Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Fortifikazzjonijiet ta' Żmien il-Kavallieri f'Malta 0 3193 332033 307098 2026-09-14T14:05:30Z Joe Gatt 9805 changed english word to maltese 332033 wikitext text/x-wiki {{wikifikazzjoni}} == Swar == Qabel mal-Kavallieri ġew Malta fl-1530, kienu diġa konxji li Malta kienet fqira fejn hi ikkonċernata d-difiża. Apparti minn ftit swar, dawk ta' Sant'Anġlu, tal-Imdina u taċ-Ċitadella, jew kif kien magħruf, il-Kastell, kienu jeżistu ftit fortizzi żgħar, magħruf bħala l-maħras. Fost dawn, l-aktar importanti biss ta' resistenza minima kien il-Forti Sant'Iermu li kien jagħti ftit li xejn ilqugħ minn attakk jew inżul tal-għadu mill-ponta ta' Sciberras. == Forti Sant’Anġlu == Hekk appena wasal Malta fl-1530, l-Ordni ta' San Ġwann kien beżgħan li dawn is-swar ma kinux ser jirreżistu l-attakki la tal-furbani kif ukoll tal-għadu Ottoman jekk dan kien idaħħala f'rasu li għandu jattakka lill-gżejjer Maltin għal xi raġuni jew oħrra. L-Ordni ikkonsulta ma' bosta inġiniera militari biex jaraw kif jistgħu itejbu s-sitwazzjoni, fosthom l-inġinier Taljan Ferromolinio u l-Ispanjol Pardo. [[Forti Sant’Anġlu|Sant’Anġlu]] ġie rrinfurzat kif setgħu skont il-mezzi finanzjarji baxxi li kellhom biex almenu mhux biss iqawwu d-difiża tagħhom ġewwa s-swar iżda anki biex ikun hemm ilqugħ għal-abitanti tal-Birgu u tal-madwar. Barra minn hekk Ferromolino ħaffer foss li jifred il-Forti Sant' Anġlu mill-bqija tal-Birgu. Dan il-foss sewa ta' ġid kbir u serħan il-moħħ f'diversi okkażjonijiet li l-għadu sbarka fuq ix-xtut Maltin, iżda l-aktar waqt [[Assedju ta' Malta (1565)|l-Assedju l-Kbir]]. Apparti minn hekk, Pardo iddisinja Fortizza żgħira, dik ta' San Mikiel li kienet tagħti fuq in-naħa tan-Nofsinhar tal-Isla, qabel ma din kienet bdiet tinbena bħala rħajjel żgħir fi żmien il-Gran Mastru Claude de la Sengle. Fuq suġġeriment ta' Pardo, Sant’iermu flok forti żgħir issa nbena bħala fortizza żgħira li kellha l-qawwa li mhux biss tgħasses iżda anki tiddenfendi ż-żewġ daħliet taż-żewġ portijiet, jiġifieri dak Marsamxett u tal-Port il-Kbir. Wara l-Assedju l-Kbir iż-żewġ portijiet bdew jiġu indukrati mhux biss minn fortizzi żgħar iżda minn belt iffortifikata, il-Belt Valletta. Kienu bosta il-fortizzi u s-sistemi ta' difiża li l-Ordni ta' San Ġwann bena sakemm ġie biex ħalla l-Malta. Fost dawn insibu: '''Bliet jew żoni Militari ffortifikati:''' * Valletta 1566- 1571 * Mdina 1724 u 1746   * Il-Kastell, Għawdex 1551 - 1500 - 1622 * Senglea  - 1553 * Forti Manoel (1723 - 1733) * Birgu estensjonijiet tas-swar kontinwi * Furjana * Forti Ricasoli (1670 - 1698) * Santa Margarita Linji ta' difiża 1638 baqgħu ma spiċċaw qatt * Kottonera - Linji ta' difiża 1670 qatt ma spiċċaw * Forti Chambray 1749 - 1760 '''Torrijiet Kbar mal-kosta''' Forti Sant'Iermu 1552 and later extensions Santa Marija - Kemuna Saint Lucian’s - Marsaxlokk Saint Thomas -, Marsascala '''Torrijiet żgħar mal-kosta''' Garzes, Mġarr Għawdex 1605 twaqqa' fl-1848. Tigne 1793 & 1795. Wignacourt, San Pawl il-Baħar Sant’Agata, Mellieħa Dwejra 1650 Xlendi 1652 Lascaris (x10) bejn 1637 - 1652 De Redin (14) bejn1658 - 1659 [[Kategorija:Ordni Militari Sovran ta' Malta]] [[Kategorija:Listi]] [[Kategorija:Monumenti f'Malta]] [[Kategorija:Bini f'Malta]] n8lsc0307m2s0h80hcfj3982b2a9w3l Utent:Joe Gatt 2 23042 332037 242205 2026-09-14T19:57:26Z ToniSant 4257 rindirizz aħjar 332037 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[en:User:Joe_Gatt]] tuxb8ydxbhc0bt6mdjlba2379jhvylo Bordeaux 0 30081 332043 314790 2026-09-15T00:31:22Z JovalQC 21720 /* */ Reġjun u dipartiment link. 332043 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|province=[[File:Flag of Nouvelle-Aquitaine.svg|23px]] [[Nouvelle-Aquitaine]]|kind of province=[[Reġjun ta' Franza|Reġjun]]|kind of province2=[[Dipartiment tal-Franċiż|Dipartiment]]|province2=[[Gironde (dipartiment)|Gironde]]}} '''Bordeaux''' (pronunzjata: /bɔːrˈdoʊ/ ''bor-DOH'', bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]]: [bɔʁdo]; bl-Oċċitan ta' Gascon: ''Bordèu'' [buɾˈðɛw]; bil-Bask: ''Bordele'') hija belt portwali max-xmara [[Garonne]] fid-dipartiment Franċiż ta' Gironde, fil-Lbiċ ta' [[Franza]]. Hija l-[[belt kapitali]] tar-reġjun ta' [[New Aquitaine]], kif ukoll tal-prefettura tad-dipartiment ta' Gironde. L-abitanti tal-belt jissejħu ''"Bordelais"'' (bil-maskil) jew ''"Bordelaises"'' (bil-femminil). It-terminu "Bordelais" jista' jirreferi wkoll għall-belt u għar-reġjun tal-madwar. Il-belt ta' Bordeaux kellha popolazzjoni ta' 259,809 ruħ fl-2020 fi ħdan territorju muniċipali żgħir ta' 49 km<sup>2</sup> (19-il mil kwadru), iżda flimkien mas-subborgi tagħha u l-irħula tal-madwar, iż-żona metropolitana ta' Bordeaux kellha popolazzjoni ta' 1,376,375 ruħ fl-istess sena (skont iċ-ċensiment ta' Jannar 2020), jiġifieri s-sitt belt l-iżjed popolata fi Franza wara [[Pariġi]], [[Lyon]], [[Marsilja]], [[Lille]] u [[Toulouse]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/3698339|titlu=Historique des populations communales {{!}} Insee|sit=www.insee.fr|data-aċċess=2023-04-17}}</ref> Bordeaux u 27 muniċipalità suburbani jiffurmaw flimkien il-Metropoli ta' Bordeaux, awtorità metropolitana eletta indirettament li issa hija responsabbli għal kwistjonijiet metropolitani usa'. Il-Metropoli ta' Bordeaux, b'popolazzjoni ta' 819,604 ruħ fiċ-ċensiment ta' Jannar 2020, hija l-ħames metropoli l-iktar popolata fi Franza wara dawk ta' Pariġi, Marsilja, Lyon u Lille.<ref>{{Ċita web|url=https://statistiques-locales.insee.fr/#bbox=-206354,5677024,263644,145195&c=indicator&i=pop_legales.popmun&s=2020&selcodgeo=243300316&t=A01&view=map4|titlu=Insee - Statistiques locales|sit=statistiques-locales.insee.fr|data-aċċess=2023-04-18}}</ref> Bordeaux hija kapitali dinjija tal-inbid:<ref>{{Ċita web|url=https://www.forbes.com/sites/joanneshurvell/2019/07/31/five-reasons-to-visit-the-worlds-wine-capital-bordeaux/|titlu=Five Reasons To Visit The World's Wine Capital, Bordeaux|kunjom=Shurvell|isem=Joanne|sit=Forbes|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-18}}</ref> hemm bosta kastelli u vinji fix-xaqlibiet tal-għoljiet tal-Gironde, u l-belt tospita l-ikbar fiera ewlenija dinjija tal-inbid, Vinexpo. Bordeaux hija wkoll wieħed miċ-ċentri tat-turiżmu gastronomiku<ref>{{Ċita web|url=https://www.thelocal.fr/20170615/bordeaux-beats-paris-and-lyon-to-first-place-on-list-of-frances-best-cities-for-restaurants|titlu=Bordeaux Gastronimique|sit=|data-aċċess=2023-04-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201104093507/https://www.thelocal.fr/20170615/bordeaux-beats-paris-and-lyon-to-first-place-on-list-of-frances-best-cities-for-restaurants|arkivju-data=2020-11-04|url-status=bot: unknown}}</ref> u kummerċjali għall-organizzazzjoni ta' kungressi internazzjonali. Hija post ċentrali u strateġiku għas-settur tal-ajrunawtika militari u spazjali, fejn għandhom is-sede tagħhom kumpaniji internazzjonali bħal Dassault Aviation, Ariane Group, Safran u Thalès. Ir-rabta mal-avjazzjoni tmur lura għall-1910, is-sena meta tar l-ewwel ajruplan fuq il-belt. Tinsab f'salib it-toroq għall-għarfien permezz tar-riċerka universitarja, u tospita wieħed miż-żewġ lasers ta' megajoule fid-[[Id-Dinja|dinja]], kif ukoll popolazzjoni universitarja ta' iżjed minn 130,000 student fi ħdan il-Metropoli ta' Bordeaux.<ref>{{Ċita web|url=https://www.investirlmnp.fr/actualites/classement-2019-des-villes-etudiantes-les-plus-importantes-en-france-146|titlu=Classement 2019 des villes étudiantes par nombre d'étudiants|sit=www.investirlmnp.fr|data-aċċess=2023-04-18}}</ref> Bordeaux hija destinazzjoni turistika internazzjonali għall-wirt arkitettoniku u kulturali tagħha, b'iktar minn 350 [[monument]] storiku<ref>{{Ċita web|url=http://www.bordeaux2030.fr/bordeaux-unesco/|titlu=Bordeaux Unesco {{!}} Bordeaux 2030|data=2020-11-03|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-04-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201103104343/http://www.bordeaux2030.fr/bordeaux-unesco/|arkivju-data=2020-11-03|url-status=bot: unknown}}</ref>, u b'hekk wara Pariġi hija l-belt bl-iżjed monumenti elenkati jew irreġistrati fi Franza. Il-"Ġawhra ta' ''Aquitaine''" ġiet ivvutata bħala d-Destinazzjoni [[Ewropa|Ewropea]] tas-sena fi stħarriġ online li sar fl-2015.<ref>{{Ċita web|url=https://my.asiatatler.com/life/bordeaux-european-destination-of-the-year|titlu=Bordeaux named European destination of the year {{!}} Tatler Malaysia|data=2020-11-04|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-04-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201104155055/https://my.asiatatler.com/life/bordeaux-european-destination-of-the-year|arkivju-data=2020-11-04|url-status=bot: unknown}}</ref> Il-metropoli ngħatat ukoll premjijiet u klassifikazzjonijiet pożittivi minn organizzazzjonijiet internazzjonali. Pereżempju fl-1957 Bordeaux ingħatat il-Premju Ewropa għall-isforzi tagħha fit-trażmissjoni tal-ideal Ewropew. F'Ġunju 2007, il-"Port tal-[[Qamar]]" fiċ-ċentru storiku ta' Bordeaux tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] bħala kumpless arkitettoniku u urban straordinarju u bħala rikonoxximent tal-importanza internazzjonali ta' Bordeaux matul l-aħħar 2,000 sena.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1256/|titlu=Bordeaux, Port of the Moon|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-18}}</ref> Bordeaux hija kklassifikata wkoll bħala belt ta' Suffiċjenza min-Network tar-Riċerka dwar il-Globalizzazzjoni u l-Bliet Dinjin. == Sit ta' Wirt Dinji == Bordeaux, il-Port tal-Qamar, ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2007 fil-31 sessjoni tal-Kumitat tal-Wirt Dinji.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona [[Kultura|kulturali]] fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, [[L-Arti|l-arti]] monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-[[Storja|istorja]] tal-[[bniedem]]".<ref name=":0" /> == Trasport == '''<big>Trasport pubbliku</big>''' Bordeaux u l-metropoli tagħha għandhom netwerk importanti tat-trasport pubbliku. Dan in-netwerk huwa operat mill-kumpanija Keolis Bordeaux Métropole, sussidjarja tal-grupp Keolis li tmexxi n-netwerk permezz ta’ kuntratt ta’ delegazzjoni tas-servizz pubbliku. Il-ħolqien tan-netwerk tat-tramm kien akkumpanjat minn proġett ta 'ippjanar urban li ttrasforma kompletament Bordeaux. It-traffiku tal-karozzi kien limitat fiċ-ċentru tal-belt, li ġiet rinnovata b'mod estensiv. Xogħlijiet ta’ tisbiħ, bħall-iżviluppi tul il-mollijiet, u l-prijorità mogħtija lill-persuni mexjin għamlu l-belt attraenti b’impatti sinifikanti f’termini ta’ akkomodazzjoni u turiżmu. In-netwerk strutturat fil-biċċa l-kbira tkabbir urban li kien ikkonċentrat tul il-linji tat-tramm il-ġodda. [[Stampa:XDSC 7576-tramway-Bordeaux-ligne-B-place-des-Quinconces.jpg|alt=It-tramm (B) quddiem Place des Quinconces|nofs|daqsminuri|It-tramm (B) quddiem Place des Quinconces]] In-netwerk huwa magħmul minn: 4 linji tat-tramm (A) (B) (C) (D) li jammontaw għal netwerk ta' kważi 90 kilometru ta' linji tat-tramm; 85 linja regolari tal-karozzi tal-linja; 230 linja regolari tal-karozzi tal-linja TransGironde li jaqdu l-metropoli kollha u d-dipartiment tal-Gironde. Dan in-netwerk iservi t-28 muniċipalità ta’ Bordeaux Métropole mill-5 a.m. sas-1 a.m. (2 a.m. fl-aħħar tal-ġimgħa). '''<big>Trasport tax-xmara</big>''' Li jitilqu minn Quai Louis XVIII, biswit Quinconces, dgħajjes joffru mixjiet tax-xmajjar u kruċieri tul il-faċċati tas-seklu 18. Ix-shuttle tax-xmara dgħajsa-xarabank (Le Bateau), magħmul minn erba’ dgħajjes ibridi (elettriku u diesel) mibnija fil-port ta’ Gujan-Mestras, jgħaqqad iż-żewġ banek tal-Garonne. Din il-linja hija parti min-netwerk TBM. '''<big>Trasport bl-Ajru</big>''' L-[[ajruport ta' Bordeaux]], li jinsab f'Mérignac, huwa s-6 ajruport reġjonali fi Franza (7.7 miljun passiġġier fl-2019). Aktar minn 140 titjira ta’ kuljum jgħaqqdu Bordeaux ma’ 76 destinazzjoni fl-[[Ewropa]]. L-ajruport huwa aċċessibbli mir-ring road iżda wkoll permezz tat-trasport pubbliku permezz tal-linja tat-tramm (A) u linja tal-karozzi tal-linja. [[Stampa:Aéroport Bx Mérignac.JPG|alt=Ajruport Bordeaux-Mérignac|nofs|daqsminuri|Ajruport Bordeaux-Mérignac]] '''<big>Trasport bil-ferrovija</big>''' Bordeaux hija junction ferrovjarja importanti bejn [[Pariġi]] u [[Spanja]]. L-istazzjon ta’ Bordeaux-Saint-Jean huwa moqdi minn bosta TGVs minn jew lejn [[Pariġi|Pariġi-Montparnasse]], [[Toulouse|Toulouse-Matabiau]], [[Lille|Lille-Flandres]], [[Strasburgu]]-Ville, Arcachon, eċċ., kif ukoll minn ferroviji Intercités minn jew lejn id-destinazzjoni [[Nantes]], [[Marsilja|Marsilja-Saint -Charles]] u Paris-Austerlitz. [[Stampa:Gare Bordeaux Saint Jean - Bordeaux (FR33) - 2022-09-12 - 3.jpg|alt=Barra ta' Gare Saint-Jean|nofs|daqsminuri|Barra ta' Gare Saint-Jean]] Mit-2 ta’ Lulju 2017, bil-wasla tal-[[LGV Sud Europe Atlantique]], il-ħin tal-vjaġġ biex tintlaħaq il-kapital huwa ta’ sagħtejn 4. L-attendenza rdoppjat skont l-SNCF. Il-ferroviji dehru fl-1841 f'Bordeaux bil-ftuħ tal-linja bejn Bordeaux u La Teste mill-Kumpanija tal-Ferroviji Bordeaux għal La Teste. Imbagħad ġie inawgurat l-ewwel stazzjon tal-ferrovija f’Bordeaux (Bordeaux-Ségur). Dan l-istazzjon ġie sostitwit minn kwartieri u kien jinsab fil-livell attwali ta’ rue de Pessac. L-[[istazzjon Bordeaux-Saint-Jean]] inbena mill-1855 taħt l-isem [[Gare du Midi]]. L-għaqda fl-1934 bejn il-Compagnie du Midi u l-Compagnie du Paris-Orléans wasslet għat-tmiem definittiv tal-istazzjon Bordeaux-Bastide. Il-bini li kien jokkupa l-istazzjon ta' Bastide-Orléans imbagħad ġie mibdul f'ċinema. == Relazzjonijiet internazzjonali == === Ġemellaġġi === Bordeaux hija ġemellata ma':<ref>{{Ċita web|url=http://www.bordeaux.fr/p63778/europe%C2%A0et%C2%A0international|titlu=Bordeaux : Découvrir Bordeaux - Europe et International|data=|sit=web.archive.org|data-aċċess=|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130207154903/http://www.bordeaux.fr/p63778/europe%C2%A0et%C2%A0international|arkivju-data=2013-02-07|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.cncd.fr/frontoffice/bdd-recherche-resultat.asp?searchField=bordeaux&x=36&y=14|titlu=France-Diplomatie - Atlas français de la coopération décentralisée et des autres actions extérieures|data=2013-02-07|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-04-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130207152951/http://www.cncd.fr/frontoffice/bdd-recherche-resultat.asp?searchField=bordeaux&x=36&y=14|arkivju-data=2013-02-07|url-status=dead}}</ref> * [[Ashdod]], [[Iżrael]], mill-1984; * [[Bilbao]], [[Spanja]]; * [[Baku]], l-[[Ażerbajġan]], mill-1985; * [[Bristol]], ir-[[Renju Unit]], mill-1947; * [[Casablanca]], il-[[Marokk]], mill-1988; * [[Fukuoka]], il-[[Ġappun]], mill-1982; * [[Krakovja]], il-[[Polonja]], mill-1993; * [[Lima]], il-[[Perù]], mill-1957; * [[Los Angeles]], California, l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], mill-1968; * [[Madrid]], Spanja, mill-1984; * [[Munich]], il-[[Ġermanja]], mill-1964; * [[Oran]], l-[[Alġerija]], mill-2003; * [[Porto]], il-[[Portugall]], mill-1978; * [[Québec (belt)|Quebec (belt)]], il-[[Kanada]], mill-1962; * [[Ramallah]], il-[[Palestina]]; * [[Riga]], il-[[Latvja]]; * [[San Pietruburgu]], ir-[[Russja]], mill-1993; * [[Wuhan]], iċ-[[Ċina]], mill-1998. === Sħubijiet === * [[Samsun]], it-[[Turkija]], mill-2010. == Gallerija == <gallery widths="140" heights="140" perrow="6"> Stampa:Le Palais Gallien vestige gallo-romain à Bordeaux.jpg|Fdalijiet ta' anfiteatru [[Imperu Ruman|Ruman]]. Stampa:Cathédrale St André Bordeaux 3.jpg|Il-[[Katidral]] ta' Bordeaux (Saint André). Stampa:Bordeaux Porte Cailhau R02.jpg|Id-daħla magħrufa bħala Porte Cailhau. Stampa:Grand Théâtre Bordeaux.jpg|Il-Grand Théâtre. Stampa:Bordeaux Notre-Dame R01.jpg|Il-Knisja ta' Notre Dame, Bordeaux. Stampa:151 - Le Pont de Pierre - Bordeaux.jpg|Pont de Pierre. Stampa:Bordeaux - Basilique Saint-Michel - Vue générale.jpg|Il-Bażilika ta' [[San Mikiel]]. Stampa:Puerta de Burdeos.JPG|L-arloġġ il-kbir (Grosse cloche). Stampa:026 - Hôtel de ville Place Pey-Berland - Bordeaux.jpg|Palais Rohan (il-muniċipju). Stampa:FacadeSainteCroixBordeauxsoir.jpg|Il-Knisja ta' Sainte-Croix. Stampa:Bordeaux Place du Parlement R01.jpg|Place du Parlement (il-[[Pjazza]] tal-Parlament). Stampa:Synagogue Bx 5.jpg|Is-Sinagoga l-Kbira. Stampa:Façades de deux ouvrages Art Déco du Quartier Lescure (Bordeaux).jpg|Il-faċċati tad-distrett tal-Art Déco. Stampa:Darwin - Magasin général.jpg|Id-distrett ta' Darwin. Stampa:Basesousmarine.JPG|Protezzjoni għas-sottomarini mill-attakki mill-ajru. </gallery> == Biblijografija == * Chantal Callais and Thierry Jeanmonod (2019). Bordeaux : a history of architecture. La Crèche: La Geste. <nowiki>ISBN 979-10-353-0188-0</nowiki>. * François Hubert, Christian Block and Jacques de Cauna (2018). Bordeaux in the 18th century : trans-Atlantic trading and slavery (2nd ed.). Bordeaux: Le Festin. <nowiki>ISBN 978-2-36062-009-8</nowiki>. == Referenzi == [[Kategorija:Bliet Ewropej]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Bliet ta' Franza]] [[Kategorija:Franza]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] 4l1r9jnapu4bv2tdi1z3u3skp58qci8 Gent 0 32432 332048 310378 2026-09-15T05:08:34Z ~2026-49677-45 28893 332048 wikitext text/x-wiki {{infobox city}} '''Gent''' ([[Lingwa Olandiża|Olandiż]]: ''Gent''; [[Lingwa Franċiża|Franċiż]]: ''Gand'') hija belt fil-[[Belġju]] bl-[[Lingwa Olandiża|Olandiż]] li tinsab fil-konfluwenza ta' [[Lys]] u [[Escaut|Scheldt]] fir-reġjun Fjamming. Hija l-kapitali tal-provinċja [[Fjandri tal-Lvant|tal-Fjandri tal-Lvant]] u mill-1559 kienet is-sede tal-isqof ta' Gent. B'popolazzjoni ta' 269,597, hija t-tieni l-akbar komun fil-Belġju wara [[Antwerpen]]. L-agglomerazzjoni ta' Gent għandha popolazzjoni ta' 455,000. Il-kapitali tal-kontea l-antika ta’ [[Fjandri]], belt ewlenija ta’ drappijiet u negozjanti, imbagħad il-post fejn twieled [[Karlu V]], esperjenzat perjodu ta’ tkabbir ekonomiku u kulturali mis-seklu 12 u saħansitra aktar mis-seklu 14 sas-seklu 16. Minn dan iż-żmien, Gent żammet wirt arkitettoniku għani li jżid maċ-ċentru tal-belt. Barra minn hekk, illum hija ħajja b'ħajja kulturali vitali (teatru, opra, mużewijiet), festival annwali ta 'wirjiet folkloristiċi (Gentse Feesten), li jattira madwar żewġ miljun viżitatur kull sena, u festival internazzjonali tal-films. Illum, Gent hija l-aktar belt studenteska popolata fil-Belġju, dar għal universitajiet, istituzzjonijiet ta 'edukazzjoni ogħla, u saret ċentru ewlieni f'ħafna oqsma, bħall-bijoteknoloġija. Il-port tal-baħar ta' Gent, flimkien mal-port intern, huwa t-tielet l-akbar fil-pajjiż f'termini ta' tunnellaġġ, li ppermetta lill-belt tiddiversifika l-industrija tagħha u għadha ddominata b'mod qawwi mill-attività tradizzjonali tat-tessuti. == Ħoloq esterni == * [https://stad.gent/nl Sit uffiċjali ta' Gent] [[Kategorija:Bliet tal-Belġju]] 7j3bj3rhhpmd67ovf4y0lmawcvegs2m Alaska 0 34622 332034 332017 2026-09-14T14:39:37Z JovalQC 21720 Infobox create 332034 wikitext text/x-wiki {{Infobox|titlestyle=background: #ccffcc|headerstyle=background: #ccffcc|title=Alaska|image1=[[File:Flag of Alaska.svg|150px|left]] [[File:Seal of the State of Alaska.svg|100px]]|header1=Amministrazzjoni|label2=Pajjiż|data2={{Flagicon|USA}} [[Stati Uniti]]|label3=Kapital|data3=[[Ġuneau]]|label4=Sħubija fl-Unjoni|data4=3 ta' Jannar, 1959|label5=Gvernatur|data5=[[Mike Dunleavy]]|label6=Senaturi|data6=Lisa Murkowski Dan Sullivan|header7=Demografija|label8=Popolazzjoni|data8=740,133 (2024)|label9=Densità|data9=0.43 abitant/km2|label10=Lingwi uffiċjali|data10=[[Lingwa Ingliża|Ingliż]], Inupiaq, Central Siberian yupik, Central Alaska yupik, alutiiq, unangan, dena'ina, deg hit'an, holikachuk, koyukon, kolchan, gwich'in, tanana, high tanana, tanacross, hän, ahtna, eyak, tlingit, haida, tsimshian|header11=Ġeografija|label12=Żona|data12=1,717,854,km2|header13=Mixxellanji|label14=Mottu|data14=''North to the future'' (It-Tramuntana lejn il-futur)|label15=Laqam|data15=« The Last Frontier » et « the Land of the Midnight Sun » (Bil-[[Lingwa Maltija|Malti]] : « L-Aħħar Fruntiera u l-Art tax-Xemx ta’ Nofsillejl »)|label16=ISO 3166-2|data16=US-AK|header17=Mappa|header18=[[File:Alaska in United States (US50).svg|300px]]|label19=Websajt|data19=https://www.alaska.gov}} '''Alaska''' ( pronunzjata {{MSAPI|/a.las.ka/}} {{abréviation discrète|{{Prononciation|Fr-Alaska.ogg|Écouter (Fr.)}}|« L'Alaska, Alaska » [la.las.ka a.las.ka]}} [[Lingwa Franċiża|Isma']] {{MSAPI|/ə.ˈlæs.kə/}} {{abréviation discrète|{{Prononciation|En-us-Alaska.ogg|Écouter (É.-U.A)}}|« Alaska » [ə.ˈlæ.skə]}} [[Lingwa Ingliża|ɐˈlʲaskə]] '''/''' {{MSAPI|/ɐˈlʲaskə/}} l [[Stati tal-Istati Uniti|{{49e|État}}<nowiki>]] </nowiki>'''Alaqika''' [[Lingwa Russa|ⓘ]] {{abréviation discrète|{{Prononciation|Ru-Аляска.ogg|Écouter (Ru.)}}|« Аля́ска » [ɐˈlʲaskə]}} Russu ⓘ[[Stati tal-Istati Uniti|&nbsp;]] fl- [[Stati Uniti|Istati Uniti]], li l-kapitali tiegħu hija Juneau u l-akbar belt hija Anchorage, fejn jgħixu madwar 40 % tal-popolazzjoni tal-istat. B'erja totali ta' {{unité|1717854|km|2}} , huwa l-akbar u l-aktar stat fit-tramuntana tal-pajjiż, iżda wieħed mill-inqas popolati, {{nombre|733406|habitants}} biss fl-2023. Bħal Hawaii, Alaska hija separata mill- Istati Uniti kontigwi . Jinsab fil-majjistral tal- [[Kanada]] . Imdawwar bil- Baħar Beaufort fit-tramuntana, il- Baħar Chukchi fil-majjistral, il- Baħar Bering fil-lbiċ, mill- [[Oċean Paċifiku]] tul il-kosti tan-nofsinhar ta' parti mill- Gżejjer Aleutian (mill-Gżira Unimak sal-Gżira Attu ), u mill- Golf tal-Alaska fin-nofsinhar, dan it-territorju huwa separat mill [[Asja|-Asja]] mill- Istrett ta' Bering, il-Baħar Bering u l-Baħar Chukchi. Ix-Xlokk tal-Alaska hija mgħaddsa mill- ilmijiet kostali tax-Xlokk tal-Alaska u l-British Columbia . Barra minn hekk, id-diviżjonijiet amministrattivi tagħha huma differenti mill-bqija tal-Istati Uniti peress li mhumiex kontej iżda ''boroughs'' . Alaska tfisser " Grande Terre "Jew" kontinent » fl- Aleut.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Ransom|isem=J. Ellis|sena=1940|titlu=Derivation of the Word “Alaska”|lingwa=en|edizzjoni=American Anthropologist|paġna=550–551}}.</ref> Dan ir-reġjun, li kien jissejjaħ fis {{s-|XIX}} l-" l-Amerika Russa "tieħu ismu minn peniżola twila fil-majjistral tal- kontinent Amerikan, madwar elf kilometru fin-nofsinhar tal-Istrett ta' Bering, u li tgħaqqad, fin-nofsinhar, mal- Gżejjer Aleutian . Il-laqam ta' Alaska huwa {{Citation|la dernière frontière}} {{Citation|la terre du soleil de minuit}} . It-territorju, li kien popolat minn Aleuts, Inuit (notevolment Iñupiat u Yupik ) u forsi Amerikani Nattivi oħra għal diversi millenji, ġie kolonizzat minn kaċċaturi Russi fl-aħħar tas- {{s-|XVIII}} . Ir-riżorsi tal-Alaska f'dak iż-żmien kienu ġejjin primarjament mill-kummerċ tal-injam u l- kummerċ tal-pil . IL-{{Data|30|mars|1867}} L-Istati Uniti xtrawha mir-Russja għal $ {{nombre|7.2|millions}} (madwar $ {{nombre|120|millions}} illum), u r-Russja ssieħbet fl-Unjoni fi{{Data|3 janvier 1959}} . Is-setturi ekonomiċi predominanti llum huma s-sajd, it-turiżmu, u speċjalment il-produzzjoni tal-idrokarburi ( [[żejt]], gass ) minn mindu ġew skoperti d-depożiti fi Prudhoe Bay fis- snin sebgħin . Denali ( {{unité|6190|m}} altitudni), l-ogħla punt fl-Istati Uniti, jinsab fil- Muntanji tal-Alaska u jifforma l-qalba tal -Park Nazzjonali u r-Riżerva ta' Denali . Denali huwa l-isem oriġinali tal-firxa muntanjuża għall-popli indiġeni ta' dan ir-reġjun. Il-klima hemmhekk hija polari, u l-fawna hija karatteristika ta' ambjenti kesħin ( ors grizzly, caribou, alci, ors polari ). It-temperaturi medji fl-Alaska żdiedu {{tmp|1.6|°C|}} mill-1950, [[Tibdil fil-klima|bit-tisħin globali]] jkollu effett partikolarment qawwi f'dan ir-reġjun tad-dinja.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |date=2021-12-31 |title=Après un record de chaleur, l'Alaska fait face à un tapis de glace |url=https://www.lemonde.fr/planete/article/2021/12/31/icemageddon-apres-un-record-de-chaleur-l-alaska-fait-face-a-un-tapis-de-glace_6107779_3244.html |journal=Le Monde}}.</ref> It-territorji tal-fruntiera huma t- Territorju ta' Yukon u l- [[Kolumbja Brittanika|provinċja ta' British Columbia]] fil-Kanada. Kamchatka Krai u d- Distrett Awtonomu ta' Chukotka fir [[Russja|-Russja]] jinsabu ftit għexieren ta' kilometri 'l bogħod, fuq in-naħa l-oħra tal-Istrett ta' Bering. Alaska, fortizza tal- Partit Repubblikan, ilha mmexxija minn Mike Dunleavy mill-2018. == Storja == '''<big>Kulturi indiġeni</big>''' L-Alaska ilha abitata għal eluf ta’ snin minn diversi popli qabel il-kolonizzazzjoni [[Ewropa|Ewropea]]. L-għarfien u l-ħiliet tradizzjonali huma riċerkati u mxerrda, notevolment permezz ta’ inizjattivi kkoordinati ''Alaska Native Science Commission.'' cbh0aq4qjui3jb0fe6w0y841w09lw84 332036 332034 2026-09-14T16:07:55Z JovalQC 21720 "Ġeografija" toħloq. 332036 wikitext text/x-wiki {{Infobox|titlestyle=background: #ccffcc|headerstyle=background: #ccffcc|title=Alaska|image1=[[File:Flag of Alaska.svg|150px|left]] [[File:Seal of the State of Alaska.svg|100px]]|header1=Amministrazzjoni|label2=Pajjiż|data2={{Flagicon|USA}} [[Stati Uniti]]|label3=Kapital|data3=[[Ġuneau]]|label4=Sħubija fl-Unjoni|data4=3 ta' Jannar, 1959|label5=Gvernatur|data5=[[Mike Dunleavy]]|label6=Senaturi|data6=Lisa Murkowski Dan Sullivan|header7=Demografija|label8=Popolazzjoni|data8=740,133 (2024)|label9=Densità|data9=0.43 abitant/km2|label10=Lingwi uffiċjali|data10=[[Lingwa Ingliża|Ingliż]], Inupiaq, Central Siberian yupik, Central Alaska yupik, alutiiq, unangan, dena'ina, deg hit'an, holikachuk, koyukon, kolchan, gwich'in, tanana, high tanana, tanacross, hän, ahtna, eyak, tlingit, haida, tsimshian|header11=Ġeografija|label12=Żona|data12=1,717,854,km2|header13=Mixxellanji|label14=Mottu|data14=''North to the future'' (It-Tramuntana lejn il-futur)|label15=Laqam|data15=« The Last Frontier » et « the Land of the Midnight Sun » (Bil-[[Lingwa Maltija|Malti]] : « L-Aħħar Fruntiera u l-Art tax-Xemx ta’ Nofsillejl »)|label16=ISO 3166-2|data16=US-AK|header17=Mappa|header18=[[File:Alaska in United States (US50).svg|300px]]|label19=Websajt|data19=https://www.alaska.gov}} '''Alaska''' ( pronunzjata {{MSAPI|/a.las.ka/}} {{abréviation discrète|{{Prononciation|Fr-Alaska.ogg|Écouter (Fr.)}}|« L'Alaska, Alaska » [la.las.ka a.las.ka]}} [[Lingwa Franċiża|Isma']] {{MSAPI|/ə.ˈlæs.kə/}} {{abréviation discrète|{{Prononciation|En-us-Alaska.ogg|Écouter (É.-U.A)}}|« Alaska » [ə.ˈlæ.skə]}} [[Lingwa Ingliża|ɐˈlʲaskə]] '''/''' {{MSAPI|/ɐˈlʲaskə/}} l [[Stati tal-Istati Uniti|{{49e|État}}<nowiki>]] </nowiki>'''Alaqika''' [[Lingwa Russa|ⓘ]] {{abréviation discrète|{{Prononciation|Ru-Аляска.ogg|Écouter (Ru.)}}|« Аля́ска » [ɐˈlʲaskə]}} Russu ⓘ[[Stati tal-Istati Uniti|&nbsp;]] fl- [[Stati Uniti|Istati Uniti]], li l-kapitali tiegħu hija Juneau u l-akbar belt hija Anchorage, fejn jgħixu madwar 40 % tal-popolazzjoni tal-istat. B'erja totali ta' {{unité|1717854|km|2}} , huwa l-akbar u l-aktar stat fit-tramuntana tal-pajjiż, iżda wieħed mill-inqas popolati, {{nombre|733406|habitants}} biss fl-2023. Bħal Hawaii, Alaska hija separata mill- Istati Uniti kontigwi . Jinsab fil-majjistral tal- [[Kanada]] . Imdawwar bil- Baħar Beaufort fit-tramuntana, il- Baħar Chukchi fil-majjistral, il- Baħar Bering fil-lbiċ, mill- [[Oċean Paċifiku]] tul il-kosti tan-nofsinhar ta' parti mill- Gżejjer Aleutian (mill-Gżira Unimak sal-Gżira Attu ), u mill- Golf tal-Alaska fin-nofsinhar, dan it-territorju huwa separat mill [[Asja|-Asja]] mill- Istrett ta' Bering, il-Baħar Bering u l-Baħar Chukchi. Ix-Xlokk tal-Alaska hija mgħaddsa mill- ilmijiet kostali tax-Xlokk tal-Alaska u l-British Columbia . Barra minn hekk, id-diviżjonijiet amministrattivi tagħha huma differenti mill-bqija tal-Istati Uniti peress li mhumiex kontej iżda ''boroughs'' . Alaska tfisser " Grande Terre "Jew" kontinent » fl- Aleut.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Ransom|isem=J. Ellis|sena=1940|titlu=Derivation of the Word “Alaska”|lingwa=en|edizzjoni=American Anthropologist|paġna=550–551}}.</ref> Dan ir-reġjun, li kien jissejjaħ fis {{s-|XIX}} l-" l-Amerika Russa "tieħu ismu minn peniżola twila fil-majjistral tal- kontinent Amerikan, madwar elf kilometru fin-nofsinhar tal-Istrett ta' Bering, u li tgħaqqad, fin-nofsinhar, mal- Gżejjer Aleutian . Il-laqam ta' Alaska huwa {{Citation|la dernière frontière}} {{Citation|la terre du soleil de minuit}} . It-territorju, li kien popolat minn Aleuts, Inuit (notevolment Iñupiat u Yupik ) u forsi Amerikani Nattivi oħra għal diversi millenji, ġie kolonizzat minn kaċċaturi Russi fl-aħħar tas- {{s-|XVIII}} . Ir-riżorsi tal-Alaska f'dak iż-żmien kienu ġejjin primarjament mill-kummerċ tal-injam u l- kummerċ tal-pil . IL-{{Data|30|mars|1867}} L-Istati Uniti xtrawha mir-Russja għal $ {{nombre|7.2|millions}} (madwar $ {{nombre|120|millions}} illum), u r-Russja ssieħbet fl-Unjoni fi{{Data|3 janvier 1959}} . Is-setturi ekonomiċi predominanti llum huma s-sajd, it-turiżmu, u speċjalment il-produzzjoni tal-idrokarburi ( [[żejt]], gass ) minn mindu ġew skoperti d-depożiti fi Prudhoe Bay fis- snin sebgħin . Denali ( {{unité|6190|m}} altitudni), l-ogħla punt fl-Istati Uniti, jinsab fil- Muntanji tal-Alaska u jifforma l-qalba tal -Park Nazzjonali u r-Riżerva ta' Denali . Denali huwa l-isem oriġinali tal-firxa muntanjuża għall-popli indiġeni ta' dan ir-reġjun. Il-klima hemmhekk hija polari, u l-fawna hija karatteristika ta' ambjenti kesħin ( ors grizzly, caribou, alci, ors polari ). It-temperaturi medji fl-Alaska żdiedu {{tmp|1.6|°C|}} mill-1950, [[Tibdil fil-klima|bit-tisħin globali]] jkollu effett partikolarment qawwi f'dan ir-reġjun tad-dinja.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |date=2021-12-31 |title=Après un record de chaleur, l'Alaska fait face à un tapis de glace |url=https://www.lemonde.fr/planete/article/2021/12/31/icemageddon-apres-un-record-de-chaleur-l-alaska-fait-face-a-un-tapis-de-glace_6107779_3244.html |journal=Le Monde}}.</ref> It-territorji tal-fruntiera huma t- Territorju ta' Yukon u l- [[Kolumbja Brittanika|provinċja ta' British Columbia]] fil-Kanada. Kamchatka Krai u d- Distrett Awtonomu ta' Chukotka fir [[Russja|-Russja]] jinsabu ftit għexieren ta' kilometri 'l bogħod, fuq in-naħa l-oħra tal-Istrett ta' Bering. Alaska, fortizza tal- Partit Repubblikan, ilha mmexxija minn Mike Dunleavy mill-2018. == Ġeografija == L-Alaska ma taqsamx fruntiera ma' xi stat ieħor tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Taqsam din il-karatteristika mal-[[Hawaii]]. Hija mdawra fil-lvant mill-Kanada, speċifikament mit-[[Territorju ta' Yukon]] u l-[[Kolumbja Brittanika|provinċja ta' British Columbia]]. Il-fruntiera bejn l-Alaska u l-Kanada testendi għal 2,477 km. Issegwi l-141 meridjan tal-punent mill-[[Oċean Artiku]] sa madwar 60 km mill-kosta tal-[[Oċean Paċifiku]] qabel ma ddur bejn wieħed u ieħor lejn ix-Xlokk, u b'hekk tiddefinixxi l-Alaska Panhandle (id-"denb taz-zalzett tal-Alaska") fix-Xlokk tal-istat. F'postijiet oħra, tliet korpi ta' ilma jdawru l-Alaska: il-[[Golf tal-Alaska]], li jinsab fl-[[Oċean Paċifiku]] tat-Tramuntana; il-Baħar Bering u l-Baħar Chukchi, li jisseparawha mill-Asja fil-punent; u l-Baħar Beaufort, li jmiss mal-kosta tat-Tramuntana u huwa parti mill-[[Oċean Artiku]]. L-Istrett ta' Bering jifred b'mod naturali l-Alaska minn Chukotka, suġġett federali tar-[[Russja]]. L-Alaska hija bil-bosta l-akbar [[Stati tal-Istati Uniti|stat fl-Istati Uniti]]: erja ta' 1,717,854 km², li minnhom 1,481,305 km² huma art, li tirrappreżenta 18.7% tat-territorju tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] u tliet darbiet id-daqs ta' [[Franza]]. Hija akbar minn [[Texas]], [[Kalifornja]], u [[Montana]] flimkien (it-tliet stati l-oħra l-akbar tal-Istati Uniti). == Klima == Il-klima tal-Alaska hija varjata ħafna minħabba l-kobor tat-territorju, u tvarja bejn influwenzi marittimi fuq il-kosti u kundizzjonijiet polari fl-intern u fit-tramuntana<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Climate of Alaska|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Climate_of_Alaska&oldid=1366098478|data-aċċess=2026-09-14|lingwa=en|data=2026-07-26|iktar=Page Version ID: 1366098478}}</ref>. == Storja == '''<big>Kulturi indiġeni</big>''' L-Alaska ilha abitata għal eluf ta’ snin minn diversi popli qabel il-kolonizzazzjoni [[Ewropa|Ewropea]]. L-għarfien u l-ħiliet tradizzjonali huma riċerkati u mxerrda, notevolment permezz ta’ inizjattivi kkoordinati ''Alaska Native Science Commission.'' '''<big>Kultura Denbigh fl-Alaska (3000 sa 1000 QK)</big>''' Territorju In-nies Denbigh għexu fit-Tramuntana tal-Alaska 5,000 sena ilu. Ir-riżorsa ewlenija tagħhom kienet l-annimali li kienu jikkaċċjaw fit-tundra għall-ikel, il-ħwejjeġ u l-kenn. Fl-1948, l-arkeologu Amerikan Louis Giddings skava mikroxfafar taċ-ċert u l-obsidjana f'Cape Denbigh fuq il-kosta tal-Baħar Bering, simili għal dawk li nstabu qabel fid-Deżert ta' Gobi (Paleo-Mesolitiku Asjatiku). Giddings innota wkoll li l-ponot tal-projettili kellhom xebh ma' dawk tal-Paleo-Amerikani u l-kulturi arkaiċi tad-Dinja l-Ġdida. L-isem ta' din il-kultura, bħal ħafna oħrajn, għalhekk ġej mill-post ġeografiku ta' din l-ewwel skoperta<ref>{{Ċita web|url=https://thealaskastory.com/|titlu=Home - Alaska Story|sit=Alaska Story|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-09-14}}</ref>. '''<big>Oriġini u Dixxendenti</big>''' Il-kultura Denbighiana hija qrib ħafna tat-tliet gruppi l-oħra li jiffurmaw dak li jissejjaħ il-Paleo-Eskimos Bikrija, li ddeskrivejna qabel. L-oriġini eżatti ta’ din il-kultura mhumiex magħrufa sew. It-teknoloġija mikrolitika ċertament ħadet l-għeruq fit-tradizzjoni Paleolitika tal-Alaska u aktar ċertament fil-kultura Paleo-Siberjana. Madankollu, id-Denbighiani huma l-antenati ta’ serje sħiħa ta’ kulturi tal-Alaska: il-Kaċċa Bikrija tal-Balieni, iċ-Ċori, u n-Norton. Filwaqt li l-Paleo-Eskimos kienu qed jiżviluppaw il-kultura tagħhom fil-Kanada Artika u l-Groenlandja, evoluzzjoni differenti ħafna kienet qed isseħħ fl-Alaska, fir-reġjun tal-Istrett ta' Bering. Sadanittant, il-Gżejjer Aleutian għaddew minn żvilupp gradwali li wassal għall-kultura Aleut tal-lum. Il-kosta tal-Paċifiku tal-Alaska, min-naħa tagħha, rat evoluzzjoni teknoloġika bbażata fuq lavanja illustrata, li setgħet kienet l-oriġini tal-kulturi Inuit ta' dak ir-reġjun. Il-kosti tat-tramuntana u tal-punent kienu okkupati minn nies tat-tradizzjoni tal-għodda mikrolitika Artika, l-istess kultura bħal dawk tal-Artiku Kanadiż. Madwar l-1000 QK, l-attività umana fl-Alaska waqfet għal diversi sekli. Wara din il-pawża, jidhru serje ta' gruppi bħall-kaċċa bikrija għall-balieni, il-kulturi Choris u Norton li huma taħlita kumplessa ta' mikrolitiżmu Artiku, kultura tal-kosta tal-Paċifiku u gruppi Neolitiċi mill-istess perjodu fis-Siberja tal-Lvant. '''Kulturi Bikrija tal-Kaċċa tal-Balieni (1000 QK sa 120 QK)''' Nafu ftit li xejn dwar il-kulturi bikrija tal-kaċċa tal-balieni. Fil-fatt, raħal wieħed biss ta’ ħames djar ġie skopert f’Cape Krusenstern, fit-tramuntana tal-Istrett ta’ Bering. Instabu għadam tal-foki fid-djar, u għadam tal-balieni kien imxerred fuq ix-xtajtiet tal-madwar. Din il-kultura tista’ titqies bħala tentattiv qasir ta’ taħlit ta’ kulturi, forsi Aleut, Inuit, jew Native American<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=History of Alaska|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=History_of_Alaska&oldid=1359536658|data-aċċess=2026-09-14|lingwa=en|data=2026-06-15|iktar=Page Version ID: 1359536658}}</ref>. '''Kultura Choris (1000 QK sa 1 WK)''' In-nies tal-kultura Choris kienu jgħixu fi djar kbar, semi-sotterranji, b'forma ovali u kienu jikkaċċjaw il-foki u l-karibù. Huma għamlu wkoll għodod tal-ġebel li jixbħu ħafna lil dawk tat-Tradizzjoni Mikrolitika Artika. Bħall-kulturi bikrija tal-kaċċa għall-balieni, l-oriġini tan-nies Choris għadhom mhux ċari. Dawn il-gruppi żgħar ta' kaċċaturi setgħu kienu Inuit min-nofsinhar tal-Alaska, Aleuts li emigraw lejn it-tramuntana, Amerikani Nattivi li kienu adottaw drawwiet Inuit, jew saħansitra immigranti Siberjani. '''<big>Kolonizzazzjoni Russa</big>''' Vitus Bering, baħri Daniż fis-servizz tal-[[Imperu Russu]], kien l-ewwel Ewropew li wasal fl-Alaska fl-1741. L-Alaska mbagħad saret kolonja [[Russja|Russa]], qabel ma nbiegħet lill-Istati Uniti fl-1867 għal $7.2 miljun, u saret stat fit-3 ta' Jannar, 1959<ref>{{Ċita web|url=https://alaskahistoricalsociety.org/publications/alaska-history/|titlu=Alaska History (AHS Journal) - Alaska Historical Society|data=2014-02-11|data-aċċess=2026-09-14}}</ref>. '''<big>Ix-xiri tal-Alaska mill-Istati Uniti</big>''' L-Alaska kienet territorju Russu, mixtri mill-Amerikani fl-1867 għal $7 miljun. Dan ix-xiri sar waqt il-kostruzzjoni ta’ linja telegrafika maħsuba biex taqsam ir-[[Russja]] u l-Istrett ta’ Bering, u b’hekk tgħaqqad l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] mal-[[Ewropa]]. It-trasferiment ta’ dan it-territorju mir-[[Russja]] għall-Istati Uniti rriżulta f’Alaskani li qalbu mill-kalendarju Ġuljan għall-kalendarju Gregorjan u mċaqalqu l-Linja Internazzjonali tad-Data lejn il-punent; għal din ir-raġuni, il-Ġimgħa, 18 ta’ Ottubru, 1867, ħadet post il-Ġimgħa, 6 ta’ Ottubru, 1867. Ir-reġjun inizjalment kien imsemmi d-Dipartiment tal-Alaska u mqiegħed taħt il-ġurisdizzjoni tal-Armata sal-1877, imbagħad id-Dipartiment tat-Teżor tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] sal-1879, u finalment il-Marina sal-1884<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=History of Alaska|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=History_of_Alaska&oldid=1359536658|data-aċċess=2026-09-14|lingwa=en|data=2026-06-15|iktar=Page Version ID: 1359536658}}</ref>. Fl-aħħar tas-seklu 19, eluf ta’ prospettaturi tad-deheb ippruvaw xortihom u xi kultant tilfu ħajjithom. Iżda din it-tellieqa għad-deheb, magħrufa bħala l-“Tellieqa għad-Deheb ta’ Klondike,” naqset malajr ħafna. Attivitajiet ekonomiċi oħra kienu ddominati mis-sajd u l-ippreservar tal-ikel fil-laned<ref>{{Ċita web|url=https://thealaskastory.com/|titlu=Home - Alaska Story|sit=Alaska Story|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-09-14}}</ref>. '''Stat Federat''' Fl-24 ta' Awwissu 1912, sar it-Territorju tal-Alaska, territorju organizzat b'Karta tad-Drittijiet u gvern bi tliet fergħat (eżekuttiv, leġiżlattiv, u ġudizzjarju). Linja ferrovjarja waħda kienet tgħaqqad il-kosta ma' Fairbanks fl-intern tat-territorju; inbniet mill-gvern federali bejn l-1915 u l-1923. Dan it-territorju daħal fl-Unjoni bħala d-49 stat fit-3 ta' Jannar 1959. Dak iż-żmien, kien l-akbar stat fl-Istati Uniti u wieħed mill-inqas popolati. Il-popolazzjoni tiegħu fiċ-ċensiment federali tal-1950 kienet ta' 128,000, popolazzjoni li kważi rdoppjat f'10 snin (72,500 fiċ-ċensiment federali tal-1940)<ref>{{Ċita web|url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/dec/popchange-data-text.html|titlu=Historical Population Change Data (1910-2020)|kunjom=Bureau|isem=US Census|sit=Census.gov|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-14}}</ref>. == Ekosistemi == Il-flora u l-fawna huma protetti fil-parks u r-riżervi naturali. Hemm tmien parks nazzjonali ewlenin: il-[[Park Nazzjonali u r-Riżerva ta' Denali]], il-[[Park Nazzjonali u r-Riżerva ta' Gates of the Arctic]], il-[[Park Nazzjonali u r-Riżerva ta' Katmai]], il-[[Park Nazzjonali tal-Fjords ta' Kenai]], il-[[Park Nazzjonali tal-Wied ta' Kobuk]], il-[[Park Nazzjonali tal-Bajja ta' Glacier]], il-[[Park Nazzjonali u r-Riżerva ta' Lake Clark]], u l-[[Park Nazzjonali ta' Wrangell–Saint Elias]], li ilu wkoll Sit ta' Wirt Dinji tal-[[UNESCO]] mill-1979. '''<big>Fawna</big>''' L-esperti jistmaw li hemm madwar elf speċi ta’ annimali fl-Alaska, inklużi 115-il mammiferu u 400 għasfur. L-annimali ikoniċi tal-istat għal safaris fotografiċi jew tal-kaċċa huma msejħa l-“Big Five” mill-awtoritajiet tat-turiżmu: din il-kategorija tinkludi l-ors grizzly u wkoll l-ors Kodiak li jgħix fil-Gżira Kodiak ħdejn l-Alaska, il-karibù, il-moose (150,000 ras, popolazzjoni li qed tiżdied), il-lupu (7,000 sa 9,000) u n-nagħġa Dall. Ħafna mammiferi oħra, adattati għall-kundizzjonijiet naturali ħorox, jgħixu wkoll fl-Alaska: linċi, wolverine, volpi ħamra, lemmings, kastur, muskox (sterminat fis-seklu 19, ġie introdott mill-ġdid fl-1930 fil-Gżira Nunivak: 34 annimal ġew rilaxxati; issa hemm 600 fuq il-gżira u 2,400 madwar l-Alaska), liebru Artiku, mogħża tal-muntanji, martora, u lontra. Xi wħud minn dawn il-mammiferi jibernaw jew jemigraw matul ix-xitwa. L-orsijiet polari jikkaċċjaw fil-parti tat-tramuntana tar-reġjun: kwart mill-20,000 sa 25,000 ors polari tad-dinja jgħixu fl-Alaska. Fadal biss 35,000 sa 45,000 ors kannella, li 3,000 minnhom huma kkonċentrati fl-Arċipelagu ta' Kodiak. Fl-aħħar nett, l-ors iswed, ħafna iżgħar, huwa wkoll aktar numeruż, b'madwar 110,000 individwu fit-territorju tal-Alaska<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Wildlife of Alaska|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wildlife_of_Alaska&oldid=1335858001|data-aċċess=2026-09-14|lingwa=en|data=2026-01-31|iktar=Page Version ID: 1335858001}}</ref>.<gallery mode="packed"> Stampa:Grizzly Denali Crop.jpg|[[Griżli]] Stampa:Reindeer at the roadside.jpg|[[Karibù]] Stampa:AmericanBeaver.JPG|[[Kastur]] Stampa:Canis lupus.jpg|[[Lupu griż]] Stampa:2005 04 27 1582 Dall Sheep.jpg|[[Muflon ta' Dall]] Stampa:Noaa-polar32.jpg|[[Ors polari]] Stampa:Bigbullmoose.jpg|[[Alċi]] </gallery>'''Fawna Selvaġġa tal-Baħar''' L-[[orka]] hija ċertament l-aktar mammiferu tal-baħar ikoniku tal-Alaska. Tgħix madwar l-istat kollu, mill-Baħar Bering sax-Xlokk, u l-popolazzjoni tagħha tgħodd madwar 750. Il-baliena megattera tqatta’ x-xitwa fl-ilmijiet tropikali tal-[[Hawaii]] u l-[[Messiku]] u tirritorna lejn l-Alaska fis-sajf (650 individwu). Il-baliena griża tiffrekwenta wkoll il-Baħar Bering. Il-walrus tgħix primarjament madwar il-Baħar Bering, fejn il-popolazzjoni tagħha tgħodd kważi 20,000. Foki, iljuni tal-baħar, foki tal-port, foki tal-pil, u lontri tal-baħar jinstabu wkoll fiż-żona. '''<big>Flora</big>''' Minkejja l-klima ħarxa tax-xitwa, l-Alaska tiftaħar b'flora notevolment diversa. Ġew identifikati kważi 1,500 speċi ta' pjanti, fjuri, siġar, u felċi. It-tramuntana u l-majjistral huma mgħottija bit-tundra. Foresti temperati umdi ħafna jgħattu ż-żoni naturali tul il-kosta tan-nofsinhar, imdawra mill-Kurrent tal-Alaska. Ir-reġjun intern, ikkaratterizzat mill-klima kontinentali tiegħu, huwa d-dar tal-foresta boreali, jew it-taiga. Fl-aħħar nett, il-veġetazzjoni tvarja skont l-altitudni. == Ekonomija == L-attivitajiet ewlenin fis-settur primarju huma s-sajd, il-qtugħ tas-siġar, il-materja prima, u l-idrokarburi. Il-biċċa l-kbira tal-oġġetti manifatturati huma importati, u dan iżid l-għoli tal-ħajja għar-residenti. Fl-2003, il-flotta tas-sajd qabdet aktar minn 5 miljun libbra ta’ ħut u frott tal-baħar, għal valur totali ta’ aktar minn $1 biljun. L-esportazzjonijiet tal-frott tal-baħar (li jammontaw għal $2.5 biljun fl-2006) huma primarjament destinati għall-[[Ġappun]] (33% tat-total fl-2006), l-[[Unjoni Ewropea]] (23%), u ċ-[[Ċina]] (15%)<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Economy of Alaska|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Economy_of_Alaska&oldid=1357938267|data-aċċess=2026-09-14|lingwa=en|data=2026-06-05|iktar=Page Version ID: 1357938267}}</ref>. L-ambjent naturali jħalli ftit art għall-agrikoltura: il-Wied ta’ Matanuska, fit-tramuntana ta’ Anchorage, ilu jiġi kkultivat mill-1930ijiet u jipproduċi patata, ħass, tadam, u kaboċċi. == Trasport == It-trasport huwa mxekkel minn restrizzjonijiet u distanzi naturali. Fil-passat, l-Indjani Amerikani u l-Inuit kienu jużaw slits fix-xitwa u kanu. Illum, il-muturi tas-silġ fil-biċċa l-kbira ħadu post dawn il-mezzi tradizzjonali ta’ trasport. L-ajruplani u l-idroplani jgħaqqdu l-irħula ma’ ċentri akbar. Madankollu, fix-xitwa, il-provvisti mhumiex frekwenti, u jħallu ħafna komunitajiet iżolati. Hemm żewġ ajruporti internazzjonali, f’Fairbanks u Anchorage, appoġġjati minn ajrudromi lokali. L-Ajruport ta’ Anchorage huwa s-sitt l-aktar traffikuż fid-dinja u r-raba’ l-aktar traffikuż fl-Istati Uniti għall-merkanzija, li laħqet 2.07 miljun tunnellata fl-2003. It-trasport marittimu għandu rwol sinifikanti: it-tbaħħir kostali huwa pprattikat tul il-kosta kollha. Il-laneċ jivvjaġġaw bil-mod fuq il-Passaġġ ta’ Ġewwa. Dawn ilhom jiġu ġestiti mis-Sistema tal-Awtostradi Marittimi tal-Alaska mill-1963. Jibdew minn [[Seattle]], jgħaddu tul il-[[Kolumbja Brittanika|British Columbia]] bejn is-sikek u l-bankini. In-netwerk tat-toroq huwa ħafna inqas dens milli fil-bqija tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], iżda mhux assenti għal kollox, speċjalment tul il-kosta. Awtostrada waħda tgħaqqad in-nofsinhar mat-tramuntana, u taqsam iċ-ċentru tal-istat. L-ivvjaġġar fit-toroq tal-Alaska jista’ jkun perikoluż, skont il-kundizzjonijiet tat-temp jew laqgħat mal-ħajja selvaġġa: kull sena, il-moose jikkawżaw inċidenti tat-traffiku billi jaqsmu t-toroq. It-trasport ferrovjarju ġie żviluppat fis-seklu 19 biex jittrasporta avventurieri fit-tfittxija tad-deheb. Il-linji ferrovjarji spiss kienu mibnija għal pijunieri taħt kundizzjonijiet diffiċli. Pereżempju, il-linja Fairbanks-Anchorage-Seward inbniet fl-1917: proġett ta’ kostruzzjoni li jimpjega 4,500 ħaddiem. Kellhom jitħaffru mini u jinbnew pontijiet tal-metall biex jaqsmu l-muntanji u l-mogħdijiet. L-itwal pont fl-Alaska huwa l-Mears Memorial Bridge, li huwa twil 225 metru. Illum, dawn il-linji jintużaw għat-trasport tal-merkanzija u l-passiġġieri. Id-Denali Star twil 757 km ġie inawgurat fl-1923: jippermetti lit-turisti jgawdu l-għeġubijiet naturali ta’ Denali Park, b’veloċità mnaqqsa. == Gallerija == <gallery mode="packed"> Stampa:Wonder Lake, Denali.jpg|[[Wonder Lake]] Stampa:Lost Lake, Seward, Alaska.jpg|Lost Lake Stampa:Anchorage on an April evening.jpg|[[Anchorage]] Stampa:Queen Elizabeth (ship, 2010) in Juneau, Alaska 2024-08-15.jpg|[[Ġuneau]] </gallery> == Referenzi == tetu39n9ajut61caz3xtjo3orieh8kj Pirinej Orjentali 0 34623 332042 332032 2026-09-15T00:28:11Z JovalQC 21720 /* */ Isem bil-Franċiż 332042 wikitext text/x-wiki {{Infobox ġeneriku|color=#ccffcc|name=<center>Pirinej Orjentali<center> ''Pyrénées Orientales'' (fr)|img1=Logo Pyrénées Orientales 2015.svg|width1=80px|row1={{Flagicon|FRA}} [[Franza]]|lbl1='''Pajjiż'''|lbl2='''Reġjun'''|row2=[[File:Flag of Région Occitanie (symbol only).svg|23px]] [[Occitanie (reġjun amministrattiv)|Occitanie]]|lbl3='''Kapital'''|row3=[[Perpignan]]|lbl4='''Kunsill lokali'''|row4=226|lbl5='''President'''|row5=[[Hermeline Malherbe-Laurent]]|lbl6='''Prefett'''|row6=Pierre Regnault de La Mothe|lbl7='''Kodiċi tal-INSEE'''|row7=66|lbl8='''Kodiċi ISO 3166-2'''|row8=FR-66|lbl9='''Websajt'''|row9=https://www.ledepartement66.fr/|hdr2=Demografija|lbl21='''Popolazzjoni'''|row21=496,855 (2023)|lbl22='''Densità'''|row22=121 abitant/km2|lbl23='''Żona'''|row23=4,116 km2|img2=Pyrénées-Orientales-Position.svg|width2=300px|cap1=Logo tad-Dipartiment}} Il '''-Pyrénées-Orientales''' ( {{MSAPI|/pi.ʁe.ne.z‿ɔʁ.jɑ̃.tal/}} bil- [[Lingwa Katalana|Katalan]] ''Pirinej tal-Lvant'' bl- [[Lingwa Oċċitanija|Oċċitan]] ''Il-Pirinej tal-Lvant'' huma dipartiment [[Franza|Franċiż]] li jinsab fin-nofsinhar tar- reġjun tal- [[Occitanie (reġjun amministrattiv)|Occitanie]] . Il-limitu tan-nofsinhar tiegħu jikkorrispondi mal -fruntiera ma' Spanja ( provinċja ta' Girona, [[Katalonja]] ). It-territorju tiegħu jikkorrispondi għall-provinċja ta' qabel ta' Roussillon, li kienet parti mill- prinċipalità ta' Katalonja sal-1659, imkabbra bil- pajjiż ta' Fenouillèdes (pajjiż ta' tradizzjoni Languedoċjana ). Il-prefettura tagħha hija [[Perpignan]] . Ir-reġjuni tradizzjonali l-oħra tad-dipartiment huma l- pjanura ta' Roussillon, il-Haute -Cerdagne, il -Conflent, il- Vallespir, l- Aspres, l- Albères, is- Salanque u l- Capcir (reġjun ta' tradizzjoni Katalana), li jirrappreżentaw l-iktar parti tat-tramuntana tal- Pajjiżi Katalani . Għar-raġunijiet storiċi, kulturali u lingwistiċi msemmija hawn fuq, id-dipartiment huwa magħruf ukoll mhux uffiċjalment bħala l-Katalonja ta' Fuq jew il-Pajjiż Katalan,<ref name=":0">{{Ċita ktieb|data=2014-05-05|titlu=Français – Panneau bilingue catalan-français « Département des Pyrénées orientales » / « Benvinguts a Catalunya Nord » sur la route (française) nationale 22 direction Andorre, entre l'Hospitalet-près-l'Andorre (département de l'Ariège, France) et le Pas-de-la-Case (Andorre).|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Signalisation_D%C3%A9partement_des_Pyr%C3%A9n%C3%A9es_Orientales-Benvinguts_a_Catalunya_Nord,_nationale_22.jpg|data-aċċess=2018-10-26}}.</ref>.<ref>{{Ċita web|url=http://www.lcdpu.fr/livre/?GCOI=27000100800310|titlu=Le catalan en Catalogne Nord et dans les Pays Catalans, Même pas mort !|sit=lcdpu.fr|data-aċċess=2018-10-26}}.</ref> L- Istitut Nazzjonali tal-Istatistika u l-Istudji Ekonomiċi (Insee) u La Poste jagħtuh il-kodiċi 66. M'hemm l-ebda terminu uffiċjali biex jindika l- abitanti ta' Pyrénées-Orientales, komunement imsejħa " Katalani " Katalani » <ref>{{Ċita web|url=http://www.lindependant.fr/2014/10/05/les-nouveaux-catalans-rois-de-la-fete-au-palais-de-majorque,1938132.php|titlu=Perpignan – les nouveaux Catalans rois de la fête au palais de Majorque|sit=lindependant.fr}}.</ref> jew « Roussillonnais " Nisa ta' Roussillon », għalkemm dawn it-termini jistgħu jkunu konfużi mal-abitanti tal [[Katalonja|-Katalonja]] u dawk ta’ Roussillon biss. Il-Pirinej-Orientali huma parti kemm mill- Lbiċ il-Kbir kif ukoll mix-Xlokk il-Kbir ta' Franza . == Ġeografija == Id-dipartiment ta' Pyrénées-Orientales huwa parti mir-reġjun ta' Occitanie. Il-fruntieri tiegħu huma l-Baħar Mediterran fil-lvant, Spanja (Katalonja, provinċja ta' Girona) fin-nofsinhar, id-dipartiment ta' Aude fit-tramuntana, u Andorra u d-dipartiment ta' Ariège fil-punent. Huwa wieħed mill-ftit dipartimenti Franċiżi (flimkien ma' Aude, Hérault, Var, Alpes-Maritimes, Pyrénées-Atlantiques, u Korsika) li jippermettu lir-residenti u lit-turisti jgawdu kemm il-muntanji kif ukoll il-baħar, u, fil-każ tal-aħħar tliet dipartimenti, jikkombinaw resorts mal-baħar ma' resorts tal-isports tax-xitwa. == Storja == Qabel it-Trattat tal-Pirinej fl-1659, il-biċċa l-kbira tad-dipartiment preżenti kienet parti mill-eks Prinċipalità ta' Katalonja, fi ħdan il-[[Kuruna ta' Aragona]], għalhekk parti mill-Monarkija ta' [[Spanja]], għalhekk il-maġġoranza tiegħu storikament kienet titkellem bil-[[Lingwa Katalana|Katalan]], u għadha tissejjaħ il-Katalonja tat-Tramuntana<ref>{{Ċita web|url=https://www.les-pyrenees-orientales.com/Decouvrir/Histoire.php|titlu=Histoire des Pyrénées-Orientales|sit=www.les-pyrenees-orientales.com|data-aċċess=2026-09-14}}</ref>. Id-dipartiment modern inħoloq kmieni matul ir-[[Rivoluzzjoni Franċiża]] fid-9 ta' Frar 1790 taħt l-isem ta' ''Roussillon'', ukoll l-isem tal-provinċja ta' qabel ir-Rivoluzzjoni ta' Roussillon li kważi eżattament jikkorrispondi magħha, għalkemm id-dipartiment jinkludi wkoll Fenouillèdes, biċċa żgħira ta' territorju li qabel kienet fit-tarf tan-nofsinhar ta' Languedoc. Għalhekk l-isem inbidel, fis-26 ta' Frar 1790, għal Pyrénées-Orientales. Invaża minn Spanja f'April 1793, iż-żona ġiet maqbuda mill-ġdid tlettax-il xahar wara matul il-Gwerra ta' Roussillon<ref>{{Ċita web|url=https://patrimoines.laregion.fr/actualites/le-departement-des-pyrenees-orientales|titlu=Le département des Pyrénées-Orientales|sit=patrimoines.laregion.fr|data-aċċess=2026-09-14}}</ref>. Matul is-seklu dsatax, Pyrénées-Orientales uriet li kienet waħda mid-dipartimenti l-aktar repubblikani konsistenti fi [[Franza]]. L-intellettwali u l-politiku repubblikan François Arago, li, matul ix-xhur bikrin tat-Tieni Repubblika qasira fl-1848, kien fil-qosor Kap tal-istat de facto, ġie minn Estagel fil-lvant tad-dipartiment<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Histoire des Pyrénées-Orientales|url=https://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Histoire_des_Pyr%C3%A9n%C3%A9es-Orientales&oldid=234737948|data-aċċess=2026-09-14|lingwa=fr|data=2026-04-02|iktar=Page Version ID: 234737948}}</ref>. == Ekonomija == L-ekonomija tad-dipartiment tradizzjonalment tiddependi fuq l-agrikoltura, iddominata mit-tkabbir tal-frott (bosta ġonna tal-ħawħ, tal-berquq u taċ-ċirasa), il-ġardinaġġ tas-suq (partikolarment insalati u qaqoċċ), u l-vitikultura. F'dan il-qasam, Pyrénées-Orientales tispikka għall-produzzjoni sinifikanti tagħha ta' nbejjed ħelwin imsaħħa (VDN), b'erba' appellazzjonijiet prestiġjużi: [[Banyuls]], [[Maury]], [[Rivesaltes]], u [[Muscat de Rivesaltes]], biex ma nsemmux Byrrh, prodotti fil-kantini ta' Thuir. Jiġu prodotti wkoll bosta nbejjed ħomor niexfa b'denominazzjoni ta' oriġini protetta (AOC), li minnhom [[Collioure]] hija bla dubju l-aktar magħrufa<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Économie des Pyrénées-Orientales|url=https://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%89conomie_des_Pyr%C3%A9n%C3%A9es-Orientales&oldid=238642955|data-aċċess=2026-09-14|lingwa=fr|data=2026-08-15|iktar=Page Version ID: 238642955}}</ref>. It-trobbija tal-bhejjem, li kienet ilha tonqos għal diversi deċennji, tidher li qed tesperjenza qawmien mill-ġdid, partikolarment it-trobbija tal-baqar. == Demografija == Il-belt ta’ Perpignan (popolazzjoni ta’ 122,000) tirrappreżenta aktar minn kwart tal-popolazzjoni waħedha, u aktar minn nofs inklużi s-subborgi tagħha. Hija l-unika belt ewlenija, u l-ibliet ta’ [[Canet-en-Roussillon]], [[Saint-Estève (Pirinej orientales)|Saint-Estève]], [[Saint-Cyprien (Pirinej Orjentali)|Saint-Cyprien]], [[Argelès-sur-Mer]], [[Pia]], [[Cabestany]], u [[Saint-Laurent-de-la-Salanque]] biss għandhom popolazzjonijiet li jaqbżu l-10,000. Bliet sinifikanti oħra jinkludu [[Rivesaltes]], Bompas, Thuir, [[Céret]], Elne, Le Soler, [[Prades (Pirinej orjentali)|Prades]], u Toulouges, kull waħda b’bejn 6,500 u 10,000 abitant. L-arrondissement ta’ Perpignan, bi 300,117 abitant fl-2023, huwa l-aktar popolat fid-dipartiment. Fil-fatt, it-tnejn l-oħra, id-distretti ta’ [[Céret]] u [[Prades (Pirinej Orjentali)|Prades]], għandhom 137,271 abitant u 59,467 abitant rispettivament. == Lingwi == [[Stampa:Indicacions en català i francès a Elna 02.jpg|nofs|daqsminuri|Sinjal tat-triq fi [[Franza]], bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] u l-[[Lingwa Katalana|Katalan]] ]] Il-biċċa l-kbira tad-dipartiment għandha wirt kulturali Katalan storiku, billi hija l-parti l-aktar tat-tramuntana tal-Pajjiżi Katalani (it-territorji fejn jitkellem il-[[Lingwa Katalana|Katalan]]), ħlief għar-reġjun ta' Fenouillèdes fit-tramuntana, li għandu wirt kulturali Oċċitan. Il-Franċiż huwa l-lingwa mitkellma komunement fid-dipartiment; madankollu, huwa stmat li kwart tal-popolazzjoni titkellem bil-[[Lingwa Katalana|Katalan]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.laregion.fr/La-revanche-des-langues-regionales-en-Occitanie|titlu=La revanche des langues régionales en Occitanie|kunjom=Pyrénées-Méditerranée|isem=Région Occitanie /|data=2025-09-26|sit=Région Occitanie / Pyrénées-Méditerranée|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-14}}</ref>. Storikament, l-istat Franċiż impona l-Franċiż bħala l-unika lingwa ta' użu u edukazzjoni. Fl-1700, editt minn [[Luwiġi XIV ta' Franza|Luwiġi XIV]] ipprojbixxa l-użu tal-Katalan f'dokumenti pubbliċi taħt piena ta' nullità għaliex "dan l-użu huwa ripugnanti u huwa b'xi mod kuntrarju għall-Awtorità Tagħna, għall-unur tan-Nazzjon Franċiż, u anke għall-inklinazzjonijiet tal-abitanti tal-Pajjiżi msemmija (Roussillon, Conflent, u Cerdagne), li f'kull okkażjoni ma jurux inqas żelu u affezzjoni għas-servizz tagħna milli kienu s-sudditi tagħna." Matul is-seklu 20, ħafna Katalani ħeġġew lil uliedhom biex jitkellmu biss bil-Franċiż. Mhux dejjem għaddewhom il-lingwa Katalana bil-biża' li din tfixkel il-ħakma tagħhom tal-lingwa nazzjonali. Kien biss fl-1951, bil-Liġi Deixonne, li t-tagħlim tal-Katalan ġie awtorizzat fl-iskejjel. == Kultura == '''<big>Festa ta' Sant Joan</big>''' Il-festa ta’ Sant Joan (San Ġwann) issir kull sena fil-Pyrénées-Orientales filgħaxija tat-23 ta’ Ġunju, u timmarka s-solstizju tas-sajf u r-rabta mal-[[identità Katalana]]. == Sport == Ir-[[rugby]] għandu post importanti fid-dipartiment. Fil-kampjonat tar-rugby, il-Catalans Dragons (ibbażati f'[[Perpignan]]) ilhom jilagħbu fis-Super League (l-ewwel diviżjoni Brittanika) mill-2006. Bħala xhieda tal-impenn tiegħu lejn l-isport, id-dipartiment irċieva t-XIII d'Or (l-ogħla unur fil-kampjonat tar-rugby) fl-2019. Diversi klabbs mid-dipartiment jilagħbu wkoll fl-ogħla livell tal-Kampjonat Franċiż. Dawn jinkludu, iżda mhumiex limitati għal, Saint-Estève XIII Catalan u [[Palau-del-Vidre]], klabb li jinsab f'raħal ta' ftit inqas minn 3,500 abitant, li lagħab fl-ewwel diviżjoni fl-aħħar tas-snin 2010<ref>{{Ċita web|url=https://scorenco.com/rugby|titlu=Clubs de Rugby - Pyrénées-Orientales : résultats, classements, calendrier des clubs de votre département|sit=Score'n'co|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-14}}</ref>. == Referenzi == f49hshwxmnnrmbdg0eaow6gmo00y8qr Brampton (Ontario) 0 34624 332035 2026-09-14T14:43:58Z JovalQC 21720 Created by translating the opening section from the page "[[:fr:Special:Redirect/revision/238888103|Brampton (Ontario)]]" 332035 wikitext text/x-wiki '''Brampton''' hija belt [[Kanada|Kanadiża]] [[Ontario|f'Ontario]], subborg ta' [[Toronto]] . Tiftaħar b'waħda mill-ogħla rati ta' tkabbir fil-Kanada. Brampton hija r-raba' l-akbar belt f'Ontario skont il-popolazzjoni, wara Mississauga, [[Ottawa]] u [[Toronto]] . Minħabba d- dijaspora Indjana kbira, li issa hija l-maġġoranza fil-belt bħala riżultat tal -flussi ta' immigrazzjoni lejn il-Kanada mill -Asja t'Isfel, Brampton hija mlaqqma {{Citation|Mini [[Punjab]]}} mill- 2020ijiet 'l hawn,<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |date=2020-10-16 |title=In Canada’s Mini Punjab, city council votes against farm laws |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/amritsar/in-canadas-mini-punjab-city-council-votes-against-farm-laws/articleshow/78691267.cms |journal=The Times of India |issn=0971-8257 |access-date=2026-05-03}}</ref>.<ref>{{Ċita web|url=https://currentaffairs.adda247.com/which-country-is-known-as-mini-punjab/|titlu=Which Country is Known as Mini Punjab?|kunjom=Arora|isem=Akansha|data=2025-12-30|sit=adda247|lingwa=en-IN|data-aċċess=2026-05-03}}</ref> == Ġeografija == Brampton għandha erja totali ta' art ta' 265 kilometru kwadru. Il-Belt ta' Brampton hija mdawra minn [[Awtostrada 50 (Ontario)|Highway 50]] ([[Vaughan]]) fil-lvant, Winston Churchill Boulevard (Halton Hills) fil-punent, Mayfield Road (Caledon) fit-tramuntana (ħlief għal viċinat żgħir, Snelgrove, li huwa parti minn Brampton minkejja li jestendi ftit fit-tramuntana ta' Mayfield Road), il-kuritur idro ([[Mississauga]]) fin-nofsinhar sal-lvant sa Torbram Road, fejn il-fruntiera bejn iż-żewġt ibliet issegwi s-Subdiviżjoni CN Halton. Issegwi l-linja sal-lvant tal-eks Indian Line (illum triq ta' aċċess privata), iddur lura lejn it-tramuntana tulha biex tmiss fil-qosor ma' [[Toronto]] (Etobicoke), lejn l-intersezzjoni ta' Steeles Ave. u Albion Road/[[Awtostrada 50 (Ontario)|Highway 50]]. 5eh6pdej0wwbode4qbky7huhsqcxjfi 332038 332035 2026-09-14T23:35:56Z JovalQC 21720 Infobox city create 332038 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Brampton''' hija belt [[Kanada|Kanadiża]] [[Ontario|f'Ontario]], subborg ta' [[Toronto]] . Tiftaħar b'waħda mill-ogħla rati ta' tkabbir fil-Kanada. Brampton hija r-raba' l-akbar belt f'Ontario skont il-popolazzjoni, wara Mississauga, [[Ottawa]] u [[Toronto]] . Minħabba d- dijaspora Indjana kbira, li issa hija l-maġġoranza fil-belt bħala riżultat tal -flussi ta' immigrazzjoni lejn il-Kanada mill -Asja t'Isfel, Brampton hija mlaqqma {{Citation|Mini [[Punjab]]}} mill- 2020ijiet 'l hawn,<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |date=2020-10-16 |title=In Canada’s Mini Punjab, city council votes against farm laws |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/amritsar/in-canadas-mini-punjab-city-council-votes-against-farm-laws/articleshow/78691267.cms |journal=The Times of India |issn=0971-8257 |access-date=2026-05-03}}</ref>.<ref>{{Ċita web|url=https://currentaffairs.adda247.com/which-country-is-known-as-mini-punjab/|titlu=Which Country is Known as Mini Punjab?|kunjom=Arora|isem=Akansha|data=2025-12-30|sit=adda247|lingwa=en-IN|data-aċċess=2026-05-03}}</ref> == Ġeografija == Brampton għandha erja totali ta' art ta' 265 kilometru kwadru. Il-Belt ta' Brampton hija mdawra minn [[Awtostrada 50 (Ontario)|Highway 50]] ([[Vaughan]]) fil-lvant, Winston Churchill Boulevard (Halton Hills) fil-punent, Mayfield Road (Caledon) fit-tramuntana (ħlief għal viċinat żgħir, Snelgrove, li huwa parti minn Brampton minkejja li jestendi ftit fit-tramuntana ta' Mayfield Road), il-kuritur idro ([[Mississauga]]) fin-nofsinhar sal-lvant sa Torbram Road, fejn il-fruntiera bejn iż-żewġt ibliet issegwi s-Subdiviżjoni CN Halton. Issegwi l-linja sal-lvant tal-eks Indian Line (illum triq ta' aċċess privata), iddur lura lejn it-tramuntana tulha biex tmiss fil-qosor ma' [[Toronto]] (Etobicoke), lejn l-intersezzjoni ta' Steeles Ave. u Albion Road/[[Awtostrada 50 (Ontario)|Highway 50]]. == Storja == In-nies ilhom jgħixu f'din iż-żona ġenerali għal sekli sħaħ. L-evidenza arkeoloġika tikkonferma li l-popli indiġeni kellhom kampijiet tal-kaċċa u rħula żgħar tul il-widien tax-xmajjar Credit u Humber minn madwar is-sena 8000 Q.K<ref>{{Ċita web|url=https://thecanadianencyclopedia.ca/fr/article/brampton|titlu=Brampton|sit=thecanadianencyclopedia.ca|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-14}}</ref>. L-kolonizzaturi Ewropej bdew jaslu f'[[Ontario]] sal-bidu tas-snin 1780. Iżda, anke fil-bidu tas-snin 1800, Brampton kienet għadha deżerta, fil-biċċa l-kbira mhux mittiefsa mill-insedjament. Biex jippreparaw għall-influss eventwali, l-artijiet f'Chinguacousy u [[Toronto]] Gore Townships ġew mistħarrġa fl-1818. L-ispeċjalisti ddeskrivew ir-reġjun bħala baxx, mimli ilma u mgħotti b'foresta densa ta' injam iebes. Bil-mod il-mod l-art tneħħiet, inbnew kabini u l-għelieqi nħartu għall-biedja. Il-qalba storika ta' Brampton moderna dejjem kienet l-intersezzjoni ta' Queen Street u Main Street, aktar tard magħrufa bħala l-"erba' kantunieri". Dan il-punt fokali urban ilu jeżisti mill-1820. Ftit nies biss kienu jgħixu fil-komunità f'dan iż-żmien. Karatteristika oħra li tiddefinixxi l-insedjament il-ġdid kienet Etobicoke Creek. Il-wied kellu rwol fl-iżvilupp ta’ Brampton iżda minħabba li kien miexi bil-mod u mserrep, qatt ma seta’ jsostni operazzjonijiet tat-tħin fuq skala kbira. L-insedjament ta’ Brampton kiber aktar bil-mod b’riżultat ta’ dan. Fil-bidu tas-snin 1820, John Elliott stabbilixxa ruħu fir-raħal. Hu u settler ieħor jismu William Lawson kienu membri qawwija tal-moviment Primitive Methodist u stabbilew preżenza Metodista qawwija fiż-żona. It-tnejn kienu minn Brampton, Cumberland, l-Ingilterra. Fl-1834, semmew l-insedjament Brampton f’ġieħ id-dar Ingliża tagħhom. Elliott kellu wkoll biċċiet art tar-raħal mistħarrġa għall-bejgħ biex jgħin jattira settlers oħra. John Scott stabbilixxa l-ewwel impriża industrijali b’irmied użat biex jipproduċi l-potassa<ref>{{Ċita web|url=https://www.brampton.ca/EN/Arts-Culture-Tourism/Experience-Brampton/Activities-and-Attractions/Pages/Brampton-History.aspx|titlu=Brampton History|sit=www.brampton.ca|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-09-14}}</ref>. Sal-1846 ir-raħal kellu żewġ ħwienet, taverna, konzerija, kabinettista, żewġ ħaddieda u żewġ ħajjata u l-popolazzjoni kienet laħqet il-150 ruħ. Fl-1853, Brampton ġiet inkorporata uffiċjalment bħala raħal. Il-popolazzjoni kienet kibret għal aktar minn 500 ruħ. Inbnew diversi knejjes, flimkien ma’ skola tal-grammatika, distilleriji, diversi ħwienet u l-fabbrika tal-għodda agrikola ta’ John Haggert. L-ekonomija lokali kienet qed tikber u r-raħal appoġġja l-irziezet u l-irħula rurali tal-madwar<ref>{{Ċita web|url=https://thecanadianencyclopedia.ca/fr/article/brampton|titlu=Brampton|sit=thecanadianencyclopedia.ca|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-14}}</ref>. Il-Grand Trunk Railway bniet linja ferrovjarja u stazzjon f’Brampton fl-1856. F’nofs l-era Vittorjana, il-wasla ta’ linja ferrovjarja ġeneralment wasslet għal boom ekonomiku u Brampton ma kinitx differenti. Sas-snin 1860 ir-raħal kien qed jikber malajr. Fl-1867, Brampton intgħażlet bħala s-sede tal-Kontea ta’ Peel. Il-Qorti tal-Kontea, il-Ħabs u bini pubbliku ieħor inbnew. Kenneth Chisholm bena Alderlea, proprjetà enormi fil-qalba tar-Raħal. Inbnew djar kbar ħdejn il-Qorti. Art estensiva madwar l-erba’ kantunieri ġiet suddiviża biex jinbnew djar għall-ħafna wasliet ġodda. Brampton ġiet inkorporata bħala belt fl-1873 u John Haggert ġie elett l-ewwel Sindku. Industrija ġdida kienet qed tfaċċa f'Brampton sa nofs l-era Vittorjana. Fl-1860, Edward Dale waqqaf mixtla tal-fjuri. Fi ftit snin biss, Brampton saret magħrufa bħala l-"Belt tal-Fjuri tal-Kanada" u dalwaqt in-Nursery ta' Dale saret l-akbar impjegatur ta' Brampton. Sal-bidu tas-seklu, mijiet ta' acres ta' art kienu mimlija serer li jkabbru orkidej prezzjużi, ward ibridu u ħafna fjuri oħra ta' kwalità. Ħafna minn dawn il-fjuri kienu jitkabbru għall-esportazzjoni madwar id-dinja. Is-seklu 20 ġab miegħu industriji ġodda fil-belt, l-aktar tul il-linja ferrovjarja, inkluż il-fabbrika taż-żraben Williams, il-kumpanija Copeland-Chatterson Loose-Leaf Binder u l-fabbrika taż-żraben Hewetson. Banek ewlenin stabbilew fergħat fl-erba’ kantunieri. Fl-1907, l-industrijalista Amerikan Andrew Carnegie stabbilixxa librerija fiċ-ċentru tal-belt u l-popolazzjoni laħqet l-4,000 ruħ sal-1910<ref>{{Ċita web|url=https://www.brampton.ca/EN/Arts-Culture-Tourism/Experience-Brampton/Activities-and-Attractions/Pages/Brampton-History.aspx|titlu=Brampton History|sit=www.brampton.ca|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-09-14}}</ref>. == Ekonomija == Dar għal aktar minn 124,000 negozju rreġistrat, is-setturi ewlenin tal-belt jinkludu: Manifattura Avvanzata; Ipproċessar tal-Ikel u x-Xorb; Xjenzi tas-Saħħa u tal-Ħajja; Innovazzjoni u Teknoloġija; Spazju, Difiża u Ċibersigurtà u Loġistika<ref>{{Ċita web|url=https://www.brampton.ca/EN/Arts-Culture-Tourism/Experience-Brampton/Activities-and-Attractions/Pages/Brampton-History.aspx|titlu=Brampton History|sit=www.brampton.ca|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-09-14}}</ref>. == Trasport == '''<big>Trasport pubbliku</big>''' It-trasport lokali huwa pprovdut minn Brampton Transit, b'konnessjonijiet ma' sistemi oħra bħal MiWay, York Region Transit, [[GO Transit]], u [[Toronto Transit Commission]]. Brampton Transit topera wkoll sistema ta' trasport rapidu bil-karozzi tal-linja, "Züm" (ippronunzjata Zoom), tul Main/Hurontario Streets, Steeles Avenue, Queen Street/Highway 7, Bovaird Drive–Airport Road, u Queen Street West–Mississauga Road, li jiffurmaw is-sinsla tan-netwerk tal-karozzi tal-linja tagħha<ref>{{Ċita web|url=https://www.brampton.ca/EN/residents/transit/plan-your-trip|titlu=Plan your Trip|sit=www.brampton.ca|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-09-14}}</ref>. Hemm servizz tal-[[GO Bus]] lejn l-Università ta' York u stazzjonijiet tas-subway f'Yorkdale Mall u York Mills f'[[Toronto]]. Hemm tliet stazzjonijiet tal-[[GO Train]] f'Brampton tul il-linja Kitchener: Bramalea, Brampton u Mount Pleasant<ref>{{Ċita web|url=https://www.gotransit.com/fr|titlu=Où aimeriez-vous aller?|sit=www.gotransit.com|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-14}}</ref>. '''<big>Ferrovija</big>''' Kemm il-[[Ferrovija Nazzjonali Kanadiża]] (CN) kif ukoll il-linja qasira tal-Ferrovija Orangeville-Brampton (li qabel kienet parti mil-linja tal-Ferrovija Kanadiża tal-Paċifiku (CP)) jgħaddu mill-belt. L-Intermodal Yards tas-[[Ferrovija Nazzjonali Kanadiża|CN]] jinsabu fil-Lvant ta' Airport Road bejn Steeles u Queen Street East. Il-Linja tas-[[Ferrovija Nazzjonali Kanadiża|CN]] mill-[[Stazzjon tal-Unjoni ta' Toronto|Istazzjon tal-Unjoni ta' Toronto]] tintuża mill-Kitchener [[GO Transit]] Rail Corridor li jipprovdi ferrovija għall-vjaġġaturi lejn u minn [[Toronto]] b'waqfiet fl-istazzjonijiet tal-ferrovija f'Bramalea, Downtown Brampton, u Mount Pleasant. [[Via Rail Canada|Via Rail]] tgħaqqad minn Brampton bħala parti mill-[[Kuritur Quebec City-Windsor]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.viarail.ca/en/explore-our-destinations/stations/ontario/brampton|titlu=Brampton train station {{!}} VIA Rail|sit=www.viarail.ca|lingwa=en-ca|data-aċċess=2026-09-14}}</ref>. '''<big>Arju</big>''' L-aktar ajruport traffikuż tal-Kanada, l-[[Ajruport Internazzjonali ta' Toronto Pearson]] (CYYZ), jinsab ħdejn Brampton, f'Mississauga. Għall-avjazzjoni ġenerali, il-belt hija servuta mill-Ajruport ta' Brampton (CNC3) li huwa proprjetà privata, li jinsab fit-tramuntana tal-belt fil-belt ġara ta' Caledon. Hemm ukoll helipad irreġistrat Brampton National D (CPC4) li jinsab ħdejn il-fruntiera bejn Brampton u [[Vaughan]], f'Countryside Drive u Coleraine Drive<ref>{{Ċita web|url=https://www.torontopearson.com/en|titlu=}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.bramptonflightcentre.com/community/airport-information/|titlu=Airport Information|data=2026-09-08|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-14}}</ref>. '''<big>Toroq</big>''' Brampton hija servuta minn diversi rotot ewlenin tat-trasport: L-[[Awtostrada 401 (Ontario)|Awtostrada 401]] minn [[Toronto]] tinsab distanza qasira fin-nofsinhar f'[[Mississauga]], u tista' tintlaħaq mill-[[Awtostrada 410 (Ontario)|Awtostrada 410]], li tgħaddi mit-tramuntana għan-nofsinhar minn nofs il-belt. L-[[Awtostrada 407 (Ontario)|Awtostrada 407]] tgħaddi tul il-parti tan-nofsinhar tal-belt, eżatt fit-tramuntana tal-konfini ma' [[Mississauga]]. Steeles Avenue, li tgħaddi fit-tramuntana tal-407, hija triq ewlenija li tkompli minn [[Toronto]]. Queen Street hija t-triq ewlenija tal-belt mil-lvant għall-punent. Aktar fit-tramuntana, Bovaird Drive hija arterja ewlenija oħra. Sezzjonijiet kemm ta' Queen (il-parti tal-lvant) kif ukoll ta' Bovaird (il-parti tal-punent) kienu parti mill-eks [[Awtostrada 7 (Ontario)|Awtostrada 7]], (issa Triq Reġjonali 107), bl-[[Awtostrada 410 (Ontario)|Awtostrada 410]] tkun ir-rotta segwita bejn iż-żewġ toroq. Main Street, parti mit-triq storika, Hurontario Street (kif ukoll Hurontario proprju fil-partijiet tat-tramuntana u tan-nofsinhar tal-belt), u li qabel kienet l-[[Awtostrada 10 (Ontario)|Awtostrada 10]], hija l-arterja ewlenija tal-belt mit-tramuntana għan-nofsinhar. Fit-tarf tal-lvant, Airport Road hija arterja traffikuża li tintuża bħala rotta lejn it-tramuntana lejn Wasaga Beach, belt turistika popolari fuq il-bajja. == Edukazzjoni == Il-Bord Skolastiku tad-Distrett ta’ Peel għandu l-iskejjel pubbliċi sekulari bil-[[lingwa Ingliża]]. Il-Bord Skolastiku tad-Distrett Kattoliku ta’ Dufferin-Peel għandu l-iskejjel pubbliċi Kattoliċi bil-[[lingwa Ingliża]]. Il-Bord Skolastiku ta’ Viamonde għandu l-iskejjel pubbliċi sekulari bil-[[lingwa Franċiża]]. Il-Bord Skolastiku tad-Distrett Kattoliku ta’ Centre-Sud għandu l-iskejjel pubbliċi Kattoliċi bil-[[lingwa Franċiża]]. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|USA}} [[Miami Beach]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Plano (Texas)|Plano]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|POR}} [[Ribeira Grande]] ([[Portugall]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Xuzhou]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|UK}} [[Brampton (Renju Unit)|Brampton]] ([[Renju Unit]]) ; * {{Flagicon|PHI}} [[Marikina]] ([[Filippini]]) ; * {{Flagicon|KOR}} [[Gapyeong]] ([[Korea t'Isfel]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Distrett ta' Fangshan]] ([[Ċina]]). == Referenzi == 8xceidw76smwrnmemreq4oa24griv4t Gironde (dipartiment) 0 34625 332039 2026-09-14T23:39:33Z JovalQC 21720 Created by translating the opening section from the page "[[:fr:Special:Redirect/revision/239266405|Gironde (département)]]" 332039 wikitext text/x-wiki '''Gironde''' {{MSAPI|/ʒiʁɔ̃d/}} {{Awdjo|Gironde.ogg}} ) huwa dipartiment Franċiż li jinsab fil-Lbiċ ta' [[Franza]], fir -reġjun ta' [[Nouvelle-Aquitaine]] . Il-kapitali tagħha hija [[Bordeaux]], li hija wkoll il-kapitali reġjonali. Mill-1793 sal-1795, kien magħruf bħala d- '''dipartiment ta' Bec-d'Ambès''' minħabba t-taqlib politiku tal-bidu tal-Ewwel Repubblika . Jagħti ismu lill- estwarju ta' Gironde li jibda fil-konfluwenza tad- Dordogne u l- Garonne f'Bec d'Ambès, 'l isfel minn [[Bordeaux]] . Billi tinkludi parti sinifikanti mil- Landes de Gascogne, Gironde hija l-akbar dipartiment fi Franza metropolitana ( {{unité|9975,60 km²}} ) u t-tieni l-akbar fi Franza, wara l-Guyana Franċiża ( {{unité|83846 km²}} ). Id-dipartiment jinkludi wkoll wieħed mir-reġjuni l-kbar tal-inbid Franċiż, ir- reġjun tal-inbid ta' Bordeaux . L- Istitut Nazzjonali tal-Istatistika u l-Istudji Ekonomiċi (Insee) u La Poste jagħtuh il-kodiċi 33. == Storja == '''<big>Qabel Ruma</big>''' Fil-"Kummentarji tiegħu dwar il-Gwerra Gallika," [[Julius Caesar]] josserva li l-abitanti tat-territorji Galliċi li jsejjaħ "Aquitaine" (fin-nofsinhar tax-Xmara Garonne) huma eqreb fil-kultura lejn l-Iberiċi milli lejn iċ-Ċelti (fil-Gallja Ċeltika) u l-Belgi (il-Gallja Belġjana); biex ma nsemmux, aktar fin-nofsinhar, iċ-Ċelti tal-Iberija—Bero, Vaccaei, eċċ.—kif ukoll iċ-Ċeltiberjani. Dawn jistgħu jkunu fdalijiet tal-Iberiċi, li wħud minnhom kienu refuġjati wara l-konkwista Rumana tal-Peniżola Iberika matul il-Gwerer Puniċi. Huwa magħruf li r-reġjun tal-Aquitaine dak iż-żmien kien post fejn kienu mitkellma l-lingwi Proto-Bask: din probabbilment hija varjetà waħda ta' lingwa, mitkellma mill-popli rreġistrati wara l-konkwista Rumana u li ffurmaw diversi bliet (Elusates, Tarbels, Vasates, eċċ.). Imdawra miċ-Ċelti tal-Gallja jew l-Iberija, kienu influwenzati minnhom għall-inqas materjalment u teknikament. 17mydd0as9s4pa75pztr7u51oudgmfv 332040 332039 2026-09-15T00:14:29Z JovalQC 21720 "Storiku" toħloq. 332040 wikitext text/x-wiki '''Gironde''' {{MSAPI|/ʒiʁɔ̃d/}} {{Awdjo|Gironde.ogg}} ) huwa dipartiment Franċiż li jinsab fil-Lbiċ ta' [[Franza]], fir -reġjun ta' [[Nouvelle-Aquitaine]] . Il-kapitali tagħha hija [[Bordeaux]], li hija wkoll il-kapitali reġjonali. Mill-1793 sal-1795, kien magħruf bħala d- '''dipartiment ta' Bec-d'Ambès''' minħabba t-taqlib politiku tal-bidu tal-Ewwel Repubblika . Jagħti ismu lill- estwarju ta' Gironde li jibda fil-konfluwenza tad- Dordogne u l- Garonne f'Bec d'Ambès, 'l isfel minn [[Bordeaux]] . Billi tinkludi parti sinifikanti mil- Landes de Gascogne, Gironde hija l-akbar dipartiment fi Franza metropolitana ( {{unité|9975,60 km²}} ) u t-tieni l-akbar fi Franza, wara l-Guyana Franċiża ( {{unité|83846 km²}} ). Id-dipartiment jinkludi wkoll wieħed mir-reġjuni l-kbar tal-inbid Franċiż, ir- reġjun tal-inbid ta' Bordeaux . L- Istitut Nazzjonali tal-Istatistika u l-Istudji Ekonomiċi (Insee) u La Poste jagħtuh il-kodiċi 33. == Ġeografija == Gironde hija parti mir-reġjun attwali ta' Nouvelle-Aquitaine u hija mdawra mid-dipartimenti ta' [[Landes (dipartiment)|Landes]], [[Lot-et-Garonne]], [[Dordogne (Dipartiment)|Dordogne]] u [[Charente-Maritime]] u l-[[Oċean Atlantiku]] fil-punent. B'erja ta' 10,000 km2, Gironde hija l-akbar [[dipartiment fi Franza]] metropolitana, u t-tieni l-akbar fi [[Franza]] kollha. Id-daqs tagħha huwa akbar mil-Libanu jew il-provinċja ta' Banten. Madankollu, jekk jiġu inklużi d-dipartimenti barranin, l-erja tal-art ta' Gironde hija mċajpra mit-83,846 km2 tal-[[Guyana Franċiża]]. Gironde hija magħrufa sew għall-bajja Côte d'Argent li hija l-itwal waħda fl-[[Ewropa]], u tattira ħafna surfers lejn Lacanau kull sena. Hija wkoll il-post fejn twieled Jacques-Yves Cousteau li studja l-baħar u l-forom kollha ta' ħajja fl-ilma. Id-[[Duna ta' Pilat]] fil-[[Bajja ta' Arcachon]] ħdejn [[Bordeaux]] hija l-ogħla duna tar-ramel fl-[[Ewropa]]. [[Stampa:Sommet de la Dune du Pilat.jpg|nofs|daqsminuri|Il-Qummit tad-[[Duna ta' Pilat]]]] == Storja == '''<big>Qabel Ruma</big>''' Fil-"Kummentarji tiegħu dwar il-Gwerra Gallika," [[Julius Caesar]] josserva li l-abitanti tat-territorji Galliċi li jsejjaħ "Aquitaine" (fin-nofsinhar tax-Xmara Garonne) huma eqreb fil-kultura lejn l-Iberiċi milli lejn iċ-Ċelti (fil-Gallja Ċeltika) u l-Belgi (il-Gallja Belġjana); biex ma nsemmux, aktar fin-nofsinhar, iċ-Ċelti tal-Iberija—Bero, Vaccaei, eċċ.—kif ukoll iċ-Ċeltiberjani. Dawn jistgħu jkunu fdalijiet tal-Iberiċi, li wħud minnhom kienu refuġjati wara l-konkwista Rumana tal-Peniżola Iberika matul il-Gwerer Puniċi. Huwa magħruf li r-reġjun tal-Aquitaine dak iż-żmien kien post fejn kienu mitkellma l-lingwi Proto-Bask: din probabbilment hija varjetà waħda ta' lingwa, mitkellma mill-popli rreġistrati wara l-konkwista Rumana u li ffurmaw diversi bliet (Elusates, Tarbels, Vasates, eċċ.). Imdawra miċ-Ċelti tal-Gallja jew l-Iberija, kienu influwenzati minnhom għall-inqas materjalment u teknikament<ref>{{Ċita web|url=https://www.petitfute.com/d10-gironde/histoire/|titlu=L’histoire de Gironde|sit=www.petitfute.com|data-aċċess=2026-09-14}}</ref>. '''<big>Perjodu Ruman</big>''' Wara l-konkwista ta' Ġulju Ċesari bejn is-snin 58 u 52 QK, Ruma, li fittxet li tikkontrolla aħjar dan ir-reġjun li dak iż-żmien kien iddominat mis-Santoni, stabbilixxiet il-Bituriges Vivisci (fergħa ta' poplu li t-tribù ewlenija tiegħu kienet il-Bituriges Cubi, li l-kapitali tagħhom kienet Bourges/Avaricum) ħdejn l-estwarju. Dawn il-Gallji kienu klijenti tal-Aedui, alleati ta' Ruma. Il-Bituriges Vivisci kienu jikkostitwixxu belt fi ħdan l-Imperu Ruman, bil-kapitali tagħha f'''Burdigala'' ([[Bordeaux]] tal-lum). Il-Meduli ġew assorbiti f'din il-belt, filwaqt li l-Vasati ffurmaw it-territorju separat tagħhom stess<ref>{{Ċita web|url=https://www.france-pittoresque.com/spip.php?article2104|titlu=Aquitaine : origine et histoire du département Gironde|kunjom=PITTORESQUE|isem=LA FRANCE|data=1999-11-29|sit=La France pittoresque. Histoire de France, Patrimoine, Tourisme, Gastronomie|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-14}}</ref>. Taħt ir-renju ta' Awgustu, il-Bituriges Vivisci ġew integrati fil-provinċja Rumana ta' Aquitaine, li kienet testendi mill-Pirinej sax-Xmara Loire, u li l-ewwel kapitali tagħha kienet Saintes. [[Bordeaux]] saret il-kapitali tagħha matul l-ewwel seklu WK. Fir-raba' seklu, [[Bordeaux]] saret il-kapitali tal-provinċja ta' [[Nouvelle-Aquitaine|Aquitaine]] Secunda, wara d-diviżjoni tal-provinċji Awgustani taħt ir-renju ta' Diocletian. '''<big>Bikri fil-Medju Evu</big>''' '''Mill-Visigoti sal-Franki (Tmiem l-Imperu Ruman)''' Mis-snin 420 'il quddiem, ir-reġjun kien iddominat mill-Visigoti tar-Renju ta' Toulouse, stat federat fi ħdan l-[[Imperu Ruman]] tal-Punent li kien qed jonqos, li effettivament intemm fis-sena 476<ref>{{Ċita web|url=https://www.france-pittoresque.com/spip.php?article2104|titlu=Aquitaine : origine et histoire du département Gironde|kunjom=PITTORESQUE|isem=LA FRANCE|data=1999-11-29|sit=La France pittoresque. Histoire de France, Patrimoine, Tourisme, Gastronomie|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-14}}</ref>. Fis-sena 507, il-Visigoti, megħluba mir-re Frank Clovis I, irtiraw lejn Hispania. L-Aquitaine saret territorju tad-dinastija Merovingja. '''<big>Era kontemporanja</big>''' '''Ħolqien tad-dipartiment ta' Gironde''' Fil-bidu tar-[[Rivoluzzjoni Franċiża]], digriet li qasam lil [[Franza]] f'dipartimenti ġie approvat mill-Assemblea Kostitwenti Nazzjonali fit-22 ta' Diċembru 1789, u ġie definit aktar b'digriet tal-15 ta' Jannar 1790, li stabbilixxa n-numru tagħhom għal 83. Maħluq taħt l-isem "Dipartiment ta' Bordeaux" b'digriet tas-6 ta' Frar 1790, id-Dipartiment ta' Gironde ngħata l-isem attwali tiegħu b'digriet tas-26 ta' Frar 1790, li poġġieh fit-tletin u t-tnejn fil-lista ta' 83 dipartiment. Il-post tal-laqgħat tal-assemblea dipartimentali ġie stabbilit f'[[Bordeaux]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.petitfute.com/d10-gironde/histoire/|titlu=L’histoire de Gironde|sit=www.petitfute.com|data-aċċess=2026-09-14}}</ref>. Id-dipartiment kien maqsum f'seba' distretti, li ċ-ċentri amministrattivi tagħhom kienu [[Bordeaux]], [[Bazas]], [[Blaye]], [[Cadillac]], Lesparre, [[Libourne]], u [[La Réole]]. '''<big>Xi avvenimenti notevoli tas-sekli 19 u 20</big>''' Wara l-kolp ta' stat ta' [[Napuljun III]] tat-2 ta' Diċembru 1851, id-dipartiment ta' Gironde tqiegħed taħt il-liġi marzjali biex jipprevjeni kwalunkwe rewwixta tal-massa, iżda inqas minn mitt avversarju ġew arrestati fl-aħħar mill-aħħar<ref>{{Ċita web|url=https://france3-regions.franceinfo.fr/nouvelle-aquitaine/gironde/bordeaux/serie-traces-napoleon-iii-bordeaux-berceau-imperial-1901412.html|titlu=[SÉRIE] Sur les traces de Napoléon III : Bordeaux, berceau impérial|data=2020-03-12|sit=France 3 Nouvelle-Aquitaine|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-14}}</ref>. Fi tmiem [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], il-Forzi Franċiżi tal-Intern (FFI) fid-dipartiment kellhom 2,705 membru<ref>{{Ċita web|url=https://www.sudouest.fr/gironde/saucats/1945-en-gironde-il-y-a-75-ans-la-fin-de-la-seconde-guerre-mondiale-2630619.php|titlu=1945 en Gironde : il y a 80 ans, la fin de la Seconde Guerre mondiale|data=2020-12-07|sit=SudOuest.fr|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-14}}</ref>. Mill-1957 sal-31 ta' Diċembru 2015, il-Gironde kienet parti mir-reġjun ta' Aquitaine, li ngħaqad fl-1 ta' Jannar 2016 ma' [[Limousin]] u [[Poitou-Charentes]] biex jifforma [[Nouvelle-Aquitaine]], bl-istess kapitali: [[Bordeaux]]. Matul is-sajf tal-2022, il-Gironde esperjenzat bosta nirien fil-foresti, inklużi tnejn partikolarment sinifikanti f'[[La Teste]] u [[Landiras]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.ladepeche.fr/2026/07/30/reportage-incendies-en-gironde-a-landiras-quatre-ans-apres-la-catastrophe-le-traumatisme-perdure-on-a-eu-tellement-peur-on-sest-senti-tellement-13488155.php|titlu=REPORTAGE. Incendies en Gironde : à Landiras, quatre ans après le feu de 2022, le traumatisme perdure, "on a eu tellement peur, on s'est senti tellement démunis"|sit=ladepeche.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.franceinfo.fr/faits-divers/incendie/reportage-on-est-maintenant-equipes-comme-il-faut-a-landiras-quatre-ans-apres-le-terrible-incendie-en-gironde-des-plaies-toujours-vives-mais-une-population-avertie_8131409.html|titlu=REPORTAGE. "On est maintenant équipés comme il faut" : à Landiras, quatre ans après le terrible incendie en Gironde, des plaies toujours vives mais une population avertie|data=2026-08-03|sit=franceinfo|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-14}}</ref>. F'Lulju 2026, id-dipartiment reġa' ntlaqat minn nirien fil-foresta ta' skala bla preċedent, li diġà kienu qerdu aktar minn 42,000 ettaru u wasslu għall-evakwazzjoni ta' aktar minn 220,000 ruħ b'kollox<ref>{{Ċita web|url=https://www.gironde.gouv.fr/Actualites/Communiques-de-presse/Communiques-de-presse-2026/Aout-2026/Incendie-de-Saumos-point-de-situation-ce-samedi-1er-aout-a-20h|titlu=}}</ref>. == Ekonomija == L-indikaturi ewlenin tal-attività ekonomika fir-reġjun ta’ Gironde komplew ix-xejra ’l isfel tagħhom fit-tieni kwart tal-2026. Il-fatturat, il-fluss tal-flus kontanti, il-marġini, u l-kotba tal-ordnijiet baqgħu baxxi b’mod sinifikanti. 16% biss tan-negozji rrappurtaw li investew matul it-trimestru<ref>{{Ċita web|url=https://www.bordeauxgironde.cci.fr/actualite/economie-girondine-94-des-entreprises-rencontrent-des-difficultes-au-2eme-trimestre|titlu=}}</ref>. Is-setturi kollha tal-attività huma affettwati minn dan it-tnaqqis. Il-kafetteriji, il-lukandi, u r-ristoranti jibqgħu l-aktar milquta. Il-fluss tal-flus kontanti tagħhom huwa ta’ -57%, filwaqt li d-dħul tagħhom laħaq -50%. F’dan is-settur, 42% biss tal-maniġers jirrappurtaw li għandhom fiduċja fil-vijabbiltà fit-tul tan-negozju tagħhom. Is-settur tal-kostruzzjoni u x-xogħlijiet pubbliċi wkoll qed ikompli jitħabat. Il-marġini laħqu -42%, filwaqt li l-kotba tal-ordnijiet qed jonqsu<ref>{{Ċita web|url=https://www.bordeauxgironde.cci.fr/actualite/economie-girondine-94-des-entreprises-rencontrent-des-difficultes-au-2eme-trimestre|titlu=}}</ref>. == Demografija == F'erbatax-il sena, mill-1999 sal-2013, il-popolazzjoni ta' Gironde żdiedet b'aktar minn 218,000 ruħ, jew madwar 15,600 fis-sena. Madankollu, din ir-rata ta' tkabbir tvarja konsiderevolment fost il-534 muniċipalità tad-dipartiment. Id-densità tal-popolazzjoni ta' Gironde, b'157.6 abitant/km² fl-2023, taqbeż dik ta' Franza kollha kemm hi (107.6 abitant/km²). '''<big>L-aktar muniċipalitajiet popolati</big>''' {| class="wikitable" |+ !Isem !Kodiċi tal-INSEE !Kooperazzjoni intermuniċipali !Popolazzjoni |- |'''[[Bordeaux]]''' | |[[Bordeaux Métropole]] | |- |'''[[Mérignac]]''' | |[[Bordeaux Métropole]] | |- |'''[[Pessac]]''' | |[[Bordeaux Métropole]] | |- |'''[[Talence]]''' | |[[Bordeaux Métropole]] | |- |'''[[Villenave-D'Ornon]]''' | |[[Bordeaux Métropole]] | |- |'''[[Saint-Médard-en-Jalles]]''' | |[[Bordeaux Métropole]] | |- |'''[[Bègles]]''' | |[[Bordeaux Métropole]] | |- |'''[[La Teste-de-Buch]]''' | |Komunità tal-Agglomerazzjoni tal-Baċir tan-Nofsinhar ta' Arcachon | |- |'''[[Gradignan]]''' | |[[Bordeaux Métropole]] | |- |'''[[Cenon]]''' | |[[Bordeaux Métropole]] | |- |'''[[Lormont]]''' | |[[Bordeaux Métropole]] | |} == Gallerija == <gallery mode="packed"> Stampa:Bordeaux 500 16.jpg|[[Bordeaux]] Stampa:Libourne Pont Clocher.png|[[Libourne]] Stampa:CapFerret-phare-bassin+ocean-byRundvald.jpg|[[Bajja ta' Arcachon]] Stampa:Langon, Gironde.jpg|[[Langon]] Stampa:Prieuré des Bénédictins, église Saint Pierre.jpg|[[La Réole]] </gallery> == Referenzi == f6vy2ugsx3we4ddw336yg7g8qnej4uv 332041 332040 2026-09-15T00:27:40Z JovalQC 21720 /* */ Infobox create 332041 wikitext text/x-wiki {{Infobox ġeneriku|color=#ccffcc|name=<center>Gironde<center>|img1=Flag of the Department of Gironde.svg|width1=150px|cap1=Logo tad-Dipartiment|row1={{Flagicon|FRA}} [[Franza]]|lbl1='''Pajjiż'''|row2=[[File:Flag of Nouvelle-Aquitaine.svg|23px]] [[Nouvelle-Aquitaine]]|lbl2='''Reġjun'''|row3=[[Bordeaux]]|lbl3='''Kapital'''|lbl4='''Kunsill lokali'''|row4=534|row5=[[Jean-Luc Gleyze]]|lbl5='''President'''|row6=Sophie Brocas|lbl6='''Prefett'''|row7=33|lbl7='''Kodiċi tal-INSEE'''|row8=FR-33|lbl8='''Kodiċi ISO 3166-2'''|row9=https://www.gironde.fr|lbl9='''Websajt'''|hdr2=Demografija|lbl21='''Popolazzjoni'''|row21=1,690,493 (2023)|lbl22='''Densità'''|row22=158 abitant/km2|row23=10,725 km2|lbl23='''Żona'''|img2=Gironde-Position.svg|width2=300px}} '''Gironde''' {{MSAPI|/ʒiʁɔ̃d/}} {{Awdjo|Gironde.ogg}} ) huwa dipartiment Franċiż li jinsab fil-Lbiċ ta' [[Franza]], fir -reġjun ta' [[Nouvelle-Aquitaine]] . Il-kapitali tagħha hija [[Bordeaux]], li hija wkoll il-kapitali reġjonali. Mill-1793 sal-1795, kien magħruf bħala d- '''dipartiment ta' Bec-d'Ambès''' minħabba t-taqlib politiku tal-bidu tal-Ewwel Repubblika . Jagħti ismu lill- estwarju ta' Gironde li jibda fil-konfluwenza tad- Dordogne u l- Garonne f'Bec d'Ambès, 'l isfel minn [[Bordeaux]] . Billi tinkludi parti sinifikanti mil- Landes de Gascogne, Gironde hija l-akbar dipartiment fi Franza metropolitana ( {{unité|9975,60 km²}} ) u t-tieni l-akbar fi Franza, wara l-Guyana Franċiża ( {{unité|83846 km²}} ). Id-dipartiment jinkludi wkoll wieħed mir-reġjuni l-kbar tal-inbid Franċiż, ir- reġjun tal-inbid ta' Bordeaux . L- Istitut Nazzjonali tal-Istatistika u l-Istudji Ekonomiċi (Insee) u La Poste jagħtuh il-kodiċi 33. == Ġeografija == Gironde hija parti mir-reġjun attwali ta' Nouvelle-Aquitaine u hija mdawra mid-dipartimenti ta' [[Landes (dipartiment)|Landes]], [[Lot-et-Garonne]], [[Dordogne (Dipartiment)|Dordogne]] u [[Charente-Maritime]] u l-[[Oċean Atlantiku]] fil-punent. B'erja ta' 10,000 km2, Gironde hija l-akbar [[dipartiment fi Franza]] metropolitana, u t-tieni l-akbar fi [[Franza]] kollha. Id-daqs tagħha huwa akbar mil-Libanu jew il-provinċja ta' Banten. Madankollu, jekk jiġu inklużi d-dipartimenti barranin, l-erja tal-art ta' Gironde hija mċajpra mit-83,846 km2 tal-[[Guyana Franċiża]]. Gironde hija magħrufa sew għall-bajja Côte d'Argent li hija l-itwal waħda fl-[[Ewropa]], u tattira ħafna surfers lejn Lacanau kull sena. Hija wkoll il-post fejn twieled Jacques-Yves Cousteau li studja l-baħar u l-forom kollha ta' ħajja fl-ilma. Id-[[Duna ta' Pilat]] fil-[[Bajja ta' Arcachon]] ħdejn [[Bordeaux]] hija l-ogħla duna tar-ramel fl-[[Ewropa]]. [[Stampa:Sommet de la Dune du Pilat.jpg|nofs|daqsminuri|Il-Qummit tad-[[Duna ta' Pilat]]]] == Storja == '''<big>Qabel Ruma</big>''' Fil-"Kummentarji tiegħu dwar il-Gwerra Gallika," [[Julius Caesar]] josserva li l-abitanti tat-territorji Galliċi li jsejjaħ "Aquitaine" (fin-nofsinhar tax-Xmara Garonne) huma eqreb fil-kultura lejn l-Iberiċi milli lejn iċ-Ċelti (fil-Gallja Ċeltika) u l-Belgi (il-Gallja Belġjana); biex ma nsemmux, aktar fin-nofsinhar, iċ-Ċelti tal-Iberija—Bero, Vaccaei, eċċ.—kif ukoll iċ-Ċeltiberjani. Dawn jistgħu jkunu fdalijiet tal-Iberiċi, li wħud minnhom kienu refuġjati wara l-konkwista Rumana tal-Peniżola Iberika matul il-Gwerer Puniċi. Huwa magħruf li r-reġjun tal-Aquitaine dak iż-żmien kien post fejn kienu mitkellma l-lingwi Proto-Bask: din probabbilment hija varjetà waħda ta' lingwa, mitkellma mill-popli rreġistrati wara l-konkwista Rumana u li ffurmaw diversi bliet (Elusates, Tarbels, Vasates, eċċ.). Imdawra miċ-Ċelti tal-Gallja jew l-Iberija, kienu influwenzati minnhom għall-inqas materjalment u teknikament<ref>{{Ċita web|url=https://www.petitfute.com/d10-gironde/histoire/|titlu=L’histoire de Gironde|sit=www.petitfute.com|data-aċċess=2026-09-14}}</ref>. '''<big>Perjodu Ruman</big>''' Wara l-konkwista ta' Ġulju Ċesari bejn is-snin 58 u 52 QK, Ruma, li fittxet li tikkontrolla aħjar dan ir-reġjun li dak iż-żmien kien iddominat mis-Santoni, stabbilixxiet il-Bituriges Vivisci (fergħa ta' poplu li t-tribù ewlenija tiegħu kienet il-Bituriges Cubi, li l-kapitali tagħhom kienet Bourges/Avaricum) ħdejn l-estwarju. Dawn il-Gallji kienu klijenti tal-Aedui, alleati ta' Ruma. Il-Bituriges Vivisci kienu jikkostitwixxu belt fi ħdan l-Imperu Ruman, bil-kapitali tagħha f'''Burdigala'' ([[Bordeaux]] tal-lum). Il-Meduli ġew assorbiti f'din il-belt, filwaqt li l-Vasati ffurmaw it-territorju separat tagħhom stess<ref>{{Ċita web|url=https://www.france-pittoresque.com/spip.php?article2104|titlu=Aquitaine : origine et histoire du département Gironde|kunjom=PITTORESQUE|isem=LA FRANCE|data=1999-11-29|sit=La France pittoresque. Histoire de France, Patrimoine, Tourisme, Gastronomie|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-14}}</ref>. Taħt ir-renju ta' Awgustu, il-Bituriges Vivisci ġew integrati fil-provinċja Rumana ta' Aquitaine, li kienet testendi mill-Pirinej sax-Xmara Loire, u li l-ewwel kapitali tagħha kienet Saintes. [[Bordeaux]] saret il-kapitali tagħha matul l-ewwel seklu WK. Fir-raba' seklu, [[Bordeaux]] saret il-kapitali tal-provinċja ta' [[Nouvelle-Aquitaine|Aquitaine]] Secunda, wara d-diviżjoni tal-provinċji Awgustani taħt ir-renju ta' Diocletian. '''<big>Bikri fil-Medju Evu</big>''' '''Mill-Visigoti sal-Franki (Tmiem l-Imperu Ruman)''' Mis-snin 420 'il quddiem, ir-reġjun kien iddominat mill-Visigoti tar-Renju ta' Toulouse, stat federat fi ħdan l-[[Imperu Ruman]] tal-Punent li kien qed jonqos, li effettivament intemm fis-sena 476<ref>{{Ċita web|url=https://www.france-pittoresque.com/spip.php?article2104|titlu=Aquitaine : origine et histoire du département Gironde|kunjom=PITTORESQUE|isem=LA FRANCE|data=1999-11-29|sit=La France pittoresque. Histoire de France, Patrimoine, Tourisme, Gastronomie|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-14}}</ref>. Fis-sena 507, il-Visigoti, megħluba mir-re Frank Clovis I, irtiraw lejn Hispania. L-Aquitaine saret territorju tad-dinastija Merovingja. '''<big>Era kontemporanja</big>''' '''Ħolqien tad-dipartiment ta' Gironde''' Fil-bidu tar-[[Rivoluzzjoni Franċiża]], digriet li qasam lil [[Franza]] f'dipartimenti ġie approvat mill-Assemblea Kostitwenti Nazzjonali fit-22 ta' Diċembru 1789, u ġie definit aktar b'digriet tal-15 ta' Jannar 1790, li stabbilixxa n-numru tagħhom għal 83. Maħluq taħt l-isem "Dipartiment ta' Bordeaux" b'digriet tas-6 ta' Frar 1790, id-Dipartiment ta' Gironde ngħata l-isem attwali tiegħu b'digriet tas-26 ta' Frar 1790, li poġġieh fit-tletin u t-tnejn fil-lista ta' 83 dipartiment. Il-post tal-laqgħat tal-assemblea dipartimentali ġie stabbilit f'[[Bordeaux]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.petitfute.com/d10-gironde/histoire/|titlu=L’histoire de Gironde|sit=www.petitfute.com|data-aċċess=2026-09-14}}</ref>. Id-dipartiment kien maqsum f'seba' distretti, li ċ-ċentri amministrattivi tagħhom kienu [[Bordeaux]], [[Bazas]], [[Blaye]], [[Cadillac]], Lesparre, [[Libourne]], u [[La Réole]]. '''<big>Xi avvenimenti notevoli tas-sekli 19 u 20</big>''' Wara l-kolp ta' stat ta' [[Napuljun III]] tat-2 ta' Diċembru 1851, id-dipartiment ta' Gironde tqiegħed taħt il-liġi marzjali biex jipprevjeni kwalunkwe rewwixta tal-massa, iżda inqas minn mitt avversarju ġew arrestati fl-aħħar mill-aħħar<ref>{{Ċita web|url=https://france3-regions.franceinfo.fr/nouvelle-aquitaine/gironde/bordeaux/serie-traces-napoleon-iii-bordeaux-berceau-imperial-1901412.html|titlu=[SÉRIE] Sur les traces de Napoléon III : Bordeaux, berceau impérial|data=2020-03-12|sit=France 3 Nouvelle-Aquitaine|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-14}}</ref>. Fi tmiem [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], il-Forzi Franċiżi tal-Intern (FFI) fid-dipartiment kellhom 2,705 membru<ref>{{Ċita web|url=https://www.sudouest.fr/gironde/saucats/1945-en-gironde-il-y-a-75-ans-la-fin-de-la-seconde-guerre-mondiale-2630619.php|titlu=1945 en Gironde : il y a 80 ans, la fin de la Seconde Guerre mondiale|data=2020-12-07|sit=SudOuest.fr|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-14}}</ref>. Mill-1957 sal-31 ta' Diċembru 2015, il-Gironde kienet parti mir-reġjun ta' Aquitaine, li ngħaqad fl-1 ta' Jannar 2016 ma' [[Limousin]] u [[Poitou-Charentes]] biex jifforma [[Nouvelle-Aquitaine]], bl-istess kapitali: [[Bordeaux]]. Matul is-sajf tal-2022, il-Gironde esperjenzat bosta nirien fil-foresti, inklużi tnejn partikolarment sinifikanti f'[[La Teste]] u [[Landiras]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.ladepeche.fr/2026/07/30/reportage-incendies-en-gironde-a-landiras-quatre-ans-apres-la-catastrophe-le-traumatisme-perdure-on-a-eu-tellement-peur-on-sest-senti-tellement-13488155.php|titlu=REPORTAGE. Incendies en Gironde : à Landiras, quatre ans après le feu de 2022, le traumatisme perdure, "on a eu tellement peur, on s'est senti tellement démunis"|sit=ladepeche.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.franceinfo.fr/faits-divers/incendie/reportage-on-est-maintenant-equipes-comme-il-faut-a-landiras-quatre-ans-apres-le-terrible-incendie-en-gironde-des-plaies-toujours-vives-mais-une-population-avertie_8131409.html|titlu=REPORTAGE. "On est maintenant équipés comme il faut" : à Landiras, quatre ans après le terrible incendie en Gironde, des plaies toujours vives mais une population avertie|data=2026-08-03|sit=franceinfo|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-14}}</ref>. F'Lulju 2026, id-dipartiment reġa' ntlaqat minn nirien fil-foresta ta' skala bla preċedent, li diġà kienu qerdu aktar minn 42,000 ettaru u wasslu għall-evakwazzjoni ta' aktar minn 220,000 ruħ b'kollox<ref>{{Ċita web|url=https://www.gironde.gouv.fr/Actualites/Communiques-de-presse/Communiques-de-presse-2026/Aout-2026/Incendie-de-Saumos-point-de-situation-ce-samedi-1er-aout-a-20h|titlu=}}</ref>. == Ekonomija == L-indikaturi ewlenin tal-attività ekonomika fir-reġjun ta’ Gironde komplew ix-xejra ’l isfel tagħhom fit-tieni kwart tal-2026. Il-fatturat, il-fluss tal-flus kontanti, il-marġini, u l-kotba tal-ordnijiet baqgħu baxxi b’mod sinifikanti. 16% biss tan-negozji rrappurtaw li investew matul it-trimestru<ref>{{Ċita web|url=https://www.bordeauxgironde.cci.fr/actualite/economie-girondine-94-des-entreprises-rencontrent-des-difficultes-au-2eme-trimestre|titlu=}}</ref>. Is-setturi kollha tal-attività huma affettwati minn dan it-tnaqqis. Il-kafetteriji, il-lukandi, u r-ristoranti jibqgħu l-aktar milquta. Il-fluss tal-flus kontanti tagħhom huwa ta’ -57%, filwaqt li d-dħul tagħhom laħaq -50%. F’dan is-settur, 42% biss tal-maniġers jirrappurtaw li għandhom fiduċja fil-vijabbiltà fit-tul tan-negozju tagħhom. Is-settur tal-kostruzzjoni u x-xogħlijiet pubbliċi wkoll qed ikompli jitħabat. Il-marġini laħqu -42%, filwaqt li l-kotba tal-ordnijiet qed jonqsu<ref>{{Ċita web|url=https://www.bordeauxgironde.cci.fr/actualite/economie-girondine-94-des-entreprises-rencontrent-des-difficultes-au-2eme-trimestre|titlu=}}</ref>. == Demografija == F'erbatax-il sena, mill-1999 sal-2013, il-popolazzjoni ta' Gironde żdiedet b'aktar minn 218,000 ruħ, jew madwar 15,600 fis-sena. Madankollu, din ir-rata ta' tkabbir tvarja konsiderevolment fost il-534 muniċipalità tad-dipartiment. Id-densità tal-popolazzjoni ta' Gironde, b'157.6 abitant/km² fl-2023, taqbeż dik ta' Franza kollha kemm hi (107.6 abitant/km²). '''<big>L-aktar muniċipalitajiet popolati</big>''' {| class="wikitable" |+ !Isem !Kodiċi tal-INSEE !Kooperazzjoni intermuniċipali !Popolazzjoni |- |'''[[Bordeaux]]''' | |[[Bordeaux Métropole]] | |- |'''[[Mérignac]]''' | |[[Bordeaux Métropole]] | |- |'''[[Pessac]]''' | |[[Bordeaux Métropole]] | |- |'''[[Talence]]''' | |[[Bordeaux Métropole]] | |- |'''[[Villenave-D'Ornon]]''' | |[[Bordeaux Métropole]] | |- |'''[[Saint-Médard-en-Jalles]]''' | |[[Bordeaux Métropole]] | |- |'''[[Bègles]]''' | |[[Bordeaux Métropole]] | |- |'''[[La Teste-de-Buch]]''' | |Komunità tal-Agglomerazzjoni tal-Baċir tan-Nofsinhar ta' Arcachon | |- |'''[[Gradignan]]''' | |[[Bordeaux Métropole]] | |- |'''[[Cenon]]''' | |[[Bordeaux Métropole]] | |- |'''[[Lormont]]''' | |[[Bordeaux Métropole]] | |} == Gallerija == <gallery mode="packed"> Stampa:Bordeaux 500 16.jpg|[[Bordeaux]] Stampa:Libourne Pont Clocher.png|[[Libourne]] Stampa:CapFerret-phare-bassin+ocean-byRundvald.jpg|[[Bajja ta' Arcachon]] Stampa:Langon, Gironde.jpg|[[Langon]] Stampa:Prieuré des Bénédictins, église Saint Pierre.jpg|[[La Réole]] </gallery> == Referenzi == bdkctge7qgde6ewnwqws10pa6f60low Pattaya 0 34626 332044 2026-09-15T00:36:03Z JovalQC 21720 Created by translating the opening section from the page "[[:fr:Special:Redirect/revision/238849650|Pattaya]]" 332044 wikitext text/x-wiki '''Pattaya''' (bit- {{lang-th|พัทยา}}, ''/pʰát.tʰā.jāː/'' {{MSAPI|/pʰát.tʰā.jāː/}} {{Awdjo|th-pattaya.ogg}} tinkludi [[Tajlandja|diversi]] bliet u rħula, li tinsab fil- provinċja ta' Chonburi, fil Bajja ta' Bangkok fil- Golf tat-Tajlandja, {{unité|147|km}} fix-Xlokk tal-kapitali, [[Bangkok]] . Għandha aktar minn {{Nombre|100000|habitants}} u tilqa' diversi miljuni ta' turisti kull sena, l-aktar [[Asja|mill-Asja]] . Pattaya hija magħrufa wkoll għall-industrija tad-divertiment tagħha u għat -turiżmu sesswali . L-istazzjon huwa tabilħaqq xi kultant meqjus bħala l-" il-kapitali dinjija tat-turiżmu sesswali ».<ref>{{Ċita web|url=https://www.francetvinfo.fr/monde/asie/thailande-pattaya-capitale-mondiale-du-tourisme-sexuel_3270103.html|titlu=Thaïlande : Pattaya, capitale mondiale du tourisme sexuel|data=2019-04-07|sit=francetvinfo.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2020-01-29}}.</ref> == Storja == Pattaya, li darba kienet raħal tas-sajd paċifiku, inbidlet drastikament f'nofs is-snin sittin meta l-GIs Amerikani fuq liv mill-[[Il-Gwerra tal-Vjetnam|Gwerra tal-Vjetnam]] ġew biex "jirrilassaw" ftit kilometri 'l bogħod mill-Bażi tal-Ajru ta' U-Tapao. Kienu l-ewwel barranin li ħeġġew il-bini ta' bungalows u ristoranti żgħar u li gawdew minn bajja selvaġġa u semiċirkolari twila 4 km. Hemmhekk ġiet stabbilita Żona ta' Mistrieħ u Rikreazzjoni, li tattira l-prostituzzjoni. Sa meta telqu l-aħħar kontinġenti Amerikani fl-1976, is-settur privat kien diġà żgura l-kontinwazzjoni tal-industrija. It-turiżmu sesswali ħa post il-prostituzzjoni militari. Id-destinazzjoni esperjenzat boom kożmopolitan spettakolari fis-snin tmenin. Imbagħad, turisti Russi, Indjani u Ċiniżi waslu bil-massa mill-bidu tas-snin 2000. Illum, Pattaya hija l-belt l-aktar miżjura fit-[[Tajlandja]] wara [[Bangkok]]. 7o6mmfm6n67ddvmow9f1aj2c4my5fk9 332045 332044 2026-09-15T00:50:01Z JovalQC 21720 Infobox city create. 332045 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|coatofarms=Pattaya seal.png|flag=Pattaya City Flag.webp}} '''Pattaya''' (bit- {{lang-th|พัทยา}}, ''/pʰát.tʰā.jāː/'' {{MSAPI|/pʰát.tʰā.jāː/}} {{Awdjo|th-pattaya.ogg}} tinkludi [[Tajlandja|diversi]] bliet u rħula, li tinsab fil- provinċja ta' Chonburi, fil Bajja ta' Bangkok fil- Golf tat-Tajlandja, {{unité|147|km}} fix-Xlokk tal-kapitali, [[Bangkok]] . Għandha aktar minn {{Nombre|100000|habitants}} u tilqa' diversi miljuni ta' turisti kull sena, l-aktar [[Asja|mill-Asja]] . Pattaya hija magħrufa wkoll għall-industrija tad-divertiment tagħha u għat -turiżmu sesswali . L-istazzjon huwa tabilħaqq xi kultant meqjus bħala l-" il-kapitali dinjija tat-turiżmu sesswali ».<ref>{{Ċita web|url=https://www.francetvinfo.fr/monde/asie/thailande-pattaya-capitale-mondiale-du-tourisme-sexuel_3270103.html|titlu=Thaïlande : Pattaya, capitale mondiale du tourisme sexuel|data=2019-04-07|sit=francetvinfo.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2020-01-29}}.</ref> == Storja == Pattaya, li darba kienet raħal tas-sajd paċifiku, inbidlet drastikament f'nofs is-snin sittin meta l-GIs Amerikani fuq liv mill-[[Il-Gwerra tal-Vjetnam|Gwerra tal-Vjetnam]] ġew biex "jirrilassaw" ftit kilometri 'l bogħod mill-Bażi tal-Ajru ta' U-Tapao. Kienu l-ewwel barranin li ħeġġew il-bini ta' bungalows u ristoranti żgħar u li gawdew minn bajja selvaġġa u semiċirkolari twila 4 km. Hemmhekk ġiet stabbilita Żona ta' Mistrieħ u Rikreazzjoni, li tattira l-prostituzzjoni<ref>{{Ċita web|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/asia/thailand/uss-abraham-lincoln-thailand-history-of-pattaya/|titlu=}}</ref>. Sa meta telqu l-aħħar kontinġenti Amerikani fl-1976, is-settur privat kien diġà żgura l-kontinwazzjoni tal-industrija. It-turiżmu sesswali ħa post il-prostituzzjoni militari. Id-destinazzjoni esperjenzat boom kożmopolitan spettakolari fis-snin tmenin. Imbagħad, turisti Russi, Indjani u Ċiniżi waslu bil-massa mill-bidu tas-snin 2000. Illum, Pattaya hija l-belt l-aktar miżjura fit-[[Tajlandja]] wara [[Bangkok]]<ref>{{Ċita web|url=https://pattaya.guide/guide/history-of-pattaya|titlu=How Pattaya became Pattaya|kunjom=Pattaya.Guide|data=2026-08-04|sit=Pattaya.Guide|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-15}}</ref>. == L-attività turistika attwali == Mill-1990 'l hawn, l-awtoritajiet muniċipali ilhom jippruvaw itaffu r-reputazzjoni ħażina tal-belt u jbiddlu l-attenzjoni tagħha lejn it-turiżmu tal-familja. Il-klassi tan-nofs il-ġdida ta' [[Bangkok]] hija mira partikolari, peress li Pattaya hija l-eqreb resort mal-baħar għall-kapitali, bl-eċċezzjoni ta' Bang Saeng, li tinsab f'nofs triq bejn iż-żewġt ibliet iżda hija iffullata żżejjed fi tmiem il-ġimgħa u m'għandhiex biżżejjed kapaċità ta' lukandi. Madankollu, it-Tajlandiżi qed jagħżlu dejjem aktar Rayong għall-vaganzi tagħhom. Pattaya issa hija l-eqreb resort mal-baħar tat-Tajlandja f'termini ta' numru ta' turisti. Dawn in-numri żdiedu minn madwar 500,000 fl-1980 għal 25 miljun fl-2025, b'10.45 miljun viżitatur barrani u 14.33 miljun Tajlandiż, skont TAT Pattaya. Il-maġġoranza tat-turisti huma Asjatiċi (iċ-[[Ċina]], il-[[Malażja]], il-[[Korea t'Isfel]], l-[[Indja]]) u għandhom it-tendenza li ma jiffrekwentawx il-bars. Kien hemm ukoll influss sinifikanti ta' Russi. Għalkemm il-bajjiet ta’ Pattaya huma mniġġsa minn drenaġġ mhux trattat minn stazzjonijiet tal-ippumpjar mgħobbija żżejjed matul ix-xita, it-turiżmu tal-massa ħa l-kontroll, li essenzjalment huwa mmirat lejn l-industrija tad-divertiment tal-familja minn naħa waħda u s-sess min-naħa l-oħra. Wara perjodu ta’ staġnar fil-proprjetà immobbli minħabba l-kriżi finanzjarja Asjatika tal-1997, l-espansjoni tal-belt reġgħet bdiet madwar l-2003 u mbagħad għal darb’oħra madwar l-2017 grazzi għal influss ta’ xerrejja Russi u Ċiniżi. Minn dakinhar, esperjenzat żidiet u tnaqqis (notevolment bil-kriżi tal-[[Coronavirus|Covid]]) iżda baqgħet dinamika fl-2026, ikklassifikata bħala stabbli b’Rata ta’ Tkabbir Annwali Komposta ta’ 5.59%. == Ħajja bil-lejl == Il-belt tiftaħar b'bosta ristoranti, parks tad-divertiment, go-go bars, u nightclubs. Soi 6 u Soi 10 huma toroq ikoniċi tal-ħajja bil-lejl mudlama ta' Pattaya. Jinsabu bejn Beach Road u Second Road (Tramuntana ta' Pattaya), u huma magħrufa għall-hostess bars tagħhom li joqogħdu għal żmien qasir b'hostess u ladyboys insistenti ħafna. Alcazar u Tiffany's huma cabarets famużi f'Pattaya li jinkludu drag queens, kantanti, u żeffiena. == Kriminalità == Nies li jżuru ż-żona ta' Pattaya jistgħu jiltaqgħu ma' kriminalità żgħira, ġeneralment limitata għal serq ta' nies u serq ta' nies b'kunfidenza, partikolarment f'żoni turistiċi ewlenin bħal Jomtien u Pattaya Beaches u fuq il-"baht buses". Ġiet stabbilita diviżjoni speċjali tal-Pulizija Turistika biex tgħin lit-turisti li huma vittmi ta' kriminalità. Id-dokumentarju televiżiv Brittaniku tal-2009 ta' tmien episodji Big Trouble in Tourist Thailand iddeskriva reati li jinvolvu turisti f'Pattaya<ref>{{Ċita web|url=https://www.securitas.co.th/|titlu=Securitas Thailand|sit=www.securitas.co.th|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-15}}</ref>. Fil-11 ta' April 2009, il-Prim Ministru tat-Tajlandja Abhisit Vejjajiva ddikjara stat ta' emerġenza fiż-żoni ta' Pattaya u Chonburi, b'reazzjoni għal dimostranti Red Shirt kontra l-gvern li daħlu fiċ-ċentru tal-konferenzi tal-kumpless tal-lukanda Royal Cliff Beach Resort, is-sit ta' Summit tal-[[ASEAN]]. Il-laqgħa ġiet ikkanċellata immedjatament u l-mexxejja Asjatiċi ġew evakwati, xi wħud bil-ħelikopter<ref>{{Ċita web|url=https://www.pattaya.holidayinn.com/blog/pattaya-tourist-safety|titlu=Is Pattaya Safe for Tourists? A Travel Safety Guide|sit=Holiday Inn Pattaya|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2026/06/30/asia-pacific/crime-legal/thai-teen-pattaya-death/|titlu=How a Thai teen’s night at a Pattaya beach ended in death|kunjom=Author|isem=No|data=2026-06-30|sit=The Japan Times|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-15}}</ref>. == Siti reliġjużi == <gallery mode="packed"> Stampa:Wat Nong Yai 2.JPG|Wat Nong Yai Stampa:Khao Chi Chan in Amphoe Sattahip.jpg|''Khao Chi Chan Buddha'', inċiżjoni tad-deheb fuq irdum </gallery> == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|KAZ}} [[Shymkent]] ([[Każakistan]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Qingdao]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Hubei]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[San Pietruburgu]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Zhangjiajie]] ([[Ċina]]). == Referenzi == 4qixysjujx1k4m838y0hqcsu4mw48pp Sapporo 0 34627 332046 2026-09-15T00:53:15Z JovalQC 21720 Created by translating the opening section from the page "[[:fr:Special:Redirect/revision/211409176|Sapporo]]" 332046 wikitext text/x-wiki '''Sapporo''' ('''札幌市''', Sapporo-shi) hija l-ħames l-aktar belt popolata fil-[[Ġappun]] u t-tielet l-akbar fiż-żona. Li tinsab fuq il-[[gżira ta' Hokkaido]], hija l-kapitali tal-[[Prefettura ta' Hokkaido]], is-Sottoprefettura ta' Ishikari, u belt magħżula b'digriet tal-gvern. Hija maqsuma mix-Xmara Toyohira, tributarja tax-Xmara Ishikari. Sapporo hija kkunsidrata ċ-ċentru kulturali, ekonomiku u politiku ta' Hokkaido. L-isem ġej mill-kliem Ainu sari-poro-pet, li jfisser "pjanura tal-qasab b'xmara kbira," jew sat-poro-pet, li tfisser "pjanura niexfa b'xmara kbira." bjbdecls0isfqe7pkiuaoepk86afvyk 332047 332046 2026-09-15T01:09:36Z JovalQC 21720 /* */ Infobox city create. 332047 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Sapporo''' ('''札幌市''', Sapporo-shi) hija l-ħames l-aktar belt popolata fil-[[Ġappun]] u t-tielet l-akbar fiż-żona. Li tinsab fuq il-[[gżira ta' Hokkaido]], hija l-kapitali tal-[[Prefettura ta' Hokkaido]], is-Sottoprefettura ta' Ishikari, u belt magħżula b'digriet tal-gvern. Hija maqsuma mix-Xmara Toyohira, tributarja tax-Xmara Ishikari. Sapporo hija kkunsidrata ċ-ċentru kulturali, ekonomiku u politiku ta' Hokkaido. L-isem ġej mill-kliem Ainu sari-poro-pet, li jfisser "pjanura tal-qasab b'xmara kbira," jew sat-poro-pet, li tfisser "pjanura niexfa b'xmara kbira." == Ġeografija == Il-belt ta’ Sapporo tinsab fil-punent ta’ [[Gżira ta' Hokkaido|Hokkaido]]. Hija tinsab madwar 820 km fit-tramuntana ta’ [[Tokjo]], il-kapitali tal-[[Ġappun]], f’linja dritta. Hija l-kapitali tal-Prefettura ta’ Hokkaido, u tkopri erja ta’ 1,121.12 km², b’kejl ta’ 42.3 km mil-lvant għall-punent u 45.4 km mit-tramuntana għan-nofsinhar. Madankollu, il-belt tinsab ħdejn il-[[Baħar tal-Ġappun]], iżda hija separata minnu minn territorji li jappartjenu lill-muniċipalitajiet ta’ Ishikari u Otaru. == Klima == Fix-xitwa, il-klima hija relattivament kiesħa meta mqabbla mal-bqija tal-pajjiż, u dan jippermetti l-Festival tas-Silġ ta' Sapporo annwali fi Frar, li jinkludi kompetizzjoni ta' skulturi monumentali tas-silġ u l-borra. Madankollu, is-sjuf ħafna drabi huma aktar ħfief milli fuq il-gżejjer aktar fin-nofsinhar fl-arċipelagu<ref>{{Ċita web|url=https://weatherspark.com/y/144135/Average-Weather-in-Sapporo-Japan-Year-Round|titlu=Sapporo Climate, Weather By Month, Average Temperature (Japan) - Weather Spark|sit=weatherspark.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-15}}</ref>. == Isem == Huwa maħsub li l-isem tal-belt ta’ Sapporo ġej minn kelma ta’ oriġini Ainu, il-poplu indiġenu tal-gżira ta’ Hokkaido. Din il-kelma, "Sari poro petsu," tirreferi għal nixxiegħa mdawra b’sodod estensivi tal-qasab. Fix-xogħol tiegħu "Shumari" (1974), li jiddeskrivi l-perjodu kolonjali, Osamu Tezuka jipproponi oriġini alternattiva, "Sart poro petsu," li tfisser medda vasta u niexfa. == Storja == '''<big>Era Kontemporanja</big>''' Qabel it-twaqqif ta' Sapporo, ir-reġjun kien okkupat minn diversi insedjamenti tal-poplu indiġenu Ainu. Ma kienx qabel tmiem il-perjodu Edo fl-1866 li waslu l-ewwel abitanti u stabbilew il-pedamenti ta' dak li kien se jsir Sapporo. L-isem tar-raħal ġej minn ''Ainu'' u jista' jiġi tradott bħala "xmara kbira li tgħaddi mill-pjanura.<ref>{{Ċita web|url=https://www.japan.travel/en/sg/story/hokkaido-sapporo/|titlu=Hokkaido: Sapporo|sit=Japan National Tourism Organization (JNTO)|lingwa=en-sg|data-aċċess=2026-09-15}}</ref>" Fl-1868, il-gvern Meiji ddeċieda li jagħmel lil Sapporo l-kapitali reġjonali l-ġdida ta' Hokkaido. Din offriet post ġeografiku aħjar mill-kapitali preċedenti, Hakodate<ref>{{Ċita web|url=https://www.kupi.com/en/explore/japan/sapporo/history|titlu=Sapporo History: Origins, Timeline & Architecture|sit=Kupi.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-15}}</ref>. Matul l-1870-1871, Kiyotaka Kuroda, viċi president tal-Kummissjoni għall-Iżvilupp ta' Hokkaido (Kaitakushi), għamel kuntatt mal-gvern Amerikan. Bl-għajnuna ta' Horace Capron (oyatoi gaikokujin), Segretarju tal-Agrikoltura tal-President tal-Istati Uniti Ulysses S. Grant, huwa żviluppa konsiderevolment lil Sapporo madwar il-Park Ōdōri skont il-mudell tal-pjan ta' Hippodamian, li huwa mhux tas-soltu ħafna fil-[[Ġappun]], anke llum. Imħeġġa mill-Kaitakushi, ħafna nies li ġew joqogħdu f’Sapporo waslu biex jiżviluppaw l-agrikoltura (qamħ, patata, qamħirrum, asparagu), it-trobbija tal-bhejjem (nagħaġ u ħnieżer), u wkoll il-produzzjoni ta’ materja prima (injam, faħam) kif ukoll il-birreriji. Matul is-seklu 20, il-belt kompliet tikber malajr taħt l-influwenza tan-negozjanti u dawk li qed ifittxu pagi aħjar, tant li sal-1970, il-popolazzjoni ta’ Sapporo qabżet il-miljun<ref>{{Ċita web|url=https://www.japan.travel/en/sg/story/hokkaido-sapporo/|titlu=Hokkaido: Sapporo|sit=Japan National Tourism Organization (JNTO)|lingwa=en-sg|data-aċċess=2026-09-15}}</ref>. Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], il-belt ta’ Sapporo spiss kienet ikkwotata bħala t-tielet mira potenzjali għal ibbumbardjar atomiku, kieku l-[[Ġappun]] ma kienx ċeda. == Ekonomija == Is-settur terzjarju jiddomina l-industrija ta' Sapporo. L-industriji ewlenin jinkludu t-teknoloġija tal-informazzjoni, il-bejgħ bl-imnut, u t-turiżmu, peress li Sapporo hija destinazzjoni għall-isports u avvenimenti tax-xitwa u attivitajiet tas-sajf minħabba l-klima relattivament friska tagħha. Il-belt hija wkoll iċ-ċentru tal-manifattura ta' Hokkaido, li timmanifattura diversi oġġetti bħal ikel u prodotti relatati, prodotti tal-metall iffabbrikati, azzar, makkinarju, xorb, u polpa u karta. Is-Sapporo Breweries, imwaqqfa fl-1876, hija kumpanija ewlenija u impjegatur fil-belt. Hokkaido International Airlines (Air Do) għandha l-kwartieri ġenerali tagħha f'Chūō-ku. F'April 2004, Air Nippon Network kellha l-kwartieri ġenerali tagħha f'Higashi-ku. Kumpaniji oħra li għandhom il-kwartieri ġenerali tagħhom f'Sapporo jinkludu Crypton Future Media, DB-Soft, Hokkaido Air System, u Royce'<ref>{{Ċita web|url=http://www.ank-net.co.jp/co/corporation.html|titlu=A-net エアーニッポンネットワーク [会社概要]|sit=www.ank-net.co.jp|data-aċċess=2026-09-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.crypton.co.jp/cfm/inquiry-aboutus_en|titlu=クリプトン｜About us|sit=www.crypton.co.jp|data-aċċess=2026-09-15}}</ref>. == Trasport == '''<big>Ivvjaġġar bl-Ajru</big>''' Sapporo hija servuta mill-Ajruport ta' Shin-Chitose. Ir-rotta li tgħaqqad dan l-ajruport ma' Tokyo-Haneda hija l-aktar traffikuża fil-Ġappun, bit-traffiku annwali jilħaq it-8,700,000 passiġġier fl-2017, u b'hekk tikklassifikaha fit-tielet post fost l-aktar rotot traffikużi fid-dinja. '''<big>Ferrovija</big>''' Sapporo għandha tliet linji tal-ferrovija, tliet linji tas-subway, linja waħda tat-tramm, u diversi linji tal-karozzi tal-linja. L-Istazzjon ta' Sapporo huwa l-istazzjon ewlieni tal-ferrovija tal-belt. Ir-raba' linja tal-ferrovija (il-linja ta' veloċità għolja Shinkansen, il-linja Hokkaido Shinkansen) tinsab taħt kostruzzjoni u se tiftaħ għas-servizz kummerċjali fl-aħħar ta' Marzu 2031, u testendi r-rotta tax-Shinkansen, li bħalissa tintemm fl-Istazzjon Shin-Hakodate-Hokuto ħdejn il-belt ta' Hakodate, li tinsab fin-nofsinhar ta' Sapporo. It-tliet linji huma: * Hakodate: Hoshimi - Hoshioki - Inaho - Teine - Inazumikōen - Hassamu - Hassamuchūō - Kotoni - Sōen - Sapporo - Naebo - Shiroishi - Atsubetsu - Shinrinkōen; * Chitose: Shiroishi - Heiwa - Shin-Sapporo - Kami-Nopporo; * Sasshō (Gakuentoshi): Sōen - Hachiken - Shinkawa - Shinkotoni - Taihei - Yurigahara - Shinoro - Takuhoku - Ainosato-Kyōikudai - Ainosato-Kōen. '''<big>Trasport pubbliku</big>''' '''Metro''' It-tliet linji huma: * il-linja Namboku (bl-aħdar); * il-linja Tōzai (bl-oranġjo); * il-linja Tōhō (bil-blu). '''Tramm''' Oriġinarjament kien jikkonsisti fi tliet linji, in-netwerk tat-tramm ta' Sapporo issa jikkonsisti f'linja waħda biss li tgħaqqad 24 stazzjon f'Chūō-ku fuq distanza ta' 8.9 km. Huwa mħaddem b'600 V DC. '''<big>Baħar</big>''' Sapporo hija konnessa regolarment ma' Honshū permezz ta' linji tal-lanċa operati minn Shin Nihonkai Ferry, lejn Niigata u Maizuru. It-terminal jinsab fil-belt fil-qrib ta' Otaru, 30 km fil-lvant ta' Sapporo. == Simboli muniċipali == Is-siġra simbolika tal-belt hija l-lelà, il-fjura simbolika tagħha hija l-ġilju tal-wied, u l-għasfur simboliku tagħha huwa l-kuku<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Sapporo|isem=City of|titlu=General Overview of Sapporo|url=https://www.city.sapporo.jp/city/english/outline.html|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-15}}</ref>. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|USA}} [[Portland (Oregon)|Portland]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Munich]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Shenyang]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Novossibirsk]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|KOR}} [[Daejeon]] ([[Korea t'Isfel]]). == Referenzi == qy46yy489j86tkb6f8xs2ag9v2rqgbe