ta’ Lulju 1747, armata Franċiża kkmandata mid-Duka ta’ Belle-Isle ġiet megħluba fil-Battalja ta’ Assietta fuq il-quċċata Alpina tat-Testa dell'Assietta, li tħares fuq il-fortizza ta’ Exilles. Belle-Isle inqatlet f’din il-battalja waqt li kienet qed tipprova tattakka t-trunċieri Sardinjani<ref>{{Ċita web|url=https://www.piemonteexpo.it/piemonte/la-storia-del-piemonte/|titlu=La Storia del Piemonte|lingwa=it-IT|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. '''<big>Era Kontemporanja</big>''' '''Mill-Okkupazzjoni Franċiża sal-Unifikazzjoni tal-Italja (1796-1861)''' Fl-1796, il-Piemonte kien okkupat mill-Armata Rivoluzzjonarja Franċiża; fil-11 ta' Settembru 1802, l-Ewwel Konslu [[Napuljun Bonaparte]] ddeċieda li jgħaqqdu mar-[[Franza|Repubblika Franċiża]]. Wara t-twaqqif mill-ġdid tar-[[Renju ta' Sardinja]] fl-1815, [[Turin]] saret il-belt kapitali tagħha. Il-klassi dominanti tal-Piemonte, li l-aktar membru prominenti tagħha kien il-Konti Cavour, issa ġġieldet kontra l-[[Awstrija]], li kellha l-[[Lombardija]], il-[[Venezia (Reġjun)|Venezia]], u t-[[Toskana]], u kontra l-Papa għall-unifikazzjoni tal-[[Italja]], li nkisbet fl-1861. '''Il-Piemonte fl-Italja Unifikata (mill-1861)''' Wara l-formazzjoni tar-Renju tal-Italja, il-Piemonte tilef l-importanza tiegħu, anke jekk [[Vittorju Emmanuel II]] sar [[Re tal-Italja]]. Fl-1864, Turin tilfet l-istatus tagħha bħala kapitali lil Firenze (u mbagħad lil Ruma wara l-1870). Il-lingwa u l-kultura Taljana gradwalment ħadu post il-lingwa u l-kultura Piemonteżi. Fis-seklu 20, il-Piemonte sar reġjun industrijali ewlieni, bl-emblema tiegħu tkun il-kumpanija tal-karozzi Fiat. Bħal fil-bqija tat-Tramuntana tal-[[Italja]], immigrazzjoni sinifikanti min-Nofsinhar tal-[[Italja]] seħħet wara [[Tieni Gwerra Dinjija|t-Tieni Gwerra Dinjija]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.piemonteexpo.it/piemonte/la-storia-del-piemonte/|titlu=La Storia del Piemonte|lingwa=it-IT|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. == Natura == [[Stampa:Cuneo e Bisalta.jpg|nofs|daqsminuri|Il-belt ta' [[Cuneo]]]] Ir-reġjun tal-Piemonte jiftaħar b'ambjenti naturali diversi minħabba t-topografija varjata tiegħu. Madwar 1,930 km² huma żoni protetti, li jirrappreżentaw ftit inqas minn 8% taż-żona totali, u r-reġjun jinkludi 190 ettaru ta' parks nazzjonali. [[Il-Park Nazzjonali ta' Gran Paradiso]], li jkopri l-Wied ta' Aosta u l-Piemonte, huwa l-aktar famuż. Il-pajsaġġi muntanjużi għoljin tiegħu u l-ħajja selvaġġa abbundanti, inkluż l-ibex, huma tassew evokattivi. Il-[[Val Grande]] huwa wkoll park nazzjonali. Barra minn hekk, hemm mhux inqas minn sitta u ħamsin riżerva jew park reġjonali. Iż-żoni mistagħdra tal-Wied ta' Po rċevew attenzjoni speċjali. Il-Wied ta' Susa ta' fuq huwa wkoll żona muntanjuża b'żoni protetti ([[:it:Parco_naturale_Orsiera-Rocciavrè|Orsiera-Rocciavrè]], [[:it:Parco_naturale_del_Gran_Bosco_di_Salbertrand|Gran Bosco di Salbertrand]], Rochemelon, u oħrajn). == Demografija == Il-Piemonte għandu 4,463,135 abitant f'żona ta' 25,402 km2, li tirriżulta f'densità ta' popolazzjoni ta' 176 abitant għal kull km2. Minbarra l-kapitali provinċjali, l-ibliet importanti huma Moncalieri, Rivoli u Collegno. {| class="wikitable" |+ !Rank !Belt !Provinċja/Belt Metropolitana !Popolazzjoni |- |1 |'''[[Turin]]''' |[[Belt Metropolitana ta' Turin]] |855,654 |- |2 |'''[[Novara]]''' |[[Provinċja ta' Novara]] |101,257 |- |3 |'''[[Alessandrija (Italja)|Alessandrija]]''' |[[Alessandrija (Italja)|Alessandrija]] |93,409 |- |4 |'''[[Asti]]''' |[[Provinċja ta' Asti]] |73,604 |- |5 |'''[[Moncalieri]]''' |[[Belt Metropolitana ta' Turin]] |55,442 |- |6 |'''[[Coni]]''' |[[Provinċja ta' Cuneo]] |55,747 |- |7 |'''[[Rivoli]]''' |[[Belt Metropolitana ta' Turin]] |46,551 |- |8 |'''[[Kollegno]]''' |[[Belt Metropolitana ta' Turin]] |47,590 |- |9 |'''[[Vercelli]]''' |[[Provinċja ta' Vercelli]] |46,391 |- |10 |'''[[Biella (Italja)|Biella]]''' |[[Provinċja ta' Biella]] |42,619 |} == Ekonomija == Il-Piemonte huwa reġjun għani, kemm agrikolament kif ukoll industrijaliment, li jimpjega 1.7 miljun ruħ. Il-partijiet t'isfel tiegħu huma żoni agrikoli fertili. Il-prodotti agrikoli ewlenin tar-reġjun huma ċereali bħar-ross, li kien jammonta għal aktar minn 10% tal-produzzjoni nazzjonali fl-1999, u l-qamħirrum, kif ukoll għeneb għall-inbid, frott u ħalib. Il-produzzjoni tal-pitravi taz-zokkor u l-patata hija wkoll sinifikanti. Il-Piemonte huwa wieħed mill-akbar reġjuni li jipproduċu l-inbid fl-Italja. Aktar minn nofs is-700 km² ta' vinji tiegħu huma rreġistrati bħala DOC (Denominazzjoni ta' Oriġini). Inbejjed rinomati huma prodotti hemmhekk, bħal Barolo, Barbaresco u Moscato d'Asti. Il-varjetajiet tal-għeneb jinkludu Nebbiolo, Barbera, Dolcetto, Freisa, Grignolino u Brachetto. Il-ġobon huwa wkoll apprezzat ħafna: disa' varjetajiet huma ċċertifikati DOC<ref>{{Ċita web|url=https://errin.eu/members/regione-piemonte|titlu=}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.piemonteforyou.it/internal-site/?q=taxonomy/term/23|titlu=Economy {{!}} piemonteforyou|sit=www.piemonteforyou.it|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. Ir-reġjun jinkludi ċentri industrijali ewlenin bħal [[Turin]], fejn jinsab il-manifattur tal-karozzi [[Fiat]], [[Iveco]] (FCA), imwaqqaf aktar minn seklu ilu, u Ivrea, fejn jinsab il-manifattur tal-ħardwer tal-kompjuter [[Olivetti]]. Biella tispeċjalizza fl-għażil u l-produzzjoni tas-suf. Il-Piemonte jiftaħar b'madwar elf kumpanija tat-tessuti, li jesportaw 70% tal-produzzjoni tagħhom. Il-[[provinċja ta' Cuneo]] hija d-dar ta' fabbriki taċ-ċikkulata li jappartjenu lill-grupp [[Ferrero]], li l-kwartieri ġenerali tagħhom jinsabu f'[[Alba]], u industriji mekkaniċi sinifikanti. Il-Piemonte għandu madwar 396,000 kumpanija industrijali u 122,000 negozju tas-snajja'. Hemm ukoll madwar mitt laboratorju ta' riċerka u żvilupp u erba' universitajiet, inkluża l-[[Università ta' Turin]], imwaqqfa fl-1404 u meqjusa bħala waħda mill-aktar importanti fl-[[Italja]] (Politecnico di Torino). == Trasport == [[Stampa:IMG 7160 - Torino - Stazione Porta Nuova - Foto Giovanni Dall'Orto 18-Mar-2007.jpg|nofs|daqsminuri|L-[[Stazzjon ta' Turin-Porta-Nuova|istazzjon ta' Turin-Porta-Nuova]]]] Il-Piemonte jiftaħar bl-itwal netwerk ta' awtostradi (madwar 800 km) minn kwalunkwe reġjun fl-[[Italja]]. [[Turin]] huwa ċ-ċentru ċentrali ta' dan in-netwerk, li minnu jinfirxu d-diversi awtostradi lejn il-provinċji l-oħra tar-reġjun. Fl-2001, l-għadd ta' karozzi tal-passiġġieri għal kull 1,000 abitant laħaq is-623, ferm ogħla mill-medja nazzjonali (575). In-netwerk ferrovjarju jkopri 2,000 km. Żewġ ajruporti internazzjonali jipprovdu konnessjonijiet bl-ajru għal destinazzjonijiet barra l-pajjiż u l-bqija tal-[[Italja]]: L-[[Ajruport ta' Turin]] (Sandro Pertini) u l-[[Ajruport Internazzjonali ta' Cuneo]]. Ticino fl-[[Żvizzera|Iżvizzera]] huwa aċċessibbli permezz tal-Val Vigezzo u l-[[Lag Maggiore]]. L-aċċess għal [[Valais (Kanton)|Valais]] huwa permezz tal-Pass u l-[[Mina ta' Simplon]], u l-Pass u l-[[Mina ta' Great St. Bernard]] (tal-aħħar permezz tal-[[Aosta Valley|Wied ta' Aosta]]). Jeżistu diversi punti ta' aċċess ma' [[Franza]]: il-passaġġi ta' [[Fréjus]] u [[Tende]], it-tnejn li huma jikkonsistu minn mina tat-triq u mina tal-ferrovija; kif ukoll il-passaġġi ta' Mont Cenis, Échelle, Montgenèvre, Agnel, Larche, u Lombarde. Hemm ukoll il-[[Mina ta' Mont Blanc]], aċċessibbli minn [[Chamonix-Mont-Blanc]], biex tasal sal-Piemonte billi taqsam il-[[Aosta Valley|Wied ta' Aosta]]. == Kultura == Matul is-sekli, il-Piemonte żviluppa kultura unika, b'lingwa Rumanza, il-Piemonteż, li pproduċiet letteratura rikka, li l-eqdem testi tagħha jmorru lura għas-seklu 12. Billi kien parti minn stat multinazzjonali bħad-[[Dukat ta' Savoy]], imbagħad ir-[[Renju ta' Sardinja]] ([[Savoy]], Piemonte, [[Nizza]], [[Sardinja]], [[Liguria]]), il-Piemonte dejjem kien reġjun multilingwi, fejn il-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]], il-Piemonteż, l-[[Lingwa Oċċitanija|Occitan]], l-Arpitan (jew [[Lingwa Franko-Provençal|Franko-Provençal]]), u aktar tard it-Taljan eżistew fil-paċi. Illum, it-Taljan huwa l-lingwa universali, il-Piemonteż huwa mitkellem minn nofs il-popolazzjoni (u mgħallem f'xi skejjel bħala elettiva), u l-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] jibqa' relattivament magħruf sew. Lil hinn mill-Piemonteż u t-Taljan, xi widien fil-Piemonte għandhom ukoll il-lingwi lokali tagħhom stess. == Amministrazzjoni == {| class="wikitable" |+ !Provinċja/Belt Metropolitana !Żona (km²) !Popolazzjoni !Densità |- |[[Provinċja ta' Alessandrija]] |3,560 |438,062 |123,1 |- |[[Provinċja ta' Asti]] |1,504 |219,629 |146,0 |- |[[Provinċja ta' Biella]] |913 |187,090 |204,9 |- |[[Provinċja ta' Cuneo]] |6,903 |584,467 |84,7 |- |[[Province de Novare]] |1,339 |365,156 |272,7 |- |[[Belt Metropolitana ta' Turin]] |6,821 |2,288,614 |335,5 |- |[[Provinċja ta' Verbano-Cusio-Ossola]] |2,255 |162,618 |72,1 |- |[[Provinċja ta' Vercelli]] |2,088 |179,164 |85,8 |} == Referenzi == 7nyfzpgr0omt3pez8sn7vh8cpqlmxzl 0 34613 331918 2026-09-04T22:26:09Z JovalQC 21720 Created by translating the opening section from the page "[[:fr:Special:Redirect/revision/238794841|Chongqing]]" 331918 wikitext text/x-wiki '''Chongqing''' ( {{chinois|s=[[wikt:重|重]][[wikt:庆|庆]]|t=重慶|p=Chóngqìng|efeo=Tch'ong-k'ing|w=Ch'ung²-ch'ing⁴}} ), imlaqqma l- '''belt tal-muntanji''' ({{chinois|court=o|c=山城|p=shānchéng}} ), hija muniċipalità fir- [[Ċina|Repubblika Popolari taċ-Ċina]], maħluqa fl-1997 billi nqatgħet il-belt bl-istess isem mill-Provinċja ta' Sichuan. Il-muniċipalità ta' Chongqing għandha erja ta' {{unité|82401|km|2}} (komparabbli ma' dik tal -Awstrija ) u popolazzjoni ta' aktar minn {{Nowrap|32 millions}} abitant. Iż-żona metropolitana ta' Chongqing għandha kważi {{Nowrap|9 millions}} abitant. Il-belt ewlenija hija antika, tradizzjonalment assoċjata mal-istat ta' Ba, li huwa maħsub li saret il-belt kapitali tiegħu madwar is-sena 675 QK. Serviet ukoll bħala kenn għall-gvern Ċiniż matul il- Gwerra Sino-Ġappuniża wara l-qbid tal-kapitali [[Nankeen|Nanjing]] . L-istatus ta' muniċipalità fil-livell provinċjali ngħata lilha sabiex tkun tista' ssir ċentru ekonomiku ewlieni fiċ-Ċina interna u biex timmaniġġja r-risistemazzjoni tan-nies spostati minħabba l-mili tad-Diga tat-Three Gorges, li l-lag tagħha jinsab 'l isfel max-xmara. Fis- snin 2000, iż-żona urbana ta' Chongqing kienet waħda mir-reġjuni li kibru bl-aktar rata mgħaġġla fiċ-Ċina. == Storja == Il-belt hija tradizzjonalment assoċjata mal-istat ta’ Ba, li huwa maħsub li saret il-kapitali tiegħu madwar is-sena 675 QK. Trattati mhux ugwali fetħu lil Chongqing għall-kummerċ barrani mill-1891, u konċessjoni Ġappuniża ġiet stabbilita hemmhekk fl-1901. Wara l-Massakru ta’ Nanjing matul it-Tieni Gwerra Sino-Ġappuniża, imwettaq mill-Armata Imperjali Ġappuniża, Chongqing temporanjament saret il-kapitali tar-Repubblika taċ-Ċina u s-sede tal-gvern tal-Kuomintang. Għandha t-titlu tal-belt l-aktar ibbumbardjata tal-gwerra, wara li sofriet aktar minn 5,000 attakk ta’ bumbardament mill-forza tal-ajru Ġappuniża, li rriżultaw fil-mewt ta’ għexieren ta’ eluf ta’ ċivili. Matul il-gwerra, twettqu 268 attakk mill-ajru fuq Chongqing mis-Servizz tal-Ajru tal-Armata Imperjali Ġappuniża. Aktar minn 3,000 tunnellata ta’ bombi twaqqgħu fuq il-belt bejn l-1939 u l-1942. emaldg7sfykss3c428s4fthgkos0yn1 331919 331918 2026-09-04T22:58:05Z JovalQC 21720 Infobox city create 331919 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|image=[[File:Chongqing Nightscape.jpg]]|caption=Veduta tal-belt bil-lejl}} '''Chongqing''' ([[Lingwi Ċiniżi|Ċiniż]] simplifikat: '''重庆'''; [[Lingwi Ċiniżi|Ċiniż]] tradizzjonali: '''重慶'''; pinyin: '''''Chóngqìng'''''), imlaqqma l-belt tal-muntanji (山城, ''shānchéng''), hija muniċipalità fir-[[Repubblika Popolari taċ-Ċina]], maħluqa fl-1997 billi nqatgħet il-belt bl-istess isem mill-[[Provinċja ta' Sichuan]]. Il-muniċipalità ta' Chongqing għandha erja ta' {{unité|82401|km|2}} (komparabbli ma' dik tal -[[Awstrija]] ) u popolazzjoni ta' aktar minn {{Nowrap|32 millions}} abitant. Iż-żona metropolitana ta' Chongqing għandha kważi {{Nowrap|9 millions}} abitant. Il-belt ewlenija hija antika, tradizzjonalment assoċjata mal-istat ta' Ba, li huwa maħsub li saret il-belt kapitali tiegħu madwar is-sena 675 QK. Serviet ukoll bħala kenn għall-gvern Ċiniż matul il- Gwerra Sino-Ġappuniża wara l-qbid tal-kapitali [[Nankeen|Nanjing]] . L-istatus ta' muniċipalità fil-livell provinċjali ngħata lilha sabiex tkun tista' ssir ċentru ekonomiku ewlieni fiċ-Ċina interna u biex timmaniġġja r-risistemazzjoni tan-nies spostati minħabba l-mili tad-Diga tat-Three Gorges, li l-lag tagħha jinsab 'l isfel max-xmara. Fis- snin 2000, iż-żona urbana ta' Chongqing kienet waħda mir-reġjuni li kibru bl-aktar rata mgħaġġla fiċ-Ċina. == Ġeografija == Chongqing, li tinsab fit-tarf tat-tramuntana tal-[[Plateau ta' Yunnan-Guizhou]] u fuq il-fruntiera tal-lvant tal-Baċir ta' Sichuan, hija maqsuma mix-Xmara Jialing u l-parti ta' fuq tax-[[Xmara Yangtze]] (magħrufa wkoll bħala l-Yangtze jew ix-Xmara Blu). Il-belt tinsab 269 km lejn il-lvant-xlokk ta' Chengdu u 332 km fit-tramuntana ta' Guiyang. Ir-riżervwar tad-Diga tat-Tliet Gorges jibda fil-lvant tal-belt proprja. Il-provinċji ġirien jinkludu Hubei (lejn il-lvant), [[Hunan]] u [[Guizhou]] (fin-nofsinhar), [[Sichuan]] (lejn il-punent), u [[Shaanxi]] (lejn it-tramuntana). == Klima == Chongqing għandha klima subtropikali umda b'erba' staġuni (Köppen Cfa), b'influwenzi tal-monsun karatteristiċi ta' ħafna mill-[[Asja tal-Lvant]]. Chongqing hija magħrufa bħala waħda mit-"tliet fran" taċ-Ċina (三大火炉); is-sjuf tagħha huma fost l-aktar sħan u umdi fiċ-[[Ċina]], b'temperaturi massimi ta' 33–34°C f'Awwissu fiż-żona urbana. Ix-xtiewi huma qosra u ħfief, iżda umdi u msaħħab. Il-lokazzjoni tal-belt fil-Baċir ta' Sichuan tirriżulta f'waħda mill-inqas sigħat totali ta' xemx annwali fiċ-[[Ċina]]<ref>{{Ċita web|url=https://weatherspark.com/y/117232/Average-Weather-in-Chongqing-China-Year-Round|titlu=Chongqing Climate, Weather By Month, Average Temperature (China) - Weather Spark|sit=weatherspark.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. Minħabba l-pożizzjoni tagħha fuq ix-[[Xmara Yangtze]] u l-iżvilupp industrijali qawwi tagħha, Chongqing hija magħrufa għaċ-ċpar tagħha u tbati minn tniġġis tal-arja kroniku u qawwi. Iċ-ċpar huwa l-aktar frekwenti fir-rebbiegħa u matul il-jiem tax-xitwa, u b'hekk il-belt ġiet laqam "Kapitali taċ-Ċpar" (雾都)<ref>{{Ċita web|url=https://www.climatestotravel.com/climate/china/chongqing|titlu=Chongqing climate: seasons, when to go, monthly averages|sit=Climates to Travel|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. == Storja == Il-belt hija tradizzjonalment assoċjata mal-istat ta’ Ba, li huwa maħsub li saret il-kapitali tiegħu madwar is-sena 675 QK<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=History of Chongqing|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=History_of_Chongqing&oldid=1371415645|data-aċċess=2026-09-04|lingwa=en|data=2026-08-26|iktar=Page Version ID: 1371415645}}</ref>. Trattati mhux ugwali fetħu lil Chongqing għall-kummerċ barrani mill-1891, u konċessjoni Ġappuniża ġiet stabbilita hemmhekk fl-1901. Wara l-[[Massakru ta’ Nanjing]] matul [[it-Tieni Gwerra Sino-Ġappuniża]], imwettaq mill-Armata Imperjali Ġappuniża, Chongqing temporanjament saret il-kapitali tar-Repubblika taċ-Ċina u s-sede tal-gvern tal-Kuomintang. Għandha t-titlu tal-belt l-aktar ibbumbardjata tal-gwerra, wara li sofriet aktar minn 5,000 attakk ta’ bumbardament mill-forza tal-ajru Ġappuniża, li rriżultaw fil-mewt ta’ għexieren ta’ eluf ta’ ċivili. Matul il-gwerra, twettqu 268 attakk mill-ajru fuq Chongqing mis-Servizz tal-Ajru tal-Armata Imperjali Ġappuniża. Aktar minn 3,000 tunnellata ta’ bombi twaqqgħu fuq il-belt bejn l-1939 u l-1942. Il-muniċipalità awtonoma hija ta' ħolqien reċenti: ġiet separata mill-[[provinċja ta' Sichuan]], li dak iż-żmien kienet l-aktar waħda popolata mill-provinċji Ċiniżi kollha, fl-1997. Il-kawża ewlenija ta' din il-bidla fl-istatus hija l-ġestjoni tal-lag tat-[[Three Gorges Dam]], u b'mod partikolari l-ispostament u r-rilokazzjoni tan-nies li jgħixu tul ix-xmara<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/place/Chongqing/History|titlu=Chongqing - Ancient City, Warlord Capital, Megacity {{!}} Britannica|data=2026-08-11|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. == Ekonomija == Il-muniċipalità hija kemm port ewlieni tax-xmajjar kif ukoll ċentru kummerċjali, industrijali u kulturali importanti ħafna għaċ-[[Ċina]] kollha. Illum, Chongqing hija waħda mill-ibliet li qed jikbru bl-aktar rata mgħaġġla fid-dinja. Wara li żviluppa l-parti tal-lvant tal-pajjiż, il-gvern Ċiniż iddeċieda li jaċċelera l-iżvilupp fil-provinċji tal-punent. Hawnhekk, f'dak li huwa maħsub biex isir iċ-Chicago taċ-Ċina, qed joħloq portal għall-Punent. F'Ġunju 2010, il-gvern nieda żona ekonomika speċjali ta' 1,200 km². Imsejħa Liangjiang (Żewġ Xmajjar), minħabba li tinsab bejn ix-Xmajjar Yangtze u Jialing, hija mfassla biex tagħti ħajja ġdida lir-reġjuni tal-madwar, li jirrappreżentaw suq ta' 240 miljun ruħ, li jaqbeż bil-bosta d-Delta tax-Xmara Pearl. Sal-2010, il-kapaċità tal-ajruport żdiedet ħames darbiet, il-linji tas-subway żdiedu sitt darbiet, tmien pontijiet addizzjonali jaqsmu ż-żewġ passaġġi tal-ilma tal-belt, u ġew stabbiliti żoni industrijali ġodda. L-ajruport tiegħu se jkun fih tliet terminals u tliet runways sal-2015. Mill-2010 'il quddiem, l-industriji ta' teknoloġija għolja saru t-tieni pilastru tal-ekonomija lokali, iċċentrati madwar ix-Xiyong Micro-Electronics Industrial Park fid-distrett ta' Shapingba, u ġibdu kumpaniji bħal HP, [[IBM]], [[China Mobile]], NTT Data, [[Intel]], [[Cisco]], [[Acer]], [[ASUS]], Foxconn, Quanta, u Inventec. Fl-2017, Chongqing ipproduċiet 61 miljun laptop, 258 miljun mowbajl, u 91 miljun skrin LCD. Parti minn din il-produzzjoni tiġi esportata bl-ajru<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Economy of Chongqing|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Economy_of_Chongqing&oldid=1351831314|data-aċċess=2026-09-04|lingwa=en|data=2026-04-30|iktar=Page Version ID: 1351831314}}</ref>. == Trasport == '''<big>Trasport fuq ix-Xmara</big>''' Chongqing huwa wieħed mill-portijiet interni l-aktar importanti taċ-Ċina, li jservi bħala ċ-ċentru u l-portal għaċ-Ċina tal-Punent. Il-port tiegħu huwa d-destinazzjoni finali għal ħafna vapuri tal-kruċieri lussużi wara l-vjaġġ tagħhom 'l isfel max-[[Xmara Yangtze]], b'waqfiet f'[[Yichang]], [[Wuhan]], [[Nanjing]], u anke f'[[Shanghai]]. Madankollu, fil-passat reċenti, bosta laneċ kienu wkoll jittrakkaw hemm għal bżonnijiet lokali, prattika li issa fil-biċċa l-kbira ġiet sostitwita minn modi oħra ta' trasport. L-aċċess għal vapuri kbar tal-merkanzija issa huwa possibbli grazzi għall-kostruzzjoni tad-Diga tat-Tliet Gorges, li tejbet in-navigabbiltà tax-xmara u ffaċilitat it-trasport bl-ingrossa ta' oġġetti tul ix-[[Xmara Yangtze]] (faħam, minerali mhux maħduma, u merkanzija f'kontejners). Dan wassal għall-kostruzzjoni ta' bosta faċilitajiet tal-immaniġġjar tal-portijiet madwar il-belt. '''<big>Trasport bl-ajru</big>''' Bħalissa hemm tliet ajruporti fil-muniċipalità ta' Chongqing: * L-[[Ajruport Internazzjonali ta' Chongqing Jiangbei]], wieħed miċ-ċentri tal-ajru l-aktar importanti tal-pajjiż; * L-Ajruport ta' Wuqiao fid-Distrett ta' Wanzhou; * L-Ajruport ta' Zhoubai fid-Distrett ta' Qianjiang. '''<big>Trasport bil-ferrovija</big>''' Hija waħda mill-aktar netwerks importanti, b'madwar għaxar linji ewlenin. Infetaħ konnessjoni ferrovjarja tal-merkanzija ta' 11,179 km bejn il-belt Ċiniża ta' Chongqing u l-[[port ta' Antwerp]] fil-[[Belġju]]. Mill-2024, l-ASEAN Express qabbad lil Hanoi ma' Chongqing f'ħamest ijiem, qabel ma wasal l-Ewropa f'inqas minn ġimagħtejn. Il-linja tieqaf f'Chongqing u ġġorr merkanzija lejn il-port ta' Selangor fil-[[Malażja]]. L-istazzjonijiet ferrovjarji ewlenin f'Chongqing huma l-[[Istazzjon Ferrovjarju ta' Chongqing]] (重庆站, chóngqìng zhàn), l-Istazzjon Ferrovjarju tat-Tramuntana ta' Chongqing (重庆北站, chóngqìng běizhàn), l-Istazzjon Ferrovjarju tal-Lvant ta' Chongqing, u l-Istazzjon Ferrovjarju tal-Punent ta' Chongqing. '''<big>Trasport pubbliku</big>''' Il-[[metro ta' Chongqing]] iservi ż-żona metropolitana kollha, b'mod partikolari żewġ linji monorail elevati derivati mill-[[metro ta' Osaka]] fil-[[Ġappun]]. Minħabba li l-belt tinsab f'art muntanjuża, dawn il-linji monorail jitferrqu bejn il-muntanji u l-bini għoli. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|CAN}} [[Toronto]] ([[Kanada]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Seattle]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|CAN}} [[Edmonton]] ([[Kanada]]) ; * {{Flagicon|CAN}} [[Waterloo (Kanada)|Waterloo]] ([[Kanada]]) ; * {{Flagicon|UK}} [[Leicester]] ([[Renju Unit]]) ; * {{Flagicon|UK}} [[Wales]] ([[Renju Unit]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Toulouse]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Düsseldorf]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|NOR}} [[Kontea ta' Sør-Trøndelag]] ([[Norveġja]]) ; * {{Flagicon|ARG}} [[Provinċja ta' Córdoba (Arġentina)|Provinċja ta' Córdoba]] ([[Arġentina]]) ; * {{Flagicon|JPN}} [[Hiroshima]] ([[Ġappun]]) ; * {{Flagicon|JPN}} [[Mito]] ([[Ġappun]]) ; * {{Flagicon|KOR}} [[Incheon]] ([[Korea t'Isfel]]) ; * {{Flagicon|KOR}} [[Busan]] ([[Korea t'Isfel]]) ; * {{Flagicon|THA}} [[Provinċja ta' Chiang Mai]] ([[Tajlandja]]) ; * {{Flagicon|CAM}} [[Provinċja ta' Siem Reap]] ([[Kambodja]]) ; * {{Flagicon|IRN}} [[Shiraz]] ([[Iran]]) ; * {{Flagicon|UKR}} [[Oblast ta' Zaporizhzhia]] ([[Ukrajna]]) ; * {{Flagicon|AUS}} [[Brisbane]] ([[Awstralja]]) ; * {{Flagicon|AUS}} [[Queensland]] ([[Awstralja]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Vladimir]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[San Pietruburgu]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Voronej]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|EGY}} [[Governorat ta' Aswan]] ([[Eġittu]]) ; * {{Flagicon|ZAF}} [[Mpumalanga]] ([[Afrika t'Isfel]]) ; * {{Flagicon|BOT}} [[Gaborone]] ([[Botswana]]) ; * {{Flagicon|NGA}} [[Lagos]] ([[Niġerja]]) ; * {{Flagicon|KEN}} [[Mombasa]] ([[Kenja]]) ; * {{Flagicon|CUB}} [[Provinċja ta' Pinar del Río]] ([[Kuba]]) ; * {{Flagicon|GNB}} [[Bissau]] ([[Ginea Bissaw]]). == Referenzi == e86nqunbuakej7q4n91kxwurhyqj87v 331920 331919 2026-09-04T23:05:46Z JovalQC 21720 /* */ "Belt Cyberpunk" żid 331920 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|image=[[File:September 2025 in Chongqing 07.jpg]]|caption=Chongqing fl-2025}} '''Chongqing''' ([[Lingwi Ċiniżi|Ċiniż]] simplifikat: '''重庆'''; [[Lingwi Ċiniżi|Ċiniż]] tradizzjonali: '''重慶'''; pinyin: '''''Chóngqìng'''''), imlaqqma l-belt tal-muntanji (山城, ''shānchéng''), hija muniċipalità fir-[[Repubblika Popolari taċ-Ċina]], maħluqa fl-1997 billi nqatgħet il-belt bl-istess isem mill-[[Provinċja ta' Sichuan]]. Il-muniċipalità ta' Chongqing għandha erja ta' {{unité|82401|km|2}} (komparabbli ma' dik tal -[[Awstrija]] ) u popolazzjoni ta' aktar minn {{Nowrap|32 millions}} abitant. Iż-żona metropolitana ta' Chongqing għandha kważi {{Nowrap|9 millions}} abitant. Il-belt ewlenija hija antika, tradizzjonalment assoċjata mal-istat ta' Ba, li huwa maħsub li saret il-belt kapitali tiegħu madwar is-sena 675 QK. Serviet ukoll bħala kenn għall-gvern Ċiniż matul il- Gwerra Sino-Ġappuniża wara l-qbid tal-kapitali [[Nankeen|Nanjing]] . L-istatus ta' muniċipalità fil-livell provinċjali ngħata lilha sabiex tkun tista' ssir ċentru ekonomiku ewlieni fiċ-Ċina interna u biex timmaniġġja r-risistemazzjoni tan-nies spostati minħabba l-mili tad-Diga tat-Three Gorges, li l-lag tagħha jinsab 'l isfel max-xmara. Fis- snin 2000, iż-żona urbana ta' Chongqing kienet waħda mir-reġjuni li kibru bl-aktar rata mgħaġġla fiċ-Ċina. == Ġeografija == Chongqing, li tinsab fit-tarf tat-tramuntana tal-[[Plateau ta' Yunnan-Guizhou]] u fuq il-fruntiera tal-lvant tal-Baċir ta' Sichuan, hija maqsuma mix-Xmara Jialing u l-parti ta' fuq tax-[[Xmara Yangtze]] (magħrufa wkoll bħala l-Yangtze jew ix-Xmara Blu). Il-belt tinsab 269 km lejn il-lvant-xlokk ta' Chengdu u 332 km fit-tramuntana ta' Guiyang. Ir-riżervwar tad-Diga tat-Tliet Gorges jibda fil-lvant tal-belt proprja. Il-provinċji ġirien jinkludu Hubei (lejn il-lvant), [[Hunan]] u [[Guizhou]] (fin-nofsinhar), [[Sichuan]] (lejn il-punent), u [[Shaanxi]] (lejn it-tramuntana). == Klima == Chongqing għandha klima subtropikali umda b'erba' staġuni (Köppen Cfa), b'influwenzi tal-monsun karatteristiċi ta' ħafna mill-[[Asja tal-Lvant]]. Chongqing hija magħrufa bħala waħda mit-"tliet fran" taċ-Ċina (三大火炉); is-sjuf tagħha huma fost l-aktar sħan u umdi fiċ-[[Ċina]], b'temperaturi massimi ta' 33–34°C f'Awwissu fiż-żona urbana. Ix-xtiewi huma qosra u ħfief, iżda umdi u msaħħab. Il-lokazzjoni tal-belt fil-Baċir ta' Sichuan tirriżulta f'waħda mill-inqas sigħat totali ta' xemx annwali fiċ-[[Ċina]]<ref>{{Ċita web|url=https://weatherspark.com/y/117232/Average-Weather-in-Chongqing-China-Year-Round|titlu=Chongqing Climate, Weather By Month, Average Temperature (China) - Weather Spark|sit=weatherspark.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. Minħabba l-pożizzjoni tagħha fuq ix-[[Xmara Yangtze]] u l-iżvilupp industrijali qawwi tagħha, Chongqing hija magħrufa għaċ-ċpar tagħha u tbati minn tniġġis tal-arja kroniku u qawwi. Iċ-ċpar huwa l-aktar frekwenti fir-rebbiegħa u matul il-jiem tax-xitwa, u b'hekk il-belt ġiet laqam "Kapitali taċ-Ċpar" (雾都)<ref>{{Ċita web|url=https://www.climatestotravel.com/climate/china/chongqing|titlu=Chongqing climate: seasons, when to go, monthly averages|sit=Climates to Travel|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. == Storja == Il-belt hija tradizzjonalment assoċjata mal-istat ta’ Ba, li huwa maħsub li saret il-kapitali tiegħu madwar is-sena 675 QK<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=History of Chongqing|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=History_of_Chongqing&oldid=1371415645|data-aċċess=2026-09-04|lingwa=en|data=2026-08-26|iktar=Page Version ID: 1371415645}}</ref>. Trattati mhux ugwali fetħu lil Chongqing għall-kummerċ barrani mill-1891, u konċessjoni Ġappuniża ġiet stabbilita hemmhekk fl-1901. Wara l-[[Massakru ta’ Nanjing]] matul [[it-Tieni Gwerra Sino-Ġappuniża]], imwettaq mill-Armata Imperjali Ġappuniża, Chongqing temporanjament saret il-kapitali tar-Repubblika taċ-Ċina u s-sede tal-gvern tal-Kuomintang. Għandha t-titlu tal-belt l-aktar ibbumbardjata tal-gwerra, wara li sofriet aktar minn 5,000 attakk ta’ bumbardament mill-forza tal-ajru Ġappuniża, li rriżultaw fil-mewt ta’ għexieren ta’ eluf ta’ ċivili. Matul il-gwerra, twettqu 268 attakk mill-ajru fuq Chongqing mis-Servizz tal-Ajru tal-Armata Imperjali Ġappuniża. Aktar minn 3,000 tunnellata ta’ bombi twaqqgħu fuq il-belt bejn l-1939 u l-1942. Il-muniċipalità awtonoma hija ta' ħolqien reċenti: ġiet separata mill-[[provinċja ta' Sichuan]], li dak iż-żmien kienet l-aktar waħda popolata mill-provinċji Ċiniżi kollha, fl-1997. Il-kawża ewlenija ta' din il-bidla fl-istatus hija l-ġestjoni tal-lag tat-[[Three Gorges Dam]], u b'mod partikolari l-ispostament u r-rilokazzjoni tan-nies li jgħixu tul ix-xmara<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/place/Chongqing/History|titlu=Chongqing - Ancient City, Warlord Capital, Megacity {{!}} Britannica|data=2026-08-11|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. == Ekonomija == Il-muniċipalità hija kemm port ewlieni tax-xmajjar kif ukoll ċentru kummerċjali, industrijali u kulturali importanti ħafna għaċ-[[Ċina]] kollha. Illum, Chongqing hija waħda mill-ibliet li qed jikbru bl-aktar rata mgħaġġla fid-dinja. Wara li żviluppa l-parti tal-lvant tal-pajjiż, il-gvern Ċiniż iddeċieda li jaċċelera l-iżvilupp fil-provinċji tal-punent. Hawnhekk, f'dak li huwa maħsub biex isir iċ-Chicago taċ-Ċina, qed joħloq portal għall-Punent. F'Ġunju 2010, il-gvern nieda żona ekonomika speċjali ta' 1,200 km². Imsejħa Liangjiang (Żewġ Xmajjar), minħabba li tinsab bejn ix-Xmajjar Yangtze u Jialing, hija mfassla biex tagħti ħajja ġdida lir-reġjuni tal-madwar, li jirrappreżentaw suq ta' 240 miljun ruħ, li jaqbeż bil-bosta d-Delta tax-Xmara Pearl. Sal-2010, il-kapaċità tal-ajruport żdiedet ħames darbiet, il-linji tas-subway żdiedu sitt darbiet, tmien pontijiet addizzjonali jaqsmu ż-żewġ passaġġi tal-ilma tal-belt, u ġew stabbiliti żoni industrijali ġodda. L-ajruport tiegħu se jkun fih tliet terminals u tliet runways sal-2015. Mill-2010 'il quddiem, l-industriji ta' teknoloġija għolja saru t-tieni pilastru tal-ekonomija lokali, iċċentrati madwar ix-Xiyong Micro-Electronics Industrial Park fid-distrett ta' Shapingba, u ġibdu kumpaniji bħal HP, [[IBM]], [[China Mobile]], NTT Data, [[Intel]], [[Cisco]], [[Acer]], [[ASUS]], Foxconn, Quanta, u Inventec. Fl-2017, Chongqing ipproduċiet 61 miljun laptop, 258 miljun mowbajl, u 91 miljun skrin LCD. Parti minn din il-produzzjoni tiġi esportata bl-ajru<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Economy of Chongqing|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Economy_of_Chongqing&oldid=1351831314|data-aċċess=2026-09-04|lingwa=en|data=2026-04-30|iktar=Page Version ID: 1351831314}}</ref>. == Belt Cyberpunk == [[Stampa:Chongqing Nightscape.jpg|nofs|daqsminuri|Veduta ta' Chongqing (il-belt Cyberpunk) bil-lejl]] Chongqing tinkorpora s-cyberpunk permezz tal-urbaniżmu [[3D]] vertikali tagħha fejn toroq u monorails jgħaddu minn ġo bini, l-atmosfera ta’ billejl tagħha saturata bin-neon u l-[[LED]]<nowiki/>s mgħaddsa f’ċpar permanenti, u l-kuntrast impressjonanti bejn il-bini għoli ultra-futuristiku tagħha u s-sqaqien popolari tagħha mdendlin mal-irdumijiet<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Haicen Yang, Hassan Tayir|data=2025-08-06|titlu=The mindbending ‘cyberpunk city’ in China that exists on so many levels {{!}} CNN|url=https://edition.cnn.com/travel/chongqing-china-tourism-cyberpunk-city-intl-hnk|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. == Trasport == '''<big>Trasport fuq ix-Xmara</big>''' Chongqing huwa wieħed mill-portijiet interni l-aktar importanti taċ-Ċina, li jservi bħala ċ-ċentru u l-portal għaċ-Ċina tal-Punent. Il-port tiegħu huwa d-destinazzjoni finali għal ħafna vapuri tal-kruċieri lussużi wara l-vjaġġ tagħhom 'l isfel max-[[Xmara Yangtze]], b'waqfiet f'[[Yichang]], [[Wuhan]], [[Nanjing]], u anke f'[[Shanghai]]. Madankollu, fil-passat reċenti, bosta laneċ kienu wkoll jittrakkaw hemm għal bżonnijiet lokali, prattika li issa fil-biċċa l-kbira ġiet sostitwita minn modi oħra ta' trasport. L-aċċess għal vapuri kbar tal-merkanzija issa huwa possibbli grazzi għall-kostruzzjoni tad-Diga tat-Tliet Gorges, li tejbet in-navigabbiltà tax-xmara u ffaċilitat it-trasport bl-ingrossa ta' oġġetti tul ix-[[Xmara Yangtze]] (faħam, minerali mhux maħduma, u merkanzija f'kontejners). Dan wassal għall-kostruzzjoni ta' bosta faċilitajiet tal-immaniġġjar tal-portijiet madwar il-belt. '''<big>Trasport bl-ajru</big>''' Bħalissa hemm tliet ajruporti fil-muniċipalità ta' Chongqing: * L-[[Ajruport Internazzjonali ta' Chongqing Jiangbei]], wieħed miċ-ċentri tal-ajru l-aktar importanti tal-pajjiż; * L-Ajruport ta' Wuqiao fid-Distrett ta' Wanzhou; * L-Ajruport ta' Zhoubai fid-Distrett ta' Qianjiang. '''<big>Trasport bil-ferrovija</big>''' Hija waħda mill-aktar netwerks importanti, b'madwar għaxar linji ewlenin. Infetaħ konnessjoni ferrovjarja tal-merkanzija ta' 11,179 km bejn il-belt Ċiniża ta' Chongqing u l-[[port ta' Antwerp]] fil-[[Belġju]]. Mill-2024, l-ASEAN Express qabbad lil Hanoi ma' Chongqing f'ħamest ijiem, qabel ma wasal l-Ewropa f'inqas minn ġimagħtejn. Il-linja tieqaf f'Chongqing u ġġorr merkanzija lejn il-port ta' Selangor fil-[[Malażja]]. L-istazzjonijiet ferrovjarji ewlenin f'Chongqing huma l-[[Istazzjon Ferrovjarju ta' Chongqing]] (重庆站, chóngqìng zhàn), l-Istazzjon Ferrovjarju tat-Tramuntana ta' Chongqing (重庆北站, chóngqìng běizhàn), l-Istazzjon Ferrovjarju tal-Lvant ta' Chongqing, u l-Istazzjon Ferrovjarju tal-Punent ta' Chongqing. '''<big>Trasport pubbliku</big>''' Il-[[metro ta' Chongqing]] iservi ż-żona metropolitana kollha, b'mod partikolari żewġ linji monorail elevati derivati mill-[[metro ta' Osaka]] fil-[[Ġappun]]. Minħabba li l-belt tinsab f'art muntanjuża, dawn il-linji monorail jitferrqu bejn il-muntanji u l-bini għoli. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|CAN}} [[Toronto]] ([[Kanada]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Seattle]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|CAN}} [[Edmonton]] ([[Kanada]]) ; * {{Flagicon|CAN}} [[Waterloo (Kanada)|Waterloo]] ([[Kanada]]) ; * {{Flagicon|UK}} [[Leicester]] ([[Renju Unit]]) ; * {{Flagicon|UK}} [[Wales]] ([[Renju Unit]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Toulouse]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Düsseldorf]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|NOR}} [[Kontea ta' Sør-Trøndelag]] ([[Norveġja]]) ; * {{Flagicon|ARG}} [[Provinċja ta' Córdoba (Arġentina)|Provinċja ta' Córdoba]] ([[Arġentina]]) ; * {{Flagicon|JPN}} [[Hiroshima]] ([[Ġappun]]) ; * {{Flagicon|JPN}} [[Mito]] ([[Ġappun]]) ; * {{Flagicon|KOR}} [[Incheon]] ([[Korea t'Isfel]]) ; * {{Flagicon|KOR}} [[Busan]] ([[Korea t'Isfel]]) ; * {{Flagicon|THA}} [[Provinċja ta' Chiang Mai]] ([[Tajlandja]]) ; * {{Flagicon|CAM}} [[Provinċja ta' Siem Reap]] ([[Kambodja]]) ; * {{Flagicon|IRN}} [[Shiraz]] ([[Iran]]) ; * {{Flagicon|UKR}} [[Oblast ta' Zaporizhzhia]] ([[Ukrajna]]) ; * {{Flagicon|AUS}} [[Brisbane]] ([[Awstralja]]) ; * {{Flagicon|AUS}} [[Queensland]] ([[Awstralja]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Vladimir]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[San Pietruburgu]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Voronej]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|EGY}} [[Governorat ta' Aswan]] ([[Eġittu]]) ; * {{Flagicon|ZAF}} [[Mpumalanga]] ([[Afrika t'Isfel]]) ; * {{Flagicon|BOT}} [[Gaborone]] ([[Botswana]]) ; * {{Flagicon|NGA}} [[Lagos]] ([[Niġerja]]) ; * {{Flagicon|KEN}} [[Mombasa]] ([[Kenja]]) ; * {{Flagicon|CUB}} [[Provinċja ta' Pinar del Río]] ([[Kuba]]) ; * {{Flagicon|GNB}} [[Bissau]] ([[Ginea Bissaw]]). == Referenzi == lhyebaqaihidtjxgb3zal6ym137ajjb 331921 331920 2026-09-04T23:07:02Z JovalQC 21720 JovalQC mexxa l-paġna [[Ċhongqing]] għal [[Chongqing]] 331920 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|image=[[File:September 2025 in Chongqing 07.jpg]]|caption=Chongqing fl-2025}} '''Chongqing''' ([[Lingwi Ċiniżi|Ċiniż]] simplifikat: '''重庆'''; [[Lingwi Ċiniżi|Ċiniż]] tradizzjonali: '''重慶'''; pinyin: '''''Chóngqìng'''''), imlaqqma l-belt tal-muntanji (山城, ''shānchéng''), hija muniċipalità fir-[[Repubblika Popolari taċ-Ċina]], maħluqa fl-1997 billi nqatgħet il-belt bl-istess isem mill-[[Provinċja ta' Sichuan]]. Il-muniċipalità ta' Chongqing għandha erja ta' {{unité|82401|km|2}} (komparabbli ma' dik tal -[[Awstrija]] ) u popolazzjoni ta' aktar minn {{Nowrap|32 millions}} abitant. Iż-żona metropolitana ta' Chongqing għandha kważi {{Nowrap|9 millions}} abitant. Il-belt ewlenija hija antika, tradizzjonalment assoċjata mal-istat ta' Ba, li huwa maħsub li saret il-belt kapitali tiegħu madwar is-sena 675 QK. Serviet ukoll bħala kenn għall-gvern Ċiniż matul il- Gwerra Sino-Ġappuniża wara l-qbid tal-kapitali [[Nankeen|Nanjing]] . L-istatus ta' muniċipalità fil-livell provinċjali ngħata lilha sabiex tkun tista' ssir ċentru ekonomiku ewlieni fiċ-Ċina interna u biex timmaniġġja r-risistemazzjoni tan-nies spostati minħabba l-mili tad-Diga tat-Three Gorges, li l-lag tagħha jinsab 'l isfel max-xmara. Fis- snin 2000, iż-żona urbana ta' Chongqing kienet waħda mir-reġjuni li kibru bl-aktar rata mgħaġġla fiċ-Ċina. == Ġeografija == Chongqing, li tinsab fit-tarf tat-tramuntana tal-[[Plateau ta' Yunnan-Guizhou]] u fuq il-fruntiera tal-lvant tal-Baċir ta' Sichuan, hija maqsuma mix-Xmara Jialing u l-parti ta' fuq tax-[[Xmara Yangtze]] (magħrufa wkoll bħala l-Yangtze jew ix-Xmara Blu). Il-belt tinsab 269 km lejn il-lvant-xlokk ta' Chengdu u 332 km fit-tramuntana ta' Guiyang. Ir-riżervwar tad-Diga tat-Tliet Gorges jibda fil-lvant tal-belt proprja. Il-provinċji ġirien jinkludu Hubei (lejn il-lvant), [[Hunan]] u [[Guizhou]] (fin-nofsinhar), [[Sichuan]] (lejn il-punent), u [[Shaanxi]] (lejn it-tramuntana). == Klima == Chongqing għandha klima subtropikali umda b'erba' staġuni (Köppen Cfa), b'influwenzi tal-monsun karatteristiċi ta' ħafna mill-[[Asja tal-Lvant]]. Chongqing hija magħrufa bħala waħda mit-"tliet fran" taċ-Ċina (三大火炉); is-sjuf tagħha huma fost l-aktar sħan u umdi fiċ-[[Ċina]], b'temperaturi massimi ta' 33–34°C f'Awwissu fiż-żona urbana. Ix-xtiewi huma qosra u ħfief, iżda umdi u msaħħab. Il-lokazzjoni tal-belt fil-Baċir ta' Sichuan tirriżulta f'waħda mill-inqas sigħat totali ta' xemx annwali fiċ-[[Ċina]]<ref>{{Ċita web|url=https://weatherspark.com/y/117232/Average-Weather-in-Chongqing-China-Year-Round|titlu=Chongqing Climate, Weather By Month, Average Temperature (China) - Weather Spark|sit=weatherspark.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. Minħabba l-pożizzjoni tagħha fuq ix-[[Xmara Yangtze]] u l-iżvilupp industrijali qawwi tagħha, Chongqing hija magħrufa għaċ-ċpar tagħha u tbati minn tniġġis tal-arja kroniku u qawwi. Iċ-ċpar huwa l-aktar frekwenti fir-rebbiegħa u matul il-jiem tax-xitwa, u b'hekk il-belt ġiet laqam "Kapitali taċ-Ċpar" (雾都)<ref>{{Ċita web|url=https://www.climatestotravel.com/climate/china/chongqing|titlu=Chongqing climate: seasons, when to go, monthly averages|sit=Climates to Travel|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. == Storja == Il-belt hija tradizzjonalment assoċjata mal-istat ta’ Ba, li huwa maħsub li saret il-kapitali tiegħu madwar is-sena 675 QK<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=History of Chongqing|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=History_of_Chongqing&oldid=1371415645|data-aċċess=2026-09-04|lingwa=en|data=2026-08-26|iktar=Page Version ID: 1371415645}}</ref>. Trattati mhux ugwali fetħu lil Chongqing għall-kummerċ barrani mill-1891, u konċessjoni Ġappuniża ġiet stabbilita hemmhekk fl-1901. Wara l-[[Massakru ta’ Nanjing]] matul [[it-Tieni Gwerra Sino-Ġappuniża]], imwettaq mill-Armata Imperjali Ġappuniża, Chongqing temporanjament saret il-kapitali tar-Repubblika taċ-Ċina u s-sede tal-gvern tal-Kuomintang. Għandha t-titlu tal-belt l-aktar ibbumbardjata tal-gwerra, wara li sofriet aktar minn 5,000 attakk ta’ bumbardament mill-forza tal-ajru Ġappuniża, li rriżultaw fil-mewt ta’ għexieren ta’ eluf ta’ ċivili. Matul il-gwerra, twettqu 268 attakk mill-ajru fuq Chongqing mis-Servizz tal-Ajru tal-Armata Imperjali Ġappuniża. Aktar minn 3,000 tunnellata ta’ bombi twaqqgħu fuq il-belt bejn l-1939 u l-1942. Il-muniċipalità awtonoma hija ta' ħolqien reċenti: ġiet separata mill-[[provinċja ta' Sichuan]], li dak iż-żmien kienet l-aktar waħda popolata mill-provinċji Ċiniżi kollha, fl-1997. Il-kawża ewlenija ta' din il-bidla fl-istatus hija l-ġestjoni tal-lag tat-[[Three Gorges Dam]], u b'mod partikolari l-ispostament u r-rilokazzjoni tan-nies li jgħixu tul ix-xmara<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/place/Chongqing/History|titlu=Chongqing - Ancient City, Warlord Capital, Megacity {{!}} Britannica|data=2026-08-11|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. == Ekonomija == Il-muniċipalità hija kemm port ewlieni tax-xmajjar kif ukoll ċentru kummerċjali, industrijali u kulturali importanti ħafna għaċ-[[Ċina]] kollha. Illum, Chongqing hija waħda mill-ibliet li qed jikbru bl-aktar rata mgħaġġla fid-dinja. Wara li żviluppa l-parti tal-lvant tal-pajjiż, il-gvern Ċiniż iddeċieda li jaċċelera l-iżvilupp fil-provinċji tal-punent. Hawnhekk, f'dak li huwa maħsub biex isir iċ-Chicago taċ-Ċina, qed joħloq portal għall-Punent. F'Ġunju 2010, il-gvern nieda żona ekonomika speċjali ta' 1,200 km². Imsejħa Liangjiang (Żewġ Xmajjar), minħabba li tinsab bejn ix-Xmajjar Yangtze u Jialing, hija mfassla biex tagħti ħajja ġdida lir-reġjuni tal-madwar, li jirrappreżentaw suq ta' 240 miljun ruħ, li jaqbeż bil-bosta d-Delta tax-Xmara Pearl. Sal-2010, il-kapaċità tal-ajruport żdiedet ħames darbiet, il-linji tas-subway żdiedu sitt darbiet, tmien pontijiet addizzjonali jaqsmu ż-żewġ passaġġi tal-ilma tal-belt, u ġew stabbiliti żoni industrijali ġodda. L-ajruport tiegħu se jkun fih tliet terminals u tliet runways sal-2015. Mill-2010 'il quddiem, l-industriji ta' teknoloġija għolja saru t-tieni pilastru tal-ekonomija lokali, iċċentrati madwar ix-Xiyong Micro-Electronics Industrial Park fid-distrett ta' Shapingba, u ġibdu kumpaniji bħal HP, [[IBM]], [[China Mobile]], NTT Data, [[Intel]], [[Cisco]], [[Acer]], [[ASUS]], Foxconn, Quanta, u Inventec. Fl-2017, Chongqing ipproduċiet 61 miljun laptop, 258 miljun mowbajl, u 91 miljun skrin LCD. Parti minn din il-produzzjoni tiġi esportata bl-ajru<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Economy of Chongqing|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Economy_of_Chongqing&oldid=1351831314|data-aċċess=2026-09-04|lingwa=en|data=2026-04-30|iktar=Page Version ID: 1351831314}}</ref>. == Belt Cyberpunk == [[Stampa:Chongqing Nightscape.jpg|nofs|daqsminuri|Veduta ta' Chongqing (il-belt Cyberpunk) bil-lejl]] Chongqing tinkorpora s-cyberpunk permezz tal-urbaniżmu [[3D]] vertikali tagħha fejn toroq u monorails jgħaddu minn ġo bini, l-atmosfera ta’ billejl tagħha saturata bin-neon u l-[[LED]]<nowiki/>s mgħaddsa f’ċpar permanenti, u l-kuntrast impressjonanti bejn il-bini għoli ultra-futuristiku tagħha u s-sqaqien popolari tagħha mdendlin mal-irdumijiet<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Haicen Yang, Hassan Tayir|data=2025-08-06|titlu=The mindbending ‘cyberpunk city’ in China that exists on so many levels {{!}} CNN|url=https://edition.cnn.com/travel/chongqing-china-tourism-cyberpunk-city-intl-hnk|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. == Trasport == '''<big>Trasport fuq ix-Xmara</big>''' Chongqing huwa wieħed mill-portijiet interni l-aktar importanti taċ-Ċina, li jservi bħala ċ-ċentru u l-portal għaċ-Ċina tal-Punent. Il-port tiegħu huwa d-destinazzjoni finali għal ħafna vapuri tal-kruċieri lussużi wara l-vjaġġ tagħhom 'l isfel max-[[Xmara Yangtze]], b'waqfiet f'[[Yichang]], [[Wuhan]], [[Nanjing]], u anke f'[[Shanghai]]. Madankollu, fil-passat reċenti, bosta laneċ kienu wkoll jittrakkaw hemm għal bżonnijiet lokali, prattika li issa fil-biċċa l-kbira ġiet sostitwita minn modi oħra ta' trasport. L-aċċess għal vapuri kbar tal-merkanzija issa huwa possibbli grazzi għall-kostruzzjoni tad-Diga tat-Tliet Gorges, li tejbet in-navigabbiltà tax-xmara u ffaċilitat it-trasport bl-ingrossa ta' oġġetti tul ix-[[Xmara Yangtze]] (faħam, minerali mhux maħduma, u merkanzija f'kontejners). Dan wassal għall-kostruzzjoni ta' bosta faċilitajiet tal-immaniġġjar tal-portijiet madwar il-belt. '''<big>Trasport bl-ajru</big>''' Bħalissa hemm tliet ajruporti fil-muniċipalità ta' Chongqing: * L-[[Ajruport Internazzjonali ta' Chongqing Jiangbei]], wieħed miċ-ċentri tal-ajru l-aktar importanti tal-pajjiż; * L-Ajruport ta' Wuqiao fid-Distrett ta' Wanzhou; * L-Ajruport ta' Zhoubai fid-Distrett ta' Qianjiang. '''<big>Trasport bil-ferrovija</big>''' Hija waħda mill-aktar netwerks importanti, b'madwar għaxar linji ewlenin. Infetaħ konnessjoni ferrovjarja tal-merkanzija ta' 11,179 km bejn il-belt Ċiniża ta' Chongqing u l-[[port ta' Antwerp]] fil-[[Belġju]]. Mill-2024, l-ASEAN Express qabbad lil Hanoi ma' Chongqing f'ħamest ijiem, qabel ma wasal l-Ewropa f'inqas minn ġimagħtejn. Il-linja tieqaf f'Chongqing u ġġorr merkanzija lejn il-port ta' Selangor fil-[[Malażja]]. L-istazzjonijiet ferrovjarji ewlenin f'Chongqing huma l-[[Istazzjon Ferrovjarju ta' Chongqing]] (重庆站, chóngqìng zhàn), l-Istazzjon Ferrovjarju tat-Tramuntana ta' Chongqing (重庆北站, chóngqìng běizhàn), l-Istazzjon Ferrovjarju tal-Lvant ta' Chongqing, u l-Istazzjon Ferrovjarju tal-Punent ta' Chongqing. '''<big>Trasport pubbliku</big>''' Il-[[metro ta' Chongqing]] iservi ż-żona metropolitana kollha, b'mod partikolari żewġ linji monorail elevati derivati mill-[[metro ta' Osaka]] fil-[[Ġappun]]. Minħabba li l-belt tinsab f'art muntanjuża, dawn il-linji monorail jitferrqu bejn il-muntanji u l-bini għoli. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|CAN}} [[Toronto]] ([[Kanada]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Seattle]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|CAN}} [[Edmonton]] ([[Kanada]]) ; * {{Flagicon|CAN}} [[Waterloo (Kanada)|Waterloo]] ([[Kanada]]) ; * {{Flagicon|UK}} [[Leicester]] ([[Renju Unit]]) ; * {{Flagicon|UK}} [[Wales]] ([[Renju Unit]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Toulouse]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Düsseldorf]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|NOR}} [[Kontea ta' Sør-Trøndelag]] ([[Norveġja]]) ; * {{Flagicon|ARG}} [[Provinċja ta' Córdoba (Arġentina)|Provinċja ta' Córdoba]] ([[Arġentina]]) ; * {{Flagicon|JPN}} [[Hiroshima]] ([[Ġappun]]) ; * {{Flagicon|JPN}} [[Mito]] ([[Ġappun]]) ; * {{Flagicon|KOR}} [[Incheon]] ([[Korea t'Isfel]]) ; * {{Flagicon|KOR}} [[Busan]] ([[Korea t'Isfel]]) ; * {{Flagicon|THA}} [[Provinċja ta' Chiang Mai]] ([[Tajlandja]]) ; * {{Flagicon|CAM}} [[Provinċja ta' Siem Reap]] ([[Kambodja]]) ; * {{Flagicon|IRN}} [[Shiraz]] ([[Iran]]) ; * {{Flagicon|UKR}} [[Oblast ta' Zaporizhzhia]] ([[Ukrajna]]) ; * {{Flagicon|AUS}} [[Brisbane]] ([[Awstralja]]) ; * {{Flagicon|AUS}} [[Queensland]] ([[Awstralja]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Vladimir]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[San Pietruburgu]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Voronej]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|EGY}} [[Governorat ta' Aswan]] ([[Eġittu]]) ; * {{Flagicon|ZAF}} [[Mpumalanga]] ([[Afrika t'Isfel]]) ; * {{Flagicon|BOT}} [[Gaborone]] ([[Botswana]]) ; * {{Flagicon|NGA}} [[Lagos]] ([[Niġerja]]) ; * {{Flagicon|KEN}} [[Mombasa]] ([[Kenja]]) ; * {{Flagicon|CUB}} [[Provinċja ta' Pinar del Río]] ([[Kuba]]) ; * {{Flagicon|GNB}} [[Bissau]] ([[Ginea Bissaw]]). == Referenzi == lhyebaqaihidtjxgb3zal6ym137ajjb 0 34614 331922 2026-09-04T23:07:03Z JovalQC 21720 JovalQC mexxa l-paġna [[Ċhongqing]] għal [[Chongqing]] 331922 wikitext text/x-wiki #RINDIRIZZA [[Chongqing]] 8voefhl5f33iqm7h9xwe2nwzij59uwk 0 34615 331937 2026-09-05T08:14:21Z ToniSant 4257 Maħluqa bit-traduzzjoni tal-paġna "[[:en:Special:Redirect/revision/1322277360|Villa Rundle]]" 331937 wikitext text/x-wiki '''Il-Ġnien ta' Villa Rundle''' huwa ġnien li jinsab fil-parti t'isfel ta' [[Republic Street, Gozo|Triq ir-Repubblika]], [[Rabat (Għawdex)|Victoria, Għawdex]]. Il-ġnien tħawwel u ssemma għall-Ġeneral Brittaniku Leslie Rundle madwar l-1915. Fih hemm varjetà ta’ siġar indiġeni u importati, bħal ''Ficus nitida'' u siġar tal-palm tal-Kanari. Is-siġar joffru wkoll imkejjen ta' dell mix-xemx. == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Rabat (Għawdex)]] [[Kategorija:Ġonna f'Malta]] g4ljk7nvj8fqb2ko4a065rcqqj5gfjm 331938 331937 2026-09-05T08:15:32Z ToniSant 4257 +nebbieta 331938 wikitext text/x-wiki {{Stub|agrikoltura}} '''Il-Ġnien ta' Villa Rundle''' huwa ġnien li jinsab fil-parti t'isfel ta' [[Republic Street, Gozo|Triq ir-Repubblika]], [[Rabat (Għawdex)|Victoria, Għawdex]]. Il-ġnien tħawwel u ssemma għall-Ġeneral Brittaniku Leslie Rundle madwar l-1915. Fih hemm varjetà ta’ siġar indiġeni u importati, bħal ''Ficus nitida'' u siġar tal-palm tal-Kanari. Is-siġar joffru wkoll imkejjen ta' dell mix-xemx.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Villa Rundle Garden - visitgozo.com|url=https://www.visitgozo.com/where-to-go-in-gozo/parks-and-gardens/villa-rundle-garden/|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-09-05}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Rabat (Għawdex)]] [[Kategorija:Ġonna f'Malta]] khtdbo32u8rws65kfe915usl4yieoqg 331939 331938 2026-09-05T08:17:48Z ToniSant 4257 +stampa 331939 wikitext text/x-wiki {{Stub|agrikoltura}} [[Stampa:Villa Rundle Garden Viktoria.JPG|alt=In-naħa ta' wara tal-Ġnien ta' Villa Rundle|daqsminuri|In-naħa ta' wara tal-Ġnien ta' Villa Rundle]] '''Il-Ġnien ta' Villa Rundle''' huwa ġnien li jinsab fil-parti t'isfel ta' [[Republic Street, Gozo|Triq ir-Repubblika]], [[Rabat (Għawdex)|Victoria, Għawdex]]. Il-ġnien tħawwel u ssemma għall-Ġeneral Brittaniku Leslie Rundle madwar l-1915. Fih hemm varjetà ta’ siġar indiġeni u importati, bħal ''Ficus nitida'' u siġar tal-palm tal-Kanari. Is-siġar joffru wkoll imkejjen ta' dell mix-xemx.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Villa Rundle Garden - visitgozo.com|url=https://www.visitgozo.com/where-to-go-in-gozo/parks-and-gardens/villa-rundle-garden/|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-09-05}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}}{{Commonscat}} [[Kategorija:Rabat (Għawdex)]] [[Kategorija:Ġonna f'Malta]] tlzfkegmphxfmqos63fq7ugluatpt0n