Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 5 332027 329715 2026-09-14T02:37:41Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332027 wikitext text/x-wiki {{Ilsien |isem = Malti |isemuffiċjali = Malti |kulur = NavajoWhite |pajjiżi = [[Malta]] |reġjuni = [[Ewropa]] |kelliema = 520,000 |rank = |familja = [[Lingwi Semitiċi]] |nazzjon = {{bandiera|Malta}}<br>{{bandiera|Unjoni Ewropea}} |aġenzija = Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti |iso1 = mt |iso2 = mlt |iso3 = mlt |sil = mlt |mappa = [[Image:Idioma maltés.PNG|frameless|upright=1.5]] |test = }} Il-'''Malti''' huwa l-ilsien nazzjonali tar-Repubblika ta' [[Malta]]. Huwa l-ilsien uffiċjali flimkien mal-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]; kif ukoll wieħed mill-ilsna uffiċjali u l-uniku wieħed ta' oriġini [[Lingwa Għarbija|Għarbija]] ([[Semitiku]]) tal-[[Unjoni Ewropea]]. Dan l-ilsien għandu sisien u għerq [[Semitiku|semitiku]], ta' djalett [[Għarbi]] li ġej mit-Tramuntana tal-[[Afrika]], għalhekk qatt ma kellu rabta mill-qrib mal-[[Għarbi Klassiku]]. Iżda tul iż-żminijiet, minħabba proċess tal-Latinizzazzjoni ta' [[Malta]], bdew deħlin bosta elementi lingwistiċi mill-Isqalli, djalett ta' art li wkoll għaddiet minn żmien ta' ħakma Għarbija. Wara l-[[Lingwa Sqallija|Isqalli]] beda dieħel ukoll it-[[Lingwa Taljana|Taljan]], fuq kollox fiż-żmien tad-daħla tal-[[Ordni Militari Sovran ta' Malta|Kavallieri tal-Ordni ta' San Ġwann]] sa meta l-Ingliż ħa post it-Taljan bħala l-ilsien uffiċjali fil-Kostituzzjoni Kolonjali tal-[[1934]]. Il-Malti huwa l-ilsien waħdieni ta' għajn semitika li jinkiteb b'ittri Latini. Studju tal-2016 juri li, fil-lingwaġġ bażiku ta’ kuljum, il-[[Maltin]] kapaċi jifhmu madwar terz ta’ dak li jingħad lilhom bl-[[Għarbi Tuneżin]] li huwa [[Għarbi tal-Maghrebi]] relatat mal-Għarbi Sqalli, filwaqt li dawk li jitkellmu bl-[[Għarbi Tuneżin]] ([[Tuneżin]]) huma kapaċi jifhmu madwar 40% ta’ dak li jingħad lilhom bil-Malti.<ref>{{Ċita web|url=https://docs.google.com/viewer?url=http%3A%2F%2Fling.auf.net%2Flingbuzz%2F002930%2Fcurrent.pdf&embedded=true&chrome=false&dov=1|titlu=Mutual Intelligibility of Spoken Maltese, Libyan Arabic and Tunisian Arabic Functionally Tested: A Pilot Study}}</ref> == Storja == {{artiklu prinċipali|Storja tal-lingwa Maltija}} L-oriġini tal-ilsien Malti huma attribwiti għall-wasla, kmieni fis-seklu 11, ta’ settlers minn Sqallija ġirien, fejn kien mitkellem is-sikolu-Għarbi, li biddel il-konkwista tal-gżira mill-Kalifat Fatimid fl-aħħar tas-seklu 9[18]. Din it-talba ġiet ikkorroborata minn studji ġenetiċi, li juru li l-Maltin kontemporanji jaqsmu antenati komuni ma’ Sqallin u Calabrians, bi ftit input ġenetiku mill-Afrika ta’ Fuq u l-Levant. Il-konkwista Normanna fl-1091, segwita mit-tkeċċija tal-Musulmani—lest sal-1249—iżola b’mod permanenti l-vernakulari mis-sors Għarbi tiegħu, u ħoloq il-kundizzjonijiet għall-evoluzzjoni tiegħu f’lingwa distinta.[18] B’kuntrast ma’ Sqallija—fejn is-Sikulo-Għarbi spiċċat u ġie mibdul bl-Isqalli—il-vernakulari f’Malta kompla jiżviluppa flimkien mat-Taljan, u eventwalment ħadu posthom bħala lingwa uffiċjali fl-1934 – flimkien mal-Ingliż.[18] L-ewwel referenza bil-miktub għall-ilsien Malti tinsab f’testment tal-1436, fejn tissejjaħ lingua maltensi. L-eqdem dokument magħruf bil-Malti, [[Cantilena|Il-Kantilena]] (Xidew il-Qada) ta’ [[Pietru Caxaro]], imur mis-seklu 15. L-ewwel dizzjunarju Malti magħruf kien manuskritt tas-seklu 16 bl-isem "Maltese-Italiano"; ġiet inkluża fil-''Biblioteca Maltese'' ta’ Mifsud fl-1764, iżda issa hija mitlufa. Lista ta’ kliem bil-Malti kienet inkluża kemm fit-''Thesaurus Polyglottus'' (1603) kif ukoll fil-''Propugnaculum Europae'' (1606) ta’ Hieronymus Megiser, li kien żar Malta fl-1588–1589; Domenico Magri ta l-etimoloġiji ta’ xi kliem Malti fil-''Hierolexicon, sive sacrum dictionarium'' tiegħu (1677). Dizzjunarju manuskritt bikri, ''Dizionario Italiano e Maltese'', ġie skopert fil-Biblioteca Vallicelliana f’Ruma fis-snin tmenin, flimkien ma’ grammatika, ir-''Regole per la Lingua Maltese'', attribwita lil Kavallier Franċiż jismu Thezan. L-ewwel lessiku sistematiku huwa dak ta’ Giovanni Pietro Francesco Agius de Soldanis, li kiteb ukoll l-ewwel grammatika sistematika tal-lingwa u ppropona ortografija standard. == Għamla == Il-Malti huwa lsien magħmul minn bċejjeċ lingwistiċi mħalltin li juru iż-żminijiet li għadda minnhom il-ġens fl-imgħoddi, imgħoddi mimli ħakmiet barranin matul mijiet ta' snin. Għalkemm għandu sisien [[Lingwa Għarbija|Għarbija]], nistgħu naraw li l-ilsien Malti huwa mibni minn għadd kbir ħafna ta' bċejjeċ li ġew minn miklem Rumanzi (mit-[[Lingwa Taljana|Taljan]] u mill-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]]) u wkoll, iktar biswitna fiż-żmien, mill-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]. Madwar terz tal-kliem għandhom oriġini [[Lingwa Għarbija|Għarbija]], xi nofs għandhom oriġini [[Lingwa Taljana|Taljana]] jew [[Lingwa Sqallija|Sqallija]], u l-bqija huma [[Lingwa Ingliża|Ingliżi]] bi ftit [[Lingwa Franċiża|Franċiżi]] wkoll. Peress li l-kliem ta’ oriġini Għarbija huma l-biċċa l-kbira tagħhom kliem bażiku ta’ kuljum, huma l-aktar użati fost il-Maltin meta jitkellmu ma’ xulxin. L-ilsien Malti beda jiġi meqjus bħala l-ilsien uffiċjali tal-gżejjer Maltin mis-sena [[1934]], meta dan iddaħħal mal-Ingliż minħabba li l-akbar biċċa tan-nies ma kinux jafu jaqraw, dan ifisser li l-ġens Malti la kien jaf jitkellem bit-Taljan u wisq inqas bl-Ingliż; dan huwa l-każ tipiku fejn bejn żewġ ġellieda, igawdi t-tielet wieħed. Kienet ġrajja kontroversjali ħafna meta wieħed jaħseb li dak iż-żmien, Malta kienet taħt il-ħakma tal-Ingliżi, u b'hekk kien hemm kunflitt ta' interess meta l-Ingliżi nfushom ħolqu kostituzzjoni li kienet tagħti daharha lill-kultura li kienet ilha tgħix għal mijiet ta' snin. Iżda wieħed ma jistax iċaħħad il-fatt li l-Ingliż kellu sehem qawwi fit-tmexxija 'l quddiem soċjo-politiku u awtonomu ta' dan il-ġens. Għalkemm il-Malti daħal f'ħafna oqsma tas-soċjetà bħalma huma l-politika, il-liġi u, sa ċertu punt, il-[[midja popolari]], l-Ingliż f'Malta huwa l-ilsien ewlieni f'dak li għandu x'jaqsam mas-settur tal-kummerċ barrani, u studji xjentifiċi (inklużi l-istudji tal-matematika, il-fiżika, il-mediċina, u b'mod mill-iktar predominanti, fl-informatika). Instab ħafna, minn riċerkaturi storiċi, f'manuskritti ġewwa l-[[Bibljoteka Nazzjonali]] fil-[[Belt Valletta]] (meqjusa fost l-eqdem imkatab nazzjonali fid-dinja), u fi bnadi oħra sabiex jiġi muri b'mod dirett it-tħaddim tal-ilsien Malti lura fis-snin, u s'issa nafu sew li dan kien mitħaddem f'sura tixbah dik tal-lum sa mis-[[Seklu XVI]]. == Ġrajjiet == Matul bosta żminijiet il-Maltin ħaddnu l-ilsien Taljan bħala l-ilsien uffiċjali tal-pajjiż. Il-Kavallieri ta' San Ġwann, bejn l-[[1530]] u l-[[1798]] ħaddnu t-Taljan bħala lsien uffiċjali (ferm qabel l-Italja stess, li ngħaqdet bħala stat wieħed, bid-djalett Toskan, il-Fjorentin, djalett Taljan ta' Firenze, bħala lsien tal-ġens) fl-[[1864]]. Mal-wasla tal-Ingliżi fis-sena [[1800]], il-gżejjer Maltin għaddew minn taħt idejn ir-re taż-Żewġ Sqallijiet, li kien wiret iċ-ċens perpetwu tal-Gżejjer Maltin mingħand is-[[Sagru Imperu Ruman]], għal taħt il-ħakma tal-[[Imperu Brittanniku]] uffiċjalment fis-sena [[1814]], u tant kienu jiswew għall-Ingliżi li dawn kienu lesti jagħmlu għall-Franċiżi mbasta Malta tibqa' f'idejhom. Dwar l-ilsien dan ma biddel xejn għaliex it-Taljan kompla jgawdi għeruq qawwija ġewwa Malta, l-aktar fost in-nies mgħallma, professjonisti, reliġjużi imlaħħqa u kummerċjanti kbar. Mal-wasla tagħhom f'Malta, l-Ingliżi sabu pajjiż bi klassi ta' nies ta' skola (tobba, avukati, kleriċi, nutara, periti u riċerkaturi) li kienu jżommu mat-Taljan, u meta tħalliet il-[[libertà tal-istampa]] naraw kif bdew ifaqqsu rivisti u ġurnali bit-Taljan. Kien fattur li poġġa lil Malta fi klassi oħra ta' territorji maħkuma mill-Ingliżi. Malta kellha l-klassi politika tagħha, il-qrati tagħha, reliġjon organizzata, u bażi infrastrutturali ta' marsiet u difiża tajbin ħafna għal dak iż-żmien. Żgur li din tal-aħħar flimkien mas-serħan tal-moħħ li l-Maltin ma kienux ser jiġġieldu kontrihom, kienu ġibda li żammew lill-Imperu Brittanniku f'Malta dak iż-żmien. Tajjeb li naraw li għalkemm il-klassi mgħallma tal-pajjiż kienet żgħira fl-għadd u għaldaqstant inqas meta mqabbla man-nies kollha, din ma kinitx karatteristika lokali biss. Tassew, din kienet qagħda li wieħed seta' jqabbel ma' bnadi oħrajn tal-Ewropa ta' nofsinhar (bħal fi [[Sqallija]] u fin-Nofsinhar tal-Italja) fejn ftit kienu n-nies li kellhom aċċess għat-tagħlim. L-element ta' konvenjenza politika beda jaqbad art ġmielu hekk kif l-ekonomija u l-kummerċ tjiebu, u dan ġara b'mod speċjali meta faqqgħet il-gwerra tal-Krimea u meta nfetaħ il Kanal ta' Sueż, li poġġa 'l Malta fil-mogħdija ewlenija tal-Imperu Britanniku. Il-preżenza militari Ingliża ġibdet kummerċ u ċaqliq ta' nies, saħħet is-snajjiet tradizzjonali marbuta mal-industriji tal-marsijiet iżda daħlet snajja' ġodda u tagħlim ġdid fil-mekkanika. F'kelma waħda, żdied il-kuntatt mal-Ingliżi tant li l-ilsien Ingliż (għax qabel ekonomikament u 'l quddiem, politikament ukoll) beda jinbet bħala t-tieni lsien wara t-Taljan. Dan tal-aħħar kien jaħkem fost il-professjonisti u kleriċi li kellhom rispett u importanza fost in-nies bla tagħlim. Il-popolin qajla kellhim aċċess għat-tagħlim għaldaqstant ftit li xejn kellhom rwol f'dan il-kuntest ta' żvilupp lingwistiku dak iż-żmien. == Alfabett Malti == {{artiklu prinċipali|Alfabett Malti}} L-alfabett Malti magħmul minn 30 ittra (24 konsonanti u 6 vokali) li jidhru f'din l-ordni: {|class="wikitable notheme" style="border-collapse:collapse;" |- |bgcolor="#EFEFEF" align="center" colspan="30" | '''[[Ittri Kbar]]''' |- |width=3% align="center"|[[A]]||width=3% align="center"|[[B]]||width=3% align="center"|[[Ċ]]||width=3% align="center"|[[D]]||width=3% align="center"|[[E]]||width=3% align="center"|[[F]]||width=3% align="center"|[[Ġ]]||width=3% align="center"|[[G]]||width=3% align="center"|[[Għ]]||width=3% align="center"|[[H]]||width=3% align="center"|[[Ħ]]||width=3% align="center"|[[I]]||width=3% align="center"|[[IE]]||width=3% align="center"|[[J]]||width=3% align="center"|[[K]]||width=3% align="center"|[[L]]||width=3% align="center"|[[M]]||width=3% align="center"|[[N]]||width=3% align="center"|[[O]]||width=3% align="center"|[[P]]||width=3% align="center"|[[Q]]||width=3% align="center"|[[R]]||width=3% align="center"|[[S]]||width=3% align="center"|[[T]]||width=3% align="center"|[[U]]||width=3% align="center"|[[V]]||width=3% align="center"|[[W]]||width=3% align="center"|[[X]]||width=3% align="center"|[[Ż]]||width=3% align="center"|[[Z]] |- |bgcolor="#EFEFEF" align="center" colspan="30" | '''[[Ittri Żgħar]]''' |- |align="center"|a||align="center"|b||align="center"|ċ||align="center"|d||align="center"|e||align="center"|f||align="center"|ġ||align="center"|g||align="center"|għ||align="center"|h||align="center"|ħ||align="center"|i||align="center"|ie||align="center"|j||align="center"|k||align="center"|l||align="center"|m||align="center"|n||align="center"|o||align="center"|p||align="center"|q||align="center"|r||align="center"|s||align="center"|t||align="center"|u||align="center"|v||align="center"|w||align="center"|x||align="center"|ż||align="center"|z |} == Grammatika == Il-grammatika tal-Malti hija fundamentalment derivata mis-Sikolu-Għarbi, għalkemm mudelli ta’ pluralizzazzjoni tan-nomi Rumanz u Ingliż jintużaw ukoll fuq kliem misluf. === Aġġettivi u avverbji === L-aġġettivi jsegwu n-nomi. M'hemm l-ebda avverbji indiġeni ffurmati separatament, u l-ordni tal-kliem hija pjuttost flessibbli. Kemm in-nomi kif ukoll l-aġġettivi ta’ oriġini Semitika jieħdu l-artiklu definit (per eżempju, It-tifel il-kbir). Din ir-regola ma tapplikax għall-aġġettivi ta’ oriġini Rumanz. == L-Ilsien Malti fil-Kostituzzjoni ta' Malta== Il-[[Kostituzzjoni Repubblikana ta’ Malta]], Kapitlu I, Artiklu 5, tgħid hekk: (1) L-ilsien Nazzjonali ta’ Malta huwa l-ilsien Malti. (2) L-ilsien Malti u l-ilsien Ingliż u dawk l-ilsna l-oħra li jistgħu jiġu preskritti mill-[[Parlament Malti|Parlament]] (b’liġi mgħoddija b’mhux anqas minn żewġ terzi tal-membri kollha tal-Kamra tad-Deputati) ikunu l-ilsna uffiċjali ta’ Malta u l-Amministrazzjoni tista’ għall-finijiet kollha uffiċjali tuża kull wieħed minn dawk l-ilsna: Iżda kull persuna tista’ tindirizza ruħha lejn l-Amministrazzjoni f’kull wieħed mill-ilsna uffiċjali u t-tweġiba tal-Amministrazzjoni għal hekk tkun b’dak l-ilsien. (3) L-ilsien tal-Qrati jkun l-ilsien Malti: Iżda l-Parlament jista’ jagħmel dak il-provvediment għall-użu tal-ilsien Ingliż f ’dawk il-każijiet u taħt dawk il-kundizzjonijiet li jista’ jippreskrivi. (4) Il-Kamra tad-Deputati tista’, meta tirregola l-proċedura tagħha, tistabbilixxi l-ilsien jew l-ilsna li għandhom ikunu wżati fi proċeduri u annotazzjonijiet parlamentari. Kapitlu VI, Artiklu 74 jgħid hekk: Ħlief kif provdut xort’oħra mill-Parlament, kull liġi għandha ssir kemm bl-ilsien Malti kif ukoll bl-ilsien Ingliż u, jekk ikun hemm xi kunflitt bejn it-test Malti u t-test Ingliż ta’ xi liġi, it-test Malti għandu jiġi minn fuq. == Kittieba bil-Malti == {{artiklu prinċipali|Letteratura Maltija}} Interessanti huwa l-għadd dejjem jikber ta' xogħlijiet letterarji Maltin ta' nies bħal [[Oliver Friggieri]], li l-kotba tiegħu ta' proża u poeżija ġew maqluba għall-bosta ilsna oħra u għadd kbir ta' kittieba żgħażagħ. L-iktar tliet kittieba Maltin magħrufa fid-dinja huma [[Francis Ebejer]] (drammaturgu), [[Dun Karm Psaila]] (il-poeta nazzjonali) u Oliver Friggieri. F'dawn l-aħħar snin bdew jiżdiedu wkoll xogħolijiet letterarji għaż-żgħażagħ. Fost dawn il-kotba, l-aktar innotati nsibu ''(Ri)Ġenerazzjoni'', ''Amina'' u ''Fittixni'' ta' [[Antoinette Borg|<u>Antoinette Borg</u>]], ''Magna Mater'' ta' Loranne Vella, ''Gramma'' ta' [[Leanne Ellul]] <ref>{{Ċita web|url=https://merlinpublishers.com/age_group/13-18/|titlu=13-18 Archives|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-05-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220701040402/https://merlinpublishers.com/age_group/13-18/|arkivju-data=2022-07-01|url-status=dead}}</ref>u r-rumanz debutt ''Mitt Elf Isem Ieħor: HappyVeganGirlJules'' ta' [[Lon Kirkop]] li dan tal-aħħar rebaħ l-edizzjoni tal-2020 tal-[[Konkors ta' Kitba Letteratura għaż-żgħażagħ]].<ref>{{Ċita web|url=https://newsbreak.edu.mt/2021/01/14/il-konkors-ta-kitba-letteratura-ghaz-zghazagh/|titlu=Il-Konkors ta’ Kitba – Letteratura għaż-Żgħażagħ|kunjom=Secretary|isem=The Office of the Permanent|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-05-29}}</ref> === Rumanziera === * [[John F. Marks]] - awtur tar-rumanz soċjali ''Tejbilhom Ħajjithom'' * [[Alfons Maria Galea]] - fundatur tas-sensiela tal-''Kotba tal-Mogħdija taż-Żmien'' bil-Malti * [[Ġino Muscat Azzopardi]] - awtur ta’ ''Anġli tan-Niket'' * [[Ġużè Aquilina]] - awtur ta' ''Taħt Tliet Saltniet'' * [[Ġużè Bonnici]] - awtur ta' rumanzi u novelli * [[Ġużè Galea]] - awtur ta' ''Raġel bil-Għaqal'', ''San Ġwann'' u rumanzi storiċi oħra * [[Ġużè Ellul Mercer]] - awtur tar-rumanz [[Leli ta’ Ħaż-Żgħir]], u djarju tal-gwerra ''Taħt in-Nar'' * [[Ġużè Orlando]] - awtur tar-rumanz ''L-Ibleh'' * [[Ġużè Chetcuti]] - awtur ta’ novelli u rumanzi, drammi kif ukoll ta’ studji kritiċi * [[Ġwann Mamo]] - awtur tar-rumanz ''Ulied in-Nanna Venut fl-Amerka'' * [[Paul Xuereb|Pawlu Xuereb]] - awtur ta’ rumanzi tad-ditektifs. * [[Kelinu Spiteri]] magħruf bħala ''Kilin''. * [[J. J. Camilleri]] - l-awtur ta' ''Aħna Sinjuri'' u rumanzi oħra * [[Frans Sammut]] - awtur ta' rumanzi fosthom ''Il-Gaġġa'', ''Samuraj'' u ''Il-Ħolma Maltija'' * [[Paul P. Borg]] - awtur ta' ''Dal-Lejl Ġie Alla'' * [[Trevor Zahra]]-awtur ta' l-ghar tax-xelter * [[Oreste Calleja]] - awtur ta' drammi, fosthom "Anestesija", "Satira", "Pawlu Redux" * [[Antoinette Borg]] - awtriċi ta' rumanzi * [[Lon Kirkop]] - awtur ta' rumanzi, dramaturgu u artist viżiv * [[Loranne Vella]] - awtriċi ta' rumanzi * [[Leanne Ellul]] - awtriċi ta' rumanzi u poeżija * [[Lara Calleja]] - awtriċi ta' rumanzi === Awturi ta' Novelli === * [[Carmel G. Cauchi]] * [[Pietru Pawl Saydon]] - awtur ta' novelli, traduttur tal-Bibbja * [[Lino Spiteri]] - awtur ta' novelli u rumanzi * [[Temi Zammit]] - kittieb tal-ktieb Il-Gżejjer ta' Malta u l-Ġrajja Tagħhom === Poeti === (''Ara wkoll [[Lista tal-poeti tal-ilsien Malti]]'') * [[Mario Azzopardi (poeta)|Mario Azzopardi]] * [[Ġorġ Borg]] * [[Rużar Briffa]] * [[Anton Buttigieg]] - Il-[[Poeta]] tan-Natura * [[Dun Frans Camilleri]] * [[Ninu Cremona]] * [[Anastasju Cuschieri]] - Il-Poeta tal-[[Santa Marija|Madonna]] * [[Ġużè Delia]] - Il-Poeta tal-Leġġendi * [[Victor Fenech]] * [[Albert Marshall]] * [[Ġużè Muscat Azzopardi]] * [[Dun Karm Psaila|Dun Karm]] - Il-Poeta Nazzjonali * [[Joe Friggieri]] * [[Oliver Friggieri]] * [[Mary Meilak]] * [[Achille Mizzi]] * [[Ġorġ Pisani]] - Il-Poeta tal-[[Storja|Istorja]] * [[Philip Sciberras]] - poeta; magħruf għall-''Mandala'' * [[Marjanu Vella]] * [[Karmenu Vassallo]] - Il-Poeta tan-Nirien * [[Ġorġ Zammit]] === Drammaturgi === * [[Oreste Calleja]] * [[Albert Cassola]] * [[Ġużè Diacono]] - [[ġurnalist]] u [[kittieb]] ta’ drammi b’tema socjali realistika. Awtur tad-dramm ''Il-Madonna taċ-Ċoqqa''. * [[Francis Ebejer]] * [[Alfred Sant]] - awtur ta' drammi, rumanzi u novelli == Aktar tagħrif == * Għal aktar tagħrif fuq il-lingwa Maltija żur: http://en.wikipedia.org/wiki/Maltese_language * [[Partit Laburista (Malta)|Il-Ħidma tal-Partit Laburista favur l-Ilsien Malti]] * Hull, Geoffrey. The Malta Language Question: A Case Study in Cultural Imperialism. Said International, Valletta, 1993. * [http://www.kunsilltalmalti.gov.mt/filebank/documents/Decizjonijiet1_25.07.08.pdf Deċizjonijiet tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti] (2008) == Referenzi == {{Referenzi}} == Għodda diġitali għall-Malti == * [https://traduzzjoni.mt National Language Technology Platform] - traduzzjoni.mt * [https://webgate.ec.europa.eu/etranslation eTranslation] * [https://iate.europa.eu IATE] * [https://www.linguee.com/ Linguee] * [https://mt.glosbe.com/ Glosbe - MT] * [http://www.ilmiklem.com Il-Miklem] - Vokabularju Tematiku, Enċiklopedija tal-Kliem, Tagħrif Kulturali. === Dizzjunarji fuq l-Internet === {{wikizzjunarju|Malti}} '''Dizzjunarju Ingliż-Malti/Malti-Ingliż''' * [http://www.dicts.info/dictionary.php?l1=English&l2=Maltese Agħfas hawn għal Dizzjunarju] '''Dizzjunarju Universali tal-Malti''' * [http://www.dicts.info/dictlist1.php?l=Maltese Agħfas hawn għal Dizzjunarju mill-Malti għal ħafna lingwi oħra] '''Dizzjunarju Bażiku Malti''' * [https://web.archive.org/web/20070930160904/http://dicts.info/basic/index.php?w=kelma&l1=maltese&l2=italian Agħfas hawn għal Dizzjunarju Bażiku tal-Malti għal xi lingwi oħra] * [https://web.archive.org/web/20170323053157/http://www.maltesedictionary.org.mt/ Dizzjunarju Malti] - MalteseDictionary.org.mt (magħrif ukoll bħala [https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/gabra/ Ġabra]) {{Lingwa Maltija}} [[Kategorija:Malta]] [[Kategorija:Lingwa Maltija| ]] [[Kategorija:Lingwi uffiċjali]] jdkstnyhttox4uz25mqrzdzhtsbbe9i 0 19841 332022 330673 2026-09-13T17:30:05Z ~2026-49731-87 28885 /* */ 332022 wikitext text/x-wiki {{Infobox plejer tal-futbol |isem_plejer = Yenz Cini |stampa = |isem_sħiħ = Yenz Cini |data_twelid = {{dte|1994|1|4|df=yes}} |post_twelid = [[Valletta]] |pajjiż_twelid = [[Malta]] |tul = |rwol = [[Gowlkiper]] |klabb_attwali = [[Valletta FC|Valletta]] |numru = 41 |snin_mixtla1 = {{0|0000}}–2010 |klabb_mixtla1 = [[Valletta FC|Valletta]] |snin1 = 2010–2015 |klabb1 = [[Valletta FC|Valletta]] |snin2 = 2015 |klabb2 = → [[Gudja United FC|Gudja United]] (self) |snin3 = 2015–2017 |klabb3 = [[Mosta FC|Mosta]] |snin4 = 2017–2018 |klabb4 = [[St. Andrews FC|St. Andrews]] |snin5 = 2018– |klabb5 = [[Valletta FC|Valletta]] |snin_nazzjonali1 = 2012– |tim_nazzjonali1 = [[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Malta ta' taħt id-19-il sena|Malta U19]] }} '''Yenz Cini''' ([[Valletta]], [[4 ta' Jannar]] [[1994]]) huwa ex plejer tal-[[futbol]] [[Malta|Malti]] li kien jilgħab mat-tim ta' [[Valletta FC|Valletta]] bħala [[gowlkiper|gowlkiper u jizen 120kg]]. == Karriera == Cini huwa prodott tal-akkademja ta' Valletta fejn ilu mal-klabb mill-età ta' erba' snin. Magħhom rebaħ żewġ kampjonati ta' taħt is-17-il sena. Huwa kellu wkoll prova mal-klabb Ingliż ta' [[Portsmouth FC|Portsmouth]]. Yenz iddebutta fil-[[Premier League Malti]] fl-14 ta' April 2012 f'rebħa ta' 1–0 kontra [[Balzan Youths FC|Balzan Youths]].<ref>{{ċita web |url=http://www.balzanyouthsfc.net/balzan%20youths%20fc%20website/Premier%20Division%20Team/Premier%20League%20Games/12.04.14%20-%20Seond%20Phase%20-%202nd%20round%20vs%20Valletta.htm |titlu=Balzan Youths FC 0 - Valletta FC 1 |pubblikatur=Balzan Youths FC |data=2012-04-14 |lingwa=Ingliż |url-status=dead }}</ref> Fil-11 ta' Lulju 2013, hu għamel id-debutt tiegħu fl-Ewropa f'logħba ta' kwalifazzjoni kontra [[SP La Fiorita|La Fiorita]] tas-San Marino.<ref>{{ċita web |url=http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=2014/matches/round=2000465/match=2012269/index.html |titlu=Valletta FC 1 - SP La Fiorita 0 |pubblikatur=UEFA |data=2013-07-11 |lingwa=Ingliż }}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20120804185543/http://www.vallettafc.net/players/yenz-cini Profil] fuq is-sit ta' Valletta * [http://int.soccerway.com/players/yenez-cini/135735/ Profil] fuq Soccerway {{DEFAULTSORT:Cini, Yenz}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Futbolers Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1994]] [[Kategorija:Plejers tal-Premier League Malti]] [[Kategorija:Plejers ta' Valletta FC]] 4imuitqix8qw8oloif5rdd3h1qoik8t 0 21217 332028 329586 2026-09-14T04:14:47Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332028 wikitext text/x-wiki {{Infobox Stadju |isem = Stejdjum Jan Breydel |laqam = |stampa = [[Image:Panoramio - V&A Dudush - Jan Breydel Stadion.jpg|250px]] |desk_stampa = |isem_sħiħ = |ismijiet_preċ = Olympiastadion |lokalità = [[Sint-Andries]], [[Bruges]], [[Belġju]] |koordinati = <!-- {{Coord|LAT|LON|type:landmark|display=inline,title}} --> |kostruzzjoni = |inawgurazzjoni = 1975 |rinovazzjoni = |espansjoni = 1998 |proprjetarju = |operatur = |wiċċ = Ħaxix |spiża_kostruzzjoni = |arkitett = |kuntrattur_ġenerali = |kuntratturi_prinċipali = |kapaċità = 29,472 |dimensjonijiet = 105 x 68m |lokatorji = [[Club Brugge]]<br>[[Cercle Brugge KSV|Cercle Brugge]] |sit_elettroniku = }} '''Stejdjum Jan Breydel''' huwa [[grawnd]] tal-futbol li jinsab ġewwa [[Sint-Andries]], [[Bruges]], [[Belġju]]. L-istadju huwa proprjetà tal-belt huwa l-istadjum taż-żewġ klabbs tal-futbol, [[Club Brugge]] u [[Cercle Brugge KSV|Cercle Brugge]]. Huwa użat prinċipalment għall-logħbiet tal-futbol, li jiswa bejn €5 u €60/siġġu/logħba.<ref>http://www.stadiumguide.com/janbreydel.htm</ref> L-istadju nbena fl-1975. Huwa bħalissa għandhu 29,472<ref>http://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/StatDoc/competitions/-Publications/01/67/58/96/1675896_DOWNLOAD.pdf</ref> siġġu. Huwa msemmi għall-[[Jan Breydel]], provokatur ta' [[Bruges Matins (storja)|Bruges Matins]], ir-ribelljoni li wasslet għall-[[Battalja tal-Golden Spurs]]. Qabel l-1999 u l-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2000|Kampjonati Ewropej 2000]], l-istadju kien magħruf bħala '''Olympiastadion''', l-Istadju Olimpiku bl-[[Lingwa Olandiż|Olandiż]], u kellu 18,000 siġġu. ==Attendenzi medja== L-attendenzi medji ta' kull staġun mill-logħbiet tal-kampjonat li saru fl-Istadju Jan Breydel għal Cercle Brugge u Club Brugge.<ref name="">{{ċita web|url=http://www.european-football-statistics.co.uk/attn.htm|titlu=european football statistics|awtur=|data=|xogħol=|editur=|aċċessdata=10 ta' Lulju 2011|data-aċċess=2013-09-09|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180112165825/http://www.european-football-statistics.co.uk/attn.htm|arkivju-data=2018-01-12|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center width=60%" |- !rowspan=1 width=20%| '''Staġun''' !rowspan=1 width=20%| '''Cercle Brugge''' !rowspan=1 width=20%| '''Club Brugge''' |- |align=center|1990-91 |align=center|3,941 |align=center|12,500 |- |align=center|1991-92 |align=center|3,659 |align=center|11,970 |- |align=center|1992-93 |align=center|3,659 |align=center|11,529 |- |align=center|1993-94 |align=center|3,647 |align=center|10,176 |- |align=center|1994-95 |align=center|3,312 |align=center|10,618 |- |align=center|1995-96 |align=center|4,129 |align=center|14,176 |- |align=center|1996-97 |align=center|4,021 |align=center|13,824 |- |align=center|1997-98 |align=center|? |align=center|13,676 |- |align=center|1998-99 |align=center|? |align=center|12,324 |- |align=center|1999–2000 |align=center|? |align=center|14,249 |- |align=center|2000-01 |align=center|? |align=center|16,265 |- |align=center|2001-02 |align=center|1,491 |align=center|17,854 |- |align=center|2002-03 |align=center|2,506 |align=center|20,976 |- |align=center|2003-04 |align=center|5,103 |align=center|23,716 |- |align=center|2004-05 |align=center|5,156 |align=center|24,432 |- |align=center|2005-06 |align=center|5,945 |align=center|25,329 |- |align=center|2006-07 |align=center|6,552 |align=center|25,034 |- |align=center|2007-08 |align=center|10,101 |align=center|26,368 |- |align=center|2008-09 |align=center|10,502 |align=center|26,085 |- |align=center|2009-10 |align=center|8,833 |align=center|24,368 |- |align=center|2010-11 |align=center|7,775 |align=center|24,113 |- |align=center|2011-12 |align=center|8,509 |align=center|24,368 |- |} ==Referenzi== {{reflist}} ==Ħoloq esterni== * [https://web.archive.org/web/20110223094407/http://clubbrugge.be/ www.clubbrugge.be] * [http://www.cerclebrugge.be www.cerclebrugge.be] * [http://allstadiums.ru/evropa/stadiony-belgii/jan-breydel.html Jan Breydel]: Ritratti * [http://www.football-match.de/club-brugge-kv-jan-breydel-stadion/ Atmosfera fl-Istejdjum Jan Breydel] {{coord|51|11|35.78|N|3|10|50.10|E|type:landmark|display=title}} {{Club Brugge KV}} {{Cercle Brugge KSV}} {{Grawnds tal-Ewwel Diviżjoni Belġjana}} [[Kategorija:Club Brugge KV|Grawnd]] [[Kategorija:Cercle Brugge KSV|Grawnd]] [[Kategorija:Grawnds tal-futbol fil-Belġju]] btvlnjrtwjt9c67ed970w8ekf7z1y92 0 21626 332023 331801 2026-09-13T20:03:36Z ~2026-49750-28 28886 /* */ 332023 wikitext text/x-wiki delete == Ekonomija == [[File:BitstampUSD weekly.png|thumb|right|400px|Grafiku tar-rata tal-kambju mad-dollaru American]] Il-valur totali tal-ekonomija tal-Bitcoin, ikkalkulat f'Diċembru tal-2012 kien ta' madwar 140 miljun dollaru Amerikan<ref>[https://blockchain.info/it/stats Statistika fuq Blockchain.info]</ref>, f'April tal-2013 1.4 biljun dollaru<ref>[http://www.bloomberg.com/news/2013-04-05/bitcoin-really-is-an-existential-threat-to-the-modern-liberal-state.html Bloomberg, Bitcoin Really Is an Existential Threat to the Modern Liberal State]</ref>, f'Novembru tal-2013, bil-kambju 1Bitcoin=540USD, il-valur reġa' tela' għal iżjed minn 6 biljun dollaru<ref>[https://it.bitstamp.net/ Live Bitcoin market capitalization by Bitstamp]</ref>. L-ekonomija bbażata fuq il-bitcoin għadha żgħira ħafna, imqabbla mal-ekonomiji li ilhom stabbiliti għal żmien twil, u s-software għadu fi stat ta' [[verżjoni beta]], ma dan kollu hemm xi bejgħ u servizzi reali li diġà jaħdmu bil-bitcoin, pereżempju, karozzi użati jew kuntratti għall-iżvillup tas-software. Il-bitcoins jiġu aċċettati kemm għal servizz fuq-il-linja u kemm għal merkanzija tanġibbli<ref name="bitcointrade">{{Ċita web |data-aċċess=2013-11-23 |titlu=Bitcoin Trade |url=http://www.bitcoin.org/trade/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110423151230/http://www.bitcoin.org/trade |arkivju-data=2011-04-23 |url-status=dead }}</ref>. Diġà hemm xi kumpanniji kbar li jaċċettaw ħlas bil-Bitcoin, pereċempju CheapAir.com, WordPress, Reddit, u OkCupid u wieħed jista' wkoll jixtri minn siti kbar bħal [[Amazon]] u [[eBay]] permezz ta' xi intermedjarji. Hemm ukoll għadd kbir ta' organizzazzjonijiet u assoċjazzjonijiet li jaċċettaw donazzjonijiet bil-bitcoin; fosthom insibu l-''Electronic Frontier Foundation''<ref>[https://supporters.eff.org/donate Pagina delle donazioni per EFF]</ref>, ''The Pirate Bay''<ref>[https://torrentfreak.com/the-pirate-bay-bitcoin-donations-130423/ The Pirate Bay Now Accepts Bitcoin Donations] da [[TorrentFreak]]</ref>, is-''Singularity Institute''<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-11-23 |titlu=SIAI donation page |url=http://singinst.org/donate/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110317151411/http://singinst.org/donate/ |arkivju-data=2011-03-17 |url-status=dead }}</ref>u l-''Associazione Luca Coscioni''<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-11-23 |titlu=Archive copy |url=http://www.associazionelucacoscioni.it/comunicato/bitcoin-lassociazione-luca-coscioni-apre-alla-possibilit-di-iscriversi-con-la-moneta |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131203013215/http://www.associazionelucacoscioni.it/comunicato/bitcoin-lassociazione-luca-coscioni-apre-alla-possibilit-di-iscriversi-con-la-moneta |arkivju-data=2013-12-03 |url-status=dead }}</ref>. Xi negozjanti, bl-użu ta' siti speċjali ta' skambju, jippermettu il-bdil tal-Bitcoin f'diversi muniti, fosthom id-dollaru Amerikan, l-[[Ewro|ewro]], ir-rublu Russu u l-jen Ġappuniż <ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-11-23 |titlu=Bitcoin Charts |url=http://bitcoincharts.com/markets/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110604053716/http://www.bitcoincharts.com/markets/ |arkivju-data=2011-06-04 |url-status=dead }}</ref>. Kulħadd jista' jivverifika l-katina ta' blokki u josserva it-tranżazzjonijiet f'ħin reali. Hemm diversi servizzi disponibbli biex jiffaċilitaw dawn l-operazzjonijiet.<ref>[http://bitcoinwatch.com bitcoinwatch.com]</ref><ref>[http://www.bitcoinmonitor.com bitcoinmonitor.com]</ref> === Differenzi mal-muniti legali === [[Stampa:total bitcoins over time.png|thumb|right|238px|Proġezzjoni tal-Bitcoins totali maż-żmien]] Bil-kontra tal-valuti legali, il-Bitcoin għandha l-karatteristika li ħadd ma jista' jikkontrolla l-valur tagħha minħabba n-natura deċentralizzata ta' kif inħalqet.<ref name="FAQ_ita">{{Ċita web |data-aċċess=2013-11-23 |titlu=Bitcoin FAQ Italiano |url=http://ilporticodipinto.it/faq |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110510091025/http://ilporticodipinto.it/faq |arkivju-data=2011-05-10 |url-status=dead }}</ref><ref name="FAQ">[https://en.bitcoin.it/wiki/FAQ Bitcoin FAQ]</ref>. Fil-każ tal-Bitcoin l-għadd tal-valuta fiċ-ċirkulazzjoni hi limitata minn qabel, għalhekk hi għall kollox prevedibbli u mela magħrufa minn dawk li jinqdew biha minn qabel<ref name="whitepaper">Nakamoto Satoshi, ''Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System'' [http://www.bitcoin.org/bitcoin.pdf]</ref>. L-inflazzjoni tal-valuta fiċ-ċirkulazzjoni għalhekk ma tistax tintuża minn entità ċentrali biex tirridistribwixxi il-ġid bejn l-utenti. It-trasferimenti huma definiti bħala bdil tal-proprjetà tal-valuta, u jsiru mingħajr il-ħtieġa ta' entità esterna li tagħmilha ta' kontrollatur bejn il-parti. Dan il-mod ta' interskambju jagħmilha impossibbli li xi ħadd jannulla t-tranżazzjoni u hekk jerġa' jieħu lura l-flus li jkunu saru ta' ħadd ieħor. Il-klijent tal-bitcoin jittrażmetti għan-nodi l-iżjed qribu u dawn min-naħa tagħhom jippropagaw il-ħlas max-xibka. Tranżazzjonijiet invalidi jew bil-qerq jiġu imċaħħda min-nodi onesti. It-tranżazzjonijiet huma bażikament b'xejn, iżda hu maħsub li se jkun hemm ħlas ta' kummissjoni meta wieħed ikun irid jiġi l-ewwel fl-ipproċessar tat-tranżazzjoni min-nodi differenti.<ref name="whitepaper"/> L-għadd totali tal-bitcoins jersaq asintotikment għal-limtu ta' 21 miljun. Id-disponibbiltà ta' flus ġodda tikber bħal [[serje ġeometrika]] kull 4 snin; fl-2013 kien hemm ġenerat nofs il-flus li jista'jkun u sal-2017 ħa jkun hemm tliet kwarti. Meta noqorbu lejn dik id-data, jekk nassumu li t-talba għall-bitcoin tikber iżjed minn proporzjonalment b'rispett tad-disponibbiltà tagħha, il-bitcoin x'aktarx ikollha deflazzjoni fil-valur (jiġifieri żieda fil-valur reali) bis-saħħa tal-iskarsità tal-munita l-ġdida. Iżda il-bitcoins huma diviżibbli sat-tmiem ċifra deċimali (u mela b'total ta' 2.1 x 10^''15'' unità), u hekk jista' jkun hemm aġġustamentm komplet tal-valur f'ambjent deflazzjonistiku.<ref name=lwn />. Skont l-iżviluppaturi, f'ambjent ta' skarsità ta' bitcoins in-nodi minflok jiffinanzjaw ruħhom bil-ħolqien ta' bitcoins ġodda u jaqalgħu mill-ħila tagħhom li jagħmlu t-tranżazzjonijiet u hekk jikkompetu fuq il-prezzijiet u jżommuhom baxxi.<ref name="whitepaper"/> === Riżultati === Jipprevedu tliet xenarji fejn il-Bitcoin tista' tfalli: l-iżvalutazzjoni tal-munita, tnaqqis kbir fin-numru ta' utenti, jew attakk frontali fuq is-sistema minn xi gvernijiet. Mhux possibbli li jiġu pprojbiti l-flus diġitali bħall-Bitcoin kollha.<ref name="obrien2010">Danny O'Brien, ''Imagine your computer as a wallet full of Bitcoins'', The Irish Times [http://www.irishtimes.com/newspaper/finance/2010/1126/1224284180416.html]</ref>>Id-deċentralizzazzjoni u l-anonimità li jagħmlu parti intrinsika mill-Bitcoin nistg]u narawhom bħala reazzjoni kontra l-proċedimenti ġudizzjarji kontra l-azjendi li jaħdmu fl-ambitu tal-flus elettroniċi bħal [[e-gold]] u [[Liberty Dollar]].<ref name="herpel2010">[http://ssrn.com/abstract=1721076] ''Observations on the Digital Currency Industry'' Herpel, Mark, 2010 </ref> L-artiklu ta' Danny O'Brien ippubblikat fl-''The Irish Times'' jgħid li "Meta 'l xi ħadd turih il-Bitcoin, jistaqsik 'Imma din legali?'" u 'Dan x'imbroll?' Nimmaġina li hemm avukati u ekonomisti li qegħdin ifittxu li jagħtu risposta għal din il-mistoqsija li mhijiex sempliċi. Nissusspetta li l-lista tan-nies li qegħdin ifittxu tweġiba għal din-domanda dalwaqt inżidu magħha l-leġiżlaturi."<ref name=obrien2010/> Fi Frar tal-2011, wara li ssemmiet fuq [[Slashdot]] u l-[[effett Slashdot]] li kkawża dan kien riperkussjonijiet fuq il-valur tal-Bitcoin u fuq il-funzjonament tajjeb ta' xi siti prinċipali marbution magħha.<ref>[http://news.slashdot.org/story/11/02/10/189246/Online-Only-Currency-BitCoin-Reaches-Dollar-Parity Online-Only Currency Bitcoin Reaches Dollar Parity] via [[Slashdot]].</ref><ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-11-23 |titlu=Bitcoin Charts |url=http://bitcoincharts.com/charts/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110202212647/http://bitcoincharts.com/charts/ |arkivju-data=2011-02-02 |url-status=dead }}</ref> == Teknoloġija == [[File:bitcoin screenshot windows7.png|thumb|350px|right|Programm tal-Bitcoin jaħdem fuq Windows 7]] IlBitcoin hi implementazzjoni peer-to-peer tal-''b-money'' proposta minn Wei Dai u minn ''Bitgold'' proposta minn Nick Szabo. Il-prinċipji tas-sistema huma deskritti fid-dokument ta' Satoshi Nakamoto, ippubblikat fl-2008.<ref name="whitepaper" /> === Panoramika === Il-Bitcoin hi bbażata fuq it-trasferiment tal-flus bejn kontijiet pubbliċi permezz tal-krittografija asimmetrika (b'ċavetta pubblika). It-tranżazzjonijiet huma kollha pubbliċi u jiġu memorizzati f'bażi tad-dejta mifruxa li tintuża biex tikkomfermahom u biex tiżgura li wieħed jonfoq l-istess flus darbtejn. === L-indirizzi === Kull persuna li tieħu sehem fix-xibka tal-Bitcoin ikollha portafoll li jkun fih numru arbitrarju ta' pari ta' ċwievet krittografiċi. Iċ-ċwievet pubbliċi, jew "indirizzi tal-bitcoin", iservu ta' punti tal-ħruġ u dħul għall-pagamenti kollha. Iċ-ċavetta privata li tikkorispondi magħhom tawtorizza l-pagament għal ċertu utent biss. L-indirizzi ma fihomx informazzjoni dwar il-proprjetarji tagħhom u huma min-natura tagħhom anonimi.<ref name="lwn">=Nathan Willis, ''Bitcoin: Virtual money created by CPU cycles'' [http://lwn.net/Articles/414452/]</ref> L-indirizzi huma sensiela każwali ta' numri u ittri b'tul medju ta' 33 karattru, li dejjem tibda bin-numru 1, bil-forma ''175tWpb8K1S7NmH4Zx6rewF9WQrcZv245W''. L-utenti jistgħu jkollhom numru arbitrarju ta' indirizzi tal-Bitcoin, u infatti wieħed jista' jiġġenera kemm irid billi l-ġenerazzjoni tagħhom ma tqumx ħafna żmen tal-kalkolu (ekwivalenti għall-ġenerazzjoni ta' par ċwievet pubblika/privata) u ma teħtieġ l-ebda kuntatt ma' nodi oħra tax-xibka. Il-ħolqien ta' par ċwievet ġdid għal kull tranżazzjoni jgħin biex jinżamm l-anonimat. === It-tranżazzjonijiet === Il-bitcoins għandhom magħhom iċ-ċavetta pubblika ta' sidhom (jiġifieri l-indirizz). Meta utent ''A'' jrid jittrasferixxi l-flus lill-utent ''B'' jagħtihom iċ-ċavetta pubblika ta' B (l-indirizz tiegħu) u jiffirmahom biċ-ċavetta privata tiegħu.<ref>[https://en.bitcoin.it/wiki/Transactions Transactions - Bitcoin]</ref> Imbagħad jittrażmetti dawn il-flus max-xibka peer-to-peer f'messaġġ apposta, it-"tranżazzjoni". Il-bqija tan-nodi jivvalidaw il-firem krittografiċi u l-ammont tal-flus qabel jaċċettawhom. === Il-katina ta' blokki u konfermi === [[File:Blockchain.svg|102px|thumb|right|Il-katina prinċipali (bl-iswed) tikkonsisti fl-itwal sensiela ta' blokki mill-ewwel (bl-aħdar) sal-blokka kurrenti. Il-blokki orfni (bil-vjola) jeżistu barra mill-katina prinċipali.]] Biex ma jkunx hemm il-possibbiltà li l-istess flus jintefqu iżjed minn darba, ix-xibka timplementa dik li Satoshi Nakamoto jiddeskrivi bħala "server ta' markatura orarja peer-to-peer",<ref>Fil-white paper tiegħu, Nakamoto kiteb: ".... nipproponu soluzzjoni għall-problema tal-infiq dobbju premezz ta' server ta' markatura orarja peer-to-peer biex tiġi ġġenerata prova komputazzjonali tal-kronoloġika ta-tranżazzjonijiet".</ref>, li jassenja identifikaturi sekwenzjali lil kull waħda mit-tranżazzjonijiet li imbagħad jissaħħu kontra attentati ta' bdil bl-użu tal-idea ta' katina ta' xhieda ta' xogħol (li jidhru fil-Bitcoin bħala "konfermi"). Kull darba li ssir tranżazzjoni, din tibda billi tidher bħala "mhux konfermata". Dan l-iststus jirrifletti l-probabbiltà li tista' titreġġa' lura b'suċċess fil-każ ta' attentat apposta. Kull tranżazzjoni mxandra lin-nodes l-oħra ma ssirx "konfermata" sakemm ma tiġix verifikata f'lista ta' markatura orarja, immaneġġatat kollettivament tat-tranżazzjonijiet magħrufa kollha, il-"katina tal-blokki". B'mod partikolari, kull nodu "ġeneratur" jiġbor it-trażazzjonijiet mhux konfermati kollha li jaf bihom ġo fajl magħruf bħala "blokk",<ref>[https://web.archive.org/web/20101124015544/http://www.bitcoin.org/wiki/doku.php?id=block_hashing_algorithm] ''Bitcoin Wiki: Block Hashing Algorithm ''</ref> li jirreferi għat-tranżazzjonijiet riċenti kollha kif ukoll għall-aħħar blokk validu li jaf bih dak in-nodu. Imbagħad jipprova joħloq hash krittografiku ta' dak il-blokk b'ċerti karatteristiki, sforz li jeħtieġ fil-medja numru definibbli ta' provi. Meta nodu jsib soluzzjoni, iħabbarha lill-bqija tan-nodi. Il-peers li jirċievu il-blokk ġdid riżolt, jivvalidawh qabel ma jaċċettawh u jżiduh mal-katina. Meta tranżazzjoni tiġi ammessa għall-ewwel darba fi blokk, tirċievi konferma. Kull darba li mill-blokk jinħolqu blokki ulied oħra marbutin miegħu, jirċievi konferma oħra għal kull blokk. Meta l-blokk li fih it-tranżazzzjoni jkollu sitt konfermi, jiġiefi jkunu nħolqu sitt blokki marbutin miegħu, il-client Bitcoin jibdel l-istat tat-tranżazzjoni minn "mhux konfermata" għal "konfermata". Il-motivazzjoni għal din il-proċedura hi li ma' kull konferma tat-tranżazzjoni, jiġifieri ma kull blokk ġdid li jinħalaq barra l-blokk bit-tranżazzjoni stess, ftit ftit isir iżjed diffiċli u jqum iżjed biex wieħed ixxejjen it-tranżazzjoni. Attakkant ipotetiku, biex jannulla tranżazzjoni b'ċertu numru ta' konfermi, ikollu jiġġenera katina parallela mingħajr it-tranżazzjoni li jrid ixejjen u magħmula min-numru ta' blokki daqs jew ogħla mill-konfermi rċevuti mit-tranżazzjoni. Fl-aħħar, il-katina tal-blokki jkun fiha l-istorja tal-movimenti kollha tal-bitcoins kollha ġenerati mill-indirizz ta' min ħalaqhom sal-indirizz tal-propjetarju attwali.<ref name="bbe">''[https://bitref.com/ Bitcoin Block Explorer]''</ref> Allura, jekk xi utent jipprova jerġa' juża muniti li diġà intużaw, ix-xibka tirrifjuta t-tranżazzjoni. L-istorja kollha tat-tranżazzjonijiet trid tinħażen ġewwa il-bażi tad-dejta tal-katina tal-blokki, li tikber kontinwament iżjed ma jiżdiedu r-records li qatt ma jitħassru. Is-sistema hi mfassla b'ċertu mod li xi utenti jeħtieġu il-bazi tad-dejta sħiħ biex jużaw il-Bitcoin - xi utenti jkollhom bżonn biss il-parti mill-bażi tad-dejta li għandha x'taqsam mal-muniti li għandhom jew jista' jkollom fil-ġejjieni. Bħalissa il-bażi għadha żgħira (less than 200 MB as of April 2011) u l-utenti kollha tas-software tal-Bitcoin jirċievu l-bażi sħiħa fuq ix-xibka peer-to-peer malli jħaddmu s-software għall-ewwel darba. Nakamoto fassal is-sistema b'mod li, minkejja li l-bażi tad-dejta tikber maż-żmien, ikun possibbli li jkollu verżjoni ridotta li tħares fid-dettal lejn xi ftit tranżazzjoniet biss, imma li tibqa' kompletament verifikabbli b'mod indipendenti. Pereżempju, għal utent privat jista' jkun interessanti li jkollu il-katina tal-blokki bit-tranżazzjonijiet li għandu x'jaqsam magħhom biss. Jew inkella jkun jixtieq inaddaf mill-bażi it-tranżazzjonijiet kollha li r-riżultati tagħhom jkunu diġà intużaw f'tranżazzjonijiet oħra, u hekk inaqqas ħafna id-daqs tal-bażi. === Il-ġenerazzjoni tal-Bitcoin === Ix-xibka tal-Bitcoin toħloq u tqassam b'mod kompletament każwali ċertu ammont ta' flus xi sitt darbiet fis-siegħa, lil dawk li jħallu miftuħa l-għażla "iġġenera l-Bitcoin" fil-client tagħhom. L-attività tal-ġenerazzjoni tal-Bitcoin spiss tissejjaħ "mining", terminu analogu għal ''gold mining'' (estrazzjoni tad-deheb).<ref name="whitepaper"/> Il-probabbiltà li ġertu utent jirċievi l-flus jiddependi mal-qawwa komputazzjonali li jżid lix-xibka, mqabbla mal-qawwa komputazzjonali tax-xibka sħiħa.<ref name="FedProb">''The FED’s Real Monetary Problem'', Thomas Luongo, [http://www.lewrockwell.com/orig6/luongo7.1.1.html] </ref> Fil-bidu il-client uffiċjali kien jippermetti l-estrazzjoni tal-Bitcoin, billi wieħed jisfrutta s-CPU biex jaħdem il-kalkoli; meta żdiedet il-qawwa totali tal-kalkolu, din il-possibbiltaà ma baqgħetx meħtieġa, u anki mhux ekonomika, u tneħħiet. Illum jeżistu programmi li fil-bidu kienu jifruttaw il-qawwa tal-GPU (Graphics Processing Unit) biex jaħdmu l-kalkoli, u issa iżjed u iżjed jiddependu saru jiddependu minn sistemi dedikati (Field Programmable Gate Array, FPGA, u Application specific integrated circuit, ASIC). In-numru ta' bitcoins maħluqin għal kull blokk fil-bidu kien 50; dan in-numru hu pprogrammat biex jonqos maż-żmien, isir nofs madwar kull 4 snin, sa kemm jasal sa żero, b'mod li qatt ma jkunu nħalqu iżjed minn 21 bitcoin b'kollox.<ref name=lwn /> Mill-28 ta' Novembru 2012, il-ħlas niżel għal 25 BTC kull blokk<ref>[https://blockchain.info/block-index/322335/000000000000048b95347e83192f69cf0366076336c639f9b7228e9ba171342e]</ref>, u hekksar għaal-4 snin ta' wara. Iżjed mal-ħlas jonqos maż-żmien, l-utenti jsiru iżjed motivati li jikkontribwixxi bil-ħila tagħhom għall-kalkoli tan-nodi li jiġġenerw blokki u jaqilgħu mill-flus tat-tranżazzjoni. In-nodi kollha tax-xibka jikkompetu biex ikunu l-ewwel li jsibu soluzzjoni g]all-problema krittografika li tirrigwarda blokk kandidat, problema li teħtieġ numru kbir ta' tentattivi. Meta nodu jsib soluzzjoni valida, iħabbarha lil bqija tax-xibka u jitlob il-proprjetà ta' blokk ġdid ta' bitcoins. Il-peeers li jirċievu s-soluzzjoni tal-blokk ġdid jivverifikawha qabel ma jaċċettawha u mbagħad iżiduha mal-katina. In-nodi jistgħu jużaw is-[[CPU]] tal-client jew jipprofittaw mis-CPU tagħhom permezz ta' software iżjed sofistikat.<ref name=lwn /><ref>[https://github.com/Diablo-D3/DiabloMiner DiabloMiner, OpenCL miner for BitCoin]</ref><ref>[https://github.com/m0mchil/poclbm poclbm, Python OpenCL bitcoin miner]</ref> L-utenti jistgħu ukoll jiġġeneraw bitcoin b'mod kollettiv billi jissieħbu f' ''mining pool''.<ref>[http://mining.bitcoin.cz/ Bitcoin Pooled Mining]</ref> Mill-punto di vista operattiv, il-mining mhux ħlief operazzjoni li tikkonsisti fis-sejba ta' soluzzjoni ta' problema matematika: identifika numru li l-hash SHA-256 <ref>Secure Hash Algorithm</ref> tal-blokk hu inqas minn livell mogħti (diffikultà varjabbli). Infatti biex blokk jiġi ġġenertat kull 10 minuti, kull nodu b'mod individwali jimmodifika d-diffikultà tal-problema li jipprova jssolvi kull ġimgħatejn, skont il-kapaċità komputazzjonali tax-xibka peer-to-peer. === Spejjeż tat-tranżazzjonijiet === Billi n-nodi mhumiex obbligati li jinkludu t-tranżazzjoniet fil-blokki li jiġġeneraw, min jibgħat bitcoin jista' jħallas minn jeddu taxxa ta' trasferiment. Meta jagħmel hekk il-veloċità tat-trasferiment tiżdied u toffri inċentiv lill-utenti biex iżommu n-nodi attivi, speċjalment meta d-diffikultà fil-ġenerazzjoni tan-nodi tiżdied jew il-kwantità fil-premju għal kull blokk jonqos maż-żmien. In-nodi jiġbru t-taxxi tat-tranżazzjoni assoċjati mat-tranżazzjonijiet kollha preċenti fil-blokk dedikat tagħhom.<ref name=lwn /> === Il-Bitcoin fuq il-media === Il-Bitcoin isemmiet fuq siti mferrxin fil-wisa' bħal ''Slashdot''<ref>[http://news.slashdot.org/story/11/02/10/189246/Online-Only-Currency-BitCoin-Reaches-Dollar-Parity Online-only currency reached Dollar parity]</ref> u r-rubrika teknika ta' ''Time''.<ref>[http://techland.time.com/2011/04/16/online-cash-bitcoin-could-challenge-governments/ Online Cash Bitcoin Could Challenge Governments, Banks]</ref> L-aħbar li il-kolossu tal-bloggs ''Automattic'' adotta, mill-15 ta' Novembru 2012, il-Bitcoin bħala metodu ta' ħlas biex jevita l-imblokk għal iżjed minn 60 pajjiż adottat minn ''PayPal'' u mill-karti tal-kreditu, kellha ħafna prominenza fuq il-media internazzjonali<ref>[http://www.lemonde.fr/technologies/article/2012/11/19/la-plateforme-wordpress-s-ouvre-au-bitcoin_1792596_651865.html Kanal teknoloġiku ta' ''Le Monde'']</ref>. Fit-''Tribeca Film Festival'' ta' New York fit-23 ta' April 2014 inwera għall-ewwel darba il-film dokumentarju ''The Rise and Rise of Bitcoin'', kronaka tal-Bitcoin mit-twelid tagħha sal-esplużżjoni fil-kobor tagħha fl-2013.<ref>[http://newsbtc.com/2014/03/17/bitcoin-documentary-film-rise-rise-bitcoin-debut-tribeca-film-festival/]</ref> Xi kandidati politiċi fl-Istati Uniti, fosthom il-kandidat Kongressjonali Demokratiku għal New York City, Jeff Kurzon qalu li jaċċettaw donazzjonijiet għall-kampanja tagħhom bil-Bitcoin.<ref name="NY Congressional Candidate Jeff Kurzon is Now Taking Donations in Bitcoin">[http://betabeat.com/2014/06/ny-congressional-candidate-jeff-kurzen-is-now-taking-donations-in-bitcoin]</ref> === Implementazzjonijiet alternattivi === Minħabba l-karatteristiki ''miftuħin'' tal-protokol u tas-software oriġinali miktub mill-kreatur tas-sistema Bitcoin, maż-żmien inħolqu programmi u libreriji li jimplementaw il-protokol tal-Bitcoin b'mod indipendenti. Dawn l-implementazzjonijiet sikwit ikunu maħsubin biex jissemplifikaw l-użu tal-Bitcoin, pereżempju biex tħalli 'l-utent li jirċievi tranżazzjonijiet mingħajr ma jkollu jħott il-katina sħiħa tal-blokki, jew iħottha f'verżjoni ridotta. Xi tipi ta' software oħra qegħdin biex jaqbdu mal-client oriġinali biex jestendulhu l-funzonijiet jew jagħmluh iżjed faċli għall-użu. ħginale per estenderne le funzioni o per agevolarne l'uso. Oħrajn huma maħsuba biex jintużaw fuq sistemi li fuqhom il-client oriġinali ma jistax jiġi eżegwit. Din hi lista ta' tipi ta' software li jimplementaw f'varji forom il-protokol tal-Bitcoin: * ''Armory'': Dan il-programm jaqbad mal-klient oriġinali u jestendilhu l-funzjonalità, u hekk jiggarantixxi livell ogħla ta' kontroll fuq it-tranżazzjonijiet. * ''MultiBit'': Dan client jniżżel verżjoni ridotta tal-katina tal-blokki, li tnaqqas ħafna iż-żminijiet ta' sinkronizzazzjoni u l-ispazju ta' arkivjazzjoni tal-client oriġinali b'kompromess minimu fil-livell ta' sikurezza. * ''Bitcoin Wallet'': Bħala prinċipju simili għal MultiBit, imma miktub għall-i''smartphones'' li għandhom is-sistema operattiva [[Android]] u [[BlackBerry]]. * ''Electrum'': Din tirreferi għal par programmi bbażat fuq approċċ client/server. L-utenti jużaw programm tal-client li bih meta jaqbdu ma' server f'eżekuzzjoni fuq magna differenti jkunu jistgħu jaraw it-tranżazzjonijiet tagħhom u joħolqu oħrajn ġodda. B'differenza mill-approċċi l-oħra, din is-sistema teħtieġ li min jesegwixxi l-client ikollu ċertu livell ta' fiduċja fis-server li jqabbad miegħu. * ''BitCoinJ'': Dan implementazzjoni bil-lingwaġġ Java żviluppat minn Mike Hearn, inġinier ma' [[Google]].<ref>[http://news.slashdot.org/story/11/03/23/0210207/Google-Engineer-Releases-Open-Source-Bitcoin-Client ''Google Engineer Releases Open Source Bitcoin Client'']</ref> * ''bitcoin-js-remote'', hu interfaċċja għall-uttenti permezz tal-''web'' żviluppata bil-[[JavaScript]] għad-daemon uffiċjali tal-Bitcoin.<ref>[https://github.com/tcatm/bitcoin-js-remote bitcoin-js-remote]</ref> * ''libbitcoin'': komunità, librerija u għodda b'sors miftuħ għall-iżvilupp ħieles tal-Bitcoin == Noti u referenzi == {{Referenzi|2}} == Ħoloq esterni == * [http://www.bitcoin.org/ Sit uffiċjali] [[Kategorija:Elettronika]] [[Kategorija:Muniti]] qn8847bdy5dk8999m6andlgv9m9n61n 332024 332023 2026-09-13T20:05:28Z ToniSant 4257 Modifiki annullati ta' [[Speċjali:Kontribuzzjonijiet/~2026-49750-28|~2026-49750-28]] ([[Diskussjoni utent:~2026-49750-28|diskussjoni]]) għall-aħħar verżjoni ta' [[Utent:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 331801 wikitext text/x-wiki Il-'''Bitcoin''' (simbolu: '''฿'''; kodiċi: '''BTC''' jew '''XBT''') hu munita elettronika maħluqa fl-2009 minn persuna jew persuni anonimi magħrufin bil-laqam [[Satoshi Nakamoto]]. L-isem Bitcoin jirreferi wkoll għas-[[software]] bis-sors miftuħ iddisinjat biex jimplementa l-protokol ta' komunikazzjoni u għax-xibka [[peer-to-peer]] li tirriżulta minnu. Kontra l-parti l-kbira tal-valuti tradizzjonali, il-Bitcoin ma tużax awtorità ċentrali. Tuża bażi ta' dejta mifruxa fost in-nodi tax-xibka li jżommu kont tat-tranżazzjonijiet u tuża l-[[krittografija]] biex timplementa l-karatteristiki l-iżjed importanti pereżempju: sid leġitmu biss jista' jonfoq, u ma jistax jonfoq l-istess bitcoins iżjed minn darba. Il-Bitcoin hi maħsuba biex ikun hemm pussess u trasferiment anonimu tal-muniti. Il-bitcoins jistgħu jiġġemmgħu fuq kompjuter personali taħt forma ta' "portafoll" jew jinżammu minn terzi parti li jagħmluha ta' bank. F'kull każ il-bitcoins jistgħu jiġu trasferiti fuq l-[[Internet]] bejn kull min għandu "indirizz tal-bitcoin". Minħabba l-istruttura [[peer-to-peer]] tax-xibka tal-bitcoin u nuqqas ta' entità ċentrali l-ebda awtorità, governattiva jew le, ma tista' timmanipula l-valur tal-bitcoin jew iddaħħal l-[[inflazzjoni]]. == Ekonomija == [[File:BitstampUSD weekly.png|thumb|right|400px|Grafiku tar-rata tal-kambju mad-dollaru American]] Il-valur totali tal-ekonomija tal-Bitcoin, ikkalkulat f'Diċembru tal-2012 kien ta' madwar 140 miljun dollaru Amerikan<ref>[https://blockchain.info/it/stats Statistika fuq Blockchain.info]</ref>, f'April tal-2013 1.4 biljun dollaru<ref>[http://www.bloomberg.com/news/2013-04-05/bitcoin-really-is-an-existential-threat-to-the-modern-liberal-state.html Bloomberg, Bitcoin Really Is an Existential Threat to the Modern Liberal State]</ref>, f'Novembru tal-2013, bil-kambju 1Bitcoin=540USD, il-valur reġa' tela' għal iżjed minn 6 biljun dollaru<ref>[https://it.bitstamp.net/ Live Bitcoin market capitalization by Bitstamp]</ref>. L-ekonomija bbażata fuq il-bitcoin għadha żgħira ħafna, imqabbla mal-ekonomiji li ilhom stabbiliti għal żmien twil, u s-software għadu fi stat ta' [[verżjoni beta]], ma dan kollu hemm xi bejgħ u servizzi reali li diġà jaħdmu bil-bitcoin, pereżempju, karozzi użati jew kuntratti għall-iżvillup tas-software. Il-bitcoins jiġu aċċettati kemm għal servizz fuq-il-linja u kemm għal merkanzija tanġibbli<ref name="bitcointrade">{{Ċita web |data-aċċess=2013-11-23 |titlu=Bitcoin Trade |url=http://www.bitcoin.org/trade/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110423151230/http://www.bitcoin.org/trade |arkivju-data=2011-04-23 |url-status=dead }}</ref>. Diġà hemm xi kumpanniji kbar li jaċċettaw ħlas bil-Bitcoin, pereċempju CheapAir.com, WordPress, Reddit, u OkCupid u wieħed jista' wkoll jixtri minn siti kbar bħal [[Amazon]] u [[eBay]] permezz ta' xi intermedjarji. Hemm ukoll għadd kbir ta' organizzazzjonijiet u assoċjazzjonijiet li jaċċettaw donazzjonijiet bil-bitcoin; fosthom insibu l-''Electronic Frontier Foundation''<ref>[https://supporters.eff.org/donate Pagina delle donazioni per EFF]</ref>, ''The Pirate Bay''<ref>[https://torrentfreak.com/the-pirate-bay-bitcoin-donations-130423/ The Pirate Bay Now Accepts Bitcoin Donations] da [[TorrentFreak]]</ref>, is-''Singularity Institute''<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-11-23 |titlu=SIAI donation page |url=http://singinst.org/donate/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110317151411/http://singinst.org/donate/ |arkivju-data=2011-03-17 |url-status=dead }}</ref>u l-''Associazione Luca Coscioni''<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-11-23 |titlu=Archive copy |url=http://www.associazionelucacoscioni.it/comunicato/bitcoin-lassociazione-luca-coscioni-apre-alla-possibilit-di-iscriversi-con-la-moneta |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131203013215/http://www.associazionelucacoscioni.it/comunicato/bitcoin-lassociazione-luca-coscioni-apre-alla-possibilit-di-iscriversi-con-la-moneta |arkivju-data=2013-12-03 |url-status=dead }}</ref>. Xi negozjanti, bl-użu ta' siti speċjali ta' skambju, jippermettu il-bdil tal-Bitcoin f'diversi muniti, fosthom id-dollaru Amerikan, l-[[Ewro|ewro]], ir-rublu Russu u l-jen Ġappuniż <ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-11-23 |titlu=Bitcoin Charts |url=http://bitcoincharts.com/markets/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110604053716/http://www.bitcoincharts.com/markets/ |arkivju-data=2011-06-04 |url-status=dead }}</ref>. Kulħadd jista' jivverifika l-katina ta' blokki u josserva it-tranżazzjonijiet f'ħin reali. Hemm diversi servizzi disponibbli biex jiffaċilitaw dawn l-operazzjonijiet.<ref>[http://bitcoinwatch.com bitcoinwatch.com]</ref><ref>[http://www.bitcoinmonitor.com bitcoinmonitor.com]</ref> === Differenzi mal-muniti legali === [[Stampa:total bitcoins over time.png|thumb|right|238px|Proġezzjoni tal-Bitcoins totali maż-żmien]] Bil-kontra tal-valuti legali, il-Bitcoin għandha l-karatteristika li ħadd ma jista' jikkontrolla l-valur tagħha minħabba n-natura deċentralizzata ta' kif inħalqet.<ref name="FAQ_ita">{{Ċita web |data-aċċess=2013-11-23 |titlu=Bitcoin FAQ Italiano |url=http://ilporticodipinto.it/faq |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110510091025/http://ilporticodipinto.it/faq |arkivju-data=2011-05-10 |url-status=dead }}</ref><ref name="FAQ">[https://en.bitcoin.it/wiki/FAQ Bitcoin FAQ]</ref>. Fil-każ tal-Bitcoin l-għadd tal-valuta fiċ-ċirkulazzjoni hi limitata minn qabel, għalhekk hi għall kollox prevedibbli u mela magħrufa minn dawk li jinqdew biha minn qabel<ref name="whitepaper">Nakamoto Satoshi, ''Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System'' [http://www.bitcoin.org/bitcoin.pdf]</ref>. L-inflazzjoni tal-valuta fiċ-ċirkulazzjoni għalhekk ma tistax tintuża minn entità ċentrali biex tirridistribwixxi il-ġid bejn l-utenti. It-trasferimenti huma definiti bħala bdil tal-proprjetà tal-valuta, u jsiru mingħajr il-ħtieġa ta' entità esterna li tagħmilha ta' kontrollatur bejn il-parti. Dan il-mod ta' interskambju jagħmilha impossibbli li xi ħadd jannulla t-tranżazzjoni u hekk jerġa' jieħu lura l-flus li jkunu saru ta' ħadd ieħor. Il-klijent tal-bitcoin jittrażmetti għan-nodi l-iżjed qribu u dawn min-naħa tagħhom jippropagaw il-ħlas max-xibka. Tranżazzjonijiet invalidi jew bil-qerq jiġu imċaħħda min-nodi onesti. It-tranżazzjonijiet huma bażikament b'xejn, iżda hu maħsub li se jkun hemm ħlas ta' kummissjoni meta wieħed ikun irid jiġi l-ewwel fl-ipproċessar tat-tranżazzjoni min-nodi differenti.<ref name="whitepaper"/> L-għadd totali tal-bitcoins jersaq asintotikment għal-limtu ta' 21 miljun. Id-disponibbiltà ta' flus ġodda tikber bħal [[serje ġeometrika]] kull 4 snin; fl-2013 kien hemm ġenerat nofs il-flus li jista'jkun u sal-2017 ħa jkun hemm tliet kwarti. Meta noqorbu lejn dik id-data, jekk nassumu li t-talba għall-bitcoin tikber iżjed minn proporzjonalment b'rispett tad-disponibbiltà tagħha, il-bitcoin x'aktarx ikollha deflazzjoni fil-valur (jiġifieri żieda fil-valur reali) bis-saħħa tal-iskarsità tal-munita l-ġdida. Iżda il-bitcoins huma diviżibbli sat-tmiem ċifra deċimali (u mela b'total ta' 2.1 x 10^''15'' unità), u hekk jista' jkun hemm aġġustamentm komplet tal-valur f'ambjent deflazzjonistiku.<ref name=lwn />. Skont l-iżviluppaturi, f'ambjent ta' skarsità ta' bitcoins in-nodi minflok jiffinanzjaw ruħhom bil-ħolqien ta' bitcoins ġodda u jaqalgħu mill-ħila tagħhom li jagħmlu t-tranżazzjonijiet u hekk jikkompetu fuq il-prezzijiet u jżommuhom baxxi.<ref name="whitepaper"/> === Riżultati === Jipprevedu tliet xenarji fejn il-Bitcoin tista' tfalli: l-iżvalutazzjoni tal-munita, tnaqqis kbir fin-numru ta' utenti, jew attakk frontali fuq is-sistema minn xi gvernijiet. Mhux possibbli li jiġu pprojbiti l-flus diġitali bħall-Bitcoin kollha.<ref name="obrien2010">Danny O'Brien, ''Imagine your computer as a wallet full of Bitcoins'', The Irish Times [http://www.irishtimes.com/newspaper/finance/2010/1126/1224284180416.html]</ref>>Id-deċentralizzazzjoni u l-anonimità li jagħmlu parti intrinsika mill-Bitcoin nistg]u narawhom bħala reazzjoni kontra l-proċedimenti ġudizzjarji kontra l-azjendi li jaħdmu fl-ambitu tal-flus elettroniċi bħal [[e-gold]] u [[Liberty Dollar]].<ref name="herpel2010">[http://ssrn.com/abstract=1721076] ''Observations on the Digital Currency Industry'' Herpel, Mark, 2010 </ref> L-artiklu ta' Danny O'Brien ippubblikat fl-''The Irish Times'' jgħid li "Meta 'l xi ħadd turih il-Bitcoin, jistaqsik 'Imma din legali?'" u 'Dan x'imbroll?' Nimmaġina li hemm avukati u ekonomisti li qegħdin ifittxu li jagħtu risposta għal din il-mistoqsija li mhijiex sempliċi. Nissusspetta li l-lista tan-nies li qegħdin ifittxu tweġiba għal din-domanda dalwaqt inżidu magħha l-leġiżlaturi."<ref name=obrien2010/> Fi Frar tal-2011, wara li ssemmiet fuq [[Slashdot]] u l-[[effett Slashdot]] li kkawża dan kien riperkussjonijiet fuq il-valur tal-Bitcoin u fuq il-funzjonament tajjeb ta' xi siti prinċipali marbution magħha.<ref>[http://news.slashdot.org/story/11/02/10/189246/Online-Only-Currency-BitCoin-Reaches-Dollar-Parity Online-Only Currency Bitcoin Reaches Dollar Parity] via [[Slashdot]].</ref><ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-11-23 |titlu=Bitcoin Charts |url=http://bitcoincharts.com/charts/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110202212647/http://bitcoincharts.com/charts/ |arkivju-data=2011-02-02 |url-status=dead }}</ref> == Teknoloġija == [[File:bitcoin screenshot windows7.png|thumb|350px|right|Programm tal-Bitcoin jaħdem fuq Windows 7]] IlBitcoin hi implementazzjoni peer-to-peer tal-''b-money'' proposta minn Wei Dai u minn ''Bitgold'' proposta minn Nick Szabo. Il-prinċipji tas-sistema huma deskritti fid-dokument ta' Satoshi Nakamoto, ippubblikat fl-2008.<ref name="whitepaper" /> === Panoramika === Il-Bitcoin hi bbażata fuq it-trasferiment tal-flus bejn kontijiet pubbliċi permezz tal-krittografija asimmetrika (b'ċavetta pubblika). It-tranżazzjonijiet huma kollha pubbliċi u jiġu memorizzati f'bażi tad-dejta mifruxa li tintuża biex tikkomfermahom u biex tiżgura li wieħed jonfoq l-istess flus darbtejn. === L-indirizzi === Kull persuna li tieħu sehem fix-xibka tal-Bitcoin ikollha portafoll li jkun fih numru arbitrarju ta' pari ta' ċwievet krittografiċi. Iċ-ċwievet pubbliċi, jew "indirizzi tal-bitcoin", iservu ta' punti tal-ħruġ u dħul għall-pagamenti kollha. Iċ-ċavetta privata li tikkorispondi magħhom tawtorizza l-pagament għal ċertu utent biss. L-indirizzi ma fihomx informazzjoni dwar il-proprjetarji tagħhom u huma min-natura tagħhom anonimi.<ref name="lwn">=Nathan Willis, ''Bitcoin: Virtual money created by CPU cycles'' [http://lwn.net/Articles/414452/]</ref> L-indirizzi huma sensiela każwali ta' numri u ittri b'tul medju ta' 33 karattru, li dejjem tibda bin-numru 1, bil-forma ''175tWpb8K1S7NmH4Zx6rewF9WQrcZv245W''. L-utenti jistgħu jkollhom numru arbitrarju ta' indirizzi tal-Bitcoin, u infatti wieħed jista' jiġġenera kemm irid billi l-ġenerazzjoni tagħhom ma tqumx ħafna żmen tal-kalkolu (ekwivalenti għall-ġenerazzjoni ta' par ċwievet pubblika/privata) u ma teħtieġ l-ebda kuntatt ma' nodi oħra tax-xibka. Il-ħolqien ta' par ċwievet ġdid għal kull tranżazzjoni jgħin biex jinżamm l-anonimat. === It-tranżazzjonijiet === Il-bitcoins għandhom magħhom iċ-ċavetta pubblika ta' sidhom (jiġifieri l-indirizz). Meta utent ''A'' jrid jittrasferixxi l-flus lill-utent ''B'' jagħtihom iċ-ċavetta pubblika ta' B (l-indirizz tiegħu) u jiffirmahom biċ-ċavetta privata tiegħu.<ref>[https://en.bitcoin.it/wiki/Transactions Transactions - Bitcoin]</ref> Imbagħad jittrażmetti dawn il-flus max-xibka peer-to-peer f'messaġġ apposta, it-"tranżazzjoni". Il-bqija tan-nodi jivvalidaw il-firem krittografiċi u l-ammont tal-flus qabel jaċċettawhom. === Il-katina ta' blokki u konfermi === [[File:Blockchain.svg|102px|thumb|right|Il-katina prinċipali (bl-iswed) tikkonsisti fl-itwal sensiela ta' blokki mill-ewwel (bl-aħdar) sal-blokka kurrenti. Il-blokki orfni (bil-vjola) jeżistu barra mill-katina prinċipali.]] Biex ma jkunx hemm il-possibbiltà li l-istess flus jintefqu iżjed minn darba, ix-xibka timplementa dik li Satoshi Nakamoto jiddeskrivi bħala "server ta' markatura orarja peer-to-peer",<ref>Fil-white paper tiegħu, Nakamoto kiteb: ".... nipproponu soluzzjoni għall-problema tal-infiq dobbju premezz ta' server ta' markatura orarja peer-to-peer biex tiġi ġġenerata prova komputazzjonali tal-kronoloġika ta-tranżazzjonijiet".</ref>, li jassenja identifikaturi sekwenzjali lil kull waħda mit-tranżazzjonijiet li imbagħad jissaħħu kontra attentati ta' bdil bl-użu tal-idea ta' katina ta' xhieda ta' xogħol (li jidhru fil-Bitcoin bħala "konfermi"). Kull darba li ssir tranżazzjoni, din tibda billi tidher bħala "mhux konfermata". Dan l-iststus jirrifletti l-probabbiltà li tista' titreġġa' lura b'suċċess fil-każ ta' attentat apposta. Kull tranżazzjoni mxandra lin-nodes l-oħra ma ssirx "konfermata" sakemm ma tiġix verifikata f'lista ta' markatura orarja, immaneġġatat kollettivament tat-tranżazzjonijiet magħrufa kollha, il-"katina tal-blokki". B'mod partikolari, kull nodu "ġeneratur" jiġbor it-trażazzjonijiet mhux konfermati kollha li jaf bihom ġo fajl magħruf bħala "blokk",<ref>[https://web.archive.org/web/20101124015544/http://www.bitcoin.org/wiki/doku.php?id=block_hashing_algorithm] ''Bitcoin Wiki: Block Hashing Algorithm ''</ref> li jirreferi għat-tranżazzjonijiet riċenti kollha kif ukoll għall-aħħar blokk validu li jaf bih dak in-nodu. Imbagħad jipprova joħloq hash krittografiku ta' dak il-blokk b'ċerti karatteristiki, sforz li jeħtieġ fil-medja numru definibbli ta' provi. Meta nodu jsib soluzzjoni, iħabbarha lill-bqija tan-nodi. Il-peers li jirċievu il-blokk ġdid riżolt, jivvalidawh qabel ma jaċċettawh u jżiduh mal-katina. Meta tranżazzjoni tiġi ammessa għall-ewwel darba fi blokk, tirċievi konferma. Kull darba li mill-blokk jinħolqu blokki ulied oħra marbutin miegħu, jirċievi konferma oħra għal kull blokk. Meta l-blokk li fih it-tranżazzzjoni jkollu sitt konfermi, jiġiefi jkunu nħolqu sitt blokki marbutin miegħu, il-client Bitcoin jibdel l-istat tat-tranżazzjoni minn "mhux konfermata" għal "konfermata". Il-motivazzjoni għal din il-proċedura hi li ma' kull konferma tat-tranżazzjoni, jiġifieri ma kull blokk ġdid li jinħalaq barra l-blokk bit-tranżazzjoni stess, ftit ftit isir iżjed diffiċli u jqum iżjed biex wieħed ixxejjen it-tranżazzjoni. Attakkant ipotetiku, biex jannulla tranżazzjoni b'ċertu numru ta' konfermi, ikollu jiġġenera katina parallela mingħajr it-tranżazzjoni li jrid ixejjen u magħmula min-numru ta' blokki daqs jew ogħla mill-konfermi rċevuti mit-tranżazzjoni. Fl-aħħar, il-katina tal-blokki jkun fiha l-istorja tal-movimenti kollha tal-bitcoins kollha ġenerati mill-indirizz ta' min ħalaqhom sal-indirizz tal-propjetarju attwali.<ref name="bbe">''[https://bitref.com/ Bitcoin Block Explorer]''</ref> Allura, jekk xi utent jipprova jerġa' juża muniti li diġà intużaw, ix-xibka tirrifjuta t-tranżazzjoni. L-istorja kollha tat-tranżazzjonijiet trid tinħażen ġewwa il-bażi tad-dejta tal-katina tal-blokki, li tikber kontinwament iżjed ma jiżdiedu r-records li qatt ma jitħassru. Is-sistema hi mfassla b'ċertu mod li xi utenti jeħtieġu il-bazi tad-dejta sħiħ biex jużaw il-Bitcoin - xi utenti jkollhom bżonn biss il-parti mill-bażi tad-dejta li għandha x'taqsam mal-muniti li għandhom jew jista' jkollom fil-ġejjieni. Bħalissa il-bażi għadha żgħira (less than 200 MB as of April 2011) u l-utenti kollha tas-software tal-Bitcoin jirċievu l-bażi sħiħa fuq ix-xibka peer-to-peer malli jħaddmu s-software għall-ewwel darba. Nakamoto fassal is-sistema b'mod li, minkejja li l-bażi tad-dejta tikber maż-żmien, ikun possibbli li jkollu verżjoni ridotta li tħares fid-dettal lejn xi ftit tranżazzjoniet biss, imma li tibqa' kompletament verifikabbli b'mod indipendenti. Pereżempju, għal utent privat jista' jkun interessanti li jkollu il-katina tal-blokki bit-tranżazzjonijiet li għandu x'jaqsam magħhom biss. Jew inkella jkun jixtieq inaddaf mill-bażi it-tranżazzjonijiet kollha li r-riżultati tagħhom jkunu diġà intużaw f'tranżazzjonijiet oħra, u hekk inaqqas ħafna id-daqs tal-bażi. === Il-ġenerazzjoni tal-Bitcoin === Ix-xibka tal-Bitcoin toħloq u tqassam b'mod kompletament każwali ċertu ammont ta' flus xi sitt darbiet fis-siegħa, lil dawk li jħallu miftuħa l-għażla "iġġenera l-Bitcoin" fil-client tagħhom. L-attività tal-ġenerazzjoni tal-Bitcoin spiss tissejjaħ "mining", terminu analogu għal ''gold mining'' (estrazzjoni tad-deheb).<ref name="whitepaper"/> Il-probabbiltà li ġertu utent jirċievi l-flus jiddependi mal-qawwa komputazzjonali li jżid lix-xibka, mqabbla mal-qawwa komputazzjonali tax-xibka sħiħa.<ref name="FedProb">''The FED’s Real Monetary Problem'', Thomas Luongo, [http://www.lewrockwell.com/orig6/luongo7.1.1.html] </ref> Fil-bidu il-client uffiċjali kien jippermetti l-estrazzjoni tal-Bitcoin, billi wieħed jisfrutta s-CPU biex jaħdem il-kalkoli; meta żdiedet il-qawwa totali tal-kalkolu, din il-possibbiltaà ma baqgħetx meħtieġa, u anki mhux ekonomika, u tneħħiet. Illum jeżistu programmi li fil-bidu kienu jifruttaw il-qawwa tal-GPU (Graphics Processing Unit) biex jaħdmu l-kalkoli, u issa iżjed u iżjed jiddependu saru jiddependu minn sistemi dedikati (Field Programmable Gate Array, FPGA, u Application specific integrated circuit, ASIC). In-numru ta' bitcoins maħluqin għal kull blokk fil-bidu kien 50; dan in-numru hu pprogrammat biex jonqos maż-żmien, isir nofs madwar kull 4 snin, sa kemm jasal sa żero, b'mod li qatt ma jkunu nħalqu iżjed minn 21 bitcoin b'kollox.<ref name=lwn /> Mill-28 ta' Novembru 2012, il-ħlas niżel għal 25 BTC kull blokk<ref>[https://blockchain.info/block-index/322335/000000000000048b95347e83192f69cf0366076336c639f9b7228e9ba171342e]</ref>, u hekksar għaal-4 snin ta' wara. Iżjed mal-ħlas jonqos maż-żmien, l-utenti jsiru iżjed motivati li jikkontribwixxi bil-ħila tagħhom għall-kalkoli tan-nodi li jiġġenerw blokki u jaqilgħu mill-flus tat-tranżazzjoni. In-nodi kollha tax-xibka jikkompetu biex ikunu l-ewwel li jsibu soluzzjoni g]all-problema krittografika li tirrigwarda blokk kandidat, problema li teħtieġ numru kbir ta' tentattivi. Meta nodu jsib soluzzjoni valida, iħabbarha lil bqija tax-xibka u jitlob il-proprjetà ta' blokk ġdid ta' bitcoins. Il-peeers li jirċievu s-soluzzjoni tal-blokk ġdid jivverifikawha qabel ma jaċċettawha u mbagħad iżiduha mal-katina. In-nodi jistgħu jużaw is-[[CPU]] tal-client jew jipprofittaw mis-CPU tagħhom permezz ta' software iżjed sofistikat.<ref name=lwn /><ref>[https://github.com/Diablo-D3/DiabloMiner DiabloMiner, OpenCL miner for BitCoin]</ref><ref>[https://github.com/m0mchil/poclbm poclbm, Python OpenCL bitcoin miner]</ref> L-utenti jistgħu ukoll jiġġeneraw bitcoin b'mod kollettiv billi jissieħbu f' ''mining pool''.<ref>[http://mining.bitcoin.cz/ Bitcoin Pooled Mining]</ref> Mill-punto di vista operattiv, il-mining mhux ħlief operazzjoni li tikkonsisti fis-sejba ta' soluzzjoni ta' problema matematika: identifika numru li l-hash SHA-256 <ref>Secure Hash Algorithm</ref> tal-blokk hu inqas minn livell mogħti (diffikultà varjabbli). Infatti biex blokk jiġi ġġenertat kull 10 minuti, kull nodu b'mod individwali jimmodifika d-diffikultà tal-problema li jipprova jssolvi kull ġimgħatejn, skont il-kapaċità komputazzjonali tax-xibka peer-to-peer. === Spejjeż tat-tranżazzjonijiet === Billi n-nodi mhumiex obbligati li jinkludu t-tranżazzjoniet fil-blokki li jiġġeneraw, min jibgħat bitcoin jista' jħallas minn jeddu taxxa ta' trasferiment. Meta jagħmel hekk il-veloċità tat-trasferiment tiżdied u toffri inċentiv lill-utenti biex iżommu n-nodi attivi, speċjalment meta d-diffikultà fil-ġenerazzjoni tan-nodi tiżdied jew il-kwantità fil-premju għal kull blokk jonqos maż-żmien. In-nodi jiġbru t-taxxi tat-tranżazzjoni assoċjati mat-tranżazzjonijiet kollha preċenti fil-blokk dedikat tagħhom.<ref name=lwn /> === Il-Bitcoin fuq il-media === Il-Bitcoin isemmiet fuq siti mferrxin fil-wisa' bħal ''Slashdot''<ref>[http://news.slashdot.org/story/11/02/10/189246/Online-Only-Currency-BitCoin-Reaches-Dollar-Parity Online-only currency reached Dollar parity]</ref> u r-rubrika teknika ta' ''Time''.<ref>[http://techland.time.com/2011/04/16/online-cash-bitcoin-could-challenge-governments/ Online Cash Bitcoin Could Challenge Governments, Banks]</ref> L-aħbar li il-kolossu tal-bloggs ''Automattic'' adotta, mill-15 ta' Novembru 2012, il-Bitcoin bħala metodu ta' ħlas biex jevita l-imblokk għal iżjed minn 60 pajjiż adottat minn ''PayPal'' u mill-karti tal-kreditu, kellha ħafna prominenza fuq il-media internazzjonali<ref>[http://www.lemonde.fr/technologies/article/2012/11/19/la-plateforme-wordpress-s-ouvre-au-bitcoin_1792596_651865.html Kanal teknoloġiku ta' ''Le Monde'']</ref>. Fit-''Tribeca Film Festival'' ta' New York fit-23 ta' April 2014 inwera għall-ewwel darba il-film dokumentarju ''The Rise and Rise of Bitcoin'', kronaka tal-Bitcoin mit-twelid tagħha sal-esplużżjoni fil-kobor tagħha fl-2013.<ref>[http://newsbtc.com/2014/03/17/bitcoin-documentary-film-rise-rise-bitcoin-debut-tribeca-film-festival/]</ref> Xi kandidati politiċi fl-Istati Uniti, fosthom il-kandidat Kongressjonali Demokratiku għal New York City, Jeff Kurzon qalu li jaċċettaw donazzjonijiet għall-kampanja tagħhom bil-Bitcoin.<ref name="NY Congressional Candidate Jeff Kurzon is Now Taking Donations in Bitcoin">[http://betabeat.com/2014/06/ny-congressional-candidate-jeff-kurzen-is-now-taking-donations-in-bitcoin]</ref> === Implementazzjonijiet alternattivi === Minħabba l-karatteristiki ''miftuħin'' tal-protokol u tas-software oriġinali miktub mill-kreatur tas-sistema Bitcoin, maż-żmien inħolqu programmi u libreriji li jimplementaw il-protokol tal-Bitcoin b'mod indipendenti. Dawn l-implementazzjonijiet sikwit ikunu maħsubin biex jissemplifikaw l-użu tal-Bitcoin, pereżempju biex tħalli 'l-utent li jirċievi tranżazzjonijiet mingħajr ma jkollu jħott il-katina sħiħa tal-blokki, jew iħottha f'verżjoni ridotta. Xi tipi ta' software oħra qegħdin biex jaqbdu mal-client oriġinali biex jestendulhu l-funzonijiet jew jagħmluh iżjed faċli għall-użu. ħginale per estenderne le funzioni o per agevolarne l'uso. Oħrajn huma maħsuba biex jintużaw fuq sistemi li fuqhom il-client oriġinali ma jistax jiġi eżegwit. Din hi lista ta' tipi ta' software li jimplementaw f'varji forom il-protokol tal-Bitcoin: * ''Armory'': Dan il-programm jaqbad mal-klient oriġinali u jestendilhu l-funzjonalità, u hekk jiggarantixxi livell ogħla ta' kontroll fuq it-tranżazzjonijiet. * ''MultiBit'': Dan client jniżżel verżjoni ridotta tal-katina tal-blokki, li tnaqqas ħafna iż-żminijiet ta' sinkronizzazzjoni u l-ispazju ta' arkivjazzjoni tal-client oriġinali b'kompromess minimu fil-livell ta' sikurezza. * ''Bitcoin Wallet'': Bħala prinċipju simili għal MultiBit, imma miktub għall-i''smartphones'' li għandhom is-sistema operattiva [[Android]] u [[BlackBerry]]. * ''Electrum'': Din tirreferi għal par programmi bbażat fuq approċċ client/server. L-utenti jużaw programm tal-client li bih meta jaqbdu ma' server f'eżekuzzjoni fuq magna differenti jkunu jistgħu jaraw it-tranżazzjonijiet tagħhom u joħolqu oħrajn ġodda. B'differenza mill-approċċi l-oħra, din is-sistema teħtieġ li min jesegwixxi l-client ikollu ċertu livell ta' fiduċja fis-server li jqabbad miegħu. * ''BitCoinJ'': Dan implementazzjoni bil-lingwaġġ Java żviluppat minn Mike Hearn, inġinier ma' [[Google]].<ref>[http://news.slashdot.org/story/11/03/23/0210207/Google-Engineer-Releases-Open-Source-Bitcoin-Client ''Google Engineer Releases Open Source Bitcoin Client'']</ref> * ''bitcoin-js-remote'', hu interfaċċja għall-uttenti permezz tal-''web'' żviluppata bil-[[JavaScript]] għad-daemon uffiċjali tal-Bitcoin.<ref>[https://github.com/tcatm/bitcoin-js-remote bitcoin-js-remote]</ref> * ''libbitcoin'': komunità, librerija u għodda b'sors miftuħ għall-iżvilupp ħieles tal-Bitcoin == Noti u referenzi == {{Referenzi|2}} == Ħoloq esterni == * [http://www.bitcoin.org/ Sit uffiċjali] [[Kategorija:Elettronika]] [[Kategorija:Muniti]] ntkshubn643ghr7e6m2b2atc5pqmqya 0 29004 332026 280342 2026-09-14T00:24:09Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332026 wikitext text/x-wiki {{Infobox plejer tal-futbol |isem_plejer = Angelo Schiavio |stampa = [[Stampa:Angelo Schiavio - 1925 - Bologna FC.jpg|250px]] |deskrizzjoni = Schiavio fl-1925 |isem_sħiħ = |data_twelid = {{data tat-twelid|1905|10|15}} |post_twelid = [[Bolonja]] |pajjiż_twelid = [[Italja]] |data_mewt = {{data tal-mewt u età|1990|9|17|1905|10|15}} |post_mewt = [[Bolonja]] |tul = 1.78 m |rwol = [[Attakkant]] |snin_mixtla1 = 1919–1920 |klabb_mixtla1 = [[Bologna FC 1909|Bologna]] |snin1 = 1921–1922 |klabb1 = Fortitudo Bologna |snin2 = 1922–1938 |klabb2 = [[Bologna FC 1909|Bologna]] |snin_nazzjonali1 = 1925–1934 |tim_nazzjonali1 = [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Italja|Italja]] |snin_kowċ1 = 1933–1934 |klabb_kowċ1 = [[Bologna FC 1909|Bologna]] |snin_kowċ2 = 1946 |klabb_kowċ2 = [[Bologna FC 1909|Bologna]] |snin_kowċ3 = 1953–1958 |klabb_kowċ3 = [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Italja|Italja]] }} '''Angelo Schiavio''' (twieled fil-15 ta' Ottubru 1905 – miet fis-17 ta' Settembru 1990) kien plejer u kowċ tal-futbol [[Italja|Taljan]]. Mat-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Italja|tim nazzjonali Taljan]] hu rebaħ it-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1934|Tazza tad-Dinja tal-1934]] fejn kienet it-tieni l-aqwa skorer b'erba' gowls, fosthom il-gowl fil-[[ħin barrani]] fil-finali kontra ċ-[[Tim nazzjonali tal-futbol taċ-Ċekoslovakkja|Ċekoslovakkja]]. == Karriera == === Klabb === Schiavio iddebutta fil-futbol mas-Società Ginnastica Fortitudo fejn magħhom lagħab l-istaġun 1921–22 tal-[[Promozione]].<ref>{{ċita web|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-schiavio_%28Enciclopedia-dello-Sport%29/|titlu=SCHIAVIO, Angelo|pubblikatur=Treccani|data-aċċess=2022-09-10|lingwa=it}}</ref><ref>{{ċita web|url=https://www.internetculturale.it/jmms/iccuviewer/iccu.jsp?id=oai%3Awww.internetculturale.sbn.it%2FTeca%3A20%3ANT0000%3AIT%5C%5CICCU%5C%5CCFI%5C%5C0410420_168715&mode=all&teca=MagTeca+-+ICCU&fulltext=1|titlu=Fortitudo batte Borgotaro 3-1 vincendo il girone Emiliano di prom.|pubblikatur=il Piccolo Sportivo|data-aċċess=2022-09-10|lingwa=it}}</ref><ref>{{ċita web|url=https://sgfortitudo.it/sezioni/calcio|titlu=Campo Salus|data-aċċess=2022-09-10|lingwa=it}}</ref> Imwieled f'familja ta' negozjanti, Schiavio lagħab fis-[[Serie A]] bil-flokk ta' [[Bologna FC 1909|Bologna]] għal sittax-il staġun ta' professjonist. L-ewwel logħba tiegħu kienet fit-28 ta' Jannar 1923 kontra l-[[Juventus FC|Juventus]] fil-kampjonat tal-[[Prima Divisione 1922–23]].<ref>{{ċita web|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/action,viewer/Itemid,3/page,0002/articleid,1170_01_1923_0024A_0002_24865458/|titlu=Bologna batte Juventus (4-1)|pubblikatur=la Stampa|data-aċċess=2022-09-10|lingwa=it|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210919080426/http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/action,viewer/Itemid,3/page,0002/articleid,1170_01_1923_0024A_0002_24865458/|arkivju-data=2021-09-19|url-status=dead}}</ref> Hu ħa post Cesare Alberti u skorja sitt darbiet fi ħdax-il logħba.<ref name="angelo-schiavio-il-piu-grande">{{ċita web|url=https://archiviotimf.blogspot.it/2013/06/angelo-schiavio-il-piu-grande.html|titlu=Angelo Schiavio, il più grande|pubblikatur=timf|data=2013-06-08|data-aċċess=2022-09-10|lingwa=it}}</ref><ref>{{ċita pubblikazzjoni|isem=Carlo F. |kunjom=Chiesa|titlu=We are the champions – I 150 fuoriclasse che hanno fatto la storia del calcio|rivista=Calcio 2000|ħarġa=25|sena=1999|paġna=63|lingwa=it}}</ref> Is-sena ta' wara, minkejja li kien fil-bidu taż-żgħożija tiegħu, wassal lill-Bologna għall-finali tal-[[Prima Divisione 1923–24|Lega Nord]], li tilfu kontra l-[[Genoa CFC|Genoa]]. Fl-1925, Schiavio iffissa postu fl-istorja bir-rebħ tal-ewwel ''scudetto'' tal-Bologna, fi staġun li ra l-finali tal-[[Prima Divisione 1924–25|Lega Nord]] kontra l-Genoa tintlagħab total ta' ħames darbiet. F'dik is-sena Schiavio skorja ħmistax-il gowl li tawh il-biljett għas-sejħa mat-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Italja|tim nazzjonali]]. Schiavio żamm medja ta' gowls impressjonati u fl-[[Prima Divisione 1925–26|istaġun 1925–26]] hu skorja 26 gowl fi 23 logħba; il-Bologna waslu sal-finali tal-Lega Nord imma tilfu fi tliet logħbiet kontra l-Juventus. Fl-[[Divisione Nazionale 1928–29|1928–29]] skorja 29 gowl f'29 logħba, fl-istaġun tat-tieni ''scudetto'' tal-Bologna. Il-bidla fil-format tal-kampjonat ftit li xejn fixklet lil Schiavio hekk kif kien il-protagonista b'25 gowl fl-[[Serie A 1931–32|istaġun 1931–32]], l-aqwa skorer flimkien ma' [[Pedro Petrone]] tal-[[ACF Fiorentina|Fiorentina]], u t-tieni l-aqwa skorer fl-[[Serie A 1932–33|istaġun sussegwenti]] bi 28 gowl, wara [[Felice Borel]] tal-Juventus. F'dawn is-snin kienet qamet rivalità bejn Schiavio u l-Arġentin [[Luis Monti]]. L-ewwel kuntatt bejniethom seħħ fil-15 ta' Awwissu 1929 fi [[Buenos Aires]] waqt turnew li l-Bologna ħadu sehem fl-Amerika t'Isfel. Waqt il-konfront, Monti għamel numru ta' daħliet fuq l-attakkant Taljan u għall-ftit ma bdietx ġlieda.<ref name="il-secolo-azzurro">{{ċita ktieb|isem=Carlo F.|kunjom=Chiesa|titlu=Il secolo azzurro|post=Bolonja|pubblikatur=Minerva|sena=2010|lingwa=it}}</ref> It-tieni avveniment kien fl-1 ta' Mejju 1932 fil-logħba tal-kampjonat bejn Bologna u l-Juventus. Fl-44 minuta Monti laqat lil Schiavio b'mod vjolenti u dan tal-aħħar kellu jinħareġ barra l-grawnd fuq l-idejn; kien hemm bżonn nofs siegħa sabiex jerġgħu jqajjmuh.<ref name="il-secolo-azzurro" /><ref>{{ċita pubblikazzjoni|url=http://dlib.coninet.it/bookreader.php?&c=1&f=894&p=4#page/4/mode/2up|titlu=Nelle alterne vicende di una grande partita i campioni d'Italia rimontano lo svantaggio e batterono il Bologna per 3-2|pubblikatur=Il Littoriale|data=1932-05-02|paġna=4|data-aċċess=2022-09-10|lingwa=it}}</ref> Snin wara kellu jkun l-intervent ta' [[Vittorio Pozzo]] sabiex jirrikonċilja ż-żewġ plejers.<ref name="il-secolo-azzurro" /> Fl-1932 u l-1934, grazzi għall-gowls tiegħu, il-Bologna saru l-ewwel u l-uniku tim Taljan ta' dak iż-żmien li rnexxielhom jirbħu t-[[Tazza Mitropa]], l-ogħla kompetizzjoni fuq livell kontinentali għall-klabbs. Fl-Italja, Schiavio kiseb żewġ ''scudetti'' oħra konsekuttivi, fl-1935–36 u l-1936–37, minkejja li f'din tal-aħħar lagħab biss żewġ logħbiet u skorja darbtejn. Hu għalaq il-karriera tiegħu ta' 33 sena. Mar-''rossoblù'', kif inhuma magħrufa l-Bologna, skorja total ta' 242 gowl fi 348 logħba tal-kampjonat. Jibqa' l-aqwa skorer fl-istorja tal-Bologna<ref>{{ċita web|url=http://www.bolognafc.it/calciatore-storia-dett.asp?id=235 |titlu=Bologna Football Club 1909 - Storia Giocatore|data-aċċess=2022-09-10|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120410040648/http://www.bolognafc.it/calciatore-storia-dett.asp?id=235|arkivju-data=2012-04-10|lingwa=it}}</ref> u r-raba' wieħed fil-kampjonat Taljan, wara [[Silvio Piola]] (290), [[Giuseppe Meazza]] (267) u [[Francesco Totti]] (250). Il-medja tiegħu ta' 0.69 gowls kull logħba hija l-aħjar fost il-plejers Taljani li skorjaw minn tal-inqas 100 gowl fis-Serie A (ugwaljat ma' [[Luigi Cevenini]]) u t-tieni l-aqwa wara [[Gunnar Nordahl]] (0.77 gowls kull logħba). It-364 logħba uffiċjali mal-Bologna ipoġġuh id-disa' fil-lista tal-plejer bl-aktar preżenzi mal-klabb.<ref>{{ċita web|url=http://www.bolognafc.it/presenze.asp|titlu=I rossoblu di tutti i tempi|pubblikatur=Bologna FC|data-aċċess=2022-09-10|arkivju-url=https://archive.is/20120720115230/http://www.bolognafc.it/presenze.asp|arkivju-data=2012-07-20|lingwa=it}}</ref> === Tim nazzjonali === Mat-tim nazzjonali Taljan lagħab l-ewwel logħba fi [[Stadio Silvio Appiani]] kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Jugożlavja|Jugożlavja]], nhar l-4 ta' Novembru 1925.<ref name="angelo-schiavio-il-piu-grande" /> F'din il-logħba skorja ż-żewġ gowls tat-Taljani fir-rebħa ta' 2–1. Minkejja l-prestazzjonijiet tiegħu fil-kampjonat, il-kowċ [[Augusto Rangone]] kien jippreferi lil [[Julio Libonatti]]. Minkejja dan xorta waħda ġie msejjaħ għall-[[Logħob Olimpiku tas-sajf 1928|Olimpjadi tal-1928]] fejn man-nazzjonal rebaħ il-midalja tal-bronż.<ref name="il-secolo-azzurro" /> [[Stampa:Schiavio goal in planicka 1934.jpg|thumb|275px|Il-gowl deċiżiv ta' Schiavio kontra ċ-Ċekoslovakkja fil-ħin barrani tat-Tazza tad-Dinja tal-1934.]] Għalkemm ma kienx preżenza fissa mat-tim nazzjonali, Schiavio ntgħażel minn Vittorio Pozzo sabiex ikopri r-rwol ta' attakkant għat-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1934|Tazza tad-Dinja tal-1934]] li saret fl-Italja, minħabba li Giuseppe Meazza kien ġeneralment iservi bħala midfilder offensiv (jew ''mezzala'') minflok f'nofs l-attakk. Schiavio skorja tliet gowls kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Istati Uniti|Istati Uniti]] fil-fażi tal-aħħar sittax u l-gowl storiku fil-finali kontra ċ-[[Tim nazzjonali tal-futbol taċ-Ċekoslovakkja|Ċekoslovakkja]] fir-rebħa ta' 2–1.<ref>{{ċita web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/article2132317.ece|pubblikatur=The Times|titlu=50 Most Important Goals|data=2007-07-24|data-aċċess=2022-09-10|isem=Alex|kunjom=Murphy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081011212433/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/article2132317.ece|arkivju-data=2008-10-11|lingwa=en}}</ref> L-Italja kisbu l-ewwel titlu dinji tagħhom u Schiavio temm it-tieni wara [[Oldřich Nejedlý]] fil-klassifika tal-aqwa skorers. Dan il-gowl u din il-logħba kellhom ikunu tal-aħħar mat-tim nazzjonali. === Kowċ === Wara t-tkeċċija ta' [[Achille Gama]] mit-tmexxija ta' Bologna, għall-istaġun 1933–34 Schiavio fforma parti mit-tmexxija proviżorja. Fl-ewwel staġun wara l-gwerra, l-1945–46, il-president tal-klabb ħatar lil Schiavio u lil [[Pietro Genovesi]] fit-tmexxija teknika tal-klabb. Madanakollu, il-prestazzjonijiet ftit li xejn eċċellaw u l-president neħħa l-inkarigu tat-tnejn li huma qabel tmiem l-istaġun. Fis-snin ħamsin, il-[[Assoċjazzjoni tal-Futbol tal-Italja|FIGC]] iddeċidiet li tpoġġi lil Schiavio fil-gwida tat-tim nazzjonali. Bejn l-1953 u l-1958 hu kien parti minn kummissjoni teknika magħmula minn persuni oħra fil-gwida tan-nazzjonali.<ref>{{ċita web|url=https://www.rsssf.org/miscellaneous/ital-coach-triv.html|titlu=ITALIAN NATIONAL TEAM COACHES|pubblikatur=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|isem=Roberto|kunjom=Di Maggio|data=2022-06-23|data-aċċess=2022-09-10|lingwa=en}}</ref> == Unuri == ;Bologna * [[Serie A]]: 1924–25, 1928–29, 1935–36, 1936–37 * [[Tazza Mitropa]]: 1932, 1934 * [[Tournoi international de l'Exposition Universelle de Paris]]: 1937 ;Italja * [[Logħob Olimpiku|Midalja tal-bronż Olimpika]]: 1928 * [[Tazza Internazzjonali]]: 1927–30, 1933–35 * [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol|Tazza tad-Dinja]]: 1934 ;Individwali * L-aqwa skorer fis-Serie A: 1931–32<ref>{{ċita web|url=https://www.rsssf.org/tablesi/italtops.html|titlu=Italy - Serie A Top Scorers|pubblikatur=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|isem1=Roberto|kunjom1=Di Maggio|isem2=Igor|kunjom2=Kramarsic|isem3=Alberto|kunjom3=Novello|data=2015-06-11|data-aċċess=2022-09-10|lingwa=en}}</ref> * [[Hall of Fame tal-futbol Taljan]]: 2012<ref>{{ċita web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/27-10-2015/hall-of-fame-vialli-mancini-facchetti-ronaldo-herrera-agnelli-tardelli-ferlaino-130676725232.shtml|titlu=Hall of fame, 10 new entry: con Vialli e Mancini anche Facchetti e Ronaldo|pubblikatur=La Gazzetta dello Sport|data=2015-10-27|data-aċċess=2022-09-10|lingwa=it}}</ref> == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == {{commonscat}} * {{nfteams}} {{DEFAULTSORT:Schiavio, Angelo}} [[Kategorija:Twieldu fl-1905]] [[Kategorija:Mietu fl-1990]] [[Kategorija:Futbolers Taljani]] 73z831o4tzg5n2hf3pqbzkq258578p6 0 30534 332029 293633 2026-09-14T04:39:23Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332029 wikitext text/x-wiki Twieled fl-1078 fl-Imdina Malta u miet fl-1115 fl-eta’ ta’ 37 sena.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Caskel|isem=Werner|sena=1966|titlu=Ǧamharat an-nasab: das genealogische Werk des Hišām Ibn-Muḥammad al-Kalbī|lingwa=Ġermaniż}}</ref> Sar ir-raba' [[Emiri ta' Malta bejn l-1053 u l-1240|Emir ta’ Malta]] fl-eta’ ta’ għaxar snin fl-1088 sa l-1115. L-ewwel żwieġ lill-Prinċipessa Richilde Kalbid u wara reġa żżewweġ lill-Prinċipessa Aisha bin Ali ta' Tunis. Mill-ewwel zwieġ kellhom lil Jafar VI, u mill-Prinċipessa Aisha kellhom lil Prinċep Ali bin Hasan Samsam u lil Prinċipessa Fariha (Chiusa) bin Hasan Samsam al-Dawla II, == Ħoloq esterni == * https://web.archive.org/web/20230802154923/https://maltagenealogy.com/arabsicilymalta/ == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Emiri ta' Malta]] [[Kategorija:Storja ta' Malta]] [[Kategorija:Twieldu fl-1078]] [[Kategorija:Mietu fl-1115]] gus5vcrvzqvn8yzpi3bvt1s1s9inztf 0 30535 332030 293635 2026-09-14T04:39:24Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332030 wikitext text/x-wiki Twieled fl-1123 fl-Imdina Malta u miet fl-1188 fl-eta’ ta’ 65 sena.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Caskel|isem=Werner|sena=1966|titlu=Ǧamharat an-nasab: das genealogische Werk des Hišām Ibn-Muḥammad al-Kalbī|lingwa=Ġermaniż}}</ref> Sar is-sitt [[Emiri ta' Malta bejn l-1053 u l-1240|Emir ta’ Malta]] fl-eta’ ta’ disa' snin fl-1132 sa mewtu fl-1188. Iżżwieġ lil Richilde di San Severino fl-1149. Minn dan iż-żwieġ kellhom lil Jafar VII li sar Emir wara missieru kif ukoll lil Prinċep Muhammad bin Hasan Samsam, Prinċipessa N. bin Hasan Samsam u lil Prinċipessa Fatimina bin Hasan Samsam. == Ħoloq esterni == * https://web.archive.org/web/20230802154923/https://maltagenealogy.com/arabsicilymalta/ == Referenzi == [[Kategorija:Emiri ta' Malta]] [[Kategorija:Storja ta' Malta]] [[Kategorija:Twieldu fl-1123]] [[Kategorija:Mietu fl-1188]] an7hgw2l7wdwfn3g8m99z2bg4ib66kd 0 30539 332031 293631 2026-09-14T04:39:25Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332031 wikitext text/x-wiki Twieled fl-1173 fl-Imdina Malta u miet fl-1233 fl-eta’ ta’ 60 sena.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Caskel|isem=Werner|sena=1966|titlu=Ǧamharat an-nasab: das genealogische Werk des Hišām Ibn-Muḥammad al-Kalbī|lingwa=Ġermaniż}}</ref> Sar it--it-tmien [[Emiri ta' Malta bejn l-1053 u l-1240|Emir ta’ Malta]] fl-eta’ ta’ tnejn u għoxrin sena fl-1195 u ħakem lil Malta u Għawdex għal 38 sena sa mewtu fl-1233. Iżżewweġ lil Viva di Castelvetere u kellhom it-tfal, fosthom lil Jafar VIII (twieled 1195) li sar emir wara missieru, lil Prinċep Calafat bin Hasan Samsam Kabid (twieled 1198), il-Prinċep Seykil bin Hasan Samsam (twieled 1200) u lil Prinċep Zirenzu bin Hasan Samsam (twieled 1205). == Ħoloq esterni == * https://web.archive.org/web/20230802154923/https://maltagenealogy.com/arabsicilymalta/ == Referenzi == [[Kategorija:Emiri ta' Malta]] [[Kategorija:Storja ta' Malta]] [[Kategorija:Twieldu fl-1173]] [[Kategorija:Mietu fl-1233]] kf2fltivkbay1kl6v19y5aa6vw2k2o0 0 32448 332021 315838 2026-09-13T16:20:54Z Hike395 25419 /* Ġeografija */ Uża l-mappa tal-2013 b'riżoluzzjoni ogħla. 332021 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Tunnel View, Yosemite Valley, Yosemite NP - Diliff.jpg|daqsminuri|266x266px|Il-Wied ta' Yosemite mill-Veduta tal-Mina.]] Il-'''Park Nazzjonali ta' Yosemite''' (pronunzja: /joʊˈsɛmɪti/ ''yoh-SEM-ih-tee'')<ref>{{Ċita web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Yosemite+Falls|titlu=Definition of YOSEMITE FALLS|sit=www.merriam-webster.com|lingwa=en|data-aċċess=2024-08-07}}</ref> huwa park nazzjonali f'California,<ref>Harris, Ann G. (1998). ''Geology of National Parks'' (Fifth ed.). Kendall, Iowa: Hunt Publishing. ISBN <bdi>0787253537</bdi>. p. 324.</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.visitcalifornia.com/region/discover-high-sierra|titlu=Discover the High Sierra {{!}} Visit California|data=2020-06-03|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-08-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200603003117/http://www.visitcalifornia.com/region/discover-high-sierra|arkivju-data=2020-06-03|url-status=dead}}</ref> l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Imiss fix-Xlokk mal-Foresta Nazzjonali ta' Sierra u fil-Majjistral mal-Foresta Nazzjonali ta' Stanislaus. Il-park jiġi ġestit mis-Servizz tal-Parks Nazzjonali u jkopri 759,620 akru (1,187 mil kwadru; 3,074 km²) f'erba' kontej – iċċentrat f'Tuolumne u f'Mariposa, u estiż fit-Tramuntana u fil-Lvant lejn Mono u fin-Nofsinhar lejn Madera. Tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-1984<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/308|titlu=Yosemite National Park|sit=whc.unesco.org|data-aċċess=2024-08-07}}</ref> u huwa rikonoxxut internazzjonalment għall-irdumijiet tal-granit, għall-kaskati, għan-nixxigħat ċari, għall-foresti tas-siġar ġganteski tas-sequoia, għal-lagi, għall-muntanji, għall-mergħat, għall-glaċieri u għall-[[bijodiversità]] tiegħu.<ref name=":1">{{Ċita web|url=http://www.nps.gov/archive/yose/nature/nature.htm|titlu=Yosemite National Park|data=2007-01-25|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-08-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070125062753/http://www.nps.gov/archive/yose/nature/nature.htm|arkivju-data=2007-01-25|url-status=bot: unknown}}</ref> Kważi 95 fil-mija tal-park huwa ddeżinjat bħala żona naturali selvaġġa.<ref>{{Ċita web|url=http://www.nps.gov/yose/planyourvisit/yosemitewilderness.htm|titlu=Yosemite Wilderness - Yosemite National Park (U.S. National Park Service)|data=2015-12-19|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-08-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151219025803/http://www.nps.gov/yose/planyourvisit/yosemitewilderness.htm|arkivju-data=2015-12-19|url-status=bot: unknown}}</ref> Yosemite huwa wieħed mill-ikbar ħabitats u l-inqas frammentat fis-Sierra Nevada. Il-[[ġeoloġija]] tiegħu hija kkaratterizzata mill-granit u minn fdalijiet ta' blat iktar antik. Madwar 10 miljun sena ilu, is-Sierra Nevada ġiet olzata u xxaqilbet biex tifforma x-xaqlibiet uniċi tal-katina muntanjuża, u dan żied il-pendil wieqaf tal-qigħan tan-nixxigħat u tax-xmajjar, u fforma kanjons fondi u dojoq. Madwar miljun sena ilu ffurmaw il-glaċieri fl-elevazzjonijiet l-iktar għoljin. Dawn iċċaqilqu 'l isfel tul ix-xaqlibiet u naqqxu u ffurmaw il-Wied ta' Yosemite b'għamla ta' U. L-insedjaturi Amerikani [[Ewropa|Ewropej]] daħlu għall-ewwel darba fil-wied fl-1851. Vjaġġaturi oħra daħlu qabel, iżda [[James D. Savage]] ġie akkreditat li skopra ż-żona li mbagħad saret il-Park Nazzjonali ta' Yosemite.<ref>{{Ċita web|url=https://www.nps.gov/parkhistory/online_books/yose/kuykendall/sec.htm|titlu=Yosemite NP: Early History of Yosemite Valley|data=2022-02-18|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-08-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220218160004/https://www.nps.gov/parkhistory/online_books/yose/kuykendall/sec.htm|arkivju-data=2022-02-18|url-status=bot: unknown}}</ref> L-Amerikani Nattivi ilhom jabitaw ir-reġjun għal kważi 4,000 sena, għalkemm il-[[Bniedem|bnedmin]] jaf żaru s-sit għall-ewwel darba saħansitra bejn 8,000 u 10,000 sena ilu.<ref>''Yosemite: Official National Park Service Handbook''. no. 138. Washington, DC: National Park Service. 1989. p. 102.</ref><ref>Solnit, Rebecca (2014). ''Savage Dreams: a Journey into the Hidden Wars of the American West''. Berkeley: University of California Press. ISBN <bdi>978-0-520-95792-3</bdi>.</ref> Yosemite kien kritiku għall-iżvilupp tal-kunċett tal-parks nazzjonali. [[Galen Clark]] u oħrajn għamlu pressjoni biex il-Wied ta' Yosemite jiġi protett mill-iżvilupp, u fl-aħħar mill-aħħar wasslu biex il-President [[Abraham Lincoln]] jiffirma l-Għotja ta' Yosemite tal-1864 li ddikjarat lil Yosemite bħala art ippreservata federalment.<ref>{{Ċita web|url=http://www.nps.gov/yose/historyculture/index.htm|titlu=Yosemite National Park - History & Culture (U.S. National Park Service)|data=2007-05-02|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-08-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070502182407/http://www.nps.gov/yose/historyculture/index.htm|arkivju-data=2007-05-02|url-status=bot: unknown}}</ref> Fl-1890, [[John Muir]] mexxa moviment li rnexxielu jimmotiva lill-Kungress jistabbilixxi l-Wied ta' Yosemite u l-inħawi tal-madwar bħala Park Nazzjonali. Dan għen biex iwitti t-triq għas-Sistema tal-Parks Nazzjonali. Yosemite jattira madwar erba' miljun viżitatur fis-sena. Il-biċċa l-kbira tal-viżitaturi jqattgħu l-maġġoranza tal-ħin tagħhom fis-seba' mili kwadri (18 km²) tal-wied. Il-park kiseb rekord ta' viżitaturi fl-2016, meta qabeż il-ħames miljun viżitatur għall-ewwel darba.<ref>{{Ċita web|url=https://irma.nps.gov/Stats/SSRSReports/Park%20Specific%20Reports/Annual%20Park%20Recreation%20Visitation%20(1904%20-%20Last%20Calendar%20Year)|titlu=Stats Report Viewer|data=2019-06-11|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-08-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190611041047/https://irma.nps.gov/Stats/SSRSReports/Park%20Specific%20Reports/Annual%20Park%20Recreation%20Visitation%20(1904%20-%20Last%20Calendar%20Year)|arkivju-data=2019-06-11|url-status=bot: unknown}}</ref> Fl-2023, il-park kellu kważi erba' miljun viżitatur.<ref>{{Ċita web|url=https://www.nationalgeographic.com/travel/national-parks/article/most-visited-parks-photos|titlu=Top 10 most visited national parks|data=2024-03-27|sit=Travel|lingwa=en|data-aċċess=2024-08-07}}</ref> == Toponimu == Il-[[kelma]] ''Yosemite'' (li oriġinat minn ''yohhe'meti,'' "dawk qattiela" bil-lingwa Miwok) storikament kienet tirreferi għall-isem li l-poplu Miwok ta lill-poplu Ahwahneechee, it-tribù indiġena residenti.<ref>{{Ċita web|url=http://www.yosemite.ca.us/library/origin_of_word_yosemite.html|titlu=Origin of the Word Yosemite — What does Yosemite mean? Naming Yosemite Etymology: where did the place name Yosemite come from?|data=2007-01-05|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-08-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070105223109/http://www.yosemite.ca.us/library/origin_of_word_yosemite.html|arkivju-data=2007-01-05|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.etymonline.com/index.php?search=Yosemite&searchmode=none|titlu=Online Etymology Dictionary|data=2017-05-25|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-08-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170525092757/http://www.etymonline.com/index.php?search=Yosemite&searchmode=none|arkivju-data=2017-05-25|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>Barrett, S. A. (2010). ''Myths of the southern sierra miwok''. Nabu Press. ISBN <bdi>978-1-177-40758-8</bdi>.</ref> Qabel, ir-reġjun kien issejjaħ bħala "Ahwahnee" ("ħalq kbir") mill-unika abitanti indiġeni tiegħu, l-Ahwahneechee. It-terminu ''Yosemite'' bil-lingwa Miwok faċilment jiġi konfuż ma' terminu simili li jirreferi għal "ors grizzly", u dan huwa żball pjuttost komuni.<ref>Beeler, Madison Scott (1955). "Yosemite and Tamalpais". ''Journal of the American Name Society''. '''3''' (3): 185–86.</ref> == Storja == === Gwerer tal-Ahwahneechee u ta' Mariposa === {{multiple image|align=right|direction=horizontal|header_align=center|header=|image1=Miwok-Paiute ceremony in 1872 at current site of Yosemite Lodge.jpeg|width1=195|alt1=|caption1=Ċerimonja tal-Mono ta' Paiute tal-1872.|image2=Lafayette Bunnell 1880.jpg|width2=160|alt2=engraving of Dr Lafayette Bunnell, showing him as an older man with a craggy face, short bristly hair and a cropped grey beard.|caption2=Lafayette Bunnell ta isem il-Wied ta' Yosemite.}}In-nattivi indiġeni ta' Yosemite jissejħu Ahwahneechee, jiġifieri "persuni li jgħixu fl-abitazzjonijiet" f'Ahwahnee. Il-poplu Ahwahneechee kien l-uniku tribù li għex fi ħdan il-konfini tal-park, iżda tribujiet oħra għexu fiż-żoni tal-madwar. Flimkien iffurmaw popolazzjoni indiġena ikbar f'California, imsejħa l-poplu Miwok tan-Nofsinhar tas-Sierra. Dawn huma relatati mat-tribujiet Mono u Paiute tat-Tramuntana. Tribujiet oħra bħall-poplu Miwok tas-Sierra Ċentrali u l-poplu Yokut, li t-tnejn għexu fil-Wied ta' San Joaquin u f'California ċentrali, żaru Yosemite biex jagħmlu kummerċ u biex jiżżewġu bejniethom. Din irriżultat f'taħlit bejn il-[[Kultura|kulturi]] li għen biex tiġi ppreservata l-preżenza tagħhom f'Yosemite wara li l-insedjamenti Amerikani bikrin u l-iżvilupp urban heddew is-sopravivenza tagħhom. Il-veġetazzjoni u l-[[Annimal|annimali]] tal-kaċċa fir-reġjun kienu simili għal dawk taż-żminijiet moderni; il-ġandar kien prodott tal-ikel bażiku, flimkien ma' żrieragħ u pjanti oħra, is-salamun u ċ-ċriev. It-Tellieqa Sfrenata għad-Deheb tal-1848–1855 f'California kienet avveniment ewlieni li kellu impatt fuq il-popolazzjoni nattiva. Attirat iktar minn 90,000 Amerikan Ewropew lejn l-inħawi fl-1849, u kkawżat kompetizzjoni għar-riżorsi bejn il-minaturi tad-deheb u r-residenti. Madwar 70 sena qabel it-Tellieqa għad-Deheb, il-popolazzjoni indiġena kienet stmata li kienet tammonta għal 300,000 ruħ, u f'qasir żmien niżlet għal 150,000 ruħ, u għaxar snin biss wara, kien fadal biss 50,000 ruħ. Dan kien dovut ukoll minħabba l-mard, it-tnaqqis fir-rata tat-twelid, il-ġuħ u l-kunflitti. Il-kunflitt f'Yosemite, magħruf bħala l-Gwerra ta' Mariposa, kien parti mill-ġenoċidju ta' California, li kien jinvolvi l-qtil sistemiku tal-popli indiġeni fl-istat kollu bejn is-snin 40 u 70 tas-seklu 19. Il-gwerra bdiet f'Diċembru 1850 meta California ffinanzjat milizja statali biex tkeċċi l-popli nattivi mit-territorju kkontestat u biex toħnoq ir-reżistenza tal-Amerikani nattivi għall-influss tal-Amerikani Ewropej. [[File:Chief_Tenaya_by_Sculptor_Sal_Maccarone_carved_in_1990.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Chief_Tenaya_by_Sculptor_Sal_Maccarone_carved_in_1990.jpg|daqsminuri|226x226px|[[Skultura]] tal-Kap Tenaya magħmula minn [[Sal Maccarone]].]] It-tribujiet ta' Yosemite spiss serqu mingħand l-insedjaturi u l-minaturi, u xi kultant kienu joqtluhom, bi tpattija għall-isterminju/għad-domestikazzjoni tal-poplu tagħhom, u għat-telf tal-artijiet u tar-riżorsi tagħhom. Il-gwerra u l-formazzjoni tal-Battaljun ta' Mariposa kienu parzjalment ir-riżultat ta' inċident uniku li kien jinvolvi lil James Savage, kummerċjant minn Fresno, li ċ-ċentru kummerċjali tiegħu ġie attakkat f'Diċembru 1850. Wara l-inċident, Savage qanqal lil minaturi oħra u kiseb l-appoġġ tal-uffiċjali lokali sabiex jagħmel gwerra kontra n-nattivi. Huwa nħatar bħala Maġġur tal-Armata tal-Istati Uniti tal-Battaljun ta' Mariposa fil-bidu tal-1851. Hu u l-Kaptan [[John Boling]] kienu responsabbli għall-persegwitazzjoni tal-poplu Ahwahneechee, immexxi mill-Kap Tenaya, u ġegħeluhom imorru lejn il-Punent u 'l barra minn Yosemite. F'Marzu 1851 taħt il-kmand ta' Savage, il-Battaljun ta' Mariposa qabad madwar 70 Ahwahneechee u ppjana li jeħodhom lejn riżerva fi Fresno, iżda rnexxielhom jaħarbu. Iktar 'il quddiem f'Mejju, taħt il-kmand ta' Boling, il-battaljun qabad 35 Ahwahneechee, inkluż il-Kap Tenaya, u ġegħelhom jimmarċjaw lejn ir-riżerva. Il-biċċa l-kbira eventwalment tħallew jitilqu u l-bqija ħarbu. Tenaya u oħrajn ħarbu tul is-Sierra Nevada u insedjaw mal-Mono fil-Lag ta' Paiutes. Tenaya u wħud minn sħabu fl-aħħar mill-aħħar inqatlu fl-1853 jew minħabba li serqu xi [[Żiemel|żwiemel]] jew inkella minħabba kunflitt fil-logħob tal-azzard. Dawk li baqgħu ħajjin fost il-grupp ta' Tenaya u Ahwahneechee oħra ġew assorbiti fi ħdan it-tribù Mono tal-Lag ta' Paiute. Rakkonti dwar dan il-battaljun kienu l-ewwel rapporti ddokumentati ta' Amerikani Ewropej li daħlu fil-Wied ta' Yosemite. Flimkien mal-unità ta' Savage kien hemm it-[[tabib]] [[Lafayette Bunnell]], li iktar 'il quddiem kiteb dwar l-impressjonijiet tiegħu rigward il-wied f'''The Discovery of the Yosemite'' (L-Iskoperta ta' Yosemite). Bunnell ġie akkreditat li ta l-isem lill-Wied ta' Yosemite, abbażi tal-intervisti tiegħu mal-Kap Tenaya. Bunnell kiteb li l-Kap Tenaya kien il-fundatur tal-kolonja tal-Ahwahnee. Bunnell bi żball kien jemmen li l-kelma "Yosemite" kienet tfisser "ors grizzly adult". === Preżenza kontinwa tal-popli indiġeni === [[File:Lucy_Telles_basket.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lucy_Telles_basket.jpg|daqsminuri|163x163px|Qoffa minsuġa minn [[Lucy Telles]] (1885–1955).]] Wara l-Gwerra ta' Mariposa, l-Amerikani Nattivi baqgħu jgħixu fl-inħawi ta' Yosemite b'numri mnaqqsa. Il-kumplament tal-membri tat-tribù Ahwahneechee ta' Yosemite ġew imġiegħla jagħmlu rilokazzjoni lejn villaġġ li nbena fl-1851 mill-gvern statali. Huma tgħallmu jgħixu f'dan il-kamp b'drittijiet limitati, adattaw għall-bidla fl-ambjent u daħlu fl-industrija tat-turiżmu permezz tal-impjieg u n-negozji ż-żgħar, fejn immanifatturaw u bigħu l-merkanzija u pprovdew is-servizzi. Fl-1953, is-Servizz tal-Parks Nazzjonali pprojbixxa lin-nattivi kollha li ma kinux impjegati milli jirresjedu fil-park u keċċa lil dawk li ma kinux impjegati u li kellhom residenza. Fl-1969, bi ftit familji biss li kien għad fadal fil-park, is-Servizz tal-Park Nazzjonali keċċa l-kumplament tal-poplu nattiv li kien għadu jgħixu fi ħdan il-park (l-impjegati kollha tal-park u l-familji tagħhom) u ttrasferihom lejn żona b'abitazzjonijiet tal-gvern għall-impjegati tal-park u qered il-villaġġ bħala parti minn eżerċizzju tat-tifi tan-nar. Wara l-Mużew ta' Yosemite hemm il-Villaġġ Indjan ta' Ahwahnee" rikostruwit, li jinsab qrib iċ-Ċentru għall-Viżitaturi tal-Wied ta' Yosemite. Sal-aħħar tas-seklu 19, il-popolazzjoni tal-abitanti nattivi kollha f'Yosemite, minkejja li kien diffiċli li wieħed ikun jaf fiċ-ċert, kienet stmata li kienet tlaħħaq bejn 30 u diversi mijiet. Il-poplu Ahwahneechee u d-dixxendenti tiegħu ma kienx faċli biex jiġu identifikati. L-aħħar persuna Ahwahneechee ta' nisel 100 % Ahwahneechee mietet fl-1931. Isimha kien Totuya jew Maria Lebrado. Hija kienet in-neputija tal-Kap Tenaya u waħda mill-ħafna li ġew imkeċċija mill-artijiet anċestrali. Il-poplu Ahwahneechee jgħix fil-memorja tad-dixxendenti tiegħu, in-Nattivi sħabhom ta' Yosemite, u permezz tal-wirja ta' Yosemite fil-Mużew ta' Smithsonian u ta' Yosemite. Bħala metodu ta' awtopreservazzjoni u reżiljenza, il-poplu indiġenu ta' California ppropona trattati fl-1851 u fl-1852 li kienu jistabbilixxu riżervi tal-art għalihom, iżda l-Kungress irrifjuta li jirratifikahom. Il-Ġens Miwuk tan-Nofsinhar tas-Sierra qed jipprova jikseb sovranità tribali u rikonoxximent federali. Is-Servizz tal-Parks Nazzjonali ħoloq politiki biex jipproteġi s-siti sagri u biex jippermetti lill-Poplu Nattiv jirritorna lejn art twelidu u juża r-riżorsi tal-park nazzjonali. === Turisti bikrin === {{multiple image|align=right|direction=horizontal|header_align=center|header=|image1=30. The dead giant.jpg|width1=194|alt1=|caption1=Is-Siġra Ġganteska Mejta (għall-ħabta tas-snin 70 tas-seklu 19).|image2=8. The vernal fall, Yosemite valley.jpg|width2=188|alt2=|caption2=Il-Kaskata ta' Vernal (għall-ħabta tas-snin 70 tas-seklu 19).}}Fl-1855, l-imprenditur [[James Mason Hutchings]], l-artist [[Thomas Ayres]] u tnejn oħra kienu l-ewwel turisti li żaru l-park. Hutchings u Ayres kienu responsabbli għall-biċċa l-kbira tar-reklamar bikri ta' Yosemite, billi kitbu artikli u ħarġiet speċjali dwar il-wied. L-istil ta' Ayres kien mimli angularità esaġerata. Ix-xogħlijiet u r-rakkonti bil-miktub tiegħu ġew distribwiti fuq livell nazzjonali, u saret wirja tat-tpinġijiet tiegħu fil-[[Belt ta' New York]]. L-isforzi tar-reklamar ta' Hutchings bejn l-1855 u l-1860 żiedu t-turiżmu lejn Yosemite. In-nattivi appoġġaw it-tkabbir tal-industrija tat-turiżmu u ħadmu bħala ħaddiema ġenerali jew tat-tindif. Iktar 'il quddiem, kienu jagħmlu [[Żfin|żifniet]] għat-turisti, kienu jagħmluha ta' gwidi, u kienu jbigħu oġġetti [[Artiġjan|artiġjanali]], l-iktar qfief minsuġa. Il-villaġġ Indjan u l-poplu tiegħu kien isaħħar lill-viżitaturi, speċjalment lil James Hutchings li kien jitkellem favur it-turiżmu lejn Yosemite. Hu u oħrajn kienu jqisu l-preżenza indiġeni bħala waħda mill-ikbar attrazzjonijiet ta' Yosemite. Wawona kien kamp bikri tal-Indjani għall-popli Nuchu u Ahwahneechee li nqabdu u ġew rilokati lejn riżerva tul ix-xmara Fresno minn Savage u l-Battaljun ta' Mariposa f'Marzu 1851. Galen Clark skopra r-roqgħa forestali bis-siġar ġganteski tas-sequoia f'Wawona fl-1857. Huwa bena abitazzjonijiet sempliċi u t-toroq. Fl-1879 inbniet il-Lukanda ta' Wawona biex taqdi lit-turisti li kienu jżuru r-roqgħa forestali ta' Mariposa. It-turiżmu żdied, u miegħu żdied l-għadd ta' mogħdijiet u ta' lukandi. Is-Siġra ta' Wawona, magħrufa wkoll bħala s-Siġra tal-Mina, kienet sequoia ġganteska li kibret fir-roqgħa forestali ta' Mariposa. Kienet twila 234 pied (71 [[metru]]), b'ċirkonferenza ta' 90 pied (27 metru). Meta nqatgħet mina wiesgħa karreġġata minn ġos-siġra fl-1881, saret saħansitra iktar popolari bħala attrazzjoni fejn it-turisti setgħu jmorru jieħdu xi ritratti. Il-karrozzini u l-[[Karozza|karozzi]] kienu jgħaddu mit-triq li kienet tgħaddi minn ġos-siġra. Is-siġra ddgħajfet b'mod permanenti mill-mina, u fl-1969 waqgħet minħabba t-tagħbija tqila tal-borra. Ġie stmat li kellha 2,100 sena. {{multiple image|align=right|direction=horizontal|header_align=center|header=|image1=Wawona Hotel.jpg|width1=252|alt1=|caption1=Il-Lukanda ta' Wawona (1985).|image2=Mother Curry in front of Camp Curry.jpeg|width2=130|alt2=Woman in a long dress in front of a sign across a road. Wooden letters read "Camp Curry".|caption2=Jennie Curry quddiem il-Kamp ta' Curry (għall-ħabta tal-1900).}}L-ewwel konċessjoni ta' Yosemite ġiet stabbilita fl-1884 meta [[John Degnan]] u martu stabbilew ħanut bil-prodotti tal-ħami u maħżen. Fl-1916, is-Servizz tal-Park Nazzjonali ta konċessjoni ta' 20 sena lill-Kumpanija tas-Servizz tal-Park ta' Desmond. Din xtrat jew bniet il-lukandi, l-imħażen, il-kampijiet, ħanut tal-prodotti tal-ħalib, garaxx u faċilitajiet oħra tal-park. Il-Lukanda Del Portal tlestiet fl-1908 minn fergħa sussidjarja tal-Linja Ferrovjarja tal-Wied ta' Yosemite. Kienet tinsab f'El Portal, California ftit 'il barra minn Yosemite. Il-Kumpanija ta' Curry bdiet fl-1899, taħt it-tmexxija ta' David u Jennie Curry biex jipprovdu konċessjonijiet. Huma stabbilew il-Kamp ta' Curry, issa l-Villaġġ ta' Curry. L-amministraturi tas-servizz tal-park ħassew li l-limitazzjoni tal-għadd ta' konċessjonarji fil-park kien iktar għaqli finanzjarjament. Il-Kumpanija ta' Curry u r-rivali tagħha, il-Kumpanija tal-Park Nazzjonali ta' Yosemite, kellhom jagħmlu fużjoni fl-1925 biex jiffurmaw il-Kumpanija tal-Park ta' Yosemite u ta' Curry (YP&CC). Il-kumpanija bniet il-Lukanda ta' Ahwahnee fl-1926–1927. === Għotja ta' Yosemite === [[File:Eadweard_Muybridge_-_Pi-Wi-Ack_(Shower_of_Stars),_Vernal_Fall,_400_Feet,_Valley_of_Yosemite_-_Google_Art_Project.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Eadweard_Muybridge_-_Pi-Wi-Ack_(Shower_of_Stars),_Vernal_Fall,_400_Feet,_Valley_of_Yosemite_-_Google_Art_Project.jpg|lemin|daqsminuri|Veduta tal-park u tal-Kaskata ta' Vernal, ritratt tal-[[fotografu]] [[Eadweard Muybridge]] fl-1872.]] Imħassbin bl-impatt tal-interessi kummerċjali, xi ċittadini inkluż Galen Clark u s-Senatur [[John Conness]] kienu favur il-protezzjoni ta' dawn l-inħawi. It-38 Kungress tal-Istati Uniti għadda leġiżlazzjoni, li ġiet iffirmata mill-President Abraham Lincoln fit-30 ta' Ġunju 1864, li ħolqot l-Għotja ta' Yosemite. Din kienet l-ewwel darba li xi art twarrbet mill-gvern tal-Istati Uniti speċifikament għall-preservazzjoni u għall-użu pubbliku, u ħolqot preċedent għall-ħolqien fl-1872 tal-[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]], l-ewwel park nazzjonali tal-Istati Uniti. Il-Wied ta' Yosemite u r-Roqgħa Forestali ta' Mariposa ġew ċeduti lil California bħala park statali, u bord ta' kummissarji ġie stabbilit sentejn wara. Galen Clark inħatar mill-kummissjoni bħala l-ewwel gwardjan tal-Għotja, iżda la Clark u lanqas il-kummissarji ma kellhom l-awtorità li jkeċċu lil dawk li kellhom proprjetà hemmhekk (fosthom Hutchings). Il-kwistjoni ma ġietx solvuta qabel l-1872 meta l-proprjetajiet ġew invalidati mill-Qorti Suprema tal-Istati Uniti. Clark u l-kummissarji tkeċċew f'tilwima li waslet quddiem il-Qorti Suprema fl-1880. Iż-żewġ deċiżjonijiet tal-Qorti Suprema li affettwaw il-ġestjoni tal-Għotja ta' Yosemite jitqiesu bħala preċedenti fil-liġi dwar il-ġestjoni tal-art. Hutchings sar il-gwardjan il-ġdid tal-park. L-aċċess tat-turisti għall-park ittejjeb, u l-kundizzjonijiet fil-Wied ta' Yosemite saru iktar ospitabbli. It-turiżmu żdied b'mod sinifikanti wara li tlestiet l-ewwel linja ferrovjarja transkontinentali fl-1869, filwaqt li r-rikba twila fuq iż-żwiemel biex wieħed jasal fl-inħawi kienet deterrent. Inbnew tliet toroq għall-istagecoaches f'nofs is-snin 70 tas-seklu 19 sabiex jipprovdu aċċess aħjar għall-għadd dejjem jikber ta' viżitaturi. John Muir kien naturalist u esploratur Amerikan imwieled [[Skozja|Skoċċiż]]. It-tmexxija ta' Muir żgurat li bosta parks nazzjonali ma jiġux mimsusa, inkluż Yosemite. Muir kiteb artikli li wasslu biex l-inħawi jsiru iktar popolari u biex jiżdied l-interess [[Xjenza|xjentifiku]] fil-park. Muir kien wieħed minn tal-ewwel li tteorizza li l-formazzjonijiet tal-art ewlenin fil-Wied ta' Yosemite nħolqu minn glaċieri alpini, qabel xjenzati stabbilit bħal [[Josiah Whitney]]. Muir kiteb karti xjentifiċi rigward il-[[bijoloġija]] tal-inħawi. L-arkitett pajsaġġistiku [[Frederick Law Olmsted]] enfasizza l-importanza tal-konservazzjoni tal-Wied ta' Yosemite. === Sforzi għal żieda fil-protezzjoni === {{multiple image|align=right|direction=horizontal|header_align=center|header=|image1=Galen Clark in the Big Tree Grove.jpeg|width1=150|alt1=|caption1=L-insedjatur bikri, Galen Clark.|image2=Muir and Roosevelt restored.jpg|width2=170|alt2=|caption2=Theodore Roosevelt u John Muir fil-Punt tal-Glaċieri.}}Ir-ragħa eċċessiva tal-mergħat (speċjalment min-[[Nagħġa|nagħaġ]]), il-qtugħ tas-siġar ġganteski tas-sequoia, u ħsara oħra wasslu biex Muir jitkellem favur iktar protezzjoni tal-park. Muir ikkonvinċa lil mistednin prominenti dwar l-importanza li l-inħawi jitpoġġew taħt protezzjoni federali. Wieħed minn dawn il-mistednin kien [[Robert Underwood Johnson]], l-editur tar-rivista ''Century Magazine''. Muir u Johnson għamlu pressjoni fuq il-Kungress biex ifassal l-Att li ħoloq il-Park Nazzjonali ta' Yosemite fl-1 ta' Ottubru 1890. Madankollu, l-Istat ta' California, żamm il-kontroll tal-Wied ta' Yosemite u tar-Roqgħa Forestali ta' Mariposa. Il-kitbiet ta' Muir żiedu s-sensibilizzazzjoni dwar il-ħsara kkawżata mir-ragħa tan-nagħaġ, u attivament għamel kampanja favur l-eliminazzjoni virtwali tar-ragħa mill-artijiet għoljin ta' Yosemite. Il-park nazzjonali l-ġdid ġie taħt il-ġurisdizzjoni tat-Truppi I tar-Raba' Kavallerija tal-Armata tal-Istati Uniti fid-19 ta' Mejju 1891, li kkampja f'Wawona bil-Kaptan [[Abram Epperson Wood]] bħala l-aġent sovraintendent. Sal-aħħar tas-snin 90 tas-seklu 19, ir-ragħa tan-nagħaġ ma baqgħetx problema, u l-Armata għamlet titjib ieħor. Madankollu, il-kavallerija ma setgħetx tintervjeni biex ittaffi l-kundizzjonijiet tal-park li kienu marru għall-agħar. Mill-1899 sal-1913, ir-riġmenti tal-kavallerija tad-Dipartiment tal-Punent, inkluż id-Disa' Kavallerija Sewda kollha (magħrufa bħala s-"Suldati ta' Buffalo") u l-Ewwel Kavallerija, stazzjonaw żewġ truppi f'Yosemite. Muir u l-Klabb tas-Sierra tiegħu baqgħu jagħmlu pressjoni fuq il-gvern u n-nies influwenti għal Park Nazzjonali unifikat ta' Yosemite. F'Mejju 1903, il-President Theodore Roosevelt ikkampja ma' Muir qrib il-Punt tal-Glaċieri għal tlett ijiem. Matul dak il-vjaġġ, Muir ikkonvinċa lil Roosevelt jieħu l-kontroll tal-Wied ta' Yosemite u tar-Roqgħa Forestali ta' Mariposa mingħand California u jirritornah lill-gvern federali. Fl-1906, Roosevelt iffirma abbozz ta' liġi li bidlet dan il-kontroll. === Servizz tal-Parks Nazzjonali === [[File:View_of_Tutocanula_Pass_Yosemite_California_by_Carleton_Watkins.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:View_of_Tutocanula_Pass_Yosemite_California_by_Carleton_Watkins.jpg|daqsminuri|Il-Kaskata tal-Velu tal-Għarusa u El Capitan, ta' [[Carleton Watkins]] (għall-ħabta tal-1880).]] Is-Servizz tal-Parks Nazzjonali (bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]: ''National Park Service'', NPS) ġie ffurmat fl-1916, u Yosemite ġie ttrasferit taħt il-ġurisdizzjoni ta' dik l-aġenzija. Tuolumne Meadows Lodge, Tioga Pass Road, u ż-żoni tal-kampeġġi fil-lagi ta' Tenaya u ta' Merced tlestew ukoll fl-1916. Il-karozzi bdew jidħlu fil-park b'ammonti dejjem jikbru wara l-ftuħ tal-awtostradi tajbin għal kull tip ta' temp li jagħtu għall-park. Il-[[Mużew]] ta' Yosemite ġie stabbilit fl-1926 permezz tal-isforzi ta' [[Ansel Franklin Hall]]. Fis-snin 20 tas-seklu 20, il-mużew kellu Amerikani Nattivi li kienu jagħmlu artiġjanat tradizzjonali, u bosta Miwok tan-Nofsinhar tas-Sierra baqgħu jgħixu fil-Wied ta' Yosemite sa ma tkeċċew mill-park fis-snin 60 tas-seklu 20. Għalkemm l-NPS għen biex jinħoloq mużew li kien jinkludi l-kultura tal-Amerikani Nattivi, l-azzjonijiet bikrin tiegħu u l-valuri organizzattivi tiegħu ma tantx kienu favur in-Nattivi ta' Yosemite u l-Ahwahneechee. L-NPS fil-bidu tas-seklu 20 ikkritika u rrestrinġa l-espressjoni u l-imġiba tal-kultura indiġena. Pereżempju, l-uffiċjali tal-park ippenalizzaw lin-nattivi talli kienu jilagħbu l-karti u jixorbu matul il-Jiem tal-Indjani tal-1924. Fl-1929, is-Sovraintendent tal-Park [[Charles G. Thomson]] ikkonkluda li l-villaġġ tal-Indjani estetikament ma kienx sabiħ u kien qed jillimita l-iżvilupp tal-insejdaturi ta' karnaġjon bajda. B'hekk ordna li l-kamp jinħaraq. Fl-1969, bosta residenti nattivi telqu biex ifittxu x-xogħol minħabba t-tnaqqis tat-turiżmu. L-NPS ġarraf id-djar vojta tagħhom, keċċa l-bqija tar-residenti, u qered il-villaġġ kollu. Dan kien l-aħħar insedjament indiġenu fi ħdan il-park. Fl-1903 ġiet proposta diga fil-Wied ta' Hetch Hetchy fin-naħa tal-Majjistral tal-park. L-iskop tagħha kien li tipprovdi l-ilma u l-enerġija idroelettrika lil [[San Francisco]]. Muir u l-Klabb tas-Sierra opponew il-proġett, filwaqt li oħrajn, inkluż [[Gifford Pinchot]], appoġġawh. Fl-1913, id-Diga ta' O'Shaughnessy ġiet approvata billi għadda l-Att ta' Raker. Fl-1918, [[Clare Marie Hodges]] ġiet impjegata bħala l-ewwel ranger [[mara]] tal-park f'Yosemite. Wara Hodges fl-1921, [[Enid Michael]] ġiet impjegata bħala ranger staġonali tal-park u baqgħet f'din il-kariga għal 20 sena. [[File:O'Shaughnessy_Dam.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:O'Shaughnessy_Dam.jpg|xellug|daqsminuri|Id-Diga ta' O'Shaughnessy Dam fil-Wied ta' Hetch Hetchy.]] Fl-1937, il-konservazzjonista [[Rosalie Edge]], il-kap tal-Kumitat tal-Konservazzjoni ta' Emerġenza, irnexxielu jagħmel pressjoni fuq il-Kungress biex jixtri madwar 8,000 akru (3,200 ettaru) ta' siġar primordjali taż-żnuber taz-zokkor tul il-perimetru tal-Park Nazzjonali ta' Yosemite li kienu se jinqatgħu. Sal-1968, il-konġestjoni tat-traffiku u l-parkeġġ fil-Wied ta' Yosemite matul ix-xhur tas-sajf saru punti ta' tħassib. L-NPS naqqas l-attrazzjonijiet artifiċjali li kienu jżidu l-viżitaturi tal-park, bħall-''Firefall'', fejn ġmar jikwu kienu jintefgħu 'l isfel minn irdum qrib il-Punt tal-Glaċieri billejl. Fl-1984, il-preservazzjonisti pperswadew lill-Kungress biex jiddeżinja 677,600 akru (274,200 ettaru), jew madwar 89 fil-mija tal-park, bħala Żona Naturali Selvaġġa ta' Yosemite. Bħala żona naturali selvaġġa, din tiġi ppreservata fl-istat mhux mittiefes tagħha u l-bnedmin ikunu viżitaturi temporanji biss. Fl-2016, il-Fond Fiduċjarju għall-Art Pubblika xtara l-Mergħa ta' Ackerson, roqgħa ta' 400 akru (160 ettaru) tul ix-xifer tal-Punent tal-park għal $2.3 miljun. Il-Mergħa ta' Ackerson oriġinarjament kienet inkluża fil-konfini proposti tal-park fl-1890, iżda qatt ma nxtrat mill-gvern federali. Ix-xiri u d-donazzjoni tal-mergħa kienet possibbli bis-saħħa ta' sforz kooperattiv tal-Fond Fiduċjarju għall-Art Pubblika, l-NPS, u l-Yosemite Conservancy. Fis-7 ta' Settembru 2016, l-NPS aċċetta d-donazzjoni tal-art, u b'hekk il-mergħa kienet l-ikbar żieda ta' art f'Yosemite mill-1949. == [[Ġeografija]] == [[File:Yosemite campground map.gif|ħolqa=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Yosemite_campground_map.gif|daqsminuri|Mappa tal-park.]] Il-Park Nazzjonali ta' Yosemite jinsab fis-Sierra Nevada ċentrali. Tliet żoni naturali selvaġġi jinsabu biswit Yosemite: iż-Żona Naturali Selvaġġa ta' Ansel Adams fix-Xlokk, iż-Żona Naturali Selvaġġa ta' Hoover fil-Grigal, u ż-Żona Naturali Selvaġġa ta' Emigrant fit-Tramuntana. Il-park ta' 1,189 mil kwadru (3,080 km²) fih eluf ta' lagi u ta' għadajjar, 1,600 mil (2,600 km) ta' nixxigħat, 800 mil (1,300 kilometru) ta' mogħdijiet għall-mixi, u 350 mil (560 kilometru) ta' toroq. Żewġ Xmajjar Selvaġġi u Xeniċi ddeżinjati federalment, Merced u Tuolumne, jibdew fi ħdan il-konfini ta' Yosemite u jnixxu lejn il-Punent qalb l-għoljiet ta' qabel is-Sierra fil-Wied Ċentrali ta' California. === Blat u erożjoni === [[File:Yosemite_Valley_-_El_Capitan_from_Central_Pillar_of_Frenzy_-_2.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yosemite_Valley_-_El_Capitan_from_Central_Pillar_of_Frenzy_-_2.JPG|xellug|daqsminuri|El Capitan, blata monolitika tal-granit fix-xaqliba tat-Tramuntana tal-Wied ta' Yosemite.]] Kważi l-formazzjonijiet kollha tal-art huma minquxa mill-blat granitiku tal-Batolit tas-Sierra Nevada (batolit huwa massa kbira ta' blat igneu intrużiv li fformat fil-fond taħt is-superfiċe). Madwar 5 % tal-formazzjonijiet tal-art tal-park (l-iktar fil-marġni tal-Lvant qrib il-Muntanja Dana) huma blat metaforfizzat vulkaniku u blat sedimentarju. Dawn il-qċaċet iffurmaw in-naħa ta' fuq il-magma granitika sottostanti. L-azzjoni tal-erożjoni fuq tipi differenti ta' sistemi ta' ġonturi u ta' fratturi ġġenerati bl-olzar hija responsabbli għall-produzzjoni tal-widien, tal-kanjons, tal-koppli u ta' karatteristiċi oħra. Dawn is-sistemi ta' ġonturi u ta' fratturi ma jiċċaqilqux, u għaldaqstant mhumiex qasmiet tettoniċi. L-ispazjar bejn il-ġonturi huwa kkontrollat mill-ammont ta' siliċju fil-blat granitiku u granodjorit; iktar siliċju għandu t-tendenza li jifforma blat iktar reżistenti, li jirriżulta fi spazji ikbar bejn il-ġonturi u l-fratturi. Il-pilastri u l-kolonni, bħall-Kolonna ta' Washington u l-Vleġġa Mitlufa, jiġu ġġenerati minn ġonturi trasversali. L-azzjoni tal-erożjoni fuq il-ġonturi ewlenin hija responsabbli għat-tiswir tal-widien u tal-kanjons li ffurmaw wara. L-iżjed forza unika li twassal għall-erożjoni f'dawn l-aħħar ftit miljuni ta' snin kienu l-glaċieri alpini l-kbar, li biddlu l-widien bix-xmajjar li qabel kellhom għamla ta' V f'kanjons minquxa bil-glaċieri b'għamla ta' U (bħall-Wied ta' Yosemite u l-Wied ta' Hetch Hetchy). L-esfoljazzjoni (ikkawżata mit-tendenza tal-kristalli fil-blat plutoniku li jespandu fis-superfiċe) li taġixxi fuq il-blat granitiku b'ġonturi bi spazju wiesa' hija responsabbli għall-produzzjoni ta' koppli bħan-Nofs Koppla u l-Koppla tat-Tramuntana, kif ukoll ta' ħnejjiet interni bħall-Ħnejjiet Irjali. === Karatteristiċi popolari === [[File:The_spiny_crown_of_Cathedral_Peak,_Yosemite_National_Park,_California.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_spiny_crown_of_Cathedral_Peak,_Yosemite_National_Park,_California.jpg|daqsminuri|Il-Quċċata tal-Katidral.]] Il-Wied ta' Yosemite jirrappreżenta wieħed fil-mija biss mill-erja tal-park. Il-Veduta tal-Mini toffri veduta panoramika tal-wied. El Capitan huwa rdum tal-granit prominenti li jitfaċċa fl-għoli fuq il-wied, u huwa post ippreferut mix-xabbaturi tal-blat minħabba d-daqs imponenti tiegħu, ir-rotot differenti possibbli tat-tixbit, u l-aċċessibbiltà tiegħu s-sena kollha. Il-koppli tal-granit bħall-Koppla tas-Sentinella u n-Nofs Koppla huma 3,000 u 4,800 pied (910 u 1,460 metru), rispettivament, 'il fuq mill-art tal-wied. Il-park fih għexieren ta' koppli oħra tal-granit. L-elevazzjonijiet għoljin ta' Yosemite fihom karatteristiċi importanti oħra bħall-Mergħat ta' Tuolumne, il-Mergħat ta' Dana, il-Katina Muntanjuża ta' Clark, il-Katina Muntanjuża tal-Katidral, u l-Quċċata ta' Kuna. Il-mogħdijiet tal-Quċċata tas-Sierra u tal-Quċċata Paċifika jgħaddu minn ġo Yosemite. Il-Muntanja Dana u l-Muntanja Gibbs huma magħmula minn blat metamorfiku aħmar. Il-qċaċet granitiċi jinkludu l-Muntanja Conness, il-Quċċata tal-Katidral, u l-Quċċata ta' Matterhorn. Il-Muntanja Lyell hija l-ogħla punt fil-park, b'għoli ta' 13,120 pied (4,000 metru). Il-Glaċier ta' Lyell huwa l-ikbar glaċier fil-park u wieħed mill-ftit li fadal fis-Sierra. Il-park fih tliet irqajja forestali bis-siġar ġganteski tas-sequoia (''Sequoiadendron giganteum''); ir-Roqgħa Forestali ta' Mariposa (200 siġra), ir-Roqgħa ta' Tuolumne (25 siġra), u r-Roqgħa Forestali ta' Merced (20 siġra). Din l-[[Speċi|ispeċi]] bħala volum hija l-ikbar, l-eqdem u l-ogħla siġra fid-dinja. === Ilma u silġ === [[File:Valley_View_Yosemite_August_2013_002.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Valley_View_Yosemite_August_2013_002.jpg|xellug|daqsminuri|Ix-xmara Merced tnixxi qalb il-Wied ta' Yosemite, li huwa wied b'għamla tal-ittra U.]] Is-sistemi tax-xmajjar Tuolumne u Merced joriġinaw tul il-qċaċet tas-Sierra fil-park u naqqxu l-kanjons sa fond ta' 3,000 u 4,000 pied (910 u 1,220 metru). Ix-xmara Tuolumne twassal għad-drenaġġ tat-Tramuntana kollha tal-park, b'erja ta' madwar 680 mil kwadru (1,800 km²). Ix-xmara Merced tibda fil-qċaċet tan-Nofsinhar tal-park, primarjament il-Ktajjen Muntanjużi tal-Katidral u ta' Clark, u twassal għad-drenaġġ ta' erja ta' madwar 511-il mil kwadru (1,320 km²). Il-proċessi idroloġiċi, inkluż il-glaċjazzjoni, l-għargħar u r-rispons ġeomorfiku fluvjali, kienu fundamentali fil-ħolqien tal-formazzjonijiet tal-art tal-park. Il-park fih madwar 3,200 lag (ikbar minn 100 m²), żewġ ġibjuni, u 1,700 mil (2,700 kilometru) ta' nixxigħat. L-artijiet mistagħdra jiffjorixxu fil-baċiri tal-wied madwar il-park kollu, u spiss huma kkollegati idroloġikament mal-lagi u max-xmajjar fil-qrib permezz tal-għargħar staġonali u tal-ilma tal-pjan. Il-ħabitats tal-mergħat, mifruxa fl-elevazzjonijiet minn 3,000 sa 11,000 pied (910 sa 3,350 metru) fil-park, ġeneralment huma artijiet mistagħdra, l-istess bħall-ħabitats riparji max-xtut tal-mogħdijiet tal-ilma ta' Yosemite. [[File:Bridalveil_Fall_and_valley.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bridalveil_Fall_and_valley.JPG|daqsminuri|Il-Kaskata tal-Velu tal-Għarusa tnixxi minn wied b'għamla ta' U li nħoloq minn glaċier tributarju.]] Yosemite huwa famuż għall-konċentrazzjoni kbira ta' kaskati f'erja żgħira. Bosta kaskati weqfin, kaskati mtarrġin glaċjali u widien sospiżi fil-park ikun fihom kaskati għoljin spettakolari, speċjalment matul April, Mejju u Ġunju (meta jdub il-borra). Il-Kaskati ta' Yosemite li jinsabu fil-Wied ta' Yosemite huma r-raba' l-ogħla kaskata fl-Amerka ta' Fuq b'għoli ta' 2,425 pied (739 metru) skont il-Bażi tad-''Data'' tal-Kaskati Dinjin. Fil-wied jinsabu wkoll il-Kaskati Ribbon, b'volum ferm iżgħar, bl-ogħla kaskata vertikali unika ta' 1,612-il pied (491 metru). X'aktarx li l-iżjed kaskati prominenti tal-wied huma l-Kaskata tal-Velu tal-Għarusa (bl-Ingliż: ''Bridalveil Fall''). Il-Kaskati ta' Wapama fil-Wied ta' Hetch Hetchy hija kaskata notevoli oħra. Mijiet ta' kaskati effimeri jsiru attivi fil-park wara xita qliel jew meta ddub il-borra. Il-glaċieri tal-park huma relattivament żgħar u jokkupaw żoni li fil-biċċa l-kbira jkunu f'dell permanenti, bħas-''cirques'' li jħarsu lejn it-Tramuntana u l-Grigal. Il-Glaċier ta' Lyell huwa l-ikbar glaċier f'Yosemite (il-Glaċieri ta' Palisades huma l-ikbar fis-Sierra Nevada) u jkopri 160 akru (65 ettaru. L-ebda wieħed mill-glaċieri ta' Yosemite mhuwa fdal tal-glaċieri alpini tal-Era Glaċjali li kienu responsabbli għat-tinqix tal-pajsaġġ ta' Yosemite. Minflok, iffurmaw matul wieħed mill-episodji neoglaċjali li seħħew matul id-dewbien tal-Era Glaċjali (bħall-Era Glaċjali ż-Żgħira). Bosta glaċieri ta' Yosemite għebu, bħall-Glaċier tal-Muntanja Sewda li ġie mmarkat fl-1871 u għeb sa nofs is-snin 80 tas-seklu 20. Iż-żewġ glaċieri finali ta' Yosemite – il-Glaċieri ta' Lyell u ta' Maclure – irtiraw matul l-aħħar 100 sena u huwa mistenni li se jgħebu bħala riżultat tat-[[tibdil fil-klima]]. === Klima === [[File:El_Capitan_at_fall.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:El_Capitan_at_fall.jpg|xellug|daqsminuri|Yosemite fil-ħarifa.]] Il-Park Nazzjonali ta' Yosemite għandu klima [[Mediterran|Mediterranja]] (''Csa'' skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen), jiġifieri l-biċċa l-kbira tal-preċipitazzjoni tinżel matul ix-xitwa miti, u l-istaġuni l-oħra jkunu kważi nexfin (inqas minn 3 % tal-preċipitazzjoni tinżel matul is-sajf sħun u twil). Minħabba l-olzar orografiku, il-preċipitazzjoni tiżdied bl-elevazzjoni sa 8,000 pied (2,400 metru) li mbagħad bil-mod il-mod tonqos qrib il-qċaċet. L-ammonti ta' preċipitazzjoni jvarjaw minn 36 pulzier (910 millimetru) f'għoli ta' 4,000 pied (1,200 metru) sa 50 pulzier (1,300 millimetru) f'għoli ta' 8,600 pied (2,600 metru). Tipikament il-borra ma takkumulax qabel Novembru fl-elevazzjonijiet għoljin. Issir fonda f'Marzu jew fil-bidu ta' April. It-temperaturi medji ta' kuljum ivarjaw bejn 25 °F (−4 °C) u 53 °F (12 °C) fil-Mergħat ta' Tuolumne f'għoli ta' 8,600 pied (2,600 metru). Fid-Daħla ta' Wawona (elevazzjoni ta' 5,130 pied jew 1,560 metru), it-temperatura medja ta' kuljum tvarja bejn 36 u 67 °F (2 u 19 °C). F'elevazzjonijiet iktar baxxi taħt il-5,000 pied (1,500 metru), it-temperaturi jkunu iktar sħan; it-temperatura għolja medja ta' kuljum fil-Wied ta' Yosemite (f'elevazzjoni ta' 3,966 pied jew 1,209 metru) tvarja bejn 46 u 90 °F (8 u 32 °C). F'elevazzjonijiet 'il fuq minn 8,000 pied (2,400 metru), it-temperaturi tas-sjuf sħan u nexfin jiġu moderati minn maltempati frekwenti bir-ragħad, kif ukoll minn borra li jaf tippersisti sa Lulju. Il-kombinament ta' veġetazzjoni niexfa, umdità relattiva baxxa u maltempati bir-ragħad jirriżulta f'bosta nirien frekwenti kkawżati mis-sajjetti. Fil-kwartieri ġenerali tal-park (f'elevazzjoni ta' 4,018-il pied jew 1,225 metru), f'Jannar it-temperatura tilħaq medja ta' 38.0 °F (3.3 °C), filwaqt li f'Lulju t-temperatura tilħaq medja ta' 73.3 °F (22.9 °C). Fis-sajf l-iljieli jkunu iktar kesħin minn binhar. Medja ta' 45.5 jiem ikollhom temperaturi massimi ta' 90 °F (32 °C) jew ogħla u medja ta' 105.6 iljieli b'temperaturi tal-friża. It-temperaturi tal-friża ġew irreġistrati f'kull xahar tas-sena. It-temperatura għolja rekord kienet 112 °F (44 °C) fit-22 u fl-24 ta' Lulju 1915, filwaqt li t-temperatura baxxa rekord kienet ta' −7 °F (−22 °C) fl-1 ta' Jannar 2009. Il-preċipitazzjoni annwali medja tkun kważi 37 pulzier (940 millimetru), li tinżel f'67 jum. L-iżjed sena bl-ogħla preċipitazzjoni kienet l-1983 b'66.06 pulzier (1,678 millimetru) u l-iżjed sena niexfa kienet l-1976 b'14.84-il pulzier (377 millimetru). L-ogħla preċipitazzjoni f'xahar wieħed kienet 29.61 pulzier (752 millimetru) f'Diċembru 1955 u l-ogħla preċipitazzjoni f'jum wieħed kienet 6.92 pulzieri (176 millimetru) fit-23 ta' Diċembru 1955. Il-borra annwali medja tammonta għal 39.4 pulzier (1.00 metru). L-iżjed xitwa li kellha borra kienet dik tal-1948–1949 b'176.5 pulzier (4.48 metri). L-iżjed borra f'xahar wieħed kienet tammonta għal 175.0 pulzier (4.45 metri) f'Jannar 1993. {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="14" |''Data'' klimatika għall-Kwartieri Ġenerali tal-Park Nazzjonali ta' Yosemite, California, temp. normali mill-1991 sal-2020, temp. estremi mill-1905 sal-preżent |- !Xahar !Jan !Fra !Mar !Apr !Mej !Ġun !Lul !Aww !Set !Ott !Nov !Diċ !Sena |- !Temp. għolja rekord f'°C (°F) |72 (22) |82 (28) |90 (32) |96 (36) |99 (37) |103 (39) |112 (44) |110 (43) |108 (42) |98 (37) |86 (30) |73 (23) |112 (44) |- !Temp. għolja medja f'°C (°F) |58.7 (14.8) |64.2 (17.9) |70.4 (21.3) |77.0 (25.0) |83.3 (28.5) |91.3 (32.9) |97.4 (36.3) |97.5 (36.4) |93.7 (34.3) |85.1 (29.5) |70.9 (21.6) |59.3 (15.2) |99.1 (37.3) |- !Temp. għolja medja ta' kuljum f'°F (°C) |47.5 (8.6) |51.2 (10.7) |56.7 (13.7) |63.1 (17.3) |70.5 (21.4) |80.5 (26.9) |89.2 (31.8) |89.0 (31.7) |83.0 (28.3) |70.9 (21.6) |56.0 (13.3) |45.9 (7.7) |67.0 (19.4) |- !Temp. medja ta' kuljum f'°F (°C) |38.0 (3.3) |40.7 (4.8) |45.1 (7.3) |50.4 (10.2) |57.5 (14.2) |65.8 (18.8) |73.3 (22.9) |72.9 (22.7) |67.2 (19.6) |56.1 (13.4) |44.3 (6.8) |36.8 (2.7) |54.0 (12.2) |- !Temp. baxxa medja ta' kuljum f'°F (°C) |28.5 (−1.9) |30.2 (−1.0) |33.5 (0.8) |37.6 (3.1) |44.5 (6.9) |51.0 (10.6) |57.4 (14.1) |56.8 (13.8) |51.4 (10.8) |41.3 (5.2) |32.5 (0.3) |27.8 (−2.3) |41.0 (5.0) |- !Temp. baxxa medja f'°C (°F) |19.2 (−7.1) |22.0 (−5.6) |25.2 (−3.8) |28.4 (−2.0) |35.2 (1.8) |40.8 (4.9) |49.8 (9.9) |48.9 (9.4) |42.0 (5.6) |31.6 (−0.2) |25.4 (−3.7) |20.7 (−6.3) |15.7 (−9.1) |- !Temp. baxxa rekord f'°F (°C) |−7 (−22) |1 (−17) |9 (−13) |12 (−11) |15 (−9) |22 (−6) |32 (0) |32 (0) |24 (−4) |19 (−7) |10 (−12) |−1 (−18) |−7 (−22) |- !Preċipitazzjoni medja f'pulzieri (mm) |6.98 (177) |6.49 (165) |5.47 (139) |3.17 (81) |1.92 (49) |0.46 (12) |0.29 (7.4) |0.16 (4.1) |0.40 (10) |1.56 (40) |4.05 (103) |5.60 (142) |36.55 (928) |- !Borra medja f'pulzieri (cm) |16.8 (43) |4.2 (11) |5.2 (13) |0.8 (2.0) |0.0 (0.0) |0.0 (0.0) |0.0 (0.0) |0.0 (0.0) |0.0 (0.0) |0.0 (0.0) |3.4 (8.6) |5.1 (13) |35.5 (90.6) |- !Medja ta' jiem bil-preċipitazzjoni (≥ 0.01 pulzieri) |8.9 |9.0 |11.0 |7.2 |6.4 |2.2 |1.1 |0.9 |2.0 |3.5 |5.9 |8.5 |66.6 |- !Medja ta' jiem bil-borra (≥ 0.1 pulzieri) |2.5 |1.4 |1.5 |0.4 |0.0 |0.0 |0.0 |0.0 |0.0 |0.0 |0.5 |1.5 |7.8 |- !Medja ta' sigħat tax-xemx kuljum |10.0 |11.0 |12.0 |13.0 |14.0 |15.0 |14.0 |14.0 |12.0 |11.0 |10.0 |10.0 |12.0 |- !Indiċi ultravjola medju |2 |4 |6 |7 |9 |10 |11 |10 |8 |5 |3 |2 |6 |- | colspan="14" |Sors 1: NOAA (borra/jiem bil-borra fl-1981–2010).<ref>{{Ċita web|url=https://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=hnx|titlu=National Weather Service - NWS Hanford|data=2021-05-11|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-08-08|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210511112537/https://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=hnx|arkivju-data=2021-05-11|url-status=bot: unknown}}</ref> |- | colspan="14" |Sors 2: Weather Atlas.<ref>{{Ċita web|url=https://www.weather-us.com/en/california-usa/yosemite-national-park-climate|titlu=Yosemite National Park, CA - Detailed climate information and monthly weather forecast {{!}} Weather Atlas|data=2019-09-29|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-08-08|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190929020825/https://www.weather-us.com/en/california-usa/yosemite-national-park-climate|arkivju-data=2019-09-29|url-status=bot: unknown}}</ref> |} == Sit ta' Wirt Dinji == Il-Park Nazzjonali ta' Yosemite ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1984.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (vii)''' "Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali"; u l-'''kriterju (viii)''' "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta stadji importanti tal-istorja tad-dinja, inkluż it-trapass tal-ħajja, il-proċessi [[Ġeoloġija|ġeoloġiċi]] kontinwi sinifikanti fl-iżvilupp tat-tipi differenti ta' art, jew il-karatteristiċi ġeomorfiċi jew fiżjografiċi sinifikanti".<ref name=":1" /> == Ġeoloġija == === Attività tettonika u vulkanika === [[File:Map_of_Yosemite_National_Park.svg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Map_of_Yosemite_National_Park.svg|daqsminuri|Mappa ġeoloġika ġeneralizzata tal-inħawi ta' Yosemite (abbażi ta' immaġni tal-USGS).]] Il-pożizzjoni tal-park kienet marġni kontinentali passiva matul il-perjodi Pre-Kambrijan u Paleożojku Bikri. Is-sedimenti oriġinaw minn sorsi kontinentali u ġew depożitati fl-ilma baxx. Dan il-blat ġie ddeformat u metamorfizzat. Is-sħana ġġenerata mis-subduzzjoni tal-Plakka ta' Farallon taħt il-Plakka tal-Amerka ta' Fuq wasslet għall-ħolqieb ta' ark ta' gżejjer vulkaniċi tul il-kosta tal-Punent tal-proto-Amerka ta' Fuq bejn il-perjodi Devonjan Aħħari u Permjan. Il-materjal akkumula fin-naħa tal-Punent tal-Amerka ta' Fuq, u l-muntanji ġew olzati lejn il-Lvant f'Nevada. L-ewwel fażi ta' plutoniżmu reġjonali bdiet 210 miljun sena ilu fit-Triassiku Aħħari u baqgħet għaddejja tul il-Ġurassiku sa madwar 150 miljun sena qabel il-preżent, li wasslet għall-ħolqien tal-Batolit tas-Sierra Nevada. Il-blat li rriżulta kellu kompożizzjoni fil-biċċa l-kbira granitika u jinsab madwar 6 mili (9.7 kilometri) taħt is-superfiċe. Għall-ħabta tal-istess żmien, l-oroġenija ta' Nevada bniet il-katina muntanjuża ta' Nevada (magħrufa wkoll bħala s-Sierra Nevada Anċestrali) sa għoli ta' 15,000 pied (4,600 metru). It-tieni fażi ewlenija ta' kollokazzjoni plutonika damet minn madwar 120 miljun sa 80 miljun sena ilu matul il-Kretaċju. Din kienet parti mill-oroġenija ta' Sevier. Minn 20 miljun sena ilu (fiċ-Ċenożojku) u sa 5 miljun sena ilu, l-estensjoni issa estinta ta' vulkani tal-Katina Muntanjuża tal-Kaskati żbroffat, u wasslet ammonti kbar ta' materjal igneu fl-inħawi. Dawn id-depożiti ignej ksew l-inħawi tat-Tramuntana ta' Yosemite. L-attività vulkanika ppersistiet għal iktar minn 5 miljun sena qabel il-preżent fil-Lvant tal-konfini attwali tal-park fil-Lag ta' Mono u fil-Wied Twil. === Olzar u erożjoni === [[File:Half_Dome_from_Glacier_Point,_Yosemite_NP_-_Diliff.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Half_Dome_from_Glacier_Point,_Yosemite_NP_-_Diliff.jpg|daqsminuri|Il-ġunturi tal-esfoljazzjoni jikkawżaw l-erożjoni fil-blat granitiku u joħolqu bosta koppli, fosthom in-Nofs Koppla.]] Minn 10 miljun sena ilu, il-moviment vertikali tul il-qasma tettonika tas-Sierra bdiet tolza s-Sierra Nevada. Ix-xaqlib sussegwenti tal-blokk tas-Sierra u l-olzar aċċellerat li rriżulta tas-Sierra Nevada żiedu l-pendil tan-nixxigħat bi fluss lejn il-Punent. B'hekk in-nixxigħat kellhom fluss iktar veloċi u bdew inaqqxu l-widien iktar malajr. L-olzar addizzjonali seħħ meta l-qasmiet tettoniċi ewlenin żviluppaw lejn il-Lvant, u ffurmaw il-Wied ta' Owens Valley mill-Baċir u forzi estensjonali assoċjati mal-katina muntanjuża. L-olzar tas-Sierra reġa' aċċellera madwar żewġ miljun sena ilu matul il-Plejstoċen. L-olzar u ż-żieda fl-erożjoni esponew il-blat granitiku għal pressjonijiet fis-superfiċe, u dan irriżulta fl-esfoljazzjoni (responsabbli għall-għamla ttundjata tal-bosta koppli fil-park) u fit-tiġrif tal-massa wara bosta fratturi fil-pjani tal-ġonturi (xquq; speċjalment vertikali) fil-plutoni li issa ssolidifikaw. Il-glaċieri tal-Plejstoċen komplew iħaffu dan il-proċess, filwaqt li l-ilma glaċjali li dab ittrasporta d-depożiti u s-sedimenti mill-baċiri tal-widien. Diversi pjani vertikali tal-ġonturi kienu jikkontrollaw fejn kien ikun hemm erożjoni u kemm kienet tkun veloċi l-azzjoni tagħha. Il-biċċa l-kbira minn dawn ix-xquq twal, lineari u fondi ħafna huma orjentati lejn il-Grigal jew il-Majjistral u jiffurmaw settijiet paralleli li spiss ikunu spazjati b'mod regolari. === Tinqix glaċjali === [[File:Glacially_polished_granite.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Glacially_polished_granite.jpg|daqsminuri|''Cirque'' tal-granit illostrat glaċjalment fin-naħa ta' fuq tal-Kanjon ta' Tenaya.]] Sensiela ta' glaċjazzjonijiet komplew jimmodifikaw ir-reġjun diġà minn madwar 2 jew 3 miljun sena ilu sa madwar 10,000 sena qabel il-preżent. Mill-inqas erba' glaċjazzjonijiet ewlenin seħħew fis-Sierra, lokalment magħrufa bħala Sherwin (imsejħa wkoll pre-Tahoe), Tahoe, Tenaya u Tioga. Il-glaċieri ta' Sherwin kienu l-ikbar u kienu jiksu l-Wied ta' Yosemite u widien oħra, filwaqt li stadji iktar 'il quddiem ipproduċew glaċieri ferm iżgħar. Glaċier ta' Sherwin kien kważi ċertament responsabbli għall-iskavi u għat-tiswir ewlenin tal-Wied ta' Yosemite u ta' kanjons oħra fl-inħawi. Is-sistemi glaċjali kienu jilħqu fond sa 4,000 pied (1,200 metru) u ħallew il-marki tagħhom. L-itwal glaċier kien estiż tul il-Kanjon il-Kbir tax-xmara Tuolumne għal 60 mil (97 kilometru), u kien jibqa' għaddej ferm lil hinn mill-Wied ta' Hetch Hetchy. Il-Glaċier ta' Merced kien inixxi 'l barra mill-Wied ta' Yosemite għal ġol-fondoq tax-xmara Merced. Il-Glaċier ta' Lee Vining naqqax il-Kanjon ta' Lee Vining u tbattal fil-Lag ta' Russel (il-verżjoni ferm ikbar tal-era glaċjali tal-Lag ta' Mono). L-ogħla qċaċet biss, bħal dawk tal-Muntanja Dana u tal-Muntanja Conness, ma kinux miksijin bil-glaċieri. Il-glaċieri ladarba kienu jirtiraw spiss kienu jħallu moreni reċessjonali li kienu jaqtgħu xi lagi għalihom bħal-Lag ta' Yosemite, twil 5.5 mili (9 kilometri), li kien lag baxx li perjodikament kien jiksi l-biċċa l-kbira tal-baċir tal-Wied ta' Yosemite. == [[Ekoloġija]] == === Ħabitats === [[File:Mule_deer_in_Yosemite_Valley.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mule_deer_in_Yosemite_Valley.jpg|daqsminuri|Ċerva fil-Wied ta' Yosemite.]] Il-park għandu elevazzjoni li tvarja bejn 2,127 u 13,114-il pied (648 u 3,997 metru) u fih ħames żoni ta' veġetazzjoni ewlenin: il-boskijiet taċ-chaparral u tal-ballut, il-foresti muntanjużi baxxi, il-foresti muntanjużi għoljin, iż-żonasubalpina, u ż-żona alpina. Mis-7,000 speċi ta' pjanti ta' California, bejn wieħed u ieħor 50 % jokkorru fis-Sierra Nevada u iktar minn 20 % jokkorru fi ħdan il-park. Il-park fih ħabitat adattat għal iktar minn 160 pjanta rari, b'formazzjonijiet ġeoloġiċi lokali u ħamrija unika rari li jikkaratterizzaw il-firxa ristretta li jokkupaw bosta minn dawn il-pjanti. Bil-ħabitat taċ-chaparral u x-xagħri, spiss fix-xemx, diversi rqajja' ta' siġar taż-żnuber, tal-abit u tas-sequoia, u meded ta' boskijiet u mergħat alpini, il-Park Nazzjonali ta' Yosemite jippreserva l-pajsaġġ tas-Sierra kif kien qabel l-insedjament Amerikan-Ewropew. B'kuntrast mal-artijiet tal-madwar, li ġew alterati b'mod sinifikanti bil-qtugħ tas-siġar, il-park fih xi 225,510 akru (91,260 ettaru) ta' foresti primordjali. Jekk wieħed iqishom flimkien, il-ħabitats varjati tal-park isostnu iktar minn 250 speċi ta' vertebrati, li jinkludu ħut, anfibji, rettili, [[Għasfur|għasafar]] u [[Mammiferu|mammiferi]]. Il-konfini tal-Punent ta' Yosemite fihom ħabitats iddominati minn foresti koniferi mħallta taż-żnuber ponderosa, taż-żnuber taz-zokkor, taċ-ċedru tal-inċens, tal-abit abjad, tal-abit ta' Douglas, u ta' ftit siġar ġganteski tas-sequoia, sparpaljati f'irqajja' miksijin bil-ballut iswed u bil-ballut tal-kanjons. Dawn il-ħabitats isostnu [[bijodiversità]] kbira. L-organiżmi selvaġġi jinkludu l-ors iswed, il-kojote, ir-raccoon, is-serp irjali tal-muntanji, ix-xaħmet l-art ta' Gilbert, il-bulebbiet ta' rasu bajda, il-bobcat, il-lontra tax-xmajjar, il-volpi griż, il-volpi aħmar, id-daqquqa kannella, żewġ speċijiet ta' skunks, il-kawgar, il-kokka tat-tikek, u l-friefet il-lejl. F'elevazzjoni iktar għolja, il-foresti koniferi huma magħmula minn siġar tal-abit aħmar, taż-żnuber abjad tal-Punent, taż-żnuber ta' Jeffrey, taż-żnuber tax-xatt, u okkażjonalment taż-żnuber foxtail. F'dawn il-ħabitats jgħixu inqas speċijiet ta' organiżmi selvaġġi, minħabba l-elevazzjoni ogħla u l-kumplessità inferjuri tagħhom. L-[[Annimal|annimali]] jinkludu l-iskojjattlu tal-art tal-mant dehbi, iċ-chickaree, il-marten sajjied, sultan iċ-ċawl ta' Steller, il-malvizz eremita, u l-isparvier tal-ħamiem Amerikan. Ir-rettili mhumiex komuni, iżda jinkludu l-boa tal-lastku, il-gremxul tar-reċinti tal-Punent, u l-gremxul alligaturi tat-Tramuntana. [[File:Marmota_flaviventris_(Yellow_Bellied_Marmot),_Yosemite_NP_-_Diliff.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Marmota_flaviventris_(Yellow_Bellied_Marmot),_Yosemite_NP_-_Diliff.jpg|xellug|daqsminuri|Marmotta fil-Mergħat ta' Tuolumne.]] Iktar ma l-pajsaġġ jogħla, is-siġar isiru iżgħar u iktar sparpaljati, b'żoni ta' granit espost bejn iz-zkuk. Dawn is-siġar jinkludu ż-żnuber tax-xatt, iż-żnuber tal-qoxra bajda, u t-tsuga tal-muntanji, li fl-ogħla elevazzjonijiet, iċedu l-pajsaġġ għal meded vasti tal-granit. Il-klima f'dawn il-ħabitats hija waħda qalila u l-istaġun tat-tkabbir huwa qasir, iżda l-ispeċijiet bħall-[[pika]], il-marmotta ta' żaqqha safra, il-[[liebru]] ta' denbu abjad, is-sitta ta' Clark, u l-isponsun roża fl-iswed adattaw għal dawn il-kundizzjonijiet. Fil-ħabitats alpini bla siġar jgħixu n-nagħaġ tal-qrun il-kbir tas-Sierra Nevada. Din l-ispeċi tinstab fl-inħawi ta' Yosemite biss madwar il-Mogħdija Muntanjuża ta' Tioga, fejn teżisti popolazzjoni żgħira li ġiet introdotta mill-ġdid. F'varjetà ta' elevazzjonijiet, il-mergħat jipprovdu ħabitat importanti. L-annimali jiġu jieklu l-ħaxix aħdar u jużaw il-fluss tal-ilma u l-ilma qiegħed f'bosta mill-mergħat. Il-predaturi jsegwu lil dawn l-annimali. Fl-interfaċċa bejn il-mergħat u l-foresti jgħixu bosta speċijiet ta' annimali minħabba l-prossimità ta' spazji fil-beraħ għall-foraġġ u l-kenn għall-protezzjoni. L-ispeċijiet li jiddependu ħafna fuq il-ħabitat tal-mergħat jinkludu l-kokka l-griża kbira, iż-żanżarell safrani, ir-rospu ta' Yosemite, u l-beaver tal-muntanji. === Problemi ta' ġestjoni === [[File:YosemiteBlackBearTagged_wb.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:YosemiteBlackBearTagged_wb.jpg|daqsminuri|Ors iswed b'ċomba tal-widna fil-Wied ta' Yosemite.]] L-orsijiet suwed ta' Yosemite fl-imgħoddi kienu magħrufa li kienu jidħlu fil-karozzi pparkjati biex jisirqu l-ikel. Din kienet attrazzjoni turistika mħeġġa għal bosta snin fil-postijiet tal-ġbir tal-iskart tal-park, fejn kienu jikkongregaw biex jieklu l-iskart u t-turisti kienu jieħdu pjaċir jeħdulhom ir-ritratti. Iż-żieda ta' avvenimenti fejn l-orsijiet bdew jaħsdu lill-bnedmin u ż-żieda fil-ħsarat ikkawżati lill-proprjetà wasslu għal kampanja aggressiva biex l-orsijiet ma jibqgħux jinteraġixxu man-nies u ma' ħwejjiġhom. Il-postijiet tal-ġbir tal-iskart fil-beraħ ingħalqu; minflok il-laned taż-żibel tpoġġew kontenituri apposta mhux aċċessibbli mill-orsijiet; il-kampeġġi ġew mgħammra b'kontenituri apposta fejn l-ikel jista' jissakkar ġo fihom u ma jkunx aċċessibbli għall-orsijiet biex il-viżitaturi ma jħallux l-ikel fil-karozzi tagħhom. Minħabba li l-orsijiet li jkunu aggressivi fil-konfront tan-nies normalment jinqatlu, il-persunal tal-park ħareġ b'modi innovattivi biex l-orsijiet jassoċjaw lill-bnedmin u lil ħwejjiġhom ma' esperjenzi bħal li jintlaqtu b'balla tal-lastku. Mill-2001, madwar 30 ors fis-sena nqabdu, tpoġġitilhom ċomba tal-widna u ttieħed kampjun tad-DNA tagħhom, biex jekk xi ors jikkawża xi ħsara, ir-rangers ikunu jistgħu jaċċertaw liema ors ikun qed jikkawża l-problema. Minkejja r-rikkezza ta' ħabitats ta' kwalità għolja f'Yosemite, l-ors kannella, il-kondor ta' California, u l-vireo ta' Bell ġew estinti fil-park fi ħdan iż-żmien storiku, u 37 speċi oħra attwalment għandhom status speċjali bħala speċijiet ta' California jew federali li jinsabu fil-periklu ta' estinzjoni. L-iżjed theddidiet serji attwali jinkludu t-telf ta' reġim naturali tan-nirien, l-ispeċijiet eżotiċi, it-tniġġis tal-arja, il-frammentazzjoni tal-ħabitats, u t-tibdil fil-klima. Fuq bażi iktar lokali, fatturi bħal ilqit mill-karozzi u d-disponibbiltà ta' ikel tal-bniedem affettwaw lil xi speċijiet ta' organiżmi selvaġġi. [[File:Yellow_star_thistle.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yellow_star_thistle.jpg|xellug|daqsminuri|L-istilla safra xewkija tikkompeti mal-pjanti nattivi ta' Yosemite.]] Il-Park Nazzjonali ta' Yosemite ddokumenta l-preżenza ta' iktar minn 130 speċi ta' pjanti mhux nattivi fi ħdan il-konfini tal-park. Dawn ġew introdotti f'Yosemite wara l-migrazzjoni tal-insedjaturi Amerikani Ewropej bikrin fl-aħħar tas-snin 50 tas-seklu 19. Disturbi naturali u kkawżati mill-bniedem, bħal nirien forestali u attivitajiet tal-kostruzzjoni, ikkontribwew għal żieda rapida fit-tifrix tal-pjanti mhux nattivi. Uħud minn dawn l-ispeċijiet jinvadu u jieħdu post il-komunitajiet tal-pjanti nattivi, u b'hekk ikollhom impatt fuq ir-riżorsi tal-park. Il-pjanti mhux nattivi jistgħu jwasslu għal bidliet sinifikanti fl-ekosistema billi jalteraw il-komunitajiet tal-pjanti nattivi u l-proċessi li jsostnuhom. Xi speċijiet mhux nattivi jistgħu jikkawżaw żieda fil-frekwenza tan-nirien jew iżidu n-[[nitroġenu]] disponibbli fil-ħamrija li jippermettu lil pjanti mhux nattivi oħra jistabbilixxu ruħhom. Bosta speċijiet mhux nattivi, bħall-istilla safra xewkija (''Centaurea solstitialis''), kapaċi jipproduċu għeruq twal li permezz tagħhom jikkompetu mal-pjanti nattivi għall-ilma disponibbli u jirbħulhom. Ix-xewk barri (''Cirsium vulgare''), il-verbaskum komuni (''Verbascum thapsus'') u l-ħaxix ta' Klamath (''Hypericum perforatum'') ġew identifikati bħala organiżmi qerrieda f'Yosemite mis-snin 40 tas-seklu 20. Iktar reċentement speċijiet rikonoxxuti huma l-istilla safra xewkija (''Centaurea solstitialis''), ix-xnien ħelu (''Melilot'' spp.), it-tut tal-Himalaya (''Rubus armeniacus''), it-tut tal-weraq maqtugħ (''Rubus laciniatus'') u l-pjanta xeblikija (''Vinca major''). Iż-żieda fit-tniġġis tal-ożonu tikkawża ħsara lit-tessuti tas-siġar ġganteski tas-sequoia, u b'hekk isiru vulnerabbli għall-infestazzjonijiet tal-insetti u għall-mard. Minħabba li l-prinjoli ta' dan is-siġar jeħtieġu ħamrija maħruqa kemm hemm bin-nar biex jinbtu, it-trażżin storiku tan-nirien naqqas il-kapaċità tagħhom li jirriproduċu. In-nirien preskritti ppjanati jistgħu jgħinuhom jinbtu. === Nirien forestali === [[File:Yosemite_Meadow_fire,_9-7-2014.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yosemite_Meadow_fire,_9-7-2014.jpg|daqsminuri|In-nirien fil-mergħat tal-Wied ta' Yosemite fl-2014.]] Ir-residenti indiġeni kienu jqabbdu nirien żgħar apposta fil-bidu tas-snin 60 tas-seklu 19 u qabel biex jikklerjaw l-art mill-ħaxix ħażin u mill-arbuxxelli bħala parti mill-prattiki tal-biedja tagħhom. Dawn in-nirien huma komparabbli ma' prattiki kontemporanji bħall-ħruq ikkontrollat mis-Servizz Forestali tal-Istati Uniti u oħrajn. Għalkemm ma kienx l-għan primarju tagħhom, in-nattivi ta' Yosemite għenu l-preservazzjoni tal-bijodiversità u r-reżiljenza permezz ta' dawn in-nirien żgħar. L-Amerikani Nattivi kienu jużaw in-nar bħala għodda bikrija għall-ġestjoni tal-organiżmi selvaġġi biex ċertu artijiet jibqgħu kklerjati, u b'hekk kien ikun hemm iktar ikel għall-annimali kbar u kienet titnaqqas il-possibbiltà ta' nirien forestali kbar li issa jeqirdu l-ekosistemi forestali. Xi nirien forestali mhux ikkontrollati bikrin tqabbdu b'mod aċċidentali mill-grupp tal-milizji mmexxi mill-Maġġur John Savage meta l-grupp ħaraq il-kamp tal-poplu Ahwahneechee f'tentattiv li jkeċċihom. Eventwalment in-nirien tad-djar infirxu lejn sezzjoni kbira tal-foresti u l-grupp tal-milizji spiċċa kellu jabbanduna l-attakk tiegħu biex isalva l-kamp tiegħu stess min-nirien. In-nirien forestali jikklerjaw il-park mill-veġetazzjoni mejta, u jagħmlu spazju għal tkabbir ġdid. In-nirien żgħar jikkawżaw ħsara lill-introjtu ġġenerat mit-turiżmu. Matul l-aħħar ta' Lulju u l-bidu ta' Awwissu 2018, il-Wied ta' Yosemite u sezzjonijiet oħra tal-park ingħalqu temporanjament minħabba n-Nirien ta' Ferguson fil-konfini tal-Punent tal-park. L-għeluq kien l-ikbar wieħed fi kważi tletin sena. == Attivitajiet == [[File:Tunnel_tree_at_Yosemite_National_Park_20220524_145321_copy.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tunnel_tree_at_Yosemite_National_Park_20220524_145321_copy.jpg|daqsminuri|Is-siġra emblematika tal-Park Nazzjonali ta' Yosemite.]] === Aċċess pubbliku === Il-Park Nazzjonali ta' Yosemite huwa miftuħ is-sena kollha, għalkemm xi toroq jagħlqu matul ix-xhur meta jkun hemm ħafna borra, normalment minn Novembru sa Mejju jew Ġunju. Ċerti mogħdijiet jingħalqu wkoll matul ix-xitwa, fosthom il-Mogħdija ta' 4 Mili u parti mill-Mogħdija taċ-Ċpar. Il-konġestjoni tat-traffiku fil-wied tkun kbira matul l-eqqel staġun tas-sajf (Ġunju sa Awwissu) u sistema ta' karozza tal-linja mingħajr ħlas topera fil-wied. Il-parkeġġ fil-wied matul is-sajf spiss ikun mimli. Hemm alternattivi ta' tranżitu minn Fresno u minn Merced. L-istorja naturali u kulturali tal-Wied ta' Yosemite hija ppreżentata fiċ-Ċentru għall-Viżitaturi tal-Wied ta' Yosemite, fil-Mużew ta' Yosemite ta' biswitu, u fiċ-Ċentru Naturali f'Happy Isles. Iż-żewġ Għeliem Storiċi Nazzjonali tal-park huma LeConte Memorial Lodge tal-Klabb tas-Sierra (l-ewwel ċentru pubbliku għall-viżitaturi ta' Yosemite), u l-Lukanda ta' Ahwahnee. Il-Kamp 4 tniżżel fir-Reġistru Nazjzonali tal-Postijiet Storiċi. === Mixi === [[File:Half_dome_cables_big_(cropped).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Half_dome_cables_big_(cropped).jpg|daqsminuri|Bosta nies jimxu tul il-mogħdija bil-kejbils tan-Nofs Koppla f'jum tas-sajf tal-2008.]] Iktar minn 800 mil (1,300 kilometru) ta' mogħdijiet huma disponibbli għall-mixi — hemm minn kollox, minn mogħdijiet għal passiġġata ħafifa sa mogħdijiet muntanjużi diffiċli u li jdumu iktar minn jum wieħed. Il-mixja popolari tan-Nofs Koppla sal-quċċata tan-Nofs Koppla teħtieġ permess kull meta jkun hemm kejbils armati (normalment minn tmiem il-ġimgħa ta' Jum il-Mafkar sa Jum [[Kristofru Kolombu|Kolombu]]). Massimu ta' 300 ruħ, magħżula b'lotterija, jingħataw il-permess biex javvanzaw lil hinn mill-bażi tan-Nofs Koppla kuljum, inkluż 225 persuna li jimxuha binhar u 75 persuna li jimxuha f'iktar minn jum wieħed. Il-park jista' jinqasam f'ħames sezzjonijiet — il-Wied ta' Yosemite, Wawona/ir-Roqgħa Forestali ta' Mariposa/il-Punt tal-Glaċieri, il-Mergħat ta' Tuolumne, il-Mergħat ta' Hetch Hetchy, u l-Art Ċatta ta' Crane/tal-Lupu Abjad. Bosta kotba jiddeskrivu l-mogħdijiet tal-park, filwaqt li s-Servizz tal-Parks Nazzjonali jipprovdi informazzjoni bla ħlas. Bejn l-aħħar tar-rebbiegħa u l-bidu tal-ħarifa, il-biċċa l-kbira tal-park jista' jiġi aċċessat għal mawriet ta' iktar minn jum wieħed. Il-mawriet kollha ta' iktar minn jum wieħed jeħtieġu permess biex wieħed jibqa' fiż-żoni tan-natura selvaġġa u l-biċċa l-kbira jirrikjedu kontenituri apposta tal-ikel reżistenti għall-orsijiet. === Sewqan === Filwaqt li xi postijiet f'Yosemite huma aċċessibbli biss bil-mixi, postijiet oħra huma aċċessibbli bit-triq. L-iżjed triq famuża hija t-Triq ta' Tioga. Ir-roti jistgħu jintużaw fit-toroq, iżda 12-il mil (19-il kilometru) biss ta' mogħdijiet pavimentati huma disponibbli fil-Wied ta' Yosemite; l-irkib tar-roti fuq l-imħarbat u fil-muntanji mhuwiex permess. === Tixbit === [[File:Tom_Frost_-_Ryan_Frost_in_Narrows_-_1996.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tom_Frost_-_Ryan_Frost_in_Narrows_-_1996.jpg|xellug|daqsminuri|It-tixbit fid-dejjaq mal-Blata tas-Sentinella.]] It-tixbit huwa parti importanti tal-Park Nazzjonali ta' Yosemite. B'mod partikolari l-wied huwa mdawwar minn qċaċet bħan-Nofs Koppla u El Capitan. Il-Kamp 4 huwa kampeġġ aċċessibbli fil-Wied li kien strumentali fl-iżvilupp tat-tixbit bħala [[sport]], u huwa elenkat fir-Reġistru Nazzjonali tal-Postijiet Storiċi. Ix-xabbaturi ġeneralment jistgħu jintlemħu fix-xhur mingħajr borra fuq ħaġriet għoljin għaxar piedi (3 metri) sa wiċċ El Capitan f'għoli ta' 3,300 pied (1.0 kilometru). Hemmhekk jiġu offruti klassijiet tat-tixbit. Il-Mergħat ta' Tuolumne huma magħrufa sew għat-tixbit mal-blat u mal-muntanji. === Attivitajiet tax-xitwa === [[File:Yosemite_Winter_Hiking.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yosemite_Winter_Hiking.jpg|daqsminuri|Mixja fix-xitwa gwidata minn ranger fil-park.]] Lil hinn mill-Wied ta' Yosemite, il-park jinkesa bil-borra matul ix-xhur tax-xitwa, u bosta toroq jingħalqu. L-iskijjar għan-niżla jkun disponibbli fiż-Żona tal-Iskijjar tal-Mogħdija Muntanjuża ta' Badger — l-eqdem żona tal-iskijjar għan-niżla f'California, li topera minn nofs Diċembru sal-bidu ta' April. Il-biċċa l-kbira tal-park ikun miftuħ għall-iskijjar u għas-snowshoeing, u jkunu disponibbli għorfiet apposta għal min iħobb l-iskijjar. Għall-mawriet tal-iskijjar ta' iktar minn jum wieħed ikunu meħtieġa permessi apposta. Iċ-ċena ta' Bracebridge hija avveniment pubbliku annwali li ilu jsir mill-1927 fil-Lukanda ta' Ahwahnee. Din iċ-ċena ġiet ispirata mid-deskrizzjonijiet ta' [[Washington Irving]] ta' Squire Bracebridge u tat-tradizzjonijiet [[Renju Unit|Ingliżi]] tal-[[Milied]] tas-seklu 18 fl-i''Sketch Book'' tiegħu. Bejn l-1929 u l-1973, l-avveniment kien jiġi organizzat minn Ansel Adams. === Oħrajn === Il-Park Nazzjonali ta' Yosemite għandu 13-il sit uffiċjali tal-kampeġġ. Ir-roti għall-kiri huma disponibbli mir-rebbiegħa sal-ħarifa. Iktar minn 12-il mil (19-il kilometru) ta' mogħdijiet pavimentati għar-roti huma disponibbli fil-Wied ta' Yosemite. Barra minn hekk, iċ-ċiklisti jistgħu jirkbu fit-toroq. L-elmi huma meħtieġa għat-tfal ta' taħt it-18-il sena. L-irkib tar-roti fuq l-imħarbat u fuq il-muntanji mhuwiex permess fil-park. Ikun hemm bosta attivitajiet fuq l-ilma matul ix-xhur iktar sħan. Ir-rafting jista' jsir tul il-wied fix-xmara Merced mill-aħħar ta' Mejju sa Lulju. Hemm pixxini għall-għawm fil-Yosemite Lodge u fil-Villaġġ ta' Curry. === Kaskata ta' Horsetail === Il-Kaskata ta' Horsetail tnixxi fuq ix-xifer tal-Lvant ta' El Capitan. Din il-kaskata żgħira normalment tnixxi matul ix-xitwa biss. Qajla minn nofs sal-aħħar ta' Frar, tixgħel oranġjo bid-dawl ta' nżul ix-[[xemx]]. Dan l-effett uniku ta' tidwil jiġri filgħaxijiet biss meta jkun bnazzi. L-iċken ċpar jew sħab jistgħu jtellfu dan l-effett. Għalkemm huwa naturali għalkollox, il-fenomenu huwa fdal tal-Firefall ikkawżata mill-bniedem li storikament seħħet mill-Punt tal-Glaċieri. == Fil-kultura popolari == [[File:Yogi_Bear_with_"don't_feed_the_bears"_message_-_NARA_-_286013.tif|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yogi_Bear_with_%22don't_feed_the_bears%22_message_-_NARA_-_286013.tif|daqsminuri|Tabella b'Yogi Bear iwissi lill-viżitaturi żgħar biex ma jitimgħux lill-orsijiet fil-Park Nazzjonali ta' Yosemite.]] Ix-xeni tal-ftuħ ta' ''Star Trek V: The Final Frontier'' (1989) inġibdu fil-Park Nazzjonali ta' Yosemite. Films bħal ''The Last of the Mohicans'' (1920) u ''Maverick'' (1994) inġibdu hawnhekk. Id-dokumentarju tal-2014 ''Valley Uprising'' huwa ċċentrat madwar il-Wied ta' Yosemite Valley u l-istorja tiegħu, b'enfasi fuq il-kultura tat-tixbit. Id-dokumentarju rebbieħ tal-Academy Award tal-2018 ''Free Solo'' nġibed f'Yosemite. ''The Dawn Wall,'' dokumentarju tal-2017 inġibed hemmhekk ukoll. == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]] [[Kategorija:Parks Nazzjonali]] [[Kategorija:Stati Uniti]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] jpoy6cszqv3mmsb5uarwvzhpiwci4k6 0 33259 332025 327032 2026-09-14T00:05:37Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332025 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''L-Ajruport Internazzjonali ta' Malta''' ( huwa l-uniku ajruport [[Malta|f'Malta]], u jaqdi l-Gżejjer Maltin kollha. Hija tinsab fil- [[Malta (gżira)|gżira ta' Malta]], fil-Lbiċ tal-kapitali Maltija, [[Valletta|il-Belt Valletta]], fil-belt ta' [[Ħal Luqa]], u tokkupa l-post ta' dik li qabel kienet RAF Luqa . L-ajruport iservi bħala l- hub ewlieni għal KM Malta Airlines u Medavia minbarra li huwa bażi operattiva għal Ryanair u s-sussidjarja tagħha Malta Air . Hija wkoll id-dar taċ- Ċentru tal-Kontroll taż-Żona u tospita l- Malta Airshow annwali. L-ajruport huwa operat minn Malta International Airport plc. Ilu ċ-ċentru ta’ KM Malta Airlines minn Marzu 2024 u ċ-ċentru tal-predeċessur tagħha, l-Air Malta, mill-1974 sal-2024. == Storja == === Snin bikrin === L-ewwel airfield ċivili nbena f'Ta [[Ta' Qali|' Qali]], segwit minn oħrajn f'Ħal Far ( RAF Hal Far ) u Ħal Luqa. <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="The time period mentioned near this tag is ambiguous. (September 2016)">?</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> Matul it- [[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]], l-airfields f'Ta' Qali u Ħal Far kienu msawwta ħafna u l-operazzjonijiet ċivili sussegwentement iċċentraw fuq l-Ajruport ta' Ħal Luqa.<ref name="ReferenceA">{{Ċita web|url=https://www.maltairport.com/corporate/about-the-airport/history/|titlu=History of Malta International Airport|data=25 January 2016|sit=Malta International Airport}}</ref> Iż-żieda fl-immaniġġjar tal-passiġġieri u l-movimenti tal-inġenji tal-ajru ħtieġet il-bini ta’ terminal tal-ajru ċivili. It-tħejjijiet bdew fl-1956, u l-Gvern Ingliż ffinanzja l-aktar dak li dak iż-żmien kien proġett ta’ £300,000.It-terminal tal-ajru l-ġdid tal-passiġġieri ta’ Malta f’Ħal Luqa ġie inawgurat fil-31 ta’ Marzu 1958 minn dak iż-żmien il-Gvernatur ta’ Malta Sir Robert Laycock. It-terminal tal-ajru kien jikkonsisti f’żewġ sulari inklużi xi faċilitajiet bażiċi bħal ristorant, uffiċċju postali, uffiċċju tal-kejbil u wireless u gallarija tal-wiri għall-pubbliku. F'Ottubru 1977, ġiet imnedija runway ġdida u itwal u bdew ix-xogħlijiet fuq l-estensjoni u r-rranġament tal-air terminal. <ref name="ReferenceA"/> Żdiedu sala tal-wasliet u sala oħra ddedikata għall-VIPs u l-parti oriġinali tal-bini tat-terminal intużat għat-tluq. Dan ir-rranġament ma kienx biżżejjed peress li kien għadu nieqes minn ċerti faċilitajiet essenzjali. Immedjatament wara bidla fil-gvern fl-1987, l-amministrazzjoni l-ġdida ddeċidiet li t-terminal ta’ 35 sena kien għadda żmienu (Terminal ta’ Ħal Luqa) u għalhekk tat il-dawl aħdar għall-bini ta’ air terminal ġdid tul Park 9 (issa jinsab f’ Gudja).{{Bżonn refererenza|date=September 2016}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedija:Bżonn referenza|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2016)">ċitazzjoni meħtieġa</span>]]'' &#x5D;</sup> <ref>{{Ċita web|url=https://atobtransfer.com/malta/malta-airport-taxi/#airport_terminal|titlu=Malta airport|data=5 August 2022|sit=AtoB Transfers}}</ref> Sakemm tlesta l-bini tal-air terminal il-ġdid, il-Gvern imbarka fuq titjib ulterjuri tal-air terminal l-antik. Il-faċilitajiet introdotti kienu jinkludu arja kundizzjonata, karusels ġodda tal-bagalji, monitors tal-informazzjoni dwar it-titjiriet, skrivaniji kompjuterizzati taċ-check-in, wiċċ ġdid tal-art u ħwienet tal-bejgħ bl-imnut ġodda inkluż żona akbar mingħajr dazju. === Żvilupp mis-snin disgħin === L-ewwel ġebla tal-air terminal preżenti fil-Gudja tpoġġiet f’Settembru tal-1989 u ġiet inawgurata fi żmien rekord 29 xahar wara, fi Frar tal-1992. L-Ajruport Internazzjonali ta’ Malta beda jopera bis-sħiħ fil-25 ta’ Marzu 1992, u t-terminal tal-passiġġieri l-antik ta’ Ħal Luqa kien effettivament magħluq wara 35 sena. <ref>{{Ċita web|url=http://www.maltairport.com/page.asp?p=17155&l=1|titlu=Error!|data-aċċess=2015-06-03|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150601144941/http://www.maltairport.com/page.asp?p=17155&l=1|arkivju-data=2015-06-01}}</ref> F’Novembru 1995, il-Balkan Bulgarian Airlines introduċiet titjira minn Sofia lejn New York City li waqfet Malta. Is-servizz fuq Boeing 767s irriżulta minn sħubija bejn Balkan u [[Air Malta|l-Air Malta]] . <ref>{{Ċita aħbar|data=September 1995|titlu=Malta-New York direct from November|url=https://www.facebook.com/maltaaviationoutlook/photos/the-first-foray-of-air-malta-into-long-haul-flying-dates-back-to-1995-when-then-/4359695290715931/|pubblikazzjoni=Malta Aviation Network|data-aċċess=18 September 2022}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|data=29 August 1995|titlu=Balkan/Malta link-up|url=https://www.flightglobal.com/balkan/malta-link-up/12125.article|pubblikazzjoni=Flight International|data-aċċess=18 September 2022}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Verchere, Ian|data=31 January 1997|titlu=Sea change|url=https://www.flightglobal.com/sea-change/1246.article|pubblikazzjoni=Airline Business|data-aċċess=18 September 2022}}</ref> L-għadd ta' passiġġieri tiegħu żdied minn 3.5 miljun fl-2011 għal 6 miljun fl-2017. <ref name="maltairport.com">{{Ċita web|url=https://miamain.blob.core.windows.net/wp-uploads/wp-content/uploads/2018/03/2017-Annual-Statistical-Summary.pdf|titlu=Corporate - Malta International Airport|sit=Miamin.blob.core.windows.net|data-aċċess=21 February 2017|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181003014313/https://miamain.blob.core.windows.net/wp-uploads/wp-content/uploads/2018/03/2017-Annual-Statistical-Summary.pdf|arkivju-data=3 October 2018}}</ref> Iż-żieda fin-numru tal-passiġġieri hija prinċipalment dovuta għaż-żieda fin-numru ta’ rotot moqdija minn trasportaturi low-cost. Ryanair bbażat ajruplan wieħed f'Malta minn Mejju 2010, li żdied għal tnejn f'Mejju 2012, tlieta f'Marzu 2016, erbgħa f'Marzu 2017, ħamsa f'Marzu 2018 u aktar għal sitta f'April 2019. <ref>{{Ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161116/local/were-now-almost-maltas-national-airline-ryanair.631148|titlu=We're now almost Malta's national airline – Ryanair|data=16 November 2016|sit=Timesofmalta.com|data-aċċess=21 February 2017}}</ref> L-akbar ajruplan li jżur l-Ajruport Internazzjonali ta' Malta regolarment huwa l- Emirates Boeing 777-300 ta' kuljum. L-ajruport irċieva żjarat okkażjonali mill- Airbus A380, normalment għal żebgħa mill-ġdid f'waħda mill-faċilitajiet lokali ta 'manutenzjoni. <ref>{{Ċita web|url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20110319/local/a380-lands-at-mia.355539|titlu=A380 makes first landing in Malta|data=19 March 2011|sit=Timesofmalta.com|data-aċċess=31 May 2018}}</ref> == Faċilitajiet == [[Stampa:Malta_International_Airport2.jpg|daqsminuri| Żona tal-wasliet]] [[Stampa:Malta_Airport.jpg|daqsminuri| Veduta tal-fardal tal-bini prinċipali]] === Ħarsa ġenerali === L-ajruport għandu terminal wieħed tal-passiġġieri li sar kompletament operattiv fil-25 ta' Marzu 1992. Dan ħa post it-terminal l-antik [[Ħal Luqa|ta’ Ħal Luqa]] li sal-2020 jintuża l-aktar għall-merkanzija. L-operazzjonijiet tat-terminal tal-ajru tal-Ajruport Internazzjonali ta’ Malta jinkludu servizzi ġenerali tal-passiġġieri, u l-operat ta’ firxa estensiva ta’ servizzi tal-bejgħ bl-imnut fl-ajruport, ħwienet tal-ajru u tal-art, ristoranti, u ħwienet oħra, li huma kollha operati fuq ftehimiet ta’ konċessjoni. L-ajruport joffri sala VIP waħda, il-La Valette Club. <ref>{{Ċita web|url=https://thriftypoints.com/malta-airport-lounge-review-la-valette-club/|titlu=Malta Airport Lounge Review – La Valette Club - What's it really like?|data=2018-12-12|sit=Thrifty Points|lingwa=en-US|data-aċċess=2019-02-02}}</ref> L-ajruport jospita wkoll diversi faċilitajiet ta’ manutenzjoni inklużi dawk operati minn Lufthansa Technik u SR Technics.{{Bżonn refererenza|date=March 2024}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedija:Bżonn referenza|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2024)">ċitazzjoni meħtieġa</span>]]'' &#x5D;</sup> === Faċilitajiet oħra === L-uffiċċju ewlieni ta ' Medavia jinsab fil-proprjetà tal-ajruport. <ref>{{Ċita web|url=http://www.medavia.com.mt/contactus?l=1|titlu=Contact Us|pubblikatur=Medavia|data-aċċess=2013-04-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120729010711/http://www.medavia.com.mt/contactus?l=1|arkivju-data=2012-07-29}}</ref> Jinsabu fil-grawnds tal-Ajruport Internazzjonali ta’ Malta, iċ-Ċentru tan-Negozju huwa l-ewwel bini f’Malta li applika għal BREEAM (BRE Environmental Assessment Method) biex isir l-ewwel park tal-uffiċini ta’ Grad A tal-gżira. L-uffiċċju ewlieni tal- [[Air Malta]] jinsab fil-Livell 2 taċ-Ċentru tan-Negozju Skyparks. <ref>{{Ċita web|url=http://www.airmalta.com/information/about/contact-us|titlu=Contact Us|pubblikatur=Air Malta|data-aċċess=2013-04-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130502093707/http://www.airmalta.com/information/about/contact-us|arkivju-data=2013-05-02}}</ref> Il-MetOffice tal-Ajruport ta’ Malta huwa parti mill-Ajruport Internazzjonali ta’ Malta u jipprovdi l-funzjoni ta’ servizz meteoroloġiku nazzjonali għal Malta. Għalkemm jaqdu primarjament l-avjazzjoni huma jservu wkoll lis-settur pubbliku. It-tagħmir kollu, minbarra d-Doppler Weather Radar, huwa msaħħaħ minn stazzjonijiet tat-temp awtomatiċi, li minnhom tmienja jinsabu f’Malta u Għawdex. Fl-istess ħin sistema ta' osservazzjoni tat-temp tal-ajrudrom tinsab fl-ajruport. Il-MetOffice jista’ jikseb informazzjoni mill-Agencia Estatal de Meteorología f’Madrid u l-Met Office tar-Renju Unit flimkien ma’ mudelli numeriċi tat-temp bħal dawk ipprovduti miċ-Ċentru Ewropew għat-Tbassir tat-Temp fuq Medda Medja f’Reaing, l-Ingilterra. == Użu militari == Il- [[Wing tal-Ajru]] tal-[[Forzi Armati ta’ Malta]] hija bbażata fl-Ajruport Internazzjonali ta’ Malta. It-terminal Air Wing jikkonsisti f'sitt hangars. L-Air Wing topera total ta’ erba’ inġenji tal-ajru b’ġwienaħ fissi, sitt ħelikopters <ref>{{Ċita web|url=https://www.flightglobal.com/reports/world-air-forces-directory-2022/146695.article|titlu=World Air Forces directory 2022|isem=In association with|awtur=Embraer|sit=Flight Global|lingwa=en|data-aċċess=2022-09-04}}</ref> u UAV . <ref>{{Ċita web|url=https://aviation.direct/en/malta-air-forces-fleets-first-drone-one|titlu=Malta: Air forces deploy first drone|isem=Jan|awtur=Gruber|data=2021-05-10|sit=Aviation.Direct|lingwa=en|data-aċċess=2022-09-04|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220904084217/https://aviation.direct/en/malta-air-forces-fleets-first-drone-one|arkivju-data=2022-09-04|url-status=dead}}</ref> == Linji tal-ajru u destinazzjonijiet == Il-linji tal-ajru li ġejjin joperaw titjiriet regolari skedati u charter lejn u minn Malta: <ref>{{Ċita web|url=https://www.maltairport.com/passenger/flights-landing/fortnightly-schedule/|titlu=Malta International Airport Flight Schedule &#124; 2-week schedule|data=20 November 2015|sit=Maltairport.com|data-aċċess=25 June 2022|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200718034622/https://www.maltairport.com/passenger/flights-landing/fortnightly-schedule/|arkivju-data=18 July 2020|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" |+ !Linji tal-ajru !Destinazzjoni |- |[[Aegean Airlines]] |[[Ateni]] |- |[[Aer Lingus]] |[[Dublin]] |- |[[Air France]] |'''Staġjonali:''' [[Pariġi|Paris–Charles de Gaulle]] |- |[[Air Serbia]] |[[Belgrad]] |- |[[AirBaltic]] |'''Staġjonali:''' [[Riga]], [[Tallinn]] |- |[[British Airways]] |[[Londra|London–Gatwick]] |- |[[EasyJet]] |[[Liverpool]], [[Londra|London–Gatwick]], [[Manchester]] '''Staġjonali:''' Amsterdam, Basel/Mulhouse, [[Birmingham]], [[Bristol]], [[Ġenova]], [[Londra|London-Luton]], [[Londra|London–Southend]], [[Milan|Milan–Malpensa]], [[Napli]], [[Nizza]] |- |[[Emirates]] |[[Dubai (belt)|Dubai–International]], [[Larnaca]] |- |[[Eurowings]] |[[Düsseldorf]] '''Staġjonali:''' [[Hamburg]], [[Stuttgart]] |- |[[ITA Airways]] |'''Staġjonali:''' [[Milan|Milan–Linate]], [[Ruma|Ruma–Fiumicino]] |- |[[Jet2.com]] |[[Manchester]] '''Staġjonali:''' [[Belfast|Belfast–International]], [[Birmingham]], [[Bristol]], East Midlands, [[Edinburgu|Edinburgh]], [[Glasgow]], Leeds/Bradford, [[Liverpool]], [[Londra|London–Stansted]], Newcastle upon Tyne |- |[[KM Malta Airlines]] |[[Amsterdam]], [[Berlin]], [[Brussell]], [[Catania|Katanja]], [[Düsseldorf]], [[Londra|Londra–Gatwick]], [[Londra|Londra–Heathrow]], [[Lyon]], [[Madrid]], [[Milan|Milan–Linate]], [[Munich]], [[Pariġi|Paris–Charles de Gaulle]], [[Pariġi|Paris–Orly]], [[Praga]], [[Ruma|Ruma–Fiumicino]], [[Vjenna]], [[Zurich|Zürich]] |- |[[LOT Polish Airlines]] |[[Varsavja|Varsavja–Chopin]] |- |[[Lufthansa]] |[[Frankfurt am Main|Frankfurt]], [[Munich]] |- |[[Luxair]] |[[Lussemburgu (belt)|Lussemburgu]] |- |MedSky Airways |[[Misrata]], [[Tripli (Libja)|Tripli–Mitiga]] |- |[[Norwegian Air Shuttle]] |'''Staġjonali:''' [[Kopenħagen]], [[Ħelsinki]], [[Oslo]] |- |[[Qatar Airways]] |[[Doha]] |- |[[Ryanair]] |[[Ateni]], [[Barċellona]], ​​[[Bari]], [[Belfast|Belfast–International]], [[Bergamo]], [[Billund]], [[Birmingham]], [[Bolonja]], [[Bordeaux]], [[Bournemouth]], [[Bratislava]], [[Bukarest|Bukarest–Otopeni]], [[Budapest]], [[Cagliari]], [[Katanja]], [[Charleroi]], [[Cologne|Cologne/Bonn]], [[Dublin]], [[Edinburgu]], [[Gdańsk]], [[Katowice]], [[Krakovja]], [[Liżbona]], [[Liverpool]], [[Londra|Londra–Luton]], [[Londra|Londra–Stansted]], [[Lourdes]], [[Madrid]], [[Manchester]], [[Marsilja]], [[Memmingen]], [[Milan|Milan–Malpensa]], [[Nantes]], [[Napli]], Niš, [[Pisa]], [[Porto]], [[Poznan]], [[Riga]], [[Ruma|Ruma–Fiumicino]], [[Rzeszów]], [[Sofija]], [[Stokkolma|Stokkolma–Arlanda]], [[Tel Aviv-Jaffa|Tel Aviv]], [[Tessaloniki]], [[Toulouse]], [[Trapani]], [[Treviso]], [[Trieste]], [[Turin]], [[Vjenna]], [[Vilnius]], [[Varsavja|Varsavja–Modlin]], [[Wrocław|Wroclaw]], [[Żagreb]] '''Staġjonali:''' [[Beauvais]], [[Chania]], East Midlands, [[Eindhoven]], [[Glasgow]], Lamezia Terme, [[Lussemburgu (belt)|Lussemburgu]], [[Norwich]], [[Paphos]], Parma, [[Perugia]], [[Pescara]], [[Sivilja]], Shannon, [[Valencia (Spanja)|Valencia]] |- |Scandinavian Airlines |'''Staġjonali:''' [[Kopenħagen]] |- |[[Swiss International Air Lines]] |'''Staġjonali:''' [[Zurich]] |- |[[Transavia]] |'''Staġjonali:''' [[Nantes]], [[Pariġi|Paris-Orly]] |- |[[Tunisair Express]] |[[Tuneż]] |- |[[Turkish Airlines]] |[[Istanbul]] |- |[[Universal Air]] |[[Palermo]], [[Pécs]], [[Rimini]], [[Salerno]], [[Tripli (Libja)|Tripli–Mitiga]] '''Staġjonali:''' [[Korfù|Korfu]], [[Ibiza]], [[Praga]] |- |[[Volotea]] |'''Staġjonali:''' [[Bordeaux]] |- |[[Vueling]] |[[Barċellona]] '''Staġjonali:''' [[Bilbao]] |- |[[Wizz Air]] |[[Belgrad]], [[Bukarest|Bukarest–Otopeni]], [[Budapest]], [[Katowice]], [[Skopje]], [[Varsavja|Varsavja–Chopin]] |} == Statistika == [[Stampa:Luqa_airfield_Malta_aerial_photo_1941.jpg|daqsminuri| Airfield ta’ Ħal Luqa fl-1941]] [[Stampa:BEA_Airspeed_Ambassador_at_Luqa_airport,_Malta,_Oct_1956_(cropped).jpg|daqsminuri| Airspeed Ambaxxatur G-ALZW tal -British European Airways, fl-ajruport ta' Ħal Luqa f'Ottubru 1956]] [[Stampa:Egypt_Air_Boeing_707_in_Malta.jpg|daqsminuri| EgyptAir Boeing 707 fl-Ajruport Internazzjonali ta’ Malta fl-1985]] [[Stampa:MIAS_260915_BAF_C-130_01.jpg|daqsminuri| C-130H Belġjan u Royal Navy Merlin HM.2 fil- Malta International Airshow 2015 . L-ajruport ilu jospita l-avveniment mis-snin disgħin.]] === L-aktar rotot traffikużi (skond il-pajjiż) === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 90%" width="align=" |+L-aktar rotot internazzjonali traffikużi 'l barra mill-Ajruport Internazzjonali ta' Malta skont il-pajjiż (2022) ! Rank ! Pajjiż ! Movimenti tal-Passiġġieri ! % Bidla (vs 2021) |- | 1 |{{Flagicon|ITA}} l-[[Italja]] | 1,321,371 |169.65 |- | 2 | {{Flagicon|UK}} Ir-[[Renju Unit]] | 1,059,286 |120.24 |- | 3 | {{Flagicon|FRA}} [[Franza]] | 567,855 |137.05 |- | 4 | {{Flagicon|GER}} il-[[Ġermanja]] | 557,736 |80.51 |- | 5 |{{Flagicon|POL}} [[Polonja]] | 278,595 |115.74 |- | 6 | {{Flagicon|ESP}} [[Spanja]] | 215,000 |125.20 |- | 7 | {{Flagicon|TUR}} [[Turkija]] | 149,466 |87.25 |- | 8 |{{Flagicon|BEL}} il-[[Belġju]] | 149,415 |79.24 |- | 9 |{{Flagicon|CHE}} L-[[Żvizzera|Isvizzera]] | 139,733 |107.08 |- | 10 |{{Flagicon|AUT}} L-[[Awstrija]] | 133,400 |95.50 |} == Trasport fuq l-art == === Xarabank === L-Ajruport Internazzjonali ta’ Malta huwa moqdi wkoll minn diversi karozzi tal-linja operati minn gruppi ta’ trasport privati ​​u trasport pubbliku operat minn [[Malta Public Transport]]. Il-karozzi tal-linja tal-[[Malta Public Transport]] iservu l-ajruport. Taħlita ta' servizzi Express u lokali huma disponibbli. === Karozza === L-ajruport jinsab {{Convert|5|km}} lbiċ tal-kapitali, [[Valletta]]. * == Referenzi == [[Kategorija:Luqa]] [[Kategorija:Ajruporti ta' Malta]] [[Kategorija:Sorsi CS1 bit-Taljan (it)]] [[Kategorija:Sorsi CS1 bil-Ġermaniż (de)]] [[Kategorija:Artikoli b'koordinati minn Wikidata]] qn5aixxstdhoehvax85uuim56cldxxb 0 34623 332032 332019 2026-09-14T09:52:02Z JovalQC 21720 "Storiku" toħloq. 332032 wikitext text/x-wiki {{Infobox ġeneriku|color=#ccffcc|name=<center>Pirinej Orjentali<center>|img1=Logo Pyrénées Orientales 2015.svg|width1=80px|row1={{Flagicon|FRA}} [[Franza]]|lbl1='''Pajjiż'''|lbl2='''Reġjun'''|row2=[[File:Flag of Région Occitanie (symbol only).svg|23px]] [[Occitanie (reġjun amministrattiv)|Occitanie]]|lbl3='''Kapital'''|row3=[[Perpignan]]|lbl4='''Kunsill lokali'''|row4=226|lbl5='''President'''|row5=[[Hermeline Malherbe-Laurent]]|lbl6='''Prefett'''|row6=Pierre Regnault de La Mothe|lbl7=Kodiċi tal-INSEE|row7=66|lbl8=Kodiċi ISO 3166-2|row8=FR-66|lbl9='''Websajt'''|row9=https://www.ledepartement66.fr/|hdr2=Demografija|lbl21='''Popolazzjoni'''|row21=496 855 (2023)|lbl22='''Densità'''|row22=121 abitant/km2|lbl23='''Żona'''|row23=4,116 km2|img2=Pyrénées-Orientales-Position.svg|width2=300px}} Il '''-Pyrénées-Orientales''' ( {{MSAPI|/pi.ʁe.ne.z‿ɔʁ.jɑ̃.tal/}} bil- [[Lingwa Katalana|Katalan]] ''Pirinej tal-Lvant'' bl- [[Lingwa Oċċitanija|Oċċitan]] ''Il-Pirinej tal-Lvant'' huma dipartiment [[Franza|Franċiż]] li jinsab fin-nofsinhar tar- reġjun tal- [[Occitanie (reġjun amministrattiv)|Occitanie]] . Il-limitu tan-nofsinhar tiegħu jikkorrispondi mal -fruntiera ma' Spanja ( provinċja ta' Girona, [[Katalonja]] ). It-territorju tiegħu jikkorrispondi għall-provinċja ta' qabel ta' Roussillon, li kienet parti mill- prinċipalità ta' Katalonja sal-1659, imkabbra bil- pajjiż ta' Fenouillèdes (pajjiż ta' tradizzjoni Languedoċjana ). Il-prefettura tagħha hija [[Perpignan]] . Ir-reġjuni tradizzjonali l-oħra tad-dipartiment huma l- pjanura ta' Roussillon, il-Haute -Cerdagne, il -Conflent, il- Vallespir, l- Aspres, l- Albères, is- Salanque u l- Capcir (reġjun ta' tradizzjoni Katalana), li jirrappreżentaw l-iktar parti tat-tramuntana tal- Pajjiżi Katalani . Għar-raġunijiet storiċi, kulturali u lingwistiċi msemmija hawn fuq, id-dipartiment huwa magħruf ukoll mhux uffiċjalment bħala l-Katalonja ta' Fuq jew il-Pajjiż Katalan,<ref name=":0">{{Ċita ktieb|data=2014-05-05|titlu=Français – Panneau bilingue catalan-français « Département des Pyrénées orientales » / « Benvinguts a Catalunya Nord » sur la route (française) nationale 22 direction Andorre, entre l'Hospitalet-près-l'Andorre (département de l'Ariège, France) et le Pas-de-la-Case (Andorre).|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Signalisation_D%C3%A9partement_des_Pyr%C3%A9n%C3%A9es_Orientales-Benvinguts_a_Catalunya_Nord,_nationale_22.jpg|data-aċċess=2018-10-26}}.</ref>.<ref>{{Ċita web|url=http://www.lcdpu.fr/livre/?GCOI=27000100800310|titlu=Le catalan en Catalogne Nord et dans les Pays Catalans, Même pas mort !|sit=lcdpu.fr|data-aċċess=2018-10-26}}.</ref> L- Istitut Nazzjonali tal-Istatistika u l-Istudji Ekonomiċi (Insee) u La Poste jagħtuh il-kodiċi 66. M'hemm l-ebda terminu uffiċjali biex jindika l- abitanti ta' Pyrénées-Orientales, komunement imsejħa " Katalani " Katalani » <ref>{{Ċita web|url=http://www.lindependant.fr/2014/10/05/les-nouveaux-catalans-rois-de-la-fete-au-palais-de-majorque,1938132.php|titlu=Perpignan – les nouveaux Catalans rois de la fête au palais de Majorque|sit=lindependant.fr}}.</ref> jew « Roussillonnais " Nisa ta' Roussillon », għalkemm dawn it-termini jistgħu jkunu konfużi mal-abitanti tal [[Katalonja|-Katalonja]] u dawk ta’ Roussillon biss. Il-Pirinej-Orientali huma parti kemm mill- Lbiċ il-Kbir kif ukoll mix-Xlokk il-Kbir ta' Franza . == Ġeografija == Id-dipartiment ta' Pyrénées-Orientales huwa parti mir-reġjun ta' Occitanie. Il-fruntieri tiegħu huma l-Baħar Mediterran fil-lvant, Spanja (Katalonja, provinċja ta' Girona) fin-nofsinhar, id-dipartiment ta' Aude fit-tramuntana, u Andorra u d-dipartiment ta' Ariège fil-punent. Huwa wieħed mill-ftit dipartimenti Franċiżi (flimkien ma' Aude, Hérault, Var, Alpes-Maritimes, Pyrénées-Atlantiques, u Korsika) li jippermettu lir-residenti u lit-turisti jgawdu kemm il-muntanji kif ukoll il-baħar, u, fil-każ tal-aħħar tliet dipartimenti, jikkombinaw resorts mal-baħar ma' resorts tal-isports tax-xitwa. == Storja == Qabel it-Trattat tal-Pirinej fl-1659, il-biċċa l-kbira tad-dipartiment preżenti kienet parti mill-eks Prinċipalità ta' Katalonja, fi ħdan il-[[Kuruna ta' Aragona]], għalhekk parti mill-Monarkija ta' [[Spanja]], għalhekk il-maġġoranza tiegħu storikament kienet titkellem bil-[[Lingwa Katalana|Katalan]], u għadha tissejjaħ il-Katalonja tat-Tramuntana<ref>{{Ċita web|url=https://www.les-pyrenees-orientales.com/Decouvrir/Histoire.php|titlu=Histoire des Pyrénées-Orientales|sit=www.les-pyrenees-orientales.com|data-aċċess=2026-09-14}}</ref>. Id-dipartiment modern inħoloq kmieni matul ir-[[Rivoluzzjoni Franċiża]] fid-9 ta' Frar 1790 taħt l-isem ta' ''Roussillon'', ukoll l-isem tal-provinċja ta' qabel ir-Rivoluzzjoni ta' Roussillon li kważi eżattament jikkorrispondi magħha, għalkemm id-dipartiment jinkludi wkoll Fenouillèdes, biċċa żgħira ta' territorju li qabel kienet fit-tarf tan-nofsinhar ta' Languedoc. Għalhekk l-isem inbidel, fis-26 ta' Frar 1790, għal Pyrénées-Orientales. Invaża minn Spanja f'April 1793, iż-żona ġiet maqbuda mill-ġdid tlettax-il xahar wara matul il-Gwerra ta' Roussillon<ref>{{Ċita web|url=https://patrimoines.laregion.fr/actualites/le-departement-des-pyrenees-orientales|titlu=Le département des Pyrénées-Orientales|sit=patrimoines.laregion.fr|data-aċċess=2026-09-14}}</ref>. Matul is-seklu dsatax, Pyrénées-Orientales uriet li kienet waħda mid-dipartimenti l-aktar repubblikani konsistenti fi [[Franza]]. L-intellettwali u l-politiku repubblikan François Arago, li, matul ix-xhur bikrin tat-Tieni Repubblika qasira fl-1848, kien fil-qosor Kap tal-istat de facto, ġie minn Estagel fil-lvant tad-dipartiment<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Histoire des Pyrénées-Orientales|url=https://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Histoire_des_Pyr%C3%A9n%C3%A9es-Orientales&oldid=234737948|data-aċċess=2026-09-14|lingwa=fr|data=2026-04-02|iktar=Page Version ID: 234737948}}</ref>. == Ekonomija == L-ekonomija tad-dipartiment tradizzjonalment tiddependi fuq l-agrikoltura, iddominata mit-tkabbir tal-frott (bosta ġonna tal-ħawħ, tal-berquq u taċ-ċirasa), il-ġardinaġġ tas-suq (partikolarment insalati u qaqoċċ), u l-vitikultura. F'dan il-qasam, Pyrénées-Orientales tispikka għall-produzzjoni sinifikanti tagħha ta' nbejjed ħelwin imsaħħa (VDN), b'erba' appellazzjonijiet prestiġjużi: [[Banyuls]], [[Maury]], [[Rivesaltes]], u [[Muscat de Rivesaltes]], biex ma nsemmux Byrrh, prodotti fil-kantini ta' Thuir. Jiġu prodotti wkoll bosta nbejjed ħomor niexfa b'denominazzjoni ta' oriġini protetta (AOC), li minnhom [[Collioure]] hija bla dubju l-aktar magħrufa<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Économie des Pyrénées-Orientales|url=https://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%89conomie_des_Pyr%C3%A9n%C3%A9es-Orientales&oldid=238642955|data-aċċess=2026-09-14|lingwa=fr|data=2026-08-15|iktar=Page Version ID: 238642955}}</ref>. It-trobbija tal-bhejjem, li kienet ilha tonqos għal diversi deċennji, tidher li qed tesperjenza qawmien mill-ġdid, partikolarment it-trobbija tal-baqar. == Demografija == Il-belt ta’ Perpignan (popolazzjoni ta’ 122,000) tirrappreżenta aktar minn kwart tal-popolazzjoni waħedha, u aktar minn nofs inklużi s-subborgi tagħha. Hija l-unika belt ewlenija, u l-ibliet ta’ [[Canet-en-Roussillon]], [[Saint-Estève (Pirinej orientales)|Saint-Estève]], [[Saint-Cyprien (Pirinej Orjentali)|Saint-Cyprien]], [[Argelès-sur-Mer]], [[Pia]], [[Cabestany]], u [[Saint-Laurent-de-la-Salanque]] biss għandhom popolazzjonijiet li jaqbżu l-10,000. Bliet sinifikanti oħra jinkludu [[Rivesaltes]], Bompas, Thuir, [[Céret]], Elne, Le Soler, [[Prades (Pirinej orjentali)|Prades]], u Toulouges, kull waħda b’bejn 6,500 u 10,000 abitant. L-arrondissement ta’ Perpignan, bi 300,117 abitant fl-2023, huwa l-aktar popolat fid-dipartiment. Fil-fatt, it-tnejn l-oħra, id-distretti ta’ [[Céret]] u [[Prades (Pirinej Orjentali)|Prades]], għandhom 137,271 abitant u 59,467 abitant rispettivament. == Lingwi == [[Stampa:Indicacions en català i francès a Elna 02.jpg|nofs|daqsminuri|Sinjal tat-triq fi [[Franza]], bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] u l-[[Lingwa Katalana|Katalan]] ]] Il-biċċa l-kbira tad-dipartiment għandha wirt kulturali Katalan storiku, billi hija l-parti l-aktar tat-tramuntana tal-Pajjiżi Katalani (it-territorji fejn jitkellem il-[[Lingwa Katalana|Katalan]]), ħlief għar-reġjun ta' Fenouillèdes fit-tramuntana, li għandu wirt kulturali Oċċitan. Il-Franċiż huwa l-lingwa mitkellma komunement fid-dipartiment; madankollu, huwa stmat li kwart tal-popolazzjoni titkellem bil-[[Lingwa Katalana|Katalan]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.laregion.fr/La-revanche-des-langues-regionales-en-Occitanie|titlu=La revanche des langues régionales en Occitanie|kunjom=Pyrénées-Méditerranée|isem=Région Occitanie /|data=2025-09-26|sit=Région Occitanie / Pyrénées-Méditerranée|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-14}}</ref>. Storikament, l-istat Franċiż impona l-Franċiż bħala l-unika lingwa ta' użu u edukazzjoni. Fl-1700, editt minn [[Luwiġi XIV ta' Franza|Luwiġi XIV]] ipprojbixxa l-użu tal-Katalan f'dokumenti pubbliċi taħt piena ta' nullità għaliex "dan l-użu huwa ripugnanti u huwa b'xi mod kuntrarju għall-Awtorità Tagħna, għall-unur tan-Nazzjon Franċiż, u anke għall-inklinazzjonijiet tal-abitanti tal-Pajjiżi msemmija (Roussillon, Conflent, u Cerdagne), li f'kull okkażjoni ma jurux inqas żelu u affezzjoni għas-servizz tagħna milli kienu s-sudditi tagħna." Matul is-seklu 20, ħafna Katalani ħeġġew lil uliedhom biex jitkellmu biss bil-Franċiż. Mhux dejjem għaddewhom il-lingwa Katalana bil-biża' li din tfixkel il-ħakma tagħhom tal-lingwa nazzjonali. Kien biss fl-1951, bil-Liġi Deixonne, li t-tagħlim tal-Katalan ġie awtorizzat fl-iskejjel. == Kultura == '''<big>Festa ta' Sant Joan</big>''' Il-festa ta’ Sant Joan (San Ġwann) issir kull sena fil-Pyrénées-Orientales filgħaxija tat-23 ta’ Ġunju, u timmarka s-solstizju tas-sajf u r-rabta mal-[[identità Katalana]]. == Sport == Ir-[[rugby]] għandu post importanti fid-dipartiment. Fil-kampjonat tar-rugby, il-Catalans Dragons (ibbażati f'[[Perpignan]]) ilhom jilagħbu fis-Super League (l-ewwel diviżjoni Brittanika) mill-2006. Bħala xhieda tal-impenn tiegħu lejn l-isport, id-dipartiment irċieva t-XIII d'Or (l-ogħla unur fil-kampjonat tar-rugby) fl-2019. Diversi klabbs mid-dipartiment jilagħbu wkoll fl-ogħla livell tal-Kampjonat Franċiż. Dawn jinkludu, iżda mhumiex limitati għal, Saint-Estève XIII Catalan u [[Palau-del-Vidre]], klabb li jinsab f'raħal ta' ftit inqas minn 3,500 abitant, li lagħab fl-ewwel diviżjoni fl-aħħar tas-snin 2010<ref>{{Ċita web|url=https://scorenco.com/rugby|titlu=Clubs de Rugby - Pyrénées-Orientales : résultats, classements, calendrier des clubs de votre département|sit=Score'n'co|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-14}}</ref>. == Referenzi == 86epp674hrdb7sodtzi94ct5859txj8