Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 10 12712 332001 291468 2026-09-10T13:32:58Z JovalQC 21720 /* */ 332001 wikitext text/x-wiki <includeonly><!-- --><table class="infobox geography vcard" style="width:22em; font-size:88%;"><!-- ================================================================ Ismijiet ================================================================ -->{{#if:{{{isem_twil_konvenzjonali|}}}{{{isem_nattiv|}}}{{{isem|}}} |<!--imbagħad: --><tr class="adr"> <th colspan="3" align="center" class="mergedtoprow fn org country-name" style="line-height:1.2em; padding:0.25em 0.33em 0.33em; font-size:1.25em;"><!-- -->{{#if:{{{isem_twil_konvenzjonali|}}} |<!--imbagħad:-->{{{isem_twil_konvenzjonali|}}} }}<!-- -->{{#if:{{{isem_nattiv|}}}{{{isem|}}} |<!--then:--><div style="padding-top:0.25em;"><!-- -->{{{isem_nattiv|}}}{{{isem|}}}</div><!-- -->}}<!-- --></th> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Bandiera / Emblema (jew simbolu ieħor) ================================================================ -->{{#if:{{{stampa_bandiera|}}} |<!-- --><tr class="mergedtoprow"> <td class="maptable" colspan="3" align="center" style="padding:0.5em 0;"><!-- --><table align="left" style="width:100%; background:none;"><!-- -----------Stampa/i----------- --><tr> <td align="right" style="{{#if:{{{stampa_emblema|}}}{{{stampa_simbolu|}}} |<!--then:--> {{#if:{{{daqs_bandiera|}}} |<!--then:-->width:{{{daqs_bandiera}}};<!-- -->|<!--else:-->width:58%;<!--(58% as flags usually wider than coats-of-arms/symbols. Also accommodates IE.)--><!-- -->}} }} vertical-align:middle;"><!-- -->[[Stampa:{{{stampa_bandiera}}}|125px|border|{{{isem_nattiv|{{PAGENAME}}}}} &ndash; Bandiera]]<!--end border:--><!-- --></td> {{#if:{{{stampa_emblema|}}}{{{stampa_simbolu|}}} |<!--then:--><td align="center" style="width:auto; vertical-align:middle;"><!-- -->[[Stampa:{{{stampa_emblema|}}}{{{stampa_simbolu|}}} |{{{daqs_simbolu|85px}}} | {{{isem_nattiv|{{PAGENAME}}}}} &ndash; Emblema]]<!-- --></td> }} </tr><!-- ----------Deskrizzjoni/jiet---------- --><tr> {{#if:{{{isem_komuni|}}}{{{ħolqa_isem|}}}{{{isem|}}} |<!--then: --><td align="center"><small>{{#ifexist:{{{ħolqa_bandiera}}} |<!--then:-->[[{{{ħolqa_bandiera}}} |Bandiera]]}}</small></td> }} {{#if:{{{stampa_emblema|}}}{{{stampa_simbolu|}}} |<!--then: --><td align="center"><small>{{#ifexist:{{{ħolqa_emblema}}} |<!--then:-->[[{{{ħolqa_emblema}}} |Emblema]]}}</small></td> }} </tr><!-- --></table> </td> </tr><!-- -->|<!--elseF: -->{{#if:{{{stampa_emblema|}}}{{{stampa_emblema|}}} |<!--thenS2: --><tr class="mergedtoprow"> <td class="maptable" colspan="3" align="center" style="padding:0.5em 0;"><!-- --><table align="center" style="width:100%; background:none;"><!-- -----------Stampa----------- --><tr> <td align="center" style="width:auto; vertical-align:middle;"><!-- -->[[Stampa:{{{stampa_emblema|}}}{{{stampa_simbolu|}}} |{{{daqs_simbolu|100px}}} |{{{isem_nattiv|{{PAGENAME}}}}} &ndash; Bandiera]]</td> </tr><!-- ---------Deskrizzjoni------- --><tr> <td align="center"><!-- --><small>{{#ifexist:{{{ħolqa_emblema}}} |<!--then:--> [[{{{ħolqa_emblema}}} |{{{ħolqa_emblema}}}]]}}</small><!-- --></td> </tr><!-- --></table> </td> </tr><!-- -->}}<!-- -->}}<!--(endF) ================================================================ Mottu ================================================================ -->{{#if:{{{mottu_nazzjonali|}}}{{{mottu|}}} |<!--then: --><tr> <td colspan="3" style="line-height:1.2em; text-align:center;"><!-- -->'''Mottu:&nbsp;'''{{{mottu_nazzjonali|}}}{{{mottu|}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Innu/ijiet nazzjonali ================================================================ -->{{#if:{{{innu_nazzjonali|}}}{{{innu|}}} |<!--then: --><tr> <td class="anthem" colspan="3" style="line-height:1.2em; text-align:center;"><!-- -->{{#if:{{{innu_nazzjonali|}}}{{{innu|}}} |<!--then:-->'''Innu nazzjonali:&nbsp;'''{{{innu_nazzjonali|}}}{{{innu|}}}<br/> }}<!-- --><!-- --><!-- --></td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Simbolu/i oħra ================================================================ -->{{#if:{{{simbolu_ieħor|}}}{{{test_simbolu|}}} |<!--then: --><tr> <td colspan="3" style="line-height:1.2em; text-align:center;"><!-- -->{{#if:{{{test_simbolu|}}} |<!--then: -->'''{{{test_simbolu|}}}'''<br/>}}<!-- -->{{{simbolu_ieħor|}}}{{{test_simbolu|}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Mappi ================================================================ -->{{#if:{{{stampa_mappa|}}} |<!--then: --><tr> <td colspan="3" style="text-align:center; padding:0.6em 0em;">[[Stampa:{{{stampa_mappa}}} |{{{daqs_stampa|250px}}} |center |]] <div style="position:relative; top:0.3em;"><small>{{{deskrizzjoni_mappa|}}}</small></div> </td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{stampa_mappa2|}}} |<!--then: --><tr class="mergedtoprow"> <td colspan="3" style="text-align:center; padding:0.6em 0em;"> [[Stampa:{{{stampa_mappa2}}} |{{{daqs_mappa2|280px}}} |center ]] <div style="position:relative; top:0.3em;"><small>{{{deskrizzjoni_mappa2|}}}</small></div> </td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Ċentru kapitali/amministrattiv; l-ikbar belt/ibliet ================================================================ -->{{#if:{{{kapitali|}}}{{{ċentru_amministrattiv|}}}{{{l-ikbar_belt|}}} |<!--then1: --><tr class="mergedtoprow"><!-- -->{{#if:{{{kapitali|}}}{{{ċentru_amministrattiv|}}} |<!--then2: --><td colspan="2"><!-- -->{{#if:{{{tip_ċentru_amministrattiv|}}}{{{ċentru_amministrattiv|}}} |<!--then:-->'''{{{tip_ċentru_amministrattiv|Ċentru&nbsp;amministrattiv}}}'''<!-- -->|<!--else:-->{{#if:{{{tip_kapitali|}}} |<!--then:-->'''{{{tip_kapitali}}}'''<!-- -->|<!--else:-->'''[[Belt kapitali]]'''<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->{{#ifeq: {{#ifeq:{{{l-ikbar_belt|}}} |<!--equals3:-->kapitali |<!---then3:--->kapitali<!-- -->|<!---else3: -->{{#switch:{{{kapitali}}} | {{{l-ikbar_belt|}}} = kapitali | {{{l-ikbar_belt}}} = kapitali | mhux kapitali }}<!--(end#switch) -->}}<!--(end3)--> |<!--equals4:-->kapitali |<!---then4: --><br/>[[{{{ħolqa_demografija}}}|(u {{{tip_l-ikbar_belt|l-ikbar belt}}})]] </td><!-- --><td>{{{kapitali}}}<!-- --------Latitudni u lonġitudni tal-belt------- -->{{#if:{{{latd|}}} |<!--then:--><br/><small><span style="white-space:nowrap;"><!-- -->{{coord|{{{latd}}}|{{{latm}}}|{{{latNS}}}|{{{lonġd}}}<!-- -->|{{{lonġm}}}|{{{lonġEW}}}|type:country({{{erja_km2|}}})<!-- -->}}</span></small><!-- -->}} </td><!-- -->|<!---else4: --></td><!-- --------Żid kapitali/ċentru amministrattiv:-------- --><td>{{{kapitali|}}}{{{ċentru_amministrattiv|}}}<!-- -->{{#if:{{{latd|}}} |<!--then:--><br/><small><span style="white-space:nowrap;"><!-- -->{{coord|{{{latd}}}|{{{latm}}}|{{{latNS}}}|{{{lonġd}}}<!-- -->|{{{lonġm}}}|{{{lonġEW}}}|type:country({{{erja_km2|}}})<!-- -->}}</span></small><!-- -->}} </td><!-- -->{{#if:{{{l-ikbar_belt|}}} |<!--then5: --></tr> <tr class="mergedbottomrow"> <th colspan="2"><!-- -->{{#if:{{{isem_komuni|}}} |<!--then:-->[[{{{ħolqa_demografija}}}|L-ikbar {{{tip_l-ikbar_belt|belt}}}]]<!-- -->|<!--else:-->L-ikbar {{{tip_l-ikbar_belt|belt}}}<!-- -->}}<!-- --></th> <td>{{{l-ikbar_belt|}}}</td><!-- -->}}<!--(end5) -->}}<!--(end4) -->|<!--else2: -->{{#if:{{{l-ikbar_belt|}}} |<!--then6: --><th colspan="2"><!-- -->{{#if:{{{isem_komuni|}}} |<!--then:-->[[{{{ħolqa_demografija}}}|L-ikbar {{{tip_l-ikbar_belt|belt}}}]]<!-- -->|<!--else:-->L-ikbar {{{tip_l-ikbar_belt|belt}}}<!-- -->}}<!-- --></th> <td>{{{l-ikbar_belt|}}}</td> }}<!--(end6) -->}}<!--(end2) --></tr><!-- -->}}<!--(end1) ================================================================ Lingwi uffiċjali jew dawk rikonoxxuti ================================================================ -->{{#if:{{{lingwi_uffiċjali|}}} |<!--then: --><tr> <th colspan="2" style="vertical-align:middle; white-space:nowrap;">[[Lingwa uffiċjali|Lingwi uffiċjali]]</th> <td>{{{lingwi_uffiċjali|}}}</td> </tr><!-- -->{{#if:{{{lingwi_reġjonali|}}} |<!--then: --><tr class="mergedbottomrow"> <td colspan="2">[[Lingwa reġjonali|Lingwi&nbsp;reġjonali&nbsp;rikonoxxuti]]</td> <td style="vertical-align:middle;">{{{lingwi_reġjonali|}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{lingwi|}}} |<!--then: --><tr> <th colspan="2" style="vertical-align:middle; white-space:nowrap;">{{{tip_lingwi}}}</th> <td>{{{lingwi|}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Gruppi Etniċi ================================================================ -->{{#if:{{{gruppi_etniċi|}}} |<!--then: --><tr> <td colspan="2">'''Gruppi etniċi'''&nbsp;<!-- -->{{#if:{{{sena_gruppi_etniċi|}}} |<!--then:-->({{{sena_gruppi_etniċi}}}) }}</td> <td>{{{gruppi_etniċi}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Isem etniku ================================================================ -->{{#if:{{{isem_etniku|}}} |<!--then: --><tr> <th colspan="2">[[Isem etniku]]</th> <td>{{#ifexist:{{{ħolqa_isem_etniku}}} |<!--then: -->[[{{{ħolqa_isem_etniku}}}|{{{isem_etniku}}}]] |<!--else: -->{{{isem_etniku}}}<!-- -->}} </td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Reliġjon ================================================================ -->{{#if:{{{reliġjon|}}} |<!--then: --><tr> <th colspan="2">[[Reliġjon]]</th> <td>{{{reliġjon|}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Tip ta' organizzazzjoni, sħubija (organizzazzjoni ġeopolitika) ================================================================ -->{{#if:{{{tip_org|}}} |<!--then: --><tr> <td colspan="2">'''Tip'''</td> <td>{{{tip_org}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{sħubija|}}} |<!--then: --><tr> <td colspan="2" style="vertical-align:middle;"> '''{{{tip_sħubija|Sħubija}}}'''</td> <td>{{{sħubija}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ "Gvern" (pajjiż/territorju) jew "Kapijiet" (organzizazzjoni ġeopolitika) ================================================================ -->{{#if:{{{tip_gvern|}}} |<!--then: --><tr> <th colspan="2">Gvern</th> <td>{{{tip_gvern|}}}</td> </tr><!-- -->|<!-- -->{{#if:{{{titlu_kap1|}}}{{{isem_kap1|}}} |<!--then: -->{{#if:{{{isem|}}}{{{sħubija|}}} |<!-- --><tr><th colspan="3">Kapijiet</th></tr><!-- -->|<!-- --><tr><th colspan="3">[[Gvern]]</th></tr><!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- ================================================================ Kapijiet ================================================================ -->{{#if:{{{titlu_kap1|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{titlu_kap2|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{titlu_kap1}}}</td> <td>{{{isem_kap1}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{titlu_kap2|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{titlu_kap3|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{titlu_kap2}}}</td> <td>{{{isem_kap2}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{titlu_kap3|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{titlu_kap4|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{titlu_kap3}}}</td> <td>{{{isem_kap3}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{titlu_kap4|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{titlu_kap5|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{titlu_kap4}}}</td> <td>{{{isem_kap4}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{titlu_kap5|}}} |<!--then: --><tr class="mergedbottomrow"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{titlu_kap5}}}</td> <td>{{{isem_kap5}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Leġislatura ================================================================ -->{{#if:{{{leġislatura|}}} |<!--then: --><tr> <th colspan="2">[[Leġislatura]]</th> <td>{{{leġislatura|}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Sovranità (pajjiż/territorju) jew Stabbiliment (organizzazzjoni ġeopolitika) ================================================================ -->{{#if:{{{avveniment_stabbilit1|}}}{{{tip_sovranità|}}}{{{stabbiliment|}}} |<!--then: --><tr {{#if:{{{avveniment_stabbilit1|}}} |<!--then:-->class="mergedtoprow"}}><!-- ----------Sovranità---------- -->{{#if:{{{tip_sovranità|}}} |<!--then:-->{{#if:{{{nota_sovranità|}}} |<!--then:--><th colspan="2">{{{tip_sovranità}}}</th> <td>{{{nota_sovranità}}}&nbsp;</td><!-- -->|<!--else:--><th colspan="3">{{{tip_sovranità}}}</th><!-- -->}}<!-- ---------Stabbiliment---------- -->|<!--else:--><th colspan="2">Stabbiliment</th><td>{{{stabbiliment|}}}</td><!-- -->}}<!-- --></tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Avvenimenti sinjifikati f'pajjiż/territorju jew stabbiliment ta' organizzazzjoni ================================================================ -->{{#if:{{{avveniment_stabbilit1|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{avveniment_stabbilit2|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{avveniment_stabbilit1}}}</td> <td>{{{data_stabbilit1|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{avveniment_stabbilit2|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{avveniment_stabbilit3|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{avveniment_stabbilit2}}}</td> <td>{{{data_stabbilit2|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{avveniment_stabbilit3|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{avveniment_stabbilit4|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{avveniment_stabbilit3}}}</td> <td>{{{data_stabbilit3|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{avveniment_stabbilit4|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{avveniment_stabbilit5|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{avveniment_stabbilit4}}}</td> <td>{{{data_stabbilit4|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{avveniment_stabbilit5|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{avveniment_stabbilit6|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{avveniment_stabbilit5}}}</td> <td>{{{data_stabbilit5|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{avveniment_stabbilit6|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{avveniment_stabbilit7|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{avveniment_stabbilit6}}}</td> <td>{{{data_stabbilit6|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{avveniment_stabbilit7|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{avveniment_stabbilit8|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{avveniment_stabbilit7}}}</td> <td>{{{data_stabbilit7|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{avveniment_stabbilit8|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{avveniment_stabbilit9|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{avveniment_stabbilit8}}}</td> <td>{{{data_stabbilit8|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{avveniment_stabbilit9|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{avveniment_stabbilit10|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{avveniment_stabbilit9}}}</td> <td>{{{data_stabbilit9|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{avveniment_stabbilit10|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{avveniment_stabbilit11|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{avveniment_stabbilit10}}}</td> <td>{{{data_stabbilit10|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{avveniment_stabbilit11|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{avveniment_stabbilit12|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{avveniment_stabbilit11}}}</td> <td>{{{data_stabbilit11|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Sħubija mal-Unjoni Ewropea (pajjiż/territorju) ================================================================ -->{{#if:{{{data_sħubija_UE|}}} |<!--then: --><tr> <th colspan="2">Sħubija fl-[[Unjoni Ewropea|UE]]</th> <td style="vertical-align:middle;">{{{data_sħubija_UE}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Erja ================================================================ -->{{#if:{{{erja_km2|}}} |<!--then: --><tr class="mergedtoprow"> <th colspan="3">Erja</th> </tr> <tr class="mergedrow"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{tikketta_erja|Total}}}<!-- --France-related footnote:-->{{#if:{{{FR_nota4|}}} |<!--then:-->{{{FR_nota4}}} }}</td> <td>{{formatnum:{{{erja_km2|}}}}}&nbsp;km²&nbsp;<!-- -->{{#if:{{{nota_erja|}}}|{{{nota_erja|}}} }}{{#if:{{{poż_erja|}}} |<!--then:-->([[Lista ta' pajjiżi skont l-erja|{{{poż_erja}}}]]) }}<!-- --><br/>{{#if:{{{erja_mi_kw|}}}|{{formatnum:{{{erja_mi_kw|}}}}}|{{formatnum:{{#expr: {{{erja_km2|}}} div 2.589988110336 round 0}}}}}}&nbsp;mil&nbsp;kwadru&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -------------------Perċentwal ilma-------------------- -->{{#if:{{{perċentwal_ilma|}}} |<!--then: --><tr class="mergedrow"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">Ilma&nbsp;([[Perċentwal|%]])</td> <td>{{{perċentwal_ilma|}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -------------------Erja 2------------------ -->{{#if:{{{tikketta_erja2|}}} |<!--then: --><tr class="mergedrow"> <td>&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{tikketta_erja2|}}}</td> <td>{{{dati_erja2|dati_erja2}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -------------------Erja 3------------------ -->{{#if:{{{tikketta_erja3|}}} |<!--then: --><tr class="mergedrow"> <td>&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{tikketta_erja3|}}}</td> <td>{{{dati_erja3|dati_erja3}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Popolazzjoni ================================================================ -->{{#if:{{{total_popolazzjoni|}}}{{{ċensiment_popolazzjoni|}}} |<!--then: --><tr class="mergedtoprow"> <th colspan="3">[[Popolazzjoni]]</th> </tr><!-- ---------------Stima--------------- -->{{#if:{{{stima_popolazzjoni|}}} |<!--then: --><tr class="mergedrow"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">stima&nbsp;tal-{{{sena_stima_popolazzjoni|}}}</td> <td>{{{stima_popolazzjoni|}}}&nbsp;<!-- -->{{#if:{{{poż_stima_popolazzjoni|}}} |<!--then:-->([[Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni|{{{poż_stima_popolazzjoni}}}]]) }}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ----------------Ċensiment---------------- -->{{#if:{{{ċensiment_popolazzjoni|}}} |<!--then: --><tr class="mergedrow"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">ċensiment&nbsp;tal-{{{sena_ċensiment_popolazzjoni|}}}</td> <td>{{{ċensiment_popolazzjoni|}}}&nbsp;<!-- -->{{#if:{{{poż_ċensiment_popolazzjoni|}}} |<!--then:-->([[Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni|{{{poż_ċensiment_popolazzjoni}}}]]) }}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->}}<!-- ---------------Densità---------------- -->{{#if:{{{densità_popolazzjoni_km2|}}} |<!--then: --><tr class="mergedbottomrow"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">[[Densità tal-popolazzjoni|Densità]]<!-- --France-related footnote:-->{{#if:{{{FR_foot5|}}} |<!--then:-->{{{FR_foot5}}} }}</td> <td>{{{densità_popolazzjoni_km2|}}}/km²&nbsp;<!-- -->{{#if:{{{nota_den_pop|}}}|{{{nota_den_pop|}}}}}{{#if:{{{poż_densità_popolazzjoni|}}} |<!--then:-->([[Lista ta' pajjiżi skont id-densità ta' popolazzjoni|{{{poż_densità_popolazzjoni}}}]]) }}<!-- --><br/>{{#if:{{{densità_popolazzjoni_mi_kw|}}}|{{formatnum:{{{densità_popolazzjoni_mi_kw|}}} }}|{{formatnum:{{#expr: {{{densità_popolazzjoni_km2|}}} * 2.589988110336 round 1}}}} }}/mili&nbsp;kwadri</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ PGD ================================================================ -----------------PSX----------------- -->{{#if:{{{PGD_PSX|}}} |<!--then: --><tr class="mergedtoprow"> <td colspan="2">'''[[Prodott gross domestiku|PGD]]'''&nbsp;([[Parità tas-saħħa tax-xiri|PSX]])</td> <td>stima&nbsp;tal-{{{sena_PGD_PSX|}}}</td> </tr> <tr class="mergedrow"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">Total</td> <td>{{{PGD_PSX}}}&nbsp;<!-- -->{{#if:{{{poż_PGD_PSX|}}} |<!--then:-->([[Lista ta' pajjiżi skont il-PGD (PSX)|{{{poż_PGD_PSX}}}]]) }}</td> </tr><!-- -------(PSX per capita)------- -->{{#if:{{{PGD_PSX_per_capita|}}} |<!--then: --><tr class="mergedbottomrow"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">[[Per capita]]</td> <td>{{{PGD_PSX_per_capita}}}&nbsp;<!-- -->{{#if:{{{poż_PGD_PSX_per_capita|}}} |<!--then:-->([[Lista ta' pajjiżi skont il-PGD (PSX) per capita|{{{poż_PGD_PSX_per_capita}}}]]) }}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->}}<!-- ---------------Nominali--------------- -->{{#if:{{{PGD_nominali|}}} |<!--then: --><tr class="mergedtoprow"> <td colspan="2">'''[[Prodott gross domestiku|PGD]]''' (nominali)</td> <td>stima&nbsp;tal-{{{sena_PGD_nominali|}}}</td> </tr> <tr class="mergedrow"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">Total</td> <td>{{{PGD_nominali}}}&nbsp;<!-- -->{{#if:{{{poż_PGD_nominali|}}} |<!--then:-->([[Lista ta' pajjiżi skont il-PGD (nominali)|{{{poż_PGD_nominali}}}]]) }}</td> </tr><!-- -------(Nominali per capita)------- -->{{#if:{{{PGD_nominali_per_capita|}}} |<!--then: --><tr class="mergedbottomrow"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">[[Per capita]]</td> <td>{{{PGD_nominali_per_capita}}}&nbsp;<!-- -->{{#if:{{{poż_PGD_nominali_per_capita|}}} |<!--then:-->([[Lista ta' pajjiżi skont il-PGD (nominali) per capita|{{{poż_PGD_nominali_per_capita}}}]]) }}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->}}<!-- ================================================================ Gini ================================================================ -->{{#if:{{{Gini|}}} |<!--then: --><tr> <td colspan="2">'''[[Koefiċċjent ta' Gini|Gini]]'''&nbsp;{{#if:{{{sena_Gini|}}} |<!--then:-->({{{sena_Gini|}}}) }}</td> <td>{{{Gini}}}&nbsp;<!-- -->{{#if:{{{kategorija_Gini|}}} |<!--then:-->({{{kategorija_Gini|}}})&nbsp;}}<!-- -->{{#if:{{{poż_Gini|}}} |<!--then:-->([[Lista ta' pajjiżi skont l-ugwaljanza tad-dħul|{{{poż_Gini}}}]]) }}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ IŻU ================================================================ -->{{#if:{{{IŻU|}}} |<!--then: --><tr> <td colspan="2">'''[[Indiċi tal-Iżvilupp Uman|IŻU]]'''&nbsp;{{#if:{{{sena_IŻU|}}} |<!--then:-->({{{sena_IŻU|}}}) }}</td> <td>{{{IŻU}}}&nbsp;<!-- -->{{#if:{{{kategorija_IŻU|}}} |<!--then:-->({{{kategorija_IŻU|}}})&nbsp;}}<!-- -->{{#if:{{{poż_IŻU|}}} |<!--then:-->([[Lista ta' pajjiżi skont l-Indiċi tal-Iżvilupp Uman|{{{poż_IŻU}}}]]) }}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Valuta ================================================================ -->{{#if:{{{valuta|}}} |<!--then: --><tr> <th colspan="2" style="vertical-align:middle;">[[Valuta]]</th> <td>{{{valuta}}} <!-- -->{{#if:{{{kodiċi_valuta|}}} |<!--then:-->(<code>[[ISO 4217|{{{kodiċi_valuta}}}]]</code>)}} </td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Żona tal-ħin ================================================================ -->{{#if:{{{żona_ħin|}}}{{{differenza_ħku|}}} |<!--then: --><tr {{#if:{{{differenza_ħku_ħin_legali|}}}{{{nota_ħin_legali|}}} |<!--then:-->class="mergedtoprow"}}> <th colspan="2">[[Żona tal-ħin]]</th> <td>{{{żona_ħin|}}} <!-- -->{{#if:{{{differenza_ħku|}}} |<!--then:-->{{nowrap|([[Ħin Koordinat Universalment|UTC]]{{{differenza_ħku}}})<!--endnowrap:-->}}<!--endif:-->}}</td> </tr><!-- -->{{#if:{{{differenza_ħku_ħin_legali|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{nota_ħin_legali|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">Sajf&nbsp;([[Ħin legali|DST]])</td> <td>{{{ħin_legali|{{{żona_ħin_legali|}}}}}}&nbsp;([[Ħin Koordinat Universalment|UTC]]{{{differenza_ħku_ħin_legali}}})</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{nota_ħin_legali|}}} |<!--then: --><tr class="mergedbottomrow"> <td colspan="2"></td> <td>{{{nota_ħin_legali}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ========================================================================================== Format tad-data ========================================================================================== -->{{#if:{{{format_data|}}} |<!--then: --><tr> <th colspan="2">[[Data|Format tad-data]]</th> <td>{{{format_data}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Kodiċi telefoniku ================================================================ -->{{#if:{{{kodiċi_telefoniku|}}} |<!--then: --><tr> <th colspan="2">[[Lista ta' kodiċi telefoniċi|Kodiċi telefoniku]]</th> <td>{{{kodiċi_telefoniku}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Kodiċi ISO-3166 ================================================================ -->{{#if:{{{kodiċi_iso3166|}}} |<!--then: --><tr> <th colspan="2">[[Kodiċi ISO-3166]]</th> <td>{{{kodiċi_iso3166}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ TLD tal-internet ================================================================ -->{{#if:{{{cctld|}}} |<!--then: --><tr> <th colspan="2">[[Dominju tal-aqwa livell nazzjonali|TLD tal-internet]]</th> <td>{{{cctld}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Sit uffiċjali (organizzazzjoni ġeopolitiku) ================================================================ -->{{#if:{{{sit_uffiċjali|}}} |<!--then: --><tr> <td colspan="3" style="line-height:11pt; text-align:center;"><!-- -->'''Sit uffiċjali'''<br/>{{{sit_uffiċjali}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Qaddis patrun ================================================================ -->{{#if:{{{qaddis_patrun|}}} |<!--then: --><tr> <th colspan="2" >[[Qaddis patrun]]</th> <td>{{{qaddis_patrun}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- <!-- ================================================================ Mappa t'isfel ================================================================ -->{{#if:{{{stampa_mappa3|}}} |<!--then: --><tr class="mergedtoprow"> <td colspan="3" style="text-align:center; padding:0.6em 0em;"> [[Stampa:{{{stampa_mappa3}}} |{{{daqs_mappa3|250px}}} |center |]] <div style="position:relative; top:0.3em;"><small>{{{deskrizzjoni_mappa3|}}}</small></div> </td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Noti ================================================================ ----------Mhux speċifikati---------- -->{{#if:{{{noti|}}} |<!--then: --><tr> <td colspan="3"><small>{{{noti}}}</small></td> </tr><!-- -->}}<!-- ------------Numerikati------------ -->{{#if:{{{nota1|}}} |<!--then: --><tr style="font-size:80%;"> <td align="right"><span style="position:relative; top:0.3em;">¹</span></td> <td colspan="2" style="padding-left:0em;">{{{nota1}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{nota2|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{nota3|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}" style="font-size:80%;"> <td align="right"><span style="position:relative; top:0.3em;">²</span></td> <td colspan="2" style="padding-left:0em;">{{{nota2}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{nota3|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{nota4|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}" style="font-size:80%;"> <td align="right"><span style="position:relative; top:0.3em;">³</span></td> <td colspan="2" style="padding-left:0em;">{{{nota3}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{nota4|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{nota5|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}" style="font-size:80%;"> <td align="right"><span style="position:relative; top:0.3em;">⁴</span></td> <td colspan="2" style="padding-left:0em;">{{{nota4}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{nota5|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{nota6|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}" style="font-size:80%;"> <td align="right"><span style="position:relative; top:0.3em;">⁵</span></td> <td colspan="2" style="padding-left:0em;">{{{nota5}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{nota6|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{nota7|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}" style="font-size:80%;"> <td align="right"><span style="position:relative; top:0.3em;">⁶</span></td> <td colspan="2" style="padding-left:0em;">{{{nota6}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{nota7|}}} |<!--then: --><tr class="mergedbottomrow" style="font-size:80%;"> <td align="right"><span style="position:relative; top:0.3em;">⁷</span></td> <td colspan="2" style="padding-left:0em;">{{{nota7}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- --></table></includeonly><!-- --------------------------Tmiem mudell---------------------- --><noinclude>{{dokumentazzjoni}} </noinclude> dc57hu7hzcqm7mabyn9zwn67qmv9u9j 332002 332001 2026-09-10T15:01:26Z JovalQC 21720 /* */ 332002 wikitext text/x-wiki <includeonly><!-- --><table class="infobox geography vcard" style="width:22em; font-size:88%;"><!-- ================================================================ Ismijiet ================================================================ -->{{#if:{{{isem_twil_konvenzjonali|}}}{{{isem_nattiv|}}}{{{isem|}}} |<!--imbagħad: --><tr class="adr"> <th colspan="3" align="center" class="mergedtoprow fn org country-name" style="line-height:1.2em; padding:0.25em 0.33em 0.33em; font-size:1.25em;"><!-- -->{{#if:{{{isem_twil_konvenzjonali|}}} |<!--imbagħad:-->{{{isem_twil_konvenzjonali|}}} }}<!-- -->{{#if:{{{isem_nattiv|}}}{{{isem|}}} |<!--then:--><div style="padding-top:0.25em;"><!-- -->{{{isem_nattiv|}}}{{{isem|}}}</div><!-- -->}}<!-- --></th> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Bandiera / Emblema (jew simbolu ieħor) ================================================================ -->{{#if:{{{stampa_bandiera|}}} |<!-- --><tr class="mergedtoprow"> <td class="maptable" colspan="3" align="center" style="padding:0.5em 0;"><!-- --><table align="center" style="width:100%; background:none;"><!-- -----------Stampa/i----------- --><tr> <td align="center" style="{{#if:{{{stampa_emblema|}}}{{{stampa_simbolu|}}} |<!--then:--> {{#if:{{{daqs_bandiera|}}} |<!--then:-->width:{{{daqs_bandiera}}};<!-- -->|<!--else:-->width:58%;<!--(58% as flags usually wider than coats-of-arms/symbols. Also accommodates IE.)--><!-- -->}} }} vertical-align:middle;"><!-- -->[[Stampa:{{{stampa_bandiera}}}|125px|border|{{{isem_nattiv|{{PAGENAME}}}}} &ndash; Bandiera]]<!--end border:--><!-- --></td> {{#if:{{{stampa_emblema|}}}{{{stampa_simbolu|}}} |<!--then:--><td align="center" style="width:auto; vertical-align:middle;"><!-- -->[[Stampa:{{{stampa_emblema|}}}{{{stampa_simbolu|}}} |{{{daqs_simbolu|85px}}} | {{{isem_nattiv|{{PAGENAME}}}}} &ndash; Emblema]]<!-- --></td> }} </tr><!-- ----------Deskrizzjoni/jiet---------- --><tr> {{#if:{{{isem_komuni|}}}{{{ħolqa_isem|}}}{{{isem|}}} |<!--then: --><td align="center"><small>{{#ifexist:{{{ħolqa_bandiera}}} |<!--then:-->[[{{{ħolqa_bandiera}}} |Bandiera]]}}</small></td> }} {{#if:{{{stampa_emblema|}}}{{{stampa_simbolu|}}} |<!--then: --><td align="center"><small>{{#ifexist:{{{ħolqa_emblema}}} |<!--then:-->[[{{{ħolqa_emblema}}} |Emblema]]}}</small></td> }} </tr><!-- --></table> </td> </tr><!-- -->|<!--elseF: -->{{#if:{{{stampa_emblema|}}}{{{stampa_emblema|}}} |<!--thenS2: --><tr class="mergedtoprow"> <td class="maptable" colspan="3" align="center" style="padding:0.5em 0;"><!-- --><table align="center" style="width:100%; background:none;"><!-- -----------Stampa----------- --><tr> <td align="center" style="width:auto; vertical-align:middle;"><!-- -->[[Stampa:{{{stampa_emblema|}}}{{{stampa_simbolu|}}} |{{{daqs_simbolu|100px}}} |{{{isem_nattiv|{{PAGENAME}}}}} &ndash; Bandiera]]</td> </tr><!-- ---------Deskrizzjoni------- --><tr> <td align="center"><!-- --><small>{{#ifexist:{{{ħolqa_emblema}}} |<!--then:--> [[{{{ħolqa_emblema}}} |{{{ħolqa_emblema}}}]]}}</small><!-- --></td> </tr><!-- --></table> </td> </tr><!-- -->}}<!-- -->}}<!--(endF) ================================================================ Mottu ================================================================ -->{{#if:{{{mottu_nazzjonali|}}}{{{mottu|}}} |<!--then: --><tr> <td colspan="3" style="line-height:1.2em; text-align:center;"><!-- -->'''Mottu:&nbsp;'''{{{mottu_nazzjonali|}}}{{{mottu|}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Innu/ijiet nazzjonali ================================================================ -->{{#if:{{{innu_nazzjonali|}}}{{{innu|}}} |<!--then: --><tr> <td class="anthem" colspan="3" style="line-height:1.2em; text-align:center;"><!-- -->{{#if:{{{innu_nazzjonali|}}}{{{innu|}}} |<!--then:-->'''Innu nazzjonali:&nbsp;'''{{{innu_nazzjonali|}}}{{{innu|}}}<br/> }}<!-- --><!-- --><!-- --></td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Simbolu/i oħra ================================================================ -->{{#if:{{{simbolu_ieħor|}}}{{{test_simbolu|}}} |<!--then: --><tr> <td colspan="3" style="line-height:1.2em; text-align:center;"><!-- -->{{#if:{{{test_simbolu|}}} |<!--then: -->'''{{{test_simbolu|}}}'''<br/>}}<!-- -->{{{simbolu_ieħor|}}}{{{test_simbolu|}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Mappi ================================================================ -->{{#if:{{{stampa_mappa|}}} |<!--then: --><tr> <td colspan="3" style="text-align:center; padding:0.6em 0em;">[[Stampa:{{{stampa_mappa}}} |{{{daqs_stampa|250px}}} |center |]] <div style="position:relative; top:0.3em;"><small>{{{deskrizzjoni_mappa|}}}</small></div> </td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{stampa_mappa2|}}} |<!--then: --><tr class="mergedtoprow"> <td colspan="3" style="text-align:center; padding:0.6em 0em;"> [[Stampa:{{{stampa_mappa2}}} |{{{daqs_mappa2|280px}}} |center ]] <div style="position:relative; top:0.3em;"><small>{{{deskrizzjoni_mappa2|}}}</small></div> </td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Ċentru kapitali/amministrattiv; l-ikbar belt/ibliet ================================================================ -->{{#if:{{{kapitali|}}}{{{ċentru_amministrattiv|}}}{{{l-ikbar_belt|}}} |<!--then1: --><tr class="mergedtoprow"><!-- -->{{#if:{{{kapitali|}}}{{{ċentru_amministrattiv|}}} |<!--then2: --><td colspan="2"><!-- -->{{#if:{{{tip_ċentru_amministrattiv|}}}{{{ċentru_amministrattiv|}}} |<!--then:-->'''{{{tip_ċentru_amministrattiv|Ċentru&nbsp;amministrattiv}}}'''<!-- -->|<!--else:-->{{#if:{{{tip_kapitali|}}} |<!--then:-->'''{{{tip_kapitali}}}'''<!-- -->|<!--else:-->'''[[Belt kapitali]]'''<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->{{#ifeq: {{#ifeq:{{{l-ikbar_belt|}}} |<!--equals3:-->kapitali |<!---then3:--->kapitali<!-- -->|<!---else3: -->{{#switch:{{{kapitali}}} | {{{l-ikbar_belt|}}} = kapitali | {{{l-ikbar_belt}}} = kapitali | mhux kapitali }}<!--(end#switch) -->}}<!--(end3)--> |<!--equals4:-->kapitali |<!---then4: --><br/>[[{{{ħolqa_demografija}}}|(u {{{tip_l-ikbar_belt|l-ikbar belt}}})]] </td><!-- --><td>{{{kapitali}}}<!-- --------Latitudni u lonġitudni tal-belt------- -->{{#if:{{{latd|}}} |<!--then:--><br/><small><span style="white-space:nowrap;"><!-- -->{{coord|{{{latd}}}|{{{latm}}}|{{{latNS}}}|{{{lonġd}}}<!-- -->|{{{lonġm}}}|{{{lonġEW}}}|type:country({{{erja_km2|}}})<!-- -->}}</span></small><!-- -->}} </td><!-- -->|<!---else4: --></td><!-- --------Żid kapitali/ċentru amministrattiv:-------- --><td>{{{kapitali|}}}{{{ċentru_amministrattiv|}}}<!-- -->{{#if:{{{latd|}}} |<!--then:--><br/><small><span style="white-space:nowrap;"><!-- -->{{coord|{{{latd}}}|{{{latm}}}|{{{latNS}}}|{{{lonġd}}}<!-- -->|{{{lonġm}}}|{{{lonġEW}}}|type:country({{{erja_km2|}}})<!-- -->}}</span></small><!-- -->}} </td><!-- -->{{#if:{{{l-ikbar_belt|}}} |<!--then5: --></tr> <tr class="mergedbottomrow"> <th colspan="2"><!-- -->{{#if:{{{isem_komuni|}}} |<!--then:-->[[{{{ħolqa_demografija}}}|L-ikbar {{{tip_l-ikbar_belt|belt}}}]]<!-- -->|<!--else:-->L-ikbar {{{tip_l-ikbar_belt|belt}}}<!-- -->}}<!-- --></th> <td>{{{l-ikbar_belt|}}}</td><!-- -->}}<!--(end5) -->}}<!--(end4) -->|<!--else2: -->{{#if:{{{l-ikbar_belt|}}} |<!--then6: --><th colspan="2"><!-- -->{{#if:{{{isem_komuni|}}} |<!--then:-->[[{{{ħolqa_demografija}}}|L-ikbar {{{tip_l-ikbar_belt|belt}}}]]<!-- -->|<!--else:-->L-ikbar {{{tip_l-ikbar_belt|belt}}}<!-- -->}}<!-- --></th> <td>{{{l-ikbar_belt|}}}</td> }}<!--(end6) -->}}<!--(end2) --></tr><!-- -->}}<!--(end1) ================================================================ Lingwi uffiċjali jew dawk rikonoxxuti ================================================================ -->{{#if:{{{lingwi_uffiċjali|}}} |<!--then: --><tr> <th colspan="2" style="vertical-align:middle; white-space:nowrap;">[[Lingwa uffiċjali|Lingwi uffiċjali]]</th> <td>{{{lingwi_uffiċjali|}}}</td> </tr><!-- -->{{#if:{{{lingwi_reġjonali|}}} |<!--then: --><tr class="mergedbottomrow"> <td colspan="2">[[Lingwa reġjonali|Lingwi&nbsp;reġjonali&nbsp;rikonoxxuti]]</td> <td style="vertical-align:middle;">{{{lingwi_reġjonali|}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{lingwi|}}} |<!--then: --><tr> <th colspan="2" style="vertical-align:middle; white-space:nowrap;">{{{tip_lingwi}}}</th> <td>{{{lingwi|}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Gruppi Etniċi ================================================================ -->{{#if:{{{gruppi_etniċi|}}} |<!--then: --><tr> <td colspan="2">'''Gruppi etniċi'''&nbsp;<!-- -->{{#if:{{{sena_gruppi_etniċi|}}} |<!--then:-->({{{sena_gruppi_etniċi}}}) }}</td> <td>{{{gruppi_etniċi}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Isem etniku ================================================================ -->{{#if:{{{isem_etniku|}}} |<!--then: --><tr> <th colspan="2">[[Isem etniku]]</th> <td>{{#ifexist:{{{ħolqa_isem_etniku}}} |<!--then: -->[[{{{ħolqa_isem_etniku}}}|{{{isem_etniku}}}]] |<!--else: -->{{{isem_etniku}}}<!-- -->}} </td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Reliġjon ================================================================ -->{{#if:{{{reliġjon|}}} |<!--then: --><tr> <th colspan="2">[[Reliġjon]]</th> <td>{{{reliġjon|}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Tip ta' organizzazzjoni, sħubija (organizzazzjoni ġeopolitika) ================================================================ -->{{#if:{{{tip_org|}}} |<!--then: --><tr> <td colspan="2">'''Tip'''</td> <td>{{{tip_org}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{sħubija|}}} |<!--then: --><tr> <td colspan="2" style="vertical-align:middle;"> '''{{{tip_sħubija|Sħubija}}}'''</td> <td>{{{sħubija}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ "Gvern" (pajjiż/territorju) jew "Kapijiet" (organzizazzjoni ġeopolitika) ================================================================ -->{{#if:{{{tip_gvern|}}} |<!--then: --><tr> <th colspan="2">Gvern</th> <td>{{{tip_gvern|}}}</td> </tr><!-- -->|<!-- -->{{#if:{{{titlu_kap1|}}}{{{isem_kap1|}}} |<!--then: -->{{#if:{{{isem|}}}{{{sħubija|}}} |<!-- --><tr><th colspan="3">Kapijiet</th></tr><!-- -->|<!-- --><tr><th colspan="3">[[Gvern]]</th></tr><!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- ================================================================ Kapijiet ================================================================ -->{{#if:{{{titlu_kap1|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{titlu_kap2|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{titlu_kap1}}}</td> <td>{{{isem_kap1}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{titlu_kap2|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{titlu_kap3|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{titlu_kap2}}}</td> <td>{{{isem_kap2}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{titlu_kap3|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{titlu_kap4|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{titlu_kap3}}}</td> <td>{{{isem_kap3}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{titlu_kap4|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{titlu_kap5|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{titlu_kap4}}}</td> <td>{{{isem_kap4}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{titlu_kap5|}}} |<!--then: --><tr class="mergedbottomrow"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{titlu_kap5}}}</td> <td>{{{isem_kap5}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Leġislatura ================================================================ -->{{#if:{{{leġislatura|}}} |<!--then: --><tr> <th colspan="2">[[Leġislatura]]</th> <td>{{{leġislatura|}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Sovranità (pajjiż/territorju) jew Stabbiliment (organizzazzjoni ġeopolitika) ================================================================ -->{{#if:{{{avveniment_stabbilit1|}}}{{{tip_sovranità|}}}{{{stabbiliment|}}} |<!--then: --><tr {{#if:{{{avveniment_stabbilit1|}}} |<!--then:-->class="mergedtoprow"}}><!-- ----------Sovranità---------- -->{{#if:{{{tip_sovranità|}}} |<!--then:-->{{#if:{{{nota_sovranità|}}} |<!--then:--><th colspan="2">{{{tip_sovranità}}}</th> <td>{{{nota_sovranità}}}&nbsp;</td><!-- -->|<!--else:--><th colspan="3">{{{tip_sovranità}}}</th><!-- -->}}<!-- ---------Stabbiliment---------- -->|<!--else:--><th colspan="2">Stabbiliment</th><td>{{{stabbiliment|}}}</td><!-- -->}}<!-- --></tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Avvenimenti sinjifikati f'pajjiż/territorju jew stabbiliment ta' organizzazzjoni ================================================================ -->{{#if:{{{avveniment_stabbilit1|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{avveniment_stabbilit2|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{avveniment_stabbilit1}}}</td> <td>{{{data_stabbilit1|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{avveniment_stabbilit2|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{avveniment_stabbilit3|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{avveniment_stabbilit2}}}</td> <td>{{{data_stabbilit2|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{avveniment_stabbilit3|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{avveniment_stabbilit4|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{avveniment_stabbilit3}}}</td> <td>{{{data_stabbilit3|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{avveniment_stabbilit4|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{avveniment_stabbilit5|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{avveniment_stabbilit4}}}</td> <td>{{{data_stabbilit4|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{avveniment_stabbilit5|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{avveniment_stabbilit6|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{avveniment_stabbilit5}}}</td> <td>{{{data_stabbilit5|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{avveniment_stabbilit6|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{avveniment_stabbilit7|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{avveniment_stabbilit6}}}</td> <td>{{{data_stabbilit6|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{avveniment_stabbilit7|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{avveniment_stabbilit8|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{avveniment_stabbilit7}}}</td> <td>{{{data_stabbilit7|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{avveniment_stabbilit8|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{avveniment_stabbilit9|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{avveniment_stabbilit8}}}</td> <td>{{{data_stabbilit8|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{avveniment_stabbilit9|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{avveniment_stabbilit10|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{avveniment_stabbilit9}}}</td> <td>{{{data_stabbilit9|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{avveniment_stabbilit10|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{avveniment_stabbilit11|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{avveniment_stabbilit10}}}</td> <td>{{{data_stabbilit10|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{avveniment_stabbilit11|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{avveniment_stabbilit12|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{avveniment_stabbilit11}}}</td> <td>{{{data_stabbilit11|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Sħubija mal-Unjoni Ewropea (pajjiż/territorju) ================================================================ -->{{#if:{{{data_sħubija_UE|}}} |<!--then: --><tr> <th colspan="2">Sħubija fl-[[Unjoni Ewropea|UE]]</th> <td style="vertical-align:middle;">{{{data_sħubija_UE}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Erja ================================================================ -->{{#if:{{{erja_km2|}}} |<!--then: --><tr class="mergedtoprow"> <th colspan="3">Erja</th> </tr> <tr class="mergedrow"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{tikketta_erja|Total}}}<!-- --France-related footnote:-->{{#if:{{{FR_nota4|}}} |<!--then:-->{{{FR_nota4}}} }}</td> <td>{{formatnum:{{{erja_km2|}}}}}&nbsp;km²&nbsp;<!-- -->{{#if:{{{nota_erja|}}}|{{{nota_erja|}}} }}{{#if:{{{poż_erja|}}} |<!--then:-->([[Lista ta' pajjiżi skont l-erja|{{{poż_erja}}}]]) }}<!-- --><br/>{{#if:{{{erja_mi_kw|}}}|{{formatnum:{{{erja_mi_kw|}}}}}|{{formatnum:{{#expr: {{{erja_km2|}}} div 2.589988110336 round 0}}}}}}&nbsp;mil&nbsp;kwadru&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -------------------Perċentwal ilma-------------------- -->{{#if:{{{perċentwal_ilma|}}} |<!--then: --><tr class="mergedrow"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">Ilma&nbsp;([[Perċentwal|%]])</td> <td>{{{perċentwal_ilma|}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -------------------Erja 2------------------ -->{{#if:{{{tikketta_erja2|}}} |<!--then: --><tr class="mergedrow"> <td>&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{tikketta_erja2|}}}</td> <td>{{{dati_erja2|dati_erja2}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -------------------Erja 3------------------ -->{{#if:{{{tikketta_erja3|}}} |<!--then: --><tr class="mergedrow"> <td>&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">{{{tikketta_erja3|}}}</td> <td>{{{dati_erja3|dati_erja3}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Popolazzjoni ================================================================ -->{{#if:{{{total_popolazzjoni|}}}{{{ċensiment_popolazzjoni|}}} |<!--then: --><tr class="mergedtoprow"> <th colspan="3">[[Popolazzjoni]]</th> </tr><!-- ---------------Stima--------------- -->{{#if:{{{stima_popolazzjoni|}}} |<!--then: --><tr class="mergedrow"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">stima&nbsp;tal-{{{sena_stima_popolazzjoni|}}}</td> <td>{{{stima_popolazzjoni|}}}&nbsp;<!-- -->{{#if:{{{poż_stima_popolazzjoni|}}} |<!--then:-->([[Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni|{{{poż_stima_popolazzjoni}}}]]) }}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ----------------Ċensiment---------------- -->{{#if:{{{ċensiment_popolazzjoni|}}} |<!--then: --><tr class="mergedrow"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">ċensiment&nbsp;tal-{{{sena_ċensiment_popolazzjoni|}}}</td> <td>{{{ċensiment_popolazzjoni|}}}&nbsp;<!-- -->{{#if:{{{poż_ċensiment_popolazzjoni|}}} |<!--then:-->([[Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni|{{{poż_ċensiment_popolazzjoni}}}]]) }}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->}}<!-- ---------------Densità---------------- -->{{#if:{{{densità_popolazzjoni_km2|}}} |<!--then: --><tr class="mergedbottomrow"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">[[Densità tal-popolazzjoni|Densità]]<!-- --France-related footnote:-->{{#if:{{{FR_foot5|}}} |<!--then:-->{{{FR_foot5}}} }}</td> <td>{{{densità_popolazzjoni_km2|}}}/km²&nbsp;<!-- -->{{#if:{{{nota_den_pop|}}}|{{{nota_den_pop|}}}}}{{#if:{{{poż_densità_popolazzjoni|}}} |<!--then:-->([[Lista ta' pajjiżi skont id-densità ta' popolazzjoni|{{{poż_densità_popolazzjoni}}}]]) }}<!-- --><br/>{{#if:{{{densità_popolazzjoni_mi_kw|}}}|{{formatnum:{{{densità_popolazzjoni_mi_kw|}}} }}|{{formatnum:{{#expr: {{{densità_popolazzjoni_km2|}}} * 2.589988110336 round 1}}}} }}/mili&nbsp;kwadri</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ PGD ================================================================ -----------------PSX----------------- -->{{#if:{{{PGD_PSX|}}} |<!--then: --><tr class="mergedtoprow"> <td colspan="2">'''[[Prodott gross domestiku|PGD]]'''&nbsp;([[Parità tas-saħħa tax-xiri|PSX]])</td> <td>stima&nbsp;tal-{{{sena_PGD_PSX|}}}</td> </tr> <tr class="mergedrow"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">Total</td> <td>{{{PGD_PSX}}}&nbsp;<!-- -->{{#if:{{{poż_PGD_PSX|}}} |<!--then:-->([[Lista ta' pajjiżi skont il-PGD (PSX)|{{{poż_PGD_PSX}}}]]) }}</td> </tr><!-- -------(PSX per capita)------- -->{{#if:{{{PGD_PSX_per_capita|}}} |<!--then: --><tr class="mergedbottomrow"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">[[Per capita]]</td> <td>{{{PGD_PSX_per_capita}}}&nbsp;<!-- -->{{#if:{{{poż_PGD_PSX_per_capita|}}} |<!--then:-->([[Lista ta' pajjiżi skont il-PGD (PSX) per capita|{{{poż_PGD_PSX_per_capita}}}]]) }}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->}}<!-- ---------------Nominali--------------- -->{{#if:{{{PGD_nominali|}}} |<!--then: --><tr class="mergedtoprow"> <td colspan="2">'''[[Prodott gross domestiku|PGD]]''' (nominali)</td> <td>stima&nbsp;tal-{{{sena_PGD_nominali|}}}</td> </tr> <tr class="mergedrow"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">Total</td> <td>{{{PGD_nominali}}}&nbsp;<!-- -->{{#if:{{{poż_PGD_nominali|}}} |<!--then:-->([[Lista ta' pajjiżi skont il-PGD (nominali)|{{{poż_PGD_nominali}}}]]) }}</td> </tr><!-- -------(Nominali per capita)------- -->{{#if:{{{PGD_nominali_per_capita|}}} |<!--then: --><tr class="mergedbottomrow"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">[[Per capita]]</td> <td>{{{PGD_nominali_per_capita}}}&nbsp;<!-- -->{{#if:{{{poż_PGD_nominali_per_capita|}}} |<!--then:-->([[Lista ta' pajjiżi skont il-PGD (nominali) per capita|{{{poż_PGD_nominali_per_capita}}}]]) }}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->}}<!-- ================================================================ Gini ================================================================ -->{{#if:{{{Gini|}}} |<!--then: --><tr> <td colspan="2">'''[[Koefiċċjent ta' Gini|Gini]]'''&nbsp;{{#if:{{{sena_Gini|}}} |<!--then:-->({{{sena_Gini|}}}) }}</td> <td>{{{Gini}}}&nbsp;<!-- -->{{#if:{{{kategorija_Gini|}}} |<!--then:-->({{{kategorija_Gini|}}})&nbsp;}}<!-- -->{{#if:{{{poż_Gini|}}} |<!--then:-->([[Lista ta' pajjiżi skont l-ugwaljanza tad-dħul|{{{poż_Gini}}}]]) }}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ IŻU ================================================================ -->{{#if:{{{IŻU|}}} |<!--then: --><tr> <td colspan="2">'''[[Indiċi tal-Iżvilupp Uman|IŻU]]'''&nbsp;{{#if:{{{sena_IŻU|}}} |<!--then:-->({{{sena_IŻU|}}}) }}</td> <td>{{{IŻU}}}&nbsp;<!-- -->{{#if:{{{kategorija_IŻU|}}} |<!--then:-->({{{kategorija_IŻU|}}})&nbsp;}}<!-- -->{{#if:{{{poż_IŻU|}}} |<!--then:-->([[Lista ta' pajjiżi skont l-Indiċi tal-Iżvilupp Uman|{{{poż_IŻU}}}]]) }}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Valuta ================================================================ -->{{#if:{{{valuta|}}} |<!--then: --><tr> <th colspan="2" style="vertical-align:middle;">[[Valuta]]</th> <td>{{{valuta}}} <!-- -->{{#if:{{{kodiċi_valuta|}}} |<!--then:-->(<code>[[ISO 4217|{{{kodiċi_valuta}}}]]</code>)}} </td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Żona tal-ħin ================================================================ -->{{#if:{{{żona_ħin|}}}{{{differenza_ħku|}}} |<!--then: --><tr {{#if:{{{differenza_ħku_ħin_legali|}}}{{{nota_ħin_legali|}}} |<!--then:-->class="mergedtoprow"}}> <th colspan="2">[[Żona tal-ħin]]</th> <td>{{{żona_ħin|}}} <!-- -->{{#if:{{{differenza_ħku|}}} |<!--then:-->{{nowrap|([[Ħin Koordinat Universalment|UTC]]{{{differenza_ħku}}})<!--endnowrap:-->}}<!--endif:-->}}</td> </tr><!-- -->{{#if:{{{differenza_ħku_ħin_legali|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{nota_ħin_legali|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}"> <td style="width:1em; padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;-&nbsp;</td> <td style="padding-left:0em;">Sajf&nbsp;([[Ħin legali|DST]])</td> <td>{{{ħin_legali|{{{żona_ħin_legali|}}}}}}&nbsp;([[Ħin Koordinat Universalment|UTC]]{{{differenza_ħku_ħin_legali}}})</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{nota_ħin_legali|}}} |<!--then: --><tr class="mergedbottomrow"> <td colspan="2"></td> <td>{{{nota_ħin_legali}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ========================================================================================== Format tad-data ========================================================================================== -->{{#if:{{{format_data|}}} |<!--then: --><tr> <th colspan="2">[[Data|Format tad-data]]</th> <td>{{{format_data}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Kodiċi telefoniku ================================================================ -->{{#if:{{{kodiċi_telefoniku|}}} |<!--then: --><tr> <th colspan="2">[[Lista ta' kodiċi telefoniċi|Kodiċi telefoniku]]</th> <td>{{{kodiċi_telefoniku}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Kodiċi ISO-3166 ================================================================ -->{{#if:{{{kodiċi_iso3166|}}} |<!--then: --><tr> <th colspan="2">[[Kodiċi ISO-3166]]</th> <td>{{{kodiċi_iso3166}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ TLD tal-internet ================================================================ -->{{#if:{{{cctld|}}} |<!--then: --><tr> <th colspan="2">[[Dominju tal-aqwa livell nazzjonali|TLD tal-internet]]</th> <td>{{{cctld}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Sit uffiċjali (organizzazzjoni ġeopolitiku) ================================================================ -->{{#if:{{{sit_uffiċjali|}}} |<!--then: --><tr> <td colspan="3" style="line-height:11pt; text-align:center;"><!-- -->'''Sit uffiċjali'''<br/>{{{sit_uffiċjali}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Qaddis patrun ================================================================ -->{{#if:{{{qaddis_patrun|}}} |<!--then: --><tr> <th colspan="2" >[[Qaddis patrun]]</th> <td>{{{qaddis_patrun}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- <!-- ================================================================ Mappa t'isfel ================================================================ -->{{#if:{{{stampa_mappa3|}}} |<!--then: --><tr class="mergedtoprow"> <td colspan="3" style="text-align:center; padding:0.6em 0em;"> [[Stampa:{{{stampa_mappa3}}} |{{{daqs_mappa3|250px}}} |center |]] <div style="position:relative; top:0.3em;"><small>{{{deskrizzjoni_mappa3|}}}</small></div> </td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Noti ================================================================ ----------Mhux speċifikati---------- -->{{#if:{{{noti|}}} |<!--then: --><tr> <td colspan="3"><small>{{{noti}}}</small></td> </tr><!-- -->}}<!-- ------------Numerikati------------ -->{{#if:{{{nota1|}}} |<!--then: --><tr style="font-size:80%;"> <td align="right"><span style="position:relative; top:0.3em;">¹</span></td> <td colspan="2" style="padding-left:0em;">{{{nota1}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{nota2|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{nota3|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}" style="font-size:80%;"> <td align="right"><span style="position:relative; top:0.3em;">²</span></td> <td colspan="2" style="padding-left:0em;">{{{nota2}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{nota3|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{nota4|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}" style="font-size:80%;"> <td align="right"><span style="position:relative; top:0.3em;">³</span></td> <td colspan="2" style="padding-left:0em;">{{{nota3}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{nota4|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{nota5|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}" style="font-size:80%;"> <td align="right"><span style="position:relative; top:0.3em;">⁴</span></td> <td colspan="2" style="padding-left:0em;">{{{nota4}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{nota5|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{nota6|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}" style="font-size:80%;"> <td align="right"><span style="position:relative; top:0.3em;">⁵</span></td> <td colspan="2" style="padding-left:0em;">{{{nota5}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{nota6|}}} |<!--then: --><tr class="{{#if:{{{nota7|}}} |<!--then:-->mergedrow |<!--else:-->mergedbottomrow}}" style="font-size:80%;"> <td align="right"><span style="position:relative; top:0.3em;">⁶</span></td> <td colspan="2" style="padding-left:0em;">{{{nota6}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{nota7|}}} |<!--then: --><tr class="mergedbottomrow" style="font-size:80%;"> <td align="right"><span style="position:relative; top:0.3em;">⁷</span></td> <td colspan="2" style="padding-left:0em;">{{{nota7}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- --></table></includeonly><!-- --------------------------Tmiem mudell---------------------- --><noinclude>{{dokumentazzjoni}} </noinclude> 240x2n7s9qiy7rmq8v2jbev7lzhdn3z 0 20264 332004 327527 2026-09-10T21:42:39Z JovalQC 21720 /* */ Bidla tal-bandiera 332004 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika tal-Kosta Rika |isem_nattiv = ''República de Costa Rica'' |isem_komuni = Kosta Rika |stampa_bandiera = Flag of Costa Rica.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Costa Rica.svg |stampa_mappa = CRI orthographic.svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Kosta Rika |ħolqa_emblema = Emblema tal-Kosta Rika |ħolqa_demografija = Demografija tal-Kosta Rika |mottu_nazzjonali = |innu_nazzjonali = ''[[Noble patria, tu hermosa bandera]]''<br />(Pajjiż nobbli, il-bandiera sabiħa tiegħek) [[File:Costa Rica National Anthem.ogg]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[San José (il-Kosta Rika)|San José]] |latd=9 |latm=56 |latNS=N |lonġd=84 |lonġm=5 |lonġEW=W |tip_gvern = [[Stat Unitarju|Unitarju]], [[Sistema presidenzjali|presidenzjali]] u [[repubblika kostituzzjonali]] |titlu_kap1 = [[President tal-Kosta Rika|President]] |titlu_kap2 = [[Viċi President tal-Kosta Rika|1el Viċi President]] |titlu_kap3 = [[Viċi President tal-Kosta Rika|2ni Viċi President]] |isem_kap1 = [[Rodrigo Chaves]] |isem_kap2 = [[Stephan Brunner]] |isem_kap3 = [[Mary Munive]] |żona_kklassifika = 128 |poż_erja = 129 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 51,100 |erja_mi_kw = 19,653 |perċentwal_ilma = 0.7 |sena_stima_popolazzjoni = |stima_popolazzjoni = |poż_stima_popolazzjoni = <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 5,044,197 |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2022 |densità_popolazzjoni_km2 = 220 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 84.9 |poż_densità_popolazzjoni = 107 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2011 |PGD_PSX = $55.021 biljun |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $11,927 |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2012 |IŻU = 0.773<ref name=HDI12>{{ċita web |titlu=Costa Rica - Country Profile: Human Development Indicators|url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/CRI.html|data-aċċess=2013-03-15 |pubblikatur=UNDP |xogħol=UNDP Rapport tal-Iżvilupp Uman 2012}}</ref> |poż_IŻU = 62 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = Indipendenza ddikjarata |avveniment_stabbilit1 = minn [[Spanja]] |data_stabbilit1 = 15 ta' Settembru, 1821 |avveniment_stabbilit2 = mill-[[Messiku]]¹ |data_stabbilit2 = 1 ta' Lulju, 1823 |avveniment_stabbilit3 = mill-[[Federazzjoni tal-Amerika Ċentrali|Provinċji Uniti<br />tal-Amerika Ċentrali]] |data_stabbilit3 = 21 ta' Marzu, 1847 |avveniment_stabbilit4 = Rikonoxxuti minn Spanja |data_stabbilit4 = 10 ta' Mejju, 1850 |avveniment_stabbilit5 = Kostituzzjoni |data_stabbilit5 = 7 ta' Novembru, 1949<ref name=CIA>{{ċita web |awtur=Central Intelligence Agency |titlu=Costa Rica |xogħol=The World Factbook |pubblikatur=Central Intelligence Agency |post=Langley, Virginia |sena=2011 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cs.html |data-aċċess=2011-10-04 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200513101015/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cs.html |arkivju-data=2020-05-13 |url-status=dead }}</ref> |valuta = [[Colón tal-Kosta Rika]] |kodiċi_valuta = CRC |żona_ħin = [[Żona tal-Ħin Ċentrali|CST]] |differenza_ħku = -6 |cctld = [[.cr]] |kodiċi_telefoniku = +506 |sena_PGD_nominali = 2011 |PGD_nominali = $40.947 biljun |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $8,876 |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = [[L-Ewwel Imperu Messikan]] |noti = }} [[File:Ciudad de San José.png|thumb|San José]] '''Kosta Rika''', (tfisser "kosta sinjura" bl-Ispanjol), uffiċjalment ir-'''Repubblika tal-Kosta Rika '''([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]:''Costa'' Rica jew ''República de Costa Rica''), hi pajjiż fl-Amerika Ċentrali, imdawwra minn [[Nikaragwa]] lejn it-tramuntana, il-[[Panama]] għall-Lbiċ, l-Oċean Paċifiku lejn il-punent, u l-[[Baħar Karibew]] lejn il-lvant. Kostituzzjonalment, il-Kosta Rika [[Militari tal-Kosta Rika|abolit l-armata]] b'mod permanenti fl-1949.<ref>{{ċita web|url=http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm|awtur=El Espíritu del 48|titlu=Abolición del Ejército|data-aċċess=2008-03-09|lingwa=Spanjol|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110909091956/http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm|arkivju-data=2011-09-09|url-status=dead}}</ref><ref>{{ċita web|data-aċċess=2009-06-09|url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html|titlu=Costa Rica|pubblikatur=World Desk Reference}}</ref><ref>{{ċita web|data-aċċess=2009-06-09|url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&regionSelect=4-Central_Americas|titlu=Costa Rica|pubblikatur=Uppsala University|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110510015146/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&regionSelect=4-Central_Americas|arkivju-data=2011-05-10|url-status=dead}}</ref> Dan huwa l-uniku pajjiż mill-Amerika Latina fil-lista tal-eqdem 22 demokraziji fid-dinja.<ref name=List22>{{ċita aħbar|url=http://www.economist.com/world/americas/displaystory.cfm?story_id=15501885&fsrc=rss|titlu=Costa Rica's new president: Thriller for Chinchilla|pubblikatur=The Economist|data=2010-02-11|data-aċċess=2010-02-16}}</ref> Il-Kosta Rika kienet konsistentement fost l-aħjar pajjiżi tal-Amerika Latina fl-[[Indiċi tal-Iżvilupp Uman]] (IŻU), hi kienet kklassifikata fit-62 post fid-dinja fl-2012.<ref name=HDI12/> Hija għandha popolazzjoni ta 'madwar ħames miljuni fuq żona ta' kważi 51,180 km² (19,760 sq mi). Huwa stmat li 352,381 ruħ jgħixu fil-kapitali u l-akbar belt, San José, b'madwar żewġ miljun ruħ fiż-żona metropolitana tal-madwar. L-Istat sovran huwa repubblika presidenzjali. Għandha demokrazija kostituzzjonali li ilha u stabbli u forza tax-xogħol edukata ħafna. Il-pajjiż jonfoq madwar 6.9% tal-baġit tiegħu (2016) fuq l-edukazzjoni, meta mqabbel ma’ medja dinjija ta’ 4.4%. L-ekonomija tagħha, li darba kienet dipendenti ħafna fuq l-agrikoltura, iddiversifikat biex tinkludi setturi bħall-finanzi, is-servizzi korporattivi għal kumpaniji barranin, il-farmaċewtiċi, u l-ekoturiżmu. Bosta kumpaniji barranin tal-manifattura u tas-servizzi joperaw fiż-Żoni Ħieles tal-Kosta Rika (FTZ), fejn jibbenefikaw minn inċentivi tat-taxxa u tal-investiment. Il-Kosta Rika kienet abitata minn nies indiġeni qabel ma waqgħet taħt il-ħakma Spanjola fis-seklu 16. Baqgħet kolonja periferali tal-imperu sal-indipendenza tagħha bħala parti mill-Ewwel Imperu Messikan, segwita mis-sħubija tagħha fir-Repubblika Federali tal-Amerika Ċentrali, li minnha ddikjarat formalment l-indipendenza tagħha fl-1847. Wara l-Gwerra Ċivili tal-Kosta Rika qasira tal-1948 , abolixxa b'mod permanenti l-armata tagħha fl-1949, u saret waħda mill-ftit nazzjonijiet sovrani mingħajr armata permanenti. Il-pajjiż wettaq b'mod konsistenti b'mod favorevoli fuq l-Indiċi tal-Iżvilupp Uman (HDI), li kklassifika fit-58 post fid-dinja mill-2022, u l-ħames fl-Amerika Latina. Il-Programm ta' Żvilupp tan-Nazzjonijiet Uniti (UNDP) ikkwotah ukoll bħala li kiseb żvilupp uman ferm ogħla minn pajjiżi oħra bl-istess livelli ta' dħul, b'rekord aħjar ta' żvilupp uman u inugwaljanza mill-medjan tar-reġjun. Tagħmilha tajjeb ukoll f'paraguni ta' governanza demokratika, libertà tal-istampa, kuntentizza suġġettiva, u benesseri sostenibbli. Għandu t-tmien l-iktar stampa ħielsa skont l-Indiċi tal-Ħelsien tal-Istampa, huwa l-35 l-aktar pajjiż demokratiku skont l-indiċi tal-Libertà fid-Dinja u huwa t-23 l-iktar pajjiż kuntent fir-Rapport Dinji tal-Ferħija tal-2023 Huwa wkoll destinazzjoni turistika ewlenija fil-kontinent . == Storja == === Perjodu Pre-Kolombjan === [[File:History of the discovery and conquest of Costa Rica (1913) (14576755668).jpg|thumb|left|Mappa storika ppubblikata fl-1913 fil-ktieb "Storja ta' l-iskoperta u l-konkwista tal-Kosta Rika", minn Ricardo Fernández Guardia, li turi t-territorju tal-Kosta Rika bejn l-1502 u l-1821, bl-Uffiċċju tas-Sindku ta' Nicoya bħala entità separata u inkluż it-territorju ta' Bocas del Toro, bħalissa parti mill-[[Panama]].]] [[File:Metate-BMA.jpg|thumb|left|Metate (għodda tal-kċina użata f'diversi kulturi tal-Mesoamerika sa minn żminijiet ta' qabel l-Ispanju biex itħan qmuħ bħall-qamħirrum jew il-kawkaw.) ċerimonjali misjub f'Nicoya, Kosta Rika]] [[File:Stone spheres of Costa Rica. Museo Nacional.jpg|thumb|left|Sferi tal-ġebel maħluqa mill-kultura Diquís fil-Mużew Nazzjonali tal-Kosta Rika. L-isfera hija l-ikona tal-identità kulturali tal-pajjiż.]] L-istoriċi kklassifikaw il-popli indiġeni tal-Kosta Rika bħala li jappartjenu għaż-Żona Intermedja, fejn il-periferiji tal-kulturi indiġeni Mesoamerikani u Andini kienu jikkoinċidu. Aktar reċentement, il-Kosta Rika prekolombjana ġiet deskritta wkoll bħala parti miż-Żona Istmo-Kolombjana. Għodod tal-ġebel, l-eqdem evidenza ta' okkupazzjoni umana fil-Kosta Rika, huma assoċjati mal-wasla ta' diversi gruppi ta' kaċċaturi-ġabra madwar 10,000 sa 7,000 sena QK lejn Wied Turrialba. Il-preżenza ta' lanza u vleġeġ tat-tip ta' kultura Clovis mill-Amerika t'Isfel tiftaħ il-possibbiltà li, f'dan iż-żona, kienu jeżistu flimkien żewġ kulturi differenti. L-agrikoltura saret evidenti fil-popolazzjonijiet li abitaw il-Kosta Rika madwar 5,000 sena ilu. Huma prinċipalment kibru tuberi u għeruq. Għall-ewwel u t-tieni millennju Q.K. komunitajiet agrikoli sedentarji diġà kienu jeżistu. Dawn kienu żgħar u mxerrda, għalkemm il-mument tat-tranżizzjoni mill-kaċċa u l-ġbir għall-agrikoltura bħala l-mezz ewlieni tal-ħajja fit-territorju għadu mhux magħruf. L-ewwel użu tal-fuħħar jidher madwar 2000 sa 3000 QK Instabu frammenti ta' vażuni, vażuni ċilindriċi, pjanċi, qargħa u forom oħra ta' vażuni imżejna bi skanalaturi, stampi u xi wħud b'mudelli ta' annimali. L-influwenza tal-popli indiġeni fuq il-kultura moderna tal-Kosta Rika kienet relattivament żgħira meta mqabbla ma' nazzjonijiet oħra, peress li l-pajjiż ma' kellux ċiviltà indiġena b'saħħitha biex tibda. Il-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni indiġena ġiet assorbita fis-soċjetà kolonjali li titkellem bl-Ispanjol permezz ta' żwieġ bejn xulxin, ħlief għal ftit fdalijiet żgħar, li l-aktar sinifikanti minnhom huma t-tribujiet Bribri u Boruca li għadhom jgħixu fil-muntanji tal-Kordillera de Talamanca, fil-parti tax-Xlokk ta' Kosta Rika, ħdejn il-fruntiera mal-Panama. === Kolonizzazzjoni Spanjola === [[File:Iglesia Inmaculada Concepción Ujarras.jpg|thumb|left|Sit storiku ta' Ujarrás fil-Wied ta' Orosí, provinċja ta' Cartago. Il-knisja nbniet bejn l-1686 u l-1693.]] [[File:Facade Colonial Ruins Church Ujarras 02 2022 4304.jpg|thumb|Faċċata prinċipali tal-fdalijiet kolonjali tal-Knisja ta' Ujarras, Cartago, Kosta Rika]] L-isem Costa Rica, li jfisser "kosta għanja" bl-Ispanjol, ġie applikat għall-ewwel darba f'xi rakkonti minn Kristofru Kolombu, li salpa lejn ix-xtut tal-Lvant tal-Kosta Rika matul il-vjaġġ finali tiegħu fl-1502, u rrapporta li l-indiġeni użaw kwantitajiet kbar ta' ġojjellerija tad-deheb. . L-isem jista’ jkun ġej ukoll mill-konkwistador Gil González Dávila, li niżel fuq il-kosta tal-punent fl-1522, iltaqa' ma' indiġeni, u kiseb ftit mid-deheb tagħhom, kultant permezz ta' serq vjolenti u kultant bħala rigali mingħand mexxejja lokali. Sit storiku ta' Ujarrás fil-Wied ta' Orosí, provinċja ta' Cartago. Il-knisja nbniet bejn l-1686 u l-1693. Għall-biċċa l-kbira tal-perjodu kolonjali, il-Kosta Rika kienet l-iktar provinċja tan-Nofsinhar tal-Kaptanja Ġenerali tal-Gwatemala, nominalment parti mill-Viċireyalty ta'S panja Ġdida. Fil-prattika, il-kaptanja ġenerali kienet entità fil-biċċa l-kbira awtonoma fi ħdan l-Imperu Spanjol. Id-distanza tal-Kosta Rika mill-kapitali tal-kaptan fil-Gwatemala, il-projbizzjoni legali tagħha taħt il-liġi merkantilista Spanjola milli tinnegozja mal-ġar tagħha fin-Nofsinhar il-Panama, dak iż-żmien parti mill-Viċireyalty ta’ New Granada (jiġifieri l-Kolombja), u n-nuqqas ta' riżorsi bħad-deheb u l-fidda, għamlu lill-Kosta Rika reġjun fqir, iżolat u ftit li xejn abitat fi ħdan l-Imperu Spanjol. Il-Kosta Rika ġiet deskritta bħala "l-ifqar u l-aktar kolonja Spanjola miżerabbli fl-Amerika kollha" ​​minn gvernatur Spanjol fl-1719. Fattur ieħor importanti li jispjega l-faqar tal-Kosta Rika kien in-nuqqas ta' popolazzjoni indiġena sinifikanti disponibbli għall-encomienda (xogħol sfurzat), li fisser li l-maġġoranza tal-kosta Rika settlers kellhom jaħdmu fuq l-art tagħhom, jipprevjenu l-istabbiliment ta' haciendas kbar (pjantaġġuni). Għal dawn ir-raġunijiet kollha, il-Kosta Rika kienet, b'mod ġenerali, ftit apprezzata u minsija mill-Kuruna Spanjola u abbandunata għad-destin tagħha. Iċ-ċirkostanzi matul dan il-perjodu huma maħsuba li taw lok għal ħafna mill-idjosinkrasji li l-Kosta Rika saret magħrufa għalihom, filwaqt li witta wkoll it-triq għall-iżvilupp tal-Kosta Rika bħala soċjetà aktar ugwalitarja mill-bqija tal-ġirien tagħha. Il-Kosta Rika saret "demokrazija rurali" mingħajr mestizo oppressi jew klassi indiġena. Ma damx twil qabel ma s-settlers Spanjoli marru lejn l-għoljiet, fejn sabu ħamrija vulkanika rikka u klima aktar ħafifa mill-artijiet baxxi. === Kolonizzazzjoni Spanjola === [[File:Map of the Provinces of Nicaragua and Costa Rica WDL57.png|thumb|Mappa tal-provinċji tan-[[Nikaragwa]] u l-Kosta Rika fl-1764, ippubblikata f'Le Petit Atlas Maritime minn Jacques Bellin.]] [[File:Flag of Costa Rica (1842-1848).svg|thumb|left|Bandiera tal-Istat Ħieles tal-Kosta Rika (1842-1848)]] [[File:Coat of arms of Costa Rica (1824-1840 and 1842-1848).svg|thumb|Tarka tal-Istat Ħieles tal-Kosta Rika (1824-1840 u 1842-1848)]] [[File:Heredia_capital.png|thumb|left|L-Istat tal-Kosta Rika fl-1835 għadu fi ħdan ir-Repubblika Federali u b'Heredia bħala kapital.]] [[File:First postal stamp CR 4 Reales 1863.jpg|thumb|L-arma nazzjonali tal-1849 dehret fuq l-ewwel bolla tal-posta maħruġa fl-1862.]] Bħall-bqija tal-Amerika Ċentrali, il-Kosta Rika qatt ma ġġieldu għall-indipendenza minn Spanja. Fil-15 ta' Settembru, 1821, wara t-telfa finali Spanjola fil-Gwerra tal-Indipendenza Messikana (1810-1821), l-awtoritajiet tal-Gwatemala ddikjaraw l-indipendenza tal-Amerika Ċentrali kollha. Dik id-data għadha ċċelebrata bħala Jum l-Indipendenza fil-Kosta Rika minkejja li, teknikament, taħt il-Kostituzzjoni Spanjola tal-1812 li kienet ġiet adottata mill-ġdid fl-1820, in-Nikaragwa u l-Kosta Rika saru provinċja awtonoma bil-kapitali tagħha f'León. Fit-3 ta' Marzu, 1824, il-gvern tal-Istat tal-Kosta Rika ppropona uffiċjalment lill-muniċipalità ta' Nicoya l-inkorporazzjoni volontarja tagħha fil-pajjiż, permezz ta' dokument li fih stiednu “jekk kien konvenjenti li tingħaqad mal-Provinċja tagħha mingħajr ma' tmur kontra r-rieda tagħha." Fl-4 ta' Lulju, issejħet muniċipju miftuħ f’Nicoya biex jiddiskuti l-kwistjoni, iżda dawk li attendew irrifjutaw l-istedina bl-argument “li dan il-Partit ma' jistax ikun dissident.” Fil-25 ta' Lulju, 1824, ġie msejjaħ it-tieni plebisċit fil-belt ta' Nicoya. Wara d-deliberazzjoni, l-inkorporazzjoni fil-Kosta Rika ġiet deċiża f'laqgħa miftuħa tal-muniċipju, abbozzar ta' rekord li fih ġew innutati r-raġunijiet ewlenin għal dan, li jindika l-vantaġġi f'termini ta' kummerċ, ix-xewqa li tipparteċipa fl-avvanzi li huma palpabbli fil- Costa Rica, il-benefiċċji ekonomiċi, amministrattivi u pubbliċi, il-ħolqien ta' skejjel, sigurtà u trankwillità, b'referenza għall-istat ta' gwerra li kien qed jesperjenza n-Nikaragwa f'dak iż-żmien u l-biża' li din tinfirex mal-popolazzjonijiet tal-Partit. li jindika l-faqar li jinsabu fih l-ibliet tagħhom u l-ġeografija tat-territorju bħala ġustifikazzjonijiet għall-għaqda. Tlett ijiem wara, sar plebisċit ieħor simili f'Santa Cruz, bl-istess riżultat. L-elezzjoni kienet b'vot ta' maġġoranza, b'77% tal-popolazzjoni tal-Partit favur l-inkorporazzjoni, u 23% kontra. Il-belt ta' Guanacaste kienet l-unika waħda li rrifjutat l-annessjoni, minħabba r-rabtiet li r-residenti tagħha kellhom mal-belt ta' Rivas, in-Nikaragwa. Malli kisbu l-indipendenza, l-awtoritajiet tal-Kosta Rika ffaċċjaw il-problema li jiddeċiedu uffiċjalment il-futur tal-pajjiż. Ġew iffurmati żewġ naħat, l-imperjalisti, difiżi mill-ibliet ta’ Cartago u Heredia li kienu favur li jissieħbu fl-Imperu Messikan, u r-repubblikani, rappreżentati mill-ibliet ta’ San José u Alajuela li ddefendew l-indipendenza totali. Minħabba n-nuqqas ta' qbil dwar dawn iż-żewġ riżultati possibbli, seħħet l-ewwel gwerra ċivili tal-Kosta Rika. Il-Battalja ta' Ochomogo seħħet f'Cerro de Ochomogo, li tinsab fil-Wied Ċentrali fl-1823. Il-kunflitt intrebaħ mir-Repubblikani u, bħala konsegwenza, il-belt ta' Cartago tilfet l-istatus tagħha bħala kapitali, li ġiet imċaqalqa lejn San José. Fl-1838, ħafna wara li r-Repubblika Federali tal-Amerika Ċentrali ma baqgħetx tiffunzjona fil-prattika, il-Kosta Rika formalment irtirat u pproklamat lilha nnifisha sovrana. Id-distanza konsiderevoli u r-rotot ta' komunikazzjoni fqir bejn il-Belt tal-Gwatemala u l-Għoljiet Ċentrali, fejn il-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni tal-Kosta Rika kienet tgħix u għadha tgħix f'dak iż-żmien, fisser li l-popolazzjoni lokali ftit kellha lealtà lejn il-gvern federali tal-Gwatemala. Minn żminijiet kolonjali, il-Kosta Rika kienet riluttanti li torbot ekonomikament mal-bqija tal-Amerika Ċentrali. Anke llum, minkejja l-isforzi tal-biċċa l-kbira tal-ġirien tagħha biex tiżdied l-integrazzjoni reġjonali, il-Kosta Rika baqgħet aktar indipendenti. Sal-1849, meta saret parti mill-Panama, Chiriquí kienet parti mill-Kosta Rika. Il-kburija tal-Kosta Rika tħaffef bit-telf ta' dan it-territorju tal-Lvant (jew tan-Nofsinhar) bl-akkwist ta' Guanacaste, fit-tramuntana. === Tkabbir ekonomiku fis-seklu 19 === Il-kafè tħawlu għall-ewwel darba fil-Kosta Rika fl-1808, u sas-snin 20, qabeż it-tabakk, iz-zokkor u l-kawkaw bħala l-prodott ewlieni għall-esportazzjoni. Il-produzzjoni tal-kafè baqgħet is-sors ewlieni ta' ġid tal-Kosta Rika sew fis-seklu 20, u ħolqot klassi għonja ta' produtturi, l-hekk imsejħa Coffee Barons. Id-dħul għen biex jimmodernizza l-pajjiż. Il-biċċa l-kbira tal-kafè esportat kien imkabbar madwar iċ-ċentri ewlenin tal-popolazzjoni tal-Plateau Ċentrali u mbagħad ittrasportat bil-karrettun tal-barrin lejn il-port tal-Paċifiku ta' Puntarenas wara li t-triq prinċipali nbniet fl-1846. Sa nofs id-deċennju Sal-1850, is-suq ewlieni għall- kafè kien il-Gran Brittanja. Malajr saret prijorità għolja li tiġi żviluppata rotta ta 'trasport effettiva mill-Plateau Ċentrali għall-Oċean Atlantiku. Għal dan il-għan, fis-snin 70, il-gvern tal-Kosta Rika qabbad lin-negozjant Amerikan Minor C. Keith biex jibni vaguna minn San José sal-port Karibew ta' Limón. Minkejja diffikultajiet enormi bil-kostruzzjoni, il-mard, u l-finanzjament, il-vaguni tlestiet fl-1890. Ħafna Afro-Kosta Rika jinżlu minn immigranti Ġamajkani li ħadmu fil-kostruzzjoni ta 'dik il-vaguni u issa jirrappreżentaw madwar 3% tal-popolazzjoni tal-Kosta Rika. Kundanna Amerikani, Taljani, u immigranti Ċiniżi pparteċipaw ukoll fil-proġett ta' kostruzzjoni. Bi skambju għat-tlestija tal-ferrovija, il-gvern tal-Kosta Rika ta lil Keith siltiet kbar ta' art u kirja fuq ir-rotta tal-ferrovija, li kien juża biex jipproduċi banana għall-esportazzjoni lejn l-Istati Uniti. Bħala riżultat, il-banana waslet għall-kafè rivali bħala l-prodott ewlieni ta 'esportazzjoni tal-Kosta Rika, filwaqt li korporazzjonijiet ta' proprjetà barranija (inkluża l-Kumpannija tal-Frott ta 'aktar tard) bdew ikollhom rwol importanti fl-ekonomija nazzjonali u eventwalment saru simbolu tal-isfruttament ekonomija tal-esportazzjoni. It-tilwima kbira tax-xogħol bejn il-bdiewa u l-United Fruit Company (The Great Banana Strike) kienet avveniment importanti fl-istorja tal-pajjiż u kien pass importanti li eventwalment iwassal għall-formazzjoni ta' unjins effettivi fil-Kosta Rika, peress li l-kumpanija kellha tagħmel. jiffirma ftehim kollettiv mal-ħaddiema tagħha fl-1938. === seklu 20 === Storikament, il-Kosta Rika ġeneralment gawdiet paċi akbar u stabbiltà politika aktar konsistenti minn ħafna min-nazzjonijiet oħt tagħha fl-Amerika Latina. Madankollu, mill-aħħar tas-seklu 19, il-Kosta Rika esperjenzat żewġ perjodi sinifikanti ta' vjolenza. Fl-1917-1919, il-Ġeneral Federico Tinoco Granados ħakem bħala dittatur militari sakemm twaqqa’ u ġie sfurzat fl-eżilju. In-nuqqas ta' popolarità tar-reġim ta' Tinoco wasslet, wara t-twaqqigħ tiegħu, għal tnaqqis konsiderevoli fid-daqs, il-ġid u l-influwenza politika tal-militar tal-Kosta Rika. Fl-1948, José Figueres Ferrer mexxa rewwixta armata wara elezzjoni presidenzjali kkontestata bejn Rafael Ángel Calderón Guardia (li kien ilu president bejn l-1940 u l-1944) u Otilio Ulate Blanco. B'aktar minn 2,000 mejta, il-Gwerra Ċivili tal-Kosta Rika ta' 44 jum li rriżultat kienet l-aktar avveniment imdemmi fil-Kosta Rika matul is-seklu 20. Ir-ribelli rebbieħa ffurmaw ġunta governattiva li aboliet kompletament l-armata u ssorveljaw l-abbozzar ta' kostituzzjoni ġdida minn assemblea eletta demokratikament. Wara li ppromulgat dawn ir-riformi, il-ġunta ttrasferiet il-poter lil Ulate fit-8 ta' Novembru 1949. Wara l-kolp ta' stat, Figueres sar eroj nazzjonali, u rebaħ l-ewwel elezzjoni demokratika tal-pajjiż taħt il-kostituzzjoni l-ġdida fl-1953. Minn dakinhar, il-Kosta Rika żammet 15-il elezzjoni presidenzjali addizzjonali, l-aħħar fl-2022. B'demokrazija mhux interrotta li tmur lura għall-inqas għall-1948, il-pajjiż huwa l-aktar stabbli fir-reġjun. == Ġeografija == [[File:Costa Rica relief location map.jpg|thumb|Mappa]] [[File:Gulf of Nicoya NASA.jpg|thumb|Iż-żona tal-Golf ta' Nicoya (La zona del Golfo de Nicoya)]] Il-Kosta Rika tmiss fil-lvant mal-Baħar Karibew u fil-punent mal-Oċean Paċifiku. Il-Kosta Rika tmiss ukoll man-Nikaragwa fit-tramuntana u l-Panama fin-nofsinhar. L-ogħla punt fil-pajjiż huwa Cerro Chirripó, f'3,819 metru (12,530 pied). L-ogħla vulkan fil-pajjiż huwa Volcán Irazú (3,431 m jew 11,257 pied) u l-akbar lag huwa Lake Arenal. Hemm 14-il vulkan magħruf fil-Kosta Rika, u sitta minnhom ilhom attivi fl-aħħar 75 sena. Il-Kosta Rika tinsab fil-koordinati ġeografiċi 8° u 11°15', latitudni tat-tramuntana, u 82° u 86°, lonġitudni tal-punent. Inkluża ż-żona tal-gżira tagħha, għandha erja ta '51,100 km² (50,560 km² ta' art u 440 km² ta 'ilma). Flimkien mal-Beliże u El Salvador, huwa wieħed mill-iżgħar stati fl-Amerika Ċentrali. Hija tillimita lejn it-tramuntana man-Nikaragwa li magħha taqsam fruntiera ta' 309 km u lejn ix-Xlokk mal-Panama li magħha taqsam 330 km, lejn il-lvant mal-Baħar Karibew u lejn il-punent, u fin-nofsinhar mal-Oċean Paċifiku. It-tul tal-kosta jinkludi 1,228 km, li minnhom 1,016 huma fuq il-kosta tal-Paċifiku u 212 km fil-Baħar Karibew. Il-kosta tal-Paċifiku tippreżenta serje ta’ irregolaritajiet bħal peniżoli, golfi u bajjiet, kundizzjoni li tiffaċilita l-istabbiliment ta’ żoni tal-port u l-iżvilupp turistiku. Għall-kuntrarju, il-kosta tal-Karibew hija aktar regolari, iżda inqas adattata għal dan it-tip ta 'faċilitajiet. Il-pajjiż għandu sovranità fuq 200 nm ta' żona ekonomika esklussiva, u 12 nm ta' ilmijiet territorjali. Il-pajjiż għandu assi tal-muntanji lonġitudinali ċentrali b'direzzjoni tal-majjistral-xlokk, maqsum f'erba 'meded ta' muntanji, li minnhom joriġinaw ix-xmajjar, li joħorġu fl-għoljiet taż-żewġ oċeani. L-azzjoni ta’ dawn ix-xmajjar tat lok għal tliet gruppi ta’ pjanuri, li huma aktar estensivi lejn il-kosta Atlantika. Iċ-ċentru tal-pajjiż huwa okkupat minn dipressjoni tettonika magħrufa bħala l-Wied Ċentrali, fejn tgħix il-maġġoranza tal-popolazzjoni. Il-pajjiż għandu madwar 200 vulkan, li 5 minnhom huma attivi. Cocos Island, fl-Oċean Paċifiku, hija parti mit-territorju nazzjonali. Sa mill-oriġini tiegħu bħala territorju Istmiku, kien pont bijoloġiku fejn jeżistu flimkien speċi ta’ flora u fawna li jappartjenu għan-Neo-Artiku, in-Neotropiċi u xi oħrajn mir-reġjun tal-Antilles. Minħabba din il-bijodiversità, jinsabu żoni tal-ħajja, li jinkludu kollox minn pajsaġġi kostali li jinsabu fil-livell tal-baħar sa pajsaġġi paramo 'l fuq minn 3,000 m altitudni. Il-bijodiversità tippermetti li l-pajjiż ikollu herpetofauna ta' madwar 360 speċi (150 anfibji u 210 rettili), għasafar ta' madwar 850 speċi (625 bejta u 225 huma migratorji), mastofauna ta' kważi 205 speċi, fosthom insibu friefet il-lejl u mammiferi. bla titjira, aktar minn 2000 speċi ta' siġar u madwar 10% tal-felċi tad-dinja. Żona: 40 km² (ilma); Kosta: 1,290 km; L-aktar punt baxx: Oċean Paċifiku f'0 m; L-ogħla punt: Cerro Chirripó f'3820 m; Klima: Klima tropikali; Fruntieri territorjali Internazzjonali: 639 km; Nikaragwa: 309 km; Panama: 330 km; Blata kontinentali: 200 nm; Żona ekonomika esklussiva: 200 nm, Baħar territorjali: 12 nm. === ġeoloġija === [[File:Volcà Tenorio. Bijagua de Upala. - panoramio.jpg|thumb|Il-Vulkan Tenorio huwa vulkan li jinsab fil-Kosta Rika, fil-Medda tal-Muntanji Guanacaste. Hija tinsab fuq il-fruntiera tal-provinċji ta 'Guanacaste u Alajuela, 6 km grigal ta' Cañas, u tinsab f'wied pittoresk u lush, magħruf bħala Bijagua. L-ogħla quċċata tagħha tilħaq 1916 m 'il fuq mil-livell tal-baħar. n. m.]] === Storja ġeoloġika tal-Kosta Rika === [[File:Arenal at night.jpg|thumb|L-attività vulkanika intensa, flimkien mal-proċess ta' erożjoni u sedimentazzjoni ta' dan il-materjal, taw lok għat-territorju kontinentali tal-Kosta Rika. Fir-ritratt, eruzzjoni bil-lejl tal-vulkan Arenal fl-2006.]] L-istorja ġeoloġika bdiet ħdejn il-Perjodu Ġurassiku t’isfel u ta’ Fuq, madwar 200 miljun sena ilu. Sa dan iż-żmien, il-mases kontinentali probabbilment kienu jinsabu f'pożizzjoni simili ħafna għal dik attwali. Il-proċess oroġeniku beda b'attività vulkanika, akkumpanjata mill-emerġenza ta' ħniek oċeaniċi u xfar taħt l-ilma. Bħala riżultat ta' dan il-proċess, ħareġ ark ta' gżejjer orjentati lejn il-lvant, li aktar tard kien ikun magħruf bħala l-ark estern, attwalment rappreżentat minn sensiela ta' firxiet ta' muntanji li jintlibsu, li jinsabu fil-peniżola Nicoya, Playa Herradura, il-peniżola ta' Osa u Punta. Burika. Il-karatteristika ewlenija ta' dan il-perjodu kienet attività vulkanika intensa u minħabba l-proċessi ta' erożjoni li sofrew ir-rilievi inizjali, bdiet żieda fis-sedimentazzjoni ta' dawn iż-żoni. Matul l-Eoċenu tan-Nofs Inferjuri, madwar sittin miljun sena ilu, kważi l-ark estern kollu sparixxa, u sussegwentement ħarġu sensiela ta' gżejjer magħrufa bħala Guanarivas. Matul il-Perjodu Oligocene 25 miljun sena ilu, dawn il-gżejjer sparixxew taħt l-oċean u kienu koperti minn materjal detritali bħala konsegwenza tad-degradazzjoni u s-sedimentazzjoni sussegwenti tal-formazzjonijiet reċenti. Minħabba l-vulkaniżmu intens li joriġina fil-muntanji Aguacate, il-firxa tal-muntanji Talamanca bdiet togħla mill-Perjodu Mioċenu 1.8 miljun sena ilu, u laħqet l-ogħla altitudni tal-ark intern. Dan il-vulkaniżmu aktar tard jagħti lok għall-Medda tal-Muntanji Volkanika Ċentrali u l-Medda tal-Muntanji Vulkanika ta' Guanacaste. ==== Pjanċi tettoniċi ==== [[File:Caribbean plate tectonics-en.png|thumb|Is-subduzzjoni tal-pjanċi Cocos u Caribe tipproduċi ksur tat-terren u effett tettonic uplift, li jagħti lok għall-muntanji ċentrali tal-Kosta Rika, u huwa r-raġuni għal ħafna mit-terremoti li seħħew fil-pajjiż tul l-istorja tiegħu.]] Barra mill-kosta tal-Paċifiku ta 'l-istmu ta' l-Amerika Ċentrali hemm dipressjoni taħt l-ilma msejħa l-Trench Mesoamerican. Il-Kosta Rika tinsab fiż-żona ta' konverġenza tal-Pjanċa Cocos u l-Pjanċa tal-Karibew. Lejn il-Lbiċ tat-territorju, iż-żewġ pjanċi jinteraġixxu mal-Plate Nazca, każ magħruf bħala l-punt triplu, li jinsab fir-reġjun tal-Golf ta' Dulce. Il-proċess ta' subduction ifisser li l-pjanċa tal-Coco qed tegħreq gradwalment taħt il-pjanċa emerġenti tal-Karibew. Dan jiżżerżaq lejn il-Lvant, u b'hekk jipproduċi l-emerġenza gradwali tat-territorju tal-Kosta Rika, b'emerġenza ta '10 mm fis-sena. Meta sseħħ is-subduzzjoni, minħabba l-isforzi tat-tkaxkir u l-kompressjoni, parti mill-materjal misjub fuq il-pjanċa li qed tiġi mnaqqsa hija sussegwentement maqsuma, u minħabba proċessi ta' lift tectonic, se tiġi ttrasformata f'eżenzjoni oroġenika. Dan huwa l-każ tal-firxa tal-muntanji Talamanca. Il-parti l-oħra tal-materjal tinżel u, minħabba bidliet fil-pressjoni u fit-temperatura, tispiċċa ddub. Perċentwal tal-imsemmi materjal għandu t-tendenza li jitlta' fil-wiċċ fil-forma ta' lava, permezz tal-proċess imsejjaħ vulkaniżmu, u din l-akkumulazzjoni se tifforma meded ta' muntanji vulkaniċi. Minħabba l-forzi tal-kompressjoni u l-irfigħ, il-qoxra tad-Dinja taqbeż il-limitu tal-elastiċità tal-blat, sabiex jinkisru, u jipproduċu rilaxx ta' enerġija, fl-istess ħin li jikkawżaw movimenti sismiċi. === Sistema muntanjuża === [[File:Arenal-Volcano.jpg|thumb|Vulkan Arenal, Medda tal-Muntanji Guanacaste (Volcán Arenal, Cordillera de Guanacaste)]] L-eżenzjoni tal-Kosta Rika hija miksura. Jippreżenta artijiet baxxi minn 0 sa 800 m; medju, minn 800 sa 1,500 m, u għoli ta' 3,820 m. Joffri wkoll Wied Ċentrali għoli. Għandu tliet sistemi muntanjużi: l-assi ċentrali tal-muntanji, li jifforma s-sinsla tat-territorju kontinentali u huwa magħmul minn erba’ meded muntanjużi (Guanacaste, Minera de Tilarán, Volcánica Central u Talamanca); sistema muntanjuża sekondarja, ta’ oriġini eqdem u qċaċet baxxi (firxiet tal-muntanji Nicoya, firxiet tal-muntanji Fila Brunqueña u Osa); u l-Cocos Volcanic Oceanic Mountain Range, li tinsab taħt il-baħar wirt tal-pajjiż fl-Oċean Paċifiku. === Assi tal-muntanji ċentrali === It-territorju kontinentali tal-Kosta Rika huwa ffurmat minn assi muntanjuż lonġitudinali ċentrali, l-eqreb tal-kosta tal-Oċean Paċifiku, li jinsab fid-direzzjoni tal-majjistral-xlokk, twil madwar 650 km. Il-baċini idrografiċi tal-pajjiż jitwieldu minn dan l-assi muntanjuż, li jiddefinixxi wkoll il-morfoloġija tal-pjanuri, u f'nofs dan l-assi hemm id-depressjonijiet tettoniċi ewlenin, bħal Wied Ċentrali u Wied Ġenerali. L-assi ċentrali tal-muntanji tal-Kosta Rika huwa maqsum f'erba 'taqsimiet: ==== Medda tal-Muntanji Guanacaste (Cordillera de Guanacaste) ==== Hija tinsab fil-majjistral tal-pajjiż, b'direzzjoni tal-majjistral-xlokk. Jkejjel 70 km fit-tul.1​ Isservi bħala fruntiera naturali bejn il-provinċji ta' Guanacaste u Alajuela. Huwa magħmul minn sensiela ta' stratovulkani Kwaternarji, b'etajiet inqas minn miljun sena: Orosí (1,440 m s.l.m.), Rincón de la Vieja (1,895 m s.l.m.), Miravalles (2,028 m s.l.m.) u Tenorio (1,916 m s.l.m.). Għandu oriġini oroġenika u huwa wieħed mill-eqdem fil-Kosta Rika. Jippreżenta attività vulkanika primarja u sekondarja. Huwa sors ta' enerġija nadifa, prinċipalment idroelettrika u ġeotermali, u kambju barrani mit-turiżmu. <gallery> File:Orosí.jpg|Vulkan Orosí (Volcán Orosí) File:Guanacaste National Park.jpg|Vulkan Rincón de la Vieja (Volcán Rincón de la Vieja) File:Miravalles volcano.jpg|Vulkan Miravalles (Volcán Miravalles) File:Tenorio volcano.jpg|Vulkan Tenorio (Volcán Tenorio) </gallery> ==== Firxa tal-muntanji jew Sierra Minera de Tilarán (Cordillera o Sierra Minera de Tilarán) ==== [[File:ARENAL VOLCANO LAKE PANORAMA.jpg|thumb|Veduta panoramica tal-vulkan Arenal, bil-vulkan Chato fil-ġenb tiegħu u l-laguna Arenal quddiem.]] Hija tkejjel 50 km fit-tul. Huwa magħmul minn meded ta' muntanji b'widien fondi, b'diversi koni vulkaniċi antiki u riċenti, l-aktar importanti huwa l-vulkan Arenal (1670 m s.l.m.), stratovulkan imponenti b'forma konika kważi perfetta, li huwa ikona nazzjonali. Maġenbu hemm il-vulkan Chato, il-vulkan oħtu. Huwa magħmul minn blat vulkaniku Terzjarju fejn ġew lokalizzati vini tad-deheb f'xi setturi bħal Abangares u Miramar. Il-muntanji ta' Tilarán, Abangares, Cedral, San Antonio, Miramar u Aguacate jappartjenu għal din il-firxa tal-muntanji, b'mod ġenerali, elevazzjonijiet madwar 1,500 m 'il fuq mil-livell tal-baħar. n. m., bl-ogħla elevazzjoni tkun Cerro Cedral, b’1,842 m. n. m. Għandu importanza ekonomika minħabba l-produzzjoni ta' enerġija idroelettrika fil-ġibjun ta' Arenal u għat-turiżmu ekoloġiku u ta' avventura. ==== Medda tal-Muntanji Vulkaniċi Ċentrali (Cordillera Volcánica Central) ==== Din is-sistema muntanjuża tinsab lejn iċ-ċentru tal-pajjiż, separata mill-firxa tal-muntanji Minera de Tilarán mix-Xmara Balsa. Huwa magħmul minn 90 km ta’ koni vulkaniċi fi tarka, f’direzzjoni lvant-punent, li jifred il-pjanuri tat-tramuntana tal-Wied Ċentrali.Il-vulkani ewlenin huma Barva (2906 m s.l.m.), Poás (2,704 m s.l.m.), Irazú (3,432 m s.l.m.) u Turrialba (3,328 m s.l.m.), dawn it-tliet attivi ħafna. Vulkani inattivi oħra huma Platanar, Porvenir, Congo u Cacho Negro. Fuq l-għoljiet ta 'dawn il-vulkani jinsabu l-Wied Intermontane Ċentrali u l-Wied ta' El Guarco. Il-firxa tal-muntanji għandha wkoll erba' dipressjonijiet tettoniċi, magħrufa bħala passes, li jgħaqqdu r-reġjun ċentrali tal-pajjiż mar-reġjun tat-tramuntana u l-Karibew: Tapezco, Desengaño, La Palma u Coliblanco. <gallery> File:Volcán Barva, Costa Rica.jpg|Vulkan Barva (Volcán Barva) File:Poas crater.jpg|Vulkan Poás (Volcán Poás) File:Irazu Volcano.JPG|Vulkan Irazu (Volcán Irazu) File:Volcan turrialba.jpg|Vulkan Turrialba (Volcán Turrialba) </gallery> ==== Medda tal-Muntanji Talamanca (Cordillera de Talamanca) ==== [[File:Chirripó.jpg|thumb|Cerro Chirripó, bil-lagi tagħha ta 'oriġini glaċjali. Huwa l-ogħla punt fil-Kosta Rika (3,820 m a.s.l.). F'ġurnata ċara huwa possibbli li tara l-kosta taż-żewġ oċeani.]] Jinsabu lejn ix-Xlokk tal-Kosta Rika, jestendi għal 150 km u jkompli sal-fruntiera mal-Panama.1 Huwa antiklinal iffurmat minn blat sedimentarju tal-baħar u blat vulkaniku antik u intrużiv, li l-formazzjoni tiegħu tappartjeni għall-era Terzjarja, minn 2 sa 23 miljun sena ilu. Tibda fil-lvant tal-Wied Ċentrali u għandha orjentazzjoni lejn il-majjistral lejn ix-xlokk. Is-sistema muntanjuża, peress li hija eqreb lejn il-kosta tal-Paċifiku, tippreżenta għadd akbar ta' karatteristiċi ġeografiċi, filwaqt li l-inklinazzjoni tagħha hija ħafna aktar ħafifa fis-settur tal-Atlantiku. Din il-firxa tal-muntanji, li tgħaddi mill-fruntiera mal-Panama, tissejjaħ il-Medda tal-Muntanji Chiriquí. Għandu l-ogħla muntanji fil-pajjiż, li jaqbżu t-3,000 m f’altitudni: Chirripó (3,842 m s.l.m.), l-ogħla punt fit-territorju, fejn instabet evidenza li fl-imgħoddi l-qċaċet tagħha kienu koperti bil-glaċieri; Glaciers (3,812 m s.l.m.), Terbi (3,760 m s.l.m.), Uran, Kámuk (3,554 m s.l.m.), Cerro de la Muerte (3,491 m s.l.m.), fost oħrajn. M'hemm l-ebda vulkani fit-territorju tal-Kosta Rika, għalkemm il-Panama għandha l-vulkan Barú (3,475 m s.l.m., attiv). Il-firxa tal-muntanji għandha diversi għoljiet: għoljiet Escazú, għoljiet Candelaria, għoljiet Ochomogo, għoljiet Dota u ringiela Matama. Għandu l-akbar żona protetta fil-Kosta Rika, il-Park Internazzjonali La Amistad, li huwa Riżerva tal-Biosfera. === Sistemi tal-muntanji sekondarji === Minbarra l-assi ċentrali tal-muntanji, hemm sistemi ta 'muntanji indipendenti oħra ta' oriġini anzjani u altitudni aktar baxxa, li jinsabu fil-periferija tal-pajjiż. Il-kantini tiegħu huma eqdem minn dawk tal-assi ċentrali tal-muntanji u m'għandhomx attività vulkanika. ==== Firxiet tal-muntanji Nicoya (Serranías de Nicoya) ==== [[File:Barra Honda National Park 01.JPG|thumb|Barra Honda Park Nazzjonali. Il-firxiet tal-muntanji u l-Golf ta' Nicoya jistgħu jidhru fil-bogħod.]] Dawn jiffurmaw l-assi tal-peniżola Nicoya, fil-majjistral tal-Paċifiku tal-pajjiż. Il-qċaċet tagħha huma ttundjati u ma jaqbżux il-1100 m 'il fuq mil-livell tal-baħar. n. m. Għandhom l-istess oriġini ġeoloġika bħall-peniżola ta' Santa Elena, fit-Tramuntana tal-Kosta Rika, l-eqdem artijiet fit-territorju. L-eżenzjoni hija imħatteb ħafna, rappreżentata prinċipalment mill-għoljiet ta' Nicoya u l-għoljiet ta' Barra Honda. Is-sistema muntanjuża tal-peniżola hija magħmula mill-Kumpless Nicoya, li l-ogħla għoljiet tiegħu huma Cerro Azul (1,018 m s.l.m.), Cerro Vista al Mar (980 m s.l.m.), Cerro Mata de Cana (972 m s.l.m.), Cerro Esperanza (920 m s.l.m.), m a.s.l.), Cerro Madrigal (835 m s.l.m.), Cerro Frío (756 m s.l.m.) u Cerro Pozo (755 m s.l.m.). Fl-inħawi tal-Barra Honda, hemm depożiti ta' ġebla tal-franka mill-Mijoċen. L-erożjoni ta' dawn id-depożiti ġġenerat ħelsien tat-tip karst, li wassal għal sistema b’ħafna kaverni. ==== Kostali jew Brunqueña Row (Fila Costera o Brunqueña) ==== Hija sistema muntanjuża li tinsab lejn in-nofsinhar tal-firxa tal-muntanji Talamanca. Hija timxi b'mod parallel mal-kosta u l-għoli tiegħu medja ta' 1,000 m 'il fuq mil-livell tal-baħar. n. m., b'Cerro Anguciana tkun l-ogħla f'1717 m. n. m. Huma ta' formazzjoni antika u għandhom depożiti ta' boksajt u metalli oħra. Huma muntanji dojoq iffurmati minn reverse faulting. Għandu kon vulkaniku wieħed estint: il-vulkan Mano de Tigre. Il-firxa tal-muntanji tinqasam f'żewġ partijiet fl-għoli ta' Paso Real, f'Palmar Norte, biex tagħti lok għall-fluss qawwi tax-Xmara Grande de Térraba. Lejn il-Lbiċ ta' Paso Real, il-firxa tal-muntanji għandha altitudni ogħla u kumplessità ġeoloġika, inkluża l-formazzjoni ta' għerien, bħal dawk li jinsabu fit-tramuntana ta' Ciudad Neily. ==== Firxiet tal-muntanji Osa (Sierra de Osa) ==== [[File:Punta Burica La Mochila.jpg|thumb|Punt Burica (Punta Burica)]] Bħall-firxiet tal-muntanji ta' Nicoya, hija magħmula minn għoljiet u plateaus li jiffurmaw l-assi lonġitudinali tal-peniżola ta' Osa, fix-Xlokk tal-pajjiż, b'għoli ta' ftit aktar minn 600 m 'il fuq mil-livell tal-baħar. n. m. Huma jiffurmaw l-istess kumpless mal-punt Burica. === Cocos Vulkaniku Oċeaniku Medda tal-Muntanji (Cordillera Volcánica Oceánica del Coco) === Il-Coco Volcanic Oceanic Mountain Range hija ta' oriġini vulkanika u hija parti minn katina ta’ muntanji taħt l-ilma li testendi mill-Gżejjer Galapagos sat-Trenċa Mesoamerikana, u tilħaq ‘il barra mill-kosta tal-pajjiż fl-Oċean Paċifiku. Huwa magħmul minn sensiela ta’ vulkani tal-baħar estinti, li l-uniku punt prominenti tagħhom fil-baħar tal-wirt tal-pajjiż huwa Coco Island, li tinsab 500 km mill-belt ta’ Puntarenas. Din il-firxa tal-muntanji għandha estensjoni ta' 1,200 km fit-tul, li minnhom 815 km jinsabu fl-ibħra territorjali tal-Kosta Rika, li tagħmilha 1.75 darbiet itwal mit-territorju kontinentali tal-pajjiż u l-itwal firxa tal-muntanji fl-Amerika Ċentrali. L-elevazzjoni medja tagħha hija 2000 m 'l fuq mill-qiegħ tal-oċean, bi crest 1000 m taħt il-livell tal-baħar. Il-wisa 'tagħha hija ta' 100 sa 300 km. Għandu loam wieqaf b'għoljiet tul il-crest, b'depressjonijiet tettoniċi mimlija sedimenti. Il-firxa tal-muntanji oċeaniċi għandha madwar 100 vulkan, wieħed minnhom Gżira Coco, estinta għal 1.5 miljun sena, u l-unika gżira oċeanika tal-Kosta Rika fis-sens strett tal-kelma. Il-formazzjoni tal-firxa tal-muntanji oċeaniċi għandha l-oriġini tagħha fil-vulkaniżmu tal-Gżejjer Galapagos, minħabba l-azzjoni tat-tektoniċi tal-pjanċi Cocos u tal-Karibew, li l-azzjoni tagħhom tmexxi l-firxa tal-muntanji b'veloċità ta '8 ċm fis-sena, għaż-żona ta' subduzzjoni. barra mill-kosta tal-Paċifiku tal-Kosta Rika. Ir-reżistenza tal-vulkani taħt l-ilma biex jiġu kkunsmati taħt il-massa kontinentali hija dik li tikkawża l-biċċa l-kbira tat-terremoti li jaffettwaw il-pajjiż, peress li jinqasmu taħt iż-żona ta' interazzjoni taż-żewġ pjanċi. === Widien (Valles) === Il-Kosta Rika għandha żewġ tipi ta' widien: id-depressjonijiet tettoniċi u ġeoloġiċi, li l-aktar importanti minnhom huma l-Wied Ċentrali u l-Wied Ġenerali, u l-widien tax-xmajjar, iffurmati mill-azzjoni tax-xmajjar, bħal Wied Tempisque, Wied Orosi, Wied La Estrella jew Wied Térraba. ==== Wied Ċentrali (Valle Central) ==== [[File:Valle Central Costa Rica 04.jpg|thumb|Veduta tal-Wied Ċentrali tal-Kosta Rika, bil-belt ta' San José fuq quddiem, mill-għoljiet ta' Escazú.]] Il-Wied Ċentrali tal-Kosta Rika huwa dipressjoni tettonika b'erja ta '32,200 km², li tinsab fiċ-ċentru tal-pajjiż u delimitata mill-firxa tal-muntanji Vulkaniċi Ċentrali u l-firxa tal-muntanji Talamanca. Huwa l-post fejn huma kkonċentrati l-ibliet l-aktar importanti tal-pajjiż u l-kapitali tal-provinċji ta 'San José, Alajuela, Heredia u Cartago. Għandu għoli medju ta' 1,000 m 'il fuq mil-livell tal-baħar. n. m., b'temperaturi medji ta '18 °C sa 24 °C. Jikkomunika mal-kosti u mal-intern tal-pajjiż permezz ta' sistema ta' toroq. Hija maqsuma f'żewġ taqsimiet mill-għoljiet Ochomogo: is-settur tal-punent jew Wied Ċentrali tal-Punent, fejn jinsabu l-kapitali tal-pajjiż, San José, u l-ibliet ta' Heredia u Alajuela; u s-settur tal-Lvant jew Valle del Guarco, fejn tinsab il-belt ta' Cartago. ==== Wied Ġenerali (Valle del General) ==== Il-General-Coto Brus Valley huwa depressjoni ġeoloġika, b'direzzjoni tal-majjistral-xlokk, li tinsab lejn in-nofsinhar tal-pajjiż. L-iktar punt baxx tiegħu huwa okkupat mill-kanali tax-Xmara Ġenerali u tax-Xmara Coto Brus, li huma l-kolletturi tal-ilmijiet evakwati mill-inklinazzjoni tan-Nofsinhar tal-firxa tal-muntanji Talamanca. Din iż-żona rċeviet ammont kbir ta 'sedimenti mid-denudation tal-eżenzjoni muntanjuża. L-iktar belt importanti hija San Isidro del General. ==== Wied Tempisque (Valle del Tempisque) ==== Id-dipressjoni ġeoloġika ta' Tempisque, li tinsab bejn il-peniżola ta' Nicoya u l-firxa tal-muntanji ta' Guanacaste, tippreżenta topografija ċatta u ondulata, b'depressjonijiet minuri ta' għargħar tul il-kanal prinċipali tax-Xmara Tempisque, għalhekk hemm depożiti ta' sedimenti lejn iż-żona tal-bokka prinċipalment, u il-formazzjoni tagħha ġiet iffavorita mir-reżistenza baxxa tal-materjal vulkaniku għall-erożjoni, li t-trasport tiegħu ġie żgurat mix-xmara nnifisha. === Pjanuri (Llanuras) === [[File:Cima Rincon de la Vieja.JPG|thumb|Veduta tal-pjanuri tat-Tramuntana mill-quċċata tal-vulkan Rincón de la Vieja. Il-pjanuri tat-Tramuntana huma estensivi u jintużaw għall-kultivazzjoni tal-qamħ u l-bhejjem.]] Il-pjanuri tal-Kosta Rika huma ffurmati prinċipalment mill-akkumulazzjoni ta 'materjali sedimentarji, ikkawżati mill-arranġament tal-assi ċentrali tal-muntanji tal-pajjiż. Minħabba l-karatteristiċi tagħhom, huma maqsuma fi tliet gruppi: pjanuri tat-Tramuntana, pjanuri tal-Karibew u pjanuri tal-Paċifiku. L-elevazzjonijiet tagħha ma jaqbżux il-500 m 'il fuq mil-livell tal-baħar. n. m. Huma pjanuri periferali, ta' oriġini alluvjali, peress li kienu ffurmati mis-sedimenti kkontribwiti mix-xmajjar li jinżlu mill-assi ċentrali tal-muntanji. Il-pjanuri tat-Tramuntana u l-Karibew huma aktar estensivi, qasmu minn xmajjar twal u qawwija li jiffurmaw meandri. Huma jieħdu ismijiet differenti skont iż-żoni: Guatusos, San Carlos, Sarapiquí, Tortuguero, Santa Clara, Pacuare, Matina u Estrella, minbarra l-widien ta' Sixaola u Talamanca. Il-pjanuri tal-Paċifiku huma iżgħar fid-daqs, iżda huma wkoll aktar varjati minn dawk tal-Atlantiku. ==== Pjanuri tat-Tramuntana (Llanuras del Norte) ==== Fit-tramuntana tal-pajjiż hemm pjanuri estensivi li l-estensjoni tagħhom testendi mill-firxa tal-muntanji Guanacaste sal-bank tal-punent tax-Xmara Sarapiquí. Il-faċċata tal-penetrazzjoni tagħha kienet ix-Xmara San Carlos, tributarju tas-San Juan. Fit-tramuntana hemm il-canton ta' San Carlos, u l-bliet ta' Upala u Los Chiles, qrib ħafna tal-fruntiera man-Nikaragwa. Iż-żewġ pjanuri li jispikkaw f'din iż-żona huma l-pjanura ta' San Carlos u l-pjanura ta' Guatusos. L-artijiet tagħha jintużaw għat-tkabbir tal-qamħ, il-ħaxix, u għat-tismin tal-bhejjem u l-ħalib. ==== Pjanuri tal-Karibew (Llanuras del Caribe) ==== [[File:Tortuguero Palm Forests.JPG|thumb|Il-pjanuri tal-Karibew għandhom reġjuni estensivi ta' ġungla u swamp. Il-banana u l-kawkaw huma mkabbra, Ritratt tal-Park Nazzjonali Tortuguero.]] Il-pjanuri tal-Karibew jestendu mix-xatt tal-lvant tax-Xmara Sarapiquí sal-kosta Atlantika, u jiffurmaw parti kbira mit-territorju tal-provinċja ta' Limón. Ix-xmajjar Toro Amarillo, Chirripó, Tortuguero, Pacuare u Chirripó tal-Atlantiku ffurmaw il-pjanura wiesgħa li testendi fil-majjistral ta' Limón. Ix-Xmara Sixaola tinsab aktar fix-Xlokk u hija maqsuma mal-Panama; Ħoloq dipressjoni magħrufa bħala l-Wied Talamanca u l-pjanura kostali nnifisha. Il-pjanura kostali tal-Karibew hija baxxa u parzjalment miksija b'foresti tropikali tropikali. Il-ħamrija tagħha tintuża fi pjantaġġuni tal-banana u tal-kawkaw, laħam u bhejjem tal-ħalib. Il-kanal Tortuguero, twil 112 km, jgħaqqad Moín mal-fruntiera man-Nikaragwa. Il-pjanuri tal-Karibew għandhom reġjuni estensivi koperti fil-ġungla tropikali u żoni swampy, speċjalment fit-Tramuntana tal-Karibew. Il-pjanuri taċ-ċentru u tan-Nofsinhar tal-Karibew jintużaw prinċipalment għall-kultivazzjoni tal-banana u l-kawkaw. ==== Pjanuri tal-Paċifiku (Llanuras del Pacífico) ==== Il-pjanura kostali tal-Paċifiku hija dejqa, u tisparixxi hekk kif il-meded tal-muntanji jersqu lejn il-kosta. L-artijiet tal-Paċifiku huma li jwasslu għall-agrikoltura, għandhom infrastruttura turistika akbar u l-biċċa l-kbira tal-attività tas-sajd tal-pajjiż issir fuq il-kosti tiegħu. Il-pjanura hija l-aktar estensiva fit-Tramuntana tal-Paċifiku, u tilħaq 75 km wiesgħa, u tgħaqqad il-wied ta' Tempisque, fejn tissejjaħ il-pampa Guanacaste jew art baxxa. Jestendi mill-plateau ta' Santa Rosa sal-Golf ta' Nicoya, u huwa magħmul minn pjanuri alluvjali u saffi ta' rmied vulkaniku. F'dan ir-reġjun, jitkabbru qmuħ u kannamieli u jitrabbew baqar għat-tismin. [[File:Santa Rosa guanacaste.jpg|thumb|Il-pjanuri tal-Majjistral tal-Paċifiku, fi Guanacaste, għandhom klima tropikali niexfa. Jintużaw prinċipalment fit-trobbija tal-bhejjem, il-kultivazzjoni tar-ross u l-kannamieli.]] Fil-Paċifiku ċentrali hemm iż-żona tal-Parrita, għandha żewġ terrazzi tal-baħar, interrotti minn xi għoljiet mhux ogħla minn 100 m f'altitudni. Il-Wied tal-Parrita jestendi sa Punta Uvita u huwa ffurmat minn materjal sedimentarju u vulkaniku mill-firxa tal-muntanji Talamanca. Qmuħ u palm Afrikan huma mkabbra. Il-pjanura titwessa' lejn in-nofsinhar, u tilħaq 50 km wiesgħa. Il-pjanuri tan-Nofsinhar tal-Paċifiku jinsabu fuq il-peniżola ta' Osa, sa Golfo Dulce, u jingħaqdu mal-widien ta' General-Coto Brus u Diquís. Huma magħmula minn materjali tal-baħar, fluvjali u vulkaniċi. Huma l-aktar sħan u b'xita fuq il-kosta tal-Paċifiku, peress li huma affettwati minn irjieħ umdi tal-Lbiċ. === Idrografija === Ix-xmajjar tal-Kosta Rika joriġinaw tul l-assi ċentrali tal-muntanji, u joħorġu fil-kosti tal-Oċean Paċifiku u l-Baħar Karibew. === Inklinazzjoni tal-Oċean Paċifiku === Ix-xmajjar li joħorġu fl-Oċean Paċifiku għandhom tendenza li jkunu qosra u mgħaġġla, dan għaliex l-assi tal-muntanji li minnu joriġinaw huwa eqreb lejn il-kosta, u jifforma terren inklinat ħafna bi ftit erja x'tkopri. Minħabba dan, huma xmajjar suxxettibbli għal valangi, b'qiegħ tal-blat u terren inqas umdu. Huma fonda, b'għoljiet kbar imħatteb li jżidu l-qawwa ta 'erożjoni tagħhom, għalhekk il-fond tal-kanali tagħhom, bħalma huwa l-każ tal-baċin tax-Xmara Grande de Tárcoles, li jinsab fir-Reġjun tal-Paċifiku Ċentrali. Min-naħa l-oħra, fin-Nofsinhar tal-Paċifiku u t-Tramuntana tal-Paċifiku, ix-xmajjar iridu jivvjaġġaw minn pjanuri kbar qabel ma jaslu l-baħar. Il-fluss tiegħu jonqos b'mod sinifikanti matul l-istaġun xott, speċjalment fix-xmajjar tal-Paċifiku tat-Tramuntana u ċentrali. L-inklinazzjoni tal-Paċifiku għandha tliet baċiri idrografiċi ewlenin, imqassma mill-majjistral sax-xlokk: *Ix-Xmara Tempisque (144 km) titla' fuq l-għoljiet tal-vulkan Orosí, bl-isem Tempisquito. Qabel il-kostruzzjoni tal-Inter-American Highway, kienet ir-rotta ewlenija ta' komunikazzjoni lejn il-provinċja ta' Guanacaste permezz taż-żewġ tributarji tagħha Bebedero u Bolsón. Huwa t-tieni l-akbar baċin fil-pajjiż u l-ewwel jekk inżidu x-Xmara Bebedero, li tgħaddi fl-istess post bħat-Tempisque, estwarju fil-Golf ta' Nicoya. Il-baċini tax-Xmara Tempisque u tax-Xmara Bebedero huma ta' importanza kbira għall-użu agrikolu peress li madwar 75 % tal-ilma totali disponibbli huwa allokat għal dan l-użu fil-livell nazzjonali. Dawn il-baċiri jkopru parti kbira mill-provinċja ta' Guanacaste, rikonoxxuta bħala produttur ta' baqar u għelejjel estensivi bħall-kannamieli u r-ross. Huwa navigabbli fil-parti t'isfel tal-baċir tiegħu. Ħafna mix-xmajjar f'Guanacaste huma tributarji tat-Tempisque (Bebedero, Colorado, Liberia u Salto), bl-eċċezzjoni tax-xmajjar tal-Peniżola Nicoya (Morote, Lajas, Bongo, Tamarindo u Nosara). * Río Grande de Tárcoles (111 km) iffurmat mill-għaqda tar-Río Grande u x-Xmara Virilla. Dan tal-aħħar huwa importanti ħafna għax ibattal l-ilma tad-dranaġġ mill-Wied Ċentrali. Tibattal fil-Paċifiku ċentrali qrib il-belt ta 'Jacó. Kienet l-ewwel xmara li fiha ntużat għall-produzzjoni tal-enerġija elettrika. Il-baċin tax-Xmara Grande de Tárcoles huwa ta' importanza ewlenija għaliex jipprovdi ilma lil tlieta mill-kapitali provinċjali ewlenin tal-pajjiż, San José, Alajuela u Heredia, li jiġbru 35 muniċipalità f'żona li tirrappreżenta biss 4.15% tat-territorju totali. . Madankollu, huwa hawnhekk li tinsab l-ogħla konċentrazzjoni tal-abitanti tal-pajjiż, madwar 63% tal-popolazzjoni nazzjonali. * Río Grande de Térraba (186 km) huwa l-akbar, itwal u qawwi mix-xmajjar tal-pajjiż, iffurmat minn żewġ fergħat li huma l-General u Coto Brus, li jikkonverġu fis-sit magħruf bħala Paso Real. Huwa l-akbar baċin idrografiku fil-Kosta Rika. Dawn ix-xmajjar isaqqu l-wied ta 'El General u Coto Brus. Hija tinsab fix-Xlokk tal-pajjiż u hija navigabbli fil-parti t'isfel tal-baċin tagħha. Flimkien max-Xmara Sierpe tgħaddi f'delta wiesgħa li tifforma bosta gżejjer tax-xmajjar ta' materjal sedimentarju. Wieħed mit-tributarji ewlenin tiegħu huwa x-Xmara Chirripó Pacífico. Xmajjar importanti oħra fuq in-naħa tal-Paċifiku huma x-Xmara Guacimal, ix-Xmara Aranjuez, ix-Xmara Abangares, ix-Xmara Seco, ix-Xmara Lagarto, ix-Xmara Jesús María u x-Xmara Barranca, li joriġinaw fil-firxa tal-muntanji tal-minjieri ta’ Tilarán u joħorġu fil- marġini tal-lvant tal-Golf ta' Nicoya; Ix-Xmara Parrita, flimkien max-Xmara Pirrís, tifforma l-baċin ewlieni taż-żona Quepos-Parrita; u x-Xmara Savegre, li tgħaddi fil-Park Nazzjonali Manuel Antonio, ġiet enfasizzata bħala l-aktar nadifa fl-Amerika Ċentrali. <gallery> File:271tarcolesriver.JPG|Xmara Kbir ta' Tárcoles (Río Grande de Tárcoles) File:Diquis.jpg|Xmara Kbir ta' Térraba (Río Grande de Térraba) File:Cataract on the Rio Savegre.jpg|Kaskata tax-Xmara Savegre ħdejn San Gerardo ta' Dota (Catarata del río Savegre a la altura de San Gerardo de Dota) File:Río Grande de Candelaria, Cangrejal de Acosta, Costa Rica.JPG|Xmara Kbir ta' Candelaria (Río Grande de Candelaria) </gallery> === Inklinazzjoni tal-Baħar Karibew === Ix-xmajjar fuq din l-inklinazzjoni huma itwal, usa 'u aktar abbundanti minn dawk tal-Paċifiku, minħabba li l-assi ċentrali tal-muntanji huwa aktar 'il bogħod mill-kosta, għalhekk id-distanza għall-ivvjaġġar hija akbar. Huma xmajjar twal u bil-mod li jaqsmu pjanuri estensivi, u għalhekk għandhom it-tendenza li jiffurmaw meandri u fergħat, jaqsmu l-ilmijiet tagħhom f'żewġ kanali fil-partijiet t'isfel tar-rotta tagħhom. F'ħafna taqsimiet tal-pjanuri jiffurmaw żoni mdaqqsa. Huma kkaratterizzati wkoll mill-materjal abbundanti li jġorru (sediment u fdalijiet ta' veġetazzjoni), u minħabba li spiss ibiddlu d-direzzjoni. Għandu torrent kostanti matul is-sena, relatat mal-livelli għoljin ta 'preċipitazzjoni annwali f'dan ir-reġjun. Ġie maqsum f'żewġ għoljiet: is-subslope tat-tramuntana, li fiha x-xmajjar jitilgħu fil-Lag Nikaragwa jew ix-Xmara San Juan tan-Nikaragwa, li tixxotta din tal-aħħar u ġġorr l-ilmijiet ta' dawn ix-xmajjar sal-Baħar Karibew, u s-subslope tal-Karibew proprju. , fejn ix-xmajjar joħorġu direttament fil-baħar. ==== Sub-inklinazzjoni tat-Tramuntana ==== L-aktar xmajjar importanti tas-subslope tat-Tramuntana huma, mill-punent għal-lvant: * Río Frío (70 km), li jinsab l-aktar fil-canton ta 'Los Chiles, is-sodda tiegħu hija parti mill-kenn nazzjonali tal-annimali selvaġġi Caño Negro. * Ix-xmara San Carlos (125 km) tgħaddi mill-biċċa l-kbira tat-territorju tal-canton ta’ San Carlos b’direzzjoni min-nofsinhar għat-tramuntana. Għandu madwar 60 km li jippermettu n-navigazzjoni. Huwa l-aktar baċin idrografiku importanti tas-subslope tat-Tramuntana minħabba l-produzzjoni agrikola, idroelettrika u turistika tiegħu. * Xmara Sarapiquí (103 km) għandha baċin iffurmat mix-xmajjar Sucio, Toro, Toro Amarillo, Blanco u Cuarto. Huwa navigabbli għal aktar minn nofs il-korsa tiegħu. Rivista importanza storika, ekoloġika u ekonomika. <gallery> File:Frio river, Costa Rica-1.jpg|Xmara Kiesħa (Río Frío) File:San Carlos River 1.JPG|Xmara San Carlos (Río San Carlos) File:Sarapiqui river (2).jpg|Xmara Saripíqui (Río Saripíqui) File:Catarata Rara Avis, Sarapiquí, Heredia, Costa Rica.jpg|Kaskata ta' Rara Avis, f'Sarapiquí de Heredia (Catarata Rara Avis, en Sarapiquí de Heredia) File:La Paz Waterfall, Costa Rica.JPG|La Paz Waterfall, id-distrett ta' Sarapiquí tal-canton ċentrali ta' Alajuela (Catarata La Paz, distrito Sarapiquí del cantón central de Alajuela) File:Rio celeste Fall 2.JPG|Kaskata tax-Xmara Celeste, fil-Park Nazzjonali tal-Vulkan Tenorio. Destinazzjoni turistika importanti minħabba l-kulur partikolari tagħha (Catarata del río Celeste, en el parque nacional Volcán Tenorio. Importante destino turístico por su particular coloración.). </gallery> Xmajjar notevoli oħra fuq din l-inklinazzjoni huma x-Xmara Sapoá (32 km), fuq il-fruntiera man-Nikaragwa, li tgħaddi fil-Lag Nikaragwa; u x-Xmara Celeste, li hija importanti għat-turiżmu fir-reġjun, minħabba l-ilmijiet blu ċari partikolari tagħha, ir-riżultat ta 'effett ottiku prodott mit-tixrid tad-dawl tax-xemx minħabba l-konċentrazzjoni għolja ta' silikati tal-aluminju. ==== Sub-inklinazzjoni tal-Karibew ==== [[File:Río Reventazón. Costa Rica.JPG|thumb|Xmara Reventazón (Río Reventazón) fil-Wied Orosi. Ix-xmajjar fuq in-niżla Atlantika tal-Kosta Rika huma twal, qawwija, u jiffurmaw meandri u fergħat. Huma jkaxkru sedimenti li jiffurmaw il-pjanuri l-kbar tat-tramuntana u l-Karibew tal-Kosta Rika.]] L-aktar xmajjar importanti li jmorru direttament fil-Baħar Karibew huma, mill-punent għal-lvant u mit-tramuntana għan-nofsinhar: * Sistema Tortuguero-Chirripó Norte-Colorado, li jsaqqu l-aktar parti tat-Tramuntana tal-pjanuri Tortuguero. Dawn jiffurmaw sensiela ta’ gżejjer tax-xmajjar (Brava u Calero), qabel ma jmorru f’delta fil-Baħar Karibew. Kanal ta’ 112 km jgħaqqad ix-Xmara Tortuguero ma’ Moín, u jippermetti aċċess għall-passaġġi tal-ilma minn Limón sal-fruntiera man-Nikaragwa. Ir-reġjun irrigat minn dawn ix-xmajjar huwa protett minn diversi parks nazzjonali, riżervi bijoloġiċi u rifuġji naturali. Sistema Reventazón (110 km)-Parismina (92 km) hija bażika għall-Wied Ċentrali peress li tiġbor l-ilmijiet tas-settur tal-Lvant (Wied Guarco). Tul il-kors tiegħu jirċievi diversi tributarji, bħax-xmajjar Jiménez, Tapantí, Macho u Navarro. Huwa t-tielet baċin idrografiku fil-pajjiż u l-aktar importanti fir-reġjun tal-Karibew. El Reventazón għandu l-akbar impjant idroelettriku fl-Amerika Ċentrali u t-tieni l-akbar proġett infrastrutturali fl-istmu tal-Amerika Ċentrali, wara l-Kanal tal-Panama. * Xmara Sixaola (76 km) isservi bħala l-konfini bejn il-Kosta Rika u l-Panama. Twieled fl-għoljiet tal-muntanji Talamanca. It-tributarji tiegħu huma Yorkín, Coen, Lari u Urén. Barra minn hekk, iservi bħala mezz ta' komunikazzjoni bejn bliet differenti peress li huwa navigabbli. Xmajjar importanti oħra fir-reġjun tal-Karibew huma x-Xmara Pacuare, ix-Xmara Chirripó Atlántico, ix-Xmara Matina, ix-Xmara Banano, ix-Xmara Bananito u x-Xmara La Estrella. <gallery> File:Duchi1.JPG|Ix-Xmara Chirripó Atlántico jew Duchí (Río Chirripó Atlántico o Duchí), bil-lingwa Cabécar, hija waħda mix-xmajjar importanti tal-Karibew u t-tributarju ewlieni tax-Xmara Matina (Río Matina). File:Costa Rica - Caribbean Sea - Parismina (Eco-Tourism) - 06.jpg|Xmara Parismina. Flimkien mar-Reventazón (Río Parismina. Junto al Reventazón), tifforma l-aktar baċin importanti tal-Atlantiku. Il-ħalq tiegħu huwa sit li jbejtu l-fekruna. File:Barra del Colorado Waterway.jpg|Ix-Xmara Colorado (Río Colorado) tifforma netwerk tax-xmara max-Xmara Tortuguero (Río Tortuguero) u x-Xmara Chirripó Norte (Río Chirripó Norte). Hija parti minn żona protetta importanti. File:CascadaRioPacuareCostaRica.jpg|Waħda mill-aktar minn 20 kaskata tax-Xmara Pacuare (Río Pascuare). Din ix-xmara hija magħrufa wkoll għar-rapids tagħha, fejn jiġi pprattikat ir-rafting. File:Vista río Sixaola.jpg|Xmara Sixaola (Río Sixaola), fruntiera mal-Panama. Ħafna mit-tributarji tagħha, bħas-Sixaola, għandhom ismijiet indiġeni. </gallery> ==== Ilma tal-wiċċ u ta' taħt l-art ==== [[File:Lago Arenal.jpg|thumb|Lag Arenal (Lago Arenal), l-akbar fil-Kosta Rika, Lake Arenal huwa ġibjun artifiċjali li jinsab fil-Kosta Rika iffurmat wara l-kostruzzjoni ta 'diga fl-1979, li ħa vantaġġ mill-eżistenza ta' lag żgħir bl-istess isem.]] Is-sorsi tal-ilma tal-wiċċ fil-Kosta Rika intużaw għal użi multipli, bħall-produzzjoni tal-enerġija idroelettrika, it-trattament tal-ilma tax-xorb, u rikreazzjoni u kontroll tal-għargħar. Il-baċir Arenal-Tempisque, fejn jopera l-ġibjun ta' Arenal, huwa l-akbar proġett idroelettriku fil-pajjiż. L-istess baċin huwa użat downstream għall-irrigazzjoni fil-provinċja ta' Guanacaste, akkwakultura, rikreazzjoni, kontroll ta' l-għargħar u konservazzjoni ta' ekosistema mistagħdra. Il-ġenerazzjoni idroelettrika hija l-attività li tuża l-akbar ammont ta' ilma tax-xmara, billi tuża madwar 70% tat-total għal dan il-għan, u l-attività agrikola bi 22.8%. L-użu tal-ilma għall-konsum mill-bniedem, it-turiżmu, l-industrija u l-agroindustrija jirrappreżentaw inqas minn 8.0% tal-estrazzjoni totali. L-aktar akkwiferi importanti fil-pajjiż huma: Colima Superior, Colima Inferior, Barba, Liberia, Bagaces, Barranca, La Bomba (Limón), Zapandí u l-akwiferi kostali: Jacó, Playas del Coco, Brasilito u Flamingo. Bil-għan sod li jiġu protetti s-sorsi tal-ilma, ix-xmajjar, il-flora u l-fawna, madwar 29% tat-territorju nazzjonali ġie ddikjarat żoni protetti. <gallery> File:LagoArenal.jpg|Lag Arenal (Lago Arenal) File:Lac Arenal Costa Rica 003.JPG|Lag Arenal (Lago Arenal) File:Lac Arenal Costa Rica Barrage.JPG|Lag Arenal (Lago Arenal) File:Eoliennes à Tierras Morenas lac Arenal Costa Rica.JPG|Lag Arenal (Lago Arenal) File:Lake Arenal and Volcano.JPG|Lag Arenal (Lago Arenal) File:Lake Arenal Kitesurfing.JPG|Lag Arenal (Lago Arenal) File:Lake Arenal Windsurfer.JPG|Lag Arenal (Lago Arenal) File:Arenal Lake.jpg|Lag Arenal (Lago Arenal) File:Arenal Lake 2.jpg|Lag Arenal (Lago Arenal) File:Arenal Volcano panorama.JPG|Lag Arenal (Lago Arenal) File:Lake Arenal windsurf and kite surf beach at the Tico Wind peninsula.jpg|Lag Arenal (Lago Arenal) </gallery> === Kosti === Il-Kosta Rika għandha kosti kemm fuq l-Oċean Paċifiku kif ukoll fil-Baħar Karibew. B'kollox, għandha 1,236 km. Il-kosti tal-Kosta Rika jinsabu fi proċess kostanti ta' erożjoni jew mili, kif ġara bid-deformazzjoni li sofriet il-kosta tal-Karibew fit-terremot ta' Limón tal-1991, meta 90 km tal-kosta telgħet madwar metru. Iż-żewġ kosti tal-oċeani għandhom differenzi notevoli f'termini tal-estensjoni, il-konfigurazzjoni u l-klima tagħhom. ==== Kosta tal-Oċean Paċifiku (Litoral del océano Pacífico) ==== [[File:Nicoya Peninsula NASA.jpg|thumb|Il-Peniżola ta' Nicoya, mal-Golf ta' Nicoya u l-gżejjer tagħha. Il-kosta tal-Paċifiku tal-Kosta Rika hija itwal u aktar imħatteb mill-kosta tal-Atlantiku.]] Huwa twil 1,016 km, li jagħmilha sitt darbiet akbar mill-kosta tal-Karibew. Hija l-aktar popolata u l-aktar attiva f'termini ta' kummerċ u turiżmu. Hija topografikament aktar imħatteb mill-kosta tal-Karibew, b'ħafna karatteristiċi ġeografiċi: Il-kosta tibda lejn il-majjistral bil-Bajja ta' Salinas u l-peniżola ta' Santa Elena, li fihom l-eqdem kantina ġeoloġika fil-pajjiż (80 miljun sena). Il-Golf ta' Papagayo jifred Santa Elena mill-Peniżola Nicoya. Dan il-golf huwa ta’ importanza ekonomika kbira għall-pajjiż peress li huwa wieħed miċ-ċentri turistiċi ewlenin, minħabba l-bosta bajjiet u bajjiet tiegħu, li minnhom tispikka l-Bajja ta’ Culebra. Il-peniżola ta’ Nicoya hija l-akbar fil-pajjiż, b’bosta rdum, promontorji tal-blat, bajjiet u kapep, li fosthom jistgħu jissemmew Cape Velas, Cape Blanco u Punta Morales. Il-peniżola tinkludi l-Golf ta' Nicoya, li huwa l-aktar daħla tal-baħar fond fil-Kosta Rika, u li fih jgħaddu żewġ xmajjar l-aktar importanti tal-pajjiż: Tempisque u Tárcoles. Il-Golf ta’ Nicoya fih mill-inqas 12-il gżira, uħud minnhom popolati. Għandu wkoll iż-żewġ portijiet l-aktar importanti fil-Paċifiku, Puntarenas u Caldera. Fil-każ tal-belt ta’ Puntarenas, hija mibnija fuq ilsien tar-ramel li joħroġ fil-golf, iffurmat minn materjal sedimentarju depożitat matul sekli mix-Xmara Barranca. Lejn ix-Xlokk, il-kosta tifforma żewġ bajjiet: Herradura Bay u Coronado Bay. Dan huwa limitat minn Punta Quepos u Punta Llorona, u huwa l-post fejn ix-Xmara Grande de Térraba, l-akbar fil-pajjiż, tgħaddi f'delta wiesgħa. Il-peniżola Osa hija l-akbar fix-Xlokk tal-pajjiż. Għandha bosta bajjiet u l-Park Nazzjonali ta' Corcovado, l-aktar bijodiversità fil-Kosta Rika. Cape Matapalo, fl-aħħar tal-peniżola, huwa l-eqreb punt fuq il-kontinent tal-pajjiż għall-Gżira Cocos (436 km). Il-Peniżola ta' Osa tagħlaq il-Golf ta' Dulce, li fih kosta protetta, mangrovji u salini. L-aħħar karatteristika tal-kosta tan-nofsinhar hija Burica Point, li taqsam mal-Panama. ==== Kosta Atlantika (Litoral atlántico) ==== [[File:Cahuita (6216305626).jpg|thumb|Punta Cahuita. Il-kosta tal-Karibew għandha konfigurazzjoni rettilineari u inqas karatteristiċi ġeografiċi mill-Paċifiku.]] Għandha estensjoni ta' 220 km, li tifrex minn Punta Castilla, fil-bokka tax-Xmara San Juan, sax-Xmara Sixaola. Għandha klima tropikali b'xita li tħalli l-kosta taħt l-influwenza tal-irjieħ tal-grigal. Il-kurrent ekwatorjali tal-Golf tal-Messiku jgħaddi minn din il-kosta, u jħalli formazzjonijiet tal-qroll li jkunu naraw, li ma jseħħx fuq il-kosta tal-Paċifiku. Il-kosta għandha konfigurazzjoni rettilineari, iddeterminata mill-akkumulazzjoni ta 'materjal sedimentarju minn alluvju depożitat mix-xmajjar, minbarra l-effett tal-mewġ. L-aktar inċidenti notevoli jibdew mill-bokka wiesgħa tax-Xmara Colorado u x-Xmara Reventazón-Parismina fil-Grigal, li l-armi multipli tagħhom jiffurmaw gżejjer tax-xmajjar, bħall-Gżira Calero, l-akbar fil-Kosta Rika. Il-korsa ta 'meandering tax-xmajjar tikkawża konċentrazzjoni ta' materjali abbundanti li jiffurmaw biċċiet tar-ramel, laguni u laguni, bil-bar ta 'Colorado jispikka. Warajha tiġi Moín Bay, fejn tinsab il-Gżira Uvita, u l-outcrop fejn tinsab Puerto Limón, l-iktar belt importanti fil-Karibew. Lejn ix-Xlokk hemm Punta Cahuita, Uva, Mona u Cocles. === Arċipelagi u gżejjer (Archipiélagos e islas) === Il-Kosta Rika għandha varjetà wiesgħa ta' gżejjer ta' oriġini varjata fiż-żewġ oċeani. Ħafna minnhom huma parti minn parks nazzjonali u rifuġji naturali, filwaqt li oħrajn huma abitati, l-aktar dawk fil-Golf ta' Nicoya. ==== L-Arċipelagu ta' Murciélago u l-Gżira Bolaños (Archipiélago del Murciélago e isla Bolaños) ==== Dawn jinsabu fil-Bajja ta' Salinas, fuq il-kosta tal-Oċean Paċifiku, ħdejn il-fruntiera man-Nikaragwa. Huma gżejjer żgħar li jservu bħala kenn naturali għall-għasafar u l-fawna tal-baħar. Huma parti miż-Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste. ==== Arċipelagu tal-Golf ta' Nicoya (Archipiélago del golfo de Nicoya) ==== [[File:Isla Guayabo, golfo de Nicoya. Costa Rica.jpg|thumb|Il-Gżira Guayabo (Isla del Guayabo), fil-Golf ta' Nicoya, hija kenn għall-għasafar tal-baħar.]] Huma sensiela ta' gżejjer ta' oriġini vulkanika, li jinsabu fil-Golf ta' Nicoya, ħafna minnhom popolati minn żmien qabel il-Kolombja. Amministrattivament, huma parti mill-provinċja ta 'Puntarenas. L-akbar minnhom hija l-gżira ta 'Chira, li tinsab ħdejn il-bokka tax-Xmara Tempisque. Bi 43 km², hija l-akbar gżira fl-Oċean Paċifiku u l-aktar popolata. Il-Gżira Venado (6.5 km²), il-Gżira Caballo, u l-Gżira Cedros għandhom villaġġi żgħar li jgħixu bis-sajd artiġjanali. Li jmiss fl-importanza hija San Lucas Island, l-eqreb tal-belt ta 'Puntarenas (8 km). San Lucas fih ħabs antik u bħalissa huwa kenn għall-annimali selvaġġi u sit turistiku. Ħdejn San Lucas hemm gżejjer żgħar mhux popolati li huma parti minn rifuġji naturali: Gżira Bejuco, Gżira Muertos, Gżira Jesusita, Gżira Pan de Azúcar, Gżira Pájaros, Gżira Guayabo u Gżira Negritos. Il-Gżira Tortuga, flimkien mal-gżejjer ta 'Alcatraz u Tolinga, hija sit turistiku importanti għall-bajjiet tagħha u l-veġetazzjoni lush. Il-gżira ta' Cabo Blanco, li tinsab faċċata tagħha, fit-tarf tal-Lbiċ tal-peniżola Nicoya, hija parti mill-eqdem żona protetta fil-Kosta Rika. ==== Gżejjer tal-Paċifiku Ċentrali u tan-Nofsinhar (Islas del Pacífico central y sur) ==== [[File:View from Isla del Cano.jpg|thumb|Il-Gżira Caño (Isla del Caño), fin-Nofsinhar tal-Paċifiku, hija kenn għall-annimali selvaġġi u sit arkeoloġiku.]] Lejn ix-Xlokk tal-Golf ta' Nicoya, hemm diversi gżejjer: il-Gżira Herradura, li tinsab fil-bajja tal-istess isem; Il-Gżira Damas, gżira tax-xmara marittima ħdejn il-belt ta' Quepos, li tinsab fil-bokka tax-Xmara Paquita; il-gżejjer tal-Park Nazzjonali Manuel Antonio (Olocuitas, Gemelas, Verde, Toro Amarillo u Mogote), li huma parti minn din iż-żona protetta; Il-Gżira Ballena, fil-Park Nazzjonali tal-Baħar Ballena, hija sit li jbejtu diversi speċi ta' balieni. Waħda mill-aktar importanti hija l-Gżira Caño, li tinsab fil-punent tal-peniżola Osa, li għandha banek tal-qroll u ħajja tal-baħar abbundanti. Minbarra li hija kenn għall-annimali selvaġġi, il-Gżira Caño għandha l-uniku sit arkeoloġiku fil-Kosta Rika bi sferi tal-ġebel li nstab barra mit-territorju kontinentali tal-pajjiż. Iż-żona tad-delta Térraba-Sierpe għandha bosta gżejjer tax-xmajjar, inklużi l-Gżira Violín u l-Gżejjer Zacate. ==== Gżira Koko (Isla del Coco) ==== [[File:A gorgeous waterfall on isla del coco.jpg|thumb|Kaskata fuq il-Gżira Cocos. Skopert fl-1526, ilu jappartjeni lill-Kosta Rika mill-1869, ilu park nazzjonali mill-1978 u Sit ta' Wirt Dinji mill-1997.]] Cocos Island hija l-aktar gżira famuża fil-Kosta Rika. Hija tinsab 500 km fix-Xlokk ta' Puntarenas, il-provinċja li tappartjeni għaliha, fil-koordinati 05°31′N 87°04′W. Jista' jiġi aċċessat biss bid-dgħajsa. Il-gżira hija l-uniku outcrop ta' firxa ta' muntanji vulkanika estinta twila 700 km li testendi taħt il-baħar wirt tal-Kosta Rika. L-art tagħha hija 23.85 km², u tkejjel 7.6 km twila u 4.4 km wiesgħa, bil-forma tagħha bejn wieħed u ieħor rettangolari. Il-kosta hija sinuuża, b'karatteristiċi ġeografiċi bħal irdum, bajjiet u kapep. L-ogħla punt tagħha huwa Cerro Iglesias (575 m s.l.m.). Għandha bosta korsijiet tal-ilma li jiffurmaw sa 200 kaskata. Madwarha hemm diversi gżejjer bħall-Gżira Manuelita u l-Moais. Hija kkaratterizzata mill-bijodiversità abbundanti tagħha, u għalhekk ġiet iddikjarata park nazzjonali u Sit ta' Wirt Dinji mill-UNESCO. Huwa kopert minn foresta sħaba lush. Minn 235 speċi ta' pjanti identifikati, 70 huma endemiċi. Minn 362 insett, 64 huma endemiċi. Hemm 2 speċi endemiċi ta' gremxul. Hemm ukoll 3 speċi ta' brimb irreġistrati; 85 għasfur, 4 minnhom endemiċi; 57 krustaċji; 118 tal-molluski; aktar minn 200 ħuta u 18-il qroll. L-insedjament ewlieni jinsab f'Waffer Bay, kważi kompletament magħmul minn persunal xjentifiku u ta' konservazzjoni: gwardjani tal-park, bijoloġisti, riċerkaturi, baħħara u voluntiera. ==== Gżejjer tal-Baħar Karibew (Islas del mar Caribe) ==== [[File:Isla Uvita. Limón. Costa Rica.jpg|thumb|Il-Gżira Uvita f'Limón (Isla Uvita en Limón), fejn niżel Kristofru Kolombu fl-1502.]] Il-Kosta Rika għandha tliet gruppi ta 'gżejjer fil-Baħar Karibew: fit-Tramuntana tal-Karibew, hemm bosta gżejjer tax-xmajjar, iffurmati mill-bokka ta' diversi xmajjar fid-delta tax-Xmara San Juan, fuq il-fruntiera man-Nikaragwa. Il-biċċa l-kbira minn dawn il-gżejjer għandhom art bil-baħar, li jiffurmaw parti minn rifuġji naturali u tal-annimali selvaġġi. Il-Gżira Calero hija l-akbar fil-Kosta Rika (151.6 km²), segwita mill-Gżira Brava (44.4 km²), it-tnejn separati mix-Xmara Colorado. Hemm ukoll il-gżejjer Tortuguero, Pacuare, Penitencia u Palma, li jinsabu fil-bokka tax-xmajjar fil-Baħar Karibew. Il-gżejjer huma abitati ftit, bil-familji jiddedikaw lilhom infushom għall-agrikoltura u s-sajd. Fil-Karibew ċentrali, l-aktar gżejjer notevoli huma Isla Moín u Isla Uvita, li jinsabu quddiem Puerto Limón. Moín jinsab fejn jibda l-kanal Tortuguero, li jippermetti komunikazzjoni tax-xmara bejn Limón u l-fruntiera man-Nikaragwa. Quddiem din il-gżira hemm il-port ta’ Moín, l-aktar baċir importanti fil-pajjiż fejn isiru l-esportazzjonijiet madwar l-Atlantiku. Il-Gżira Uvita, li tinsab 3 km quddiem Puerto Limón, hija ta’ importanza storika, peress li kienet l-ewwel punt fit-territorju nazzjonali fejn Kristofru Kolombu niżel fl-1502, fir-raba’ u l-aħħar vjaġġ tiegħu. Hija magħmula minn irdum tal-blat u miksija b'veġetazzjoni lush, iżda hija diżabitata. Fin-Nofsinhar tal-Karibew, hemm Punta Mona Island, magħrufa wkoll bħala Monkey Point, gżira żgħira 'l barra mill-kosta tal-canton ta' Talamanca, ħdejn il-bokka tax-Xmara Sixaola. Għandha kosta irregolari b'sikek tal-qroll u hija koperta minn foresti tropikali. Hija parti mir-Rifuġju Nazzjonali tal-Ħajja Selvaġġa Mħallta Jairo Mora Sandoval Gandoca-Manzanillo. === Baħar territorjali u patrimonjali === [[File:Mapa del Mar de Balboa (límites marinos).svg|thumb|Mappa bil-konfini marittimi bejn pajjiżi b'ilmijiet fil-Baħar Balboa.]] Il-baħar territorjali tal-Kosta Rika għandu wisa 'ta' 12-il mil nawtiku (22,200 km²) tul il-kosta kollha. Huwa meqjus bħala parti integrali tal-pajjiż għall-iskopijiet legali kollha. Miżjud ma' l-estensjoni territorjali tal-pajjiż (51,100 km²), din tammonta għal total ta' 73,300 km². Bil-liġi, iż-żona marittimu-terrestri hija proprjetà tal-Istat u ma tistax tkun proprjetà ta' individwi. Il-baħar patrimonjali huwa magħmul minn 188 mil nawtiku (348,210 km²) lejn il-baħar miftuħ, wara t-12-il mil tal-baħar territorjali. Iż-żona ekonomika esklussiva tal-Kosta Rika fiż-żewġ oċeani tammonta għal 574,725 km², li miżjuda mal-erja tal-art tagħti lill-pajjiż total ta '625,825 km² f'erja. Il-baħar tal-wirt tal-Kosta Rika fl-Oċean Paċifiku huwa akbar milli fil-Baħar Karibew minħabba l-lokazzjoni ġeografika tal-Gżira Cocos. Il-Kosta Rika teżerċita s-sovranità fuq il-baħar tal-wirt tagħha kemm għall-finijiet ta’ sfruttament kummerċjali, kif ukoll għall-esplorazzjoni, il-konservazzjoni u l-ġestjoni tar-riżorsi ħajjin u mhux ħajjin (taħt il-ħamrija u l-ilmijiet) skont il-liġi internazzjonali. Permezz tal-Baħar Karibew, il-Kosta Rika għandha limiti marittimi man-Nikaragwa, il-Panama u l-Kolombja. Permezz tal-Oċean Paċifiku, il-Kosta Rika għandha limiti marittimi man-Nikaragwa, il-Panama, il-Kolombja u l-Ekwador, dan tal-aħħar permezz tal-limitu marittimu bejn il-Gżira Cocos u l-Gżejjer Galapagos. === Klima === [[File:Koppen-Geiger Map CRI present.svg|thumb|Mappa tal-Kosta Rika mill-klassifikazzjoni tal-klima Köppen]] Il-Kosta Rika għandha klima tropikali matul is-sena kollha. Hemm żewġ staġuni: l-istaġun xott, minn Diċembru sa April, u l-istaġun tax-xita, minn Mejju sa Novembru. Marzu u April huma l-aktar xhur sħan fil-pajjiż, filwaqt li Diċembru u Jannar huma l-aktar kesħin. Madankollu, hemm ġranet tax-xita fl-istaġun xott, kif ukoll ġimgħat mingħajr xita fl-istaġun tax-xita. Il-Kosta Rika huwa pajjiż klimatikament varjat ħafna, ġeneralment jinsab fir-reġjun neotropikali, għalhekk għandu klima tropikali, b'żewġ staġuni definiti sew fi kważi t-territorju kollu: l-istaġun xott (imsejjaħ ukoll sajf) u l-istaġun tax-xita (imsejjaħ xitwa). ). L-istaġun niexef jibda mill-bidu ta' Diċembru sal-aħħar ta' April, filwaqt li l-istaġun tax-xita jibda mill-bidu ta' Mejju sal-aħħar ta' Novembru Barra minn hekk, matul l-istaġun tax-xita hemm żmien imsejjaħ Veranillo de San Juan fl-aħħar jiem tax-xahar ta' Ġunju meta' l-klima għal darb’oħra ssir staġun niexef għal perjodu qasir ta' żmien. Madankollu, it-topografija tal-pajjiż hija diverġenti ħafna, bil-preżenza ta 'muntanji, widien u pjanuri f'territorju pjuttost żgħir. Minħabba l-post tropikali tagħha, it-temperatura ma ssofrix varjazzjonijiet drastiċi. Billi jinsab fl-emisferu tat-Tramuntana, in-nazzjon huwa affettwat minn bidliet staġjonali matul ix-xahar ta 'Diċembru, meta t-temperaturi għandhom it-tendenza li jonqsu b'mod konsiderevoli minħabba l-irjieħ tat-tramuntana fl-ogħla postijiet fil-pajjiż. It-tul tal-ġurnata huwa affettwat matul is-solstizji u l-ekwinozji. Is-sistemi tal-muntanji jimxu lonġitudinali mill-majjistral sax-xlokk, u jiddeterminaw tliet reġjuni klimatiċi ewlenin: * Ir-Reġjun Tropikali Umidu Atlantiku, li jkopri l-kosta tal-Karibew u t-tramuntana tal-pajjiż, għandu klima tropikali umda, b'reġim ta' xita għolja (kważi sa 5000 mm fis-sena), b’xita s-sena kollha minħabba l-istaġun tax-xita u l- irjieħ tal-art kostanti mit-tramuntana, speċjalment fl-għoljiet tal-meded tal-muntanji, bi tnaqqis fix-xita fi Frar, Marzu u Ottubru, u temperaturi li qatt ma huma inqas minn 22 °C u massimi medji ta' 30 °C, minħabba l-kostanti imsaħħab. * Ir-Reġjun tal-Paċifiku Tropikali, bi klima tropikali bi staġun niexef definit sew fit-taqsima tat-Tramuntana, b'temperaturi massimi sa 30 °C fix-xitwa u 38 °C fis-sajf u temperaturi minimi ta' 18 °C u 22 °C fl-istess staġuni, rispettivament, l-istaġun tax-xita fiż-żona huwa qasir, sa 6 xhur minn Mejju sa Novembru, b'reġim ta 'xita ta' 1500 sa 2000 mm fis-sena. Fis-sezzjoni tan-Nofsinhar tal-Paċifiku, il-klima hija l-istess bħall-kosta Atlantika tal-pajjiż, sħuna u b’xita kbira s-sena kollha, għalkemm għandha staġun qasir xott li ġeneralment ikun madwar Frar u jkollu temperaturi ogħla. * Ir-Reġjun Intermontana Ċentrali jinkludi l-Wied Ċentrali u l-meded muntanjużi tan-Nofsinhar u l-widien tagħhom bħal El General. Għandu eżenzjoni muntanjuża b'altitudni bejn 500 u 1200 m 'il fuq mil-livell tal-baħar. n. m., b’temperaturi sħan jiġu rreġistrati fil-punent fil-partijiet baxxi sa 32 °C bħall-belt ta’ Alajuela, Atenas, San Isidro del General u Buenos Aires minħabba l-influwenza kbira tal-klima tal-Paċifiku, fiċ-ċentru temperaturi moderati ta’ 26 °C bħal f’San José, Puriscal, San Ramón u Coto Brus, u 23 °C f’Cartago u Dota, u lejn il-Lvant temperaturi kesħin fil-partijiet għoljin sa -2 °C bħall-Vulkan Irazú u Cerro Chirripó. Iż-żoni aktar sħan u aktar baxxi huma aktar niexfa minħabba l-influwenza klimatika tal-Paċifiku, u ż-żoni kesħin u kesħin huma aktar imxarrba minħabba li huma eqreb lejn il-linji tal-meded muntanjużi fejn hemm aktar influwenza klimatika mill-Karibew. Barra minn hekk, l-Istitut Meteoroloġiku Nazzjonali jaqsam il-Kosta Rika, skont ċerti karatteristiċi u differenzjazzjonijiet, fis-sitt reġjuni klimatiċi li ġejjin: Wied Ċentrali, Paċifiku tat-Tramuntana, Paċifiku Ċentrali, Żona tan-Nofsinhar, Żona tat-Tramuntana, Karibew u Gżira Cocos. Minħabba l-lokazzjoni ġeografika tan-nazzjon, it-territorju huwa affettwat kull sena mill-istaġun tal-uragani, b'impatt akbar fi żminijiet storiċi mill-Uragan Fifi-Orlene (1974), l-Uragan Juana (1985), l-Uragan Cesar-Douglas (1996), l-Uragan Mitch (1998), Maltempata Tropikali Alma (2008), Uragan Tomás (2010), Uragan Otto (2016), Maltempata Tropikali Nate (2017) u Uragan Eta (2020) ==== Pajsaġġi bijoklimatiċi tal-Kosta Rika ==== <gallery> File:Volcán Turrialba desde Santuario Los Quetzales.jpg|Klima ta' altitudni għolja moderata Vulkan Turrialba File:Espadilla Sur. Manuel Antonio. Costa Rica.jpg|Klima tropikali bl-istaġun xott Manuel Antonio File:Casonasantarosa2.JPG|Santa Rosa foresta tropikali niexfa File:Parque Nacional Braulio Carrillo Sector Volcán Barva.jpg|Foresti umdi montani u premontani, Park Nazzjonali Braulio Carrillo File:Monteverde bosque.jpg|Monteverde cloud foresta File:Tortuguero Nationalpark.jpg|Foresta umda tropikali, Park Nazzjonali Tortuguero File:Costaricacanonegro.jpg|Wetland ta' Caño Negro File:Costa Rica Chirripo paramo 26.jpg|Cerro Chirripó Páramo File:Santa Rosa guanacaste.jpg|Il-pjanuri tal-Majjistral tal-Paċifiku, fi Guanacaste, għandhom klima tropikali niexfa. Jintużaw prinċipalment fit-trobbija tal-bhejjem, il-kultivazzjoni tar-ross u l-kannamieli. File:ParqueNacionalSJO.jpg|Klima moderata b'sajf ħafif, Park Nazzjonali San José </gallery> === Flora u fawna === [[File:Red eyed tree frog edit2.jpg|thumb|Żrinġ tas-siġar b'għajnejn ħomor (Agalychnis callidryas)]] Minkejja d-daqs tagħha, il-Kosta Rika hija waħda mill-pajjiżi bl-akbar bijodiversità fl-Amerika Latina kollha. Il-Kosta Rika għandha kopertura ta' veġetazzjoni rikka, kemm f'termini ta' varjetà ta 'speċi kif ukoll id-densità tagħhom. Hemm aktar minn 12,000 speċi ta 'pjanti fil-pajjiż, inklużi aktar minn 1,300 speċi ta' orkidej. Is-siġra nazzjonali hija s-siġra Guanacaste, il-fjura nazzjonali hija l-Guaria Morada. Il-foresti jkopru 1/3 taż-żona totali tal-pajjiż. Il-mangrovi jokkupaw madwar 1% taż-żona totali tal-pajjiż u huma l-aktar ikkonċentrati fuq ix-xaqliba tal-Paċifiku. Il-foresti tad-dell iseħħu fil-Karibew, fil-Muntanji Talamanca u fil-Peniżola Osa, li kollha għadhom verġni. Il-foresti tropikali tropikali jseħħu fit-tramuntana u fiċ-ċentru tal-pajjiż. Il-fawna tal-Kosta Rika hija varjata u diversa; Skont id-densità tal-ispeċi, il-Kosta Rika tinsab fl-ewwel post fid-dinja. Il-pajjiż fih 234 speċi ta' mammiferi, nofshom friefet il-lejl; 850 speċi ta' għasafar, li minnhom 600 huma residenti; aktar minn 200 speċi ta 'rettili, ħafna minnhom sriep; madwar 180 speċi ta' anfibji. Fil-pajjiż hemm aktar minn 150 speċi fil-periklu ta' estinzjoni, fosthom il-ġaguar, it-tapir, il-pekari, l-ajkla arpija u l-makaw. Park nazzjonali wieħed, il-Park Nazzjonali ta' Corcovado, huwa rikonoxxut internazzjonalment fost l-ambjentalisti għall-bijodiversità tiegħu (inklużi qtates kbar u tapiri) u huwa fejn il-viżitaturi jistgħu jistennew li jaraw rikkezza ta 'annimali selvaġġi. Corcovado huwa l-uniku park fil-Kosta Rika fejn jistgħu jinstabu l-erba' speċi ta' xadini tal-Kosta Rika. Dawn jinkludu l-kapuċċin ta' ras bajda, il-mantled howler, ix-xadina brimba ta' Geoffroy fil-periklu, u x-xadina iskojjattlu tal-Amerika Ċentrali, li tinsab biss fuq il-kosta tal-Paċifiku tal-Kosta Rika u parti żgħira mill-Panama, u tinsab biss fil-Paċifiku. kosta tal-Kosta Rika u parti żgħira tal-Panama meqjusa fil-periklu sal-2008, meta l-istatus tagħha ġie aġġornat għal vulnerabbli. Id-deforestazzjoni, il-kummerċ illegali tal-annimali domestiċi, u l-kaċċa huma r-raġunijiet ewlenin għall-istatus mhedded tagħha. La Amistad u Chirripó jippreżentaw il-klima tal-páramo, f'altitudni ta' aktar minn 3000 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, li jipprovdu tipi oħra ta' flora u fawna, bħall-coati ta' imnieħer abjad, it-traxx tan-nugrufun u r-rogiera amoena. Il-Kosta Rika hija l-ewwel pajjiż tropikali li waqqaf u reġġa' lura d-deforestazzjoni; irrestawra b'suċċess il-forestazzjoni tiegħu u żviluppa servizz tal-ekosistema biex jgħallem lill-bijoloġisti u lill-ekoloġisti dwar il-miżuri ta 'protezzjoni ambjentali tiegħu. Il-pajjiż kellu punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti tal-2018 ta' 4.65/10, li kklassifika fit-118-il post globalment fost 172 pajjiż. === Kisi tal-foresti === Skont il-FAO, fl-2010 il-Kosta Rika għandha żona ta' foresti ta' 26,050 km², li tikkorrispondi għal 51% tat-territorju nazzjonali. Matul il-perjodu 1990-2000 il-pajjiż ippreżenta rata ta' varjazzjoni annwali ta' -0.8%, li kienet tirrappreżenta deforestazzjoni ta' 190 km²/Sena. Madankollu, fil-perjodu 2000-2010, din ix-xejra ġiet maqluba, u kisbet żieda ta' 0.9%, ekwivalenti għall-irkupru ta' 230 km²/Sena ta' kopertura tal-foresti. === Sistema ta' Park Nazzjonali === Il-pajjiż huwa notevolment rispettat internazzjonalment għas-sistema tiegħu ta' Parks Nazzjonali, amministrati mis-Sistema Nazzjonali taż-Żoni ta' Konservazzjoni. L-akbar park fil-pajjiż huwa l-Park Nazzjonali tal-Baħar Las Baulas. == Gvern u politika == === Organizzazzjoni territorjali === [[File:Costa Rica provinces named.png|thumb|Organizzazzjoni territorjali]] Skont il-Kostituzzjoni Politika fl-artikolu 168 tagħha, id-diviżjoni territorjali tal-Kosta Rika hija organizzata bil-liġi fi tliet tipi ta' entità subnazzjonali: Għall-finijiet tal-Amministrazzjoni Pubblika, it-territorju nazzjonali huwa maqsum fi provinċji, dawn f'cantons u l-cantons f'distretti.” Il-pajjiż jikkonsisti minn 7 provinċji, 84 canton u 489 distrett. === Relazzjonijiet barranin === [[File:Barack Obama with Costa Rican children.jpg|thumb|Barack Obama u Laura Chinchilla ma' tfal tal-Kosta Rika f'San José]] [[File:Localisation de l'ile de Clipperton.png|thumb|L-estensjoni taż-ŻEE tal-punent tal-Kosta Rika fil-Paċifiku]] Il-Kosta Rika hija membru attiv tan-Nazzjonijiet Uniti u l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani. Il-Qorti Inter-Amerikana tad-Drittijiet tal-Bniedem u l-Università tal-Paċi tan-Nazzjonijiet Uniti huma bbażati fil-Kosta Rika. Hija wkoll membru ta' ħafna organizzazzjonijiet internazzjonali oħra relatati mad-drittijiet tal-bniedem u d-demokrazija, bħall-Komunità tad-Demokraziji. L-għan ewlieni tal-politika barranija tal-Kosta Rika huwa li tippromwovi d-drittijiet tal-bniedem u l-iżvilupp sostenibbli bħala mod biex jiġu żgurati l-istabbiltà u t-tkabbir. Il-Kosta Rika hija membru tal-Qorti Kriminali Internazzjonali, mingħajr ftehim ta' immunità bilaterali għall-protezzjoni tal-forzi armati tal-Istati Uniti (skont l-Artikolu 98). Il-Kosta Rika hija osservatur tal-Organizzazzjoni Internazzjonali ta' La Francophonie. Fl-10 ta' Settembru, 1961, ftit xhur wara li Fidel Castro ddikjara lil Kuba stat soċjalista, il-President tal-Kosta Rika Mario Echandi temm ir-relazzjonijiet diplomatiċi ma' Kuba permezz tad-Digriet Eżekuttiv Numru 2. Il-Kosta Rika għandha nuqqas ta' qbil għal żmien twil man-Nikaragwa dwar ix-Xmara San Juan, li tiddefinixxi l-fruntiera bejn iż-żewġ pajjiżi, u d-drittijiet tan-navigazzjoni tal-Kosta Rika fuq ix-xmara. Fl-14 ta' Lulju 2009, il-Qorti Internazzjonali tal-Ġustizzja fl-Aja kkonfermat id-drittijiet tan-navigazzjoni tal-Kosta Rika għas-sajd kummerċjali ta' sussistenza fuq in-naħa tagħha tax-xmara. Trattat tal-1858 estenda d-drittijiet tan-navigazzjoni għall-Kosta Rika, iżda n-Nikaragwa ċaħad li l-vjaġġi tal-passiġġieri u s-sajd kienu parti mill-ftehim; Il-qorti ddeċidiet li l-Kosta Rika fuq ix-xmara ma kinux meħtieġa li jkollhom karti turistiċi jew viżi tan-Nikaragwa kif sostna n-Nikaragwa, iżda, f’nod lin-Nikaragwa, iddeċidiet li d-dgħajjes u l-passiġġieri tal-Kosta Rika għandhom jieqfu fl-ewwel u l-aħħar port tan-Nikaragwa tul tiegħu. rotta. Irid ikollhom ukoll dokument tal-identità jew passaport. In-Nikaragwa tista' wkoll timponi skedi fuq it-traffiku tal-Kosta Rika. In-Nikaragwa tista’ teħtieġ li l-vapuri tal-Kosta Rika juru l-bandiera tan-Nikaragwa, iżda ma tistax titlobhom għall-ħruġ mill-portijiet tagħha. Dawn kienu kollha punti speċifiċi ta' kontenzjoni li tressqu l-qorti fil-preżentata tal-2005. Fl-2010, kien hemm ukoll tilwima madwar Calero Island, u l-effetti tat-tħammil Nikaragwa tax-xmara f'dik iż-żona. Il-Kosta Rika temmet il-mandat tagħha fil-Kunsill tas-Sigurtà tan-Nazzjonijiet Uniti, wara li ġiet eletta għal terminu ta' sentejn li ma jiġġedded fl-elezzjonijiet tal-2007. Il-mandat tagħha skada fil-31 ta' Diċembru, 2009; Din kienet it-tielet darba li l-Kosta Rika kienet parti mill-Kunsill tas-Sigurtà. Elayne Whyte Gómez hija r-Rappreżentant Permanenti tal-Kosta Rika għall-Uffiċċju tan-Nazzjonijiet Uniti f'Ġinevra (2017) u President tal-Konferenza tan-Nazzjonijiet Uniti biex Tinnegozja Strument Legalment Vinkolanti li Jipprojbixxi l-Armi Nukleari. === Paċifiżmu === Fl-1 ta' Diċembru, 1948, il-Kosta Rika abolit il-forza militari tagħha. Fl-1949, l-abolizzjoni tal-armata ġiet introdotta fl-artikolu 12 tal-Kostituzzjoni tal-Kosta Rika. Il-baġit li qabel kien iddedikat għall-militar issa huwa ddedikat biex jipprovdi kura tas-saħħa u servizzi edukattivi. Skont Deutsche Welle, "Il-Kosta Rika hija magħrufa għad-demokrazija stabbli tagħha, politiki soċjali progressivi, bħal edukazzjoni pubblika b'xejn u obbligatorja, benesseri soċjali għoli, u enfasi fuq il-protezzjoni ambjentali." Għall-infurzar tal-liġi, il-Kosta Rika għandha l-aġenzija tal-pulizija tal-Forza Pubblika tal-Kosta Rika. Fl-2017, il-Kosta Rika ffirmat it-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari. Il-Kosta Rika hija t-58 l-iktar pajjiż paċifiku fid-dinja, skont l-Indiċi Globali tal-Paċi tal-2024. === Ambjentaliżmu === Fl-2021, il-Kosta Rika, flimkien mad-Danimarka, nedew il-“Beyond Oil and Gas Alliance” (BOGA) biex iwaqqfu l-użu tal-fjuwils fossili. Il-kampanja BOGA tnediet fis-Summit dwar il-Klima COP26, fejn l-Isvezja ngħaqdet bħala membru ewlieni, filwaqt li n-New Zealand u l-Portugall ingħaqdu bħala membri assoċjati. == Demografija == Iċ-ċensiment tal-2022 kien jgħodd popolazzjoni totali ta' 5,044,197 persuna. Fl-2022, iċ-ċensiment irreġistra wkoll l-identità etnika jew razzjali tal-gruppi kollha separatament għall-ewwel darba f'aktar minn ħamsa u disgħin sena miċ-ċensiment tal-1927 Għażliet inkludew indiġeni, suwed jew Afro-dixxendenti, mulatti, Ċiniżi, mestizos, abjad u oħrajn fit-taqsima IV: mistoqsija 7. Fl-2011, id-dejta għall-gruppi li ġejjin kienet: 83.6% razza bajda jew imħallta, 6.7% mulatta, 2.4% Native American, 1.1% iswed jew Afro-Karibew; iċ-ċensiment wera 1.1% bħala Oħrajn, 2.9% (141,304 ruħ) bħala Xejn u 2.2% (107,196 persuna) bħala mhux speċifikat. [[File:PiramidePoblacionCR23.jpg|thumb|Piramida tal-popolazzjoni tal-Kosta Rika 2023]] [[File:Costa Rica single age population pyramid 2020.png|thumb|Piramida tal-popolazzjoni tal-Kosta Rika fl-2020]] [[File:Costa Rica demography.png|thumb|Popolazzjoni tal-Kosta Rika, (1961-2003).]] Fl-2011, kien hemm aktar minn 104,000 abitant indiġenu Amerikan jew indiġenu, li jirrappreżentaw 2.4% tal-popolazzjoni. Ħafna minnhom jgħixu f'riżervi iżolati, imqassma fi tmien gruppi etniċi: Quitirrisí (fil-Wied Ċentrali), Matambú jew Chorotega (Guanacaste), Maleku (tramuntana ta' Alajuela), Bribri (fin-nofsinhar tal-Atlantiku), Cabécar (Medda tal-Muntanji Talamanca), Ngäbe (in-Nofsinhar tal-Kosta Rika, tul il-fruntiera mal-Panama), Boruca (in-Nofsinhar tal-Kosta Rika) u Térraba (in-Nofsinhar tal-Kosta Rika). Il-popolazzjoni tinkludi Kostarikani Ewropej (ta' dixxendenza Ewropea), primarjament ta' dixxendenza Spanjola, b'numru sinifikanti ta' familji Taljani, Ġermaniżi, Ingliżi, Olandiżi, Franċiżi, Irlandiżi, Portugiżi u Pollakki, kif ukoll komunità Lhudija mdaqqsa. Il-biċċa l-kbira tal-Afro-Kosta Rika huma dixxendenti li jitkellmu bil-Kreolo bl-Ingliż ta' ħaddiema immigranti suwed Ġamajkani tas-seklu 19. Iċ-ċensiment tal-2011 ikklassifika 83.6% tal-popolazzjoni bħala razza bajda jew imħallta; dawn tal-aħħar huma nies ta' antenati Ewropej u Amerindjan magħquda. Is-segment tal-mulatti (taħlita ta' bojod u suwed) kien jirrappreżenta 6.7% u n-nies indiġeni kienu jikkostitwixxu 2.4% tal-popolazzjoni. Il-popolazzjonijiet indiġeni u Ewropej tal-mestizo huma ħafna iżgħar minn f'pajjiżi oħra tal-Amerika Latina. L-eċċezzjonijiet huma Guanacaste, fejn kważi nofs il-popolazzjoni hija viżibbilment mestizo, wirt tal-għaqdiet aktar mifruxa bejn settlers Spanjoli u Amerinjani Chorotega fuq diversi ġenerazzjonijiet, u Limón, fejn tgħix il-maġġoranza l-kbira tal-komunità Afro-Kosta Rika. Il-Kosta Rika tospita ħafna refuġjati, l-aktar mill-Venezwela, il-Kolombja u n-Nikaragwa. Bħala riżultat ta 'dak u l-immigrazzjoni illegali, huwa stmat li bejn 10% u 15% (400,000–600,000) tal-popolazzjoni tal-Kosta Rika hija magħmula minn Nikaragwa. Xi Nikaragwani jemigraw biex ifittxu opportunitajiet ta' xogħol staġjonali u mbagħad jirritornaw lejn pajjiżhom. Il-Kosta Rika laqgħet ħafna refuġjati minn varjetà ta' pajjiżi tal-Amerika Latina oħra li ħarbu minn gwerer ċivili u dittatorjati matul is-snin sebgħin u tmenin, partikolarment l-Arġentina, kif ukoll nies minn El Salvador li kienu qed jaħarbu mill-gwerrilli u mill-iskwadri tas-sigurtà tal-gvern. [[File:Niños costarricenses.JPG|thumb|Tfal tal-iskola tal-Kosta Rika]] Skont il-Bank Dinji, fl-2010 madwar 489,200 immigrant għexu fil-pajjiż, ħafna minnhom min-Nikaragwa, il-Panama, El Salvador, il-Ħonduras, il-Gwatemala u l-Beliże, filwaqt li 125,306 Costa Rican jgħixu barra mill-pajjiż fl-Istati Uniti, il-Panama, in-Nikaragwa, Spanja, Il-Messiku, il-Kanada, il-Ġermanja, il-Venezwela, ir-Repubblika Dominicana u l-Ekwador. In-numru ta’ migranti naqas f'dawn l-aħħar snin, iżda fl-2015, kien hemm madwar 420,000 migrant fil-Kosta Rika u n-numru ta’ dawk li jfittxu ażil (l-aktar mill-Honduras, El Salvador, Gwatemala, Nikaragwa u Venezwela) żdied għal aktar minn 110,000, ħames. -darbiet żieda mill-2012. Fl-2016, il-pajjiż kien imsejjaħ "kalamita" għall-migranti mill-Amerika t'Isfel u Ċentrali u pajjiżi oħra bit-tama li jilħqu l-Istati Uniti. Skont in-Nazzjonijiet Uniti, il-Kosta Rika kellha popolazzjoni stmata ta' 5,153,957 ruħ fl-2021. L-abjad u l-mestizos jirrappreżentaw 83.4% tal-popolazzjoni, 7% huma suwed (inkluż il-mestizos), 2.4% huma Amerindjani, 0.2% Ċiniżi u 7% oħrajn/ xejn. Fl-2010, ftit inqas minn 3% tal-popolazzjoni kienet ta' dixxendenza Afrikana. Dawn jissejħu Afro-Kosta Rika jew Indjani tal-Punent u huma dixxendenti li jitkellmu bl-Ingliż ta' ħaddiema immigranti suwed Ġamajkani tas-seklu 19. 1% ieħor huma magħmulin minn nies ta' oriġini Ċiniża u inqas minn 1% huma Asjatiċi tal-Punent, prinċipalment ta' dixxendenza Lebaniża iżda wkoll Palestinjana. Iċ-ċensiment tal-2011 ipprovda d-dejta li ġejja: l-abjad u l-mestizos jammontaw għal 83.4% tal-popolazzjoni, 7% huma suwed (inkluż il-mestizos), 2.4% huma Amerinjani, 0.2% huma Ċiniżi u 7% huma oħrajn/xejn. Hemm ukoll komunità ta' irtirati ta' l-Amerika ta' Fuq mill-Istati Uniti u l-Kanada, segwita minn numru pjuttost kbir ta' espatrijati mill-Unjoni Ewropea (l-aktar Skandinavi u l-Ġermanja) li ġejjin ukoll biex jirtiraw, u Awstraljani. L-immigrazzjoni lejn il-Kosta Rika kienet tirrappreżenta 9% tal-popolazzjoni fl-2012. Dan kien jinkludi settlers permanenti kif ukoll migranti li jittamaw li jaslu l-Istati Uniti Fl-2015, kien hemm madwar 420,000 immigrant fil-Kosta Rika u n-numru ta 'dawk li jfittxu l-ażil (prinċipalment mill-Ħonduras, El. Salvador, il-Gwatemala u n-Nikaragwa) żdiedu għal aktar minn 110,000. Huwa stmat li 10% tal-popolazzjoni tal-Kosta Rika fl-2014 kienet magħmula minn Nikaragwa. Il-popolazzjoni indiġena llum tgħodd madwar 60,000 (ftit aktar minn 1% tal-popolazzjoni), b'xi Miskitos u Garifunas (popolazzjoni ta' antenati mħallta Afrikani u Amerindi tal-Karibew) li jgħixu fir-reġjuni kostali. L-emigrazzjoni tal-Kosta Rika hija l-iżgħar fil-Baċir tal-Karibew u hija fost l-iżgħar fl-Ameriki. Sal-2015, madwar 133,185 (2.77%) tal-abitanti tal-pajjiż kienu qed jgħixu f'pajjiż ieħor bħala immigranti. Il-pajjiżi tad-destinazzjoni ewlenin huma l-Istati Uniti (85,924), in-Nikaragwa (10,772), il-Panama (7,760), il-Kanada (5,039), Spanja (3,339), il-Messiku (2,464), il-Ġermanja (1,891), l-Italja (1,508), il-Gwatemala (1,162). ) u l-Venezwela. === Gruppi etniċi === ==== Ċensiment tal-Kosta Rika 2011 ==== * Mestizos u bojod - 3,597,847 = 83.64% * Mulatto - 289,209 = 6.72% * Indiġeni - 104,143 = 2.42% * Suwed/Afro-Karibew: 45,228 = 1.05% * Ċiniż - 9 170 = 0.21% * Oħrajn - 36,334 = 0.84% * Ma indikatx - 95,140 = 2.21% ==== 2016 ==== * Ewropew (65.8%) * Mestiż (17.8%) * Mulatto (6.7%) * Indiġeni (2.4%) * Afrikan (1.1%) * Ażjatiċi (0.2%) * Oħrajn/ebda (6.0%) === Data === Popolazzjoni 5,153,957, Rata ta' twelid 10.2 twelid/1,000 abitant (stima 2022), Rata ta' mortalità 5.6 imwiet/1,000 abitant (stima 2022), Rata ta' fertilità 1.29 tfal għal kull mara (stima 2022), Struttura ta' età 18–171%, 0–1714. snin 68.44%, 65 u aktar minn 12.85%, Gruppi etniċi ewlenin Abjad (65.8%), Spanjol (N/A), Taljan (N/A). Oħrajn (N/A), Minoranza etnika multirazzjali (24.5%), Mestizo (17.8%), Mulatti (6.7%), Indiġeni (2.4%), Afrikani (1.1%), Ażjatiċi orjentali (0.2%), Ċiniżi (N/ A), Oħrajn (N/A), Oħrajn (6.0%), Lingwa Spanjol, [[Ingliż]], Mekatelyu, BriBri, Patois === Emigrazzjoni === L-emigrazzjoni tal-Kosta Rika hija waħda mill-iżgħar fil-baċin tal-Karibew. Madwar 3% tal-popolazzjoni tal-pajjiż tgħix f'pajjiż ieħor bħala immigranti. Il-pajjiżi tad-destinazzjoni ewlenin huma l-Istati Uniti, Spanja, il-Messiku u pajjiżi oħra tal-Amerika Ċentrali. Fl-2005, kien hemm 127,061 Kosta Rika jgħixu f'pajjiż ieħor bħala immigranti. Ir-rimessi kienu 513,000,000 dollaru fl-2006, li rrappreżentaw 2.3% tal-PGD nazzjonali. === Migranti === Skont il-Bank Dinji, madwar 489,200 migrant għexu fil-pajjiż fl-2010; prinċipalment min-Nikaragwa, Panama, El Salvador, Honduras, Gwatemala u Belize, filwaqt li 125,306 Kosta Rika jgħixu barra fl-Istati Uniti, Panama, Nikaragwa, Spanja, Messiku, Kanada, Ġermanja, Venezwela, Repubblika Dominicana u Ekwador. In-numru ta' migranti naqas fis-snin ta' wara, iżda fl-2015, kien hemm madwar 420,000 immigrant fil-Kosta Rika u n-numru ta' dawk li jfittxu ażil (l-aktar mill-Ħonduras, El Salvador, Gwatemala u Nikaragwa) żdied għal aktar minn 110,000. , żieda ta 'ħames darbiet mill-2012. Fl-2016, il-pajjiż kien imsejjaħ "kalamita" għall-migranti mill-Amerika t'Isfel u Ċentrali u pajjiżi oħra bit-tama li jilħqu l-Istati Uniti. === Kosta Rika Ewropej === Il-Kosta Rika Ewropej huma nies mill-Kosta Rika li l-antenati tagħhom jinsabu fil-kontinent Ewropew, l-aktar Spanja. Skont studji tad-DNA, madwar 75% (madwar 3,597,000) tal-popolazzjoni għandhom xi livell ta' antenati Ewropej. Il-perċentwali tal-popolazzjoni tal-Kosta Rika skont ir-razza huma magħrufa bħala ċ-ċensiment nazzjonali, li jinkludi l-kwistjoni tal-etniċità fil-forma tagħha. Mill-2012, 65.80% tal-Kosta Rika jidentifikaw bħala abjad/castizo u 13.65% bħala mestizos, li jagħti madwar 80% tal-popolazzjoni Kawkasi. Dan, madankollu, huwa bbażat fuq l-awto-identifikazzjoni u mhux studji xjentifiċi. Skont l-istudju tal-2012 PLoS Genetics Geographic Patterns of Genome Taħlit fl-istudju tal-Mestizos tal-Amerika Latina, il-Kosta Rika għandhom 73% antenati Ewropej, 25% Amerindijani u 2% Afrikani. Skont is-CIA Factbook, il-Kosta Rika għandha popolazzjoni ta' razza bajda jew imħallta ta' 83.6%. Il-Kosta Rika ta' dixxendenza Ewropea jipprattikaw ir-reliġjonijiet li ġejjin: Kattoliċi Rumani 76.3%, Evanġeliċi 13.7%, oħrajn 4.8%, xejn 3.2%, Buddiżmu 2%. Christopher Columbus u l-ekwipaġġ tiegħu kienu l-ewwel Ewropej li saqsu f'dik li llum hija l-Kosta Rika, wara li waslu fil-Gżira Uvita (il-provinċja tal-lum ta' Limón) fl-1502 fl-aħħar vjaġġ ta' Columbus. Il-Kosta Rika kienet parti mill-Imperu Spanjol u kienet ikkolonizzata l-aktar mill-Ispanjoli Kastiljani, Baski, u Lhud Sefardi. Wara l-indipendenza, migrazzjonijiet kbar ta' Amerikani għonja, Ġermaniżi, negozjanti Franċiżi u Brittaniċi waslu fil-pajjiż imħeġġa mill-gvern u segwiti mill-familji tagħhom u l-impjegati (ħafna minnhom tekniċi u professjonisti), u b'hekk ħolqu kolonji u tħallat mal-popolazzjoni il-klassijiet ta' fuq u tan-nofs. Aktar tard, seħħew migrazzjonijiet iżgħar ta' Taljani, Spanjoli (l-aktar Katalani), u Għarab (l-aktar Lebaniżi u Sirjani). Dawn l-immigranti waslu jaħarbu mill-kriżi ekonomika fil-pajjiżi ta' oriġini tagħhom u stabbilixxew ruħhom f’kolonji akbar u aktar magħluqa. L-immigranti Pollakki, l-aktar Lhud Ashkenazi li ħarbu mill-antisemitiżmu u l-persekuzzjoni tan-Nażisti fl-Ewropa, waslu wkoll f’numru kbir. Fl-1901, il-President Ascensión Esquivel Ibarra għalaq il-pajjiż għall-immigrazzjoni kollha mhux bajda. L-immigrazzjoni kollha sewda, Ċiniża, Għarbija, Torka jew Żingara lejn il-pajjiż kienet ipprojbita. Wara l-bidu tal-Gwerra Ċivili Spanjola, influss kbir ta' refuġjati repubblikani stabbilixxew fil-pajjiż, l-aktar Kastiljani, Galizjani u Asturijani, kif ukoll migranti Ċileni, Messikani u Kolumbjani li kienu jaslu jaħarbu minn gwerer jew dittatorjati, peress li l-Kosta Rika Hija l- l-eqdem demokrazija fl-Amerika Latina. === Reliġjon === [[File:Basilica de los Angeles 2007.jpg|thumb|Bażilika tal-Madonna tal-Anġli (Basilica de Nuestra Señora de los Ángeles, Cartago), waqt il-pellegrinaġġ tal-2007]] Il-maġġoranza tal-Kosta Rika jidentifikaw ma' reliġjon Nisranija, bil-Kattoliċiżmu jkun dak bl-akbar numru ta' jemmnu u wkoll ir-reliġjon uffiċjali tal-Istat skont il-Kostituzzjoni tal-1949, li fl-istess ħin tiggarantixxi l-libertà tal-qima. Il-Kosta Rika hija l-uniku Stat modern fl-Amerika li bħalissa għandu l-Kattoliċiżmu bħala r-reliġjon Statali tiegħu; Pajjiżi oħra b'reliġjonijiet statali (Kattoliċi, Luterani, Anglikani, Ortodossi) jinsabu fl-Ewropa: Liechtenstein, Monako, Belt tal-Vatikan, [[Malta]], Renju Unit, Danimarka, Izlanda u Greċja. L-istħarriġ Latinobarómetro tal-2017 sab li 57% tal-popolazzjoni tidentifika bħala Kattoliċi Rumani, 25% huma Protestanti evanġeliċi, 15% jirrappurtaw li m'għandhomx reliġjon, u 2% jiddikjaraw li jappartjenu għal reliġjon oħra. Dan l-istħarriġ indika tnaqqis fil-proporzjon ta' Kattoliċi u żieda fil-proporzjon ta' Protestanti u irreliġjużi. Stħarriġ tal-Università tal-Kosta Rika tal-2018 wera rati simili; 52% Kattoliċi, 22% Protestanti, 17% irreliġjużi u 3% oħrajn. Ir-rata ta' sekulariżmu hija għolja skont l-istandards tal-Amerika Latina. Minħabba l-immigrazzjoni żgħira iżda kontinwa mill-Asja u l-Lvant Nofsani, ħarġu reliġjonijiet oħra, l-aktar popolari kien il-Buddiżmu, b'madwar 100,000 prattikant (aktar minn 2% tal-popolazzjoni). Ħafna mill-Buddisti huma membri tal-komunità Ċiniża Han, madwar 40,000 b'saħħithom, b'xi konvertiti lokali ġodda. Hemm ukoll komunità Musulmana żgħira ta' madwar 500 familja, jew 0.001% tal-popolazzjoni. Is-Sinagoga ta' Shaarei Zion tinsab ħdejn il-Park Metropolitan ta' La Sabana f'San José. Diversi djar fil-lokal fil-Lvant tal-park juru l-Istilla ta' David u simboli Lhud oħra. Il-Knisja ta' Ġesù Kristu tal-Qaddisin tal-Aħħar Jiem tgħid li għandha aktar minn 35,000 membru u għandha tempju f'San José li serva bħala ċentru ta' qima reġjonali għall-Kosta Rika. Madankollu, huma jirrappreżentaw inqas minn 1% tal-popolazzjoni. ==== Ir-Reliġjon fil-Kosta Rika (CIEP 2018) ==== * Kattoliċiżmu (52%) * Protestantiżmu (25%) *L-ebda reliġjon (17%) * Reliġjonijiet oħra (3%) * Ebda tweġiba (3%) === Lingwi === l-lingwa ewlenija mitkellma fil-Kosta Rika hija l-Ispanjol, li għandha karatteristiċi speċifiċi għall-pajjiż, forma ta' Spanjol tal-Amerika Ċentrali. Il-Kosta Rika hija pajjiż lingwistikament divers u dar għal mill-inqas ħames lingwi indiġeni lokali ħajjin mitkellma mid-dixxendenti tal-popli prekolombjani: Maléku, Cabécar, Bribri, Guaymí u Buglere. Mill-lingwi indiġeni li għadhom mitkellma, prinċipalment fir-riżervi indiġeni, l-aktar importanti numerikament huma l-lingwi Bribri, Maléku, Cabécar u Ngäbere; xi wħud minn dawn għandhom diversi eluf ta' kelliema fil-Kosta Rika, filwaqt li oħrajn għandhom ftit mijiet. Xi lingwi, bħal Teribe u Boruca, għandhom inqas minn elf kelliem. Il-lingwa Buglere u l-lingwa Guaymí relatata mill-qrib huma mitkellma minn xi wħud fix-Xlokk ta' Puntarenas. Patois Ġamajkan (magħruf ukoll bħala Mekatelyu) huwa lingwa Kreol-Ingliż mitkellma minn immigranti Afro-Karibew li stabbilixxew primarjament fil-provinċja ta 'Limón tul il-kosta tal-Karibew. Madwar 10.7% tal-popolazzjoni adulta tal-Kosta Rika (18-il sena jew aktar) titkellem ukoll bl-Ingliż, 0.7% bil-Franċiż, u 0.3% jitkellmu bil-Portugiż jew bil-Ġermaniż bħala t-tieni lingwa. == Kultura == [[File:Costa Rica Sarchi ox drawn cart.jpg|thumb|Il-Carretas huma simbolu nazzjonali.]] Il-Kosta Rika kienet il-punt tal-laqgħa tal-kulturi indiġeni tal-Mesoamerika u tal-Amerika t'Isfel. Il-majjistral tal-pajjiż, il-Peniżola Nicoya, kienet l-iktar punt tan-Nofsinhar tal-influwenza kulturali Nahuatl meta waslu l-konkwistaturi Spanjoli fis-seklu 16. Il-partijiet ċentrali u tan-Nofsinhar tal-pajjiż kellhom influwenzi Chibcha. Sadanittant, il-kosta Atlantika kienet popolata minn ħaddiema Afrikani matul is-sekli 17 u 18. Bħala riżultat tal-immigrazzjoni tal-Ispanjoli, il-kultura Spanjola tas-seklu 16 u l-evoluzzjoni tagħha mmarkaw il-ħajja u l-kultura ta' kuljum sal-lum, bil-lingwa Spanjola u r-reliġjon Kattolika bħala influwenzi primarji. Id-Dipartiment tal-Kultura, Żgħażagħ u Sport huwa responsabbli għall-promozzjoni u l-koordinazzjoni tal-ħajja kulturali. Ix-xogħol tad-dipartiment huwa maqsum fid-Direttorati tal-Kultura, Arti Viżwali, Arti Spettaklu, Mużika, Wirt u Sistema Librerija. Programmi permanenti, bħall-Orkestra Sinfonika Nazzjonali tal-Kosta Rika u l-Orkestra Sinfonika taż-Żgħażagħ, huma konġunzjonijiet ta' żewġ oqsma ta' ħidma: Kultura u Żgħażagħ. Ġeneri orjentati lejn iż-żfin, bħal soca, salsa, bachata, merengue, cumbia, u swing tal-Kosta Rika, huma dejjem aktar apprezzati mill-anzjani milli miż-żgħażagħ. Il-kitarra hija popolari, speċjalment bħala akkumpanjament għal żfin folkloristiku; Madankollu, il-marimba saret l-istrument nazzjonali. F'Novembru 2017, ir-rivista National Geographic semmiet lill-Kosta Rika bħala l-iktar pajjiż ferħan fid-dinja, u l-pajjiż ta' rutina jikklassifika ħafna f'diversi metriċi tal-kuntentizza. L-artiklu kien jinkludi dan is-sommarju: "Il-Kostarikani jgawdu l-pjaċir li jgħixu l-ħajja ta' kuljum bl-aħjar mod f'post li jtaffi l-istress u jimmassimizza l-ferħ." Mhix sorpriża allura li waħda mill-frażijiet l-aktar rikonoxxibbli fost "Ticos" hija "Pura Vida", ħajja pura fi traduzzjoni litterali. Tirrifletti l-filosofija tal-ħajja tal-abitanti, li tindika ħajja sempliċi, ħielsa minn stress, tħossok pożittiv u rilassat. L-espressjoni tintuża f'diversi kuntesti fil-konversazzjoni. Ħafna drabi, in-nies jimxu fit-toroq jew jixtru l-ikel fil-ħwienet isellmulek billi jgħidulek Pura Vida. Jista’ jiġi fformulat bħala mistoqsija jew bħala rikonoxximent tal-preżenza tiegħu. Risposta rakkomandata għal "Kif int?" Ikun "Pura Vida." F'dak l-użu, jista 'jiġi tradott bħala "inkredibbli", li jindika li kollox huwa tajjeb ħafna. Meta tintuża bħala mistoqsija, il-konnotazzjoni tkun "huwa kollox tajjeb?" jew "kif int?" Il-Kosta Rika tikklassifika fit-12-il post fl-Indiċi tal-Ferħ tal-Pjaneta Happy 2017 tar-Rapport Dinji tan-NU, iżda jingħad li l-pajjiż huwa l-iktar ferħan fl-Amerika Latina. Ir-raġunijiet jinkludu l-livell għoli ta' servizzi soċjali, in-natura ta' kura tal-abitanti tagħha, l-istennija tal-ħajja twila u l-korruzzjoni relattivament baxxa. === Kċina === [[File:Gallo pinto cr.jpg|thumb|Kolazzjon tal-Kosta Rika bil-gallo pinto]] Il-kċina tal-Kosta Rika hija taħlita ta' oriġini indiġena Amerikana, Spanjola, Afrikana u ħafna oriġini oħra. Dixxijiet bħat-tamale tradizzjonali ħafna u ħafna oħrajn magħmulin mill-qamħ huma l-aktar rappreżentattivi tal-abitanti indiġeni tiegħu, u simili għal pajjiżi Mesoamerikani ġirien oħra. L-Ispanjoli ġabu ħafna ingredjenti ġodda fil-pajjiż minn artijiet oħra, speċjalment ħwawar u annimali domestiċi. U aktar tard, fis-seklu 19, it-togħma Afrikana silfet il-preżenza tagħha bl-influwenza ta' togħmiet oħra tal-Karibew imħallta. Hekk il-kċina tal-Kosta Rika llum hija varjata ħafna, b’kull grupp etniku ġdid li reċentement sar parti mill-popolazzjoni tal-pajjiż jinfluwenza l-kċina tal-pajjiż. === Sports === [[File:Uruguay - Costa Rica FIFA World Cup 2014 (29).jpg|thumb|Il-partitarji tal-Kosta Rika fit-Tazza tad-Dinja 2014 fil-Brażil]] Il-Kosta Rika pparteċipat għall-ewwel darba fl-Olimpjadi tas-Sajf fl-1936. Is-sorijiet Silvia u Claudia Poll rebħu l-erba' midalji Olimpiċi tal-pajjiż fl-għawm: waħda tad-deheb, waħda tal-fidda u tnejn tal-bronż. Il-futbol huwa l-aktar sport popolari fil-Kosta Rika. It-tim nazzjonali lagħab f'ħames tournaments tat-Tazza tad-Dinja tal-FIFA u laħaq il-kwarti finali għall-ewwel darba fl-2014. L-aqwa prestazzjoni tagħhom fit-Tazza tad-Deheb tal-CONCACAF reġjonali kienet runners-up fl-2002. Lil Paulo Wanchope, attakkant A li lagħab għal tliet Ingliżi Il-klabbs tal-Premier League fl-aħħar tad-disgħinijiet u l-bidu tas-snin 2000, huwa akkreditat li tejjeb ir-rikonoxximent barrani tal-futbol tal-Kosta Rika. Il-Kosta Rika, flimkien mal-Panama, kisbu d-drittijiet ta' ospitanti għat-Tazza tad-Dinja tan-Nisa U-20 tal-FIFA 2020, li ġiet posposta għall-2021, minħabba l-pandemija tal-COVID-19. Fis-17 ta' Novembru, 2020, il-FIFA ħabbret li l-avveniment kien se jsir fil-Kosta Rika fl-2022. Fl-aħħar tal-2021, it-tim nazzjonali tal-volleyball tan-nisa tal-Kosta Rika kien l-aħjar tim fiż-żona tal-AFECAVOL (Assoċjazzjoni tal-Federazzjonijiet tal-Volleyball tal-Amerika Ċentrali) tal-Amerika Ċentrali. Il-Kosta Rika dehru tim nazzjonali tan-nisa tal-volleyball tal-bajja li kkompetew fit-Tazza Kontinentali tal-Bajja Volleyball tal-2018-2020 NORCECA. == Edukazzjoni == [[File:Estudios Generales.jpg|thumb|¡L-Università tal-Kosta Rika hija l-akbar università fil-pajjiż u waħda mill-aktar rikonoxxuti fl-Amerika Ċentrali kollha.]] Ir-rata tal-litteriżmu fil-Kosta Rika hija madwar 97 fil-mija u l-Ingliż huwa mitkellem ħafna, primarjament minħabba l-industrija tat-turiżmu tal-pajjiż. Meta l-armata ġiet abolita fl-1949, kien qal li "l-armata tiġi sostitwita minn armata ta' għalliema." L-edukazzjoni pubblika universali hija garantita fil-kostituzzjoni; L-edukazzjoni primarja hija obbligatorja u kemm l-edukazzjoni ta' qabel l-iskola kif ukoll dik sekondarja huma b'xejn. L-istudenti li jtemmu l-11-il grad jirċievu Diploma tal-Baċellerat tal-Kosta Rika akkreditata mill-Ministeru tal-Edukazzjoni tal-Kosta Rika. Hemm universitajiet pubbliċi u privati. L-Università tal-Kosta Rika ffinanzjata mill-istat ingħatat it-titlu ta '"Istituzzjoni Meritorja tal-Edukazzjoni u l-Kultura tal-Kosta Rika" u hija dar għal xi student 25,000 li jistudjaw f'bosta kampus stabbiliti madwar il-pajjiż. Rapport tal-2016 mill-gvern tal-Istati Uniti jidentifika l-isfidi attwali li qed tiffaċċja s-sistema edukattiva, inkluża r-rata għolja ta' abbandun fost l-istudenti tal-iskola sekondarja. Il-pajjiż għandu bżonn saħansitra aktar ħaddiema li jitkellmu bl-Ingliż fluwenti u lingwi oħra bħall-Portugiż, il-Mandarin u l-Franċiż. Jibbenefika wkoll minn aktar gradwati fil-programmi tax-xjenza, it-teknoloġija, l-inġinerija u l-matematika (STEM), skont ir-rapport. Il-Kosta Rika kklassifikat fil-74 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2023, 'l isfel mill-55 post fl-2019. Skont in-Nazzjonijiet Uniti, ir-rata ta' litteriżmu fil-pajjiż hija ta' 95.8%, il-ħames l-ogħla fost il-pajjiżi Amerikani. L-indiċi tal-edukazzjoni tal-Kosta Rika fl-2006 kien 0.882; ogħla minn dak ta' pajjiżi aktar sinjuri, bħal Singapor u l-Messiku. Ir-rata grossa ta' reġistrazzjoni hija 73.0%, inqas minn dik tal-pajjiżi ġirien ta' El Salvador u Ħonduras. L-istudenti kollha jridu jlestu l-iskola primarja u sekondarja, bejn is-6 u l-15-il sena. Xi studenti jitilqu mill-iskola għax iridu jaħdmu biex jgħinu jappoġġaw lill-familji tagħhom. Fl-2007, kien hemm 536,436 student irreġistrati fi 3,771 skola primarja u 377,900 student attendew skejjel sekondarji pubbliċi u privati. L-universitajiet ewlenin huma l-Università tal-Kosta Rika, f'San Pedro u l-Università Nazzjonali tal-Kosta Rika, f'Heredia. Il-Kosta Rika għandha wkoll diversi universitajiet privati ​​żgħar. ==== Edukazzjoni ==== Il-Kosta Rika għandha 5 universitajiet statali, 53 università privata u 6 universitajiet internazzjonali: Università tal-Kosta Rika (UCR), Università Nazzjonali (UNA), Istitut Teknoloġiku tal-Kosta Rika (TEC), Università tal-Distanza tal-Istat (UNED), Università Teknika Nazzjonali (UTN). L-Università tal-Kosta Rika għandha 12-il kampus u kampus universitarji, inklużi San José, San Ramón, Grecia, Liberja, Santa Cruz, Puntarenas, Limón, Guápiles, Turrialba, Golfito, Alajuela u Paraíso. L-Università Nazzjonali tal-Kosta Rika għandha 5 kampus universitarji, inkluż dak ċentrali f'Heredia, dak interuniversitarju f'Alajuela, ir-reġjun Chorotega fil-Liberja u Nicoya, ir-reġjun Brunca f'Pérez Zeledón u Coto, u r-reġjun Huetar Norte u Caribe f'Sarapiquí . == Saħħa == [[File:Life expectancy in Costa Rica.svg|thumb|Evoluzzjoni tal-għomor tal-ħajja fil-Kosta Rika]] Skont l-UNDP, fl-2010 l-istennija tal-ħajja mat-twelid tal-Kosta Rika kienet 79.3 snin. Il-Peniżola Nicoya hija meqjusa bħala waħda miż-żoni blu tad-dinja, fejn in-nies spiss jgħixu ħajja attiva lil hinn mill-età ta' 100. Il-Fondazzjoni tal-Ekonomija Ġdida (NEF) kklassifikat lill-Kosta Rika l-ewwel fl-Indiċi Happy Planet tagħha tal-2009, u għal darb'oħra fl-2012. L-indiċi jkejjel is-saħħa u l-kuntentizza prodotti għal kull unità ta' input ambjentali. Skont NEF, it-tmexxija tal-Kosta Rika hija dovuta għall-istennija tal-ħajja għolja ħafna tagħha, li hija t-tieni l-ogħla fl-Amerika, u ogħla minn dik tal-Istati Uniti. Il-pajjiż esperjenza wkoll benesseri ogħla minn ħafna nazzjonijiet aktar sinjuri u marka ekoloġika per capita ta 'terz tad-daqs tal-Istati Uniti. [[File:Hospital Calderón Guardia, Costa Rica.JPG|thumb|Isptar Calderón Guardia, imsemmi f'ġieħ il-president li waqqaf il-kura tas-saħħa universali fil-pajjiż kollu fl-1941]] Fl-2002, kien hemm 0.58 konsultazzjoni ġdida ta' tabib ġenerali u 0.33 konsultazzjoni speċjalista ġdida per capita, u r-rata ta' ammissjoni fl-isptar kienet ta' 8.1%. Il-kura tas-saħħa preventiva hija suċċess ukoll. Fl-2002, 96% tan-nisa tal-Kosta Rika użaw xi forma ta' kontraċezzjoni, u servizzi ta' kura qabel it-twelid ġew ipprovduti lil 87% tan-nisa tqal kollha. It-tfal kollha taħt l-età ta' sena għandhom aċċess għal kliniċi tat-tfal tajbin, u r-rata ta' kopertura ta' tilqim fl-2020 kienet aktar minn 95% għall-antiġeni kollha. Il-Kosta Rika għandha inċidenza ta' malarja baxxa ħafna ta' 48 għal kull 100,000 fl-2000 u l-ebda każ ta' ħosba ma kien irrappurtat fl-2002. Ir-rata ta' mortalità perinatali naqset minn 12.0 għal kull 1,000 fl-1972 għal 5.4 għal kull 1,000 fl-2001. [[File:Hospital CIMA. Escazu. Costa Rica.JPG|thumb|Isptar CIMA f'Escazú]] Il-Kosta Rika ġiet ikkwotata bħala l-istorja tas-suċċess kbir tas-saħħa tal-Amerika Ċentrali. Is-sistema tal-kura tas-saħħa tagħha tikklassifika ogħla minn dik tal-Istati Uniti, minkejja li għandha frazzjoni tal-PGD tagħha. Qabel l-1940, sptarijiet tal-gvern u karitajiet ipprovdew l-aktar kura medika. Iżda mill-ħolqien fl-1941 tal-Fond tas-Sigurtà Soċjali tal-Kosta Rika (CCSS), il-Kosta Rika pprovdiet kura tas-saħħa universali lir-residenti b'salarju tagħha, b'kopertura estiża għal dipendenti maż-żmien. Fl-1973, is-CCSS ħadet f’idejha l-amministrazzjoni tad-29 sptar pubbliku tal-pajjiż u l-kura medika kollha, u nediet ukoll Programm tas-Saħħa Rurali għall-kura primarja fiż-żoni rurali, li aktar tard ġie estiż għas-servizzi tal-kura primarja fil-pajjiż kollu. Fl-1993, ġew mgħoddija liġijiet biex il-bordijiet tas-saħħa eletti jkunu jistgħu jirrappreżentaw konsumaturi tas-saħħa, rappreżentanti tas-sigurtà soċjali, min iħaddem, u organizzazzjonijiet soċjali. Sal-2000, kopertura tal-assigurazzjoni tas-saħħa soċjali kienet disponibbli għal 82% tal-popolazzjoni tal-Kosta Rika. Kull kumitat tas-saħħa jamministra żona ekwivalenti għal wieħed mit-83 canton amministrattiv tal-Kosta Rika. L-użu ta' servizzi privati ​​għall-profitt huwa limitat (madwar 14.4% tan-nefqa nazzjonali totali fuq is-saħħa). Madwar 7% tal-PGD imur għas-settur tas-saħħa u aktar minn 70% huwa ffinanzjat minn fondi tal-gvern. Iċ-ċentri tal-kura tas-saħħa primarja fil-Kosta Rika jinkludu kliniċi tas-saħħa, bi tabib ġenerali, infermier, impjegat amministrattiv, spiżjar, u tekniku tal-kura tas-saħħa primarja. Fl-2008, kien hemm ħames sptarijiet nazzjonali ta' speċjalità, tliet sptarijiet ġenerali nazzjonali, seba' sptarijiet reġjonali, 13-il sptar periferali u 10 kliniki ewlenin li jservu bħala ċentri ta' referenza għal kliniċi tal-kura primarja, li jipprovdu wkoll servizzi bijopsikosoċjali, servizzi mediċi tal-familja u tal-komunità u promozzjoni u programmi ta' prevenzjoni. Il-pazjenti jistgħu jagħżlu kura tas-saħħa privata biex jevitaw listi ta' stennija. Il-Kosta Rika hija fost il-pajjiżi tal-Amerika Latina li saru destinazzjonijiet popolari għat-turiżmu mediku. Fl-2006, il-Kosta Rika rċeviet 150,000 barrani li ġew biex jirċievu kura medika. Il-Kosta Rika hija partikolarment attraenti għall-Amerikani minħabba l-prossimità ġeografika, kwalità għolja ta' servizzi mediċi, u spejjeż mediċi aktar baxxi. == Belt == <gallery> File:Ciudad de San José.png|San José File:Alajuela city & SJO 12 2009 MDV 4909.jpg|Alajuela File:Juan Santamaria 1.JPG|Alajuela File:Ermita de El Llano de José Manuel Morera Cabezas.jpg|Alajuela File:Teatro de Alajuela.jpg|Alajuela File:Basilica Virgen de los Angeles CRI 07 2018 0316.jpg|Cartago File:Old-ruins-in-cartago-daniel-vargas19.jpg|Cartago File:Interior de las Ruinas de Cartago.JPG|Cartago File:Oldchurchcartagocostarica.jpg|Cartago File:Colegio San Luis Gonzaga.jpg|Cartago File:Museo Municipal de Cartago.jpg|Cartago File:Casa Jiménez Sancho.jpg|Cartago File:Antigua Estación del Tren de Cartago.jpg|Cartago File:Vista de la Ciudad de Cartago desde Tierra Blanca 2014-01-31 04-44.png|Cartago File:Cangreja.png|Cartago File:Fortín.JPG|Heredia File:CentrodeHeredia.JPG|Heredia File:ParqueCentralDeHeredia.JPG|Heredia File:LiceoDeHeredia.JPG|Heredia File:Edificio de Correos Heredia.JPG|Heredia File:Escuela Republica de Argentina.JPG|Heredia File:Municipio de Heredia.JPG|Heredia File:Escuela Cleto González Víquez.JPG|Heredia File:IglesiaDeLosÁngeles.JPG|Heredia File:IglesiaLaInmaculadaHeredia.JPG|Heredia File:National University of Costa Rica.jpg|Heredia File:Liberia City - Cathedral.JPG|Liberia File:Capitanía de Puntarenas. Costa Rica.JPG|Puntarenas File:CRI 04 2013 Cruceros Puntarenas 6300.JPG|Puntarenas File:Costa Rica Puntarenas Vista de la Playa-Paseo de los Turistas.jpg|Puntarenas File:Faro de Puntarenas. Costa Rica.jpg|Puntarenas File:Puntarenas Lansat 7.jpg|Puntarenas File:Puntarenas as seen from a plane.jpg|Puntarenas File:Puntarenas-Costa Rica.jpg|Puntarenas File:Costa Rica Puntarenas Niños jugando en la calle.jpg|Puntarenas File:Pesquero. Puntarenas. Costa Rica.JPG|Puntarenas File:Ferri Tambor.JPG|Puntarenas File:Playa de Puntarenas. Costa Rica (3).JPG|Puntarenas File:Paseo de los Turistas. Puntarenas. Costa Rica.JPG|Puntarenas File:Boulevard del Paseo de los Turistas. Puntarenas. Costa Rica..JPG|Puntarenas File:Yatch Club Puntarenas CRI 07 2016 7595.jpg|Puntarenas File:Puerto Limon.JPG|Limón File:Limon Costa Rica - Historic Catholic Building.png|Limón File:Limon Costa Rica - Old Post Office.png|Limón File:Parque Vargas. Limón. Costa Rica.jpg|Limón File:Isla Uvita. Limón. Costa Rica.jpg|Limón File:Limon Costa Rica - Celebrity Equinox.png|Limón File:CR-puerto-limon-kirche-01.jpg|Limón File:Mac 218.JPG|Limón File:Panamerican highway at Costa Rica Panama border.jpg|Paso Canoas File:Isla del coco.jpg|Isla del Coco (Gżira Koko) </gallery> == Renju ta' Nicoya == [[File:Guanacaste-Nicoya - Shaman Effigy Vessel - Walters 20092056 - Three Quarter Left.jpg|thumb|Dan it-tip ta 'fuħħar Pataky juri shaman bilqiegħda trasformat fil-forma tiegħu ta' ħbieb ta 'l-ispirtu tal-jaguar. 1000-1350 AD (tmiem il-Perjodu VI)]] [[File:Vessel LACMA M.73.48.8.jpg|thumb|Fuħħar Nicoyan ta' stil Mesoamerikan fil-Mużew tal-Arti ta' Los Angeles, Guanacaste-Nicoya, 1000-1500 AD. Għamara; mibni bl-idejn, li ma jiżloqx miksi u imżejjen, imbrun u ossidizzat 17 1/2 x 10 pulzieri. (44.45 x 25.4cm)]] [[File:Metate-BMA.jpg|thumb|Metate, ġebla tat-tħin ċerimonjali. Dan huwa mill-kultura Nicoya.]] Ir-Renju ta' Nicoya, imsejjaħ ukoll Cacicazgo jew Señorío de Nicoya, kien nazzjon indiġenu li kien jinkludi parti kbira mit-territorju tal-Provinċja attwali ta' Guanacaste, fit-Tramuntana tal-Paċifiku tal-Kosta Rika. Iċ-ċentru politiku, ekonomiku u reliġjuż tagħha kienet il-belt ta' Nicoya, li tinsab fuq il-peniżola tal-istess isem, li tiddependi fuq diversi provinċji li jinsabu fuq iż-żewġt ixtut tal-Golf ta' Nicoya, kif ukoll bosta bliet tributarji. Fis-seklu 16, qabel il-wasla tal-Ewropej, Nicoya kienet l-aktar kapijiet importanti fit-Tramuntana tal-Paċifiku tal-Kosta Rika tal-lum. === Reġjun === Ir-reġjun Nicoya jinsab fuq il-fruntiera tan-Nofsinhar tal-Mesoamerika, meta kien okkupat fl-800 AD. minn gruppi ta' immigranti li ġejjin mit-tramuntana, mill-Wied tal-[[Messiku]], u li kienu taħt il-ħakma tal-Olmecs. Dawn il-gruppi, magħrufa bħala Chorotegas, jissetiljaw fl-Istmu ta' Rivas, fin-Nikaragwa, u parti kbira mit-territorju ta' Guanacaste, speċjalment fil-Peniżola ta' Nicoya, u jċaqalqu gruppi kulturali miż-Żona Intermedja. Id-daħliet suċċessivi tan-Nikaragwa fl-Istmu ta' Rivas ikkawżaw, min-naħa tagħhom, iċ-Ċorotegas biex jiċċaqilqu u jokkupaw il-gżejjer u n-naħa tal-Lvant tal-Golf ta' Nicoya, li wassalhom biex jiġu f'kuntatt u jeżerċitaw influwenza kulturali fuq il-gruppi. indiġeni. Amerikani miċ-ċentru u n-Nofsinhar tal-Kosta Rika, li jinsabu fiż-żona Mesoamerican, iżda mingħajr ma jeliminaw bażijiet lokali. === Storja === F'termini arkeoloġiċi, it-territorju ta 'Guanacaste huwa parti mir-reġjun arkeoloġiku ta' Greater Nicoya, li jestendi mill-Golf ta 'Fonseca fil-Ħonduras, li jkopri l-Paċifiku kollu tan-Nikaragwa, sal-Paċifiku tat-Tramuntana tal-Kosta Rika. Greater Nicoya ġie maqsum, għall-istudju, f'żewġ subreġjuni: is-sottoreġjun tat-Tramuntana jew tan-Nikaragwa (Paċifiku tan-Nikaragwa) u s-sottoreġjun tan-Nofsinhar jew ta' Guanacaste (Peniżola Nicoya, baċin tax-Xmara Tempisque, għoljiet u muntanji ta' Guanacaste u Tilarán). firxiet fil-Kosta Rika). F'dan l-aħħar subreġjun hemm ir-Renju ta' Nicoya. F'Greater Nicoya kien hemm ċentru kulturali stabbilit li ffjorixxi għal madwar 2000 sena. Investigazzjonijiet arkeoloġiċi juru li s-soċjetà Nicoyan kisbet organizzazzjoni soċjali kumplessa u grad għoli ta 'żvilupp kulturali. Mal-wasla tal-Ispanjoli f'Nicoya fis-seklu 16, sabu bliet u gvernijiet kumplessi, agrikoltura speċjalizzata li kienet tinkludi irrigazzjoni, arti u snajja, li tenfasizza t-trijade taċ-ċeramika polikroma (li t-tradizzjoni tagħha ntirtet mill-artiġjani ta’ Guanacaste sal-lum). , il-produzzjoni ta' ġojjellerija mill-ġada u l-manifattura ta' metates tal-ġebel, bi stili reġjonali varji. Għal 1,200 sena, it-tradizzjoni kulturali Nicoyan f'Guanacaste ġiet stabbilita b'mod ċar bħala entità distintiva. === Isem === Nicoya kien l-isem tal-monarka li ħakmet dan in-nazzjon fil-ħin tal-kuntatt mal-Ewropej. Kif kien il-każ fil-biċċa l-kbira tal-kapijiet fuq l-art tal-Kosta Rika, l-Ispanjol taw lit-territorju l-isem tal-ħakkiem tiegħu. Dan is-sultan ġie msejjaħ Nicoa, Nicoya, Nicoián jew Nicoyán, eċċ., il-kelma tidher li hi Hispanization ta' isem indiġenu. Ingħataw diversi teoriji dwar it-tifsira tal-kelma Nicoya. Waħda mit-tifsiriet hija li Nicoya ġejja mill-kelma Nahuatl Necoclau, minn necoc, "miż-żewġ naħat", u lau, "baħar", li tindika l-kundizzjoni peninsulari tar-reġjun ("pajjiż bl-ilma miż-żewġ naħat"). Teorija oħra tgħid li Nicoya kien fil-fatt l-isem li bih kienu jissejħu r-rejiet Nicoyan, u li ġej min-Nahuatl Necoc Yáotl, "b'għedewwa fuq iż-żewġ naħat", peress li l-Chorotegas kellhom kunflitti ta' gwerra kostanti mal-ġirien tagħhom fit-tramuntana, il- nies tan-Nikaragwa. , l-Imperu Huetar Garabito li jinsab fil-lvant, u mal-aborigines tal-Gżira Chira, li kkontestaw il-kontroll tal-peniżola u l-golf. Necoc Yáotl huwa wkoll invokazzjoni tal-alla Mesoamerikana Tezcatlipoca, li fil-kosmogonija Mesoamerikana kien, fost karatteristiċi oħra, l-alla tal-battalji, u li l-Chorotegas u l-popli kollha Nahua kienu jqimuh. Wieħed mill-modi kif tirrappreżenta lil Tezcatlipoca kien il-ġaguar jew jaguar-man (Tepeyollotl), tema frekwenti fl-arti Nicojana. Nicoya kellha monarkija elettiva bħala ħakkiem maħtur mill-kap Spanjol (terminu ġeneriku għall-monarki kollha pre-Ispaniċi, iżda ta' oriġini Karibew) li ismu f'Mangue kien mánkeme, u kien maħtur minn Kunsill tal-Anzjani msejjaħ monexico. Sistema ta' sidien feudali magħrufa bħala sheds kienet tirregola federazzjoni ta' bliet-stati jew kapijiet. == Referenzi == {{Referenzi}} {{Amerika ta' Fuq}} {{Amerika Ċentrali}} [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika Ċentrali]] alkarsm20fu9tey9thbvsapj66786ac 0 23428 332013 310504 2026-09-11T09:26:51Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332013 wikitext text/x-wiki Daż-żmien f'tranżazzjonijiet kummerċjali, tintuża s-sistema metrika esklużivament. Dawn l-unitajiet huma kważi kollha ta' interess storiku biss, għalkemm għadhom jintużaw f'xi idjomi jew frażijiet fissi Maltin. Ħafna minn dawn it-termini ġejjin direttament mill-unitajiet Għarbin u xi ftit minn unitajjiet Sqallin. L-ordinanza tal-piż u l-kejl tal-1921 (''Weights and Measures Ordinance''), mill-gvern Brittaniku, stabbilit uniformità fil-konverżjoni ta' dawn l-unitajiet tal-kejl. Dawn il-qisien ġew definiti bħala multipli sempliċi tal-unitajiet Imperjali li kienu jintużaw fir-[[Renju Unit]] dak iż-żmien. == Tul == L-unitajiet tat-tul kienu jintużaw tipikament għall-kejl ta' prodotti u l-qies tal-bini. Għad-distanzi tradizzjonalment kienu jużaw kemm jieħu ħin il-vjaġġ, għalhekk m'hemmx unitajiet fuq skala kbira. {| class="wikitable" |+ Unitajiet tat-tul ! Unità ! Plural ! Valur<br>relattiv ! Valur<br>metriku ! Valur<br>imperjali ! Noti |- |align=center| ''pulzier'' |align=right| pulzieri |align=right| 1/12 |align=left| ~2.183&nbsp;cm |align=left| ~0.8594&nbsp;in |align=right| 55/64 ta' ''inch'' imperjali. |- |align=center| ''fitel'' |align=right| iftla |align=right| 1/2 |align=left| ~13.1&nbsp;cm |align=left| ~5.156&nbsp;in |align=right| Din l-unità mhux imsemmija fl-att ta' 1921. |- |align=center| ''xiber'' |align=right| xbar |align=right| 1 |align=left| ~26.19&nbsp;cm |align=left| ~10.31&nbsp;in |align=right| 10 u 5/16 ''inches'' imperjali. |- |align=center| ''qasba'' |align=right| qasab, qasbiet |align=right| 8 |align=left| ~2.096&nbsp;m |align=left| ~2.292&nbsp;yd |align=right| Din tikkorrispondi mal-''fathom'', imma kienet tintuża kemm fil-kuntest tal-art u u kemm tal-baħar. Il-''canna'' (qasba) Palermitana kienet ta' 2.065 m. |}'' == Erja == === Art === Fl-1921, dawn l-unitajiet ġew definiti mill-ġdid relattivament l-istandard imperjali Brittaniku. Dawn il-valuri jirriflettu din il-bidla. {| class="wikitable" |+ Unitajiet tal-kejl superfiċjali tal-art ! Unità ! Plural ! Valur<br>relattiv ! Valur<br>metriku ! Valur<br>imperjali ! Noti |- |align=center| ''kejla'' |align=right| kejliet |align=right| 1/60 |align=left| ~18.74&nbsp;m² |align=left| ~22.41&nbsp;sq&nbsp;yd |align=right| |- |align=center| ''siegħ'' |align=right| sigħan |align=right| 1/6 |align=left| ~187.4&nbsp;m² |align=left| ~224.1&nbsp;sq&nbsp;yd |align=right| |- |align=center| ''tomna'' |align=right| tmien,tomniet |align=right| 1 |align=left| ~1,124&nbsp;m² |align=left| ~1344&nbsp;sq&nbsp;yd |align=right| 5/18 ''acre''. Din l-unità hi eżatt 256 qasba kwadra. Xi minn daqqiet imsejħa ''tumolo'' f'testi Ingliżi. Is-sensara ukoll għadhom isejħulhom Tumoli Cf. [[dunam]]. |- |align=center| ''wejba'' |align=right| wejbiet |align=right| 4 |align=left| ~4497&nbsp;m² |align=left| ~1.111&nbsp;acres |align=right| 10/9 acres. |- |align=center| ''modd'' |align=right| mdied |align=right| 16 |align=left| ~17998&nbsp;m² |align=left| ~4.444&nbsp;''acres'' |align=right| 40/9 ''acres'' |} === Kwadru === {| class="wikitable" |+ Unitajiet kwadri |- ! Unità ! Plural ! Valur<br>relattiv ! Valur<br>metriku ! Valur<br>imperjali ! Noti |- |align=center| ''pulzier kwadru'' |align=right| pulzieri kwadri |align=right| 1/144 |align=left| ~4.765&nbsp;cm² |align=left| ~0.7385 sq in |align=right| |- |align=center| ''fitel kwadru'' |align=right| iftla kwadri |align=right| 1/4 |align=left| ~171.5&nbsp;cm² |align=left| ~26.59 sq in |align=right| |- |align=center| ''xiber kwadru'' |align=right| xbar kwadri |align=right| 1 |align=left| ~686.1&nbsp;cm² |align=left| ~106.3 sq in |align=right| |- |align=center| ''qasba kwadra'' |align=right| qasbiet kwadri |align=right| 64 |align=left| ~4.391 m² |align=left| ~5.252 sq yd |align=right| |} == Volum == === Birra, inbid, u spirti === {| class="wikitable" |+ Unitajiet ta' volum (birra, inbid u spirti) ! Unità ! Plural ! Valur<br>relattiv ! Valur<br>metriku ! Valur<br>imperjali |- |align=center| ''pinta'' |align=right| pinet |align=right| 1/8 |align=left| ~142.1 ml |align=left| 0.25 pt |- |align=center| ''terz'' |align=right| terzi |align=right| 1/4 |align=left| ~284.1 ml |align=left| 0.5 pt |- |align=center| ''nofs'' |align=right| infas |align=right| 1/2 |align=left| ~568.3 ml |align=left| 1 pt |- |align=center| '' kartoċċ'' |align=right| krateċ |align=right| 1 |align=left| ~1.137 l |align=left| 2 pt |- |align=center| ''kwarta'' |align=right| kwarti |align=right| 4.75 |align=left| ~5.398 l |align=left| 9.5 pt |- |align=center| ''ġarra'' |align=right| ġarar |align=right| 9.5 |align=left| ~10.8 l |align=left| 2.375 gal |- |align=center| ''barmil'' |align=right| bramel |align=right| 38 |align=left| ~43.19 l |align=left| 9.5 gal |} === Ħalib u żejt === {| class="wikitable" |+ Unitajiet ta' volum (ħalib u żejt) ! Unità ! Plural ! Valur<br>relattiv ! Valur<br>metriku ! Valur<br>imperjali ! Noti |- |align=center| ''kwartin'' |align=right| kwartini |align=right| 1/40 |align=left| ~31.96 ml |align=left| 1.125 fl oz |align=right| Imsemmi fl-Att tal-1921 biss. |- |align=center| ''kejla'' |align=right| kejliet |align=right| 1/10 |align=left| ~127.9 ml |align=left| 4.5 fl oz |align=right| Imsemmija fl-Att tal-1921 biss. |- |align=center| ''terz'' |align=right| terzi |align=right| 1/4 |align=left| ~319.6 ml |align=left| 11.25 fl oz |align=right| Għandu plurali oħra: triezi, triez u truz |- |align=center| ''nofs'' |align=right| infas |align=right| 1/2 |align=left| ~639.3 ml |align=left| 22.5 fl oz, jew<br>1.125 pints |align=right| |- |align=center| '' kartoċċ'' |align=right| krateċ |align=right| 1 |align=left| ~1.279 litres |align=left| 2.25 pt |align=right| |- |align=center| ''kwarta'' |align=right| kwarti |align=right| 4 |align=left| ~5.114 L |align=left| 9 pt, jew<br>1.125 gal |align=right| |- |align=center| ''qafiż'' |align=right| qofża |align=right| 16 |align=left| ~20.46 L |align=left| 4.58 gal |align=right| Imsemmi fl-Att tal-1921 biss. |} === Prodotti nixfin === Ta' min jinnota li hemm żewġ valuri differenti għas-''siegħ'' (1/10 u 1/6 ''tomna'', rispettivament). {| class="wikitable" |+ Unitajiet ta' volum (prodotti nixfin) ! Unità ! Plural ! Valur<br>relattiv ! Valur<br>metriku ! Valur<br>imperjali ! Noti |- |align=center| ''lumin'' |align=right| lumini |align=right| 1/600 |align=left| ~30.31&nbsp;ml |align=left| ~1.849&nbsp;cu&nbsp;in |align=right| |- |align=center| ''kejla'' |align=right| kejliet |align=right| 1/60 |align=left| ~303.1&nbsp;ml |align=left| ~18.49&nbsp;cu&nbsp;in |align=right| Fid-dokumenti notarjali antiki tissejjaħ "mondell/o/u". Il-''mondello'' jew ''munneddu'' Sqalli kien daqs 4.28 l. Il-kelma ''mondello'' ġejja minn ''mudd/modd'' bl-Għarbi li ġejja minn ''modus'' bil-Latin. Bil-Malti hi unità oħra; ara l-aħħar ringiela. |- |align=center| ''siegħ'' |align=right| sigħan |align=right| 1/10 |align=left| ~1.818&nbsp;l |align=left| ~111&nbsp;cu&nbsp;in |align=right| Dan il-valur li jagħti Aquilina. L-att tal-1921 jagħti valur differenti. Dan l-amont hu eżatt 3.2 ''pints'' imperjali. |- |align=center| ''għabara'' |align=right|għabriet |align=right| 1/6 |align=left| ~3.031&nbsp;l |align=left| ~184.9&nbsp;cu&nbsp;in,&nbsp;or<br>~0.107&nbsp;cu&nbsp;ft |align=right| Imsemmija f'Aquilina biss. L-att tal-1921 jagħti dal-valur għas-siegħ u ma' jsemmix l-għabara. |- |align=center| ''tomna'' |align=right| tmien,&nbsp;or<br>tomniet |align=right| 1 |align=left| ~18.18&nbsp;l |align=left| ~0.6422&nbsp;cu&nbsp;ft |align=right| Xi minn daqqiet imsejjaħ ''tumolo'' f'testi bl-Inglż. Din eżatt 4 galluni imperjali. It-''tomolo'' Palermitan kien ta' 17.18 l. |- |align=center| ''modd'' |align=right| mdied |align=right| 16 |align=left| ~290.9&nbsp;L |align=left| ~10.27&nbsp;cu&nbsp;ft,&nbsp;or<br>~0.3805&nbsp;cu&nbsp;yd |align=right| Aquilina jagħti wkoll 'salma'. Dan eżatt 64 gallun imperjali. Is-salma Palermitana kienet daqs 275 l. |} === Kubiku === {| class="wikitable" |+ Unitajiet tal-volum (unitajiet kubi) ! Unità ! Plural ! Valur<br>relattiv ! Valur<br>metriku ! Valur<br>imperjali |- |align=center| ''pulzier kubu'' |align=right| pulzieri kubi |align=right| 1/1728 |align=left| ~10.4&nbsp;ml |align=left| ~0.6347&nbsp;cu&nbsp;in |- |align=center| ''fitel kubu'' |align=right| iftla kubi |align=right| 1/8 |align=left| ~2.246&nbsp;L |align=left| ~137.1&nbsp;cu&nbsp;in |- |align=center| ''xiber kubu'' |align=right| ixbar kubi |align=right| 1 |align=left| ~17.97&nbsp;L |align=left| ~1097&nbsp;cu&nbsp;in |- |align=center| ''qasba kubu'' |align=right| qasab kubi, jew<br />qasbiet kubi |align=right| 512 |align=left| ~9.202&nbsp;kl |align=left| ~12.04&nbsp;cu&nbsp;yd |} == Piż == L-unitajiet Maltin tal-massa kollha ġew definiti mill-ġdid relattivament mat-''ton'' imperjali Brittanika fl-1921. Qabel wieħed jista' jissoponi li kienu bbaażati fuq standard Għarbi. {| class="wikitable" |+ Unitajiet tal-massa ! Unità ! Plural ! Valur<br>relattiv ! Valur<br>metriku ! Valur<br>imperjali ! Noti |- |align=center| ''ottav'' |align=right| ottavi |align=right| 1/8 uqija |align=left| ~3.307 g |align=left| ~0.1167 oz |align=right| Imsemmi fl-att tal-1921 biss. |- |align=center| ''kwart'' (ta'uqija) |align=right| kwarti |align=right| 1/4 uqija |align=left| ~6.615 g |align=left| ~0.2333 oz |align=right| Imsemmi fl-att tal-1921 biss. |- |align=center| ''uqija'' |align=right| ewieq |align=right| 1/30 |align=left| ~26.46 g |align=left| ~0.9333 oz |align=right| |- |align=center| ''kwart'' (ta' ratal) |align=right| kwarti |align=right| 1/4 |align=left| ~198.4 g |align=left| 7 oz |align=right| |- |align=center| ''ratal'' |align=right| irtal |align=right| 1 |align=left| ~793.8 g |align=left| 28 oz, or<br>1.75&nbsp;lb |align=right| Ir-''rotolo'' Palermitan kien ta' 793.4 g. |- |align=center| ''qsima'' |align=right| qsimiet |align=right| 1.25 |align=left| ~992.2 g |align=left| 35 oz, or<br>2.1875&nbsp;lb |align=right| |- |align=center| ''wiżna'' |align=right| wiżniet |align=right| 5 |align=left| ~3.969&nbsp;kg |align=left| 8.75&nbsp;lb |align=right| |- |align=center| ''qantar'' |align=right| qnatar |align=right| 100 |align=left| ~79.38&nbsp;kg |align=left| 175&nbsp;lb |align=right| Il-''cantaro'' Palermitan kien ta' 79.34 kg. |- |align=center| ''peżata'' |align=right| peżati |align=right| 300 |align=left| ~238.1&nbsp;kg |align=left| 525&nbsp;lb |align=right| Imsemmija fl-att tal-1921 biss. |} == Referenzi == {{Reflist}} * ''Maltese-English Dictionary'', appendiċi 10, p1658, ta' [[Joseph Aquilina|Aquilina]], ippubblikat minn Midsea Books Ltd. mingħajr ISBN. * [https://web.archive.org/web/20160303183646/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8920&l=2 Att dwar il-Metroloġija Kap. 454] * [https://web.archive.org/web/20210507040051/https://www.sizes.com/units/mondello.htm] *[https://web.archive.org/web/20160303230844/http://sizes.com/units/charts/UTBLMalta_cap_liq.htm] [[Kategorija:Kultura Maltija]] [[Kategorija:Kejl]] 1fuzxnxug968v6ryrgerwlsoq4mk0mo 0 25883 332007 315292 2026-09-11T02:26:57Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332007 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Mura di cattaro, 05.JPG|daqsminuri|303x303px|Il-fortifikazzjonijiet ta’ Kotor]] Il-'''fortifikazzjonijiet ta’ Kotor''' (bit-[[Lingwa Taljana|Taljan]]: Cattaro) huma sistema integrata ta’ fortifikazzjonijiet storiċi li jħarsu r-raħal [[Medjuevu|Medjevali]] ta’ [[Kotor]] (magħrufa fl-imgħoddi bħala ''Cattaro la veneziana'') u jinkludu swar, torrijiet, ċittadelli, bibien, daħliet, fortijiet, ċisterni, kastell, u binjiet u strutturi anċillari oħra. Jinkorporaw arkitettura militari, l-iktar ta’ [[Venezja]], iżda anke ta’ [[Illirija]], [[Biżantini|Biżanzju]], u l-[[Awstrija]]. Flimkien maċ-ċentru storiku ta’ Kotor u l-pajsaġġ naturali tal-madwar, il-fortifikazzjonijiet tniżżlu fil-lista tas-[[Sit ta’ Wirt Dinji|Siti ta’ Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-1979 bħala parti mir-[[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]].<ref name=":0">{{Ċita web|url=http://whc.unesco.org/en/list/125/|titlu=Natural and Culturo-Historical Region of Kotor|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2021-03-22}}</ref> Ir-raħal iffortifikat ta’ Kotor ġie inkluż ukoll fil-lista tas-Siti ta’ Wirt Dinji bħala parti mill-[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent|Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: ''Stato da Terra'' – ''Stato da Mar'' tal-Punent]] fl-2017. Dan is-Sit ta’ Wirt Dinji huwa wieħed transnazzjonali u jinkludi l-fortifikazzjonijiet ta’ Kotor fil-[[Montenegro]], is-sistema tad-difiża ta’ [[Zadar]] u l-forti San Nikola f’[[Šibenik]] fil-[[Kroazja]], u l-fortifikazzjonijiet ta’ [[Bergamo]], [[Peschiera del Garda]] u Palmanova fl-[[Italja]].<ref name=":1">{{Ċita web|url=http://whc.unesco.org/en/list/1533/|titlu=Venetian Works of Defence between the 16th and 17th Centuries: Stato da Terra – Western Stato da Mar|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2021-03-22}}</ref> == Storja == [[Stampa:Flag of Montenegro - Kotor.JPG|xellug|daqsminuri|Veduta tal-Bajja ta’ Kotor mill-quċċata tal-Kastell ta’ Ġwann u l-bandiera tal-Montenegro]] Il-quċċata tal-muntanja ta’ [[San Ġwann Appostlu u Evanġelista|San Ġwann]] diġà kienet iffortifikata fi żmien ir-reġjun antik fil-[[Balkani tal-Punent]] magħruf bħala Ilirija. Fis-seklu 6 W.K., l-imperatur [[Ġustinjanu I]] wettaq rikostruzzjoni tal-fortizza. Eventwalment, bl-irtirar tal-Biżantini, u minkejja d-diversi inkursjonijiet, inżammet xi forma ta’ indipendenza, madankollu din ma kellha l-ebda effett dejjiemi fuq il-fortifikazzjonijiet. L-affarijiet inbidlu meta fl-1420, ir-Repubblika ta’ Cattaro (waħda mill-bliet-stati Neolatini tad-Dalmazji), li dak iż-żmien kienet indipendenti, spiċċat f’idejn it-tmexxija Venezjana. Bħala parti mill-''Albania Veneta'', il-fortifikazzjonijiet ingħataw li struttura li baqgħet kif inhi sa żminijietna. Matul dan iż-żmien seħħew żewġ assedji tal-[[Imperu Ottoman|Ottomani]] li rnexxew u kienu segwiti minn perjodi ta’ okkupazzjoni, bejn l-1538 u l-1571, u bejn l-1657 u l-1699. Fl-1797, il-fortifikazzjonijiet għaddew f’idejn il-Monarkija tal-[[Asburgi]] permezz tat-[[Trattat ta’ Campo Formio]]. Fl-1805, Kotor (li dak iż-żmien kienet tissejjaħ Cattaro) ġiet assenjata lir-Renju Napoleoniku tal-Italja permezz tat-[[Trattat ta’ Pressburg]], iżda inizjalment kienet okkupata mit-truppi [[Russja|Russi]] taħt [[Dmitry Senyavin]] sakemm telqu wara t-[[Trattat ta’ Tilsit]] fl-1807. Tliet snin wara, Kotor ġiet inkorporata fil-Provinċji tal-Ilirija tal-[[Imperu Franċiż]]. Il-fortifikazzjonijiet ta’ Kotor ġew attakkati mill-flotta navali [[Renju Unit|Brittanika]] mmexxija mill-Kaptan [[William Hoste]], preċiżament bil-bastiment HMS ''Bacchante'' (38 kapaċità tal-isparar). B’mod pjuttost “mhux militari”, ordna li l-kanuni tal-bastiment jiġu olzati l-art sa pożizzjonijiet ’il fuq mill-forti permezz ta’ ċimi u taljoli, u ordna l-ibbumbardjar. Wara assedju li dam għaxart ijiem, fil-5 ta’ Jannar 1814, il-gwarniġjon Franċiż ma kellu l-ebda alternattiva oħra għajr li jċedi.<ref>{{Ċita web|url=http://www.ageofnelson.org/MichaelPhillips/info.php?ref=0265|titlu=BACCHANTE (38) [1811]|sit=www.ageofnelson.org|data-aċċess=2021-03-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100706011422/http://www.ageofnelson.org/MichaelPhillips/info.php?ref=0265|arkivju-data=2010-07-06|url-status=dead}}</ref> Permezz tal-Kungress ta’ [[Vjenna]], Kotor ġiet irritornata lill-Imperu Awstrijak. Wara t-tagħhom fl-[[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]], l-Awstrijaċi telqu u ma kien hemm ħadd iktar stazzjonat fil-fortizza. Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], Kotor ġiet okkupata mill-[[Forzi tal-Assi]] u saret parti mill-Governorat tad-Dalmazja tal-Italja. It-truppi [[Ġermanja|Ġermaniżi]] okkupaw ir-raħal f’Settembru 1943: u ġiet illiberata fil-21 ta’ Novembru 1944, data li għadha mfakkra bil-miktub fuq Bieb il-Baħar f’Kotor. Il-fortifikazzjonijiet ta’ Kotor ġarrbu ħsarat diversi drabi minħabba terremoti li seħħew fl-1563, fl-1667, u iktar reċentement, fil-15 ta’ April 1979. Dan it-terremot tal-aħħar wassal biex fl-istess sena l-fortifikazzjonijiet jitniżżlu fil-lista tas-Siti ta’ Wirt Dinji fil-periklu.<ref name=":0" /> == Deskrizzjoni == [[Stampa:Kotor - view from city wall.jpg|daqsminuri|294x294px|Veduta tal-biċċa art triangolari mill-fortifikazzjonijiet ta’ Kotor]] Il-parti Medjevali tar-raħal ta’ Kotor tinsab fuq biċċa art triangolari li hija kkonfinata mill-iktar parti ’l ġewwa tal-Bajja ta’ Kotor fil-Lbiċ, mix-xmara [[Skurda]] fit-Tramuntana, u mill-muntanja ta’ San Ġwann fil-Lvant. Kotor hija protetta mis-swar fin-naħa tat-Tramuntana u fin-naħa tal-Lbiċ, lejn l-ilmijiet. Is-swar huma ffortifikati b’bastjuni, u l-iktar wieħed prominenti huwa dak magħruf bħala t-torri u ċ-ċittadella ta’ Kampana (tas-sekli 13-14) ħdejn il-punt fejn ix-xmara tidħol fil-bajja. Fil-qrib hemm Bieb il-Baħar (magħruf ukoll bħala l-Bieb Prinċipali) li mill-1555 ’l hawn jippermetti l-aċċess mill-bajja. Żewġ bibien oħra ta’ Kotor huma Bieb ix-Xmara (magħruf ukoll bħala Bieb tat-Tramuntana) li nbena fl-1540 qrib il-Bastjun ta’ Bembo, u l-Bieb Gurdić (magħruf ukoll bħala l-Bastjun ta’ Gurdić) li nbena fl-1540 wara li kien ġie mmodifikat kemm-il darba u ffortifikat mill-1470. Il-Bastjun ta’ Bembo Bastion ġie kkonvertit f’teatru miftuħ. Kien hemm ukoll żewġ bibien addizzjonali. Wieħed ingħalaq u sar parti mill-ħajt tal-fortifikazzjonijiet fin-Nofsinhar ta’ Bieb il-Baħar, u l-ieħor kien magħruf bħala Bieb Spiljarskia, fi ħdan is-swar tan-naħa tal-għoljiet lejn it-triq l-antika li twassal għal [[Cetinje]]. Mill-Bastjun ta’ Bembo u l-Bastjun ta’ Gurdić, is-swar jibqgħu telgħin sal-quċċata tal-Muntanja ta’ San Ġwann fl-isfond tar-raħal. Fi ħdan is-swar, f’kull direzzjoni, hemm network tal-komunikazzjoni kif ukoll binjiet addizjonali, fosthom il-Knisja tal-Madonna tal-Irmedju li nbniet fl-1518. Fil-quċċata tal-muntanja ta’ San Ġwann hemm il-Kastell ta’ San Ġwann f’għoli ta’ 280 metru. Wara l-kastell, il-pajsaġġ muntanjuż inabitabbli jibqa’ sejjer sa [[Lovcen]]. Iċ-ċirkonferenza tas-swar esterni hija 4.5 km, bi ħxuna ta’ bejn żewġ metru u 16-il metru, u għoli ta’ 20 metru.<ref name=":1" /> == Preservazzjoni == [[Stampa:Sea Gate, Kotor.JPG|xellug|daqsminuri|Bieb il-Baħar, Kotor]] It-terremot tal-1979 ikkawża diversi ħsarat fil-binjiet ta’ Kotor, inkluż il-fortifikazzjonijiet. Wara li sar Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1979, is-sit iddaħħal ukoll fil-lista tas-siti fil-periklu. Wara perjodu ta’ riabilitazzjoni, iċ-ċentru storiku u l-fortifikazzjonijiet ta’ Kotor tneħħew mil-lista tas-siti fil-periklu fl-2003, anke jekk il-qofol tar-riabilitazzjoni seħħ fiċ-ċentru storiku iktar milli fil-fortifikazzjonijiet. Il-fortifikazzjonijiet huma l-iktar aspett sinifikanti tas-Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO li huma wirt kulturali tal-Montenegro. Filwaqt li għandhom elementi minn epoki differenti, il-biċċa l-kbira tal-istrutturi li waslu sa żminijietna nbnew mill-Venezjani. B’hekk, il-[[monument]] jirrappreżenta wieħed mill-iktar eżempji importanti tal-arkitettura militari difensiva Venezjana. Fl-2001, il-Kunsill Internazzjonali tal-Monumenti u s-Siti ħeġġeġ ir-rivitalizzazzjoni tal-fortizza.<ref>{{Ċita web|url=https://www.coe.int/en/web/culture-and-heritage/home|titlu=Culture and Cultural Heritage at the Council of Europe - Homepage|sit=Culture and Cultural Heritage|lingwa=en-GB|data-aċċess=2021-03-22}}</ref> Il-[[Kummissjoni Ewropea]] wriet interess fil-fortifikazzjonijiet ta’ Kotor mhux biss għall-importanza kulturali tagħhom iżda wkoll biex jirċievu l-manutenzjoni u l-iżvilupp meħtieġ biex ikunu riżorsa għat-turiżmu, li huwa parti ewleniija tal-[[ekonomija]] lokali. Ikkonstatat li għall-ħabta tal-bidu tal-millenju, il-fortifikazzjonijiet kienu pjuttost mitluqa minn żmien l-Awstrijaċi fl-1918. In-nuqqas ta’ manutenzjoni, l-erożjoni, it-terremoti, u l-veġetazzjoni kollha kkontribwew għad-deterjorament tagħhom. B’hekk ġie propost li l-fortifikazzjonijiet jiġu rrestawrati, isiru tiswijiet fit-torrijiet u fl-istrutturi li jitqiesu bħala attrazzjonijiet turistiċi minħabba l-veduta minnhom, u jiġu rrestawrati l-mogħdijiet ta’ aċċess u l-binjiet aċċessorji biex il-fortifikazzjonijiet ikunu jistgħu tassew jikkontribwixxu għall-ekonomija lokali.<ref>{{Ċita web|url=https://www.icomos.org/risk/2001/yugo2001.htm|titlu=Yugoslavia - ICOMOS World Report on Monuments and Sites in Danger 2001: Heritage @ Risk|sit=www.icomos.org|data-aċċess=2021-03-22}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Montenegro]] [[Kategorija:Fortizzi]] [[Kategorija:Ewropa tal-Lvant]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] s7jvmr15uw2f1zqrtnkxyyooxdhpnxb 0 27759 332009 331927 2026-09-11T03:27:27Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332009 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Flag of Malta.svg|daqsminuri|252x252px|[[Bandiera ta' Malta]]]] '''Il-liġi dwar iċ-ċittadinanza Maltija''' hija bbażata primarjament fuq il-prinċipji tal-[[Jus sanguinis]], għalkemm qabel l-1 ta’ Awwissu 1989 il-prinċipju tal-[[Jus soli]] kien il-bażi tal-liġi. [[Ċittadinanza multipla|Iċ-ċittadinanza doppja]] kienet ristretta ħafna taħt il-liġi Maltija mill-indipendenza fl-1964 sal-10 ta’ Frar 2000, meta tneħħew ir-restrizzjonijiet kollha. Qabel il-21 ta' Settembru 1964, [[Malta]] kienet [[Kolonja tal-kuruna|kolonja]] Brittanika u n-nies Maltin kellhom [[Storja tal-liġi tan-nazzjonalità Brittanika|nazzjonalità Brittanika]] . [[Stampa:Coat of arms of Malta.svg|daqsminuri|[[Emblema ta' Malta]]]] == Ċittadinanza Maltija fl-indipendenza (1964) == Iċ-ċittadinanza Maltija ġiet mogħtija fl-[[Malta|Indipendenza Maltija]] fil-21 ta’ Settembru 1964 lil persuni mwielda Malta li kellhom ġenitur imwieled Malti. Persuni li kisbu ċ-ċittadinanza Maltija fl-indipendenza ġeneralment tilfu n-nazzjonalità Brittanika tagħhom (''Citizenship of the UK and Colonies'') sakemm ma kellhomx rabtiet bi twelid jew dixxendenza (missier jew nannu mill-missier) mar-[[Renju Unit]] innifsu jew post li baqa’ kolonja. Kwalunkwe ''[[Ċittadin tar-Renju Unit u tal-Kolonji|Ċittadini tar-Renju Unit u l-Kolonji]] (CUKC)'' konnessi ma’ Malta li ma kisbux iċ-ċittadinanza Maltija fl-indipendenza żammew l-istatus ta’ CUKC tagħhom. Abbażi tar-rabtiet tagħhom mar-Renju Unit, saru jew ċittadini [[Ċittadin Britanniku Barrani|Brittaniċi jew ċittadini Brittaniċi Barranin]] fl-1 ta' Jannar 1983. Ara l-[[Storja tal-liġi tan-nazzjonalità Brittanika|Istorja tal-liġi tan-nazzjonalità Brittanika]] == Twelid f'Malta == L-[https://web.archive.org/web/20191028163931/http://www.justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=12466&l=1 Ordni tal-Indipendenza ta’ Malta tal-1964 kienet] tipprovdi li kull persuna mwielda f’Malta bejn il-21 ta’ Settembru 1964 u l-31 ta’ Lulju 2001 awtomatikament akkwistat iċ-ċittadinanza Maltija mat-twelid. Mill-1 ta’ Awwissu 2001, persuna mwielda f’Malta tikseb biss ċittadinanza Maltija mat-twelid jekk ġenitur ta’ dik il-persuna jkun * ċittadin Malti; jew * imwieled Malta. == Ċittadinanza Maltija b'dixxendenza == Persuni mwielda barra minn Malta bejn il-21 ta’ Settembru 1964 u l-31 ta’ Lulju 1989 kisbu ċittadinanza Maltija biss b’dixxendenza jekk il-missier kien: * ċittadin Malti mwieled Malta; jew * ċittadin Malti b’reġistrazzjoni jew naturalizzazzjoni In-nisa ma setgħux jgħaddu ċ-ċittadinanza Maltija sakemm ma kinux miżżewġin. Mill-1 ta’ Awwissu 1989, tfal imwielda barra minn Malta minn ommijiet imwielda jew naturalizzati Maltin kisbu ċ-ċittadinanza Maltija b’dixxendenza awtomatikament. Mill-10 ta’ Frar 2000, persuna mwielda barra minn Malta bejn il-21 ta’ Settembru 1964 u l-31 ta’ Lulju 1989 minn omm imwielda jew naturalizzata Maltija tista’ tapplika għaċ-ċittadinanza Maltija permezz ta’ reġistrazzjoni. === Tibdil fl-Att dwar iċ-Ċittadinanza Maltija fl-2007 === L-emendi għall-Att dwar iċ-Ċittadinanza Maltija, li daħal fis-seħħ fl-1 ta’ Awwissu 2007, jagħmluha possibbli għall-persuni kollha ta’ dixxendenza Maltija li jiksbu ċ-ċittadinanza Maltija permezz ta’ reġistrazzjoni. <ref>{{Ċita web|url=http://www.maltamedia.com/artman2/publish/govt_politics/article_2905.shtml}}</ref> Persuna trid tipprovdi biss evidenza dokumentata bħal ċertifikati tat-twelid, taż-żwieġ jew tal-mewt biex tkun reġistrata bħala ċittadin. Din id-dokumentazzjoni trid turi dixxendenza diretta minn antenat imwieled Malta ta’ ġenitur li twieled ukoll Malta. Jekk persuna jkollha ġenituri, nanniet, eċċ li huma ħajjin u huma dixxendenti diretti huma stess, ikollhom ukoll jagħmlu applikazzjonijiet (linja diretta ma tistax tinkiser). Il-proċedura ta’ reġistrazzjoni tista’ ssir f’kull Ambaxxata, Kummissjoni Għolja, Konsulat ta’ Malta jew fid-Dipartiment għaċ-Ċittadinanza u Affarijiet ta’ l-Expatriate f’Malta. Ir-residenza f'Malta mhix meħtieġa. == Naturalizzazzjoni bħala ċittadin Malti == Qabel l-1 ta' Awwissu 1989, iż-żmien ta' residenza għan-naturalizzazzjoni kien ta' 6 snin (5 snin għal ċittadini ta' [[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|pajjiżi tal-Commonwealth]] ). Dan issa huwa ta' 5 snin. <ref>https://web.archive.org/web/20190722072243/http://www.justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8702&l=1 Art. 10(1) of the Maltese Citizenship Act</ref> Sa mir-riformi tas-sena 2000, persuni li jakkwistaw iċ-ċittadinanza Maltija permezz ta’ naturalizzazzjoni jew reġistrazzjoni m’għadhomx obbligati jagħtu prova li kienu tilfu jew irrinunzjaw għal kull ċittadinanza oħra li kellhom. L-istess riformi ppermettew ukoll li l-eks ċittadini kollha ta’ Malta (li ma ngħatawx awtomatikament iċ-ċittadinanza Maltija lura) jerġgħu jakkwistaw iċ-ċittadinanza Maltija permezz ta’ reġistrazzjoni. <ref>{{Ċita web|url=http://www.mfa.gov.mt/Library/Cit/CEA3-NAT.pdf|data-aċċess=2022-01-24|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120928074017/http://www.mfa.gov.mt/Library/Cit/CEA3-NAT.pdf|arkivju-data=2012-09-28|url-status=dead}}</ref> === Tibdil fl-Att dwar iċ-Ċittadinanza Maltija fl-2013 fid-dawl tal-Programm ta’ Investitur Individwali ta’ Malta === L-Att XV tal-2013 introduċa emendi għall-att prinċipali u għamilha possibbli għall-Ministru responsabbli għaċ-ċittadinanza li jassenja ċittadinanza b’naturalizzazzjoni lil persuna u d-dipendenti tagħha li huma kontributuri għall-''Malta Individual Investor Programme'' (MIIP), ''citizenship-by-investment program'' iddisinjat u implimentat minn Henley & Partners, ditta globali ta’ konsulenza dwar iċ-ċittadinanza, flimkien mal-[[Gvern ta' Malta|Gvern ta’ Malta]]. <ref>{{Ċita web|url=http://www.independent.com.mt/articles/2016-05-12/local-news/Malta-s-citizenship-scheme-ranks-number-one-in-Henley-Partners-report-6736157746}}</ref> L-emendi pprovdew ukoll għat-twaqqif tal-kariga ta’ Regolatur u Kumitat ta’ Monitoraġġ (magħmul mill-Prim Ministru, Kap tal-Oppożizzjoni u Ministru responsabbli għaċ-ċittadinanza) tal-MIIP. L-emenda għamlitha wkoll reat li tirreklama, tippubblika jew ixxerred il-programm mingħajr awtorizzazzjoni. <ref>{{Ċita web |data-aċċess=2022-01-24 |titlu=Archive copy |url=http://www.parlament.mt/file.aspx?f=44746 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140722211146/http://www.parlament.mt/file.aspx?f=44746 |arkivju-data=2014-07-22 |url-status=dead }}</ref> Il-Gvern qal li se jkun qed jilqa’ applikazzjonijiet għal kontribuzzjoni ta’ €650,000 (€25,000 għall-miżżewġin u dipendenti) lill-Fond Nazzjonali għall-Iżvilupp u Soċjali. Kriterji oħra ta’ investiment jinkludu investiment fi stocks jew bonds awtorizzati mill-gvern għal minimu ta’ €150,000 u terminu minimu ta’ ħames snin. L-applikanti għandhom jimpenjaw ruħhom ukoll li jew jixtru proprjetà residenzjali stmata għal aktar minn €350,000 jew jikri proprjetà, b’kera minima annwali ta’ €16,000 għal perjodu minimu ta’ ħames snin. <ref>{{Ċita ktieb|paġni=469–478|isbn=978-0992781859}}</ref> L-iskema kienet mmaqdra, kemm f'Malta kif ukoll barra <ref>{{Ċita web|url=http://www.euractiv.com/justice/maltese-eu-citizenship-sale-ange-news-532846}}</ref>, bħala bejgħ taċ-ċittadinanza, li sar attraenti minħabba li Malta hija stat membru tal-UE. Minħabba f'hekk, il-Gvern qal li se jneħħi waħda mill-aktar bidliet kontroversjali li ġabet magħha l-liġi l-ġdida, li tintemm il-pubblikazzjoni ta’ ismijiet ta’ ċittadini ġodda b’naturalizzazzjoni. Id-dispożizzjoni se terġa' tiġi promulgata u l-ebda applikazzjoni ma tiġi aċċettata qabel ma ssir il-bidla. <ref>{{Ċita web|url=http://www.maltatoday.com.mt/en/newsdetails/news/budget2014/No-golden-passports-before-secrecy-clause-is-removed-Louis-Grech-20131118|data-aċċess=2022-01-24|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131120021703/http://www.maltatoday.com.mt/en/newsdetails/news/budget2014/No-golden-passports-before-secrecy-clause-is-removed-Louis-Grech-20131118|arkivju-data=2013-11-20|url-status=dead}}</ref> == Ċittadinanza Maltija biż-żwieġ == Il-konjuġi barrani ta’ ċittadin Malti jista’ jakkwista ċittadinanza Maltija biż-żwieġ wara 5 snin ta’ żwieġ u jgħixu flimkien. Ir-residenza f'Malta mhix meħtieġa. * Ir-romol u r-romol ta’ ċittadin Malti (fejn il-konjuġi miet fl-ewwel 5 snin taż-żwieġ) jistgħu japplikaw għaċ-ċittadinanza Maltija biż-żwieġ 5 snin wara d-data taż-żwieġ mal-konjuġi mejjet tagħhom. * Persuni separati minn konjuġi Malti xorta jistgħu japplikaw għaċ-ċittadinanza Maltija biż-żwieġ sakemm għexu flimkien għal 5 snin wara l-jum taż-żwieġ. * Qabel l-10 ta’ Frar 2000, il-perjodu taż-żwieġ ta’ 5 snin ma kienx japplika, filwaqt li qabel l-1 ta’ Awwissu 1989 biss il-mara barranija ta’ raġel Malti kienet eliġibbli għaċ-ċittadinanza biż-żwieġ. == Ċittadinanza Maltija b'adozzjoni == Qabel l-1 ta’ Jannar 1977 persuna adottata minn ċittadini Maltin normalment kisbet iċ-ċittadinanza Maltija awtomatikament. F’dik id-data tneħħiet il-faċilità li tinkiseb iċ-ċittadinanza Maltija b’adozzjoni. Mill-1 ta’ Awwissu 1989, tifel adottat minn ċittadini Maltin jikseb iċ-ċittadinanza Maltija awtomatikament sakemm it-tifel ikun taħt l-età ta’ 10 snin fid-data tal-adozzjoni. == Telf taċ-ċittadinanza Maltija == === 1964 sa 1989 === Fl-indipendenza fl-1964, Malta adottat regoli stretti biex tipprevjeni [[Ċittadinanza multipla|ċittadinanza doppja]] fl-età adulta. * ċittadin adult ta’ Malta li jakkwista ċittadinanza barranija awtomatikament tilef iċ-ċittadinanza Maltija * ċittadin Malti li kien akkwista ċittadinanza oħra mat-twelid jew waqt it-tfulija kien obbligat li jirrinunzja għal dik iċ-ċittadinanza l-oħra qabel l-età ta’ 19-il sena. Inkella ntilfet iċ-ċittadinanza Maltija. === Riformi tal-1989 === Mill-1 ta’ Awwissu 1989 il-liġi Maltija ġiet emendata biex ċerti emigranti minn Malta jkunu jistgħu jżommu ċ-ċittadinanza Maltija. Kien meħtieġ li tkun imwieled Malta u tissodisfa ċerti kriterji residenzjali sabiex tibbenefika minn din id-dispożizzjoni. Dawk koperti minn din l-eċċezzjoni limitata tqiesu li ''qatt'' ma tilfu ċ-ċittadinanza Maltija. Fi kliem ieħor, il-bidla fil-liġi kienet retrospettiva għall-21 ta’ Settembru 1964. Ir-riforma ma għenitx liċ-ċittadini Maltin b’dixxendenza li kienu twieldu f’pajjiżi oħra (bħall-Awstralja jew il-Kanada) li kienu għadhom obbligati jirrinunzjaw għaċ-ċittadinanza l-oħra tagħhom sa’ 19-il sena jew jiffaċċjaw telf awtomatiku taċ-ċittadinanza Maltija. Pereżempju, bejn l-1964 u l-2000 (meta nbidlet il-liġi), madwar 2000 żagħżugħ imwielda fl-Awstralja (ta’ 18-il sena) irrinunzjaw [[Liġi dwar in-nazzjonalità Awstraljana|iċ-ċittadinanza Awstraljana]] tagħhom sabiex iżommu ċ-ċittadinanza Maltija. Ġeneralment ma setgħux jirkupraw iċ-ċittadinanza Awstraljana tagħhom aktar tard, jew jemigraw lura lejn l-Awstralja. === Riformi tal-2000 === Mill-10 ta’ Frar 2000, ma kienx aktar possibbli li b’mod involontarju titlef iċ-ċittadinanza Maltija abbażi tal-pussess jew l-akkwist ta’ ċittadinanza barranija. Eks ċittadin Malti bit-twelid jew dixxendenza li kien joqgħod barra minn Malta għal 6 snin ingħata awtomatikament iċ-ċittadinanza Maltija retrospettiva għad-data li fiha tilfuha. Fi kliem ieħor, huma meqjusa li ''qatt'' ma tilfu ċ-ċittadinanza Maltija. Eks-ċittadini Maltin oħra li ma jissodisfawx ir-rekwiżiti għall-akkwist awtomatiku mill-ġdid taċ-ċittadinanza Maltija huma intitolati li jiksbu ċittadinanza Maltija permezz ta’ reġistrazzjoni. Dan jinkludi eks-ċittadini Maltin li kisbu dak l-istatus permezz ta’ naturalizzazzjoni jew reġistrazzjoni, u dawk li għexu barra minn Malta għal inqas minn 6 snin. == Ċittadinanza doppja == B'effett mill-10 ta' Frar 2000, m'hemm l-ebda restrizzjonijiet taħt il-liġi Maltija fuq iċ-ċittadini tagħha li għandhom ċittadinanza oħra. Ċittadini doppji huma intitolati li jkollhom passaport Malti. == Ċittadinanza tal-Unjoni Ewropea == Minħabba li Malta tifforma parti mill- [[Unjoni Ewropea]], iċ-ċittadini Maltin huma wkoll [[Ċittadinanza tal-Unjoni Ewropea|ċittadini tal-Unjoni Ewropea]] taħt il-[[liġi tal-Unjoni Ewropea]] u b'hekk igawdu [[Libertà ta' moviment għall-ħaddiema|drittijiet ta' moviment ħieles]] u [[Malta|għandhom id-dritt tal-vot]] fl-[[Elezzjonijiet fl-Unjoni Ewropea|elezzjonijiet]] għall-[[Parlament Ewropew]] . <ref>{{Ċita web|url=http://europa.eu/about-eu/countries/member-countries/malta/index_en.htm}}</ref> Meta f’pajjiż mhux tal-UE fejn m’hemmx ambaxxata Maltija, iċ-ċittadini Maltin għandhom id-dritt li jiksbu protezzjoni konsulari mill-ambaxxata ta’ kwalunkwe pajjiż ieħor tal-UE preżenti f’dak il-pajjiż. <ref>Article 20(2)(c) of the [[wikisource:Consolidated version of the Treaty on the Functioning of the European Union/Part Two: Non-Discrimination and Citizenship of the Union#Article_20|Treaty on the Functioning of the European Union]].</ref> <ref>[[Citizenship of the European Union#Stated rights|Rights abroad: Right to consular protection]]: a right to protection by the diplomatic or consular authorities of other Member States when in a non-EU Member State, if there are no diplomatic or consular authorities from the citizen's own state (Article 23): this is due to the fact that not all member states maintain embassies in every country in the world (14 countries have only one embassy from an EU state). [[Antigua and Barbuda]] (UK), [[Barbados]] (UK), [[Belize]] (UK), [[Central African Republic]] (France), [[Comoros]] (France), [[Gambia]] (UK), [[Guyana]] (UK), [[Liberia]] (Germany), [[Saint Vincent and the Grenadines]] (UK), [[San Marino]] (Italy), [[São Tomé and Príncipe]] (Portugal), [[Solomon Islands]] (UK), [[Timor-Leste]] (Portugal), [[Vanuatu]] (France)</ref> Iċ-ċittadini Maltin jistgħu jgħixu u jaħdmu fi kwalunkwe pajjiż fl-UE bħala riżultat tad-dritt ta' moviment liberu u residenza mogħti fl-[[Trattati tal-Unjoni Ewropea|Artikolu 21 tat-Trattat UE]] . <ref>{{Ċita web|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2008:115:0047:0199:EN:PDF|format=PDF}}</ref> == Ċittadinanza tal-Commonwealth == Bħala [[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|membru tal]] -Commonwealth, iċ-ċittadini ta’ Malta huma [[Ċittadin tal-Commonwealth|ċittadini tal-Commonwealth]] u għalhekk għandhom ċerti drittijiet fir- [[Renju Unit]] : * aċċess għall-[[Approvazzjoni tad-Dħul tal-Ancestry tar-Renju Unit|Ancestry Entry Clearance tar-Renju Unit]] * aċċess għall-iskema tal-Working Holiday Visa tar-Renju Unit * intitolament għar-Renju Unit [[Dritt ta' residenza]] għal ċittadini Maltin imwielda qabel l-1983 b'ommijiet imwielda Brittanniċi. Dan joffri drittijiet ta' ċittadinanza sħaħ b'mod effettiv fir-Renju Unit (b'rotta aktar sempliċi għan-naturalizzazzjoni). * drittijiet sħaħ għall-vot u għall-kariga pubblika fir-Renju Unit. * l-għażla li tingħaqad mal-[[Forzi Armati tal-Maestà Tagħha]] . == Libertà tal-ivvjaġġar taċ-ċittadini Maltin == Minn Mejju 2018, iċ-ċittadini Maltin kellhom aċċess mingħajr viża jew viża mal-wasla għal [[Rekwiżiti tal-viża għaċ-ċittadini Maltin|182 pajjiż u territorju]], u kklassifika l-passaport Malti fis-7 post fid-dinja (marbuta mal-passaporti tar- [[Ċekja|Repubblika Ċeka]] u [[New Zealand]] ) skont l-Indiċi tar-Restrizzjonijiet tal-Viża. <ref>{{Ċita web|url=https://www.henleyglobal.com/files/download/HPI2018/PI%202018%20INFOGRAPHS%20GLOBAL%20180518.pdf|data-aċċess=2022-01-24|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190829210611/https://www.henleyglobal.com/files/download/HPI2018/PI%202018%20INFOGRAPHS%20GLOBAL%20180518.pdf|arkivju-data=2019-08-29|url-status=dead}}</ref> [[Stampa:Visa_requirements_for_Maltese_citizens.png|daqsminuri|330x330px| [[Rekwiżiti tal-viża għaċ-ċittadini Maltin]]]] Ir-rekwiżiti tal-viża għaċ-ċittadini Maltin huma restrizzjonijiet amministrattivi tad-dħul mill-awtoritajiet ta' stati oħra mqiegħda fuq iċ-ċittadini ta' [[Malta]] . Fl-2017, in-nazzjonalità Maltija hija kklassifikata fit-tielet u għoxrin fl- Indiċi tan-Nazzjonalità (QNI). Dan l-indiċi huwa differenti mill-[[viża|Indiċi tar-Restrizzjonijiet tal-Viża]], li jiffoka fuq fatturi esterni inkluż il-libertà tal-ivvjaġġar. Il-QNI jikkunsidra, minbarra l-libertà tal-ivvjaġġar, fuq fatturi interni bħall-paċi u l-istabbiltà, is-saħħa ekonomika, u l-iżvilupp uman ukoll. <ref>{{Ċita web|url=https://www.businessinsider.de/nationalities-with-the-best-quality-of-life-2016-6?r=UK&IR=T|data-aċċess=2022-01-24|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181209134431/https://www.businessinsider.de/nationalities-with-the-best-quality-of-life-2016-6?r=UK&IR=T|arkivju-data=2018-12-09|url-status=dead}}</ref> == Ara ukoll == * [[Passaport Malti]] == Links esterni == * [https://web.archive.org/web/20220124154111/https://komunita.gov.mt/en/ Community Malta Agency], aġenzija tal-gvern responsabbli għaċ-ċittadinanza * [https://web.archive.org/web/20040731002213/http://docs.justice.gov.mt/lom/legislation/english/leg/vol_4/chapt188.pdf Att dwar iċ-Ċittadinanza Maltija] == Referenzi == [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] <references>Referenzi</references> 91ez3u5it9b3punonxpael65cvmudbp 0 28798 332005 315139 2026-09-11T00:47:00Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332005 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Battir''' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: بتير) huwa villaġġ [[Palestina|Palestinjan]] fix-Xatt tal-Punent, li jinsab 6.4 km fil-Punent ta' [[Bethlehem]] u fil-Lbiċ ta' [[Ġerusalemm]]. Fl-2017, il-villaġġ kellu popolazzjoni ta' 4,696 ruħ.<ref>{{Ċita web|url=https://www.pcbs.gov.ps/Downloads/book2364-1.pdf|titlu=State of Palestine: Preliminary Results of the Population, Housing and Establishments Census, p. 76.|data=2017}}</ref> Kien abitat matul il-perjodi [[Biżantini]] u [[Iżlam|Iżlamiċi]], u fiċ-ċensimenti [[Imperu Ottoman|Ottomani]] u tal-Mandat [[Renju Unit|Brittaniku]] l-popolazzjoni tiegħu ġiet irreġistrata bħala primarjament Musulmana. Fl-imgħoddi, il-villaġġ kien jinsab tul ir-rotta minn Ġerusalemm għal [[Bayt Jibrin]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.tau.ac.il/humanities/archaeology/projects/proj_past_betar.html|titlu=Department of Archaeology - Soundings in Betar, Bar-Kochba's Last Stronghold|sit=www.tau.ac.il|data-aċċess=2022-08-13}}</ref> Battir jinsab ftit 'il fuq mir-rotta moderna tal-linja ferrovjarja [[Jaffa]]–Ġerusalemm, li kienet serviet bħala l-linja tal-armistizju bejn [[Iżrael]] u l-[[Ġordan]] mill-1949 sal-Gwerra tas-Sittin Jum, meta ġiet okkupata minn Iżrael. Fl-2007, Battir kellu popolazzjoni ta' madwar 4,000 ruħ.<ref>{{Ċita web|url=http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_PCBS/Downloads/book1487.pdf|titlu=2007 PCBS Census Palestinian Central Bureau of Statistics. p. 116.|data-aċċess=2022-08-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190409184637/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_PCBS/Downloads/book1487.pdf|arkivju-data=2019-04-09|url-status=dead}}</ref> Fl-2014, Battir tniżżel bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]], bit-titlu Art taż-Żebbuġ u tal-Vinji ''— Pajsaġġ [[Kultura|Kulturali]] tan-Nofsinhar ta' Ġerusalemm, Battir''.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1492/|titlu=Palestine&#x3a; Land of Olives and Vines &ndash; Cultural Landscape of Southern Jerusalem, Battir|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-08-13}}</ref> == Storja == === Żmien il-qedem === [[Stampa:بلدة بتير - غرب بيت لحم.jpg|daqsminuri|Il-linja ferrovjarja Jaffa-Ġerusalemm li tgħaddi minn Battir.]] Battir inbena lejn il-Grigal ta' ''Khirbet el-Yahud'' (bl-Għarbi: خربة اليهود, litteralment "Fdal tal-[[Ġudaiżmu|Lhud]]"), u huwa sit [[Arkeoloġija|arkeoloġiku]] li jinkludi l-fdalijiet ta' Betar tal-qedam.<ref>Palmer, E.H. (1881). The Survey of Western Palestine: Arabic and English Name Lists Collected During the Survey by Lieutenants Conder and Kitchener, R. E. Transliterated and Explained by E.H. Palmer. Committee of the Palestine Exploration Fund. p. 312.</ref> Ilu abitat b'mod kontinwu minn Żmien il-[[Ħadid]] sas-seklu 2 W.K., meta r-[[Imperu Ruman|Rumani]] qerduh matul ir-rewwixta ta' Bar Kokhba.<ref>A. Oppenheimer, Between Rome and Babylon, 2005, 313-9.</ref> L-isem Għarbi ta' Battir jippreserva l-isem antik tal-villaġġ.<ref>Tamén, Conder, Claude R. (1887). Tent Work in Palestine: A Record of Discovery and Adventure (1887 ed.). R. Bentley & Son. p. 143.</ref><ref>K. Singer, Pottery of the Early Roman Period from Betar, Tel Aviv 20, 1993, pp. 98-103.</ref> Skont tradizzjoni Lhudija partikolari, il-villaġġ huwa wkoll is-sit fejn hemm il-qabar tal-għaref Tannajku [[Eleazar ta' Modi'im]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.hebrewbooks.org/pdfpager.aspx?req=2933&st=&pgnum=346|titlu=אוצר מסעות - יהודה דוד אייזענשטיין (page 346 of 352)|data=2012-10-02|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-08-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20121002045002/https://www.hebrewbooks.org/pdfpager.aspx?req=2933&st=&pgnum=346|arkivju-data=2012-10-02|url-status=bot: unknown}}</ref> Il-Kalċi ta' Warren jingħad li nstab qrib Battir.<ref>WILLIAMS, Dyfri (2015). "A Cantharus from Ancient Betar near Jerusalem (the So-called Warren Cup) and Roman Silver Plate". ''Babesch''. '''90''': 155–198.</ref><ref>Castaldo, Daniela (2018-03-22). "Musical Themes and Private Art in the Augustan Age". ''Greek and Roman Musical Studies''. '''6''' (1): 96–114.</ref><ref>Zeichmann, Christopher B. (2020-06-18). "Same-Sex Intercourse Involving Jewish Men 100 BCE–100 CE". ''Religion and Gender''. '''10''' (1): 13–36.</ref> [[Stampa:Rail ticket, Jaffa-Jerusalem Railroad - recto.jpg|daqsminuri|In-naħa ta' quddiem ta' biljett ferrovjarju użat tal-linja ferrovjarja Jaffa-Ġerusalemm.]] === Perjodu Biżantin === Mużajk mill-aħħar tal-perjodu Biżantin jew mill-bidu tal-perjodu Iżlamiku nstab f'Battir.<ref>Dauphin, C. (1998). La Palestine byzantine, Peuplement et Populations. BAR International Series 726 (bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]]). Vol. III : Catalogue. Oxford: Archeopress. <nowiki>ISBN 0-860549-05-4</nowiki>. p. 911.</ref> === Perjodu Ottoman === Fl-1596, Battir tfaċċa fir-reġistri tat-taxxa Ottomani bħala villaġġ fin-''Nahiya'' ta' Quds fil-''Liwa'' ta' Quds. Kellu popolazzjoni ta' 24 unità domestika u żewġ għożżieba, kollha kemm huma Musulmani, u kienu jħallsu t-taxxi fuq il-qamħ, l-għelejjel tas-sajf jew is-siġar tal-[[frott]], kif ukoll fuq il-mogħoż jew ix-xehdiet tan-[[Naħla|naħal]]; li kienu jammontaw għal total ta' 4,800 Akçe. Id-dħul kollu kien imur għand ''Waqf''.<ref>Hütteroth, Wolf-Dieter; Abdulfattah, Kamal (1977). Historical Geography of Palestine, Transjordan and Southern Syria in the Late 16th Century. Erlanger Geographische Arbeiten, Sonderband 5. Erlangen, il-[[Ġermanja]]: Vorstand der Fränkischen Geographischen Gesellschaft. <nowiki>ISBN 3-920405-41-2</nowiki>. p. 115.</ref> [[Stampa:Rail ticket, Jaffa-Jerusalem Railroad - verso.jpg|daqsminuri|In-naħa ta' wara ta' biljett ferrovjarju użat tal-linja ferrovjarja Jaffa-Ġerusalemm.]] Fl-1838 ġie mniżżel bħala ''Bittir'', villaġġ Musulman fid-distrett ta' ''Beni Hasan'', fil-Punent ta' Ġerusalemm.<ref>Robinson u Smith, 1841, vol 3, 2nd appendix, p. 123.</ref><ref>Robinson u Smith, 1841, vol 2, pp. 324-325.</ref> L-esploratur [[Franza|Franċiż]] [[Victor Guérin]] żar il-villaġġ fl-1863<ref>Guérin, 1869, p. 387.</ref>, filwaqt li lista ta' villaġġi Ottamani tal-ħabta tal-1870 indikat li Battir kellu popolazzjoni ta' 239 ruħ li kienu jgħixu f'total ta' 62 dar, għalkemm f'dak il-każ kienu jingħaddu biss l-irġiel. Ġie miktub ukoll li kellu "fawwara sabiħa tnixxi għal ġol-bitħa tal-[[moskea]]".<ref>Socin, 1879, p. 148.</ref><ref>Hartmann, 1883, p. 122.</ref> Fl-1883, l-''Istħarriġ tal-Punent tal-Palestina'' tal-PEF iddeskriva lil Battir bħala villaġġ b'daqs moderat, fuq xaqliba wieqfa ta' wied fond.<ref>Conder u Kitchener, 1883, SWP III, pp. 20-21.</ref> Fl-1896, il-popolazzjoni ta' ''Bettir'' ġiet stmata li kienet tammonta għal madwar 750 persuna.<ref>Schick, 1896, p. 125.</ref> Fis-seklu 20, l-iżvilupp ta' Battir kien marbut mal-pożizzjoni tiegħu tul il-linja ferrovjarja lejn Ġerusalemm, li kienet tagħti aċċess għas-suq kif ukoll għall-introjtu mill-passiġġieri li kienu jinżlu mill-ferrovija biex jistrieħu u biex jieklu fi triqithom lejn Ġerusalemm.<ref>{{Ċita web|url=http://ags.ou.edu/~bwallach/documents/A%20Window%20on%20the%20West%20Bank.pdf|titlu=A Window on the West Bank|kunjom=Wallach|isem=Bret}}</ref> === Perjodu tal-Mandat Brittaniku === [[Stampa:Battir04.png|daqsminuri|[[Pittura]] ta' nisa minn Battir sejrin lejn is-suq, 1913.]] Fiċ-ċensiment tal-Palestina tal-1922, li twettaq mill-awtoritajiet tal-Mandat Brittaniku, Battir kellu popolazzjoni Musulmana ta' 542 ruħ<ref>Barron, 1923, Table VII, Sub-district of Jerusalem, p. 14.</ref>, li żdiedet fiċ-ċensiment tal-1931 għal 758 ruħ; 755 Musulman, żewġ [[Kristjaneżmu|Kristjani]] u Lhudi, f'172 dar.<ref>Mills, 1932, p. 37.</ref> Fl-istatistika tal-1945 il-popolazzjoni ta' Battir kienet tlaħħaq l-1,050 ruħ, kollha Musulmani<ref>Il-Gvern tal-Palestina, id-Dipartiment tal-Istatistika, 1945, p. 24.</ref>, b'total ta' 8,028 dunam ta' art skont stħarriġ uffiċjali tal-art u tal-popolazzjoni.<ref>Il-Gvern tal-Palestina, id-Dipartiment tal-Istatistika. ''Village Statistics, April, 1945.'' Ikkwotat fil-Hadawi, 1970, p. 56.</ref> Minn dan l-ammont, 1,805 dunam kienu pjantaġġuni u raba', 2,287 dunam kienu għaċ-ċereali<ref>Il-Gvern tal-Palestina, id-Dipartiment tal-Istatistika. ''Village Statistics, April, 1945.'' Ikkwotat fil-Hadawi, 1970, p. 101.</ref>, filwaqt li 73 dunam kienu art mibnija (urbana).<ref>Il-Gvern tal-Palestina, id-Dipartiment tal-Istatistika. ''Village Statistics, April, 1945.'' Ikkwotat fil-Hadawi, 1970, p. 151.</ref> === Perjodu Ġordanjan === [[Stampa:ביתר - תחנת הרכבת.-JNF044319.jpeg|xellug|daqsminuri|L-istazzjon ferrovjarju ta' Battir fl-1934.]] Matul il-gwerra tal-1948, il-biċċa l-kbira tar-residenti tal-villaġġ ħarbu, iżda Mustafa Hassan u ftit oħra baqgħu hemm. Billejl kienu jixgħelu x-xemgħat fid-djar, u binhar kienu joħorġu l-bhejjem. Meta qorbu lejn il-villaġġ, l-Iżraeljani ħasbu li Battir kien għadu abitat u ma attakkawhx.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Rößler|isem=Hans-Christian|kunjom2=Battir|titlu=Palästinenserdorf Battir: Widerstand durch Denkmalschutz|url=https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/palaestinenserdorf-battir-widerstand-durch-denkmalschutz-11794439.html|lingwa=de|data-aċċess=2022-08-13}}</ref> Il-linja tal-armistizju ġiet stabbilita qrib il-linja ferrovjarja, u Battir spiċċa ftit metri fil-Lvant tal-fruntiera bejn il-[[Ġordan]] u Iżrael. Mill-inqas 30 % tal-art ta' Battir jinsab fuq in-naħa ta' Iżrael tal-Linja l-Ħadra, kif ukoll ftit mill-binjiet tal-villaġġ, iżda r-residenti tħallew iżommu l-art bil-patt u l-kundizzjoni li ma jagħmlux ħsara lil-linja ferrovjarja, u b'hekk kienu l-unika Palestinjani li uffiċjalment tħallew jaqsmu f'Iżrael u jaħdmu l-artijiet tagħhom qabel il-Gwerra tas-Sittin Jum.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=For First Time, Israeli State Agency Opposes Segment of West Bank Separation Fence|url=https://www.haaretz.com/2012-09-13/ty-article/israel-state-agency-says-no-to-fence/0000017f-debb-db22-a17f-febbd9550000|lingwa=en|data-aċċess=2022-08-13}}</ref> Il-partijiet ta' Battir fuq in-naħa ta' Iżrael tal-Linja l-Ħadra uffiċjalment jagħmlu parti mill-ġurisdizzjoni territorjali tal-Kunsill Reġjonali ta' Mateh Yehuda iżda ma għandhomx kumitat lokali tagħhom stess u l-awtorità tal-Kunsill ma tiġix eżerċitata hemmhekk. Battir spiċċa taħt amministrazzjoni Ġordanjana wara l-gwerra tal-1948 bejn l-Għarab u Iżrael, u ġie anness mill-Ġordan fl-1950.<ref>"Jordan and the Palestinians". ''Jordan and the Palestinians:The Creation of the Hashemite Kingdom of Jordan and the Unification of the Two Banks''. Contemporain publications. Presses de l’Ifpo. 2013. pp. 230–245. ISBN <bdi>9782351594384</bdi>.</ref> Iċ-ċensiment Ġordanjan tal-1961 stabbilixxa li kien hemm 1,321 abitant f'Battir.<ref>{{Ċita web|url=http://users.cecs.anu.edu.au/~bdm/yabber/census/JordanCensusPages/JordanCensus1961-p23.pdf|titlu=Statistika. p. 23.}}</ref> === Wara l-1967 === Mill-Gwerra tas-Sittin Jum fl-1967 'l hawn, l-istatus ta' Battir inbidel minn okkupazzjoni u annessjoni Ġordanjana għal okkupazzjoni Iżraeljana. Fiċ-ċensiment tal-1967 il-popolazzjoni kienet tammonta għal 1,445 ruħ.<ref>{{Ċita web|url=http://www.levyinstitute.org/pubs/1967_census/vol_1_tab_2.pdf|titlu=Perlmann, Joel (November 2011 – February 2012). "The 1967 Census of the West Bank and Gaza Strip: A Digitized Version" (PDF). Levy Economics Institute.|data-aċċess=2022-08-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250703025405/https://www.levyinstitute.org/pubs/1967_census/vol_1_tab_2.pdf|arkivju-data=2025-07-03|url-status=dead}}</ref> Mill-iffirmar tal-Ftehim ta' [[Oslo]] II fl-1995, Battir ġie amministrat mill-Awtorità Nazzjonali Palestinjana (ANP). Kien immexxi minn kunsill tal-villaġġ li attwalment huwa amministrat minn disa' membri maħtura mill-ANP. 23.7 % tal-artijiet tal-villaġġ ġew ikklassifikati bħala Żona B, filwaqt li l-kumplament (76.3 %) ġew ikklassifikati bħala Żona Ċ.<ref>{{Ċita web|url=http://www.ochaopt.org/documents/opt_arij_villageprofile_Battir.pdf|titlu="Battir Village Profile" (PDF). The Applied Research Institute – Jerusalem. 2010.|data-aċċess=2022-08-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140317080218/http://www.ochaopt.org/documents/opt_arij_villageprofile_Battir.pdf|arkivju-data=2014-03-17|url-status=dead}}</ref> Fl-2007, Battir kellu popolazzjoni ta' 3,967 ruħ, filwaqt li fl-2012 il-popolazzjoni kienet stmata li kienet tlaħħaq madwar 4,500 ruħ.<ref>{{Ċita web|url=http://maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=561121|titlu=Palestine readying to propose Battir for UNESCO protection {{!}} Maan News Agency|data=2013-05-17|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-08-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130517093253/http://maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=561121|arkivju-data=2013-05-17|url-status=bot: unknown}}</ref> == Ġeografija == [[Stampa:Bitar1893.jpg|daqsminuri|250x250px|Ir-raba' mtarraġ antik ta' Battir]] Battir jinsab 6.4 km (distanza orizzontali) fil-Majjistral ta' Bethlehem fuq għolja fuq Wadi el-Jundi (litteralment il-"Wied tas-Suldat"), li jinsab fil-Lbiċ tal-għoljiet tal-Ġudea u jibqa' sejjer sal-pjanura kostali. L-''Istħarriġ tal-Punent tal-Palestina'' tal-PEF fl-1883 iddeskriva d-difiżi naturali tal-villaġġ, u sostna li d-djar tiegħu kienu jinsabu fuq raba' mtarraġ bil-blat, b'irdum tal-blat taħthom; u b'hekk mit-Tramuntana l-post kien b'saħħtu ħafna, filwaqt li min-Nofsinhar kien hemm daħla dejqa bejn żewġ irdumijiet ewlenin li tikkollega l-għolja mal-irdum prinċipali. F'altitudni ta' madwar 760 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, is-sjuf ta' Battir ikunu miti, filwaqt li x-xtiewi wkoll ikunu miti b'xi ftit borra okkażjonali. It-temperatura annwali medja hija 16^o C. === Sistema tal-irrigazzjoni u raba' mtarraġ antiki === Battir għandu sistema unika tal-irrigazzjoni li tuża r-raba' mtarraġ imsawwar mill-[[bniedem]] (''habbai'l'') u sistema ta' manipolazzjoni manwali tal-ilma permezz ta' xatbiet żgħar. In-network ta' żmien ir-Rumani għadu jintuża, u huwa alimentat minn seba' fawwariet li ilhom jipprovdu l-ilma ġieri għal 2,000 sena.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Kershner|isem=Isabel|data=2012-06-25|titlu=A Palestinian Village Tries to Protect a Terraced Ancient Wonder of Agriculture|url=https://www.nytimes.com/2012/06/26/world/middleeast/palestinian-village-tries-to-protect-landmark.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-08-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=545813|titlu=Threatened village proposed as next UNESCO world heritage site {{!}} Maan News Agency|data=2012-12-12|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-08-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20121212230115/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=545813|arkivju-data=2012-12-12|url-status=bot: unknown}}</ref> Is-sistema tal-irrigazzjoni tgħaddi minn wied wieqaf ħdejn il-Linja l-Ħadra fejn tpoġġiet sezzjoni tal-Linja Ferrovjarja ta' Hejaz ta' żmien l-Ottomani. Kuljum it-tmien klans prinċipali ta' Battir ipartu lil xulxin biex jisqu l-għelejjel tal-villaġġ. B'hekk hemm qawl lokali li jgħid li f'Battir "ġimgħa fiha tmint ijiem, mhux seba'". Skont l-antropologu [[Giovanni Sontana]] mill-UNESCO, "Jekk għad hemm, ma tantx fadal postijiet fir-reġjun tal-madwar fejn għadu jintuża metodu daqstant tradizzjonali tal-agrikoltura, li mhux biss għadu intatt, iżda għadu parti funzjonali tal-villaġġ".<ref>{{Ċita aħbar|data=2012-05-10|titlu=West Bank barrier threatens villagers' way of life|url=https://www.bbc.com/news/magazine-18012895|lingwa=en-GB|data-aċċess=2022-08-13}}</ref> Fl-2007, il-villaġġ ta' Battir ħarrek lill-Ministeru għad-Difiża Iżraeljan sabiex jipprova jobbligah ibiddel ir-rotta ppjanata tal-fruntiera fiżika bejn Iżrael u x-Xatt tal-Punent li kienet tgħaddi minn parti mis-sistema tal-irrigazzjoni ta' Battir li għandha 2,000 sena u li għadha tintuża. L-Awtorità Iżraeljana għan-Natura u l-Parks (INPA), li approvat ir-rotta oriġinali tal-ħajt fl-2005, bidlet fehmitha u kitbet f'dokument ta' [[politika]] ta' 13-il paġna li r-raba' mtarraġ ta' Battir kien wirt storiku Iżraeljan ukoll u kellu jiġi ssalvagwardjat kemm jista' jkun b'attenzjoni.<ref>{{Ċita web|url=https://www.tabletmag.com/sections/israel-middle-east/articles/land-for-peace-battir|titlu=Land for Peace: The Battle Over Ancient Palestinian Farming Terraces|data=2013-06-10|sit=Tablet Magazine|data-aċċess=2022-08-13}}</ref> Stqarret ukoll li r-raba' mtarraġ madwar Battir, li huwa xhieda ta' metodi ta' biedja fir-reġjun antiki millenji sħaħ, kien se jsirlu ħsara irriversibbli mill-ħajt, tkun kemm tkun dejqa r-rotta. Kienet l-ewwel darba li aġenzija tal-gvern Iżraeljan esprima oppożizzjoni għall-kostruzzjoni ta' segment tal-ħajt li ntuża bħala fruntiera. Dan l-affidavit kien waħda minn erba' opinjonijiet tal-esperti li sostnew li l-ħajt kien se jħarbat is-sistema unika tal-biedja, u fil-bidu ta' Mejju 2013, il-Qorti Suprema Iżraeljana tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-Ministeru għad-Difiża jrid jispjega "għaliex ir-rotta tal-fruntiera ta' separazzjoni fiż-żona tal-villaġġ ta' Battir ma kellhiex titneħħa jew tinbidel, jew inkella għaliex ma setgħetx titfassal b'mod ieħor". Il-Ministeru għad-Difiża kellu jippreżenta pjan ġdid għas-sigurtà tal-fruntiera li ma jeqridx lil Battir sat-2 ta' Lulju 2013. Petizzjoni separata kontra l-ħajt ta' separazzjoni tressqet ukoll mill-belt Lhudija fil-qrib ta' Beitar Illit, peress li l-popolazzjoni bdiet tibża' li minħabba f'hekk iktar 'il quddiem ma kinux ikunu jistgħu jespandu l-insedjament.<ref>{{Ċita web|url=https://www.rfi.fr/en/middle-east/20130312-historic-palestinian-agricultural-village-fights-separation-wall|titlu=Historic Palestinian village fights Israel's separation wall|data=2013-03-12|sit=RFI|lingwa=en|data-aċċess=2022-08-13}}</ref> Fl-2011 l-UNESCO tat premju ta' $15,000 lil Battir għas-"Salvagwardja u l-Ġestjoni tal-Pajsaġġi Kulturali" talli ħa ħsieb ir-raba' mtarraġ u s-sistema tal-irrigazzjoni antiki tiegħu.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://www.rfi.fr/en/middle-east/20130312-historic-palestinian-agricultural-village-fights-separation-wall|titlu=Historic Palestinian village fights Israel's separation wall|data=2013-03-12|sit=RFI|lingwa=en|data-aċċess=2022-08-13}}</ref> F'Mejju 2012, l-Awtorità Nazzjonali Palestinjana bagħtet delegazzjoni fil-kwartieri ġenerali tal-UNESCO f'[[Pariġi]], Franza, biex tiġi diskussa l-possibbiltà li Battir jiżdied fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.<ref name=":0" /> Il-Viċi Ministru għat-Turiżmu tal-ANP, Hamadan Taha, qal li l-organizzazzjoni trid "tħarsu bħala wirt Palestinjan u dinji", b'mod speċjali r-raba' mtarraġ u s-sistema tal-irrigazzjoni antiki tiegħu. In-nominazzjoni ta' Battir ġiet imblukkata fl-aħħar minuta minħabba li l-preżentazzjoni formali saret tard wisq. F'dokument dwar il-ħsara li tikkawża l-fruntiera fiżika ta' separazzjoni, l-INPA nnutat li "l-isforz tal-ġirien tagħna biex iż-żona ssir Sit ta' Wirt Dinji tpoġġina f'pożizzjoni imbarazzanti, u għalhekk għandna naħdmu flimkien magħhom biex inħarsu l-pajsaġġ".<ref name=":1" /> F'Jannar 2015, skont is-sindku tal-villaġġ Akram Badir, il-Qorti Suprema Iżraeljana rrifjutat it-talba tal-IDF biex tinbena fruntiera fiżika ta' separazzjoni li tgħaddi minn ġol-villaġġ.<ref>{{Ċita web|url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=751709|titlu=Israeli Supreme Court rules against separation wall in Battir {{!}} Maan News Agency|data=2015-01-09|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-08-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150109022550/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=751709|arkivju-data=2015-01-09|url-status=bot: unknown}}</ref> == Arkeoloġija == [[Stampa:Roman Inscription found near Bettir in 19th century.jpg|daqsminuri|Kitba mnaqqxa Rumana li nstabet qrib Battir u li ssemmi l-ħames u l-ħdax-il Leġjun Ruman.]] Banju Ruman antik alimentat minn fawwara jinsab f'nofs il-villaġġ ta' Battir. L-arkeologu [[D. Ussishkin]] isostni li l-villaġġ imur lura għal Żmien il-Ħadid, u jistqarr li għall-ħabta tar-Rewwixta kien villaġġ ta' bejn elf u elfejn ruħ, li kien intgħażel minn Bar Kochba għall-fawwara tiegħu, għall-pożizzjoni tad-difiża fuq l-għolja, u għall-prossimità tiegħu mar-rotta prinċipali bejn Ġerusalemm u Gaza. Kitba mnaqqxa Rumana ġiet skoperta wkoll ħdejn waħda mill-fawwariet naturali tal-villaġġ, fejn jissemmew il-ħames Leġjun tal-Maċedonja u l-ħdax-il Leġjun Klawdjan, li x'aktarx li kienu ħadu sehem fl-assedju tal-villaġġ matul ir-renju tal-Imperatur Adrijanu.<ref>Clermont-Ganneau, 1899, pp. 463-470.</ref> Ma hemm l-ebda evidenza ta' abitazzjoni fil-perjodu eżatt wara r-Rewwixta.<ref>D. Ussishkin, Soundings in Betar, Bar-Kochba's Last Stronghold, Journal of the Institute of Archaeology of Tel Aviv University, 20, 1993, pp. 66-97.</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Battir ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, bit-titlu Art taż-Żebbuġ u tal-Vinji ''— Pajsaġġ Kulturali tan-Nofsinhar ta' Ġerusalemm, Battir'', fl-2014.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-'''kriterju (v)''' "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".<ref name=":0" /> == Ġemellaġġ == * [[Luton]], ir-[[Renju Unit]]<ref>{{Ċita web|url=http://www.twinningwithpalestine.net/twin-lutonbattir.html|titlu=Reports from delegations concerning their visits to Palestinian communities.|data=2007-09-27|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-08-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070927013221/http://www.twinningwithpalestine.net/twin-lutonbattir.html|arkivju-data=2007-09-27|url-status=dead}}</ref> == Biblijografija == * Barron, J.B., ed. (1923). Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922. Government of Palestine. * Clermont-Ganneau, C.S. (1899). [ARP] Archaeological Researches in Palestine 1873-1874, translated from the French by J. McFarlane. Vol. 1. London: Palestine Exploration Fund. * Conder, C.R.; Kitchener, H.H. (1883). The Survey of Western Palestine: Memoirs of the Topography, Orography, Hydrography, and Archaeology. Vol. 3. London: Committee of the Palestine Exploration Fund. * Dauphin, C. (1998). La Palestine byzantine, Peuplement et Populations. BAR International Series 726 (in French). Vol. III : Catalogue. Oxford: Archeopress. <nowiki>ISBN 0-860549-05-4</nowiki>. * Government of Jordan, Department of Statistics (1964). First Census of Population and Housing. Volume I: Final Tables; General Characteristics of the Population. * Government of Palestine, Department of Statistics (1945). Village Statistics, April, 1945. * Guérin, V. (1869). Description Géographique, Historique et Archéologique de la Palestine. Judee, Vol 1, pt 2, part 1. Paris, Imprimé par autorisation de l'empereur à l'Impr. impériale. * Hadawi, S. (1970). Village Statistics of 1945: A Classification of Land and Area ownership in Palestine. Palestine Liberation Organization Research Centre. * Hartmann, M. (1883). "Die Ortschaftenliste des Liwa Jerusalem in dem türkischen Staatskalender für Syrien auf das Jahr 1288 der Flucht (1871)". Zeitschrift des Deutschen Palästina-Vereins. 6: 102–149. * Hütteroth, Wolf-Dieter; Abdulfattah, Kamal (1977). Historical Geography of Palestine, Transjordan and Southern Syria in the Late 16th Century. Erlanger Geographische Arbeiten, Sonderband 5. Erlangen, Germany: Vorstand der Fränkischen Geographischen Gesellschaft. <nowiki>ISBN 3-920405-41-2</nowiki>. * Mills, E., ed. (1932). Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas. Jerusalem: Government of Palestine. * Palmer, E.H. (1881). The Survey of Western Palestine: Arabic and English Name Lists Collected During the Survey by Lieutenants Conder and Kitchener, R. E. Transliterated and Explained by E.H. Palmer. Committee of the Palestine Exploration Fund. * Robinson, E.; Smith, E. (1841). Biblical Researches in Palestine, Mount Sinai and Arabia Petraea: A Journal of Travels in the year 1838. Vol. 2. Boston: Crocker & Brewster. * Schick, C. (1896). "Zur Einwohnerzahl des Bezirks Jerusalem". Zeitschrift des Deutschen Palästina-Vereins. 19: 120–127. * Socin, A. (1879). "Alphabetisches Verzeichniss von Ortschaften des Paschalik Jerusalem". Zeitschrift des Deutschen Palästina-Vereins. 2: 135–163. == Referenzi == [[Kategorija:Siti arkeoloġiċi]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Palestina]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] 87hlugm0k8jfjm8hl2zra1cyt2lbrud 0 29197 332014 325476 2026-09-11T09:28:34Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332014 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Escudo-UNAM-escalable.svg|daqsminuri|Is-siġill uffiċjali tal-UNAM.]]{{Databox}} L-'''Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku''' jew l-'''UNAM''' (bl-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]]: ''Universidad Nacional Autónoma de México'', UNAM) hija università pubblika tar-riċerka fil-[[Belt tal-Messiku]], il-[[Messiku]]. B'mod konsistenti tiġi kklassifikata bħala waħda mill-aqwa universitajiet fl-Amerka Latina<ref>{{Ċita web|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/latin-american-university-rankings/2023|titlu=QS Latin America University Rankings 2023|sit=Top Universities|lingwa=en|data-aċċess=2022-10-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.forbes.com/sites/karstenstrauss/2017/10/10/the-top-10-universities-in-latin-america-in-2017/|titlu=The Top 10 Universities In Latin America In 2017|kunjom=Strauss|isem=Karsten|sit=Forbes|lingwa=en|data-aċċess=2022-10-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.eluniversal.com.mx/english/unam-among-best-universities-world|titlu=The UNAM is among the best universities in the world|data=2019-06-19|sit=El Universal|lingwa=es|data-aċċess=2022-10-23}}</ref>, fejn hija wkoll l-ikbar f'termini ta' ammont ta' studenti.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Hollander|isem=Kurt|data=2008-01-27|titlu=A Campus Serves as a Needed Oasis in a Crowded City|url=https://www.nytimes.com/2008/01/27/travel/27heads.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-10-23}}</ref> Parti mill-kampus prinċipali tal-UNAM fil-Belt tal-Messiku, magħrufa bħala ''Ciudad Universitaria'' (Belt Universitarja), hija [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]].<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1250/|titlu=Central University City Campus of the &lt;i&gt;Universidad Nacional Aut&oacute;noma de M&eacute;xico&lt;&#x2f;i&gt; &#x28;UNAM&#x29;|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-10-23}}</ref> Din il-parti ġiet iddisinjata minn uħud mill-iżjed [[Arkitett|arkitetti]] rinomati tal-Messiku tas-seklu 20 u ospitat il-[[Logħob Olimpiku tas-sajf]] tal-1968. Fil-kampus prinċipali ġew impittra affreski minn uħud mill-iżjed artisti rinomati fl-[[Storja|istorja]] tal-Messiku, fosthom [[Diego Rivera]] u [[David Alfaro Siqueiros]]. B'rati ta' aċċettazzjoni li normalment ikunu taħt l-10 %, l-UNAM hija magħrufa wkoll għall-proċess ta' aċċettazzjoni kompetittiv tagħha.<ref>{{Ċita web|url=https://blog.diegovalle.net/2014/04/analisis-exam-de-admision-unam.html|titlu=Analysis of the UNAM’s entrance exam|kunjom=Valle-Jones|isem=Diego|data=2014-04-07|sit=Diego Valle-Jones's Blog|lingwa=en|data-aċċess=2022-10-23}}</ref> Ir-rebbieħa Messikani kollha tal-[[Premju Nobel]] kienu studenti jew għallmu fl-UNAM.<ref>{{Ċita web|url=https://canada.unam.mx/en/history/|titlu=History|lingwa=en-CA|data-aċċess=2022-10-23}}</ref> L-UNAM ġiet stabbilita fil-forma moderna tagħha fit-22 ta' Settembru 1910 minn [[Justo Sierra]]<ref>{{Ċita web|url=http://www.unam.mx/acercaunam/en/unam_tiempo/unam/1910.html|titlu=About UNAM|data=2013-05-15|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-10-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130515040555/http://www.unam.mx/acercaunam/en/unam_tiempo/unam/1910.html|arkivju-data=2013-05-15|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.ses.unam.mx/docencia/Lectura1.pdf|titlu=Discurso en el acto de la inauguración de la Universidad Nacional de México|kunjom=Sierra|isem=Justo|data=1910|data-aċċess=2022-10-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081003033913/http://www.ses.unam.mx/docencia/Lectura1.pdf|arkivju-data=2008-10-03|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://historiamexicana.colmex.mx/pdf/13/art_13_1937_16329.pdf|titlu=Los dos centenarios de la Independencia mexicana (1910–1921): de la historia patria a la antropología cultural|kunjom=Lempérière|isem=Annick|data-aċċess=2022-10-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081003033915/http://historiamexicana.colmex.mx/pdf/13/art_13_1937_16329.pdf|arkivju-data=2008-10-03|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://historiamexicana.colmex.mx/pdf/13/art_13_1866_16697.pdf|titlu=De Justo Sierra a Vasconcelos. La Universidad Nacional durante la Revolución Mexicana|kunjom=Garciadiego|isem=Javier|data-aċċess=2022-10-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110817222927/http://historiamexicana.colmex.mx/pdf/13/art_13_1866_16697.pdf|arkivju-data=2011-08-17|url-status=dead}}</ref> bħala alternattiva lajka għall-predeċessur tagħha, l-Università Rjali u [[Papa|Papali]] tal-Messiku (l-ewwel università bl-istil tal-Punent fl-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]], stabbilita fl-1551).<ref>{{Ċita web|url=https://www.topuniversities.com/universities/universidad-nacional-autonoma-de-mexico-unam|titlu=Universidad Nacional Autónoma de México (UNAM)|sit=Top Universities|lingwa=en|data-aċċess=2022-10-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://theworldpursuit.com/facts-about-mexico/|titlu=35 Interesting & FUN Facts About Mexico|kunjom=Natasha|data=2022-10-21|sit=theworldpursuit.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-10-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220314111823/https://theworldpursuit.com/facts-about-mexico/|arkivju-data=2022-03-14|url-status=dead}}</ref> L-UNAM kisbet awtonomija amministrattiva mill-gvern fl-1929. Dan wassal biex l-università jkollha l-libertà li tiddefinixxi l-kurrikulu tagħha stess u tamministra l-baġit tagħha mingħajr l-interferenza tal-gvern. Dan kellu effett qawwi fuq il-ħajja akkademika fl-università, fejn uħud isostnu li ta spinta lil-libertà u lill-indipendenza akkademika.<ref>Elizalde, Guadalupe, ''Piedras en el Camino de la UNAM'', EDAMEX, 1999. p. 49.</ref> L-UNAM kienet ukoll il-post fejn twieled il-moviment tal-istudenti tal-1968.<ref>{{Ċita web|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/americas/060899mexico-student-strike.html|titlu=University Officials Yield to Student Strike in Mexico|sit=archive.nytimes.com|data-aċċess=2022-10-23}}</ref> == Storja == [[Stampa:Justo Sierra.jpg|xellug|daqsminuri|285x285px|Justo Sierra.]] L-istabbiliment tal-università jmur lura għall-1551, meta [[Carlos I]], ir-Re ta' [[Spanja]] ([[Karlu V]], l-Imperatur tal-[[Imperu Ruman]] Sagru) ħareġ digriet dwar l-istabbiliment tal-Università tal-Messiku.<ref>{{Ċita web|url=http://www.global.unam.mx/en/cu/historia.html|titlu=General Direction of International Affairs - UNAM, Mexico \ History|data=2014-08-14|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-10-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140814200908/http://www.global.unam.mx/en/cu/historia.html|arkivju-data=2014-08-14|url-status=dead}}</ref> L-università ngħatat isem ġdid fit-22 ta' Settembru 1910 minn Justo Sierra, li dak iż-żmien kien il-Ministru għall-[[Edukazzjoni]] fir-reġim ta' [[Porfirio Díaz]], li pprova joħloq istituzzjoni differenti ħafna mill-prekursur tagħha tas-seklu 19, l-Università Rjali u Papali tal-Messiku, li kienet ġiet stabbilita fil-21 ta' Settembru 1551 permezz ta' digriet irjali mill-Prinċep Eredi Filippu f'isem [[Karlu I ta' Spanja]] u li ngħalqet għalkollox fl-1865 minn [[Massimiljanu I tal-Messiku]].<ref>Méndez Arceo, Sergio (1990). ''La Real y Pontificia Universidad de México: antecedentes, tramitación y despacho de las reales cédulas de erección'' (in Spanish). Mexico City: Universidad Nacional Autónoma de México. pp. 93–100. ISBN <bdi>968-36-1704-2</bdi>.</ref><ref>Catholic Encyclopedia (1911), ''Catholic Encyclopedia, Volume 10'', Appleton, p. 260, ISBN 9780595392414.</ref><ref>Charles A. Hale (2014), ''The Transformation of Liberalism in Late Nineteenth-Century Mexico'', Princeton University Press, p. 193, ISBN 9781400863228.</ref> Minflok reġa' ta l-ħajja lil istituzzjoni li hu qies bħala anakronistika b'rabtiet sfiqa mal-[[Knisja Kattolika]] Rumana, huwa kellu l-għan li joħloq fużjoni u fl-istess ħin ikabbar il-kulleġġi deċentralizzati tal-edukazzjoni għolja tal-Belt tal-Messiku (inkluż l-eks fakultajiet tal-università l-antika), u joħloq università ġdida, b'natura lajka u b'ambitu nazzjonali, li twassal għal riorganizzazzjoni tal-edukazzjoni għolja fil-pajjiż, isservi bħala mudell għall-pożittiviżmu u tħaddan l-ideat tal-liberaliżmu Messikan dominanti. Il-proġett inizjalment għaqqad flimkien il-kulleġġi tal-Belle [[Arti]], tan-Negozju, tax-[[Xjenza]] Politika, tal-Ġurisprudenza, tal-Inġinerija, tal-[[Mediċina]], fost oħrajn, u l-iskejjel preparatorji nazzjonali;<ref>{{Ċita web|url=http://www.unam.mx/acercaunam/unam_tiempo/unam/antecedentes.html|titlu=Acerca de la UNAM|data=2009-09-18|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-10-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090918223115/http://www.unam.mx/acercaunam/unam_tiempo/unam/antecedentes.html|arkivju-data=2009-09-18|url-status=dead}}</ref> l-ewwel rettur tal-università kien [[Joaquin Eguía y Lis]].<ref name=":0">{{Ċita web|url=http://www.unam.mx/EN/aboutunam/unam_tiempo/unam/1910.html|titlu=About UNAM|data=2009-02-01|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-10-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090201155057/http://www.unam.mx/EN/aboutunam/unam_tiempo/unam/1910.html|arkivju-data=2009-02-01|url-status=bot: unknown}}</ref> L-isfidi tal-università l-ġdida kienu l-iktar [[Politika|politiċi]], minħabba r-[[Rivoluzzjoni Messikana]] li kienet għaddejja u l-fatt li l-gvern federali kellu kontroll dirett fuq il-politiki u l-kurrikulu tal-università; uħud irreżistew l-istabbiliment tagħha għal raġunijiet [[Filosofija|filosofiċi]]. Din l-oppożizzjoni wasslet għal tfixkil fil-funzjonament tal-università meta l-instabbiltà politika obbligat ir-riżenji fil-gvern, inkluż dik tal-President Díaz. Internament, l-ewwel strajk tal-istudenti seħħ fl-1912 bi protesta kontra l-metodi ta' eżaminar introdotti mid-direttur tal-Fakultà tal-Ġurisprudenza, [[Luis Cabrera]]. Sa Lulju ta' dik is-sena, il-maġġoranza tal-istudenti tad-[[dritt]] iddeċidew li jabbandunaw l-università biex jissieħbu fl-Iskola Ħielsa tad-Dritt li kienet għadha kemm inħolqot.<ref name=":0" /> [[Stampa:Joaquin Eguia Lis.jpg|daqsminuri|Joaquin Eguia Lis.]] Fl-1914 l-isforzi inizjali biex tinkiseb l-awtonomija għall-università fallew. Fl-1920, [[José Vasconcelos]] sar ir-rettur. Fl-1921, huwa ħoloq is-siġill tal-iskola: ix-xbieha ta' ajkla u ta' kondor wara mappa tal-Amerka Latina, mill-fruntiera tat-Tramuntana tal-Messiku sa [[Tierra del Fuego]], u l-motto, "L-Ispirtu għandu jitkellem għall-poplu tiegħi". L-isforzi biex tinkiseb l-awtonomija għall-università komplew fil-bidu tas-snin 20 tas-seklu 20. F'nofs is-snin 20 tas-seklu 20, it-tieni mewġa ta' strajkijiet tal-istudenti opponiet sistema ġdida tal-għoti tal-marki. L-istrajkijiet kienu jinkludu dimostrazzjonijiet kbar fejn bosta studenti abbandunaw il-klassijiet fl-iskola tad-dritt u kien hemm konfrontazzjonijiet mal-pulizija fl-iskola tal-mediċina. L-istudenti li ħadu sehem fl-istrajkijiet kienu appoġġati minn bosta professuri u negozjati sussegwenti eventwalment wasslu l-awtonomija għall-università. L-istituzzjoni ma baqgħetx iktar dipendenza tas-Segretarjat tal-Edukazzjoni Pubblika; ir-rettur tal-università sar l-awtorità finali, u b'hekk elimina ħafna mid-diskrepanza fl-awtorità li kienet toħloq il-konfużjoni.<ref>{{Ċita web|url=http://www.unam.mx/EN/aboutunam/unam_tiempo/unam/1920.html|titlu=About UNAM|data=2008-06-04|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-10-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080604223341/http://www.unam.mx/EN/aboutunam/unam_tiempo/unam/1920.html|arkivju-data=2008-06-04|url-status=bot: unknown}}</ref> Matul is-snin 30 tas-seklu 20, ir-rettur tal-UNAM kien [[Manuel Gómez Morín]]. Il-gvern ipprova jimplimenta edukazzjoni soċjalista fl-universitajiet Messikani, iżda Gómez Morín, bosta professuri, u l-Kattoliċi opponew dan it-tentattiv bħala ksur tal-libertà akkademika. Gómez Morín, bl-appoġġ ta' grupp ta' studenti stabbiliti mill-[[Ġiżwiti]], l-Unión Nacional de Estudiantes Católicos, irnexxielu jopponi l-edukazzjoni soċjalista. L-UNAM appoġġat ir-rikonoxximent taċ-ċertifikati akkademiċi mill-iskejjel preparatorji Kattoliċi, u dan ivvalida l-funzjoni edukattiva tagħhom. L-UNAM kellha rwol importanti fl-istabbiliment tal-istituzzjoni tal-Ġiżwiti fl-1943, l-''Universidad Iberoamericana'' fl-1943.<ref>David Espinosa, ''Jesuit Student Groups, the Universidad Iberoamericana, and Political Resistance in Mexico, 1913-1979.'' Albuquerque: the University of New Mexico Press 2014, p. 11.</ref> Madankollu, l-UNAM opponiet inizjattivi fl-Universidad Iberoamericana fis-snin ta' wara, u opponiet l-istabbiliment ta' esponenti fir-relazzjonijiet industrijali u l-komunikazzjoni.<ref>Espinosa, ''Jesuit Student Groups'', pp. 96-97.</ref> Fl-1943 ttieħdu d-deċiżjonijiet inizjali biex l-università tiġi ttrasferita mid-diversi binjiet li kienet tokkupa fiċ-ċentru tal-belt lejn kampus ġdid u kkonsolidat; is-''Ciudad Universitaria'' (litteralment Belt Universitarja) l-ġdida ġiet stabbilita f'San Ángel, fin-Nofsinhar tal-belt.<ref>{{Ċita web|url=http://www.unam.mx/EN/aboutunam/unam_tiempo/unam/1940.html|titlu=About UNAM|data=2008-04-12|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-10-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080412210727/http://www.unam.mx/EN/aboutunam/unam_tiempo/unam/1940.html|arkivju-data=2008-04-12|url-status=bot: unknown}}</ref> L-ewwel ġebla li tpoġġiet kienet dik tal-fakultà tax-Xjenzi, l-ewwel binja tal-Belt Universitarja. Il-President Miguel Alemán Valdés ipparteċipa fiċ-ċerimonja fl-20 ta' Novembru 1952. L-Istadjum Olimpiku Universitarju ġie inawgurat fl-istess jum. Fl-1957 il-Kunsill tad-Dottorati nħoloq biex jirregola u jorganizza l-istudji universitarji.<ref>{{Ċita web|url=http://www.unam.mx/EN/aboutunam/unam_tiempo/unam/1950.html|titlu=About UNAM|data=2008-03-05|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-10-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080305204522/http://www.unam.mx/EN/aboutunam/unam_tiempo/unam/1950.html|arkivju-data=2008-03-05|url-status=bot: unknown}}</ref> Strajk kbir ieħor tal-istudenti, mill-ġdid minħabba r-regolamenti dwar l-eżamijiet, seħħ fl-1966. L-istudenti invadew ir-rettorat u obbligaw lir-rettur jirriżenja. Il-Bord tar-Reġġenti ma aċċettax din ir-riżenja, għaldaqstant il-professuri strajkjaw, u pparalizzaw l-università u obbligaw lill-Bord jaċċetta. Fis-sajf, seħħew protesti vjolenti f'għadd ta' kampusijiet tal-iskejjel preparatorji affiljati tal-università. Il-pulizija ħadu l-kontroll ta' diversi kampusijiet tal-edukazzjoni għolja u ndarbu xi persuni. L-istudenti fl-UNAM, flimkien ma' universitajiet oħra tal-Belt tal-Messiku, immobilizzaw il-moviment tal-istudenti tal-Messiku tal-1968, il-protesti kontra l-[[Logħob Olimpiku]] tal-1968 fil-Belt tal-Messiku, iżda wkoll firxa sħiħa ta' tensjonijiet politiċi u soċjali. Matul Awwissu 1968, iffurmaw protesti fil-kampus prinċipali kontra l-azzjonijiet tal-pulizija fiċ-ċentru tal-belt. Il-protesti kibru f'moviment tal-istudenti li talab ir-riżenja tal-kap tal-pulizija, fost affarijiet oħra. F'Settembru saru protesti oħra, li kulma jmur saru iktar frekwenti u attiraw iktar nies. Matul laqgħa tal-mexxejja tal-istudenti, l-armata sparat fuq il-binja ta' Chihuahua f'[[Tlatelolco]], fejn suppost kien hemm l-organizzazzjoni tal-istudenti. Fil-massakru ta' Tlatelolco, l-azzjoni tal-pulizija rriżultat f'ħafna imwiet, midruba u detenuti. Il-protesti komplew wara dan l-avveniment. Għaxart ijiem wara biss, sar il-ftuħ tal-Logħob Olimpiku tal-1968 fl-Istadjum Universitarju. L-università ngħalqet għat-tul tal-Logħob Olimpiku.<ref>{{Ċita web|url=http://www.unam.mx/EN/aboutunam/unam_tiempo/unam/1960.html|titlu=About UNAM|data=2008-04-12|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-10-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080412195812/http://www.unam.mx/EN/aboutunam/unam_tiempo/unam/1960.html|arkivju-data=2008-04-12|url-status=bot: unknown}}</ref> [[Stampa:UNAMBiblioteca1974.jpg|xellug|daqsminuri|301x301px|Il-Librerija tal-UNAM fl-1974.]] Fis-snin 70 u 80 tas-seklu 20 infetħu kampusijiet anċillari f'partijiet oħra tal-Messiku u f'inħawi fil-qrib, sabiex is-sistema tiġi ddeċentralizzata. Kien hemm xi strajkijiet żgħar tal-istudenti, l-iktar minħabba s-sistema tal-għoti tal-marki u t-tagħlim.<ref>{{Ċita web|url=http://www.unam.mx/EN/aboutunam/unam_tiempo/unam/1970.html|titlu=About UNAM|data=2008-04-12|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-10-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080412195817/http://www.unam.mx/EN/aboutunam/unam_tiempo/unam/1970.html|arkivju-data=2008-04-12|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.unam.mx/EN/aboutunam/unam_tiempo/unam/1980.html|titlu=About UNAM|data=2008-04-12|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-10-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080412195822/http://www.unam.mx/EN/aboutunam/unam_tiempo/unam/1980.html|arkivju-data=2008-04-12|url-status=bot: unknown}}</ref> L-aħħar strajk kbir tal-istudenti fl-università seħħ fl-1999-2000 meta l-istudenti għalqu l-kampus għal kważi sena biex jipprotestaw kontra proposta biex l-istudenti li jkunu jifilħu jkollhom iħallsu l-ekwivalenti ta' 150 dollaru [[Stati Uniti|Amerikan]] għal kull semestru. Saru referenda kemm mill-università kif ukoll mill-università u minn dawk li kienu jipproponu u jieħdu sehem fl-istrajks, iżda l-ebda naħa ma aċċettat ir-riżultati tan-naħa l-oħra. Skont ordni ta' mħallef, il-pulizija daħlet fil-binjiet okkupati minn dawk li kienu qed jagħmlu l-istrajk fis-7 ta' Frar 2000, u temmew l-istrajk.<ref>{{Ċita web|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/americas/060899mexico-student-strike.html|titlu=University Officials Yield to Student Strike in Mexico|sit=archive.nytimes.com|data-aċċess=2022-10-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/americas/012200mexico-strike.html|titlu=Big Majority Votes to End Strike at Mexican University|sit=archive.nytimes.com|data-aċċess=2022-10-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/633046.stm|titlu=BBC News {{!}} AMERICAS {{!}} Mexican police storm university|sit=news.bbc.co.uk|data-aċċess=2022-10-23}}</ref> Fl-2009 l-università ngħatat il-Premju tal-Prinċep tal-Asturias għall-Komunikazzjoni u għall-Umanitajiet<ref>{{Ċita web|url=http://fundacionprincipedeasturias.org/en/press/news/mexico-university-prince-of-asturias-award-laureate-for-communication-and-humanities/|titlu=archive.ph|sit=archive.ph|data-aċċess=2022-10-23|arkivju-url=https://archive.is/20110825015846/http://fundacionprincipedeasturias.org/en/press/news/mexico-university-prince-of-asturias-award-laureate-for-communication-and-humanities/|arkivju-data=2011-08-25|url-status=dead}}</ref>, bħala l-bidu taċ-ċelebrazzjoni taċ-ċentenarju tagħha b'diversi attivitajiet li baqgħu sejrin sal-2011.<ref>{{Ċita web|url=http://impreso.milenio.com/node/8657952|titlu=UNAM celebra desde ahora su centenario {{!}} Ediciones Impresas Milenio|data=2009-10-20|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-10-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20091020140055/http://impreso.milenio.com/node/8657952|arkivju-data=2009-10-20|url-status=bot: unknown}}</ref> L-UNAM b'mod attiv inkludiet il-minoranzi f'diversi oqsma edukattivi, bħat-teknoloġija.<ref>{{Ċita web|url=https://www.animalpolitico.com/2015/03/ser-ingeniera-en-los-tiempos-de-agustin-lara/|titlu=Ser ingeniera en los tiempos de Agustín Lara|kunjom=Torres|isem=Karen Julibeth Quevedo|data=2015-03-08|lingwa=es|data-aċċess=2022-10-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221023104734/https://www.animalpolitico.com/2015/03/ser-ingeniera-en-los-tiempos-de-agustin-lara/|arkivju-data=2022-10-23|url-status=dead}}</ref><ref>Milenio.com "''’Hackatón’ une a mujeres para crear casas inteligentes"''</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.comunicacionfi.unam.mx/mostrar_nota.php?id_noticia=65|titlu=Facultad de Ingeniería / Coordinación de Comunicación|sit=www.comunicacionfi.unam.mx|data-aċċess=2022-10-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221023103230/https://www.comunicacionfi.unam.mx/mostrar_nota.php?id_noticia=65|arkivju-data=2022-10-23|url-status=dead}}</ref> Fl-2016, l-università adottat pjattaforma tan-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]] fil-kampusijiet kollha tagħha sabiex tappoġġa u tagħti s-setgħa lin-nisa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.excelsior.com.mx/comunidad/2016/08/29/1113858|titlu=La UNAM respalda la igualdad de género con 'He for She'|data=2016-08-29|sit=Excélsior|lingwa=es|data-aċċess=2022-10-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.eluniversal.com.mx/articulo/nacion/sociedad/2016/08/29/unam-se-adhiere-al-programa-he-she-de-la-onu|titlu=UNAM se adhiere al programa He For She de la ONU|data=2016-08-29|sit=El Universal|lingwa=es|data-aċċess=2022-10-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://tv.unam.mx/he-for-she-2/|titlu=He for She {{!}} TVUNAM|data=2016-10-04|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-10-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161004020413/http://tv.unam.mx/he-for-she-2/|arkivju-data=2016-10-04|url-status=dead}}</ref> == Siġill == [[José Vasconcelos]], li kien ir-rettur tal-universitá fl-1920, esprima l-importanza li tintemm l-oppressjoni u li ma jibqax ikun hemm tixrid tad-[[demm]] fil-konfrontazzjonijiet bħalma kien hemm fl-imgħoddi, u minflok l-università tkun post tal-kultura u tal-edukazzjoni li permezz tagħhom tinkiseb era ġdida fil-pajjiż, fejn il-Messikani jkollhom f'moħħhom il-ħtieġa li l-popli u l-kulturi jingħaqdu lil hinn mill-fatturi spiritwali, razzjali u territorjali, u jirriflettu l-unifikazzjoni tal-Amerikani Latini. Dawn l-elementi ġew riflessi fis-siġill tal-università, rappreżentata b'ajkla Messikana u kondor tal-Andes, li jiffurmaw ajkla b'żewġt irjus, appoġġata b'allegorija tal-vulkani u kaktus, li jirrappreżentaw l-għeruq tal-Messikani. Fil-parti ċentrali tat-tarka hemm il-mappa tal-Amerka Latina, mill-fruntiera tat-Tramuntana tal-Messiku sal-Kap Horn. Mal-mappa hemm il-frażi "Għall-poplu tiegħi għandu jitkellem l-ispirtu". Fil-parti ta' fuq tas-siġill hemm żigarella bil-kliem "L-Università Awtonoma Nazzjonali tal-Messiku". === Motto === Il-motto tal-università nazzjonali, "Għall-poplu tiegħi għandu jitkellem l-ispirtu", jiżvela l-vokazzjoni umanistika li biha ġiet stabbilita. L-awtur ta' din il-frażi, José Vasconcelos, sar rettur fl-1920, fil-qafas tar-Riforma Universitarja tal-Amerka Latina, u fi żmien meta t-tamiet tar-Rivoluzzjoni Messikana kienu għadhom ħajjin. Kien hemm fidi kbira nazzjonalistika u l-ispirtu ta' fidwa kien estiż fl-ambjent. "Dan il-motto ifisser twemmin li r-razza tagħna se telabora kultura ta' tendenzi ġidda, ta' essenza spiritwali u ħielsa", spjega l-"Master of America" meta ppreżenta l-proposta bil-motto. Iktar 'il quddiem, jispeċifika: "Immaġinajt it-tarka tal-università li ppreżentajt lill-Kunsill, bejn wieħed u ieħor bil-kliem tal-motto, li jfisser li qomna minn lejl twil ta' oppressjoni". === Emblema === Fl-20 ta' April 1974, ir-rettur ta' dak iż-żmien [[Guillermo Soberón Acevedo]] ppreżenta l-emblema sportiva ġdida tal-UNAM fl-Awditorju tal-Fakultà tax-Xjenzi. L-università kkummissjonat id-disinn lil [[Manuel Andrade Rodríguez]], bħala parti mir-rinnovazzjoni tad-Direttorat Ġenerali tal-Attivitajiet tal-Isport u tar-Rikreazzjoni. L-emblema ntgħażlet fost 16-il emblema, u kienu meħtieġa iktar minn 800 skizz.<ref>{{Ċita web|url=https://www.excelsior.com.mx/adrenalina/2014/04/20/954856|titlu=Cumple 40 años el escudo de los Pumas de la UNAM|data=2014-04-20|sit=Excélsior|lingwa=es|data-aċċess=2022-10-23}}</ref> L-emblema tikkonsisti minn wiċċ puma lewn id-deheb, magħmul mill-kontorn ta' ponn magħluq, fuq triangolu blu bit-truf ittondjati. Min-naħa l-oħra, dan it-triangolu jesprimi t-tliet pilastri fundamentali tal-università: l-edukazzjoni, ir-riċerka u d-diffużjoni tal-kultura. L-emblema tal-puma sservi bħala siġill għat-timijiet sportivi tal-università. Fl-2013, il-gazzetta [[Renju Unit|Brittanika]] ''The Guardian'' inkludietha f'lista ta' wħud mill-iżjed emblemi notevoli fil-[[futbol]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.theguardian.com/football/blog/2013/dec/13/joy-of-six-weird-wonderful-club-crests|titlu=The Joy of Six: weird and wonderful football club crests {{!}} John Ashdown|data=2013-12-13|sit=the Guardian|lingwa=en|data-aċċess=2022-10-23}}</ref> == Kampusijiet == === Belt Universitarja === [[Stampa:Ciudad Universitaria (5535011417).jpg|daqsminuri|289x289px|Veduta ġenerali tal-kampus.]] Il-"Belt Universitarja" hija l-kampus prinċipali tal-UNAM, u tinsab fid-distrett ta' Coyoacán fil-parti tan-Nofsinhar tal-Belt tal-Messiku. Il-kostruzzjoni tal-kampus ċentrali tal-UNAM kienet l-idea ċentrali ta' żewġ studenti mill-Iskola Nazzjonali tal-Arkitettura fl-1928: Mauricio De Maria y Campos<ref>{{Ċita web|url=http://www.comitedeanalisis.unam.mx/creacion_ciudad_universitaria.html|titlu=Creación de Ciudad Universitaria|sit=www.comitedeanalisis.unam.mx|data-aċċess=2022-10-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221023183907/http://www.comitedeanalisis.unam.mx/creacion_ciudad_universitaria.html|arkivju-data=2022-10-23|url-status=dead}}</ref> u Marcial Gutiérrez Camarena. Ġiet iddisinjata mill-arkitetti Mario Pani, Armando Franco Rovira, Enrique del Moral, Eugenio Peschard, Ernesto Gómez Gallardo Argüelles, Domingo García Ramos, u oħrajn bħal Mauricio De Maria y Campos li dejjem wera interess kbir li jipparteċipa fil-proġett. L-arkitetti De Maria y Campos, Del Moral u Pani ngħataw ir-responsabbiltà bħala diretturi u koordinaturi biex kull wieħed minnhom jassenja arkitett għal kull binja jew struttura qrib l-Istadjum Olimpiku Universitarju, madwar 40 fakultà u istituti, iċ-Ċentru Kulturali, riżerva ekoloġika, il-Librerija Ċentrali, u xi mużewijiet. Inbniet matul is-snin 50 tas-seklu 20 fuq lava antika li ssolidifikat biex tissostitwixxi għadd ta' binjiet sparpaljati fil-Belt tal-Messiku, fejn kienu jingħataw il-klassijiet. Tlestiet fl-1954, u kważi hija reġjun separat fi ħdan il-Belt tal-Messiku, bir-regoli, bil-kunsilli u sa ċertu punti bil-pulizija tagħha stess, b'mod iktar fundamentali mill-biċċa l-kbira tal-universitajiet madwar id-dinja. F'Ġunju 2007, il-kampus prinċipali tal-Belt Universitarja ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/news/364/|titlu=Three new sites inscribed on UNESCO’s World Heritage List|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-10-23}}</ref> === Kampusijiet anċillari === [[Stampa:Facultad de Estudios Superiores (FES) Aragon.jpg|daqsminuri|283x283px|Ġonna tal-Iskola tal-Edukazzjoni Għolja ta' Aragon.]] Minbarra l-Belt Universitarja (Ciudad Universitaria), l-UNAM għandha diversi kampusijiet fiż-Żona Metropolitana tal-Belt tal-Messiku (Acatlán, Aragón, Cuautitlán, Iztacala u Zaragoza), kif ukoll oħrajn f'diversi postijiet madwar il-Messiku (f'[[Santiago de Querétaro]], [[Morelia]], [[Mérida (Messiku)|Mérida]], [[Sisal]], [[Ensenada]], [[Cuernavaca]], [[Temixco]] u [[Leon]]), immirati l-iktar lejn ir-riċerka u l-istudji universitarji tal-ewwel lawrija. Il-Fakultà tal-Mużika tagħha, li qabel kienet l-Iskola Nazzjonali tal-Mużika, tinsab f'Coyoacán. Iċ-Ċentru tat-Tagħlim għall-Barranin għandu kampus f'[[Taxco]], fl-istat ta' Guerrero fin-Nofsinhar tal-Messiku, li jiffoka fuq il-[[lingwa Spanjola]] u l-kultura Messikana għall-barranin, kif ukoll postijiet oħra fid-distrett lussuż ta' Polanco fiċ-ċentru tal-Belt tal-Messiku. L-università għandha skejjel ta' estensjoni fl-Istati Uniti u fil-[[Kanada]], li jiffukaw fuq il-lingwa Spanjola, il-[[lingwa Ingliża]], il-kultura Messikana, u, fil-każ tal-UNAM fil-Kanada, il-[[lingwa Franċiża]]. Fl-Istati Uniti hemm l-UNAM ta' San Antonio, Texas; l-UNAM ta' [[Los Angeles]], California; l-UNAM ta' Chicago, Illinois; u l-UNAM ta' Seattle, Washington. Topera Ċentri għall-Istudji Messikani u/jew ĊentrI tat-Tagħlim għall-Barranin f'Beijing, iċ-[[Ċina]] (b'mod konġunt mal-Università tal-Istudji Barranin ta' Beijing); f'[[Madrid]], Spanja (b'mod konġunt mal-Istitut [[Miguel de Cervantes|Cervantes]]); f'[[San Jose]], il-[[Kosta Rika|Costa Rica]] (b'mod konġunt mal-Università ta' Costa Rica); f'[[Londra]], ir-[[Renju Unit]] (mal-King's College London); f'[[Pariġi]], [[Franza]] (b'mod konġunt mal-Università ta' Pariġi-Sorbonne); u f'Northridge, California, l-Istati Uniti (b'mod konġunt mal-California State University Northridge). === Mużewijiet u binjiet ta' interess === ==== Palacio de Minería ==== [[Stampa:Palacio de Minería 2012-09-09 03-19-41.jpg|daqsminuri|291x291px|Il-binja tal-Colegio de Minería (Kulleġġ tax-Xogħol fil-Minjieri) fit-Triq ta' Tacuba fiċ-ċentru storiku tal-Belt tal-Messiku.]] Il-Palazz Kolonjali tax-Xogħol fil-Minjieri jinsab fiċ-ċentru storiku tal-Belt tal-Messiku u jaqa' taħt ir-responsabbiltà tal-Fakultà tal-Inġinerija tal-UNAM. Qabel kien magħruf bħala L-Iskola tal-Inġinerija, għandu tliet sulari, u jospita il-Fiera Internazzjonali tal-Kotba ("Feria Internacional del Libro" jew "FIL") u l-Jum Internazzjonali tal-Kungress tas-Sigurtà tal-Qasam tal-[[Kompjuter|Kompjuters]] ("DISC"). Barra minn hekk, fih hemm wirja permanenti ta' kotba storiċi, l-iktar opri topografiċi u naturalisti ta' xjenzati Messikani tas-seklu 19, li tinstab fl-eks librerija tal-Iskola tal-Inġinerija. Fih ukoll diversi wirjiet marbuta max-xogħol fil-minjieri, li kien qasam ċentrali tal-inġinerija matul il-kolonizzazzjoni Spanjola. Il-binja titqies bħala wieħed mill-iżjed eżempji sinifikanti tal-arkitettura Messikana ta' żmienha, iddisinjata minn Manuel Tolsa matul it-tmexxija kolonjali Spanjola bi stil Neoklassiku tas-seklu 18. ==== Casa del Lago ==== Id-Dar tal-Lag fil-[[Park ta' Chapultepec]] fil-Belt tal-Messiku hija post iddedikat għal attivitajiet kulturali, fosthom iż-[[żfin]] inġenerali, it-teatru u ż-żfin klassiku. Tintuża wkoll bħala post fejn jiltaqgħu diversi organizzazzjonijiet u kumitati universitarji. ==== Mużew ta' San Ildefonso ==== Dan il-mużew u ċentru kulturali jitqies bħala l-post fejn twieled il-moviment tal-opri mal-ħitan (''murales'') Messikani. Il-Mużew ta' San Ildefonso inizjalment kien skola prestiġjuża tal-Ġiżwiti fejn l-istudenti kienu jgħixu u jistudjaw fiha, u wara l-Gwerra tar-Riforma, reġgħet saret prestiġjuża fil-qasam edukattiv bħala Skola Preparatorja Nazzjonali, marbuta mill-qrib mal-istabbiliment tal-UNAM. Din l-iskola u l-binja, ingħalqet għalkollox fl-1978, u mbagħad reġgħet infetħet bħala mużew u ċentru kulturali fl-1994, b'amministrazzjoni konġunt bejn l-UNAM, il-Kunsill Nazzjonali għall-Kultura u l-Arti u l-gvern tad-Distrett Federali tal-Belt tal-Messiku. Il-mużew għandu wirjiet permanenti u temporanji tal-arti u tal-[[arkeoloġija]], kif ukol bosta affreski mpittra fuq il-ħitan tiegħu minn José Clemente Orozco, Diego Rivera u oħrajn. Il-kumpless jinsab bejn it-Triq ta' San Ildefonso u t-Triq ta' Justo Sierra fiċ-ċentru storiku tal-Belt tal-Messiku. ==== Mużew Universitarju ta' Chopo ==== [[Stampa:MUAC - panoramio (1).jpg|daqsminuri|284x284px|Il-Mużew Universitarju tal-Arti Moderna (MUAC).]] Il-Mużew Universitarju ta' Chopo għandu arkitettura artistika, panewijiet kbar tal-kristall u żewġ torrijiet tal-[[ħadid]] iddisinjati minn [[Gustave Eiffel]]. Infetaħ b'parti mill-kollezzjoni tal-eks Mużew Pubbliku tal-Istorja Naturali, l-Arkeoloġija u l-Istorja, li eventwalment sar il-Mużew Nazzjonali tal-Kulturi. Intuża bħala l-Mużew Nazzjonali tal-Istorja Naturali għal kważi 50 sena, u issa jintuża għal wirjiet temporanji tal-arti viżiva. ==== Mużew Sperimentali ta' El Eco ==== Il-''Museo Experimental El Eco'' huwa waħda miż-żewġ binjiet tal-artist modern [[Ġermanja|Ġermaniż]] [[Mathias Goeritz]] u huwa eżempju ta' arkitettura emozzjonali. Goeritz kien kollaboratur qrib tal-arkitett [[Luis Barragán]] u awtur ta' diversi [[Skultura|skulturi]] pubbliċi, inkluż it-Torres de Satélite. Il-binja ġiet akkwistata u rinnovata mill-Università Nazzjonali fl-2004 u mill-2005 tintuża għall-wiri tal-arti kontemporanja u għall-kompetizzjoni tal-arkitettura ta' Pabellón Eco li ssir kull sena. ==== Osservatorju Astronomiku Nazzjonali ==== L-Osservatorju Astronomiku Nazzjonali jinsab fil-katina muntanjuża ta' Sierra San Pedro Mártir f'Baja California, madwar 130 kilometru fin-Nofsinhar tal-fruntiera bejn l-Istati Uniti u l-Messiku. Ilu jopera mill-1970, u attwalment għandu tliet teleskopji kbar ta' riflessjoni. == Sit ta' Wirt Dinji == L-Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku (UNAM) ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2007.<ref name=":1" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (i)''' "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".<ref name=":1" /> == Rebbieħa tal-Premju Nobel == It-tliet rebbieħa Messikani kollha tal-Premju Nobel kien studenti tal-UNAM: * [[Alfonso García Robles]] - rebbieħ tal-[[Premju Nobel għall-Paċi]] tal-1982; * [[Octavio Paz]] - rebbieħ tal-[[Premju Nobel għal-Letteratura]] tal-1990; * [[Mario Molina]] - rebbieħ tal-[[Premju Nobel għall-Kimika]] tal-1995. Barra minn hekk, ħdax-il [[għalliem]] tal-UNAM ħadu sehem fil-Premju Nobel għall-Paċi ([[Ana María Cetto]] darbtejn), fl-1995, fl-2005 u fl-2007; bħala membri tal-Konferenza ta' Pugwash, tal-Aġenzija Internazzjonali tal-Enerġija Atomika u l-Panel Intergovernattiv dwar [[Tibdil fil-klima|it-Tibdil fil-Klima]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/all-nobel-peace-prizes|titlu=All Nobel Peace Prizes|sit=NobelPrize.org|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-10-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.dgcs.unam.mx/boletin/bdboletin/2007_632.html|titlu=Boletines|data=2007-10-18|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-10-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20071018034010/http://www.dgcs.unam.mx/boletin/bdboletin/2007_632.html|arkivju-data=2007-10-18|url-status=dead}}</ref> [[Stampa:UNIVERSUM..JPG|daqsminuri|Il-Mużew tax-Xjenza UNIVERSUM.]] [[Stampa:Ciudad Universitaria, UNAM.JPG|daqsminuri|L-ambjent tal-Belt Universitarja.]] == Nies notevoli == * [[Carlos Slim]], negozjant u wieħed mill-iżjed persuni sinjuri fid-dinja<ref>{{Ċita web|url=https://www.forbes.com/lists/list-directory/|titlu=Forbes List Directory|sit=Forbes|lingwa=en|data-aċċess=2022-10-24}}</ref> * [[Miguel Alcubierre]], fiżiku teoriku * [[Max Cetto]], arkitett * [[Mónica Clapp]], matematika * [[Adolfo Gilly]], storiku * [[Alejandro Corichi]], astrofiżiku * [[Enrique Leff]], ekoloġista u ekonomista politiku * [[Laura Hernández Guzmán]], psikologa * [[Isabel Hubard Escalera]], matematika * [[Erich Fromm]], filosfu u psikoanalista * [[Florian Luca]], matematiku * [[Teodoro González de León]], arkitett * [[Javier Corral Jurado]], [[politiku]] * [[Jorge González Torres]], politiku * [[José Gaos]], filosfu * [[José Miguel Insulza]], politiku miċ-[[Ċili|Ċilì]] u segretarju tal-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani * [[Paul Kirchhoff]], antropologu u etnostoriku * [[Larry Laudan]], filosfu * [[Juan Carlos Laguna]], mużiċist (kitarra) * [[Miguel León-Portilla]], storiku u riċerkatur tal-lingwa Nahuatl * [[Rodrigo Medellín]], ekoloġista * [[Rodolfo Neri Vela]], astronawta * [[Edmundo O'Gorman]], storiku u [[kittieb]] * [[Kiyoto Ota]], skultur * [[Margarita Peña]] (1937-2018), kittieb u edukatur * [[Arturo Rosenblueth]], fiżjologu * [[Graciela Salicrup]] (1935-1982), arkitett, arkeologu u matematiku * [[Juan José Sánchez Sosa]], psikologu<ref>{{Ċita web|url=https://www.dgcs.unam.mx/boletin/bdboletin/2016_738.html|titlu=Nombra la UNAM a Bernardo Sepúlveda, investigador extraordinario, y a Juan José Sánchez Sosa, profesor emérito|sit=www.dgcs.unam.mx|data-aċċess=2022-10-24}}</ref> * [[Adolfo Sánchez Vázquez]], filosfu [[Spanja|Spanjol]] * [[Manuel Sandoval Vallarta]], fiżiku u riċerkatur tar-raġġi kożmiċi * [[Sara Sefchovich]], kittieb * [[Jesus Savage]], riċerkatur tar-robotika u fundatur tal-Istitut Messikan tar-Robotika * [[Bernardo Sepúlveda Amor]], [[avukat]] * [[Jesús A. De Loera]], matematiku. == Studenti notevoli == [[Stampa:PlazaEstudiantes FESAragon.jpg|daqsminuri|Il-[[Pjazza]] tal-Istudenti.]] === Kapijiet ta' stat === * [[Abel Pacheco]] (President tal-[[Kosta Rika|Costa Rica]] fl-2002-2006) * [[Alfonso Portillo]] (President tal-[[Gwatemala]] fl-2000-2004) * [[Carlos Salinas de Gortari]] (President tal-Messiku fl-1988-1994) * [[José López Portillo y Pacheco]] (President tal-Messiku fl-1976-1982) * [[Luis Echeverría]] (President tal-Messiku fl-1970-1976) * [[Miguel Alemán Valdés]] (President tal-Messiku fl-1946-1952) * [[Miguel de la Madrid Hurtado]] (President tal-Messiku fl-1982-1988) * [[Andrés Manuel López Obrador]] (Sindku tal-Belt tal-Messiku fl-2000-2005, President tal-Messiku mill-2018 sal-preżent).<ref>{{Ċita web|url=http://www.gob.mx/presidencia/estructuras/andres-manuel-lopez-obrador|titlu=Andrés Manuel López Obrador|sit=gob.mx|lingwa=es|data-aċċess=2022-10-24}}</ref> === Politiċi === * Abel Pacheco (President tal-Costa Rica) * [[Alan Cranston]] (Senatur tal-Istati Uniti minn California għal sajf) * Alfonso Portillo (President tal-Gwatemala) * Álvaro García Linera (Viċi President tal-[[Bolivja]]) * [[Alejandro Encinas]] (Sindku tal-Belt tal-Messiku) * [[Antonio Carrillo Flores]] (Ministru tal-Kabinett f'diversi amministrazzjonijiet preċedenti, 1929, 1950)<ref>{{Ċita web|url=http://www.colegionacional.org.mx/SACSCMS/XStatic/colegionacional/template/content.aspx?se=vida&te=detallemiembro&mi=160|titlu=Colegio Nacional|data=2014-03-09|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-10-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140309112921/http://www.colegionacional.org.mx/SACSCMS/XStatic/colegionacional/template/content.aspx?se=vida&te=detallemiembro&mi=160|arkivju-data=2014-03-09|url-status=bot: unknown}}</ref> * [[Carlos Mendoza Davis]] (Gvernatur ta' Baja California Sur) * [[Claudia Sheinbaum]] (xjenzat, politiku u sindku tal-Belt tal-Messiku) * [[Fernando Baeza Melendez]] (senatur u gvernatur ta' Chihuahua) * [[Luis Félix López]] (segretarju tal-gvern tal-[[Ekwador]]) * [[Manlio Fabio Beltrones Rivera]] (Deputat, Senatur u Gvernatur ta' Sonora) * [[Miguel Ángel Mancera]] (Sindku tal-Belt tal-Messiku) * [[Mark Kirk]] (Senatur tal-Istati Uniti mill-Illinois, ma ggradwax fl-UNAM)<ref>{{Ċita web|url=http://www.kirk.senate.gov/?p=about_senator|titlu=About Mark {{!}} Mark Kirk {{!}} Senator for Illinois|data=2016-05-24|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-10-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160524213814/http://www.kirk.senate.gov/?p=about_senator|arkivju-data=2016-05-24|url-status=dead}}</ref> * [[Rosario Robles]] (politiku Messikan li serva bħala Segretarju tal-Iżvilupp Soċjali) * [[Santiago Creel]] (senatur) * [[Veton Surroi]] (pubblikatur tal-[[Kosovo]] u mexxej tal-Partit tal-Kosovo ORA) === Diplomatiċi === * [[Antonio Carrillo Flores]] (Ministru Messikan tal-Affarijiet Barranin matul l-amministrazzjoni ta' Díaz Ordaz) * [[Jaime Torres Bodet]] (kittieb u politiku, Direttur-Ġenerali tal-[[UNESCO]] fl-1948-1952) * [[Narciso Bassols]] (eks ambaxxatur għar-[[Russja]], għal [[Franza]] u għar-[[Renju Unit]]; eks direttur tal-Fakultà tad-Dritt tal-UNAM) * [[Marco Antonio Garcia Blanco]] (ambaxxatur tal-Messiku għan-[[Niġerja]]) * [[Rosario Green]] (Ministru Messikan tal-Affarijiet Barranin matul l-amministrazzjoni ta' Zedillo) [[Stampa:Mural UNAM.jpg|daqsminuri|''Il-Konkwista tal-Enerġija'' ta' [[José Chávez Morado]] mal-Fakultà tax-Xjenza.]] === Artisti, kittieba u umanisti === * [[Abraham Cruzvillegas]] (artist) * [[Adolfo Sánchez Vázquez]] (filosfu u kittieb) * [[Agustín Landa Verdugo]] (arkitett u pjanifikatur urban) * [[Alejandro Rossi]] (filosfu u kittieb) * [[Alfonso Cuarón]] (reġista tal-films u rebbieħ tal-Academy Award għall-Aqwa Reġista fl-2014) * [[Alfonso García Robles]] (diplomatiku u infurzatur tat-Trattat ta' Tlatelolco, rebbieħ tal-Premju Nobel għall-Paċi) * [[Alfonso Reyes]] (kittieb, filosfu u diplomatiku) * [[Ana Colchero]] (attriċi) * [[Adelina Nicholls]] (attivista) * [[Audre Lorde]] (kittieb, [[poeta]] u attivista) * [[Emiliano Monge]] * [[Ayako Tsuru]] (artist tal-affreski) * [[Bolívar Echeverría]] (kittieb u filosfu mill-Ekwador) * [[Carlos Fuentes]] (kittieb, saġġista, u membru ta' El Colegio Nacional) * [[Carlos Monsiváis]] (editorjalista u kittieb) * [[Carmen Aristegui]] ([[Ġurnalist|ġurnalista]]) * [[Chespirito]] (xeneġġatur u ħallieq tas-sitcoms El Chavo del Ocho u El Chapulín Colorado) * [[Elena Poniatowska]] (ġurnalista u kittieba) * [[Fernando del Paso]] (kittieb) * [[Francisco Laguna Correa]] (kittieb) * [[Federico Reyes Heroles]] (kittieb politiku) * [[Horst Matthai Quelle]] (filosfu) * [[Jacobo Zabludovsky]] (avukat, ġurnalist, u l-ewwel xandar televiżiv tal-aħbarijiet fil-Messiku) * [[Jacqueline Peschard]] (soċjologu) * [[Jaime Maussan]] (ġurnalist, personalità televiżiva u ufologu Messikan) * [[Javier Solorzano]] (ġurnalist) * [[Jorge Volpi]] (rumanzier u saġġista; direttur attwali ta' Canal 22 fit-televiżjoni privata Messikana) * [[José Emilio Pacheco]] (kittieb u membru ta' El Colegio Nacional) * [[Josefina Muriel]] (kittieba, storiku, riċerkatriċi, bibljofila, akkademika; membru tal-Ordni ta' Isabella l-Kattolika tal-gvern ta' Spanja fl-1966) * [[Juan García Esquivel]] (mużiċista) * [[Juan Rulfo]] (kittieb) * [[Julio Estrada]] ([[kompożitur]], kittieb, u studjuż tal-UNAM) * [[Julio Scherer García]] (awtur, ġurnalist u fundatur tar-rivista tal-aħbarijiet Proceso. Huwa kien l-editur tal-gazzetta ta' kuljum Excélsior iżda tkeċċa minħabba l-President Luis Echeverría) * [[Ilse Gradwohl]] (pittur) * [[Margarita Peña]] (kittieba u edukatriċi) * [[Maruxa Vilalta]] (drammaturgu) * [[Octavio Paz]] (poeta u saġġista; rebbieħ tal-Premju Nobel għal-Letteratura) * [[Pablo González Casanova]] (soċjologu) * [[Pola Weiss Álvarez]] (artist filmografiku) * [[Ricardo Legorreta]] (arkitett iggradwat) * [[Rosa Beltrán]] (kittieba, lekċerer u akkademika) * [[Rosario Castellanos]] (kittieb, filosfu, poeta, femminista u diplomatiku) * [[Salvador Elizondo]] (kittieb u membru ta' El Colegio Nacional) * Is-Subkmandant Marcos magħruf ukoll bħala [[Rafael Sebastián Guillén Vicente]] (soċjologu, filosfu u fundatur tal-Armata Zapatista tal-Liberazzjoni Nazzjonali) * [[Teodoro González de León]] (arkitett) * [[Veronica Castro]] (star tal-films) * [[William F. Buckley]] (kittieb u filosfu politiku; fl-1943 attenda l-UNAM qabel ma ġie kkummissjonat fl-Armata tal-Istati Uniti matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]]) === Tobba u kirurgi === * [[Celia Mercedes Alpuche Aranda]] (viċi direttur ġenerali taċ-Ċentru għar-Riċerka dwar il-Mard Infettiv) * [[Carlos Fernández del Castillo]] (speċjalist tal-mard fil-pankreas, tal-kirurġija pankreatobiljarja u tal-kirurġija gastrointestinali fl-Isptar Ġenerali ta' Massachusetts, l-Istati Uniti)<ref>{{Ċita web|url=http://web.mit.edu/medical/staff/s-fernandezdelcastillo.html|titlu=MIT Medical - Clinical Staff - Carlos Fernandez del Castillo|data=2007-12-18|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-10-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20071218183605/http://web.mit.edu/medical/staff/s-fernandezdelcastillo.html|arkivju-data=2007-12-18|url-status=bot: unknown}}</ref> * [[Fernando Antonio Bermúdez Arias]] ([[tabib]], kardjologu, xjenzat, kittieb, għalliem, storiku, artist u difensur soċjali prominenti) * [[Ignacio Chávez]] (tabib Messikan prominenti, li stabbilixxa l-ewwel żona tal-kardjoloġija fl-Isptar Ġenerali tal-Messiku. Huwa kien ir-rettur tal-Università Awtonoma Nazzjonali tal-Messiku (1965-1966). Huwa stabbilixxa diversi istituzzjonijiet Messikani tal-Kardjoloġija u nħatar tabib onorarju jew rettur ta' 95 università madwar id-dinja. Huwa kien membru fundatur ta' El Colegio Nacional fl-1943) * [[Jorge Calles-Escandón]] (endokrinologu, li jispeċjalizza fil-bijopsija tat-tirojde, fid-dijabete tat-tip 1, fid-dijabete tat-tip 2 u fil-pompi tal-insulina fil-Wake Forest Baptist Medical Center, l-Istati Uniti) * [[David Herzog]], espert tal-mard relatat mal-ikel u professur onorarju tal-Psikjatrija fil-Harvard Medical School * [[Anastasio López Escobedo]] (Hijo Predilecto de San Miguel de Allende, Benemérito de Guanajuato, Diputado Constituyente Congreso 1917) * [[Alberto P. León]] (tabib, professur, u Segretarju tas-Saħħa tal-Messiku) * [[Gerardo Jiménez Sánchez]] (pedjatra, president fundatur tas-Soċjetà Messikana tal-Mediċina Ġenomika) * [[Mauricio Tohen]], professur distint u President tad-Dipartiment tal-Psikjatrija u x-Xjenzi Komportamentali fl-Università ta' New Mexico * [[Nora Volkow]] (direttur tal-Istitut Nazzjonali tal-Abbuż tad-Drogi) === Xjenzati === * [[Alfonso Caso y Andrade]] (arkeologu) * [[Antonio Lazcano]] (biologu u evoluzzjonista, direttur taċ-Ċentru ta' Lynn Margulis għall-[[Bijoloġija]] [[Evoluzzjoni|Evoluzzjonarja]]) * [[Carlos Frenk]] (astronomu u pijunier tas-simulazzjonijiet ta' strutturi fuq skala kbira) * [[Constantino Reyes-Valerio]] (kimiku u storiku li ħoloq it-terminu ''arte indocristiano'' u li kkontribwixxa għall-iskoperta tal-produzzjoni tal-lewn blu [[Maja]]) * [[Eduardo Pareyón Moreno]] (arkeologu) * [[Guido Münch]] (astronomu u direttur tal-Istitut ta' Max Planck għall-[[Astronomija]]) * [[Guillermo Haro]] (astronomu, koskopritur tal-oġġett ta' Herbig-Haro) * [[Guillermo Oliver]] (bijologu u professur fin-Northwestern University) * [[Jerzy Rzedowski]] (botaniku u pijunier fil-qasam tal-istudju tal-fjuri neotropikali) * [[Juan J. de Pablo]] (inġinier kimiku u viċi president għal-laboratorji nazzjonali, għall-istrateġija tax-xjenza, għall-innovazzjoni, u għall-inizjattivi globali fl-Università ta' Chicago) * [[Luis E. Miramontes]] (koinventur tal-pillola kontraċettiva) * [[Marcos Moshinsky]] (fiżiku teoriku, li bis-saħħa tax-xogħol tiegħu fil-qasam tal-partiċelli elementari rebaħ il-Premju tal-Prinċep tal-Asturias għall-Investigazzjoni Xjentifika u Teknika fl-1988 u l-Premju tax-Xjenza tal-UNESCO fl-1997) * [[Mario Molina]] (koskopritur tad-dekompożizzjoni tal-[[ożonu]] bl-aerosols tal-klorofluworokarbonji, rebbieħ tal-[[Premju Nobel għall-Kimika]]) * [[Miguel Alcubierre]] (fiżiku teoriku u komputazzjonali) * [[Miguel de Icaza]] (programmatur tas-software mingħajr ħlas) * [[Monica Olvera de la Cruz]] (teoriku tal-materja ratba) * [[Nabor Carrillo Flores]] (espert tal-mekkanika tal-ħamrija, konsulent tal-enerġija nukleari u eks president tal-UNAM) * [[Rodolfo Neri Vela]] (l-ewwel Messikan fl-ispazju) * [[Salvador Zubirán]] (fiżiku, fundatur tal-Istitut Nazzjonali tan-Nutrizzjoni) * [[Shlomo Eckstein]] (ekonomista u President tal-Università ta' Bar-Ilan) * [[Víctor Neumann-Lara]] (pijunier fit-teorija tal-graffs fil-Messiku) * [[Ricardo Miledi]] (newroxjenzat li ħadem fuq l-ipoteżi tal-kalċju tar-rilaxx tan-newrotrażmettituri) === Negozjanti === * [[Carlos Slim]] (negozjant tal-inġinerija u r-raba' l-iktar persuna sinjura attwalment fid-[[Id-Dinja|dinja]]). === Atleti === * [[Hugo Sánchez]] (plejer tal-[[futbol]] Messikan tar-[[Real Madrid CF|Real Madrid C.F.]] u eks kowċ tat-[[tim nazzjonali tal-futbol tal-Messiku]] u tal-[[UD Almería]]). * [[Daniel Vargas]] (plejer tal-volleyball u inġinier Messikan, lagħab mal-Pumas UNAM u mat-tim nazzjonali tal-volleyball tal-Messiku tal-irġiel, fejn lagħab fil-Logħob Olimpiku ta' [[Rio de Janeiro|Rio]] tal-2016). == Organizzazzjoni == [[Stampa:UNAM-ing.jpg|daqsminuri|Il-ġonna tal-Fakultà tal-Inġinerija.]] L-UNAM hija organizzata f'fakultajiet jew kulleġġi, iktar milli dipartimenti. Huma disponibbli l-ewwel lawriji kif ukoll studji postgradwatorji. L-UNAM hija responsabbli wkoll għall-Iskola Preparatorja Nazzjonali u għall-Kulleġġ tax-Xjenzi u l-Umanitajiet, li jikkonsistu minn diversi skejjel tal-edukazzjoni għolja fil-Belt tal-Messiku. Meta wieħed jgħodd l-istudenti kollha tal-UNAM fl-entitajiet edukattivi differenti, l-UNAM għandha iktar minn 324,413 student, u b'hekk hija waħda mill-ikbar universitajiet fid-dinja. === Fakultajiet u kulleġġi === L-UNAM għandha sett ta' fakultajiet li jkopru oqsma akkademiċi differenti bħall-inġinerija jew id-dritt. Il-fakultajiet kollha tal-UNAM joffru studji tal-ewwel lawrija u studji postgradwatorji (masters u dottorati). Madankollu, l-iskejjel li fl-UNAM jissejħu "skejjel nazzjonali" joffru biss studji tal-ewwel lawrija, u dawn it-tip ta' entitajiet edukattivi normalment ikunu ffukati l-iktar fuq l-esperjenza prattika. Dan huwa l-każ tal-Iskola Nazzjonali tal-Infermerija u tal-Ostetrija, u l-Iskola Nazzjonali tax-Xogħol Soċjali.<ref>{{Ċita web|url=http://www.unam.mx/pagina/es/8/docencia-unidades-academicas|titlu=Docencia-Unidades académicas|data=2010-09-24|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-10-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100924052605/http://www.unam.mx/pagina/es/8/docencia-unidades-academicas|arkivju-data=2010-09-24|url-status=bot: unknown}}</ref> [[Stampa:Facultad de Ciencias (UNAM).jpg|daqsminuri|Il-Fakultà tax-Xjenzi.]] [[Stampa:Facultad de química UNAM 1.jpg|daqsminuri|Il-Fakultà tal-Kimika.]] === Lista ta' fakultajiet u istituti === * '''Fakultajiet (li joffru diplomi u lawriji)''' ** Il-Fakultà tal-Kontabbiltà u tal-Amministrazzjoni ** Il-Fakultà tal-Arkitettura ** Il-Fakultà tal-Arti u tad-Disinn ** Il-Fakultà tal-[[Kimika]] ** Il-Fakultà tal-Ekonomija ** Il-Fakultà tal-Inġinerija ** Il-Fakultà tal-Edukazzjoni Għolja ta' Acatlán ** Il-Fakultà tal-Edukazzjoni Għolja ta' Aragón ** Il-Fakultà tal-Edukazzjoni Għolja ta' Cuautitlán ** Il-Fakultà tal-Edukazzjoni Għolja ta' Iztacala ** Il-Fakultà tal-Edukazzjoni Għolja ta' Zaragoza ** Il-Fakultà tad-Dritt ** Il-Fakultà tal-Mediċina ** Il-Fakultà tal-Mużika ** Il-Fakultà tal-Odontoloġija ** Il-Fakultà tal-Filosofija u tal-Lingwi ** Il-Fakultà tax-Xjenzi Politiċi u [[Xjenzi soċjali|Soċjali]] ** Il-Fakultà tal-Psikoloġija ** Il-Fakultà tax-Xjenzi ** Il-Fakultà tal-Mediċina Veterinarja u tal-[[Annimal|Annimali]] * '''Skejjel Nazzjonali (li joffru lawriji biss)''' ** L-Iskola Nazzjonali tal-Infermerija u tal-Ostetrija ** L-Iskola Nazzjonali tax-Xogħol Soċjali ** L-Iskola Preparatorja Nazzjonali (b'disa' skejjel tal-edukazzjoni għolja) ** L-Iskola Nazzjonali tal-Edukazzjoni Għolja ta' Morelia (fl-istat ta' Michoacan) ** L-Iskola Nazzjonali tal-Edukazzjoni Għolja ta' León (fl-istat ta' Guanajuato) ** L-Iskola Nazzjonali tal-Edukazzjoni Għolja ta' Mérida (fl-istat ta' Yucatán) ** L-Iskola Nazzjonali tal-Edukazzjoni Għolja ta' Juriquilla (fl-istat ta' Querétaro) ** L-Iskola u l-Kulleġġ Nazzjonali tax-Xjenzi u tal-Umanitajiet (b'ħames skejjel tal-edukazzjoni għolja) === Sistema Edukattiva tal-Università Miftuħa u Fuq Distanza === Is-Sistema Edukattiva tal-Università Miftuħa u Fuq Distanza jew "Sistema de Universidad Abierta y Educación a Distancia" (SUAyED) hija alternattiva għall-edukazzjoni fil-kampus tal-università. Il-programmi tal-edukazzjoni miftuħa jirrikjedu l-assitenza fil-kampus mill-inqas għal jum kull ħmistax, normalment nhar ta' Sibt (semipreżenza). Il-programmi tal-edukazzjoni fuq distanza jkunu online għalkollox u jużaw kontenut ipprovdut permezz ta' pjattaformi online, fejn l-istudenti, l-għalliema u l-pari jikkomunikaw ma' xulxin online. Madwar 32,000 student tal-UNAM isegwu programmi miftuħa jew fuq distanza.<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Cervantes-Perez|isem1=Francisco|kunjom2=Vadillo|isem2=Guadalupe|kunjom3=Bucio|isem3=Jackeline|kunjom4=Herrera|isem4=Alma|data=2019-03-20|titlu=Characterizing UNAM’s Open Education System Using the OOFAT Model|url=https://www.irrodl.org/index.php/irrodl/article/view/4108|rivista=The International Review of Research in Open and Distributed Learning|lingwa=en|volum=20|numru=4}}</ref> Is-SUAyED toffri korsijiet tal-ewwel lawrija u studji postgradwatorji. == Riċerka == [[Stampa:Buque Oceanografico El Puma.jpg|xellug|daqsminuri|Bastiment għar-riċerka oċeanografika.]] L-UNAM hija eċċellenza f'bosta oqsma tar-riċerka. L-università tospita bosta mill-istituzzjonijiet ewlenin tar-riċerka fil-Messiku. F'dawn l-aħħar snin, l-università attirat studenti u xjenzati professjonali mid-dinja kollha, l-iktar mir-[[Russja]], mill-[[Indja]] u mill-Istati Uniti, u b'hekk inħolqot komunità xjentifika unika u diversifikata. Ir-riċerka xjentifika fl-UNAM hija maqsuma bejn il-fakultajiet, l-istituti, iċ-ċentri u l-iskejjel, u tkopri firxa ta' dixxiplini fl-Amerka Latina. Xi istituti notevoli tal-UNAM huma l-Istitut tal-Astronomija, l-Istitut tal-Bijoteknoloġija, l-Istitut tax-Xjenzi Nukleari, l-Istitut tal-Ekoloġija, l-Istitut tal-Fiżika, l-Istitut tal-Enerġiji Rinnovabbli, l-Istitut tal-Fiżjoloġija Ċellulari, l-Istitut tal-Ġeofiżika, l-Istitut tal-Inġinerija, l-Istitut tar-Riċerka dwar il-Materjali, l-Istitut tal-Kimika, l-Istitut tax-Xjenza Bijomedika u l-Istitut tal-[[Matematika]] Applikata u r-Riċerka tas-Sistemi. [[Stampa:2.12m Telescope-SanPedroMartir Observatory-BajaCalifornia-Mexico.jpg|daqsminuri|L-Osservatorju ta' San Pedro Mártir tal-UNAM f'Baja California.]] Iċ-ċentri tar-riċerka għandhom it-tendenza li jiffukaw fuq problemi multidixxiplinari li jkunu partikolarment rilventi għall-Messiku u għall-pajjiżi li qed jiżviluppaw, b'mod partikolari, iċ-Ċentru għax-Xjenzi Applikati u l-Iżvilupp Teknoloġiku, li jiffoka fuq ir-rabta bejn ix-xjenzi u l-problemi tad-dinja reali (eż. l-ottika u n-nanoxjenzi), u ċ-Ċentru għar-Riċerka dwar l-Enerġija, li jwettaq riċerka dinjija fl-enerġiji alternattivi. Iċ-ċentri kollha tar-riċerka huma miftuħa għall-istudenti mid-dinja kollha. L-UNAM għandha għadd ta' programi għall-istudenti fi ħdan il-pajjiż, u jintużaw internships xjentifiċi biex titħeġġeġ ir-riċerka fil-pajjiż. L-UNAM installat l-ewwel superkompjuter tagħha msejjaħ Sirio (Cray Y/MP) fl-1991. Mill-2013 topera superkompjuter imsejjaħ Miztli (HP) għar-riċerka xjentifika. == Studenti u fakultà == === Sports, klabbs u tradizzjonijiet === [[Stampa:Pumas vs León 4.jpg|daqsminuri|It-tim tal-futbol tal-UNAM.]] ==== Klabb tal-futbol professjonali ==== Il-klabb tal-[[futbol]] tal-UNAM, [[Club Universidad Nacional]], jipparteċipa fil-[[Liga MX]], l-ogħla diviżjoni tal-futbol Messikan. Il-klabb rebaħ darbtejn wara xulxin l-Apertura u l-Clausura fl-2004. Il-grawnd tagħhom huwa l-Estadio Olímpico Universitario jew l-Istadjum Olimpiku Universitarju. ==== Tim tal-volleyball tal-Pumas ==== It-tim tal-volleyball tal-UNAM, Pumas, kellu suċċess kbir fuq livell nazzjonali u internazzjonali. Il-kowċ tat-tim nazzjonali tal-volleyball tal-Messiku kien jilgħab mal-Pumas, u diversi plejers tat-tim nazzjonali huma wkoll studenti tal-UNAM, u wħud lagħbu fil-Logħob Olimpiku ta' Rio.<ref>{{Ċita web|url=http://deporte.unam.mx/noticias/noticia.php?id=3052|titlu=Daniel Vargas, un ingeniero de la UNAM que competirá en los Juegos Olímpicos|sit=deporte.unam.mx|data-aċċess=2022-10-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221024085641/https://deporte.unam.mx/noticias/noticia.php?id=3052|arkivju-data=2022-10-24|url-status=dead}}</ref> ==== Tradizzjonijiet kulturali ==== L-università għandha tradizzjoni li kull sena jsiru offerti (bl-Ispanjol: ''ofrenda'') f'Jum il-Mejtin fil-pjazza prinċipali tal-Belt Universitarja. Kull fakultà tagħmel offerta, u fiċ-ċentru, normalment ikun hemm offerta kbira skont tema li tikkorrispondi mal-festivitajiet tal-università għal dik is-sena partikolari. === Attiviżmu politiku === [[Stampa:Estadio olimpico universitario unam.jpg|daqsminuri|Veduta mill-ajru tal-Istadjum Olimpiku tal-UNAM.]] L-istudenti u l-professuri tal-UNAM ġeneralment jitqiesu bħala attivi ħafna politikament fil-Messiku kollu. Mis-sena 2000, binja żgħira fil-Fakultà tal-Umanitajiet (qrib il-Librerija Ċentrali) effettivament kienet taħt il-kontroll ta' grupp ta' studenti anarkokomunisti, li bidlu isem il-post minn "Awditorju ta' Justo Sierra" għal "Awditorju ta' [[Che Guevara]]". Filwaqt li l-biċċa l-kbira tal-istudenti normalment ikunu qrib ideoloġiji u movimenti tax-Xellug, l-università pproduċiet ukoll diversi politiċi u negozjanti prominenti tal-Lemin u neoliberali, bħall-President [[Carlos Salinas de Gortari]], ir-rettur Kattoliku Manuel Gómez Morín u n-negozjant għani Carlos Slim. L-istorja tal-UNAM wasslet biex l-università taqbeż ferm għall-minoranzi, speċjalment in-nisa fil-qasam tat-teknoloġija. Il-Fakultà tal-Inġinerija organizzat flimkien ma' [[Google]] wħud mill-ikbar Hackathons tal-Amerka Latina. === Assoċjazzjonijiet tal-istudenti === L-UNAM fiha diversi assoċjazzjonijiet tal-istudenti attwali li jipprovdu attivitajiet ekstrakurrikulari lill-komunità inġenerali, li jarrikkixxu l-attivitajiet universitarji b'avvenimenti kulturali, soċjali u xjentifiċi: * Fundación UNAM; * Nibiru Sociedad Astronomica; * SAFIR. == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Universitajiet]] [[Kategorija:Messiku]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] g2i17vg0hb9vfrvnycvq369ual95fki 0 30380 332012 291655 2026-09-11T07:38:05Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332012 wikitext text/x-wiki {{stub}} {{Infobox bijografija}} '''Saadet Özkan''' (twieldet fl-1978) hija attivista Torka kontra l-abbuż tat-tfal. Waqt xogħolha bħala għalliema tal-iskola primarija, saret saret taf li l-istudenti tagħha kienu ġew abbużati sesswalment mis-surmast. Minkejja pressjoni biex twaqqa' l-każ, irnexxielha tibda investigazzjoni kontra r-reat. Irċeviet il-[[Premju Internazzjonali Nisa Kuraġġjużi]].<ref>{{ċita web | url=https://www.state.gov/s/gwi/iwoc/2017/bio/index.htm | arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170329032421/https://www.state.gov/s/gwi/iwoc/2017/bio/index.htm | url-status=dead | arkivju-data=2017-03-29 | titlu=Biographies of the Finalists for the 2017 International Women of Courage Awards | pubblikatur=US Department of State | data-aċċess=2017-08-26 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita web | url=https://tr.usembassy.gov/holly-holzer-bass-meets-international-women-courage-award-winner-saadet-ozkan/ | titlu=Holly Holzer Bass Meets with International Women Courage Award winner Saadet Ozkan | pubblikatur=Turkish US Embassy | data-aċċess=2017-08-30 | lingwa=en | arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170830011145/https://tr.usembassy.gov/holly-holzer-bass-meets-international-women-courage-award-winner-saadet-ozkan/ | arkivju-data=2017-08-30 | url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita web | url=http://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-39440359 | titlu=Cinsel istismarı ortaya çıkaran Saadet öğretmene ABD'den cesaret ödülü | pubblikatur=BBC Turkish | lingwa=tr | data=2017-03-30 | data-aċċess=2017-08-30}}</ref> ==Referenzi== {{Reflist}} {{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Özkan, Saadet}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1978]] [[Kategorija:Nies mit-Turkija]] 7g0ne004hw52e22ye5a6i1u4f5qiaqw 0 30922 332010 307337 2026-09-11T05:24:47Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332010 wikitext text/x-wiki Il-'''Midalja għall-Qadi tar-Repubblika''' hija midalja tar-[[Malta|Repubblika ta' Malta]]. Il-midalja tingħata mill- [[President ta' Malta|President ta’ Malta]], bl-approvazzjoni bil-miktub tal-[[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru ta’ Malta]], għal servizz distint lil Malta. Il-premju jiġi ppreżentat liċ-ċittadini u l-organizzazzjonijiet Maltin, iżda jista’ jingħata lill-barranin fuq bażi onorarja għal servizz li jistħoqqlu rikonoxximent. Mhux aktar minn għaxar ċittadini Maltin jistgħu jingħataw il-midalja kull sena. Il-midalja tista’ tingħata ukoll wara l-mewt.<ref>{{Ċita web|url=https://opm.gov.mt/en/Documents/Honours-and-Awards-2021/SYSTEM%20OF%20HONOURS%20AND%20AWARDS%20%28EN%29.pdf|titlu=Malta’s system of Honours, Awards and Decorations (archived copy)|pubblikatur=Office of the Prime Minister of Malta|data-aċċess=26 April 2022|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210828062454/https://opm.gov.mt/en/Documents/Honours-and-Awards-2021/SYSTEM%20OF%20HONOURS%20AND%20AWARDS%20%28EN%29.pdf|arkivju-data=28 August 2021}}</ref> [[Stampa:Medal for Services to the Republic, first type, Republic of Malta AEA Collections.jpg|daqsminuri|Midalja għall-Qadi tar-Repubblika imfassla għal mara]] Dawk li jirċievu l-midalja huma intitolati li jużaw l-ittri post-nominali '''M.Q.R'''.<ref>{{Ċita web|url=http://www.justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8745&l=1|titlu=ĠIEH IR-REPUBBLIKA ACT|sit=Laws of Malta|pubblikatur=Ministry for Justice, Culture and Local Government|data-aċċess=24 November 2014}}</ref> == Dehra == Il-Midalja għall-Qadi tar-Repubblika hija stilla bajda tal-enamel b'ħames ponot wiesgħa {{Convert|41|mm|in}} b'raġġi ċanfrin bejn id-dirgħajn tal-kewkba. Il-faċċata turi l-[[Emblema ta' Malta|Arma ta’ Malta]] fuq diska tal-metall kulur id-deheb imqiegħda fuq l-istilla. Il-ponta ta’ fuq tal-kewkba għandha l-iskrizzjoni ''1975'' bid-deheb. In-naħa ta’ wara turi, b’rilievi, mappa tal-[[Malta|Gżejjer Maltin]]. Il-mappa hija mdawra b'kuruna. Taħt il-kuruna hemm l-iskrizzjoni ''Għall-Qadi tar-Repubblika''. Iż-żigarella tal-midalja hija wiesgħa {{Convert|32|mm|in}}, nofs abjad u nofs aħmar. Meta tintlibes minn mara, iż-żigarella tkun imfassla f'ċoff. <ref>{{Ċita web|url=http://www.justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=9658&l=1|titlu=SUBSIDIARY LEGISLATION 251.01 RULES FOR HONOURS, AWARDS AND DECORATIONS|sit=Laws of Malta|pubblikatur=Ministry of Justice, Culture and Local Government|data-aċċess=24 November 2014|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20141129052948/http://www.justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=9658&l=1|arkivju-data=29 November 2014|url-status=dead}}</ref> == Ara ukoll == * [[Ordnijiet, dekorazzjonijiet, u midalji ta' Malta]] == Ħoloq esterni == * [https://opm.gov.mt/useful-links-mt/sistema-ta-unuri-u-ghotjiet/ Sistema ta' unuri u għotjiet] - minn OPM.gov.mt == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Ordnijiet, dekorazzjonijiet, u midalji ta' Malta]] 6przs5l69un9fn7p0sq1mthzccu3wxy 0 30953 332011 315556 2026-09-11T06:05:35Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332011 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Jabal Al Qara Cave - Al Hassa, Saudi Arabia ജബൽ അൽ ഖാറ ഗുഹ, അൽ ഹസ, സൗദി അറേബ്യ 12.JPG|daqsminuri|Jabal Qara tinsab 16-il kilometru (9.9 mili) fil-Lvant tal-belt ta' Hofuf.]] '''''Al-Aḥsāʾ''''' (bl-[[Għarbi]]: الْأَحْسَاء, ''al-ʾAhsā''), magħruf ukoll għal '''al-Ḥasāʾ''' (الْحَسَاء) jew '''Hajar''' (هَجَر), hija oażi u reġjun storiku fil-Lvant tal-[[Arabja Sawdija]]. Il-Governorat ta' Al-Ahsa, li jirrappreżenta l-biċċa l-kbira tal-Provinċja tal-Lvant tal-pajjiż, għandu l-istess isem. L-oażi tinsab madwar ta' 60 km (37 mil) 'il ġewwa mill-kosta tal-Golf Persjan. L-Oażi ta' Al-Ahsa tinkludi erba' bliet prinċipali u 22 villaġġ. Il-bliet jinkludu Al-Mubarraz u Al-Hofuf, tnejn mill-ikbar bliet fl-Arabja Sawdija.<ref>{{Ċita web|url=https://population.mongabay.com/|titlu=World population data|sit=Mongabay|data-aċċess=2023-11-23}}</ref> == Deskrizzjoni == B'erja ta' madwar 85.4 km² (33.0 mil kwadru), l-Oażi ta' Al-Ahsa hija l-ikbar oażi fid-[[Id-Dinja|dinja]]. Parti kbira mill-oażi tinsab fil-Kwartier Vojt, magħruf ukoll bħala Rub' al Khali bl-Għarbi. Din tkopri kważi tliet kwarti mill-art fl-oażi, filwaqt li ż-żoni residenzjali jikkostitwixxu 18 %. Hemm iktar minn 2.5 miljun siġra tal-palm, inkluż siġar tal-palm tat-tamal fl-oażi, alimentat minn akwifer enormi taħt l-art u misqi mill-fluss ta' iktar minn 280 fawwara mingħajr ħtieġa ta' ppompjar, li jippermettu l-agrikoltura tul is-sena kollha f'reġjun li fil-bqija huwa deżert bir-ramel. L-oażi sar [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-2018.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1563/|titlu=Al-Ahsa Oasis, an Evolving Cultural Landscape|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-11-23}}</ref> Ilha wkoll parti min-Network tal-Bliet Kreattivi tal-UNESCO minn Diċembru 2015.<ref>{{Ċita web|url=https://www.arabnews.com/saudi-arabia/news/849681|titlu=Al-Ahsa enters UNESCO Creative Cities Network|data=2015-12-13|sit=Arab News|lingwa=en|data-aċċess=2023-11-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151214132624/http://www.arabnews.com/saudi-arabia/news/849681|arkivju-data=2015-12-14|url-status=dead}}</ref> Skont awtur partikolari, l-oażi ta' Al-Ahsa u ta' [[Al Ain]] (fl-[[Emirati Għarab Magħquda]], mal-fruntiera mal-[[Oman]]) huma l-iżjed importanti fil-Peniżola tal-Arabja.<ref>Marshall Cavendish (2007). "Geography and climate". ''World and Its Peoples''. Vol. 1. Cavendish Square Publishing. pp. 8-19. ISBN <bdi>978-0-7614-7571-2</bdi>.</ref> == Etimoloġija == Al-Ahsa hija l-plural ta' "Al-Ḥisā" (bl-Għarbi: ٱلْحِسَى) b'referenza għal pajsaġġ ta' ramel akkumulat b'saff impermeabbli taħtu. Meta tinżel ix-xita f'tali pajsaġġ, l-ilma jiskula mir-ramel (u b'hekk ma jevaporax) u jinżamm mis-saff impermeabbli, u jiffurmaw akwifer. Il-bjar imħaffrin fl-art imbagħad jistgħu jipprovdu aċċess għal fawwara bierda. L-inħawi kienu jissejħu ''Pit-Ardashir'' (bis-Sirjan Klassiku: ܦܝܛܐܪܕܫܝܪ) mill-[[Assirjani]] u mill-[[Iran|Persjani]]. == Storja == [[File:Jawatha_Mosque_in_Al-Ahsa_(2007).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jawatha_Mosque_in_Al-Ahsa_(2007).jpg|daqsminuri|Il-Moskea ta' Jawatha f'Al-Ahsa.]] === Storja tal-qedem === L-Oażi ta' Al-Ahsa ġiet abitata minn żmien il-[[preistorja]] minħabba l-abbundanza tal-ilma f'reġjun li mill-bqija huwa aridu. Il-fawwariet naturali tal-ilma ħelu ilhom preżenti fl-oażi tar-reġjun għal millenji sħaħ, u dan ħeġġeġ l-insedjament uman u l-isforzi agrikoli (speċjalment il-kultivazzjoni tas-siġar tal-palm tat-tamal) mill-preistorja. Ir-reġjun tal-oażi u speċifikament l-isem Hajar (jew Hagar jew Haǧar) jaf huwa marbut mat-toponimu tal-qedem tal-Lvant Qarib, Agarum, imsemmi fil-kitbiet imnaqqxa ta' [[Dilmun]] bħala d-dar oriġinali tad-divinità ewlenija tagħhom, Inzak. Jekk dan huwa l-każ, Agarum x'aktarx li kien jirreferi għall-art kontinentali tal-Arabja fuq in-naħa opposta tal-[[Baħrejn|Bahrain]]. Skont din l-ipoteżi, iċ-ċivilizzazzjoni ta' Dilmun oriġinat fl-oażi tal-Lvant tal-Arabja, iżda iktar 'il quddiem rilokat lejn il-Bahrain. Madankollu, din l-interpretazzjoni ntlaqgħet bi kritika, u sorsi oħra jqiegħdu lil Agarum fil-gżejra ta' Failaka. === Żminijiet Iżlamiċi === Il-Lvant tal-Arabja nħakem mill-Kaliffat ta' Rashidun emerġenti matul is-seklu 7. Iktar 'il quddiem l-oażi ntirtet mill-Umajjad u mill-Abbasidi. Fit-899 ir-reġjun safa taħt il-kontroll tal-mexxej Qarmatjan Abu Tahir al-Jannabi u ġie ddikjarat indipendenti mill-Kaliffat Abbasid ta' [[Bagdad]]. Il-[[belt kapitali]] kienet tinsab f'al-Mu'miniya qrib ir-raħal modern ta' Hofuf. Sal-ħabta tas-sena 1000, Al-Ahsa saret id-disa' l-ikbar belt fid-dinja b'saħansitra 100,000 abitant. Fl-1077, l-istat Qarmatjan ta' Al-Ahsa ġarrab telfa kontra l-Ujunidi. Al-Ahsa sussegwentement sfat taħt it-tmexxija tad-dinastija tal-Usfuridi, segwita mill-qrabat tagħhom, il-Ġabridi, li saru waħda mill-iżjed setgħat formidabbli fir-reġjun, u reġgħu ħadu l-kontroll tal-gżejjer tal-Bahrain mill-prinċpijiet ta' [[Hormuz]]. L-aħħar mexxej Ġabridi tal-Bahrain kien Muqrin ibn Zamil. Fl-1521, l-Imperu [[Portugall|Portugiż]] ikkonkwista l-Gżejjer Awal (il-gżejjer li jinkludu l-Bahrain attwali) mill-mexxej Ġabrid Muqrin ibn Zamil. Il-Ġabridi tħabtu biex iżommu l-pożizzjoni tagħhom fuq l-art kontinentali kontra l-[[Imperu Ottoman|Ottomani]] u l-alleati tribali tagħhom, il-Muntafiq. Fl-1550, Al-Ahsa u Qatif fil-qrib sfaw taħt is-sovranità tal-Imperu Ottoman bis-Sultan Suleiman I. Al-Ahsa nominalment kienet l-Eyalet ta' Lahsa fis-sistema amministrattiva Ottomana u normalment kienet vassall tas-Sublime Porte. Qatif iktar 'il quddiem intrebħet mill-Portugiżi. L-Ottomani tkeċċew minn Al-Ahsa fl-1670, u r-reġjun safa taħt il-kontroll tal-Emirat ta' Banu Khalid. Al-Ahsa, flimkien ma' Qatif, ġiet inkorporata fl-Emirat Wahhabist ta' Diriyah fl-1795 iżda reġgħet sfat taħt il-kontroll Ottoman fl-1818 b'invażjoni ordnata minn [[Muhammad Ali]] tal-[[Eġittu]]. Il-Banu Khalid reġgħu laħqu mexxejja tar-reġjun, iżda fl-1830 l-Emirat ta' Nejd reġa' ħataf il-kontroll tar-reġjun. It-tmexxija Ottomana diretta reġgħet ġiet stabbilita fl-1871, u Al-Ahsa l-ewwel tqiegħdet taħt il-Vilayet ta' Bagdad u mbagħad bis-suddiviżjoni ta' Bagdad, saret il-Vilayet ta' Basra fl-1875. Fl-1913, ibn Saud, il-fundatur tal-Arabja Sawdija moderna, annetta lil Al-Ahsa u lil Qatif fid-dominju tiegħu ta' Najd. === Indipendenza tal-Arabja Sawdija === Fit-2 ta' Diċembru 1922, [[Percy Cox]] uffiċjalment innotifika lill-Emir Xejikk Ahmad Al-Sabah tal-[[Kuwajt]] li l-fruntieri ta' Kuwajt kienu ġew immodifikati. Iktar kmieni f'dik is-sena, il-Maġġur [[John More]], ir-rappreżentant [[Renju Unit|Brittaniku]] fil-Kuwajt, kien iltaqa' ma' Ibn Saud sabiex isolvi l-kwistjoni tal-fruntieri bejn il-Kuwajt u Najd. Ir-riżultat tal-laqgħa kien il-Protokoll ta' Uqair tal-1922, fejn ir-Renju Unit irrikonoxxa s-sovranità ta' ibn Saud fuq it-territorji tal-Emir tal-Kuwajt. Al-Ahsa ttieħdet mingħand l-Ottomani fl-1913, u u magħha l-kontroll tal-Golf Persjan min-naħa tal-Al Saud u tat-territorju li mbagħad saru r-riżervi enormi taż-żejt tal-Arabja Sawdija. == Ekonomija u infrastruttura == [[File:Jabal_Al_Qara_Cave_-_Al_Hassa,_Saudi_Arabia_ജബൽ_അൽ_ഖാറ_ഗുഹ,_അൽ_ഹസ,_സൗദി_അറേബ്യ_13.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jabal_Al_Qara_Cave_-_Al_Hassa,_Saudi_Arabia_%E0%B4%9C%E0%B4%AC%E0%B5%BD_%E0%B4%85%E0%B5%BD_%E0%B4%96%E0%B4%BE%E0%B4%B1_%E0%B4%97%E0%B5%81%E0%B4%B9,_%E0%B4%85%E0%B5%BD_%E0%B4%B9%E0%B4%B8,_%E0%B4%B8%E0%B5%97%E0%B4%A6%E0%B4%BF_%E0%B4%85%E0%B4%B1%E0%B5%87%E0%B4%AC%E0%B5%8D%E0%B4%AF_13.JPG|daqsminuri|209x209px|L-oażi tas-siġar tal-palm.]] Al-Ahsa hija parti mir-reġjun magħruf storikament għas-[[sengħa]] kbira tal-[[Ħajjat|ħajjata]], speċjalment il-produzzjoni tal-''bisht'', mantell tradizzjonali tal-[[Raġel|irġiel]]. Al-Ahsa kienet waħda mill-ftit postijiet fil-Peniżola tal-Arabja fejn kien jitkabbar ir-ross. Fl-1938 ġew skoperti d-depożiti taż-żejt qrib Dammam, u b'hekk bdiet il-modernizzazzjoni rapida tar-reġjun. Sal-bidu tas-snin 60 tas-seklu 20, il-livelli tal-produzzjoni taż-żejt laħqu l-miljun barmil (160,000 m³) kuljum. Ilum il-ġurnata, Al-Ahsa tospita l-ikbar depożitu taż-żejt konvenzjonali fid-dinja, id-Depożiti ta' Ghawar. Al-Ahsa hija magħrufa għas-siġar tal-palm u tat-tamal tagħha. Al-Ahsa fiha iktar minn 2.5 miljun siġra tal-palm li jipproduċu iktar minn 100,000 tunnellata ta' tamal fis-sena. L-oażi kienet destinazzjoni turistika popolari fost iċ-ċittadini tal-[[Qatar]], li spiss kienu jsuqu għal 100 mil u jaqsmu minn pajjiż għall-ieħor biex iżuru l-attrazzjonijiet lokali, kif ukoll biex jagħmlu akkwisti vantaġġużi tal-ikel, tal-ħwawar u tal-ilbies fis-swieq ta' Al-Ahsa. Ir-rabtiet ekonomiċi ġew imfixkla b'mod serju minħabba l-kriżi diplomatika mal-Qatar, li wasslet għall-għeluq tal-fruntiera tal-art tal-Arabja Sawdija mal-Qatar. Madankollu, bir-riżoluzzjoni tal-kriżi u l-ftuħ mill-ġdid tal-fruntiera fl-2021, it-turisti mill-Qatar gradwalment reġgħu bdew iżuru l-Oażi ta' Al-Ahsa; għalkemm f'ammonti iżgħar, bis-saħħa tal-awtosuffiċjenza mtejba tal-Qatar fir-rigward tal-merkanzija. F'Settembru 2021 tlestiet triq bejn l-[[Oman]] u l-Arabja Sawdija, li tgħaddi mill-Kwartier Vojt. It-triq twila bejn 700 u 800 kilometru (430 u 500 mil), u hija estiża minn Al-Ahsa sar-raħal ta' Ibri fl-Oman. In-naħa tal-Oman tat-triq twila madwar 160 kilometru (99 mil), u n-naħa tal-Arabja Sawdija tat-triq twila 580 kilometru (360 mil). == Siti turistiċi == [[File:Ebrahimpal.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ebrahimpal.jpg|daqsminuri|Qasr Ibrahim, mibnija fl-1556.]] 12-il post ġew iddefiniti bħala Pajsaġġ Kulturali tal-Oażi ta' Al-Ahsa: # l-Oażi tal-Lvant (الواحة الشرقية); # l-Oażi tat-Tramuntana (الواحة الشمالية); # As-Seef (السِيف); # Suq Al-Qaysariyah (سوق القيصرية); # Qasr Khuzam (قصر خزام); # Qasr Sahood (قصر صاهود); # Qasr Ibrahim (قصر إبراهيم); # is-Sit Arkeoloġiku ta' Jawatha (موقع جواثا الأثري); # il-Moskea ta' Jawatha (مسجد جواثا); # il-villaġġ ta' Al-'Oyun (قرية العيون); # is-Sit Arkeoloġiku ta' Ain Qannas (موقع عين قناص الأثري); # il-Lag ta' Al-Asfar (بحيرة الأصفر). == Klima == Al-Ahsa għandha klima sħuna tad-deżert (''BWh'' skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen), bi sjuf twal u estremament sħan u bi xtiewi qosra u qalila ħafna. L-oażi tesperjenza preċipitazzjoni annwali baxxa ħafna ta' 83.3 mm (3.28 pulzieri), iżda jkollha ammont żgħir ta' xita fix-xitwa u fir-rebbiegħa. {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="14" |''Data'' klimatika għal Al-Ahsa (1985-2010) |- !Xahar !Jan !Fra !Mar !Apr !Mej !Ġun !Lul !Aww !Set !Ott !Nov !Diċ !Sena |- !'''Temp. għolja rekord f'°C (°F)''' |32.7 (90.9) |37.8 (100.0) |41.2 (106.2) |45.0 (113.0) |49.0 (120.2) |50.6 (123.1) |50.8 (123.4) |49.7 (121.5) |48.0 (118.4) |45.6 (114.1) |45.8 (114.4) |32.5 (90.5) |50.8 (123.4) |- !'''Temp. għolja medja f'°C (°F)''' |21.2 (70.2) |24.2 (75.6) |28.9 (84.0) |35.1 (95.2) |41.5 (106.7) |44.4 (111.9) |45.7 (114.3) |45.4 (113.7) |42.3 (108.1) |37.6 (99.7) |29.9 (85.8) |23.4 (74.1) |35.0 (95.0) |- !Temp. medja ta' kuljum f'°C (°F) |14.7 (58.5) |17.2 (63.0) |21.5 (70.7) |27.2 (81.0) |33.3 (91.9) |36.3 (97.3) |37.8 (100.0) |37.2 (99.0) |33.8 (92.8) |29.2 (84.6) |22.4 (72.3) |16.6 (61.9) |27.3 (81.1) |- !Temp. baxxa medja f'°C (°F) |8.5 (47.3) |10.6 (51.1) |14.3 (57.7) |19.6 (67.3) |24.9 (76.8) |27.6 (81.7) |29.4 (84.9) |28.9 (84.0) |25.3 (77.5) |21.1 (70.0) |15.6 (60.1) |10.5 (50.9) |19.7 (67.5) |- !Temp. baxxa rekord f'°C (°F) |−2.3 (27.9) |1.0 (33.8) |0.7 (33.3) |7.3 (45.1) |17.0 (62.6) |18.3 (64.9) |19.8 (67.6) |19.7 (67.5) |17.3 (63.1) |13.0 (55.4) |5.8 (42.4) |0.8 (33.4) |−2.3 (27.9) |- !Medja ta' xita f'mm (pulzieri) |15.0 (0.59) |11.6 (0.46) |16.2 (0.64) |10.7 (0.42) |2.1 (0.08) |0.0 (0.0) |0.0 (0.0) |0.9 (0.04) |0.0 (0.0) |0.6 (0.02) |5.1 (0.20) |21.1 (0.83) |83.3 (3.28) |- !'''Medja ta' jiem bil-preċipitazzjoni''' |8.7 |5.8 |9.1 |7.3 |2.0 |0.0 |0.1 |0.2 |0.0 |0.3 |3.1 |7.2 |43.8 |- !Umdità relattiva medja (%) |55 |49 |44 |38 |27 |22 |23 |30 |33 |39 |47 |56 |39 |- | colspan="14" |Sors: iċ-Ċentru Klimatiku Reġjonali ta' Jeddah.<ref>{{Ċita web|url=http://jrcc.sa/reports_files/1985_2010Reports/Ahsa.RTF|titlu=Klima|data=|sit=web.archive.org|data-aċċess=|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120512182611/http://jrcc.sa/reports_files/1985_2010Reports/Ahsa.RTF|arkivju-data=2012-05-12|url-status=dead}}</ref> |} == Sit ta' Wirt Dinji == L-Oażi ta' Al-Ahsa, Pajsaġġ Kultarli li Qed Jevolvi, ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2018.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-[[bniedem]]"; u l-'''kriterju (v)''' "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".<ref name=":0" /> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Arabja Sawdija]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] 0jk23a4nduce3yu26a6lqewoifudzv7 0 30999 332006 331187 2026-09-11T01:22:09Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332006 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}}{{Grammatika}} '''Chicago''' hija l-akbar belt fir-reġjun Midwest tal-Istati Uniti u tifforma ċ-ċentru ekonomiku u kulturali ewlieni fl-istat ta' Illinois <ref>{{Pdf}}{{Ċita web|url=http://www.mapaq.gouv.qc.ca/SiteCollectiondocuments/TransformationPortail/Regardsurlemarche/RegardsurlemarchedeChicago.pdf|titlu=Regard sur le marché de Chicago}}.</ref>. Chicago tinsab fuq ix-xatt tal -Lbiċ tal-Lag Michigan, wieħed mill-ħames Lagi l-Kbar ta' [[l-Amerika ta' Fuq]]. Ix-xmajjar Chicago u Calumet jgħaddu mill-belt. Post kummerċjali mwaqqfa fl-aħħar {{XVIIIe siècle}} minn Jean Baptiste Pointe du Sable, mulattu imwieled f'Santo Domingo, Chicago saret muniċipalità fl-1833 u kiseb uffiċjalment l-istatus ta 'belt fl-1837 <ref>{{Ċita web|url=http://encyclopedia.chicagohistory.org/pages/11480.html|titlu=Act of Incorporation for the City of Chicago, 1837|pubblikatur=State of Illinois|lingwa=en|data-aċċess=3 mars 2011}}.</ref> . Il-belt żviluppat malajr f'nofs is- {{XIXe siècle}} <ref>{{Ċita ktieb|data=2004|kapitlu=Metropolitan Growth|titlu=The Encyclopedia of Chicago|url=http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/821.html|lingwa=en|edizzjoni=University of Chicago Press|post=Chicago|paġna=821|paġni=1117|isbn=0-226-31015-9|oclc=54454572|data-aċċess=2022|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200222191257/http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/821.html|arkivju-data=2020-02-22|url-status=dead}}.</ref> tant li fl-1860 kienet l-iżgħar belt fl-Istati Uniti li qabeż popolazzjoni ta’ 100,000 abitant <ref name=":1">{{Ċita ktieb|data=2004|kapitlu=Demography|titlu=The Encyclopedia of Chicago|url=http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/962.html|lingwa=en|edizzjoni=University of Chicago Press|post=Chicago|paġna=962|paġni=1117|isbn=0226310159|oclc=54454572|data-aċċess=2022}}.</ref> . Il-popolazzjoni ta' Chicago kibret għal 503,000 fl-1880, imbagħad irduppjat għal aktar minn miljun matul l-għaxar snin. <ref name=":1" /> L-isplużjoni tal-kostruzzjoni aċċellerat it-tkabbir tal-popolazzjoni fl-għexieren ta’ snin ta’ wara, u sal-1900, Chicago kienet fost il-ħames bliet l-aktar popolati fuq il-pjaneta wara [[Belt ta' New York|New York]], [[Londra]], [[Pariġi]] u [[Berlin]] . <ref name=":2">{{Ċita ktieb|data=1987|titlu=Four thousand years of urban growth : an historical census|lingwa=en|edizzjoni=St. David's University Press|post=Lewiston, N.Y., U.S.A.|paġni=656|isbn=0-889-46207-0|lccn=86031122|oclc=14932011}}.</ref> Il-belt ta' Chicago għandha {{nombre|2746388|habitants}} <ref name="pop2017"><span class="ouvrage"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> « [https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/chicagocityillinois/PST045219 <cite lang="en" style="font-style:normal;">U.S. Census Bureau QuickFacts: Chicago city, Illinois; UNITED STATES</cite>] », sur <span class="italique">census.gov</span> <small style="line-height:1em;">(consulté le <time datetime="2018-05-27" class="nowrap" data-sort-value="2018-05-27">27 mai 2018</time>)</small></span>.</ref> u tkopri {{unité|606|km|2}} <ref name="pop2017" /> . L-abitanti tagħha jissejħu ''Chicagoans'' <ref>{{Ċita web|url=https://www.lemonde.fr/service/faq_651885.html|titlu=Le P'tit Dico|sit=lemonde.fr|data-aċċess=2016-05-18}}.</ref> (jew aktar rari ''Chicagolais'' <ref>[https://fr.wiktionary.org/wiki/Chicagolais Chicagolais] (nom) et [https://fr.wiktionary.org/wiki/chicagolais chicagolais] (adjectif) sur le [[Wiktionnaire]].</ref> ). It-tielet l-akbar belt fl-Istati Uniti skont il-popolazzjoni, iż -żona metropolitana ta’ Chicago (magħrufa komunement bħala {{citation|Chicagoland}} ) għandha madwar 10 miljun abitant u testendi fuq {{unité|28163|km|2}} <ref>{{Ċita web|url=https://www2.census.gov/programs-surveys/popest/tables/2010-2019/metro/totals/csa-est2019-annres.xlsx|titlu=Annual Estimates of the Resident Population for Combined Statistical Areas in the United States and Puerto Rico: April 1, 2010 to July 1, 2019 (CSA-EST2019-ANNRES)|awtur=United States Census Bureau, Population Division|data=Mars 2020 (retrouvé le 5 mai 2020)|lingwa=en|format=xls}}.</ref> fi tliet stati ( Illinois, Indiana u Wisconsin ), li tagħmilha r-raba’ l-akbar żona metropolitana fl [[L-Amerika ta' Fuq|-Amerika ta’ Fuq]] wara [[Belt tal-Messiku|Mexico City]], New York u [[Los Angeles]] <ref name="PopEstCSA">{{Ċita web|url=https://www.iweblists.com/us/population/MetropolitanStatisticalAreaPop.html|titlu=United States Metropolitan Statistical Area Population|sit=iweblists.com|data-aċċess=2023-09-03}}.</ref> {{,}} <ref name="globalmetro">{{Ċita web|url=https://www.globalgeografia.com/en/north-america/largest-cities-north-central-america.htm|titlu=Largest cities in North America and in Central America|sit=globalgeografia.com|data-aċċess=2023-09-03|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230606193033/https://www.globalgeografia.com/en/north-america/largest-cities-north-central-america.htm|arkivju-data=2023-06-06|url-status=dead}}.</ref> . Hija s- sede tal -Kontea ta' Cook, it-tieni l-aktar kontea popolata fl-Istati Uniti wara Los Angeles . Chicago hija belt alpha ta' klassi dinjija <ref>{{Ċita web|url=http://www.atkearney.com/images/global/pdf/2012_Global_Cities_Index_and_Emerging_Cities_Outlook-FINAL3.pdf|titlu=2012 Global Cities Index and Emerging Cities Outlook|sit=atkearney.com|lingwa=en|format=pdf|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120805142145/http://www.atkearney.com/images/global/pdf/2012_Global_Cities_Index_and_Emerging_Cities_Outlook-FINAL3.pdf|arkivju-data=5 août 2012}}.</ref> . Fl-2018, ġiet ikklassifikata l-ewwel fuq lista ta’ 32 belt mill ''-Indiċi tal-Ħajja tal-Belt tar-rivista Time Out'', wara stħarriġ globali dwar il- kwalità tal-ħajja urbana fi stħarriġ ta’ {{nombre|15000|personnes}} {{,}} <ref>{{Ċita web|url=http://www.businessinsider.com/the-32-most-fun-friendly-and-affordable-cities-in-the-world-2018-1|titlu=The 32 most fun, friendly, and affordable cities in the world|kunjom=Millington|isem=Alison|data=April 25, 2018|sit=[[Business Insider]]|data-aċċess=2 mai 2018}}.</ref> {{,}} {{,}} , u kienet ikklassifikata t-tieni l-isbaħ belt fid-dinja wara [[Praga]] fl-2021 <ref>{{Ċita web|url=https://www.timeout.com/chicago/news/chicago-was-just-voted-the-2nd-most-beautiful-city-in-the-world-090921|titlu=Chicago was just voted the 2nd most beautiful city in the world|kunjom=Krupp|isem=Emma|data=2021-09-09|sit=Time Out Chicago|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-09-03}}.</ref> . Chicago huwa t-tieni l-akbar ċentru industrijali fl-Istati Uniti u jappartjeni għall- {{citation|[[Rust Belt|ceinture des usines]]}} ( ''{{Langue|en|texte=Manufacturing Belt}}'' ) <ref>https://web.archive.org/web/20231129052452/https://geoconfluences.ens-lyon.fr/glossaire/rust-belt (consulté le 29 octobre 2023)</ref>, iżda l-belt hija wkoll waħda miċ-ċentri finanzjarji ewlenin fid-dinja u l-ewwel borża għall-materja prima agrikola fid- dinja <ref>{{Ċita web|url=http://www.agrisalon.com/fr/permalien/article/6996882/la-bourse-de-chicago|titlu=Gross Metropolitan Product with housing update June 2008|data=juin, 2008|pubblikatur=United States Conference of Mayors|post=Washington, D.C.|paġna=14|lingwa=en|format=pdf|data-aċċess=15 septembre 2006}}.</ref> . Huwa f'Chicago li l-prezzijiet tal -qamħ u s-sojja fl-Istati Uniti huma stabbiliti <ref>https://www.lexpress.fr/economie/le-chicago-board-of-trade_1344062.html (consulté le 29 octobre 2023)</ref> . Il-belt tikklassifika fit-tielet post nazzjonali għan-numru ta' kumpaniji li jinsabu fiż-żona metropolitana tagħha <ref name="gm">{{Ċita web|url=http://greyhill.com/gross-metropolitan-product|titlu=Gross Metropolitan Product|pubblikatur=Greyhill Advisors|lingwa=en|data-aċċess=26 septembre 2011}}.</ref>, li l-aktar importanti minnhom huma Motorola, Boeing, United Airlines, McDonald's, Sears, Mondelez International u Abbott Laboratories . Hemm inħolqu kumpaniji oħra, bħal Hertz, waħda mill-akbar ditti tal-kiri tal-karozzi <ref>{{Ċita web|url=https://www5.hertz.com/rentacar/abouthertz/index.jsp?targetPage=CorporateProfile.jsp&c=aboutHertzHistoryView#:~:text=In%201918,%20an%20ambitious%20pioneer,the%20company%20to%20John%20D.|titlu=Corporate Profile|sit=www5.hertz.com|data-aċċess=2023-09-03|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231207182019/https://www5.hertz.com/rentacar/abouthertz/index.jsp?targetPage=CorporateProfile.jsp&c=aboutHertzHistoryView#:~:text=In%201918,%20an%20ambitious%20pioneer,the%20company%20to%20John%20D.|arkivju-data=2023-12-07|url-status=dead}}.</ref> . L-industrija timpjega aktar minn miljun ruħ fiż-żona metropolitana ta' Chicago. <ref name="gm" /> Meqjus bħala l-post fejn twieled is -skyscrapers {{,}} <ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.com/culture/article/20150930-chicago-birthplace-of-the-skyscraper|titlu=The city that changed architecture forever|kunjom=Glancey|isem=Jonathan|sit=bbc.com|lingwa=en|data-aċċess=2022-06-19}}.</ref>, wettaq il-ftuħ fl-1885 tal- Bini tal-Assigurazzjoni tad-Dar, l-ewwel bini tat-tip tiegħu fid-dinja <ref>{{Ċita web|url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/first-skyscraper|titlu=First skyscraper|sit=Guinness World Records|lingwa=en-gb|data-aċċess=2022-06-19}}.</ref> . Illum, Chicago għadha fost l-għaxar ibliet fid-dinja bl-aktar skyscrapers <ref>{{Ċita web|url=https://www.skyscrapercenter.com/cities?list=buildings-150|titlu=Cities by Number of 150m+ Buildings - The Skyscraper Center|sit=skyscrapercenter.com|data-aċċess=2022-06-19}}.</ref> . It- Torri Willis (imsejjaħ {{citation étrangère|Sears Tower|langue=en}} sal-2009) kien, mill-1973 sal-1998, l-ogħla skajskrejper fid-dinja <ref>{{Ċita web|url=http://skyscraperpage.com/diagrams/?31982644|titlu=Diagramme des plus hauts gratte-ciels incluant l'antenne|sit=skyscraperpage.com|data-aċċess=19 novembre 2007}}.</ref> u sal-lum huwa t-tielet l-ogħla bini fil- kontinent Amerikan wara One World Trade Center u Central Park Tower fi New York. Chicago għamlet kontribuzzjonijiet notevoli għall-iżvilupp tal-moviment ''City Beautiful'' u kisbet fama kulturali kbira bl-arkitettura moderna tagħha <ref>{{Ċita web|url=http://tudl0867.home.xs4all.nl/skylines.html|titlu=The World's Best Skylines|sit=tudl0867.home|lingwa=en}}.</ref> li tattira miljuni ta 'viżitaturi kull sena . Bis-saħħa tal-post eċċezzjonali tagħha, il-belt tikkostitwixxi ċentru ewlieni ta' komunikazzjoni għar-rotot tal-art (waħda mill-aktar importanti fl-Amerika ta' Fuq) u t-trasport bl-ajru biż-żewġ ajruporti internazzjonali tagħha, O'Hare u Midway <ref>[https://www.flychicago.com/Pages/default.aspx « O'Hare international airport et Midway international airport »], sur ''www.flychicago.com''.</ref> . Fl-aħħarnett, il-belt għandha bosta stabbilimenti ta' edukazzjoni ogħla, mużewijiet prestiġjużi, teatri rinomati u orkestra sinfonika magħrufa mad-dinja kollha <ref name="cso">{{Ċita web|url=https://cso.org/about/cso/|titlu=Chicago Symphony Orchestra|sit=Experience the Chicago Symphony Orchestra|lingwa=en-us|data-aċċess=2023-09-03}}.</ref> . == Referenzi == [[Kategorija:Bliet tal-Istati Uniti]] lrf0ck084muiu9v6pmnbiaz48u4pwpg 0 31709 332015 326298 2026-09-11T09:34:08Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332015 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Valerie Sybil Wilmer''' (imwielda fis-7 ta' Diċembru 1941) hija [[Fotografu|fotografa]] u kittieb Ingliża<ref>{{Ċita web|url=http://womensliberationmusicarchive.co.uk/w/|titlu=Val Wilmer – Journalist, historian and photographer|awtur=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|data=10 October 2010|pubblikatur=The Women's Liberation Music Archive|data-aċċess=1 September 2014}}</ref> li tispeċjalizza fil-mużika u l-kultura [[jazz|tal-jazz]], [[mużika gospel|gospel]], [[blues]], u mużika [[Afrikani tal-Karibew Brittaniċi|Afrikana tal-Karibew Brittanika]]. Il-kotba notevoli tagħha jinkludu ''Jazz People'' (1970) u ''As Serious As Your Life'' (1977), it-tnejn ippubblikati għall-ewwel darba minn Allison u Busby.<ref>{{Ċita web|url=http://themissingchapter.co.uk/public-events/|titlu=Public Events {{!}} Black Chronicles {{!}} ' As Serious As Your Life': Val Wilmer In Conversation With Margaret Busby|data=2014|pubblikatur=[[Autograph ABP]]|data-aċċess=23 October 2021|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211023105931/http://themissingchapter.co.uk/public-events/|arkivju-data=23 October 2021|url-status=dead}}</ref> [[awtobijografija|L-awtobijografija]] ta’ Wilmer, ''Mama Said There'd Be Days Like This: My Life in the Jazz World'', ġiet ippubblikata fl-1989. == Ħajja bikrija == Val Wilmer twieled [[Harrogate|f'Harrogate]], [[Yorkshire]], l-Ingilterra, fis-7 ta' Diċembru 1941. Hija oħt il-poeta u kittieb [[Clive Wilmer]]. Hekk kif spiċċat [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], il-familja tagħha reġgħet lura Londra minn fejn kienet evakwat.<ref>[https://web.archive.org/web/20180102012912/http://wikidob.com/w/761-wilmer-val.html "Wilmer, Val"], WIKI dob.</ref> Il-jazz daħal f'ħajjietha meta bdiet tisma’ diski ta’ siiltiet klassiċi tal-jazz ta’ qabel il-gwerra. Eventwalment kompliet tiskopri diversi diski importanti permezz ta’ ''Shining Trumpets'' ta’ [[Rudi Blesh]], ktieb dwar l-istorja tal-jazz, u ''Jazz'' ta’ Rex Harris.<ref>Wilmer, Val, ''Mama Said There'd Be Days Like This: My Life in the Jazz World'', London: The Women’s Press, 1989, pp. 14–15.</ref> Wilmer inġibdet sew lejn d-diski ta’ [[Bessie Smith]] (speċjalment “Empty Bed Blues”) u l-kant ta’ [[Xaħmijiet Waller|Fats Waller]] – hija kienet tmur fis-Swing Shop fi Streatham, fin-nofsinhar ta’ Londra, fl-età ta’ 12-il sena, fejn kienet titħalla tqalleb id-diski tal-jazz sakemm issib xi ħaġa li riedet.<ref name="Wilmer 1989, p. 3">Wilmer 1989, p. 3.</ref> Tliet snin wara dawn l-esplorazzjonijiet, Wilmer bediet tikteb dwar il-mużika tas-suwed, imħeġġa u ispirat minn [[Max Jones (ġurnalist)|Max Jones]], [[Paul Oliver]] u oħrajn. <ref>Wilmer 1989, pp. 21, 46.</ref> Hija kienet tattendiet l-kunċerti akkumpanjata minn ommha, għax kienet tqisha żgħira wisq biex tħalliha tmur waħedha. Wilmer tgħid li din kienet “bis-saħħa tat- tolleranza taʼ ommha"<ref name="Wilmer 1989, p. 3">Wilmer 1989, p. 3.</ref> li tħalliet tesplora l-interessi tagħha b'mod tant ħieles, speċjalment fi żmien meta t-tfajliet żgħar kienu spiss miżmuma lura b'diversi limitazzjonijiet soċjali mill-għażliet futuri tagħhom: "It-tfajliet, kienu jgħidulna spiss, iridu jikbru biex ikunu żeffiena tal-ballet . .. Ma naħsibx li qatt għadda minn moħħi li nikkunsidra l-għażliet femminili tas-soltu, b’mod riżolut oppost kif kont għal kull ħaġa li kienet assoċjata m’attivitajiet femminili u ma kinux jinvolvi li mmur f’postijiet, nkun u nagħmel [li rrid].”<ref>Wilmer 1989, p. 4.</ref> == Karriera bħala kittieba == Familjarii ma' l-ewwel diski tal-jazz u l-blues, Wilmer bdiet tikteb dwar il-jazz u mużika Afrikana-Amerikana oħra, b'enfasi fuq il-messaġġi politiċi u soċjali tal-mużika.<ref>Oliphant, Dave, ''Jazz Mavericks of the Lone Star State'', Austin: University of Texas Press, 2007.</ref> L-ewwel artiklu tagħha (bijografija ta' [[Jesse Sħiħ|Jesse Fuller]] ) deher ''[[Ġurnal tal-Jazz|f’Jazz Journal]]'' f’Mejju 1959 meta kienet għadha biss 17-il sena. Meta rriflettiet dwar kif oriġina dan l-artiklu, Wilmer stqarret li: "Kont kittieb ta' ittri iffissata, hekk iltqajt ma' Jesse Fuller, kont ktibtlu bla ma kien jafni. Miskin għalih dak il-mużiċist Amerikan li kien iblah biżżejjed biex jagħmel joħriġ l-indirizz tiegħu ippublikat x'imkien — kont insibu u nfajjarlu ittra. L-aqwa ħaġa kienet tassew, ngħid tassew, tal-blegħ kienet li tant kienu jwieġbu! Dawn il-mużiċisti kbar u karattri minn kultura sewda fuq in-naħa l-oħra tad-dinja kitbu lura lil din it-tfajla bajda suburbana żagħżugħa fl-Ingilterra."<ref>McKay, George, ''Circular Breathing: The Cultural Politics of Jazz in Britain'', Durham: Duke University Press, 2005, p. 23.</ref> L-espressjoni perspicaċja tagħha tad-disparità bejn kittieba tal-mużika rġiel u nisa hija fundamentali fix-xogħol ta' Wilmer. Meta daħlet f’dan il-qasam fl-​1959, fehmet li l-​kitba dwar il-​mużika kienet “xi ħaġa li jagħmlu l-​irġiel. Kien hemm penali x'tħallas talli tkun mara fid-dinja tar-raġel...[u] għal mara bajda li tkun preokkupata b'xi ħaġa li kienu jagħmlu n-nies suwed kien ifisser li kellha tesperjenza pressjoni addizzjonali."<ref name="Mamaxiii">Wilmer, 1989, p. xiii.</ref> Permezz tal-mużika Afrikana-Amerikana Wilmer setgħet tgħaddas ruħha f'realtajiet li kienu jibqgħu mhux skoperti kieku baqgħet għażlet li taħdem b'mod komdu. Għaliha, dawn l-esperjenzi kienu fundamentali u li jistgħu jbiddilu ħajjet n-nies.<ref name="Mamaxiii" /> Il-perseveranza tagħha f’dan l-qasam diffiċli u d-devozzjoni tagħha lejn il-mużika wassluha biex tiskopri lilha nnfisha u tiker fuq livell personali, u l-għarfien li “l-potenzjal għal bidla personali li jeżisti fina lkoll."<ref name="Mamaxiii" /> Permezz tal-kitba tagħha dwar il-mużika, Wilmer setgħet tipprovdi vuċi għal djalogu transatlantiku, multikulturali u multirazzjali, billi tidħol f'"parti mill-istorja, jew [f'dak li] jista' jiġri daqt."<ref>Wilmer 1989, p. xiv.</ref> Mill-1959, hija intervistat mijiet ta’ mużiċisti, kitbet previzzjonijiet u riċensjonjiet. Ix-xogħol tagħha ġie kkwotat u użat fir-riċerka għal ħafna kotba, artikli u films, inklużi diversi bijografiji ta’ mużiċisti ewlenin. L-intervisti bikrija tagħha ma' [[Earle Warren]],<ref>Wilmer, Val, "Earle Warren's Story", ''Jazz Journal'', August 1960, pp. 11–12.</ref> [[Lee Young]], <ref>Wilmer, Val, "The Lee Young Story", ''Jazz Journal'', January 1961, pp. 3–5.</ref> u [[Polo Barnes|Paul "Polo" Barnes]]<ref>Wilmer, Valerie, ''The Face of Black Music'', New York: Da Capo, 1976.</ref> huma ċċitati fil-bijografija ta' Douglas Henry Daniels ta' [[Lester Young]].<ref>Daniels, Douglas Henry, ''Lester Leaps In: the Life and Times of Lester "Pres" Young'', Boston: Beacon Press, 2002.</ref> Intervisti ma [[Monk Thelonious|' Thelonious Monk]], Nellie Monk u [[Billy Higgins]] huma kkwotati fil-bijografija ta ' Robin D.G. Kelley ta' Thelonious Monk.<ref>Kelley, Robin D. G., ''Thelonious Monk: the Life and Times of an American Original'', New York: Free Press, 2009.</ref> Eżempji oħra tal-użu tal-intervisti bikrija ta' Wilmer jinkludu "Texas Trombone: Henry Coker " <ref>Wilmer, Val, "Texas Trombone: Henry Coker", ''Jazz Journal'', October 1962, vol. 15, no. 10.</ref> fil-kotba ta' Dave Oliphant ''Texan Jazz'' u ''Jazz Mavericks of the Lone Star State''.<ref>Oliphant, Dave, ''Texan Jazz'', Austin: University of Texas Press, 1996; ''Jazz Mavericks of the Lone Star State'', Austin: University of Texas Press, 2007.</ref> Aktar tard kisbet rikonoxximent għall-intervisti tagħha mas-sassofonisti [[Joe Harriott]] u [[Ornette Coleman]],<ref>McKay, 2005, p. 77.</ref> u saret ukoll fotografu. Fl-1965, fil-kitba tagħha dwar il-bidliet fl-istil ta’ Monk, qalet: “Għal dawn l-aħħar qisu 10 snin, il-mużika ta’ Monk saret aktar faċli biex tismagħha, għalkemm mhux neċessarjament aktar sempliċi. Dak li qed jagħmel huwa impenjattiv u profond daqs qatt qabel, għalkemm jidher li kien inqas provokattiv minn meta kien qed iħarbat ir-regoli."<ref>Wilmer, Val, "Monk on Monk", ''Down Beat'', 3 June 1965, p. 58.</ref> L-saġġi u l-obitwarji tagħha huma notevoli għall-abbiltà tagħhom li jiżvelaw b’mod sottili l-inugwaljanzi sottostanti li kienu jiffaċċjaw l-artisti suwed u n-nisa fl-industrija tal-mużika, ħafna drabi fi kliemhom stess. F'obituary tal-15 ta' Lulju 1960 f'Jazz ''[[Jazz News|News]]'', Wilmer jikkwota lil Memphis Slim hekk: "Jien ukoll ridt niftaħ il-kumpanija tal-pubblikazzjoni tiegħi stess, iżda min imexxi d-diski ma jridx jimpjega raġel li għandu l-kumpanija tal-pubblikazzjoni tiegħu stess," u jiżvela d-diffikultà li kien jiffaċċja bħala artist iswed. Waqt li rrakkontat il-ħbiberija tagħha mal-liriċista influwenti, kritika tal-mużika, intervistatur u kantanta [[Kitty Grime]], Wilmer uriet l-imħabba, ir-rispett u l-ammirazzjoni tagħha, filwaqt li tiżvela wkoll il-preġudizzju maskili fid-dinja tal-mużika: "Kien matul dan il-perjodu straordnarju li ltqajna, fi żmien meta x-xena tal-jazz kienet dinja prattikament kollha maskili... l-għarfien u l-għarfien tagħha kienu xi ħaġa li l-biċċa l-kbira tal-kummentaturi iżgħar kienu diffiċli biex jimitaw”.<ref>Wilmer, Val, "Kitty Grime", ''Jazz Journal International'', p. 18.</ref> Fil-kitba tagħha, hija kontinwament iżżomm l-istorja tal-jazz fuq quddiem, u tippreżenta lilha nnifisha bħala semmiegħa devota, ammiratur u xi ħadd li jħobb il-mużika. Madankollu, hija ammettiet li kienet intervistat lill-aħwa [[Albert Ayler]] u [[Donald Ayler]] bħala biċċa xogħol ġurnalistika u mhux bħala ammiratriċi, iżda eventwalment waslet biex "tammira lil Albert Ayler bħala l-aħħar viżjonarju ewlieni tal-jazz".<ref>Wilmer, Val, "Spirits Rejoice: Albert and Don Ayler", ''Coda: The Journal of Jazz and Improvised Music'', March–April 1997, p. 4.</ref> Għalkemm il-jazz u l-blues huma l-qofol tax-xogħol ta' Wilmer, hija għandha għarfien wiegħsa tal-mużika u wriet dan f’diversi ġeneri meta, pereżempju, meta kitbet dwar kif iż-żjara ta’ [[Jimi Hendrix]] fl-Ingilterra fl-1966 l, skont hi, tat “lix-xena lokali xi ftit fjakka injezzjoni mill-aktar meħtieġa".<ref>Wilmer, Val, "Jimi Hendrix: An Experience", ''Down Beat'', February 1994, p. 38.</ref> Wilmer ikkontribwiet għal firxa vasta ta' pubblikazzjonijiet, <ref>Wilmer, Val, 'I learnt to eat curry goat, rice-and-peas'; and Wilmer, Val with Williams, Richard, 'Conversation: how to cover lesser known musicians and musics in the mainstream music press and topics arising'; both in Sinker, Mark (ed.), ''A Hidden Landscape Once a Week: The Unruly Curiosity of the UK Music Press in the 1960s-80s, in the Words of Those Who Were There'', London, 2018</ref> inklużi ''[[Melody Maker]]'', ''[[Down Beat]]'' (kienet il-korrispondent tagħhom fir-Renju Unit, 1966–1970), ''[[Jazz Journal]]'', ''[[Musics (rivista)|Musics]]'', ''Double Bassist'', ''[[Mojo (rivista)|Mojo]]'', ''[[The Wire (rivista)|The Wire]]'',<ref>[https://www.thewire.co.uk/about/contributors/val-wilmer Val Wilmer] at ''The Wire''.</ref> u kkontribwiet regolarment. obitwarj ta' mużiċisti f'''[[The Guardian]]''.<ref>[https://www.theguardian.com/profile/val-wilmer?INTCMP=SRCH Val Wilmer] at ''The Guardian''.</ref> === ''Jazz People'' (1970) === L-ewwel ktieb ta’ Wilmer, ''Jazz People'', kien wieħed mill-ewwel kotba ppubblikati minn Margaret Busby għand Allison &amp;amp; Busby fl-1970 <ref>{{Ċita web|url=https://afrosonicmapping.com/2019/07/23/margaret-busby-what-it-takes-to-be-the-first-black-woman-publisher-in-the-uk-part-3/|titlu=Margaret Busby: What it takes to be the first Black Woman Publisher in the UK – Part 3|isem=Satch|awtur=Hoyt|data=23 July 2019|sit=Afro-Sonic Mapping}}</ref> u issa spiss jissejjaħ wieħed mit-“tlieta jew erba’ mill-isbaħ kotba li qatt inkitbu dwar il-jazz” (sussegwentement maħruġ fl-Istati Uniti minn Da Capo Press).<ref>[https://books.google.com/books?id=YN-StAEACAAJ ''Jazz People''] at Google Books.</ref> Hija tinkludi intervisti ma' mużiċisti Amerikani li jinkludu [[Eddie "Lockjaw" Davis]], [[Bidwi tal-Arti|Art Farmer]], [[Babs Gonzales]], [[Jimmy Heath]], [[Billy Higgins]], [[Monk Thelonious|Thelonious Monk]], [[Archie Shepp]], [[Cecil Taylor]], [[Clark Terry]], [[Big Joe Turner]] u [[Randy Weston]]. Skont ''Kirkus Reviews'': "L-enfasi hija fuq in-nies f'dawn l-erbatax-il intervista, il-personalitajiet wara l-jazz, il-burdati, l-ambizzjonijiet, l-influwenzi tagħhom....L-awtur tosserva tajjeb u l-profili huma qosra u b'saħħithom b'noti fil-għoli għal dawk li jifhmu."<ref>[https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/a/valerie-wilmer-2/jazz-people-2/ "Jazz People"], ''Kirkus Reviews'', 1 April 1971.</ref> === ''The Face of Black Music'' (1976) === Ikklassifikata bħala "fotografu importanti daqs kemm hi kittieba"<ref>{{Ċita web|url=http://jazzprofiles.blogspot.com/2019/01/monk-on-monk-as-told-to-valerie-wilmer.html|titlu=Monk on Monk as told to Valerie Wilmer|isem=Steven|awtur=Cerra|data=19 January 2019|sit=Jazz Profiles}}</ref>, Wilmer hija l-awtur ta ''<nowiki/>' The Face of Black Music'' (Da Capo Press, 1976), li bħal ''Jazz People'' huwa meqjus bħala test kanoniku u influwenti fil-kritika tal-mużika.<ref>Christopher Robinson, [http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.1019.2278&rep=rep1&type=pdf "Firing the Canon: Multiple Insularities in Jazz Criticism"] (dissertation), University of Kansas, 2014.</ref> === ''As Serious As Your Life'' (1977) === Il-ktieb ta’ Wilmer ''As Serious as Your Life'', ippubblikat għall-ewwel darba fl-1977 minn Allison u Busby, issa huwa klassiku tal-kitba dwar il-jazz,<ref>[http://www.goodreads.com/book/show/564715.As_serious_as_your_life "As Serious as Your Life"] at Goodreads.</ref><ref name="F&H" /> li fit-titlu tiegħu jirreferi għal xi ħaġa li qalilha [[McCoy Tyner]] : "Music's not a plaything; it's as serious as your life."<ref>{{Ċita web|url=https://mosaicrecords.tumblr.com/post/173357045810/books-on-jazz-as-serious-as-your-life-classic-val|titlu=Books on Jazz — As Serious as Your Life: Classic Val Wilmer Book Reissued|isem=Fred|awtur=Seibert|data=27 April 2018|sit=Daily Jazz Gazette|pubblikatur=Mosaic Records}}</ref> L-ewwel rakkont tal-"jazz ħieles" (free jazz) rivoluzzjonarju u l-prattikanti tiegħu, <ref name="AllAboutJazz">{{Ċita web|url=https://www.allaboutjazz.com/val-wilmer-dues-and-testimony-by-ian-patterson.php|titlu=Val Wilmer: Dues And Testimony|isem=Ian|awtur=Patterson|data=5 September 2019|sit=[[All About Jazz]]}}</ref> jiddokumenta wkoll l-esperjenzi tan-nisa fir-rigward tal-"jazz il-ġdid" (new jazz) fil-komunitajiet Afrikani-Amerikani, u jiddevja mir-"regola masklinista tal-esklużjoni".<ref name="F&H">Fischlin, David, and Ajay Heble. ''The Other Side of Nowhere: Jazz, Improvisation, and Communities in Dialogue'', 1st edn (Middletown: Wesleyan University Press, 2004), p. 230.</ref> Waqt li ppreżentat l-politika sesswali fid-dinja tal-jazz, Wilmer kixfet il-politika sesswali fil-kritika tal-mużika stess.<ref name="F&H" /> Fix-xogħol tagħha, hija tippreżenta "vjaġġ deskrittiv mill-aqwa li jqanqlu lill-qarrej permezz ta' għadd ta' komunitajiet li jidhru inkommensurabbli f'daqqa.... Din hija l-viżjoni u l-possibbiltà tal-komunità meta l-ġlieda lejn il-libertà tagħraf l-intersezzjonijiet tad-differenza sesswali, is-sess, u is-sesswalità kif ukoll ir-razza u l-klassi, bħala l-bażi għal prattiċi ta’ improvizzazzjoni”.<ref name="F&H" /> ''As Serious As Your Life'' ġie stampat mill-ġdid minn Serpent's Tail f'Marzu 2018 (rakkomandat fuq il-qoxra minn Nat Hentoff bħala "An exceptionally illuminating book on jazz"), u Michael J. Agovino kiteb f'The ''Village Voice'': "Fil-'kontrokultura' tas-snin 60 u s-snin 70 , li ħafna minnha saret cash register enormi, Val Wilmer waddbet id-dwal stroboscopiċi tagħha fuq pajsaġġ mużikali u politiku li fil-fatt imur kontra l-kultura. Tal-mistħija li tant ftit - suwed u bojod - kienu qed jagħtu każ f'dak iż-żmien. Iżda l-ktieb tagħha, u x-xogħol li jiddokumenta, jibqa' serju, u meħtieġ, bħal dejjem."<ref>{{Ċita web|url=https://www.villagevoice.com/2018/03/15/celebrating-the-free-jazz-revolution-in-black-and-white/|titlu=Celebrating the Free Jazz Revolution, in Black and White: The republication of Val Wilmer's 'As Serious as Your Life' from 1977 resonates today|isem=Michael J.|awtur=Agovino|data=15 March 2018|sit=[[The Village Voice]]|data-aċċess=16 March 2024|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230525161308/https://www.villagevoice.com/2018/03/15/celebrating-the-free-jazz-revolution-in-black-and-white/|arkivju-data=25 May 2023|url-status=dead}}</ref> L-isem tal-kumpanija tal-produzzjoni tal-mużika Serious, stabbilita f’nofs is-snin tmenin u organizzaturi tal [[London Jazz Festival]] annwali, huwa parzjalment ispirat mill-ktieb ta’ Wilmer, skont il-fundatur John Cumming: “Nirrakkomanda dak il-ktieb lil kull min hu interessat fl-evoluzzjoni tal-jazz. fl-aħħar tas-seklu 20. ...dak kien ktieb li tassew ġagħlini naħseb. Kienet taħlita tal-ktieb ta' Val, u wkoll li fis-snin tmenin il-kelma 'serious' kienet sar biċċa slang kontemporanja. In-nies kienu jgħid, 'Din hija biċċa xogħol tassew serja.' <ref>{{Ċita web|url=https://ethaniverson.com/interview-with-john-cumming/|titlu=Interview with John Cumming|isem=Ethan|awtur=Iverson|data=March 2019|sit=Do The M@Th|data-aċċess=8 December 2023}}</ref> === ''Mama Said There'd Be Days Like This'' (1989) === L-awtobijografija ta’ Wilmer, ''Mama Said There'd Be Days Like This: My Life in the Jazz World'' (Women's Press, 1989), tagħti dettalji dwar l-iżvilupp tagħha bħala artista/ġurnalista, u tinkludi l-ħruġ tagħha bħala lesbjana f’ambjent mużikali fil-biċċa l-kbira eterosesswali.<ref name="AllAboutJazz" /> Fil-''Feminist Review'', Robyn Archer kitbet: "B'dan il-ktieb Val ħadet id-deċiżjoni kuraġġuża li tgħid l-affarijiet kif verament kienu. Ir-riżultat huwa storja soċjali ta' mużika li bħala m'hemmx, u rakkont bla tidwir mal-lewża tal-iżvilupp mit-twelid sal-maturità ta’ mara dinamika li l-arti dokumentarja tagħha jistħoqqilha li tiġi evalwata mill-ġdid kollha kemm hi fid-dawl ta’ dan il-ktieb.”<ref>Archer, Robyn (1990). [[doi:10.2307/1395410|Review of ''Mama Said There'd Be Days like This: My Life in the Jazz World'', by Val Wilmer]]. ''Feminist Review'', 35, 123–124.</ref> == Proġetti oħra ta' dokumentazzjoni u arkivji == Barra minn hekk, Wilmer kitbet artikli bijografiċi dwar mużiċisti Ingliżi Suwed mill-1940 u l-1950 u dwar il-fotografija b’mod konsistenti matul is-snin. Kienet membru tal-bord konsultattiv għal ''The New Grove Dictionary of Jazz'' (it-2 edizzjoni), editjat minn Barry Kernfeld, u l-awtur ta’ 63 entrata fih.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Kernfeld|isem=Barry Dean|data=2002|titlu=The New Grove Dictionary of Jazz|edizzjoni=2|pubblikatur=Macmillan}}</ref> Wilmer ipprovdet d-daħla għal John Gray's ''Fire Music: A Bibliography of the New Jazz, 1959-199''.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Gray|isem=John|data=1991|titlu=Fire Music: A Bibliography of the New Jazz, 1959-1990|pubblikatur=[[Greenwood Publishing Group|Greenwood Press]]}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.thewire.co.uk/in-writing/interviews/free-jazz-research-interview-with-john-gray|titlu=Free jazz research and guerrilla scholarship: an interview with John Gray|isem=Pierre|awtur=Crépon|data=September 2019|data-aċċess=26 August 2020|kwotazzjoni='the book presented – after a Val Wilmer foreword – the most exhaustive picture ever assembled of the print coverage of free jazz since its inception'}}</ref> Kitbet aktar minn 35 artiklu għall- ''[[Dizzjunarju tal-Bijografija Nazzjonali|Oxford Dictionary of National Biography]]''.<ref>{{Ċita web|url=http://www.oxforddnb.com/search/results/contributors.jsp?contributorId=46765|titlu=Val Wilmer contributions ODNB|pubblikatur=oxforddnb.com|data-aċċess=22 October 2014}}</ref> Il-[[Arkivju tal-Ħoss tal-Librerija Brittanika|British Library Sound Archive]] għandhom 35 intervista ta' Wilmer ma' mużiċisti Brittaniċi suwed u mużiċisti nisa fit-taqsima tal-istorja orali tal-jazz fil-Gran Brittanja.<ref>{{Ċita web|url=http://sounds.bl.uk/Oral-history/Oral-history-of-jazz-in-Britain|titlu=Oral history of jazz in Britain|pubblikatur=[[British Library Sound Archive]]|data-aċċess=19 September 2014}}</ref> Wilmer ġabret kollezzjoni ta’ ritratti storiċi ta’ nies suwed fil-Gran Brittanja, li wħud minnhom intwerew pubblikament (inkluż fil-wirja tal-2014 ta’ Autograph ABP ''Black Chronicles II'' f’Rivington Place), <ref>{{Ċita web|url=http://arcthemagazine.com/arc/2014/10/interview-with-curator-renee-mussai-for-black-chronicles-ii-at-rivington-place-london/|titlu='Black Chronicles II' at Rivington Place, London|awtur=Maraj, Varala|data=20 October 2014|pubblikatur=arcthemagazine.com|data-aċċess=22 October 2014|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20141110043224/http://arcthemagazine.com/arc/2014/10/interview-with-curator-renee-mussai-for-black-chronicles-ii-at-rivington-place-london/|arkivju-data=10 November 2014|url-status=dead}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20220527220749/http://themissingchapter.co.uk/image-portal/val-wilmer-collection/ "Val Wilmer Collection"], Autograph ABP.</ref> u kompliet taħdem fuq proġett ta’ riċerka dwar il-ħajja ta’ mużiċisti Ingliżi suwed, li ilha tiddokumenta għal ħafna snin, anke wara dan.<ref>{{Ċita web|url=http://www.craigmalonedesign.com/bmc/86Wilmer.html|titlu="Essay: ‘Blackamoors’ and the British Beat" minn Black Musicans Conference / 1986 Standing on the Shoulders of Giants (University of Massachusetts, Amherst|kunjom=Wilmer|isem=Valerie|data=2014-12-10|sit=web.archive.org|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20141210172738/http://www.craigmalonedesign.com/bmc/86Wilmer.html|arkivju-data=2014-12-10|url-status=bot: unknown}}</ref> == Fotografija == Wilmer hija wkoll fotografu importanti daq hemm hi kittieba, wara li ħadmet ma’ mijiet ta’ kantanti, mużiċisti tal-jazz u kittieba, u ħadet ritratti ta’ artisti bħal [[Langston Hughes]], [[Louis Armstrong]], [[John Coltrane]] u [[Duka Ellington|Duke Ellington]]. Ir-ritratti tagħha ġew esebiti fil-[[Victoria and Albert Museum]] (V&A) fil-wirja tal-1973 ''Jazz Seen: The Face of Black Music'',<ref>Gray, Michael, ''The Bob Dylan Encyclopedia'', 2006, p. 709.</ref> u jiffurmaw parti mill-kollezzjoni fotografika tal-V&A.<ref name="v&a">{{Ċita web|url=https://collections.vam.ac.uk/search/?offset=15&limit=15&narrow=1&extrasearch=&q=val+wilmer&commit=Search&quality=0&objectnamesearch=&placesearch=&after=&after-adbc=AD&before=&before-adbc=AD&namesearch=&materialsearch=&mnsearch=&locationsearch=|titlu=V&A Val Wilmer|pubblikatur=Victoria and Albert Museum|data-aċċess=22 October 2014}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.vam.ac.uk/users/album/image/19468|titlu=Val Wilmer, Kenneth Terroade In A Flat In Putney, July 1971|pubblikatur=Victoria and Albert Museum|data-aċċess=22 October 2014|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160304095349/http://www.vam.ac.uk/users/album/image/19468|arkivju-data=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> Ir-ritratti tagħha jinsabu wkoll fil-kollezzjoni tan-[[National Portrait Gallery]].<ref name="npg">{{Ċita web|url=http://www.npg.org.uk/collections/search/person/mp61039/val-wilmer?search=sas&sText=val+wilmer&role=art|titlu=Val Wilmer (1941-), Photographer, jazz historian and writer|pubblikatur=National Portrait Gallery|data-aċċess=19 September 2014}}</ref> Kitbet dwar il-fotografija u intervistat prattikanti fl-istess qasam fosthom [[Eve Arnold]], [[Anthony Barboza]],<ref>Wilmer, Val, "Barboza: The Music of Ourselves", ''Ten.8'', No. 24, 1986.</ref> [[Roy DeCarava]],<ref>Wilmer, Val, "Roy DeCarava: An Uncommon Beauty", ''Ten.8'', No. 27; "No Crystal Stair", ''New Statesman'', 22 January 1988; "Real People", ''City Limits'', 21–28 January 1988; letter responding to obituary, ''The Guardian'', 21 November 2009.</ref> [[Terry Cryer]],<ref>Wilmer, Val, "Through a Lens, Darkly", ''The Wire'', Issue 62, April 1989; "Introduction", Terry Cryer, ''One in the Eye'', 1993.</ref> [[Milt Hinton]],<ref>Wilmer, Val, "Milt Hinton: a Musical Vision", ''Ten.8'', Vol. 2, No. 1, Spring 1991; obituary, ''The Guardian'', 16 January 2001.</ref> [[John Hopkins (attivist politiku)|John Hopkins]],<ref>Wilmer, Val, "Shooting Jazz", in John "Hoppy" Hopkins, ''From the Hip'', London, 2008.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://hoppyx.com/writings/memories-of-hoppy-interview-with-val-wilner/|titlu=Memories of Hoppy: Interview with Val Wilmer|isem=Adam|awtur=Blake|data=4 August 2015|sit=hoppyx.com|pubblikatur=The Estate of John Hopkins|data-aċċess=8 December 2023}}</ref> [[Danny Lyon]],<ref>Wilmer, Val, "Early Days of Rage", ''The Independent on Sunday Review'', 22 November 1992, pp. 8–9, 12–13, 15.</ref> Raissa Page, [[Coreen Simpson]],<ref>Wilmer, Val, "Corinne Simpson: Taking Care of Business", ''Ten.8'', No. 24, 1986.</ref> Beuford Smith<ref>Wilmer, Val, "Beuford Smith: In the Humane Tradition", ''Ten.8'', No. 16, 1985.</ref> u [[James Van Der Zee]].<ref>Wilmer, Val, "Harlem's Picture-Taking Man", ''[[The Observer Magazine]]'', 21 September 1980, pp. 48–49, 51, 53; "Van Der Zee: Harlem Photographer", ''Ten.8'', No. 16, 1985.</ref> Fis-snin tmenin, Wilmer ġabret u editjat l-ħarġa "Evidence" tar-rivista ''[[Għaxra.8|Ten.8]]'' ddedikata għax-xogħol ta' fotografi Afrikani-Amerikani.<ref>''TEN-8'' No. 24: "Evidence – New Light on Afro American Images", n.d. (1987?).</ref> Ix-xogħol ta' Wilmer spiss deher albums tal-mużika, bħal fil-ktejjeb tad-digipak għas-CD ta' Honest Jon ''London is the Place for Me nru. 4'',<ref>[https://web.archive.org/web/20231219092057/https://honestjons.com/label/artist/London_Is_The_Place_For_Me/release/4_African_Dreams_And_The_Piccadilly_High_Life "London Is The Place For Me | 4: African Dreams And The Piccadilly High Life"], Honest Jon's Records.</ref> li jinkludi ritratti tagħha.<ref>[[John L. Walters|Walters, John L.]] (Spring 2007), [http://www.eyemagazine.com/feature/article/reason-and-rhymes "Reason and rhymes: Can design for contemporary jazz, world and experimental music have a meaningful partnership with the musical content?"], ''Eye'' magazine, 63.</ref> Ma' Maggie Murray, fl-1983 Wilmer ħolqot [[Format (aġenzija fotografika)|Format]], l-ewwel aġenzija ta' fotografi kollha nisa fil-Gran Brittanja.<ref>[http://sounds.bl.uk/Arts-literature-and-performance/Art-photography-and-architecture/021M-C0459X0046XX-1200V0 "Art, photography & architecture: Wilmer, Val (12 of 13). Oral History of British Photography"], British Library, Sounds.</ref><ref>Hopkinson, Amanda, [https://www.theguardian.com/artanddesign/2011/sep/21/raissa-page-obituary "Raissa Page obituary"], ''The Guardian'', 21 September 2011.</ref> F'Settembru 2013, waqt li Ronnie Scott's Jazz Club fi Frith Street, Soho, kien qed jiġi renovat, pannelli twal {{Convert|12|m2}} li kienu qed jiksu l-faċċata kellhom fuqhom ritratt enormi tal-fundatur tal-klabb minn Wilmer, li fih jdher ipejjep sigarett barra l-binja, u wieħed waħda mill-frażijiet leġġendarji tiegħu: "I love this place, it's just like home, filthy and full of strangers”.<ref>[https://www.telegraph.co.uk/culture/music/music-news/10270303/Ronnie-Scotts-tribute-to-founder.html "Ronnie Scott's tribute to founder"], ''The Telegraph'', 28 August 2013.</ref><ref>Newey, Jon, [http://www.jazzwisemagazine.com/news-mainmenu-139/70-2013/12824-jazz-breaking-news-ronnie-scotts-covers-up "Jazz breaking news: Ronnie Scott’s Covers Up"], ''[[Jazzwise]]'', 27 August 2013.</ref> Ix-xogħol ta' Wilmer deher fl-''Esquire Cover Club'', il-wirja diġitali tal-[[London Jazz Festival]] għall-2020.<ref>[https://web.archive.org/web/20220328224422/https://esquirecover.club/the-photo-room "Val Wilmer | The Photo Room"], ''Esquire'', EFG London Jazz Festival.</ref> Fit-2 ta’ Novembru 2023, infetħet wirja solo tax-xogħol tagħha, bit-titlu ''Blue Moments, Black Sounds – A Retrospective'', fil-Worldly, Wicked and Wise Gallery fit-tramuntana ta’ Londra, li damet il-kumplament ta' dak ix-xahar.<ref>[https://web.archive.org/web/20231105095529/https://www.worldlywickedandwise.co.uk/events/val-wilmer "Val Wilmer | Thursday, 2 November 2023 18:00 Thursday, 30 November 2023 17:00"], Worldly, Wicked and Wise Gallery, November 2023.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.jazzwise.com/news/article/val-wilmer-photographs-published-in-new-book-and-shown-at-solo-barbican-and-tate-exhibitions|titlu=Val Wilmer photographs published in new book and shown at solo, Barbican and Tate exhibitions|isem=Mike|awtur=Flynn|data=30 October 2023|data-aċċess=5 November 2023}}</ref> Fir-riċensjoni tiegħu tal-wirja, Richard Williams kiteb: "Val Wilmer hija waħda mill-aktar nies notevoli li naf, u int tkun taf dan ukoll jekk tara r-ritratti tagħha. Jekk hux [[Ilmijiet Muddy|Muddy Waters]] jilgħab il-karti ma' Brownie McGhee wara l-kwinti tal-[[Swali ta' Fairfield|Fairfield Halls]] fl-1964, [[Archie Shepp]] bilqiegħda taħt poster ta [[Jimi Hendrix|’ Jimi Hendrix]] fl-appartament tiegħu ta’ New York, jew koppja ferrieħa li qatt ma se nkunu nafu isimhom waqt żifna tal-blues f’Bentonia, Mississippi, nofs seklu ilu, issib l-essenza tal-ispirtu uman." <ref>{{Ċita web|url=https://thebluemoment.com/2023/11/03/val-wilmer-blue-moments-black-sounds/|titlu=Val Wilmer: 'Blue Moments, Black Sounds'|isem=Richard|awtur=Williams|data=3 November 2023|sit=thebluemoment.com|data-aċċess=5 November 2023}}</ref> Il-ktieb tar-ritratti ppubblikat biex jakkumpanja l-wirja, bl-isem ''Deep Blues 1960–1988'', huwa "kollezzjoni impressjonanti li turi mużiċisti tal-blues Afrikani-Amerikani u l-komunitajiet tagħhom".<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Cartwright|isem=Garth|data=21 November 2023|titlu='Fela Kuti was always in his pants': legendary music photographer Val Wilmer's greatest shoots|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2023/nov/21/fela-kuti-bb-king-jimi-hendrix-miles-davis-val-wilmer-mi6|pubblikazzjoni=The Guardian}}</ref> == Kollezzjonijiet == Xogħlijiet fotografiċi minn Wilmer huma miżmuma mill-[[Kunsill tal-Arti tal-Gran Brittanja|Arts Council of Great Britain Collection]];<ref>{{Ċita web|url=http://www.artscouncilcollection.org.uk/artist/wilmer-valerie|titlu=Art Council Collection, Val Wilmer|pubblikatur=Art Council Collection|data-aċċess=22 October 2014|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150919181634/http://www.artscouncilcollection.org.uk/artist/wilmer-valerie|arkivju-data=19 September 2015}}</ref> in-[[National Portrait Gallery]];<ref name="npg"/> [[Victoria and Albert Museum]];<ref name="v&a"/> [[Musée d'Art Moderne de la Ville de Paris|Musée d'Art Moderne de Paris]]; [[Fotografiska|Fotografiska Museet]], [[Stokkolma]]; [[Istituzzjoni Smithsonian|Smithsonian Institution]], [[Washington (Distrett ta' Columbia)|Washington DC]]; u x-[[Schomburg Center for Research in Black Culture (New York Public Library)]].<ref>[http://ctsimages.com/pages/archives/wilmer_val.html "Val Wilmer"] at CTS Images.</ref> == Kotba ta' Wilmer == * ''Jazz People''. London: Allison &amp;amp; Busby, 1970; Indianapolis: Bobbs-Merrill Company, 1970; stampat mill-ġdid minn Quartet Books, 1977. Edizzjoni ġdida minn Da Capo Press, 1991. * ''The Face of Black Music: Photographs by Valerie Wilmer''. New York: Da Capo Press, 1976. * ''As Serious as Your Life: The Story of the New Jazz''. London: Allison & Busby, 1977. Edizzjoni ġdid b'introduzzjoni ta' Richard Williams minn Serpent's Tail, March 2018, {{ISBN|978-1788160711}}.<ref>{{Ċita web|url=https://serpentstail.com/work/as-serious-as-your-life|titlu=As Serious As Your Life|pubblikatur=Serpent's Tail|data-aċċess=11 October 2022}}</ref> * ''Mama Said There'd Be Days Like This: My Life in the Jazz World''. London: Women's Press, 1989, {{ISBN|978-0704350403}}. * ''Deep Blues 1960–1988''. Café Royal Books, 2023. == Premjijiet u rikonoxximent == Fl-2009, Val Wilmer ġie onorat bil-[[Parliamentary Jazz Award]] għas-Servizzi għall-Jazz. <ref>[https://web.archive.org/web/20180305063016/http://www.londonjazznews.com/2009/05/parliamentary-awards-winners-and.html "Parliamentary Awards : Winners ...and winners on the night"], ''London Jazz News'', 20 May 2009.</ref> <ref>[https://www.sandybrownjazz.co.uk/forumappjag.html "The All Party Parliamentary Jazz Appreciation Group (APPJAG)"], ''Sandy Brown Jazz''.</ref> F'Lulju 2017, hija dehret f'"The Wire Salon: An Audience with Val Wilmer" f'Cafe Oto.<ref>{{Ċita web|url=https://cafeoto.co.uk/events/wire-salon-an-audience-with-val-wilmer/|titlu=The Wire Salon: An Audience with Val Wilmer|data=16 July 2017|sit=Cafe Oto|data-aċċess=24 October 2021}}</ref> Jingħad li "Wilmer hija f'kull sens importanti daqs il-mużiċisti u l-mużika li ddokumentat."<ref>Lee, Karen (15 February 2018), [https://web.archive.org/web/20240316204014/https://www.freeformportland.org/2018/02/15/val-wilmer-is-seriously-as-serious-as-her-life/ "Val Wilmer Is Seriously As Serious As Her Life"], ''[[Freeform Portland]]''.</ref> Hija s-suġġett ta''<nowiki/>' Sunday Feature: A Portrait of Val Wilmer'' ta' [[BBC Radio 3]], prodott minn Steve Urquhart (li fih kontribuzzjonijiet minn [[Margaret Busby]], [[Paul Gilroy]], [[Richard Williams (ġurnalist)|Richard Williams]], [[Andrew Cyrille]], u [[Clive Wilmer]]), li kien imxandar l-ewwel darba fl-4 ta' Marzu 2018.<ref>[https://www.bbc.co.uk/programmes/b09tcdx9 "A Portrait of Val Wilmer"], BBC Radio 3, "Sunday Feature", 4 March 2018.</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/programmes/articles/k329t7ywmrhngwrK3JZWFV/7-candid-photos-of-jazz-legends "7 Candid Photos of Jazz Legends"], ''Sunday Feature: A Portrait of Val Wilmer'' (4 March 2018), BBC Radio 3.</ref><ref>Colin (20 January 2018), [https://theafterword.co.uk/val-wilmer-book-and-documentary-ahoy/ "Val Wilmer book and documentary ahoy"], ''The Afterword''.</ref> Il-ġimgħa ta’ wara, dehret ukoll bħala “Listed Londer" fil-programm Robert Elms fuq [[BBC Radju Londra|BBC Radio London]].<ref>[https://www.bbc.co.uk/programmes/p060x54f "Listed Londoner: Val Wilmer"], ''Robert Elms'', BBC Radio London, 94.9 FM | Digital, 12 March 2018.</ref> Fl-2019, Wilmer irċieviet l-Premju Lona Foote / Bob Parent għall-Eċċellenza fll-Karriera tal-Fotografija fl-24 edizzjoni annwali tal-[[Assoċjazzjoni Ġurnalisti Jazz|Jazz Journalists Association]] Jazz Awards.<ref>{{Ċita web|url=https://www.thewire.co.uk/news/55238/val-wilmer-wins-lona-foote-bob-parent-award|titlu=Val Wilmer wins Lona Foote/Bob Parent Award for Career Excellence in Photography|data=30 May 2019|data-aċċess=4 May 2020}}</ref> Fl-2020, Wilmer saret Patrun tan-[[National Archive of Jazz]], fl-Ingilterra.<ref>{{Ċita web|url=https://nationaljazzarchive.org.uk/posts/news/2020/10/val-wilmer|titlu=A new patron for the archive|isem=Paul|awtur=Kaufman|data=9 October 2020|sit=National Jazz Archive|data-aċċess=28 February 2022}}</ref> F'Ottubru 2023, Wilmer kienet intervistata minn Cerys Matthews għal ''The Blues Show'' fuq [[BBC Radio 2]], bis-sehem ta' mużiċisti li Wilmer iltaqa' magħhom u ġibed ritratti tagħhom bħal [[Ilmijiet Muddy|Muddy Waters]], [[Buddy Moss]] u [[Aretha Franklin]]. <ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/m001rpb9|titlu=The Blues Show with Cerys Matthews {{!}} Val Wilmer in Conversation|data=30 October 2023|pubblikatur=BBC Radio 2|data-aċċess=19 December 2023}}</ref> Wilmer kienet diġà dehret ma’ Matthews f'programm televiżiv ta' [[BBC Erba|BBC Four]] tal-2018, ''Blues and Beyond'', fejn għażlet il-mużiċisti favoriti tagħha tal-blues.<ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b0bpb14f|titlu=Blues & Beyond with Cerys Matthews and Val Wilmer|pubblikatur=BBC Four|data-aċċess=18 December 2023}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.loc.gov/item/jots.200168108|titlu=BLUES & BEYOND with Cerys Matthews & Val Wilmer|sit=Library of Congress|data-aċċess=19 December 2023}}</ref> Fl-2024, dehret bħala "castaway" waqt ''[[Diski tal-Gżira Deżerta|Desert Island Discs]]'' tal-4 ta' Frar fuq BBC Radio 4.<ref>Witlock, evin (23 January 2024)[https://www.jazzwise.com/news/article/jazzwise-s-val-wilmer-to-be-featured-on-bbc-radio-4-s-desert-island-discs "Jazzwise's Val Wilmer to be featured on BBC Radio 4’s Desert Island Discs"], ''Jazzwise''.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/m001w0r6|titlu=Desert Island Discs {{!}} Val Wilmer, writer and photographer|data=4 February 2024|sit=BBC Radio 4}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} == Sorsi u aktar qari == * Bayley, Bruno. [https://www.vice.com/read/england-place-for-me-v15n5 "England is the Place for Me: Val Wilmer's Hidden Photographs Uncovered. A Forgotten History of Black London"], ''Vice'', Vol. 15, no. 5. * ''Contemporary Authors: A Bio-Bibliographical Guide to Current Writers in Fiction, General Nonfiction, Poetry, Journalism, Drama, Motion Pictures, Television, and Other Field: 85-88'' (Detroit: Cengage Gale, 1980). * Davies, Sue. ''Contemporary Photographers'', Martin Marix Evans, ed. (New York: St. James Press, 1995). * Fischlin, David, and Ajay Heble. ''The Other Side of Nowhere: Jazz, Improvisation, and Communities in Dialogue'', 1st edition, Middletown: Wesleyan University Press, 2004. * Ford, Robert. ''A Blues Bibliography'' (Bromley: Paul Pelletier Publishing, 1999; 2nd edition, New York: Routledge, 2007). * Gannon, Robert. "Wilmer, Valerie",''The New Grove Dictionary of Jazz'', Barry Dean Kernfeld, ed. (London: MacMillan Press, 1988), p.&nbsp;1299; entry revised by B. Kernfeld (2nd edition, 2002). * Gray, John. ''Fire Music: A Bibliography of the New Jazz, 1959–1990'' (Westport: Greenwood, 1991). * Gray, Michael. ''The Bob Dylan Encyclopedia'' (London: Continuum International Publishing Group, 2006). * McKay, George. ''Circular Breathing: The Cultural Politics of Jazz in Britain'' (Durham: Duke University Press, 2005). * Mathieson, Kenny. ''Encyclopaedia of Blues''. Komara, Edward, ed. (New York: Routledge, 2006). * Oliphant, Dave. ''Jazz Mavericks of the Lone Star State'' (Austin: University of Texas Press, 2007). * Trynka, Paul; photographs by Val Wilmer. ''Portrait of the Blues'' (New York: Da Capo Press, 1997). * Wilmer, Valerie. [http://www.howardm.net/tsmonk/db65june.php "Monk on Monk"], ''Down Beat'', 3 June 1965: pp.&nbsp;20–22. * ---. "New York is Alive! Report and Photography by Valerie Wilmer". ''Jazz Forum'', 1973: pp.&nbsp;47–49. * ---. "Rock and Roll Genius" [interview with Otis Blackwell]. ''Melody Maker'', 5 February 1977, Vol. 52: pp.&nbsp;8, 44. * ---. "The first preference is pride" [interview with Jayaben Desai], ''Time Out'', 15–21 September 1978, pp.&nbsp;14–15. * ---. "Gilmore and 'Trane: The Sun Ra Link". ''Melody Maker'', 27 December 1980. Vol. 55: pp.&nbsp;16–17. * ---. {{"'}}I'm Happy as All Hell that the Man Took My Songs{{'"}} [interview with Otis Blackwell]. ''Time Out''. 6–12 March 1981, pp.&nbsp;12–13. * ---. "Rudolph Dunbar". ''City Limits'', March 1986: pp.&nbsp;84–86. * ---. "Mama Said There'd Be Days Like This: Valerie Wilmer Responds to Max Harrison's Review of her Book". ''Jazz Forum'', 4 March 1990: pp.&nbsp;4–5. * ---. [https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/how-we-met-lauderic-caton-and-louis-stephenson-1471461.html "How We Met: Lauderic Caton and Louis Stephenson"]. ''The Independent on Sunday Review'', 7 February 1993: p.&nbsp;61. * ---. "Jimi Hendrix: An Experience". ''Down Beat'', February 1994: pp.&nbsp;38–40. * ---. "The First Time I Met the Blues". ''Mojo'', September 1995. 22: pp.&nbsp;84–85. * ---. "Spirits Rejoice: Albert and Don Ayler". ''Coda: The Journal of Jazz and Improvised Music'', March–April 1997: pp.&nbsp;4–7. * ---. "Coleridge Goode: Improving with Age". ''Double Bassist'', 2003: pp.&nbsp;12–15. * ---. "Roswell Rudd and the Chartreuse Phantasm". ''The Wire'', Issue 249, November 2004: pp.&nbsp;28–31. * ---. "A Blue Mariner's Legacy". ''Double Bassist'', 2005: pp.&nbsp;24–26. * ---. "Kitty Grime". ''Jazz Journal International'', 2007: pp.&nbsp;18–19. * ---, [https://www.vice.com/read/val-wilmer-jazz-blues-955-v16n7 "Jazz and Blues and Blues and Jazz"], ''Vice'', Vol. 16, no. 7, The Photo Issue 2009. == Ħoloq esterni == * {{Discogs artist|artist=Valerie Wilmer}} * Carney, John.[http://www.tangents.co.uk/tangents/main/2006/january/reason2.html "They Made Magic. Part 2: Val Wilmer"], ''Tangents: The Home of Unpopular Culture'' (2006). * Rasheed, Kameelah. [https://web.archive.org/web/20170202055022/http://weblog.liberatormagazine.com/2011/01/space-is-place-val-wilmer-photographs.html "'Space is the Place': Val Wilmer Photographs Sun Ra"], ''The Liberator Magazine''. * [https://www.theguardian.com/profile/val-wilmer Valerie Wilmer's contributions to Obituaries pages], ''The Guardian''. * [http://womensliberationmusicarchive.wordpress.com/w/ "Val Wilmer – Journalist, historian and photographer"], Women's Liberation Music Archive, Feminist Music-Making in the UK and Ireland, 1970–1990. * [https://www.bbc.co.uk/musictv/bluesbritannia/gallery/ "Blues Britannia – Val Wilmer's photo memories"] (a selection of photographs from BBC Four's ''Blues Britannia'', taken by Val Wilmer), BBC. * [https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/jazz-diary--jane-richards-on-val-wilmer-1549926.html Jazz Diary / Jane Richards on Val Wilmer], ''The Independent'', 7 September 1992. * [https://www.npg.org.uk/collections/search/portrait/mw249271 "Val Wilmer"], photograph by Lucinda Douglas-Menzies at National Portrait Gallery, London, 2013. * [http://www.jerryjazzmusician.com/2015/04/masters-jazz-photography-val-wilmer/ "Masters of Jazz Photography — Val Wilmer"], Jerry Jazz Musician, 17 April 2015. * Lee, Karen (Weekend Family Music Hour), [https://web.archive.org/web/20240316204014/https://www.freeformportland.org/2018/02/15/val-wilmer-is-seriously-as-serious-as-her-life/ "Val Wilmer Is Seriously As Serious As Her Life"], ''Freeform Portland'', 15 February 2018. * [https://soundcloud.com/seriouslive/val-wilmer-interviewed-by-john-fordham-oct-2020 "Val Wilmer interviewed by John Fordham Oct 2020"]. SeriousLive (audio). {{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Wilmer, Val}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1941]] [[Kategorija:Fotografi]] [[Kategorija:Kittieba Ingliżi]] [[Kategorija:Jazz]] [[Kategorija:Nisa]] [[Kategorija:Storiċi]] [[Kategorija:Nies LGBT]] ogntglz6zdlid3psf7zd5pzu4vuqpoa 0 32172 332008 308088 2026-09-11T02:59:37Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332008 wikitext text/x-wiki {{stub|edukazzjoni}} [[Stampa:HEC Paris entrée.JPG|thumb]] '''HEC Paris''' hija "''grande école''" Franċiża. Maħluq fl-1881, huwa mmexxi mill-Kamra tal-Kummerċ u l-Industrija ta 'Pariġi. Mill-1964, il-kampus jinsab f'Jouy-en-Josas, fid-dipartiment ta 'Yvelines. L-iskola għandha wkoll kampus f'Doha, ''HEC Paris in Qatar''. Il-programmi tal-iskola huma akkreditati triplu mill-assoċjazzjonijiet internazzjonali AMBA, EQUIS u AACSB. L-assoċjazzjoni tal-alumni tagħha, HEC Alumni, hija waħda mill-eqdem netwerks soċjali fid-dinja. ==Ħoloq esterni== {{commons|Category:École des hautes études commerciales de Paris}} * [https://web.archive.org/web/20190201015854/http://www.hec.edu/ Sit uffiċjali] [[kategorija:Universitajiet]] [[kategorija:Franza]] prs3ugzaw49ylaa8j0ye0ueyo0xf36n 0 34089 331999 331971 2026-09-10T12:30:07Z ToniSant 4257 -rn>mt 331999 wikitext text/x-wiki '''Din hija lista ta' nies notevoli Maltin li mietu fl-2026.''' F'din il-lista jidhru biss ismijiet ta' nies li l-mewt tagħhom hija kkonfermata peremezz ta' rapport/i minn sorsi verifikabbli. Żidiet bla referenza għal sors verifikabbli jitneħħew minn hawn u jitpoġġew fil-[[Diskussjoni:Nies Maltin li mietu fl-2026|paġna ta' diskussjoni]] sakemm jiġu verifikati sew. Dwar kull persuna jinġabru biss dawn id-dettalji hawn: * Data: Isem u Kunjom, età (jew "??" meta din mhux magħrufa), għal xiex inhi magħrufa l-persuna, kawża tal-mewt (m'għandu jiddaħħal xejn meta mhux magħrufa uffiċjalment) - tagħrif ieħor f'każ ta' persuna li mhux inkluża f'Wikidata (eż. data tat-twelid), referenzi (għandu jkun hemm aktar minn waħda f'każ ta' nies aktar notevoli) '''''Nota:''' id-data tal-mewt m'għandix tkun dik ta' meta tħabbret imma ta' meta seħħet.'' ---- == Jannar == * 2: [[Tony Carr]], 98, mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tony-carr-pioneering-maltese-jazz-drummer-dies.1121949|titlu=Tony Carr, Maltese jazz drummer to the stars, dies|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-01-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-perkussjonist-tony-carr-george-caruana-jmut-fl-eta-ta-98-sena/|titlu=Il-perkussjonist Tony Carr (George Caruana) jmut fl-età ta’ 98 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/01/02/tony-carr-passes-away/|titlu=Renowned Maltese drummer, Tony Carr, passes away aged 98|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-01-02|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/138938/maltese_jazz_great_tony_carr_dies_aged_98|titlu=Maltese jazz great Tony Carr dies aged 98|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=2 Jannar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-02/local-news/Maltese-jazz-legend-Tony-Carr-passes-away-aged-98-6736286044|titlu=Maltese jazz legend, Tony Carr, passes away aged 98 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-ta-98-sena-d-drummer-malti-tony-carr/|titlu=Imut ta' 98 sena d-drummer Malti Tony Carr|data=2026-01-02|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-ta-98-sena-d-drummer-famuz-malti-tony-carr-li-daqq-mal-akbar-stilel-muzikali/|titlu=Imut ta’ 98 sena d-drummer famuż Malti Tony Carr li daqq mal-akbar stilel mużikali|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=3 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.melodija.eu/post/tony-carr-george-caruana-maltese-jazz-pioneer-dies-at-98|titlu=Tony Carr (George Caruana): Maltese Jazz Pioneer Dies at 98|kunjom=Mifsud|isem=Noel|data=2026-01-05|sit=Melodija|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.sussexexpress.co.uk/news/fond-tribute-on-death-of-drummer-who-played-with-the-greats-5465983|titlu=Fond tribute on death of drummer who played with the greats|kunjom=Hewitt|isem=Phil|data=2026-01-10|sit=SussexWorld|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-10}}</ref> * 5: [[George Spiteri]], 90, mużiċist u l-ewwel leader tal-[[Orkestra Filarmonika ta' Malta]] (twieled: 20 ta’ Lulju 1935) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-6-2026.1122080|titlu=Announcements − January 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-george-spiteri-l-ewwel-leader-tal-orkestra-filarmonika-ta-malta/|titlu=Imut George Spiteri, l-ewwel leader tal-Orkestra Filarmonika ta’ Malta|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/reel/1540894257190704/?t=49|titlu=MPO: Protagonisti - George Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Joe Julian|data=6 Jannar 2026|sit=Facebook}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/a-real-gentleman-good-musician-violinist-george-spiteri-dies-aged-90.1122103|titlu='A real gentleman': trailblazing violinist George Spiteri dies at 90|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref> * 6: [[Thomas Farrell]], 89, għalliem u l-ewwel sindku ta' Ħaż Żabbar <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/thomas-farrell-first-mayor-zabbar-dies-aged-89.1122141|titlu=Thomas Farrell, first mayor of Żabbar, dies aged 89|kunjom=|isem=|data=2026-01-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-07}}</ref> * 14: [[Paul Chetcuti Caruana]], 77, tabib u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-deputat-laburista-t-tabib-paul-chetcuti-caruana/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Deputat Laburista t-Tabib Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=14 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-mp-paul-chetcuti-caruana-dies.1122497|titlu=Mosta doctor Paul Chetcuti Caruana, targeted by 1977 letter bomb, dies aged 77|kunjom=Calleja|isem=Claudia|data=2026-01-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-14/local-news/Paul-Chetcuti-Caruana-who-survived-letter-bomb-attempt-in-1977-dies-6736286334|titlu=Paul Chetcuti Caruana, who survived letter-bomb attempt in 1977, dies - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-15}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/parliament-pays-tribute-mosta-doctor-pl-mp-paul-chetcuti-caruana.1123482|titlu=Parliament pays tribute to Mosta doctor and PL MP Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-02-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-02}}</ref> * 20: [[Matthew Wismayer]], 53, fundatur ta' Schools for Africa (Malta) Foundation <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/matthew-wismayer-schools-africa-foundation-entrepreneur-dies.1122791|titlu=Matthew Wismayer, who turned a cancer diagnosis into inspiration, dies aged 53|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-01-20|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-matthew-wismayer-il-mohh-wara-progett-biex-jigu-meghjuna-tfal-fl-afrika/|titlu=Imut Matthew Wismayer, il-moħħ wara proġett biex jiġu megħjuna tfal fl-Afrika|kunjom=|isem=|data=2026-01-20|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/malta/founder-of-prince-princess-malta-matthew-wismayer-passes-away/|titlu=Founder Of 'Prince & Princess Malta' Matthew Wismayer Passes Away|kunjom=Spiteri|isem=Rebecca Scalvini|data=2026-01-20|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/matthew-wismayer-passes-away-aged-53|titlu=Maltese Entrepreneur Matthew Wismayer passes away at 53|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-21-2026.1122811|titlu=Announcements – January 21, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> * 20: [[George Callus]], 88, ko-fundatur tal-Comtec (twieled: 8 ta' Settembru 1937) <ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/comtec-co-founder-george-callus-has-passed-away|titlu=Comtec Co-Founder George Callus has passed away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ir-ragel-ta-amy-callus-orlando-mrs-axiak-ta-simpatici/|titlu=Imut ir-raġel ta’ Amy Callus Orlando, Mrs Axiak ta’ Simpatiċi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/nimmissjak-immens-ghaziz-l-attrici-amy-callus-thabbar-it-telfa-ta-zewgha-george/|titlu="Nimmissjak Immens, Għażiż" - L-Attriċi Amy Callus Tħabbar It-Telfa Ta' Żewġha George|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-01-22|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-23-2026.1122923|titlu=Announcements – January 23, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> == Frar == * 4: [[Alfred Abela]], 80, eks-assistent kummissarju tal-pulizija <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-assistent-kummissarju-tal-pulizija-alfred-abela/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Assistent Kummissarju tal-Pulizija Alfred Abela|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 5: [[Philip Farrugia Randon]], 76, avukat u kittieb li ħoloq il-karattru ta' Puttinu <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dedicated-patriot-philip-farrugia-randon-dies.1123612|titlu='Dedicated patriot' Philip Farrugia Randon dies|kunjom=|isem=|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-6-2026.1123652|titlu=Announcements − February 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-dr-philip-farrugia-randon-avukat-u-awtur-li-holoq-il-karattru-puttinu/|titlu=Imut Dr Philip Farrugia Randon, avukat u awtur li ħoloq il-karattru Puttinu|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-02-05|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-philip-farrugia-randon.1124083|titlu=Appreciation: Philip Farrugia Randon|kunjom=De Bono|isem=Anthony|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 5: [[Helen Micallef]], 75, kantanta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/helen-micallef-eurovision-1972-singer-dies-aged-75.1123643|titlu=Helen Micallef, Eurovision 1972 singer, dies aged 75|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-helen-micallef-l-ewwel-maltija-fil-eurovision/|titlu=Tmut Helen Micallef, l-ewwel kantanta Maltija fil-Eurovision|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=5 Frar 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/139589/veteran_singer_helen_micallef_dies_aged_75|titlu=Veteran singer Helen Micallef dies aged 75|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=5 Frar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/helen-micallef-tinghata-l-ahhar-tislima-ghada-s-sibt/|titlu=Helen Micallef tingħata l-aħħar tislima għada s-Sibt|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-05/local-news/Helen-Micallef-first-Maltese-woman-at-Eurovision-dies-at-75-6736286990|titlu=Helen Micallef, first Maltese woman at Eurovision, dies at 75 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/iccelebrata-l-hajja-tal-kantanta-helen-micallef/|titlu=Iċċelebrata l-ħajja tal-kantanta Helen Micallef|kunjom=Falzon|isem=Anton|data=7 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 8: [[Paul Aquilina]], 94, Ġiżwita Malti bbażat fl-Indja <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-fr-paul-aquilina-l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja/|titlu=Imut Fr Paul Aquilina – l-aħħar Ġiżwita Malti fl-Indja|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=8 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja-jkanta-l-ghanjiet-tal-milied/|titlu=L-aħħar Patri Ġiżwita Malti fl-Indja jkanta l-Għanjiet tal-Milied|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=25 Diċembru 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mort-l-indja-biex-narah-jordna-sacerdot-u-kantajt-bil-malti-waqt-il-funeral-ta-fr-aquilina/|titlu=“Mort l-Indja nara żagħżugħ jiġi ordnat qassis, u spiċċajt inkanta bil-Malti fil-funeral ta’ Fr Aquilina”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-15-2026.1124084|titlu=Announcements – February 15, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 10: [[Lina Brockdorff|Lina Brockdorff,]] 95, kittieba <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/awardwinning-writer-lina-brockdorff-dies-aged-96.1123850|titlu=Novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-02-10|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-awtrici-lina-brockdorff-fl-eta-ta-95-sena/|titlu=Tmut l-awtriċi Lina Brockdorff fl-età ta' 95 sena|data=2026-02-10|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbret-il-mewt-tax-xandara-u-l-kittieba-lina-brockdorff/|titlu=Tħabbret il-mewt tax-xandara u l-kittieba Lina Brockdorff|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=10 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-10/local-news/Maltese-novelist-and-playwright-Lina-Brockdorff-dies-aged-95-6736287109|titlu=Maltese novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-10}}</ref> * 10: [[Achille Cauchi]], 86, monsinjur Għawdxi, ħu l-Isqof [[Nikol Cauchi]] <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-monsinjur-achille-cauchi/|titlu=Imut Monsinjur Achille Cauchi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/mons-achille-cauchi-10-02-2026|titlu=Mons. Achille Cauchi - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Laurence Grech]], 77, ġurnalist u eks-editur tas-Sunday Times of Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-times-malta-editor-laurence-grech-dies-aged-77.1124107|titlu=Former Times of Malta editor Laurence Grech dies, aged 77|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-laurence-grech-il-ggant-tal-gurnalizmu-l-eks-editur-tat-times-of-malta/|titlu=Imut Laurence Grech, “il-ġgant tal-ġurnaliżmu”, l-eks-editur tat-Times of Malta|data=15 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-16-2026.1124125|titlu=Announcements – February 16, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/laurence-grech-15-02-2026|titlu=Laurence Grech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Esmeralda Galea Camilleri]], 37, mużiċista <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mahsuda-bil-mewt-tal-muzicista-brava-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=Ħafna Maħsuda Bil-Mewt Tal-Mużiċista Brava Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-02-16|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/kont-titpaxxa-tismaghha-tmut-il-muzicista-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=“Kont titpaxxa tismagħha” – tmut il-mużiċista Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=16 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 16: [[Mario Bonnici]], 76, kantant <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-kanzunetta-li-kont-iddedikaktli-se-tibqa-fqalbi-imut-il-kantant-mario-bonnici/|titlu=“Il-kanzunetta li kont iddedikajtli se tibqa’ f’qalbi” – imut il-kantant Mario Bonnici|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 18: [[Julian Attard]], 44, amministratur tal-futbol ma' [[Marsaxlokk FC]] u [[Floriana FC]] (twieled fis-27 ta' Novembru 1981) <ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/02/18/former-marsaxlokk-and-floriana-fc-administrator-julian-attard-dies/|titlu=Former Marsaxlokk and Floriana FC administrator Julian Attard dies|kunjom=Lia|isem=Gianluca|data=2026-02-18|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-02-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/hallejtna-kmieni-wisq-habib-imut-julian-attard-tat-tim-tal-futbol-ta-marsaxlokk/|titlu=“Ħallejtna kmieni wisq ħabib” – imut Julian Attard, tat-tim tal-futbol ta’ Marsaxlokk|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=18 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 23: [[Manuel Casha]], 81, mużiċist, kittieb, u folklorista <ref> {{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-muzicist-manuel-casha-fl-awstralja/ |sit=ONEnews|data=24 Frar 2026|isem=Josef|kunjom=Caruana|lingwa=mt|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u mużiċist Manuel Casha fl-Awstralja}}</ref> * 28: [[Mario Buhagiar]], 81 professur tal-istorja tal-arti <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/mario-buhagiar-founder-art-history-department-dies-aged-81.1124795|titlu=Mario Buhagiar, founder of art history department dies aged 81|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-03-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/03/02/prof-mario-buhagiar/|titlu=Founder of the arts History Department – Professor Mario Buhagiar passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2 Marzu 2026|sit=The Maltese Herald|lingwa=en}}</ref> == Marzu == * 8: [[Joseph Gatt (Caritas)|Joseph Gatt]], 81, pijunier fir-riabilitazzjoni tad-drogati f'Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-gatt-drug-rehabilitation-pioneer-dies-aged-81.1125168|titlu=Joseph Gatt, drug rehabilitation pioneer, dies aged 81|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/segwi-meta-konna-fl-infern-habba-d-droga-joe-kien-anglu-kustodju/|titlu=Segwi: “Meta konna fl-infern ħabba d-droga Joe kien anġlu kustodju”|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=9 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 13: [[Luciano Bonello Bianco]], 72, propjetarju ta' Luciano Restaurant <ref>{{Ċita web|url= https://timesofmalta.com/article/announcements-march-15-2026.1125478 |titlu=Announcements|sit=Times of Malta|data-aċċess=2026-03-15}}</ref> * 21: [[Charles Micallef St John]], 81, kittieb u eks-kunsillier tal-Gżira <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-awtur-charles-micallef-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St John|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=21 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/21/imut-l-awtur-chaf-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St. John|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-03-21|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 22: [[Calvin Brincat]], 32, parteċipant fil-programm tat-television ''Hazzzard'', kanċer <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-calvin-brincat-li-ggieled-2-tipi-ta-kancer-u-kien-ippartecipa-fhazzzard/|titlu=Imut Calvin Brincat li ġġieled 2 tipi ta' kanċer u kien ipparteċipa f'HazZzard|data=2026-03-23|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-iz-zaghzugh-calvin-brincat-ta-hazzzard/|titlu=Imut iż-żagħżugħ Calvin Brincat ta’ HazZzard|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=23 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-paid-truly-sensitive-soul-cancer-patient-calvin-brincat.1125893|titlu=Tributes paid to 'truly sensitive soul', cancer victim Calvin Brincat|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 29: [[Elio Lombardi]], 92, kittieb u direttur tal-films <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/prolific-filmmaker-author-elio-lombardi-dies-aged-92.1126197|titlu=Prolific film-maker, author Elio Lombardi dies aged 92|kunjom=|isem=|data=2026-03-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-awtur-tal-kotba-u-direttur-tal-films-elio-lombardi/|titlu=Imut l-awtur tal-kotba u direttur tal-films Elio Lombardi|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-03-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/29/tithabbar-il-mewt-ta-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Elio Lombardi fl-età ta' 92 sena|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-03-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-attur-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u attur Elio Lombardi fl-età ta’ 92 Sena|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=29 Marzu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-elio-lombardi-figura-prominenti-fil-films-u-l-letteratura-maltija/|titlu=Imut Elio Lombardi, figura prominenti fil-films u l-letteratura Maltija|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=29 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-03-29/local-news/Maltese-author-and-film-director-Elio-Lombardi-dies-aged-92-6736288379|titlu=Maltese author and film director Elio Lombardi dies aged 92 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbar-meta-se-jinghata-l-ahhar-tislima-elio-lombardi/|titlu=Tħabbar meta se jingħata l-aħħar tislima Elio Lombardi|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=1 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-elio-dejjem-gharaf-li-kien-mimli-doni-minn-alla/|titlu=Ara: “Elio dejjem għaraf li kien mimli doni minn Alla”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=8 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tinghata-l-ahhar-tislima-lil-elio-lombardi-ikona-fid-drama-maltija/|titlu=Tingħata l-aħħar tislima lil Elio Lombardi … ikona fid-drama Maltija|kunjom=Camilleri|isem=Enrique|data=8 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> == April == * 2: [[Edmond Zarb]], 81, kittieb u mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/02/tithabbar-il-mewt-tal-muzicist-u-awtur-edmond-zarb/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-mużiċist u awtur Edmond Zarb|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-02|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tajt-kontribut-lill-kultura-maltija-imut-l-awtur-u-pjanist-edmond-zarb|titlu=“Tajt kontribut lill-kultura Maltija” – imut l-awtur u pjanist Edmond Zarb|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 6: [[Graziella Castillo]], 47, direttur tal-Aġenzija Appoġġ <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/graziella-castillo-director-agenzija-appogg-dies-aged-47.1126547|titlu=Graziella Castillo, director of Agenzija Appoġġ, dies aged 47|kunjom=|isem=|data=2026-04-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-graziella-castillo-direttrici-tal-agenzija-appogg/|titlu=Tmut Graziella Castillo – Direttriċi tal-Aġenzija Appoġġ|data=6 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 11: [[Colin Willis]], 81, eks-kummissajru Awstraljan għal Malta u attur <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-13/local-news/Well-known-actor-Colin-Willis-passes-away-aged-81-6736288759|titlu=Well-known actor Colin Willis passes away aged 81 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-04-13}}</ref> * 12: [[Aurelio Belli]], 49, mużiċist u arranġatur <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/musician-mpo-manager-aurelio-belli-dies-aged-49.1126829|titlu=Musician and MPO manager Aurelio Belli dies, aged 49|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-04-12|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://slippedisc.com/2026/04/malta-mourns-maestro-49/|titlu=Malta mourns maestro, 49|kunjom=lebrecht|isem=Norman|data=12 April 2026|sit=Slipped Disc|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-12/local-news/Maestro-Aurelio-Belli-dies-aged-49-6736288731|titlu=Maestro Aurelio Belli dies, aged 49 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/140933/maestro_aurelio_belli_dies_at_49_|titlu=Maestro Aurelio Belli dies at 49|kunjom=Zammit|isem=Juliana|data=12 April 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-il-maestro-aurelio-belli/|titlu=Imut il-Maestro Aurelio Belli|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=12 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-is-surmast-aurelio-belli/|titlu=Imut is-Surmast Aurelio Belli|kunjom=|isem=|data=2026-04-12|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-maestro-aurelio-belli-fl-eta-ta-49-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Maestro Aurelio Belli fl-età ta’ 49 sena|kunjom=Sacco Baldacchino|isem=Kimberley|data=12 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/12/tithabbar-il-mewt-tas-surmast-aurelio-belli/|titlu=Titħabbar il-mewt tas-Surmast Aurelio Belli|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-12|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-maestro-aurelio-belli-jinghata-l-ahhar-tislima|titlu=Tislima lill-Maestro Aurelio Belli: “Mela s-silenzju b’ħajja ta’ noti”|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=18 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 19: [[Desmond Morris]], 98, etoloġista Ingliż li għex f'Malta (1968–1974) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/desmond-morris-famous-zoologist-author-painter-malta-past-dies-98.1127264|titlu=Desmond Morris, famous zoologist, author and painter with Malta past, dies at 98|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-04-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> * 24: [[Mary Grech]], 88, attriċi u xandara <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-actress-mary-grech-dies-aged-88.1127413|titlu=Veteran actress Mary Grech dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-04-24|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-attrici-u-prezentatrici-mary-grech/|titlu=Tmut l-attriċi u preżentatriċi Mary Grech|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=24 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-eks-prezentattrici-televiziva-mary-grech/|titlu=Tmut l-eks preżentattriċi televiżiva Mary Grech|kunjom=Attard|isem=Francesca|data=2026-04-24|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/24/tmut-mary-grech-pijufniera-tax-xandir-u-fost-l-ewwel-ucuh-tat-televizjoni-maltija/|titlu=Tmut Mary Grech, attriċi, pijuniera tax-xandir u fost l-ewwel uċuħ tat-televiżjoni Maltija|kunjom=Abdilla|isem=Raymond|data=2026-04-24|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref> == Mejju == * 1: [[Dolindo Cassar]], 83, xandar u eks-president tas-[[Soċjetà Filarmonika La Stella]] u tat-[[Teatru Astra]] <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/tislima-lil-dolindo-cassar-li-ghadda-ghall-hajja-ta-dejjem-figura-li-halliet-marka-kbira-fil-kultura-ghawdxija/|titlu=Tislima Lil Dolindo Cassar Li Għadda Għall-Ħajja Ta’ Dejjem - Figura Li Ħalliet Marka Kbira Fil-Kultura Għawdxija|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-05-05|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.stgeorge.org.mt/events/funeral-of-dolindo-cassar/|titlu=Funeral of DOLINDO CASSAR|data=2026-05-03|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-dolindo-cassar.1129615|titlu=Appreciation: Dolindo Cassar|kunjom=Spiteri|isem=Charles|data=2026-06-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-08}}</ref> * 14: [[Noel Galea Bason]], 71, skultur <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/05/15/imut-l-artist-noel-galea-bason/|titlu=Imut l-artist Noel Galea Bason|kunjom=|isem=|data=2026-05-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/artist-noel-galea-bason-dies-aged-71.1128464|titlu=Artist Noel Galea Bason dies aged 71|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-05-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-noel-galea-bason-furjaniz-moghni-btalenti-artistici-varji/|titlu=Imut Noel Galea Bason, Furjaniż mogħni b’talenti artistiċi varji|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=15 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 19: [[Norbert Ellul Vincenti]], 88, patri Franġiskan, għalliem u kittieb <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/05/19/imut-p-norbert-ellul-vincenti-ofm/|titlu=Imut P. Norbert Ellul Vincenti OFM|kunjom=|isem=|data=2026-05-19|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-patri-norbert-ellul-vincenti/|titlu=Imut Patri Norbert Ellul Vincenti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=19 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 22: [[Franco Fenech]], 47, ko-eredi ta' Tumas Group <ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/franco-fenech-22-05-2026|titlu=Franco Fenech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=22 Mejju 2026|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tumas-group-director-franco-fenech-dies.1128869|titlu=Tumas Group heir Franco Fenech dies|kunjom=|isem=|data=2026-05-22|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/142011/franco_fenech_yorgen_fenechs_older_brother_passes_away|titlu=Franco Fenech, Yorgen Fenech's older brother, passes away|kunjom=Farrugia|isem=Matthew|data=22 Mejju 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/05/22/franco-fenech-dies-with-drug-overdose/|titlu=Franco Fenech dies by drug overdose|kunjom=Camilleri|isem=Mark|data=2026-05-22|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-07}}</ref> * 26: [[Benny Muscat]], 86, sid ta' diversi ristorant <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/goodbye-nonno-renowned-restaurateur-benny-muscat-dies.1129052|titlu='Goodbye Nonno' – renowned restaurateur Benny Muscat dies|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-05-26|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-benny-muscat-il-qalb-wara-ta-marija-palazzo-pescatore-u-trattoria-del-nonno/|titlu=Imut Benny Muscat, il-qalb wara Ta’ Marija, Palazzo Pescatore u Trattoria del Nonno|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=26 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/benny-muscat-26-05-2026|titlu=Benny Muscat - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-28}}</ref> * 28: [[Rose Riolo]], 90, attriċi <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-eks-attrici-rose-riolo/|titlu=Tmut l-eks attriċi Rose Riolo|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=28 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-29-2026.1129195|titlu=Announcements – May 29, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-05-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> * 28: [[Ray Ghigo Laferla]], ??, imprenditur u DJ <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ray-ghigo-laferla-eks-dj-tal-griffin-u-fundatur-tal-ghigos-disco/|titlu=Imut Ray Ghigo Laferla, eks DJ tal-Griffin u fundatur tal-Ghigos Disco|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=29 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> == Ġunju == * 4: [[Jonathan Cardona]], 47, eks-CEO tal-[[Enemalta]] <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-enemalta-ceo-residency-malta-head-jonathan-cardona-dies.1129476|titlu=Former Enemalta CEO, Residency Malta head Jonathan Cardona dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-kap-ezekuttiv-tal-enemalta-u-residenza-malta-jonathan-cardona/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Kap Eżekuttiv tal-Enemalta u Residenza Malta Jonathan Cardona|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Ġunju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/142318/former_joseph_muscat_aide_jonathan_cardona_passes_away_|titlu=Former Joseph Muscat aide Jonathan Cardona passes away|kunjom=Azzopardi|isem=Karl|data=4 Ġunju 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-eks-kap-tal-enemalta-u-tal-programm-tac-cittadinanza-jonathan-cardona/|titlu=Imut l-eks kap tal-Enemalta u tal-programm taċ-ċittadinanza Jonathan Cardona|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=4 Ġunju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ara-il-pm-jinhasad-bil-mewt-ta-jonathan-cardona-waqt-il-gurament-tal-hatra-tal-membri-tal-kabinett/|titlu=ARA: il-PM jinħasad bil-mewt ta' Jonathan Cardona waqt il-ġurament tal-ħatra tal-membri tal-Kabinett|data=2026-06-04|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-04/local-news/CEO-of-Residency-Malta-Agency-Jonathan-Cardona-dies-6736290235|titlu=CEO of Residency Malta Agency, Jonathan Cardona, passes away - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-04}}</ref> * 5: [[Olivia Dow]]: ??, żeffiena u għalliema tal-ballet <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/renowned-ballet-teacher-olivia-dow-dies.1129558|titlu=Renowned ballet teacher Olivia Dow dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-olivia-dow.1129901|titlu=Appreciation: Olivia Dow|kunjom=Chetcuti|isem=Kristina|data=2026-06-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 8: [[Antonio Briguglio]], 91, referee tal-futbol <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/sport/imut-l-ex-referee-internazzjonali-tonio-briguglio/|titlu=Imut l-ex-referee internazzjonali Tonio Briguglio|kunjom=Cossai|isem=Peter|data=2026-06-08|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/sports/football/142408/former_referee_antonio_briguglio_dies_|titlu=Former referee Antonio Briguglio dies|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/06/08/maltese-legendary-referee-tonio-briguglio-dies-aged-91/|titlu=Maltese legendary referee Tonio Briguglio dies, aged 91|kunjom=Camilleri|isem=Valhmor|data=2026-06-08|sit=SportsDesk|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-06-08}}</ref> * 14: [[Josephine Xuereb]], ??, attivita u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-pn-election-candidate-dies.1129912|titlu=Former PN election candidate dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/14/tithabbar-il-mewt-ta-josephine-xuereb/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Josephine Xuereb|kunjom=|isem=|data=2026-06-14|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-14/local-news/Former-PN-candidate-Josephine-Xuereb-dies-6736290504|titlu=Former PN candidate Josephine Xuereb dies|data=14 Ġunju 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/17/josephine-xuereb-kienet-mara-li-uzat-it-talenti-taghha-biex-tkattar-il-gid/|titlu="Josephine Xuereb kienet mara li użat it-talenti tagħha biex tkattar il-ġid"|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-06-17|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 18: [[Helen Borg]], ??, eks President tal-Kunsill tal-Iskola għat-Tagħlim Tul il-Ħajja u eks Kap tal-Iskola Vincenzo Borg Brared, marda tal-Parkinson's <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/riptmut-helen-borg-eks-president-tal-kunsill-tal-iskola-ghat-taghlim-tul-il-hajja-u-eks-headteacher-ta-birkirkara/|titlu=Tmut Helen Borg, Eks President Tal-Kunsill Tal-Iskola Għat-Tagħlim Tul Il-Ħajja U Eks Headteacher Ta’ Birkirkara|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-06-19|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 21: [[Żeppi l-Ħafi|Joseph Fenech]], 71, kriminal magħruf bħala Żeppi l-Ħafi <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-fenech-known-zeppi-lhafi-dies-aged-71.1130234|titlu=Joseph Fenech, known as Żeppi l-Ħafi, dies aged 71|kunjom=|isem=|data=2026-06-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-joseph-fenech-maghruf-bhal-zeppi-l-hafi/|titlu=Imut Joseph Fenech, magħruf bħal Żeppi l-Ħafi|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=21 Ġunju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-joseph-fenech-maghruf-bhala-zeppi-l-hafi/|titlu=Imut Joseph Fenech magħruf bħala Żeppi l-Ħafi|data=2026-06-21|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 22: [[Paul Fenech (kunsilleri)|Paul Fenech]], 79, kunsillier tas-Swieqi, artist u kowċ tal-basketball <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-swieqi-councillor-artist-basketball-coach-paul-fenech-dies.1130293|titlu=Former Swieqi councillor, artist and basketball coach, Paul Fenech dies aged 79|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-06-22|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/22/il-pn-isellem-il-memorja-ta-paul-fenech-li-serva-ghal-snin-twal-bhala-kunsillier-lokali-tal-pn-fi-swieqi/|titlu=Il-PN isellem il-memorja ta' Paul Fenech li serva għal snin twal bħala kunsillier lokali tal-PN fi Swieqi|kunjom=Borg|isem=Maria|data=2026-06-22|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/paul-fenech-22-06-2026|titlu=Paul Fenech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-25}}</ref> * 29: [[Antoinette Miggiani]], 88, sopran u għalliema tal-kant <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-is-sopran-u-ghallieam-tal-kant-antoinette-miggiani/|titlu=Tmut is-sopran u għalliema tal-kant Antoinette Miggiani|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/29/thabbret-il-mewt-tas-sopran-u-ghalliema-tal-kant-antoinette-miggiani/|titlu=Tħabbret il-mewt tas-sopran u għalliema tal-kant Antoinette Miggiani|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/antoinette-miggiani-soprano-teacher-dies-aged-88.1130669|titlu=Antoinette Miggiani, soprano, teacher dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-29/local-news/Renowned-Maltese-soprano-and-vocal-teacher-Antoinette-Miggiani-dies-aged-88-6736290961|titlu=Renowned Maltese soprano and vocal teacher Antoinette Miggiani dies aged 88|data=29 June 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/antoinette-miggiani-29-06-2026|titlu=Antoinette Miggiani|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=30 Ġunju 2026|sit=RIP.com.mt|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-antoinette-miggiani-19372026.1130913|titlu=Appreciation: Antoinette Miggiani (1937-2026)|kunjom=Said|isem=Mark|data=2026-07-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-05}}</ref> == Lulju == * 1: [[John Ripard Snr]], 96, baħħar Olimpiku <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-07-01/local-news/Sailing-icon-and-RMYC-Honorary-President-John-Ripard-Snr-Passes-Away-6736291009|titlu=Sailing icon and RMYC Honorary President John Ripard Snr dies, aged 96 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/john-ripard-snr-cofounder-rolex-middle-sea-race-dies-aged-96.1130762|titlu=John Ripard Snr, Olympian and co-founder of Rolex Middle Sea Race, dies aged 96|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-07-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/01/tithabbar-il-mewt-ta-john-ripard-pijunier-tal-ibburdjar-fmalta/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' John Ripard...pijunier tal-ibburdjar f'Malta|kunjom=|isem=|data=2026-07-01|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-july-3-2026.1130831|titlu=Announcements – July 3, 2026|data=3 Lulju 2026|sit=Times of Malta|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/john-c-ripard-01-07-2026|titlu=John C Ripard|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=3 Lulju 2026|sit=RIP.com.mt|lingwa=en}}</ref> * 3: [[Carmen Vella]], 79, kantanta u xandara <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-carmen-vella-li-kienet-kantanta-u-xandara-ma-radju-malta/|titlu=Tmut Carmen Vella li kienet kantanta u xandara ma’ Radju Malta|data=3 Lulju 2026|sit=TVMnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kantanta-u-xandara-carmen-vella/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kantanta u xandara Carmen Vella|kunjom=Cini|isem=Luana|data=3 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-il-kantanta-carmen-vella/|titlu=Tmut il-kantanta Carmen Vella|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=3 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/kelli-x-xorti-nipprezenta-maghha-ghal-diversi-snin-il-programm-tar-radju-maltin-biss-in-neputija-bmessagg-lil-carmen-vella-li-hallietna/|titlu=“Kelli X-Xorti Nippreżenta Magħha Għal Diversi Snin Il-Programm Tar-Radju Maltin Biss” – In-Neputija B’Messaġġ Lil Carmen Vella Li Ħallietna|kunjom=Grech|isem=Matthea|data=3 Lulju 2026|sit=Gwida|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/07/04/farewell-carmen-vella-another-icon-of-the-maltese-song-scene-passes-away/|titlu=Farewell Carmen Vella - another icon of the Maltese song scene passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-07-04|sit=The Maltese Herald|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-04|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260704130639/https://themalteseherald.com/2026/07/04/farewell-carmen-vella-another-icon-of-the-maltese-song-scene-passes-away/|arkivju-data=2026-07-04|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sliema.news/local/carmen-vella-sliema-cabaret-legend-dies-at-79/|titlu=Carmen Vella, Sliema Cabaret Legend, Dies at 79|kunjom=Camilleri|isem=Paul|data=2026-07-04|sit=sliema.news|lingwa=en-MT|data-aċċess=2026-07-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-july-6-2026.1130957|titlu=Announcements – July 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-07-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.mt/obituary/carmen-portanier-03-07-2026|titlu=Carmen Portanier - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-08}}</ref> * 14: [[Ryan Spiteri]], 47, DJ, avvelenament aċċidentali mill-monossidu tal-karbonju <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/two-found-dead-parked-car-marsascala.1131404|titlu=Two found dead in parked car in Marsascala|kunjom=|isem=|data=2026-07-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dj-woman-died-accidental-carbon-monoxide-poisoning-probe-indicates.1131419|titlu=DJ and woman died of accidental carbon monoxide poisoning|kunjom=Zammit|isem=Mark Laurence|data=2026-07-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-dj-ryan-spiteri-following-sudden-death.1131405|titlu=Tributes to DJ Ryan Spiteri after he is found dead in car with woman|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-07-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/local/ryan-spiteri-and-woman-believed-to-have-died-from-carbon-monoxide-poisoning/|titlu=Ryan Spiteri And Woman Believed To Have Died From Carbon Monoxide Poisoning|kunjom=Falzon|isem=Gabriel|data=2026-07-15|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/local/police-confirm-ryan-spiteri-and-woman-died-from-accidental-carbon-monoxide-poisoning/|titlu=Police Confirm Ryan Spiteri And Woman Died From Accidental Carbon Monoxide Poisoning|kunjom=Falzon|isem=Gabriel|data=2026-07-15|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/l-investigazzjoni-fil-mewt-taz-zewg-persuni-fkarozza-tindika-li-sehh-b-avvelenament-accidentali/|titlu=L-awtopsja turi li ż-żewġ persuni f'karozza f'Wied il-Għajn mietu b' avvelenament aċċidentali|kunjom=|isem=|data=2026-07-15|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ragel-u-mara-jinstabu-mejta-fgaraxx-fwied-il-ghajn-eskluz-omicidju/|titlu=AĠĠORNAT: DJ Ryan Spiteri u mara ta' 41 sena jinstabu mejta f'garaxx f'Wied il-Għajn – eskluż omiċidju|data=2026-07-14|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tad-dj-mahbub-ryan-spiteri/|titlu=Titħabbar il-mewt tad-DJ maħbub Ryan Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=15 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/il-prim-ministru-jsellem-il-memorja-ta-ryan-spiteri/|titlu=Il-Prim Ministru jsellem il-memorja ta’ Ryan Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=15 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/15/ragel-umara-jinstabu-mejta-fkarozza/|titlu="Mhu se ninsewk qatt" - qraba u ħbieb isellmu lil Ryan Spiteri wara l-mewt tiegħu|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-07-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/15/l-investigaturi-jemmnu-li-mietu-avvelenati-bil-carbon-monoxide-mill-ac-tal-karozza/|titlu=L-investigaturi jemmnu li mietu avvelenati bil-carbon monoxide mill-AC tal-karozza|kunjom=|isem=|data=2026-07-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/eluf-ixxukkjati-bil-mewt-tad-dj-ryan-spiteri/|titlu=Eluf ixxukkjati bil-mewt tad-DJ Ryan Spiteri|kunjom=Gauci|isem=Francesca|data=15 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mara-u-ragel-jinstabu-mejta-fkarozza-pparkjata-fmarsaskala/|titlu=DJ u mara jmutu “b’avvelenament tal-monossidu tal-karbonju b’mod aċċidentali”|kunjom=Attard|isem=Charmaine|data=15 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mbikkma-u-mahsuda-bil-mewt-tad-dj-mahbub-ryan-spiteri-strieh-fis-sliem/|titlu=Ħafna Mbikkma U Maħsuda Bil-Mewt Tad-DJ Maħbub Ryan Spiteri - Strieħ Fis-Sliem|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-07-14|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/court_and_police/143172/two_found_dead_in_car_in_marsaskala1|titlu=DJ Ryan Spiteri and woman died from carbon monoxide poisoning, death considered accidental|kunjom=Sansone|isem=Kurt|data=15 July 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-id-dj-ryan-spiteri-jinghata-l-ahhar-tislima/|titlu=Ara: Id-DJ Ryan Spiteri jingħata l-aħħar tislima|kunjom=Gauci|isem=Francesca|data=18 July 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 28: [[Anthony Spiteri]], ??, eks-membru tas-sigurtà tal-MFA <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/28/imut-anthony-spiteri-imlaqqam-bhala-jerry-lewis-li-ghal-snin-twal-hadem-bhala-membru-tas-sigurta-tal-mfa/|titlu=Imut Anthony Spiteri, imlaqqam bħala 'Jerry Lewis', li għal snin twal ħadem bħala membru tas-sigurtà tal-MFA|kunjom=Micallef|isem=Christian|data=2026-07-28|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-28}}</ref> == Awwissu == * 11: [[Norman Hamilton]], 85, xandar u negozjant <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-broadcaster-norman-hamilton-dies-aged-85.1132535|titlu=Veteran broadcaster Norman Hamilton dies aged 85|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/kien-pedament-tax-xandir-fpajjizna-l-ewwel-reazzjonijiet-wara-l-mewt-tax-xandar-veteran-norman-hamilton/|titlu=“Kien pedament tax-xandir f’pajjiżna” – l-ewwel reazzjonijiet wara l-mewt tax-xandar veteran Norman Hamilton|data=11 Awwissu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/il-prim-ministru-u-l-partit-laburista-jsellmu-l-memorja-ta-norman-hamilton/|titlu=Il-Prim Ministru u l-Partit Laburista jsellmu l-memorja ta’ Norman Hamilton|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=11 Awwissu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-norman-hamilton-pijunier-tax-xandir-fmalta/|titlu=Imut Norman Hamilton, pijunier tax-xandir f’Malta|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/norman-hamilton-imut-fl-eta-ta-85-sena/|titlu=Norman Hamilton imut fl-età ta’ 85 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-08-11/local-news/Veteran-broadcaster-Norman-Hamilton-dies-aged-85-6736292052|titlu=Veteran broadcaster Norman Hamilton dies aged 85 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/11/thabbret-il-mewt-tal-eks-prezentatur-televiziv-norman-hamilton-fl-eta-ta-85-sena/|titlu=Tħabbret il-mewt tal-eks preżentatur televiżiv Norman Hamilton fl-età ta' 85 sena|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/143727/veteran_broadcaster_and_former_ambassador_norman_hamilton_dead_at_85|titlu=Veteran broadcaster and former ambassador Norman Hamilton dead at 85|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-13-2026.1132660|titlu=Announcements – August 13, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-13|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ikbar-vokazzjoni-ta-norman-kienet-il-familja/|titlu=Ara: “L-ikbar vokazzjoni ta’ Norman kienet il-familja”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=14 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 12: [[Nazju Cassar]], 74, Kunsillier f'isem il-Partit Nazzjonalista fir-Rabat sa mit-twaqqif tal-Kunsilli Lokali <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/12/tithabbar-il-mewt-tal-kunsillier-tal-pn-fir-rabat-nazju-cassar/}}</ref> * 13: [[Raymond Chetcuti]], 66, eks-Direttur Ġenerali fil-qasam soċjali <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-raymond-chetcuti-ex-direttur-generali-fil-qasam-socjali-fl-eta-ta-66-sena/|titlu=Imut Raymond Chetcuti, ex Direttur Ġenerali fil-qasam soċjali fl-età ta' 66 sena|data=2026-08-13|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ragel-umli-ta-qalb-kbira-u-bgentilezza-li-ma-tinsa-qatt-imut-raymond-chetcuti/|titlu=“Raġel umli, ta’ qalb kbira u b’ġentilezza li ma tinsa qatt”: imut Raymond Chetcuti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=13 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 16: [[Charles Demicoli]], 80, eks-spettur tal-pulizija u attivist politiku <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/ex-police-inspector-pn-activist-charles-demicoli-dies-aged-80.1132824|titlu=Ex police inspector and PN activist Charles Demicoli dies aged 80|kunjom=|isem=|data=2026-08-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/16/il-pn-isellem-il-memorja-ta-charles-demicoli/|titlu=Il-PN isellem il-memorja ta’ Charles Demicoli|kunjom=|isem=|data=2026-08-16|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-16}}</ref> * 17: [[Lino Cauchi (mużiċist)|Lino Cauchi]], 76, mużiċist (twieled fit-30 ta' Novembru 1949) <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-lino-cauchi-wiehed-mill-pijunieri-tal-jazz-malti/|titlu=Imut Lino Cauchi, wieħed mill-pijunieri tal-jazz Malti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/muzicist-rispettat-li-tani-kompozizzjonijiet-mill-isbah-paul-giordimaina-isellem-lil-lino-cauchi/|titlu="Mużiċist Rispettat Li Tani Kompożizzjonijiet Mill-Isbaħ" – Paul Giordimaina Isellem Lil Lino Cauchi|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-08-17|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-17}}</ref> * 17: [[John Lowell]], 90, bankier, eks-chairman tat-Teatru Manoel u ambaxxatur <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-manoel-theatre-chairman-ambassador-john-lowell-dies.1132874|titlu=Former Manoel Theatre chairman, ambassador John Lowell dies|kunjom=|isem=|data=2026-08-17|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-17}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-19-2026.1132911|titlu=Announcements – August 19, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-19}}</ref> * 19: [[Ġorġ Mallia]], 68, akkademiku, karikaturist u kittieb <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/cartoonist-author-gorg-mallia-dies-aged-68.1132924|titlu=Academic, cartoonist and author Ġorġ Mallia dies aged 68|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-08-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-prof-gorg-mallia/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Prof. Ġorġ Mallia|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=19 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-akkademiku-gorg-mallia-fl-eta-ta-68-sena/|titlu=Imut l-akkademiku Ġorġ Mallia fl-età ta' 68 sena|data=2026-08-19|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://maltadaily.mt/articles/author-trevor-zahra-pays-tribute-to-late-or-mallia|titlu=Trevor Zahra’s Tribute To Late Ġorġ Mallia|data=2026-08-19|sit=MaltaDaily|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/143846/cartoonist_or_mallia_draws_his_last_smile_at_68|titlu=Cartoonist Ġorġ Mallia draws his last smile at 68|kunjom=Sansone|isem=Kurt|data=19 Awwissu 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/gorg-mallia-jhalli-warajh-wirt-fl-arti-il-komunikazzjoni-u-l-edukazzjoni/|titlu=Ġorġ Mallia jħalli warajh wirt fl-arti, il-komunikazzjoni u l-edukazzjoni|kunjom=Mallia|isem=Maria Christina|data=2026-08-20|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> * 20: [[Charles J. Falzon]], 87, akkademiku u ekonomista <ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/former-university-lecturer-charles-j-falzon-passes-away|titlu=Former university lecturer Charles J Falzon passes away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-eks-lettur-universitarju-charles-j-falzon|titlu=Imut l-eks lettur universitarju Charles J. Falzon|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-21-2026.1133004|titlu=Announcements – August 21, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-21}}</ref> * 26: Mons. [[Lawrenz Zammit]], 75, eks-Arċipriet tal-Furjana <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-mons-lawrenz-zammit/|titlu=Titħabbar il-mewt ta’ Mons. Lawrenz Zammit|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=27 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> == Settembru == * 4: [[Bro. Edward Galea]], 102, edukatur Lasalljan <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/bro-edward-galea-icon-de-la-salle-brothers-dies-aged-102.1133704|titlu=Bro. Edward Galea, icon of De La Salle Brothers, dies, aged 102|kunjom=Grech|isem=Herman|data=2026-09-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-09-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-br-edward/|titlu=Imut Br Edward|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=4 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-bro-edward-galea-fl-eta-ta-102/|titlu=Imut Bro. Edward Galea fl-età ta' 102|kunjom=|isem=|data=2026-09-05|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-09-04/local-news/De-La-Salle-s-Brother-Edward-dies-aged-102-6736292676|titlu=De La Salle's Brother Edward dies, aged 102|data=4 Settembru 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/br-edward-anton-galea-fsc-04-09-2026|titlu=Br Edward (Anton) Galea FSC - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=7 Settembru 2026|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-08}}</ref> * 7: [[Silvio Meli]], 72, eks-imħallef <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/retired-judge-silvio-meli-dies-aged-72.1133779|titlu=Retired judge Silvio Meli dies aged 72|kunjom=|isem=|data=2026-09-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-09-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-imhallef-emeritu-silvio-meli-fl-ghomor-ta-72-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Imħallef Emeritu Silvio Meli fl-għomor ta’ 72 sena|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=7 Settembru 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/144233/retired_judge_silvio_meli_dies_aged_72|titlu=Retired judge Silvio Meli dies aged 72|kunjom=Zammit|isem=Juliana|data=7 Settembru 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbret-il-mewt-tal-imhallef-irtirat-silvio-meli/|titlu=Tħabbret il-mewt tal-Imħallef irtirat Silvio Meli|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=7 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-imhallef-emeritu-silvio-meli/|titlu=Imut l-Imħallef irtirat Silvio Meli|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-09-07|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/09/07/imut-l-eks-imhallef-silvio-meli/|titlu=AĠĠORNATA: Imut l-eks Imħallef Silvio Meli|kunjom=Cassar|isem=Joe|data=2026-09-07|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-07}}</ref> * 7: [[Spiru Cauchi]], 90, mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-spiru-cauchi-il-muzicist-veteran-minn-ghajnsielem/|titlu=Imut Spiru Cauchi, il-mużiċist veteran minn Għajnsielem|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=7 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/sal-ahhar-gimgha-bqajt-tferrah-lin-nies-anke-fl-isptar-bit-talent-u-s-simpatija-tieghek-l-mep-peter-agius-isellem-lil-spiru-cauchi/|titlu="Sal-Aħħar Ġimgħa Bqajt Tferraħ Lin-Nies Anke Fl-Isptar Bit-Talent U S-Simpatija Tiegħek" - L-MEP Peter Agius Isellem Lil Spiru Cauchi|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-09-07|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-08}}</ref> == Ara aktar == * [[:Kategorija:Mietu fl-2026]] - tinkludi ħoloq għal artikli fil-Wikipedija dwar nies li mietu fl-2026 == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Nies Maltin]] [[Kategorija:2026 f'Malta]] [[Kategorija:Imwiet f'Malta]] [[Kategorija:Mietu fl-2026|*]] [[Kategorija:Listi ta' mwiet bis-sena]] rbw9quhfpkkwp5154uxd8yby57jrolf 332000 331999 2026-09-10T12:54:44Z ToniSant 4257 /* Settembru */ + Lawrence V. Zrinzo 332000 wikitext text/x-wiki '''Din hija lista ta' nies notevoli Maltin li mietu fl-2026.''' F'din il-lista jidhru biss ismijiet ta' nies li l-mewt tagħhom hija kkonfermata peremezz ta' rapport/i minn sorsi verifikabbli. Żidiet bla referenza għal sors verifikabbli jitneħħew minn hawn u jitpoġġew fil-[[Diskussjoni:Nies Maltin li mietu fl-2026|paġna ta' diskussjoni]] sakemm jiġu verifikati sew. Dwar kull persuna jinġabru biss dawn id-dettalji hawn: * Data: Isem u Kunjom, età (jew "??" meta din mhux magħrufa), għal xiex inhi magħrufa l-persuna, kawża tal-mewt (m'għandu jiddaħħal xejn meta mhux magħrufa uffiċjalment) - tagħrif ieħor f'każ ta' persuna li mhux inkluża f'Wikidata (eż. data tat-twelid), referenzi (għandu jkun hemm aktar minn waħda f'każ ta' nies aktar notevoli) '''''Nota:''' id-data tal-mewt m'għandix tkun dik ta' meta tħabbret imma ta' meta seħħet.'' ---- == Jannar == * 2: [[Tony Carr]], 98, mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tony-carr-pioneering-maltese-jazz-drummer-dies.1121949|titlu=Tony Carr, Maltese jazz drummer to the stars, dies|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-01-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-perkussjonist-tony-carr-george-caruana-jmut-fl-eta-ta-98-sena/|titlu=Il-perkussjonist Tony Carr (George Caruana) jmut fl-età ta’ 98 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/01/02/tony-carr-passes-away/|titlu=Renowned Maltese drummer, Tony Carr, passes away aged 98|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-01-02|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/138938/maltese_jazz_great_tony_carr_dies_aged_98|titlu=Maltese jazz great Tony Carr dies aged 98|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=2 Jannar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-02/local-news/Maltese-jazz-legend-Tony-Carr-passes-away-aged-98-6736286044|titlu=Maltese jazz legend, Tony Carr, passes away aged 98 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-ta-98-sena-d-drummer-malti-tony-carr/|titlu=Imut ta' 98 sena d-drummer Malti Tony Carr|data=2026-01-02|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-ta-98-sena-d-drummer-famuz-malti-tony-carr-li-daqq-mal-akbar-stilel-muzikali/|titlu=Imut ta’ 98 sena d-drummer famuż Malti Tony Carr li daqq mal-akbar stilel mużikali|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=3 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.melodija.eu/post/tony-carr-george-caruana-maltese-jazz-pioneer-dies-at-98|titlu=Tony Carr (George Caruana): Maltese Jazz Pioneer Dies at 98|kunjom=Mifsud|isem=Noel|data=2026-01-05|sit=Melodija|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.sussexexpress.co.uk/news/fond-tribute-on-death-of-drummer-who-played-with-the-greats-5465983|titlu=Fond tribute on death of drummer who played with the greats|kunjom=Hewitt|isem=Phil|data=2026-01-10|sit=SussexWorld|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-10}}</ref> * 5: [[George Spiteri]], 90, mużiċist u l-ewwel leader tal-[[Orkestra Filarmonika ta' Malta]] (twieled: 20 ta’ Lulju 1935) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-6-2026.1122080|titlu=Announcements − January 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-george-spiteri-l-ewwel-leader-tal-orkestra-filarmonika-ta-malta/|titlu=Imut George Spiteri, l-ewwel leader tal-Orkestra Filarmonika ta’ Malta|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/reel/1540894257190704/?t=49|titlu=MPO: Protagonisti - George Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Joe Julian|data=6 Jannar 2026|sit=Facebook}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/a-real-gentleman-good-musician-violinist-george-spiteri-dies-aged-90.1122103|titlu='A real gentleman': trailblazing violinist George Spiteri dies at 90|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref> * 6: [[Thomas Farrell]], 89, għalliem u l-ewwel sindku ta' Ħaż Żabbar <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/thomas-farrell-first-mayor-zabbar-dies-aged-89.1122141|titlu=Thomas Farrell, first mayor of Żabbar, dies aged 89|kunjom=|isem=|data=2026-01-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-07}}</ref> * 14: [[Paul Chetcuti Caruana]], 77, tabib u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-deputat-laburista-t-tabib-paul-chetcuti-caruana/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Deputat Laburista t-Tabib Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=14 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-mp-paul-chetcuti-caruana-dies.1122497|titlu=Mosta doctor Paul Chetcuti Caruana, targeted by 1977 letter bomb, dies aged 77|kunjom=Calleja|isem=Claudia|data=2026-01-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-14/local-news/Paul-Chetcuti-Caruana-who-survived-letter-bomb-attempt-in-1977-dies-6736286334|titlu=Paul Chetcuti Caruana, who survived letter-bomb attempt in 1977, dies - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-15}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/parliament-pays-tribute-mosta-doctor-pl-mp-paul-chetcuti-caruana.1123482|titlu=Parliament pays tribute to Mosta doctor and PL MP Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-02-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-02}}</ref> * 20: [[Matthew Wismayer]], 53, fundatur ta' Schools for Africa (Malta) Foundation <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/matthew-wismayer-schools-africa-foundation-entrepreneur-dies.1122791|titlu=Matthew Wismayer, who turned a cancer diagnosis into inspiration, dies aged 53|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-01-20|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-matthew-wismayer-il-mohh-wara-progett-biex-jigu-meghjuna-tfal-fl-afrika/|titlu=Imut Matthew Wismayer, il-moħħ wara proġett biex jiġu megħjuna tfal fl-Afrika|kunjom=|isem=|data=2026-01-20|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/malta/founder-of-prince-princess-malta-matthew-wismayer-passes-away/|titlu=Founder Of 'Prince & Princess Malta' Matthew Wismayer Passes Away|kunjom=Spiteri|isem=Rebecca Scalvini|data=2026-01-20|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/matthew-wismayer-passes-away-aged-53|titlu=Maltese Entrepreneur Matthew Wismayer passes away at 53|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-21-2026.1122811|titlu=Announcements – January 21, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> * 20: [[George Callus]], 88, ko-fundatur tal-Comtec (twieled: 8 ta' Settembru 1937) <ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/comtec-co-founder-george-callus-has-passed-away|titlu=Comtec Co-Founder George Callus has passed away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ir-ragel-ta-amy-callus-orlando-mrs-axiak-ta-simpatici/|titlu=Imut ir-raġel ta’ Amy Callus Orlando, Mrs Axiak ta’ Simpatiċi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/nimmissjak-immens-ghaziz-l-attrici-amy-callus-thabbar-it-telfa-ta-zewgha-george/|titlu="Nimmissjak Immens, Għażiż" - L-Attriċi Amy Callus Tħabbar It-Telfa Ta' Żewġha George|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-01-22|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-23-2026.1122923|titlu=Announcements – January 23, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> == Frar == * 4: [[Alfred Abela]], 80, eks-assistent kummissarju tal-pulizija <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-assistent-kummissarju-tal-pulizija-alfred-abela/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Assistent Kummissarju tal-Pulizija Alfred Abela|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 5: [[Philip Farrugia Randon]], 76, avukat u kittieb li ħoloq il-karattru ta' Puttinu <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dedicated-patriot-philip-farrugia-randon-dies.1123612|titlu='Dedicated patriot' Philip Farrugia Randon dies|kunjom=|isem=|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-6-2026.1123652|titlu=Announcements − February 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-dr-philip-farrugia-randon-avukat-u-awtur-li-holoq-il-karattru-puttinu/|titlu=Imut Dr Philip Farrugia Randon, avukat u awtur li ħoloq il-karattru Puttinu|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-02-05|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-philip-farrugia-randon.1124083|titlu=Appreciation: Philip Farrugia Randon|kunjom=De Bono|isem=Anthony|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 5: [[Helen Micallef]], 75, kantanta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/helen-micallef-eurovision-1972-singer-dies-aged-75.1123643|titlu=Helen Micallef, Eurovision 1972 singer, dies aged 75|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-helen-micallef-l-ewwel-maltija-fil-eurovision/|titlu=Tmut Helen Micallef, l-ewwel kantanta Maltija fil-Eurovision|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=5 Frar 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/139589/veteran_singer_helen_micallef_dies_aged_75|titlu=Veteran singer Helen Micallef dies aged 75|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=5 Frar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/helen-micallef-tinghata-l-ahhar-tislima-ghada-s-sibt/|titlu=Helen Micallef tingħata l-aħħar tislima għada s-Sibt|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-05/local-news/Helen-Micallef-first-Maltese-woman-at-Eurovision-dies-at-75-6736286990|titlu=Helen Micallef, first Maltese woman at Eurovision, dies at 75 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/iccelebrata-l-hajja-tal-kantanta-helen-micallef/|titlu=Iċċelebrata l-ħajja tal-kantanta Helen Micallef|kunjom=Falzon|isem=Anton|data=7 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 8: [[Paul Aquilina]], 94, Ġiżwita Malti bbażat fl-Indja <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-fr-paul-aquilina-l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja/|titlu=Imut Fr Paul Aquilina – l-aħħar Ġiżwita Malti fl-Indja|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=8 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja-jkanta-l-ghanjiet-tal-milied/|titlu=L-aħħar Patri Ġiżwita Malti fl-Indja jkanta l-Għanjiet tal-Milied|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=25 Diċembru 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mort-l-indja-biex-narah-jordna-sacerdot-u-kantajt-bil-malti-waqt-il-funeral-ta-fr-aquilina/|titlu=“Mort l-Indja nara żagħżugħ jiġi ordnat qassis, u spiċċajt inkanta bil-Malti fil-funeral ta’ Fr Aquilina”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-15-2026.1124084|titlu=Announcements – February 15, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 10: [[Lina Brockdorff|Lina Brockdorff,]] 95, kittieba <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/awardwinning-writer-lina-brockdorff-dies-aged-96.1123850|titlu=Novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-02-10|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-awtrici-lina-brockdorff-fl-eta-ta-95-sena/|titlu=Tmut l-awtriċi Lina Brockdorff fl-età ta' 95 sena|data=2026-02-10|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbret-il-mewt-tax-xandara-u-l-kittieba-lina-brockdorff/|titlu=Tħabbret il-mewt tax-xandara u l-kittieba Lina Brockdorff|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=10 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-10/local-news/Maltese-novelist-and-playwright-Lina-Brockdorff-dies-aged-95-6736287109|titlu=Maltese novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-10}}</ref> * 10: [[Achille Cauchi]], 86, monsinjur Għawdxi, ħu l-Isqof [[Nikol Cauchi]] <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-monsinjur-achille-cauchi/|titlu=Imut Monsinjur Achille Cauchi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/mons-achille-cauchi-10-02-2026|titlu=Mons. Achille Cauchi - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Laurence Grech]], 77, ġurnalist u eks-editur tas-Sunday Times of Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-times-malta-editor-laurence-grech-dies-aged-77.1124107|titlu=Former Times of Malta editor Laurence Grech dies, aged 77|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-laurence-grech-il-ggant-tal-gurnalizmu-l-eks-editur-tat-times-of-malta/|titlu=Imut Laurence Grech, “il-ġgant tal-ġurnaliżmu”, l-eks-editur tat-Times of Malta|data=15 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-16-2026.1124125|titlu=Announcements – February 16, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/laurence-grech-15-02-2026|titlu=Laurence Grech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Esmeralda Galea Camilleri]], 37, mużiċista <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mahsuda-bil-mewt-tal-muzicista-brava-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=Ħafna Maħsuda Bil-Mewt Tal-Mużiċista Brava Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-02-16|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/kont-titpaxxa-tismaghha-tmut-il-muzicista-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=“Kont titpaxxa tismagħha” – tmut il-mużiċista Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=16 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 16: [[Mario Bonnici]], 76, kantant <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-kanzunetta-li-kont-iddedikaktli-se-tibqa-fqalbi-imut-il-kantant-mario-bonnici/|titlu=“Il-kanzunetta li kont iddedikajtli se tibqa’ f’qalbi” – imut il-kantant Mario Bonnici|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 18: [[Julian Attard]], 44, amministratur tal-futbol ma' [[Marsaxlokk FC]] u [[Floriana FC]] (twieled fis-27 ta' Novembru 1981) <ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/02/18/former-marsaxlokk-and-floriana-fc-administrator-julian-attard-dies/|titlu=Former Marsaxlokk and Floriana FC administrator Julian Attard dies|kunjom=Lia|isem=Gianluca|data=2026-02-18|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-02-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/hallejtna-kmieni-wisq-habib-imut-julian-attard-tat-tim-tal-futbol-ta-marsaxlokk/|titlu=“Ħallejtna kmieni wisq ħabib” – imut Julian Attard, tat-tim tal-futbol ta’ Marsaxlokk|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=18 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 23: [[Manuel Casha]], 81, mużiċist, kittieb, u folklorista <ref> {{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-muzicist-manuel-casha-fl-awstralja/ |sit=ONEnews|data=24 Frar 2026|isem=Josef|kunjom=Caruana|lingwa=mt|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u mużiċist Manuel Casha fl-Awstralja}}</ref> * 28: [[Mario Buhagiar]], 81 professur tal-istorja tal-arti <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/mario-buhagiar-founder-art-history-department-dies-aged-81.1124795|titlu=Mario Buhagiar, founder of art history department dies aged 81|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-03-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/03/02/prof-mario-buhagiar/|titlu=Founder of the arts History Department – Professor Mario Buhagiar passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2 Marzu 2026|sit=The Maltese Herald|lingwa=en}}</ref> == Marzu == * 8: [[Joseph Gatt (Caritas)|Joseph Gatt]], 81, pijunier fir-riabilitazzjoni tad-drogati f'Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-gatt-drug-rehabilitation-pioneer-dies-aged-81.1125168|titlu=Joseph Gatt, drug rehabilitation pioneer, dies aged 81|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/segwi-meta-konna-fl-infern-habba-d-droga-joe-kien-anglu-kustodju/|titlu=Segwi: “Meta konna fl-infern ħabba d-droga Joe kien anġlu kustodju”|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=9 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 13: [[Luciano Bonello Bianco]], 72, propjetarju ta' Luciano Restaurant <ref>{{Ċita web|url= https://timesofmalta.com/article/announcements-march-15-2026.1125478 |titlu=Announcements|sit=Times of Malta|data-aċċess=2026-03-15}}</ref> * 21: [[Charles Micallef St John]], 81, kittieb u eks-kunsillier tal-Gżira <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-awtur-charles-micallef-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St John|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=21 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/21/imut-l-awtur-chaf-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St. John|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-03-21|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 22: [[Calvin Brincat]], 32, parteċipant fil-programm tat-television ''Hazzzard'', kanċer <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-calvin-brincat-li-ggieled-2-tipi-ta-kancer-u-kien-ippartecipa-fhazzzard/|titlu=Imut Calvin Brincat li ġġieled 2 tipi ta' kanċer u kien ipparteċipa f'HazZzard|data=2026-03-23|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-iz-zaghzugh-calvin-brincat-ta-hazzzard/|titlu=Imut iż-żagħżugħ Calvin Brincat ta’ HazZzard|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=23 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-paid-truly-sensitive-soul-cancer-patient-calvin-brincat.1125893|titlu=Tributes paid to 'truly sensitive soul', cancer victim Calvin Brincat|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 29: [[Elio Lombardi]], 92, kittieb u direttur tal-films <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/prolific-filmmaker-author-elio-lombardi-dies-aged-92.1126197|titlu=Prolific film-maker, author Elio Lombardi dies aged 92|kunjom=|isem=|data=2026-03-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-awtur-tal-kotba-u-direttur-tal-films-elio-lombardi/|titlu=Imut l-awtur tal-kotba u direttur tal-films Elio Lombardi|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-03-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/29/tithabbar-il-mewt-ta-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Elio Lombardi fl-età ta' 92 sena|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-03-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-attur-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u attur Elio Lombardi fl-età ta’ 92 Sena|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=29 Marzu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-elio-lombardi-figura-prominenti-fil-films-u-l-letteratura-maltija/|titlu=Imut Elio Lombardi, figura prominenti fil-films u l-letteratura Maltija|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=29 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-03-29/local-news/Maltese-author-and-film-director-Elio-Lombardi-dies-aged-92-6736288379|titlu=Maltese author and film director Elio Lombardi dies aged 92 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbar-meta-se-jinghata-l-ahhar-tislima-elio-lombardi/|titlu=Tħabbar meta se jingħata l-aħħar tislima Elio Lombardi|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=1 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-elio-dejjem-gharaf-li-kien-mimli-doni-minn-alla/|titlu=Ara: “Elio dejjem għaraf li kien mimli doni minn Alla”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=8 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tinghata-l-ahhar-tislima-lil-elio-lombardi-ikona-fid-drama-maltija/|titlu=Tingħata l-aħħar tislima lil Elio Lombardi … ikona fid-drama Maltija|kunjom=Camilleri|isem=Enrique|data=8 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> == April == * 2: [[Edmond Zarb]], 81, kittieb u mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/02/tithabbar-il-mewt-tal-muzicist-u-awtur-edmond-zarb/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-mużiċist u awtur Edmond Zarb|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-02|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tajt-kontribut-lill-kultura-maltija-imut-l-awtur-u-pjanist-edmond-zarb|titlu=“Tajt kontribut lill-kultura Maltija” – imut l-awtur u pjanist Edmond Zarb|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 6: [[Graziella Castillo]], 47, direttur tal-Aġenzija Appoġġ <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/graziella-castillo-director-agenzija-appogg-dies-aged-47.1126547|titlu=Graziella Castillo, director of Agenzija Appoġġ, dies aged 47|kunjom=|isem=|data=2026-04-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-graziella-castillo-direttrici-tal-agenzija-appogg/|titlu=Tmut Graziella Castillo – Direttriċi tal-Aġenzija Appoġġ|data=6 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 11: [[Colin Willis]], 81, eks-kummissajru Awstraljan għal Malta u attur <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-13/local-news/Well-known-actor-Colin-Willis-passes-away-aged-81-6736288759|titlu=Well-known actor Colin Willis passes away aged 81 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-04-13}}</ref> * 12: [[Aurelio Belli]], 49, mużiċist u arranġatur <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/musician-mpo-manager-aurelio-belli-dies-aged-49.1126829|titlu=Musician and MPO manager Aurelio Belli dies, aged 49|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-04-12|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://slippedisc.com/2026/04/malta-mourns-maestro-49/|titlu=Malta mourns maestro, 49|kunjom=lebrecht|isem=Norman|data=12 April 2026|sit=Slipped Disc|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-12/local-news/Maestro-Aurelio-Belli-dies-aged-49-6736288731|titlu=Maestro Aurelio Belli dies, aged 49 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/140933/maestro_aurelio_belli_dies_at_49_|titlu=Maestro Aurelio Belli dies at 49|kunjom=Zammit|isem=Juliana|data=12 April 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-il-maestro-aurelio-belli/|titlu=Imut il-Maestro Aurelio Belli|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=12 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-is-surmast-aurelio-belli/|titlu=Imut is-Surmast Aurelio Belli|kunjom=|isem=|data=2026-04-12|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-maestro-aurelio-belli-fl-eta-ta-49-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Maestro Aurelio Belli fl-età ta’ 49 sena|kunjom=Sacco Baldacchino|isem=Kimberley|data=12 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/12/tithabbar-il-mewt-tas-surmast-aurelio-belli/|titlu=Titħabbar il-mewt tas-Surmast Aurelio Belli|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-12|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-maestro-aurelio-belli-jinghata-l-ahhar-tislima|titlu=Tislima lill-Maestro Aurelio Belli: “Mela s-silenzju b’ħajja ta’ noti”|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=18 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 19: [[Desmond Morris]], 98, etoloġista Ingliż li għex f'Malta (1968–1974) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/desmond-morris-famous-zoologist-author-painter-malta-past-dies-98.1127264|titlu=Desmond Morris, famous zoologist, author and painter with Malta past, dies at 98|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-04-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> * 24: [[Mary Grech]], 88, attriċi u xandara <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-actress-mary-grech-dies-aged-88.1127413|titlu=Veteran actress Mary Grech dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-04-24|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-attrici-u-prezentatrici-mary-grech/|titlu=Tmut l-attriċi u preżentatriċi Mary Grech|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=24 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-eks-prezentattrici-televiziva-mary-grech/|titlu=Tmut l-eks preżentattriċi televiżiva Mary Grech|kunjom=Attard|isem=Francesca|data=2026-04-24|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/24/tmut-mary-grech-pijufniera-tax-xandir-u-fost-l-ewwel-ucuh-tat-televizjoni-maltija/|titlu=Tmut Mary Grech, attriċi, pijuniera tax-xandir u fost l-ewwel uċuħ tat-televiżjoni Maltija|kunjom=Abdilla|isem=Raymond|data=2026-04-24|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref> == Mejju == * 1: [[Dolindo Cassar]], 83, xandar u eks-president tas-[[Soċjetà Filarmonika La Stella]] u tat-[[Teatru Astra]] <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/tislima-lil-dolindo-cassar-li-ghadda-ghall-hajja-ta-dejjem-figura-li-halliet-marka-kbira-fil-kultura-ghawdxija/|titlu=Tislima Lil Dolindo Cassar Li Għadda Għall-Ħajja Ta’ Dejjem - Figura Li Ħalliet Marka Kbira Fil-Kultura Għawdxija|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-05-05|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.stgeorge.org.mt/events/funeral-of-dolindo-cassar/|titlu=Funeral of DOLINDO CASSAR|data=2026-05-03|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-dolindo-cassar.1129615|titlu=Appreciation: Dolindo Cassar|kunjom=Spiteri|isem=Charles|data=2026-06-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-08}}</ref> * 14: [[Noel Galea Bason]], 71, skultur <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/05/15/imut-l-artist-noel-galea-bason/|titlu=Imut l-artist Noel Galea Bason|kunjom=|isem=|data=2026-05-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/artist-noel-galea-bason-dies-aged-71.1128464|titlu=Artist Noel Galea Bason dies aged 71|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-05-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-noel-galea-bason-furjaniz-moghni-btalenti-artistici-varji/|titlu=Imut Noel Galea Bason, Furjaniż mogħni b’talenti artistiċi varji|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=15 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 19: [[Norbert Ellul Vincenti]], 88, patri Franġiskan, għalliem u kittieb <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/05/19/imut-p-norbert-ellul-vincenti-ofm/|titlu=Imut P. Norbert Ellul Vincenti OFM|kunjom=|isem=|data=2026-05-19|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-patri-norbert-ellul-vincenti/|titlu=Imut Patri Norbert Ellul Vincenti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=19 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 22: [[Franco Fenech]], 47, ko-eredi ta' Tumas Group <ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/franco-fenech-22-05-2026|titlu=Franco Fenech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=22 Mejju 2026|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tumas-group-director-franco-fenech-dies.1128869|titlu=Tumas Group heir Franco Fenech dies|kunjom=|isem=|data=2026-05-22|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/142011/franco_fenech_yorgen_fenechs_older_brother_passes_away|titlu=Franco Fenech, Yorgen Fenech's older brother, passes away|kunjom=Farrugia|isem=Matthew|data=22 Mejju 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/05/22/franco-fenech-dies-with-drug-overdose/|titlu=Franco Fenech dies by drug overdose|kunjom=Camilleri|isem=Mark|data=2026-05-22|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-07}}</ref> * 26: [[Benny Muscat]], 86, sid ta' diversi ristorant <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/goodbye-nonno-renowned-restaurateur-benny-muscat-dies.1129052|titlu='Goodbye Nonno' – renowned restaurateur Benny Muscat dies|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-05-26|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-benny-muscat-il-qalb-wara-ta-marija-palazzo-pescatore-u-trattoria-del-nonno/|titlu=Imut Benny Muscat, il-qalb wara Ta’ Marija, Palazzo Pescatore u Trattoria del Nonno|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=26 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/benny-muscat-26-05-2026|titlu=Benny Muscat - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-28}}</ref> * 28: [[Rose Riolo]], 90, attriċi <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-eks-attrici-rose-riolo/|titlu=Tmut l-eks attriċi Rose Riolo|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=28 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-29-2026.1129195|titlu=Announcements – May 29, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-05-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> * 28: [[Ray Ghigo Laferla]], ??, imprenditur u DJ <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ray-ghigo-laferla-eks-dj-tal-griffin-u-fundatur-tal-ghigos-disco/|titlu=Imut Ray Ghigo Laferla, eks DJ tal-Griffin u fundatur tal-Ghigos Disco|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=29 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> == Ġunju == * 4: [[Jonathan Cardona]], 47, eks-CEO tal-[[Enemalta]] <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-enemalta-ceo-residency-malta-head-jonathan-cardona-dies.1129476|titlu=Former Enemalta CEO, Residency Malta head Jonathan Cardona dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-kap-ezekuttiv-tal-enemalta-u-residenza-malta-jonathan-cardona/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Kap Eżekuttiv tal-Enemalta u Residenza Malta Jonathan Cardona|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Ġunju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/142318/former_joseph_muscat_aide_jonathan_cardona_passes_away_|titlu=Former Joseph Muscat aide Jonathan Cardona passes away|kunjom=Azzopardi|isem=Karl|data=4 Ġunju 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-eks-kap-tal-enemalta-u-tal-programm-tac-cittadinanza-jonathan-cardona/|titlu=Imut l-eks kap tal-Enemalta u tal-programm taċ-ċittadinanza Jonathan Cardona|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=4 Ġunju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ara-il-pm-jinhasad-bil-mewt-ta-jonathan-cardona-waqt-il-gurament-tal-hatra-tal-membri-tal-kabinett/|titlu=ARA: il-PM jinħasad bil-mewt ta' Jonathan Cardona waqt il-ġurament tal-ħatra tal-membri tal-Kabinett|data=2026-06-04|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-04/local-news/CEO-of-Residency-Malta-Agency-Jonathan-Cardona-dies-6736290235|titlu=CEO of Residency Malta Agency, Jonathan Cardona, passes away - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-04}}</ref> * 5: [[Olivia Dow]]: ??, żeffiena u għalliema tal-ballet <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/renowned-ballet-teacher-olivia-dow-dies.1129558|titlu=Renowned ballet teacher Olivia Dow dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-olivia-dow.1129901|titlu=Appreciation: Olivia Dow|kunjom=Chetcuti|isem=Kristina|data=2026-06-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 8: [[Antonio Briguglio]], 91, referee tal-futbol <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/sport/imut-l-ex-referee-internazzjonali-tonio-briguglio/|titlu=Imut l-ex-referee internazzjonali Tonio Briguglio|kunjom=Cossai|isem=Peter|data=2026-06-08|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/sports/football/142408/former_referee_antonio_briguglio_dies_|titlu=Former referee Antonio Briguglio dies|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/06/08/maltese-legendary-referee-tonio-briguglio-dies-aged-91/|titlu=Maltese legendary referee Tonio Briguglio dies, aged 91|kunjom=Camilleri|isem=Valhmor|data=2026-06-08|sit=SportsDesk|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-06-08}}</ref> * 14: [[Josephine Xuereb]], ??, attivita u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-pn-election-candidate-dies.1129912|titlu=Former PN election candidate dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/14/tithabbar-il-mewt-ta-josephine-xuereb/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Josephine Xuereb|kunjom=|isem=|data=2026-06-14|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-14/local-news/Former-PN-candidate-Josephine-Xuereb-dies-6736290504|titlu=Former PN candidate Josephine Xuereb dies|data=14 Ġunju 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/17/josephine-xuereb-kienet-mara-li-uzat-it-talenti-taghha-biex-tkattar-il-gid/|titlu="Josephine Xuereb kienet mara li użat it-talenti tagħha biex tkattar il-ġid"|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-06-17|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 18: [[Helen Borg]], ??, eks President tal-Kunsill tal-Iskola għat-Tagħlim Tul il-Ħajja u eks Kap tal-Iskola Vincenzo Borg Brared, marda tal-Parkinson's <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/riptmut-helen-borg-eks-president-tal-kunsill-tal-iskola-ghat-taghlim-tul-il-hajja-u-eks-headteacher-ta-birkirkara/|titlu=Tmut Helen Borg, Eks President Tal-Kunsill Tal-Iskola Għat-Tagħlim Tul Il-Ħajja U Eks Headteacher Ta’ Birkirkara|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-06-19|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 21: [[Żeppi l-Ħafi|Joseph Fenech]], 71, kriminal magħruf bħala Żeppi l-Ħafi <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-fenech-known-zeppi-lhafi-dies-aged-71.1130234|titlu=Joseph Fenech, known as Żeppi l-Ħafi, dies aged 71|kunjom=|isem=|data=2026-06-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-joseph-fenech-maghruf-bhal-zeppi-l-hafi/|titlu=Imut Joseph Fenech, magħruf bħal Żeppi l-Ħafi|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=21 Ġunju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-joseph-fenech-maghruf-bhala-zeppi-l-hafi/|titlu=Imut Joseph Fenech magħruf bħala Żeppi l-Ħafi|data=2026-06-21|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 22: [[Paul Fenech (kunsilleri)|Paul Fenech]], 79, kunsillier tas-Swieqi, artist u kowċ tal-basketball <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-swieqi-councillor-artist-basketball-coach-paul-fenech-dies.1130293|titlu=Former Swieqi councillor, artist and basketball coach, Paul Fenech dies aged 79|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-06-22|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/22/il-pn-isellem-il-memorja-ta-paul-fenech-li-serva-ghal-snin-twal-bhala-kunsillier-lokali-tal-pn-fi-swieqi/|titlu=Il-PN isellem il-memorja ta' Paul Fenech li serva għal snin twal bħala kunsillier lokali tal-PN fi Swieqi|kunjom=Borg|isem=Maria|data=2026-06-22|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/paul-fenech-22-06-2026|titlu=Paul Fenech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-25}}</ref> * 29: [[Antoinette Miggiani]], 88, sopran u għalliema tal-kant <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-is-sopran-u-ghallieam-tal-kant-antoinette-miggiani/|titlu=Tmut is-sopran u għalliema tal-kant Antoinette Miggiani|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/29/thabbret-il-mewt-tas-sopran-u-ghalliema-tal-kant-antoinette-miggiani/|titlu=Tħabbret il-mewt tas-sopran u għalliema tal-kant Antoinette Miggiani|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/antoinette-miggiani-soprano-teacher-dies-aged-88.1130669|titlu=Antoinette Miggiani, soprano, teacher dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-29/local-news/Renowned-Maltese-soprano-and-vocal-teacher-Antoinette-Miggiani-dies-aged-88-6736290961|titlu=Renowned Maltese soprano and vocal teacher Antoinette Miggiani dies aged 88|data=29 June 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/antoinette-miggiani-29-06-2026|titlu=Antoinette Miggiani|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=30 Ġunju 2026|sit=RIP.com.mt|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-antoinette-miggiani-19372026.1130913|titlu=Appreciation: Antoinette Miggiani (1937-2026)|kunjom=Said|isem=Mark|data=2026-07-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-05}}</ref> == Lulju == * 1: [[John Ripard Snr]], 96, baħħar Olimpiku <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-07-01/local-news/Sailing-icon-and-RMYC-Honorary-President-John-Ripard-Snr-Passes-Away-6736291009|titlu=Sailing icon and RMYC Honorary President John Ripard Snr dies, aged 96 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/john-ripard-snr-cofounder-rolex-middle-sea-race-dies-aged-96.1130762|titlu=John Ripard Snr, Olympian and co-founder of Rolex Middle Sea Race, dies aged 96|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-07-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/01/tithabbar-il-mewt-ta-john-ripard-pijunier-tal-ibburdjar-fmalta/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' John Ripard...pijunier tal-ibburdjar f'Malta|kunjom=|isem=|data=2026-07-01|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-july-3-2026.1130831|titlu=Announcements – July 3, 2026|data=3 Lulju 2026|sit=Times of Malta|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/john-c-ripard-01-07-2026|titlu=John C Ripard|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=3 Lulju 2026|sit=RIP.com.mt|lingwa=en}}</ref> * 3: [[Carmen Vella]], 79, kantanta u xandara <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-carmen-vella-li-kienet-kantanta-u-xandara-ma-radju-malta/|titlu=Tmut Carmen Vella li kienet kantanta u xandara ma’ Radju Malta|data=3 Lulju 2026|sit=TVMnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kantanta-u-xandara-carmen-vella/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kantanta u xandara Carmen Vella|kunjom=Cini|isem=Luana|data=3 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-il-kantanta-carmen-vella/|titlu=Tmut il-kantanta Carmen Vella|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=3 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/kelli-x-xorti-nipprezenta-maghha-ghal-diversi-snin-il-programm-tar-radju-maltin-biss-in-neputija-bmessagg-lil-carmen-vella-li-hallietna/|titlu=“Kelli X-Xorti Nippreżenta Magħha Għal Diversi Snin Il-Programm Tar-Radju Maltin Biss” – In-Neputija B’Messaġġ Lil Carmen Vella Li Ħallietna|kunjom=Grech|isem=Matthea|data=3 Lulju 2026|sit=Gwida|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/07/04/farewell-carmen-vella-another-icon-of-the-maltese-song-scene-passes-away/|titlu=Farewell Carmen Vella - another icon of the Maltese song scene passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-07-04|sit=The Maltese Herald|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-04|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260704130639/https://themalteseherald.com/2026/07/04/farewell-carmen-vella-another-icon-of-the-maltese-song-scene-passes-away/|arkivju-data=2026-07-04|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sliema.news/local/carmen-vella-sliema-cabaret-legend-dies-at-79/|titlu=Carmen Vella, Sliema Cabaret Legend, Dies at 79|kunjom=Camilleri|isem=Paul|data=2026-07-04|sit=sliema.news|lingwa=en-MT|data-aċċess=2026-07-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-july-6-2026.1130957|titlu=Announcements – July 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-07-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.mt/obituary/carmen-portanier-03-07-2026|titlu=Carmen Portanier - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-08}}</ref> * 14: [[Ryan Spiteri]], 47, DJ, avvelenament aċċidentali mill-monossidu tal-karbonju <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/two-found-dead-parked-car-marsascala.1131404|titlu=Two found dead in parked car in Marsascala|kunjom=|isem=|data=2026-07-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dj-woman-died-accidental-carbon-monoxide-poisoning-probe-indicates.1131419|titlu=DJ and woman died of accidental carbon monoxide poisoning|kunjom=Zammit|isem=Mark Laurence|data=2026-07-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-dj-ryan-spiteri-following-sudden-death.1131405|titlu=Tributes to DJ Ryan Spiteri after he is found dead in car with woman|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-07-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/local/ryan-spiteri-and-woman-believed-to-have-died-from-carbon-monoxide-poisoning/|titlu=Ryan Spiteri And Woman Believed To Have Died From Carbon Monoxide Poisoning|kunjom=Falzon|isem=Gabriel|data=2026-07-15|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/local/police-confirm-ryan-spiteri-and-woman-died-from-accidental-carbon-monoxide-poisoning/|titlu=Police Confirm Ryan Spiteri And Woman Died From Accidental Carbon Monoxide Poisoning|kunjom=Falzon|isem=Gabriel|data=2026-07-15|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/l-investigazzjoni-fil-mewt-taz-zewg-persuni-fkarozza-tindika-li-sehh-b-avvelenament-accidentali/|titlu=L-awtopsja turi li ż-żewġ persuni f'karozza f'Wied il-Għajn mietu b' avvelenament aċċidentali|kunjom=|isem=|data=2026-07-15|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ragel-u-mara-jinstabu-mejta-fgaraxx-fwied-il-ghajn-eskluz-omicidju/|titlu=AĠĠORNAT: DJ Ryan Spiteri u mara ta' 41 sena jinstabu mejta f'garaxx f'Wied il-Għajn – eskluż omiċidju|data=2026-07-14|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tad-dj-mahbub-ryan-spiteri/|titlu=Titħabbar il-mewt tad-DJ maħbub Ryan Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=15 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/il-prim-ministru-jsellem-il-memorja-ta-ryan-spiteri/|titlu=Il-Prim Ministru jsellem il-memorja ta’ Ryan Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=15 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/15/ragel-umara-jinstabu-mejta-fkarozza/|titlu="Mhu se ninsewk qatt" - qraba u ħbieb isellmu lil Ryan Spiteri wara l-mewt tiegħu|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-07-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/15/l-investigaturi-jemmnu-li-mietu-avvelenati-bil-carbon-monoxide-mill-ac-tal-karozza/|titlu=L-investigaturi jemmnu li mietu avvelenati bil-carbon monoxide mill-AC tal-karozza|kunjom=|isem=|data=2026-07-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/eluf-ixxukkjati-bil-mewt-tad-dj-ryan-spiteri/|titlu=Eluf ixxukkjati bil-mewt tad-DJ Ryan Spiteri|kunjom=Gauci|isem=Francesca|data=15 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mara-u-ragel-jinstabu-mejta-fkarozza-pparkjata-fmarsaskala/|titlu=DJ u mara jmutu “b’avvelenament tal-monossidu tal-karbonju b’mod aċċidentali”|kunjom=Attard|isem=Charmaine|data=15 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mbikkma-u-mahsuda-bil-mewt-tad-dj-mahbub-ryan-spiteri-strieh-fis-sliem/|titlu=Ħafna Mbikkma U Maħsuda Bil-Mewt Tad-DJ Maħbub Ryan Spiteri - Strieħ Fis-Sliem|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-07-14|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/court_and_police/143172/two_found_dead_in_car_in_marsaskala1|titlu=DJ Ryan Spiteri and woman died from carbon monoxide poisoning, death considered accidental|kunjom=Sansone|isem=Kurt|data=15 July 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-id-dj-ryan-spiteri-jinghata-l-ahhar-tislima/|titlu=Ara: Id-DJ Ryan Spiteri jingħata l-aħħar tislima|kunjom=Gauci|isem=Francesca|data=18 July 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 28: [[Anthony Spiteri]], ??, eks-membru tas-sigurtà tal-MFA <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/28/imut-anthony-spiteri-imlaqqam-bhala-jerry-lewis-li-ghal-snin-twal-hadem-bhala-membru-tas-sigurta-tal-mfa/|titlu=Imut Anthony Spiteri, imlaqqam bħala 'Jerry Lewis', li għal snin twal ħadem bħala membru tas-sigurtà tal-MFA|kunjom=Micallef|isem=Christian|data=2026-07-28|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-28}}</ref> == Awwissu == * 11: [[Norman Hamilton]], 85, xandar u negozjant <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-broadcaster-norman-hamilton-dies-aged-85.1132535|titlu=Veteran broadcaster Norman Hamilton dies aged 85|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/kien-pedament-tax-xandir-fpajjizna-l-ewwel-reazzjonijiet-wara-l-mewt-tax-xandar-veteran-norman-hamilton/|titlu=“Kien pedament tax-xandir f’pajjiżna” – l-ewwel reazzjonijiet wara l-mewt tax-xandar veteran Norman Hamilton|data=11 Awwissu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/il-prim-ministru-u-l-partit-laburista-jsellmu-l-memorja-ta-norman-hamilton/|titlu=Il-Prim Ministru u l-Partit Laburista jsellmu l-memorja ta’ Norman Hamilton|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=11 Awwissu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-norman-hamilton-pijunier-tax-xandir-fmalta/|titlu=Imut Norman Hamilton, pijunier tax-xandir f’Malta|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/norman-hamilton-imut-fl-eta-ta-85-sena/|titlu=Norman Hamilton imut fl-età ta’ 85 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-08-11/local-news/Veteran-broadcaster-Norman-Hamilton-dies-aged-85-6736292052|titlu=Veteran broadcaster Norman Hamilton dies aged 85 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/11/thabbret-il-mewt-tal-eks-prezentatur-televiziv-norman-hamilton-fl-eta-ta-85-sena/|titlu=Tħabbret il-mewt tal-eks preżentatur televiżiv Norman Hamilton fl-età ta' 85 sena|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/143727/veteran_broadcaster_and_former_ambassador_norman_hamilton_dead_at_85|titlu=Veteran broadcaster and former ambassador Norman Hamilton dead at 85|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-13-2026.1132660|titlu=Announcements – August 13, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-13|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ikbar-vokazzjoni-ta-norman-kienet-il-familja/|titlu=Ara: “L-ikbar vokazzjoni ta’ Norman kienet il-familja”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=14 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 12: [[Nazju Cassar]], 74, Kunsillier f'isem il-Partit Nazzjonalista fir-Rabat sa mit-twaqqif tal-Kunsilli Lokali <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/12/tithabbar-il-mewt-tal-kunsillier-tal-pn-fir-rabat-nazju-cassar/}}</ref> * 13: [[Raymond Chetcuti]], 66, eks-Direttur Ġenerali fil-qasam soċjali <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-raymond-chetcuti-ex-direttur-generali-fil-qasam-socjali-fl-eta-ta-66-sena/|titlu=Imut Raymond Chetcuti, ex Direttur Ġenerali fil-qasam soċjali fl-età ta' 66 sena|data=2026-08-13|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ragel-umli-ta-qalb-kbira-u-bgentilezza-li-ma-tinsa-qatt-imut-raymond-chetcuti/|titlu=“Raġel umli, ta’ qalb kbira u b’ġentilezza li ma tinsa qatt”: imut Raymond Chetcuti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=13 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 16: [[Charles Demicoli]], 80, eks-spettur tal-pulizija u attivist politiku <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/ex-police-inspector-pn-activist-charles-demicoli-dies-aged-80.1132824|titlu=Ex police inspector and PN activist Charles Demicoli dies aged 80|kunjom=|isem=|data=2026-08-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/16/il-pn-isellem-il-memorja-ta-charles-demicoli/|titlu=Il-PN isellem il-memorja ta’ Charles Demicoli|kunjom=|isem=|data=2026-08-16|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-16}}</ref> * 17: [[Lino Cauchi (mużiċist)|Lino Cauchi]], 76, mużiċist (twieled fit-30 ta' Novembru 1949) <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-lino-cauchi-wiehed-mill-pijunieri-tal-jazz-malti/|titlu=Imut Lino Cauchi, wieħed mill-pijunieri tal-jazz Malti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/muzicist-rispettat-li-tani-kompozizzjonijiet-mill-isbah-paul-giordimaina-isellem-lil-lino-cauchi/|titlu="Mużiċist Rispettat Li Tani Kompożizzjonijiet Mill-Isbaħ" – Paul Giordimaina Isellem Lil Lino Cauchi|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-08-17|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-17}}</ref> * 17: [[John Lowell]], 90, bankier, eks-chairman tat-Teatru Manoel u ambaxxatur <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-manoel-theatre-chairman-ambassador-john-lowell-dies.1132874|titlu=Former Manoel Theatre chairman, ambassador John Lowell dies|kunjom=|isem=|data=2026-08-17|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-17}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-19-2026.1132911|titlu=Announcements – August 19, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-19}}</ref> * 19: [[Ġorġ Mallia]], 68, akkademiku, karikaturist u kittieb <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/cartoonist-author-gorg-mallia-dies-aged-68.1132924|titlu=Academic, cartoonist and author Ġorġ Mallia dies aged 68|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-08-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-prof-gorg-mallia/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Prof. Ġorġ Mallia|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=19 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-akkademiku-gorg-mallia-fl-eta-ta-68-sena/|titlu=Imut l-akkademiku Ġorġ Mallia fl-età ta' 68 sena|data=2026-08-19|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://maltadaily.mt/articles/author-trevor-zahra-pays-tribute-to-late-or-mallia|titlu=Trevor Zahra’s Tribute To Late Ġorġ Mallia|data=2026-08-19|sit=MaltaDaily|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/143846/cartoonist_or_mallia_draws_his_last_smile_at_68|titlu=Cartoonist Ġorġ Mallia draws his last smile at 68|kunjom=Sansone|isem=Kurt|data=19 Awwissu 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/gorg-mallia-jhalli-warajh-wirt-fl-arti-il-komunikazzjoni-u-l-edukazzjoni/|titlu=Ġorġ Mallia jħalli warajh wirt fl-arti, il-komunikazzjoni u l-edukazzjoni|kunjom=Mallia|isem=Maria Christina|data=2026-08-20|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> * 20: [[Charles J. Falzon]], 87, akkademiku u ekonomista <ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/former-university-lecturer-charles-j-falzon-passes-away|titlu=Former university lecturer Charles J Falzon passes away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-eks-lettur-universitarju-charles-j-falzon|titlu=Imut l-eks lettur universitarju Charles J. Falzon|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-21-2026.1133004|titlu=Announcements – August 21, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-21}}</ref> * 26: Mons. [[Lawrenz Zammit]], 75, eks-Arċipriet tal-Furjana <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-mons-lawrenz-zammit/|titlu=Titħabbar il-mewt ta’ Mons. Lawrenz Zammit|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=27 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> == Settembru == * 4: [[Bro. Edward Galea]], 102, edukatur Lasalljan <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/bro-edward-galea-icon-de-la-salle-brothers-dies-aged-102.1133704|titlu=Bro. Edward Galea, icon of De La Salle Brothers, dies, aged 102|kunjom=Grech|isem=Herman|data=2026-09-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-09-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-br-edward/|titlu=Imut Br Edward|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=4 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-bro-edward-galea-fl-eta-ta-102/|titlu=Imut Bro. Edward Galea fl-età ta' 102|kunjom=|isem=|data=2026-09-05|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-09-04/local-news/De-La-Salle-s-Brother-Edward-dies-aged-102-6736292676|titlu=De La Salle's Brother Edward dies, aged 102|data=4 Settembru 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/br-edward-anton-galea-fsc-04-09-2026|titlu=Br Edward (Anton) Galea FSC - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=7 Settembru 2026|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-08}}</ref> * 7: [[Silvio Meli]], 72, eks-imħallef <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/retired-judge-silvio-meli-dies-aged-72.1133779|titlu=Retired judge Silvio Meli dies aged 72|kunjom=|isem=|data=2026-09-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-09-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-imhallef-emeritu-silvio-meli-fl-ghomor-ta-72-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Imħallef Emeritu Silvio Meli fl-għomor ta’ 72 sena|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=7 Settembru 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/144233/retired_judge_silvio_meli_dies_aged_72|titlu=Retired judge Silvio Meli dies aged 72|kunjom=Zammit|isem=Juliana|data=7 Settembru 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbret-il-mewt-tal-imhallef-irtirat-silvio-meli/|titlu=Tħabbret il-mewt tal-Imħallef irtirat Silvio Meli|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=7 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-imhallef-emeritu-silvio-meli/|titlu=Imut l-Imħallef irtirat Silvio Meli|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-09-07|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/09/07/imut-l-eks-imhallef-silvio-meli/|titlu=AĠĠORNATA: Imut l-eks Imħallef Silvio Meli|kunjom=Cassar|isem=Joe|data=2026-09-07|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-07}}</ref> * 7: [[Spiru Cauchi]], 90, mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-spiru-cauchi-il-muzicist-veteran-minn-ghajnsielem/|titlu=Imut Spiru Cauchi, il-mużiċist veteran minn Għajnsielem|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=7 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/sal-ahhar-gimgha-bqajt-tferrah-lin-nies-anke-fl-isptar-bit-talent-u-s-simpatija-tieghek-l-mep-peter-agius-isellem-lil-spiru-cauchi/|titlu="Sal-Aħħar Ġimgħa Bqajt Tferraħ Lin-Nies Anke Fl-Isptar Bit-Talent U S-Simpatija Tiegħek" - L-MEP Peter Agius Isellem Lil Spiru Cauchi|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-09-07|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-08}}</ref> * 10: [[Lawrence V. Zrinzo]], 81, newrokirurgu <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-lawrence-v-zrinzo-il-pijunier-li-introduca-n-newrokirurgija-fmalta|titlu=Imut Lawrence V. Zrinzo, il-pijunier li introduċa n-newrokirurġija f’Malta|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=10 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> == Ara aktar == * [[:Kategorija:Mietu fl-2026]] - tinkludi ħoloq għal artikli fil-Wikipedija dwar nies li mietu fl-2026 == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Nies Maltin]] [[Kategorija:2026 f'Malta]] [[Kategorija:Imwiet f'Malta]] [[Kategorija:Mietu fl-2026|*]] [[Kategorija:Listi ta' mwiet bis-sena]] sqa20c4jqlwu9qvl7d6forr2qc1rdwp 332003 332000 2026-09-10T16:29:37Z ToniSant 4257 /* Settembru */ +ref 332003 wikitext text/x-wiki '''Din hija lista ta' nies notevoli Maltin li mietu fl-2026.''' F'din il-lista jidhru biss ismijiet ta' nies li l-mewt tagħhom hija kkonfermata peremezz ta' rapport/i minn sorsi verifikabbli. Żidiet bla referenza għal sors verifikabbli jitneħħew minn hawn u jitpoġġew fil-[[Diskussjoni:Nies Maltin li mietu fl-2026|paġna ta' diskussjoni]] sakemm jiġu verifikati sew. Dwar kull persuna jinġabru biss dawn id-dettalji hawn: * Data: Isem u Kunjom, età (jew "??" meta din mhux magħrufa), għal xiex inhi magħrufa l-persuna, kawża tal-mewt (m'għandu jiddaħħal xejn meta mhux magħrufa uffiċjalment) - tagħrif ieħor f'każ ta' persuna li mhux inkluża f'Wikidata (eż. data tat-twelid), referenzi (għandu jkun hemm aktar minn waħda f'każ ta' nies aktar notevoli) '''''Nota:''' id-data tal-mewt m'għandix tkun dik ta' meta tħabbret imma ta' meta seħħet.'' ---- == Jannar == * 2: [[Tony Carr]], 98, mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tony-carr-pioneering-maltese-jazz-drummer-dies.1121949|titlu=Tony Carr, Maltese jazz drummer to the stars, dies|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-01-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-perkussjonist-tony-carr-george-caruana-jmut-fl-eta-ta-98-sena/|titlu=Il-perkussjonist Tony Carr (George Caruana) jmut fl-età ta’ 98 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/01/02/tony-carr-passes-away/|titlu=Renowned Maltese drummer, Tony Carr, passes away aged 98|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-01-02|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/138938/maltese_jazz_great_tony_carr_dies_aged_98|titlu=Maltese jazz great Tony Carr dies aged 98|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=2 Jannar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-02/local-news/Maltese-jazz-legend-Tony-Carr-passes-away-aged-98-6736286044|titlu=Maltese jazz legend, Tony Carr, passes away aged 98 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-ta-98-sena-d-drummer-malti-tony-carr/|titlu=Imut ta' 98 sena d-drummer Malti Tony Carr|data=2026-01-02|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-ta-98-sena-d-drummer-famuz-malti-tony-carr-li-daqq-mal-akbar-stilel-muzikali/|titlu=Imut ta’ 98 sena d-drummer famuż Malti Tony Carr li daqq mal-akbar stilel mużikali|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=3 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.melodija.eu/post/tony-carr-george-caruana-maltese-jazz-pioneer-dies-at-98|titlu=Tony Carr (George Caruana): Maltese Jazz Pioneer Dies at 98|kunjom=Mifsud|isem=Noel|data=2026-01-05|sit=Melodija|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.sussexexpress.co.uk/news/fond-tribute-on-death-of-drummer-who-played-with-the-greats-5465983|titlu=Fond tribute on death of drummer who played with the greats|kunjom=Hewitt|isem=Phil|data=2026-01-10|sit=SussexWorld|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-10}}</ref> * 5: [[George Spiteri]], 90, mużiċist u l-ewwel leader tal-[[Orkestra Filarmonika ta' Malta]] (twieled: 20 ta’ Lulju 1935) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-6-2026.1122080|titlu=Announcements − January 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-george-spiteri-l-ewwel-leader-tal-orkestra-filarmonika-ta-malta/|titlu=Imut George Spiteri, l-ewwel leader tal-Orkestra Filarmonika ta’ Malta|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/reel/1540894257190704/?t=49|titlu=MPO: Protagonisti - George Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Joe Julian|data=6 Jannar 2026|sit=Facebook}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/a-real-gentleman-good-musician-violinist-george-spiteri-dies-aged-90.1122103|titlu='A real gentleman': trailblazing violinist George Spiteri dies at 90|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref> * 6: [[Thomas Farrell]], 89, għalliem u l-ewwel sindku ta' Ħaż Żabbar <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/thomas-farrell-first-mayor-zabbar-dies-aged-89.1122141|titlu=Thomas Farrell, first mayor of Żabbar, dies aged 89|kunjom=|isem=|data=2026-01-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-07}}</ref> * 14: [[Paul Chetcuti Caruana]], 77, tabib u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-deputat-laburista-t-tabib-paul-chetcuti-caruana/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Deputat Laburista t-Tabib Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=14 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-mp-paul-chetcuti-caruana-dies.1122497|titlu=Mosta doctor Paul Chetcuti Caruana, targeted by 1977 letter bomb, dies aged 77|kunjom=Calleja|isem=Claudia|data=2026-01-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-14/local-news/Paul-Chetcuti-Caruana-who-survived-letter-bomb-attempt-in-1977-dies-6736286334|titlu=Paul Chetcuti Caruana, who survived letter-bomb attempt in 1977, dies - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-15}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/parliament-pays-tribute-mosta-doctor-pl-mp-paul-chetcuti-caruana.1123482|titlu=Parliament pays tribute to Mosta doctor and PL MP Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-02-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-02}}</ref> * 20: [[Matthew Wismayer]], 53, fundatur ta' Schools for Africa (Malta) Foundation <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/matthew-wismayer-schools-africa-foundation-entrepreneur-dies.1122791|titlu=Matthew Wismayer, who turned a cancer diagnosis into inspiration, dies aged 53|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-01-20|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-matthew-wismayer-il-mohh-wara-progett-biex-jigu-meghjuna-tfal-fl-afrika/|titlu=Imut Matthew Wismayer, il-moħħ wara proġett biex jiġu megħjuna tfal fl-Afrika|kunjom=|isem=|data=2026-01-20|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/malta/founder-of-prince-princess-malta-matthew-wismayer-passes-away/|titlu=Founder Of 'Prince & Princess Malta' Matthew Wismayer Passes Away|kunjom=Spiteri|isem=Rebecca Scalvini|data=2026-01-20|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/matthew-wismayer-passes-away-aged-53|titlu=Maltese Entrepreneur Matthew Wismayer passes away at 53|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-21-2026.1122811|titlu=Announcements – January 21, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> * 20: [[George Callus]], 88, ko-fundatur tal-Comtec (twieled: 8 ta' Settembru 1937) <ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/comtec-co-founder-george-callus-has-passed-away|titlu=Comtec Co-Founder George Callus has passed away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ir-ragel-ta-amy-callus-orlando-mrs-axiak-ta-simpatici/|titlu=Imut ir-raġel ta’ Amy Callus Orlando, Mrs Axiak ta’ Simpatiċi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/nimmissjak-immens-ghaziz-l-attrici-amy-callus-thabbar-it-telfa-ta-zewgha-george/|titlu="Nimmissjak Immens, Għażiż" - L-Attriċi Amy Callus Tħabbar It-Telfa Ta' Żewġha George|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-01-22|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-23-2026.1122923|titlu=Announcements – January 23, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> == Frar == * 4: [[Alfred Abela]], 80, eks-assistent kummissarju tal-pulizija <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-assistent-kummissarju-tal-pulizija-alfred-abela/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Assistent Kummissarju tal-Pulizija Alfred Abela|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 5: [[Philip Farrugia Randon]], 76, avukat u kittieb li ħoloq il-karattru ta' Puttinu <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dedicated-patriot-philip-farrugia-randon-dies.1123612|titlu='Dedicated patriot' Philip Farrugia Randon dies|kunjom=|isem=|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-6-2026.1123652|titlu=Announcements − February 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-dr-philip-farrugia-randon-avukat-u-awtur-li-holoq-il-karattru-puttinu/|titlu=Imut Dr Philip Farrugia Randon, avukat u awtur li ħoloq il-karattru Puttinu|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-02-05|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-philip-farrugia-randon.1124083|titlu=Appreciation: Philip Farrugia Randon|kunjom=De Bono|isem=Anthony|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 5: [[Helen Micallef]], 75, kantanta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/helen-micallef-eurovision-1972-singer-dies-aged-75.1123643|titlu=Helen Micallef, Eurovision 1972 singer, dies aged 75|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-helen-micallef-l-ewwel-maltija-fil-eurovision/|titlu=Tmut Helen Micallef, l-ewwel kantanta Maltija fil-Eurovision|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=5 Frar 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/139589/veteran_singer_helen_micallef_dies_aged_75|titlu=Veteran singer Helen Micallef dies aged 75|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=5 Frar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/helen-micallef-tinghata-l-ahhar-tislima-ghada-s-sibt/|titlu=Helen Micallef tingħata l-aħħar tislima għada s-Sibt|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-05/local-news/Helen-Micallef-first-Maltese-woman-at-Eurovision-dies-at-75-6736286990|titlu=Helen Micallef, first Maltese woman at Eurovision, dies at 75 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/iccelebrata-l-hajja-tal-kantanta-helen-micallef/|titlu=Iċċelebrata l-ħajja tal-kantanta Helen Micallef|kunjom=Falzon|isem=Anton|data=7 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 8: [[Paul Aquilina]], 94, Ġiżwita Malti bbażat fl-Indja <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-fr-paul-aquilina-l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja/|titlu=Imut Fr Paul Aquilina – l-aħħar Ġiżwita Malti fl-Indja|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=8 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja-jkanta-l-ghanjiet-tal-milied/|titlu=L-aħħar Patri Ġiżwita Malti fl-Indja jkanta l-Għanjiet tal-Milied|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=25 Diċembru 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mort-l-indja-biex-narah-jordna-sacerdot-u-kantajt-bil-malti-waqt-il-funeral-ta-fr-aquilina/|titlu=“Mort l-Indja nara żagħżugħ jiġi ordnat qassis, u spiċċajt inkanta bil-Malti fil-funeral ta’ Fr Aquilina”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-15-2026.1124084|titlu=Announcements – February 15, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 10: [[Lina Brockdorff|Lina Brockdorff,]] 95, kittieba <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/awardwinning-writer-lina-brockdorff-dies-aged-96.1123850|titlu=Novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-02-10|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-awtrici-lina-brockdorff-fl-eta-ta-95-sena/|titlu=Tmut l-awtriċi Lina Brockdorff fl-età ta' 95 sena|data=2026-02-10|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbret-il-mewt-tax-xandara-u-l-kittieba-lina-brockdorff/|titlu=Tħabbret il-mewt tax-xandara u l-kittieba Lina Brockdorff|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=10 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-10/local-news/Maltese-novelist-and-playwright-Lina-Brockdorff-dies-aged-95-6736287109|titlu=Maltese novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-10}}</ref> * 10: [[Achille Cauchi]], 86, monsinjur Għawdxi, ħu l-Isqof [[Nikol Cauchi]] <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-monsinjur-achille-cauchi/|titlu=Imut Monsinjur Achille Cauchi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/mons-achille-cauchi-10-02-2026|titlu=Mons. Achille Cauchi - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Laurence Grech]], 77, ġurnalist u eks-editur tas-Sunday Times of Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-times-malta-editor-laurence-grech-dies-aged-77.1124107|titlu=Former Times of Malta editor Laurence Grech dies, aged 77|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-laurence-grech-il-ggant-tal-gurnalizmu-l-eks-editur-tat-times-of-malta/|titlu=Imut Laurence Grech, “il-ġgant tal-ġurnaliżmu”, l-eks-editur tat-Times of Malta|data=15 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-16-2026.1124125|titlu=Announcements – February 16, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/laurence-grech-15-02-2026|titlu=Laurence Grech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Esmeralda Galea Camilleri]], 37, mużiċista <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mahsuda-bil-mewt-tal-muzicista-brava-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=Ħafna Maħsuda Bil-Mewt Tal-Mużiċista Brava Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-02-16|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/kont-titpaxxa-tismaghha-tmut-il-muzicista-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=“Kont titpaxxa tismagħha” – tmut il-mużiċista Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=16 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 16: [[Mario Bonnici]], 76, kantant <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-kanzunetta-li-kont-iddedikaktli-se-tibqa-fqalbi-imut-il-kantant-mario-bonnici/|titlu=“Il-kanzunetta li kont iddedikajtli se tibqa’ f’qalbi” – imut il-kantant Mario Bonnici|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 18: [[Julian Attard]], 44, amministratur tal-futbol ma' [[Marsaxlokk FC]] u [[Floriana FC]] (twieled fis-27 ta' Novembru 1981) <ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/02/18/former-marsaxlokk-and-floriana-fc-administrator-julian-attard-dies/|titlu=Former Marsaxlokk and Floriana FC administrator Julian Attard dies|kunjom=Lia|isem=Gianluca|data=2026-02-18|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-02-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/hallejtna-kmieni-wisq-habib-imut-julian-attard-tat-tim-tal-futbol-ta-marsaxlokk/|titlu=“Ħallejtna kmieni wisq ħabib” – imut Julian Attard, tat-tim tal-futbol ta’ Marsaxlokk|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=18 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 23: [[Manuel Casha]], 81, mużiċist, kittieb, u folklorista <ref> {{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-muzicist-manuel-casha-fl-awstralja/ |sit=ONEnews|data=24 Frar 2026|isem=Josef|kunjom=Caruana|lingwa=mt|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u mużiċist Manuel Casha fl-Awstralja}}</ref> * 28: [[Mario Buhagiar]], 81 professur tal-istorja tal-arti <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/mario-buhagiar-founder-art-history-department-dies-aged-81.1124795|titlu=Mario Buhagiar, founder of art history department dies aged 81|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-03-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/03/02/prof-mario-buhagiar/|titlu=Founder of the arts History Department – Professor Mario Buhagiar passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2 Marzu 2026|sit=The Maltese Herald|lingwa=en}}</ref> == Marzu == * 8: [[Joseph Gatt (Caritas)|Joseph Gatt]], 81, pijunier fir-riabilitazzjoni tad-drogati f'Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-gatt-drug-rehabilitation-pioneer-dies-aged-81.1125168|titlu=Joseph Gatt, drug rehabilitation pioneer, dies aged 81|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/segwi-meta-konna-fl-infern-habba-d-droga-joe-kien-anglu-kustodju/|titlu=Segwi: “Meta konna fl-infern ħabba d-droga Joe kien anġlu kustodju”|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=9 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 13: [[Luciano Bonello Bianco]], 72, propjetarju ta' Luciano Restaurant <ref>{{Ċita web|url= https://timesofmalta.com/article/announcements-march-15-2026.1125478 |titlu=Announcements|sit=Times of Malta|data-aċċess=2026-03-15}}</ref> * 21: [[Charles Micallef St John]], 81, kittieb u eks-kunsillier tal-Gżira <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-awtur-charles-micallef-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St John|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=21 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/21/imut-l-awtur-chaf-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St. John|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-03-21|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 22: [[Calvin Brincat]], 32, parteċipant fil-programm tat-television ''Hazzzard'', kanċer <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-calvin-brincat-li-ggieled-2-tipi-ta-kancer-u-kien-ippartecipa-fhazzzard/|titlu=Imut Calvin Brincat li ġġieled 2 tipi ta' kanċer u kien ipparteċipa f'HazZzard|data=2026-03-23|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-iz-zaghzugh-calvin-brincat-ta-hazzzard/|titlu=Imut iż-żagħżugħ Calvin Brincat ta’ HazZzard|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=23 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-paid-truly-sensitive-soul-cancer-patient-calvin-brincat.1125893|titlu=Tributes paid to 'truly sensitive soul', cancer victim Calvin Brincat|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 29: [[Elio Lombardi]], 92, kittieb u direttur tal-films <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/prolific-filmmaker-author-elio-lombardi-dies-aged-92.1126197|titlu=Prolific film-maker, author Elio Lombardi dies aged 92|kunjom=|isem=|data=2026-03-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-awtur-tal-kotba-u-direttur-tal-films-elio-lombardi/|titlu=Imut l-awtur tal-kotba u direttur tal-films Elio Lombardi|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-03-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/29/tithabbar-il-mewt-ta-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Elio Lombardi fl-età ta' 92 sena|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-03-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-attur-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u attur Elio Lombardi fl-età ta’ 92 Sena|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=29 Marzu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-elio-lombardi-figura-prominenti-fil-films-u-l-letteratura-maltija/|titlu=Imut Elio Lombardi, figura prominenti fil-films u l-letteratura Maltija|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=29 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-03-29/local-news/Maltese-author-and-film-director-Elio-Lombardi-dies-aged-92-6736288379|titlu=Maltese author and film director Elio Lombardi dies aged 92 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbar-meta-se-jinghata-l-ahhar-tislima-elio-lombardi/|titlu=Tħabbar meta se jingħata l-aħħar tislima Elio Lombardi|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=1 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-elio-dejjem-gharaf-li-kien-mimli-doni-minn-alla/|titlu=Ara: “Elio dejjem għaraf li kien mimli doni minn Alla”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=8 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tinghata-l-ahhar-tislima-lil-elio-lombardi-ikona-fid-drama-maltija/|titlu=Tingħata l-aħħar tislima lil Elio Lombardi … ikona fid-drama Maltija|kunjom=Camilleri|isem=Enrique|data=8 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> == April == * 2: [[Edmond Zarb]], 81, kittieb u mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/02/tithabbar-il-mewt-tal-muzicist-u-awtur-edmond-zarb/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-mużiċist u awtur Edmond Zarb|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-02|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tajt-kontribut-lill-kultura-maltija-imut-l-awtur-u-pjanist-edmond-zarb|titlu=“Tajt kontribut lill-kultura Maltija” – imut l-awtur u pjanist Edmond Zarb|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 6: [[Graziella Castillo]], 47, direttur tal-Aġenzija Appoġġ <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/graziella-castillo-director-agenzija-appogg-dies-aged-47.1126547|titlu=Graziella Castillo, director of Agenzija Appoġġ, dies aged 47|kunjom=|isem=|data=2026-04-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-graziella-castillo-direttrici-tal-agenzija-appogg/|titlu=Tmut Graziella Castillo – Direttriċi tal-Aġenzija Appoġġ|data=6 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 11: [[Colin Willis]], 81, eks-kummissajru Awstraljan għal Malta u attur <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-13/local-news/Well-known-actor-Colin-Willis-passes-away-aged-81-6736288759|titlu=Well-known actor Colin Willis passes away aged 81 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-04-13}}</ref> * 12: [[Aurelio Belli]], 49, mużiċist u arranġatur <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/musician-mpo-manager-aurelio-belli-dies-aged-49.1126829|titlu=Musician and MPO manager Aurelio Belli dies, aged 49|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-04-12|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://slippedisc.com/2026/04/malta-mourns-maestro-49/|titlu=Malta mourns maestro, 49|kunjom=lebrecht|isem=Norman|data=12 April 2026|sit=Slipped Disc|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-12/local-news/Maestro-Aurelio-Belli-dies-aged-49-6736288731|titlu=Maestro Aurelio Belli dies, aged 49 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/140933/maestro_aurelio_belli_dies_at_49_|titlu=Maestro Aurelio Belli dies at 49|kunjom=Zammit|isem=Juliana|data=12 April 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-il-maestro-aurelio-belli/|titlu=Imut il-Maestro Aurelio Belli|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=12 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-is-surmast-aurelio-belli/|titlu=Imut is-Surmast Aurelio Belli|kunjom=|isem=|data=2026-04-12|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-maestro-aurelio-belli-fl-eta-ta-49-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Maestro Aurelio Belli fl-età ta’ 49 sena|kunjom=Sacco Baldacchino|isem=Kimberley|data=12 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/12/tithabbar-il-mewt-tas-surmast-aurelio-belli/|titlu=Titħabbar il-mewt tas-Surmast Aurelio Belli|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-12|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-maestro-aurelio-belli-jinghata-l-ahhar-tislima|titlu=Tislima lill-Maestro Aurelio Belli: “Mela s-silenzju b’ħajja ta’ noti”|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=18 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 19: [[Desmond Morris]], 98, etoloġista Ingliż li għex f'Malta (1968–1974) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/desmond-morris-famous-zoologist-author-painter-malta-past-dies-98.1127264|titlu=Desmond Morris, famous zoologist, author and painter with Malta past, dies at 98|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-04-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> * 24: [[Mary Grech]], 88, attriċi u xandara <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-actress-mary-grech-dies-aged-88.1127413|titlu=Veteran actress Mary Grech dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-04-24|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-attrici-u-prezentatrici-mary-grech/|titlu=Tmut l-attriċi u preżentatriċi Mary Grech|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=24 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-eks-prezentattrici-televiziva-mary-grech/|titlu=Tmut l-eks preżentattriċi televiżiva Mary Grech|kunjom=Attard|isem=Francesca|data=2026-04-24|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/24/tmut-mary-grech-pijufniera-tax-xandir-u-fost-l-ewwel-ucuh-tat-televizjoni-maltija/|titlu=Tmut Mary Grech, attriċi, pijuniera tax-xandir u fost l-ewwel uċuħ tat-televiżjoni Maltija|kunjom=Abdilla|isem=Raymond|data=2026-04-24|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref> == Mejju == * 1: [[Dolindo Cassar]], 83, xandar u eks-president tas-[[Soċjetà Filarmonika La Stella]] u tat-[[Teatru Astra]] <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/tislima-lil-dolindo-cassar-li-ghadda-ghall-hajja-ta-dejjem-figura-li-halliet-marka-kbira-fil-kultura-ghawdxija/|titlu=Tislima Lil Dolindo Cassar Li Għadda Għall-Ħajja Ta’ Dejjem - Figura Li Ħalliet Marka Kbira Fil-Kultura Għawdxija|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-05-05|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.stgeorge.org.mt/events/funeral-of-dolindo-cassar/|titlu=Funeral of DOLINDO CASSAR|data=2026-05-03|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-dolindo-cassar.1129615|titlu=Appreciation: Dolindo Cassar|kunjom=Spiteri|isem=Charles|data=2026-06-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-08}}</ref> * 14: [[Noel Galea Bason]], 71, skultur <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/05/15/imut-l-artist-noel-galea-bason/|titlu=Imut l-artist Noel Galea Bason|kunjom=|isem=|data=2026-05-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/artist-noel-galea-bason-dies-aged-71.1128464|titlu=Artist Noel Galea Bason dies aged 71|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-05-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-noel-galea-bason-furjaniz-moghni-btalenti-artistici-varji/|titlu=Imut Noel Galea Bason, Furjaniż mogħni b’talenti artistiċi varji|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=15 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 19: [[Norbert Ellul Vincenti]], 88, patri Franġiskan, għalliem u kittieb <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/05/19/imut-p-norbert-ellul-vincenti-ofm/|titlu=Imut P. Norbert Ellul Vincenti OFM|kunjom=|isem=|data=2026-05-19|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-patri-norbert-ellul-vincenti/|titlu=Imut Patri Norbert Ellul Vincenti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=19 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 22: [[Franco Fenech]], 47, ko-eredi ta' Tumas Group <ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/franco-fenech-22-05-2026|titlu=Franco Fenech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=22 Mejju 2026|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tumas-group-director-franco-fenech-dies.1128869|titlu=Tumas Group heir Franco Fenech dies|kunjom=|isem=|data=2026-05-22|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/142011/franco_fenech_yorgen_fenechs_older_brother_passes_away|titlu=Franco Fenech, Yorgen Fenech's older brother, passes away|kunjom=Farrugia|isem=Matthew|data=22 Mejju 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/05/22/franco-fenech-dies-with-drug-overdose/|titlu=Franco Fenech dies by drug overdose|kunjom=Camilleri|isem=Mark|data=2026-05-22|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-07}}</ref> * 26: [[Benny Muscat]], 86, sid ta' diversi ristorant <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/goodbye-nonno-renowned-restaurateur-benny-muscat-dies.1129052|titlu='Goodbye Nonno' – renowned restaurateur Benny Muscat dies|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-05-26|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-benny-muscat-il-qalb-wara-ta-marija-palazzo-pescatore-u-trattoria-del-nonno/|titlu=Imut Benny Muscat, il-qalb wara Ta’ Marija, Palazzo Pescatore u Trattoria del Nonno|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=26 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/benny-muscat-26-05-2026|titlu=Benny Muscat - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-28}}</ref> * 28: [[Rose Riolo]], 90, attriċi <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-eks-attrici-rose-riolo/|titlu=Tmut l-eks attriċi Rose Riolo|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=28 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-29-2026.1129195|titlu=Announcements – May 29, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-05-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> * 28: [[Ray Ghigo Laferla]], ??, imprenditur u DJ <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ray-ghigo-laferla-eks-dj-tal-griffin-u-fundatur-tal-ghigos-disco/|titlu=Imut Ray Ghigo Laferla, eks DJ tal-Griffin u fundatur tal-Ghigos Disco|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=29 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> == Ġunju == * 4: [[Jonathan Cardona]], 47, eks-CEO tal-[[Enemalta]] <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-enemalta-ceo-residency-malta-head-jonathan-cardona-dies.1129476|titlu=Former Enemalta CEO, Residency Malta head Jonathan Cardona dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-kap-ezekuttiv-tal-enemalta-u-residenza-malta-jonathan-cardona/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Kap Eżekuttiv tal-Enemalta u Residenza Malta Jonathan Cardona|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Ġunju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/142318/former_joseph_muscat_aide_jonathan_cardona_passes_away_|titlu=Former Joseph Muscat aide Jonathan Cardona passes away|kunjom=Azzopardi|isem=Karl|data=4 Ġunju 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-eks-kap-tal-enemalta-u-tal-programm-tac-cittadinanza-jonathan-cardona/|titlu=Imut l-eks kap tal-Enemalta u tal-programm taċ-ċittadinanza Jonathan Cardona|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=4 Ġunju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ara-il-pm-jinhasad-bil-mewt-ta-jonathan-cardona-waqt-il-gurament-tal-hatra-tal-membri-tal-kabinett/|titlu=ARA: il-PM jinħasad bil-mewt ta' Jonathan Cardona waqt il-ġurament tal-ħatra tal-membri tal-Kabinett|data=2026-06-04|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-04/local-news/CEO-of-Residency-Malta-Agency-Jonathan-Cardona-dies-6736290235|titlu=CEO of Residency Malta Agency, Jonathan Cardona, passes away - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-04}}</ref> * 5: [[Olivia Dow]]: ??, żeffiena u għalliema tal-ballet <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/renowned-ballet-teacher-olivia-dow-dies.1129558|titlu=Renowned ballet teacher Olivia Dow dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-olivia-dow.1129901|titlu=Appreciation: Olivia Dow|kunjom=Chetcuti|isem=Kristina|data=2026-06-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 8: [[Antonio Briguglio]], 91, referee tal-futbol <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/sport/imut-l-ex-referee-internazzjonali-tonio-briguglio/|titlu=Imut l-ex-referee internazzjonali Tonio Briguglio|kunjom=Cossai|isem=Peter|data=2026-06-08|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/sports/football/142408/former_referee_antonio_briguglio_dies_|titlu=Former referee Antonio Briguglio dies|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/06/08/maltese-legendary-referee-tonio-briguglio-dies-aged-91/|titlu=Maltese legendary referee Tonio Briguglio dies, aged 91|kunjom=Camilleri|isem=Valhmor|data=2026-06-08|sit=SportsDesk|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-06-08}}</ref> * 14: [[Josephine Xuereb]], ??, attivita u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-pn-election-candidate-dies.1129912|titlu=Former PN election candidate dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/14/tithabbar-il-mewt-ta-josephine-xuereb/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Josephine Xuereb|kunjom=|isem=|data=2026-06-14|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-14/local-news/Former-PN-candidate-Josephine-Xuereb-dies-6736290504|titlu=Former PN candidate Josephine Xuereb dies|data=14 Ġunju 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/17/josephine-xuereb-kienet-mara-li-uzat-it-talenti-taghha-biex-tkattar-il-gid/|titlu="Josephine Xuereb kienet mara li użat it-talenti tagħha biex tkattar il-ġid"|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-06-17|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 18: [[Helen Borg]], ??, eks President tal-Kunsill tal-Iskola għat-Tagħlim Tul il-Ħajja u eks Kap tal-Iskola Vincenzo Borg Brared, marda tal-Parkinson's <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/riptmut-helen-borg-eks-president-tal-kunsill-tal-iskola-ghat-taghlim-tul-il-hajja-u-eks-headteacher-ta-birkirkara/|titlu=Tmut Helen Borg, Eks President Tal-Kunsill Tal-Iskola Għat-Tagħlim Tul Il-Ħajja U Eks Headteacher Ta’ Birkirkara|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-06-19|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 21: [[Żeppi l-Ħafi|Joseph Fenech]], 71, kriminal magħruf bħala Żeppi l-Ħafi <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-fenech-known-zeppi-lhafi-dies-aged-71.1130234|titlu=Joseph Fenech, known as Żeppi l-Ħafi, dies aged 71|kunjom=|isem=|data=2026-06-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-joseph-fenech-maghruf-bhal-zeppi-l-hafi/|titlu=Imut Joseph Fenech, magħruf bħal Żeppi l-Ħafi|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=21 Ġunju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-joseph-fenech-maghruf-bhala-zeppi-l-hafi/|titlu=Imut Joseph Fenech magħruf bħala Żeppi l-Ħafi|data=2026-06-21|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 22: [[Paul Fenech (kunsilleri)|Paul Fenech]], 79, kunsillier tas-Swieqi, artist u kowċ tal-basketball <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-swieqi-councillor-artist-basketball-coach-paul-fenech-dies.1130293|titlu=Former Swieqi councillor, artist and basketball coach, Paul Fenech dies aged 79|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-06-22|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/22/il-pn-isellem-il-memorja-ta-paul-fenech-li-serva-ghal-snin-twal-bhala-kunsillier-lokali-tal-pn-fi-swieqi/|titlu=Il-PN isellem il-memorja ta' Paul Fenech li serva għal snin twal bħala kunsillier lokali tal-PN fi Swieqi|kunjom=Borg|isem=Maria|data=2026-06-22|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/paul-fenech-22-06-2026|titlu=Paul Fenech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-25}}</ref> * 29: [[Antoinette Miggiani]], 88, sopran u għalliema tal-kant <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-is-sopran-u-ghallieam-tal-kant-antoinette-miggiani/|titlu=Tmut is-sopran u għalliema tal-kant Antoinette Miggiani|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/29/thabbret-il-mewt-tas-sopran-u-ghalliema-tal-kant-antoinette-miggiani/|titlu=Tħabbret il-mewt tas-sopran u għalliema tal-kant Antoinette Miggiani|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/antoinette-miggiani-soprano-teacher-dies-aged-88.1130669|titlu=Antoinette Miggiani, soprano, teacher dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-29/local-news/Renowned-Maltese-soprano-and-vocal-teacher-Antoinette-Miggiani-dies-aged-88-6736290961|titlu=Renowned Maltese soprano and vocal teacher Antoinette Miggiani dies aged 88|data=29 June 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/antoinette-miggiani-29-06-2026|titlu=Antoinette Miggiani|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=30 Ġunju 2026|sit=RIP.com.mt|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-antoinette-miggiani-19372026.1130913|titlu=Appreciation: Antoinette Miggiani (1937-2026)|kunjom=Said|isem=Mark|data=2026-07-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-05}}</ref> == Lulju == * 1: [[John Ripard Snr]], 96, baħħar Olimpiku <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-07-01/local-news/Sailing-icon-and-RMYC-Honorary-President-John-Ripard-Snr-Passes-Away-6736291009|titlu=Sailing icon and RMYC Honorary President John Ripard Snr dies, aged 96 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/john-ripard-snr-cofounder-rolex-middle-sea-race-dies-aged-96.1130762|titlu=John Ripard Snr, Olympian and co-founder of Rolex Middle Sea Race, dies aged 96|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-07-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/01/tithabbar-il-mewt-ta-john-ripard-pijunier-tal-ibburdjar-fmalta/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' John Ripard...pijunier tal-ibburdjar f'Malta|kunjom=|isem=|data=2026-07-01|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-july-3-2026.1130831|titlu=Announcements – July 3, 2026|data=3 Lulju 2026|sit=Times of Malta|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/john-c-ripard-01-07-2026|titlu=John C Ripard|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=3 Lulju 2026|sit=RIP.com.mt|lingwa=en}}</ref> * 3: [[Carmen Vella]], 79, kantanta u xandara <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-carmen-vella-li-kienet-kantanta-u-xandara-ma-radju-malta/|titlu=Tmut Carmen Vella li kienet kantanta u xandara ma’ Radju Malta|data=3 Lulju 2026|sit=TVMnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kantanta-u-xandara-carmen-vella/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kantanta u xandara Carmen Vella|kunjom=Cini|isem=Luana|data=3 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-il-kantanta-carmen-vella/|titlu=Tmut il-kantanta Carmen Vella|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=3 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/kelli-x-xorti-nipprezenta-maghha-ghal-diversi-snin-il-programm-tar-radju-maltin-biss-in-neputija-bmessagg-lil-carmen-vella-li-hallietna/|titlu=“Kelli X-Xorti Nippreżenta Magħha Għal Diversi Snin Il-Programm Tar-Radju Maltin Biss” – In-Neputija B’Messaġġ Lil Carmen Vella Li Ħallietna|kunjom=Grech|isem=Matthea|data=3 Lulju 2026|sit=Gwida|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/07/04/farewell-carmen-vella-another-icon-of-the-maltese-song-scene-passes-away/|titlu=Farewell Carmen Vella - another icon of the Maltese song scene passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-07-04|sit=The Maltese Herald|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-04|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260704130639/https://themalteseherald.com/2026/07/04/farewell-carmen-vella-another-icon-of-the-maltese-song-scene-passes-away/|arkivju-data=2026-07-04|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sliema.news/local/carmen-vella-sliema-cabaret-legend-dies-at-79/|titlu=Carmen Vella, Sliema Cabaret Legend, Dies at 79|kunjom=Camilleri|isem=Paul|data=2026-07-04|sit=sliema.news|lingwa=en-MT|data-aċċess=2026-07-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-july-6-2026.1130957|titlu=Announcements – July 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-07-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.mt/obituary/carmen-portanier-03-07-2026|titlu=Carmen Portanier - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-08}}</ref> * 14: [[Ryan Spiteri]], 47, DJ, avvelenament aċċidentali mill-monossidu tal-karbonju <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/two-found-dead-parked-car-marsascala.1131404|titlu=Two found dead in parked car in Marsascala|kunjom=|isem=|data=2026-07-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dj-woman-died-accidental-carbon-monoxide-poisoning-probe-indicates.1131419|titlu=DJ and woman died of accidental carbon monoxide poisoning|kunjom=Zammit|isem=Mark Laurence|data=2026-07-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-dj-ryan-spiteri-following-sudden-death.1131405|titlu=Tributes to DJ Ryan Spiteri after he is found dead in car with woman|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-07-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/local/ryan-spiteri-and-woman-believed-to-have-died-from-carbon-monoxide-poisoning/|titlu=Ryan Spiteri And Woman Believed To Have Died From Carbon Monoxide Poisoning|kunjom=Falzon|isem=Gabriel|data=2026-07-15|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/local/police-confirm-ryan-spiteri-and-woman-died-from-accidental-carbon-monoxide-poisoning/|titlu=Police Confirm Ryan Spiteri And Woman Died From Accidental Carbon Monoxide Poisoning|kunjom=Falzon|isem=Gabriel|data=2026-07-15|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/l-investigazzjoni-fil-mewt-taz-zewg-persuni-fkarozza-tindika-li-sehh-b-avvelenament-accidentali/|titlu=L-awtopsja turi li ż-żewġ persuni f'karozza f'Wied il-Għajn mietu b' avvelenament aċċidentali|kunjom=|isem=|data=2026-07-15|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ragel-u-mara-jinstabu-mejta-fgaraxx-fwied-il-ghajn-eskluz-omicidju/|titlu=AĠĠORNAT: DJ Ryan Spiteri u mara ta' 41 sena jinstabu mejta f'garaxx f'Wied il-Għajn – eskluż omiċidju|data=2026-07-14|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tad-dj-mahbub-ryan-spiteri/|titlu=Titħabbar il-mewt tad-DJ maħbub Ryan Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=15 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/il-prim-ministru-jsellem-il-memorja-ta-ryan-spiteri/|titlu=Il-Prim Ministru jsellem il-memorja ta’ Ryan Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=15 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/15/ragel-umara-jinstabu-mejta-fkarozza/|titlu="Mhu se ninsewk qatt" - qraba u ħbieb isellmu lil Ryan Spiteri wara l-mewt tiegħu|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-07-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/15/l-investigaturi-jemmnu-li-mietu-avvelenati-bil-carbon-monoxide-mill-ac-tal-karozza/|titlu=L-investigaturi jemmnu li mietu avvelenati bil-carbon monoxide mill-AC tal-karozza|kunjom=|isem=|data=2026-07-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/eluf-ixxukkjati-bil-mewt-tad-dj-ryan-spiteri/|titlu=Eluf ixxukkjati bil-mewt tad-DJ Ryan Spiteri|kunjom=Gauci|isem=Francesca|data=15 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mara-u-ragel-jinstabu-mejta-fkarozza-pparkjata-fmarsaskala/|titlu=DJ u mara jmutu “b’avvelenament tal-monossidu tal-karbonju b’mod aċċidentali”|kunjom=Attard|isem=Charmaine|data=15 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mbikkma-u-mahsuda-bil-mewt-tad-dj-mahbub-ryan-spiteri-strieh-fis-sliem/|titlu=Ħafna Mbikkma U Maħsuda Bil-Mewt Tad-DJ Maħbub Ryan Spiteri - Strieħ Fis-Sliem|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-07-14|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/court_and_police/143172/two_found_dead_in_car_in_marsaskala1|titlu=DJ Ryan Spiteri and woman died from carbon monoxide poisoning, death considered accidental|kunjom=Sansone|isem=Kurt|data=15 July 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-id-dj-ryan-spiteri-jinghata-l-ahhar-tislima/|titlu=Ara: Id-DJ Ryan Spiteri jingħata l-aħħar tislima|kunjom=Gauci|isem=Francesca|data=18 July 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 28: [[Anthony Spiteri]], ??, eks-membru tas-sigurtà tal-MFA <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/28/imut-anthony-spiteri-imlaqqam-bhala-jerry-lewis-li-ghal-snin-twal-hadem-bhala-membru-tas-sigurta-tal-mfa/|titlu=Imut Anthony Spiteri, imlaqqam bħala 'Jerry Lewis', li għal snin twal ħadem bħala membru tas-sigurtà tal-MFA|kunjom=Micallef|isem=Christian|data=2026-07-28|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-28}}</ref> == Awwissu == * 11: [[Norman Hamilton]], 85, xandar u negozjant <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-broadcaster-norman-hamilton-dies-aged-85.1132535|titlu=Veteran broadcaster Norman Hamilton dies aged 85|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/kien-pedament-tax-xandir-fpajjizna-l-ewwel-reazzjonijiet-wara-l-mewt-tax-xandar-veteran-norman-hamilton/|titlu=“Kien pedament tax-xandir f’pajjiżna” – l-ewwel reazzjonijiet wara l-mewt tax-xandar veteran Norman Hamilton|data=11 Awwissu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/il-prim-ministru-u-l-partit-laburista-jsellmu-l-memorja-ta-norman-hamilton/|titlu=Il-Prim Ministru u l-Partit Laburista jsellmu l-memorja ta’ Norman Hamilton|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=11 Awwissu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-norman-hamilton-pijunier-tax-xandir-fmalta/|titlu=Imut Norman Hamilton, pijunier tax-xandir f’Malta|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/norman-hamilton-imut-fl-eta-ta-85-sena/|titlu=Norman Hamilton imut fl-età ta’ 85 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-08-11/local-news/Veteran-broadcaster-Norman-Hamilton-dies-aged-85-6736292052|titlu=Veteran broadcaster Norman Hamilton dies aged 85 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/11/thabbret-il-mewt-tal-eks-prezentatur-televiziv-norman-hamilton-fl-eta-ta-85-sena/|titlu=Tħabbret il-mewt tal-eks preżentatur televiżiv Norman Hamilton fl-età ta' 85 sena|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/143727/veteran_broadcaster_and_former_ambassador_norman_hamilton_dead_at_85|titlu=Veteran broadcaster and former ambassador Norman Hamilton dead at 85|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-13-2026.1132660|titlu=Announcements – August 13, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-13|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ikbar-vokazzjoni-ta-norman-kienet-il-familja/|titlu=Ara: “L-ikbar vokazzjoni ta’ Norman kienet il-familja”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=14 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 12: [[Nazju Cassar]], 74, Kunsillier f'isem il-Partit Nazzjonalista fir-Rabat sa mit-twaqqif tal-Kunsilli Lokali <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/12/tithabbar-il-mewt-tal-kunsillier-tal-pn-fir-rabat-nazju-cassar/}}</ref> * 13: [[Raymond Chetcuti]], 66, eks-Direttur Ġenerali fil-qasam soċjali <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-raymond-chetcuti-ex-direttur-generali-fil-qasam-socjali-fl-eta-ta-66-sena/|titlu=Imut Raymond Chetcuti, ex Direttur Ġenerali fil-qasam soċjali fl-età ta' 66 sena|data=2026-08-13|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ragel-umli-ta-qalb-kbira-u-bgentilezza-li-ma-tinsa-qatt-imut-raymond-chetcuti/|titlu=“Raġel umli, ta’ qalb kbira u b’ġentilezza li ma tinsa qatt”: imut Raymond Chetcuti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=13 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 16: [[Charles Demicoli]], 80, eks-spettur tal-pulizija u attivist politiku <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/ex-police-inspector-pn-activist-charles-demicoli-dies-aged-80.1132824|titlu=Ex police inspector and PN activist Charles Demicoli dies aged 80|kunjom=|isem=|data=2026-08-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/16/il-pn-isellem-il-memorja-ta-charles-demicoli/|titlu=Il-PN isellem il-memorja ta’ Charles Demicoli|kunjom=|isem=|data=2026-08-16|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-16}}</ref> * 17: [[Lino Cauchi (mużiċist)|Lino Cauchi]], 76, mużiċist (twieled fit-30 ta' Novembru 1949) <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-lino-cauchi-wiehed-mill-pijunieri-tal-jazz-malti/|titlu=Imut Lino Cauchi, wieħed mill-pijunieri tal-jazz Malti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/muzicist-rispettat-li-tani-kompozizzjonijiet-mill-isbah-paul-giordimaina-isellem-lil-lino-cauchi/|titlu="Mużiċist Rispettat Li Tani Kompożizzjonijiet Mill-Isbaħ" – Paul Giordimaina Isellem Lil Lino Cauchi|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-08-17|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-17}}</ref> * 17: [[John Lowell]], 90, bankier, eks-chairman tat-Teatru Manoel u ambaxxatur <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-manoel-theatre-chairman-ambassador-john-lowell-dies.1132874|titlu=Former Manoel Theatre chairman, ambassador John Lowell dies|kunjom=|isem=|data=2026-08-17|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-17}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-19-2026.1132911|titlu=Announcements – August 19, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-19}}</ref> * 19: [[Ġorġ Mallia]], 68, akkademiku, karikaturist u kittieb <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/cartoonist-author-gorg-mallia-dies-aged-68.1132924|titlu=Academic, cartoonist and author Ġorġ Mallia dies aged 68|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-08-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-prof-gorg-mallia/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Prof. Ġorġ Mallia|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=19 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-akkademiku-gorg-mallia-fl-eta-ta-68-sena/|titlu=Imut l-akkademiku Ġorġ Mallia fl-età ta' 68 sena|data=2026-08-19|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://maltadaily.mt/articles/author-trevor-zahra-pays-tribute-to-late-or-mallia|titlu=Trevor Zahra’s Tribute To Late Ġorġ Mallia|data=2026-08-19|sit=MaltaDaily|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/143846/cartoonist_or_mallia_draws_his_last_smile_at_68|titlu=Cartoonist Ġorġ Mallia draws his last smile at 68|kunjom=Sansone|isem=Kurt|data=19 Awwissu 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/gorg-mallia-jhalli-warajh-wirt-fl-arti-il-komunikazzjoni-u-l-edukazzjoni/|titlu=Ġorġ Mallia jħalli warajh wirt fl-arti, il-komunikazzjoni u l-edukazzjoni|kunjom=Mallia|isem=Maria Christina|data=2026-08-20|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> * 20: [[Charles J. Falzon]], 87, akkademiku u ekonomista <ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/former-university-lecturer-charles-j-falzon-passes-away|titlu=Former university lecturer Charles J Falzon passes away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-eks-lettur-universitarju-charles-j-falzon|titlu=Imut l-eks lettur universitarju Charles J. Falzon|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-21-2026.1133004|titlu=Announcements – August 21, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-21}}</ref> * 26: Mons. [[Lawrenz Zammit]], 75, eks-Arċipriet tal-Furjana <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-mons-lawrenz-zammit/|titlu=Titħabbar il-mewt ta’ Mons. Lawrenz Zammit|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=27 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> == Settembru == * 4: [[Bro. Edward Galea]], 102, edukatur Lasalljan <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/bro-edward-galea-icon-de-la-salle-brothers-dies-aged-102.1133704|titlu=Bro. Edward Galea, icon of De La Salle Brothers, dies, aged 102|kunjom=Grech|isem=Herman|data=2026-09-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-09-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-br-edward/|titlu=Imut Br Edward|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=4 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-bro-edward-galea-fl-eta-ta-102/|titlu=Imut Bro. Edward Galea fl-età ta' 102|kunjom=|isem=|data=2026-09-05|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-09-04/local-news/De-La-Salle-s-Brother-Edward-dies-aged-102-6736292676|titlu=De La Salle's Brother Edward dies, aged 102|data=4 Settembru 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/br-edward-anton-galea-fsc-04-09-2026|titlu=Br Edward (Anton) Galea FSC - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=7 Settembru 2026|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-08}}</ref> * 7: [[Silvio Meli]], 72, eks-imħallef <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/retired-judge-silvio-meli-dies-aged-72.1133779|titlu=Retired judge Silvio Meli dies aged 72|kunjom=|isem=|data=2026-09-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-09-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-imhallef-emeritu-silvio-meli-fl-ghomor-ta-72-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Imħallef Emeritu Silvio Meli fl-għomor ta’ 72 sena|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=7 Settembru 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/144233/retired_judge_silvio_meli_dies_aged_72|titlu=Retired judge Silvio Meli dies aged 72|kunjom=Zammit|isem=Juliana|data=7 Settembru 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbret-il-mewt-tal-imhallef-irtirat-silvio-meli/|titlu=Tħabbret il-mewt tal-Imħallef irtirat Silvio Meli|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=7 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-imhallef-emeritu-silvio-meli/|titlu=Imut l-Imħallef irtirat Silvio Meli|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-09-07|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/09/07/imut-l-eks-imhallef-silvio-meli/|titlu=AĠĠORNATA: Imut l-eks Imħallef Silvio Meli|kunjom=Cassar|isem=Joe|data=2026-09-07|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-07}}</ref> * 7: [[Spiru Cauchi]], 90, mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-spiru-cauchi-il-muzicist-veteran-minn-ghajnsielem/|titlu=Imut Spiru Cauchi, il-mużiċist veteran minn Għajnsielem|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=7 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/sal-ahhar-gimgha-bqajt-tferrah-lin-nies-anke-fl-isptar-bit-talent-u-s-simpatija-tieghek-l-mep-peter-agius-isellem-lil-spiru-cauchi/|titlu="Sal-Aħħar Ġimgħa Bqajt Tferraħ Lin-Nies Anke Fl-Isptar Bit-Talent U S-Simpatija Tiegħek" - L-MEP Peter Agius Isellem Lil Spiru Cauchi|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-09-07|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-08}}</ref> * 10: [[Lawrence V. Zrinzo]], 81, newrokirurgu <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-lawrence-v-zrinzo-il-pijunier-li-introduca-n-newrokirurgija-fmalta|titlu=Imut Lawrence V. Zrinzo, il-pijunier li introduċa n-newrokirurġija f’Malta|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=10 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/neurosurgeon-removed-bullet-wound-hijack-survivor-head-dies.1133950|titlu=Neurosurgeon who removed bullet from hijack victim’s head dies|kunjom=Ellul|isem=Daniel|data=2026-09-10|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-09-10}}</ref> == Ara aktar == * [[:Kategorija:Mietu fl-2026]] - tinkludi ħoloq għal artikli fil-Wikipedija dwar nies li mietu fl-2026 == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Nies Maltin]] [[Kategorija:2026 f'Malta]] [[Kategorija:Imwiet f'Malta]] [[Kategorija:Mietu fl-2026|*]] [[Kategorija:Listi ta' mwiet bis-sena]] fduczf7jv2sbgovongs5yybh1nyospt