Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 5 332088 332027 2026-09-17T03:43:08Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332088 wikitext text/x-wiki {{Ilsien |isem = Malti |isemuffiċjali = Malti |kulur = NavajoWhite |pajjiżi = [[Malta]] |reġjuni = [[Ewropa]] |kelliema = 520,000 |rank = |familja = [[Lingwi Semitiċi]] |nazzjon = {{bandiera|Malta}}<br>{{bandiera|Unjoni Ewropea}} |aġenzija = Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti |iso1 = mt |iso2 = mlt |iso3 = mlt |sil = mlt |mappa = [[Image:Idioma maltés.PNG|frameless|upright=1.5]] |test = }} Il-'''Malti''' huwa l-ilsien nazzjonali tar-Repubblika ta' [[Malta]]. Huwa l-ilsien uffiċjali flimkien mal-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]; kif ukoll wieħed mill-ilsna uffiċjali u l-uniku wieħed ta' oriġini [[Lingwa Għarbija|Għarbija]] ([[Semitiku]]) tal-[[Unjoni Ewropea]]. Dan l-ilsien għandu sisien u għerq [[Semitiku|semitiku]], ta' djalett [[Għarbi]] li ġej mit-Tramuntana tal-[[Afrika]], għalhekk qatt ma kellu rabta mill-qrib mal-[[Għarbi Klassiku]]. Iżda tul iż-żminijiet, minħabba proċess tal-Latinizzazzjoni ta' [[Malta]], bdew deħlin bosta elementi lingwistiċi mill-Isqalli, djalett ta' art li wkoll għaddiet minn żmien ta' ħakma Għarbija. Wara l-[[Lingwa Sqallija|Isqalli]] beda dieħel ukoll it-[[Lingwa Taljana|Taljan]], fuq kollox fiż-żmien tad-daħla tal-[[Ordni Militari Sovran ta' Malta|Kavallieri tal-Ordni ta' San Ġwann]] sa meta l-Ingliż ħa post it-Taljan bħala l-ilsien uffiċjali fil-Kostituzzjoni Kolonjali tal-[[1934]]. Il-Malti huwa l-ilsien waħdieni ta' għajn semitika li jinkiteb b'ittri Latini. Studju tal-2016 juri li, fil-lingwaġġ bażiku ta’ kuljum, il-[[Maltin]] kapaċi jifhmu madwar terz ta’ dak li jingħad lilhom bl-[[Għarbi Tuneżin]] li huwa [[Għarbi tal-Maghrebi]] relatat mal-Għarbi Sqalli, filwaqt li dawk li jitkellmu bl-[[Għarbi Tuneżin]] ([[Tuneżin]]) huma kapaċi jifhmu madwar 40% ta’ dak li jingħad lilhom bil-Malti.<ref>{{Ċita web|url=https://docs.google.com/viewer?url=http%3A%2F%2Fling.auf.net%2Flingbuzz%2F002930%2Fcurrent.pdf&embedded=true&chrome=false&dov=1|titlu=Mutual Intelligibility of Spoken Maltese, Libyan Arabic and Tunisian Arabic Functionally Tested: A Pilot Study}}</ref> == Storja == {{artiklu prinċipali|Storja tal-lingwa Maltija}} L-oriġini tal-ilsien Malti huma attribwiti għall-wasla, kmieni fis-seklu 11, ta’ settlers minn Sqallija ġirien, fejn kien mitkellem is-sikolu-Għarbi, li biddel il-konkwista tal-gżira mill-Kalifat Fatimid fl-aħħar tas-seklu 9[18]. Din it-talba ġiet ikkorroborata minn studji ġenetiċi, li juru li l-Maltin kontemporanji jaqsmu antenati komuni ma’ Sqallin u Calabrians, bi ftit input ġenetiku mill-Afrika ta’ Fuq u l-Levant. Il-konkwista Normanna fl-1091, segwita mit-tkeċċija tal-Musulmani—lest sal-1249—iżola b’mod permanenti l-vernakulari mis-sors Għarbi tiegħu, u ħoloq il-kundizzjonijiet għall-evoluzzjoni tiegħu f’lingwa distinta.[18] B’kuntrast ma’ Sqallija—fejn is-Sikulo-Għarbi spiċċat u ġie mibdul bl-Isqalli—il-vernakulari f’Malta kompla jiżviluppa flimkien mat-Taljan, u eventwalment ħadu posthom bħala lingwa uffiċjali fl-1934 – flimkien mal-Ingliż.[18] L-ewwel referenza bil-miktub għall-ilsien Malti tinsab f’testment tal-1436, fejn tissejjaħ lingua maltensi. L-eqdem dokument magħruf bil-Malti, [[Cantilena|Il-Kantilena]] (Xidew il-Qada) ta’ [[Pietru Caxaro]], imur mis-seklu 15. L-ewwel dizzjunarju Malti magħruf kien manuskritt tas-seklu 16 bl-isem "Maltese-Italiano"; ġiet inkluża fil-''Biblioteca Maltese'' ta’ Mifsud fl-1764, iżda issa hija mitlufa. Lista ta’ kliem bil-Malti kienet inkluża kemm fit-''Thesaurus Polyglottus'' (1603) kif ukoll fil-''Propugnaculum Europae'' (1606) ta’ Hieronymus Megiser, li kien żar Malta fl-1588–1589; Domenico Magri ta l-etimoloġiji ta’ xi kliem Malti fil-''Hierolexicon, sive sacrum dictionarium'' tiegħu (1677). Dizzjunarju manuskritt bikri, ''Dizionario Italiano e Maltese'', ġie skopert fil-Biblioteca Vallicelliana f’Ruma fis-snin tmenin, flimkien ma’ grammatika, ir-''Regole per la Lingua Maltese'', attribwita lil Kavallier Franċiż jismu Thezan. L-ewwel lessiku sistematiku huwa dak ta’ Giovanni Pietro Francesco Agius de Soldanis, li kiteb ukoll l-ewwel grammatika sistematika tal-lingwa u ppropona ortografija standard. == Għamla == Il-Malti huwa lsien magħmul minn bċejjeċ lingwistiċi mħalltin li juru iż-żminijiet li għadda minnhom il-ġens fl-imgħoddi, imgħoddi mimli ħakmiet barranin matul mijiet ta' snin. Għalkemm għandu sisien [[Lingwa Għarbija|Għarbija]], nistgħu naraw li l-ilsien Malti huwa mibni minn għadd kbir ħafna ta' bċejjeċ li ġew minn miklem Rumanzi (mit-[[Lingwa Taljana|Taljan]] u mill-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]]) u wkoll, iktar biswitna fiż-żmien, mill-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]. Madwar terz tal-kliem għandhom oriġini [[Lingwa Għarbija|Għarbija]], xi nofs għandhom oriġini [[Lingwa Taljana|Taljana]] jew [[Lingwa Sqallija|Sqallija]], u l-bqija huma [[Lingwa Ingliża|Ingliżi]] bi ftit [[Lingwa Franċiża|Franċiżi]] wkoll. Peress li l-kliem ta’ oriġini Għarbija huma l-biċċa l-kbira tagħhom kliem bażiku ta’ kuljum, huma l-aktar użati fost il-Maltin meta jitkellmu ma’ xulxin. L-ilsien Malti beda jiġi meqjus bħala l-ilsien uffiċjali tal-gżejjer Maltin mis-sena [[1934]], meta dan iddaħħal mal-Ingliż minħabba li l-akbar biċċa tan-nies ma kinux jafu jaqraw, dan ifisser li l-ġens Malti la kien jaf jitkellem bit-Taljan u wisq inqas bl-Ingliż; dan huwa l-każ tipiku fejn bejn żewġ ġellieda, igawdi t-tielet wieħed. Kienet ġrajja kontroversjali ħafna meta wieħed jaħseb li dak iż-żmien, Malta kienet taħt il-ħakma tal-Ingliżi, u b'hekk kien hemm kunflitt ta' interess meta l-Ingliżi nfushom ħolqu kostituzzjoni li kienet tagħti daharha lill-kultura li kienet ilha tgħix għal mijiet ta' snin. Iżda wieħed ma jistax iċaħħad il-fatt li l-Ingliż kellu sehem qawwi fit-tmexxija 'l quddiem soċjo-politiku u awtonomu ta' dan il-ġens. Għalkemm il-Malti daħal f'ħafna oqsma tas-soċjetà bħalma huma l-politika, il-liġi u, sa ċertu punt, il-[[midja popolari]], l-Ingliż f'Malta huwa l-ilsien ewlieni f'dak li għandu x'jaqsam mas-settur tal-kummerċ barrani, u studji xjentifiċi (inklużi l-istudji tal-matematika, il-fiżika, il-mediċina, u b'mod mill-iktar predominanti, fl-informatika). Instab ħafna, minn riċerkaturi storiċi, f'manuskritti ġewwa l-[[Bibljoteka Nazzjonali]] fil-[[Belt Valletta]] (meqjusa fost l-eqdem imkatab nazzjonali fid-dinja), u fi bnadi oħra sabiex jiġi muri b'mod dirett it-tħaddim tal-ilsien Malti lura fis-snin, u s'issa nafu sew li dan kien mitħaddem f'sura tixbah dik tal-lum sa mis-[[Seklu XVI]]. == Ġrajjiet == Matul bosta żminijiet il-Maltin ħaddnu l-ilsien Taljan bħala l-ilsien uffiċjali tal-pajjiż. Il-Kavallieri ta' San Ġwann, bejn l-[[1530]] u l-[[1798]] ħaddnu t-Taljan bħala lsien uffiċjali (ferm qabel l-Italja stess, li ngħaqdet bħala stat wieħed, bid-djalett Toskan, il-Fjorentin, djalett Taljan ta' Firenze, bħala lsien tal-ġens) fl-[[1864]]. Mal-wasla tal-Ingliżi fis-sena [[1800]], il-gżejjer Maltin għaddew minn taħt idejn ir-re taż-Żewġ Sqallijiet, li kien wiret iċ-ċens perpetwu tal-Gżejjer Maltin mingħand is-[[Sagru Imperu Ruman]], għal taħt il-ħakma tal-[[Imperu Brittanniku]] uffiċjalment fis-sena [[1814]], u tant kienu jiswew għall-Ingliżi li dawn kienu lesti jagħmlu għall-Franċiżi mbasta Malta tibqa' f'idejhom. Dwar l-ilsien dan ma biddel xejn għaliex it-Taljan kompla jgawdi għeruq qawwija ġewwa Malta, l-aktar fost in-nies mgħallma, professjonisti, reliġjużi imlaħħqa u kummerċjanti kbar. Mal-wasla tagħhom f'Malta, l-Ingliżi sabu pajjiż bi klassi ta' nies ta' skola (tobba, avukati, kleriċi, nutara, periti u riċerkaturi) li kienu jżommu mat-Taljan, u meta tħalliet il-[[libertà tal-istampa]] naraw kif bdew ifaqqsu rivisti u ġurnali bit-Taljan. Kien fattur li poġġa lil Malta fi klassi oħra ta' territorji maħkuma mill-Ingliżi. Malta kellha l-klassi politika tagħha, il-qrati tagħha, reliġjon organizzata, u bażi infrastrutturali ta' marsiet u difiża tajbin ħafna għal dak iż-żmien. Żgur li din tal-aħħar flimkien mas-serħan tal-moħħ li l-Maltin ma kienux ser jiġġieldu kontrihom, kienu ġibda li żammew lill-Imperu Brittanniku f'Malta dak iż-żmien. Tajjeb li naraw li għalkemm il-klassi mgħallma tal-pajjiż kienet żgħira fl-għadd u għaldaqstant inqas meta mqabbla man-nies kollha, din ma kinitx karatteristika lokali biss. Tassew, din kienet qagħda li wieħed seta' jqabbel ma' bnadi oħrajn tal-Ewropa ta' nofsinhar (bħal fi [[Sqallija]] u fin-Nofsinhar tal-Italja) fejn ftit kienu n-nies li kellhom aċċess għat-tagħlim. L-element ta' konvenjenza politika beda jaqbad art ġmielu hekk kif l-ekonomija u l-kummerċ tjiebu, u dan ġara b'mod speċjali meta faqqgħet il-gwerra tal-Krimea u meta nfetaħ il Kanal ta' Sueż, li poġġa 'l Malta fil-mogħdija ewlenija tal-Imperu Britanniku. Il-preżenza militari Ingliża ġibdet kummerċ u ċaqliq ta' nies, saħħet is-snajjiet tradizzjonali marbuta mal-industriji tal-marsijiet iżda daħlet snajja' ġodda u tagħlim ġdid fil-mekkanika. F'kelma waħda, żdied il-kuntatt mal-Ingliżi tant li l-ilsien Ingliż (għax qabel ekonomikament u 'l quddiem, politikament ukoll) beda jinbet bħala t-tieni lsien wara t-Taljan. Dan tal-aħħar kien jaħkem fost il-professjonisti u kleriċi li kellhom rispett u importanza fost in-nies bla tagħlim. Il-popolin qajla kellhim aċċess għat-tagħlim għaldaqstant ftit li xejn kellhom rwol f'dan il-kuntest ta' żvilupp lingwistiku dak iż-żmien. == Alfabett Malti == {{artiklu prinċipali|Alfabett Malti}} L-alfabett Malti magħmul minn 30 ittra (24 konsonanti u 6 vokali) li jidhru f'din l-ordni: {|class="wikitable notheme" style="border-collapse:collapse;" |- |bgcolor="#EFEFEF" align="center" colspan="30" | '''[[Ittri Kbar]]''' |- |width=3% align="center"|[[A]]||width=3% align="center"|[[B]]||width=3% align="center"|[[Ċ]]||width=3% align="center"|[[D]]||width=3% align="center"|[[E]]||width=3% align="center"|[[F]]||width=3% align="center"|[[Ġ]]||width=3% align="center"|[[G]]||width=3% align="center"|[[Għ]]||width=3% align="center"|[[H]]||width=3% align="center"|[[Ħ]]||width=3% align="center"|[[I]]||width=3% align="center"|[[IE]]||width=3% align="center"|[[J]]||width=3% align="center"|[[K]]||width=3% align="center"|[[L]]||width=3% align="center"|[[M]]||width=3% align="center"|[[N]]||width=3% align="center"|[[O]]||width=3% align="center"|[[P]]||width=3% align="center"|[[Q]]||width=3% align="center"|[[R]]||width=3% align="center"|[[S]]||width=3% align="center"|[[T]]||width=3% align="center"|[[U]]||width=3% align="center"|[[V]]||width=3% align="center"|[[W]]||width=3% align="center"|[[X]]||width=3% align="center"|[[Ż]]||width=3% align="center"|[[Z]] |- |bgcolor="#EFEFEF" align="center" colspan="30" | '''[[Ittri Żgħar]]''' |- |align="center"|a||align="center"|b||align="center"|ċ||align="center"|d||align="center"|e||align="center"|f||align="center"|ġ||align="center"|g||align="center"|għ||align="center"|h||align="center"|ħ||align="center"|i||align="center"|ie||align="center"|j||align="center"|k||align="center"|l||align="center"|m||align="center"|n||align="center"|o||align="center"|p||align="center"|q||align="center"|r||align="center"|s||align="center"|t||align="center"|u||align="center"|v||align="center"|w||align="center"|x||align="center"|ż||align="center"|z |} == Grammatika == Il-grammatika tal-Malti hija fundamentalment derivata mis-Sikolu-Għarbi, għalkemm mudelli ta’ pluralizzazzjoni tan-nomi Rumanz u Ingliż jintużaw ukoll fuq kliem misluf. === Aġġettivi u avverbji === L-aġġettivi jsegwu n-nomi. M'hemm l-ebda avverbji indiġeni ffurmati separatament, u l-ordni tal-kliem hija pjuttost flessibbli. Kemm in-nomi kif ukoll l-aġġettivi ta’ oriġini Semitika jieħdu l-artiklu definit (per eżempju, It-tifel il-kbir). Din ir-regola ma tapplikax għall-aġġettivi ta’ oriġini Rumanz. == L-Ilsien Malti fil-Kostituzzjoni ta' Malta== Il-[[Kostituzzjoni Repubblikana ta’ Malta]], Kapitlu I, Artiklu 5, tgħid hekk: (1) L-ilsien Nazzjonali ta’ Malta huwa l-ilsien Malti. (2) L-ilsien Malti u l-ilsien Ingliż u dawk l-ilsna l-oħra li jistgħu jiġu preskritti mill-[[Parlament Malti|Parlament]] (b’liġi mgħoddija b’mhux anqas minn żewġ terzi tal-membri kollha tal-Kamra tad-Deputati) ikunu l-ilsna uffiċjali ta’ Malta u l-Amministrazzjoni tista’ għall-finijiet kollha uffiċjali tuża kull wieħed minn dawk l-ilsna: Iżda kull persuna tista’ tindirizza ruħha lejn l-Amministrazzjoni f’kull wieħed mill-ilsna uffiċjali u t-tweġiba tal-Amministrazzjoni għal hekk tkun b’dak l-ilsien. (3) L-ilsien tal-Qrati jkun l-ilsien Malti: Iżda l-Parlament jista’ jagħmel dak il-provvediment għall-użu tal-ilsien Ingliż f ’dawk il-każijiet u taħt dawk il-kundizzjonijiet li jista’ jippreskrivi. (4) Il-Kamra tad-Deputati tista’, meta tirregola l-proċedura tagħha, tistabbilixxi l-ilsien jew l-ilsna li għandhom ikunu wżati fi proċeduri u annotazzjonijiet parlamentari. Kapitlu VI, Artiklu 74 jgħid hekk: Ħlief kif provdut xort’oħra mill-Parlament, kull liġi għandha ssir kemm bl-ilsien Malti kif ukoll bl-ilsien Ingliż u, jekk ikun hemm xi kunflitt bejn it-test Malti u t-test Ingliż ta’ xi liġi, it-test Malti għandu jiġi minn fuq. == Kittieba bil-Malti == {{artiklu prinċipali|Letteratura Maltija}} Interessanti huwa l-għadd dejjem jikber ta' xogħlijiet letterarji Maltin ta' nies bħal [[Oliver Friggieri]], li l-kotba tiegħu ta' proża u poeżija ġew maqluba għall-bosta ilsna oħra u għadd kbir ta' kittieba żgħażagħ. L-iktar tliet kittieba Maltin magħrufa fid-dinja huma [[Francis Ebejer]] (drammaturgu), [[Dun Karm Psaila]] (il-poeta nazzjonali) u Oliver Friggieri. F'dawn l-aħħar snin bdew jiżdiedu wkoll xogħolijiet letterarji għaż-żgħażagħ. Fost dawn il-kotba, l-aktar innotati nsibu ''(Ri)Ġenerazzjoni'', ''Amina'' u ''Fittixni'' ta' [[Antoinette Borg|<u>Antoinette Borg</u>]], ''Magna Mater'' ta' Loranne Vella, ''Gramma'' ta' [[Leanne Ellul]] <ref>{{Ċita web|url=https://merlinpublishers.com/age_group/13-18/|titlu=13-18 Archives|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-05-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220701040402/https://merlinpublishers.com/age_group/13-18/|arkivju-data=2022-07-01|url-status=dead}}</ref>u r-rumanz debutt ''Mitt Elf Isem Ieħor: HappyVeganGirlJules'' ta' [[Lon Kirkop]] li dan tal-aħħar rebaħ l-edizzjoni tal-2020 tal-[[Konkors ta' Kitba Letteratura għaż-żgħażagħ]].<ref>{{Ċita web|url=https://newsbreak.edu.mt/2021/01/14/il-konkors-ta-kitba-letteratura-ghaz-zghazagh/|titlu=Il-Konkors ta’ Kitba – Letteratura għaż-Żgħażagħ|kunjom=Secretary|isem=The Office of the Permanent|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-05-29}}</ref> === Rumanziera === * [[John F. Marks]] - awtur tar-rumanz soċjali ''Tejbilhom Ħajjithom'' * [[Alfons Maria Galea]] - fundatur tas-sensiela tal-''Kotba tal-Mogħdija taż-Żmien'' bil-Malti * [[Ġino Muscat Azzopardi]] - awtur ta’ ''Anġli tan-Niket'' * [[Ġużè Aquilina]] - awtur ta' ''Taħt Tliet Saltniet'' * [[Ġużè Bonnici]] - awtur ta' rumanzi u novelli * [[Ġużè Galea]] - awtur ta' ''Raġel bil-Għaqal'', ''San Ġwann'' u rumanzi storiċi oħra * [[Ġużè Ellul Mercer]] - awtur tar-rumanz [[Leli ta’ Ħaż-Żgħir]], u djarju tal-gwerra ''Taħt in-Nar'' * [[Ġużè Orlando]] - awtur tar-rumanz ''L-Ibleh'' * [[Ġużè Chetcuti]] - awtur ta’ novelli u rumanzi, drammi kif ukoll ta’ studji kritiċi * [[Ġwann Mamo]] - awtur tar-rumanz ''Ulied in-Nanna Venut fl-Amerka'' * [[Paul Xuereb|Pawlu Xuereb]] - awtur ta’ rumanzi tad-ditektifs. * [[Kelinu Spiteri]] magħruf bħala ''Kilin''. * [[J. J. Camilleri]] - l-awtur ta' ''Aħna Sinjuri'' u rumanzi oħra * [[Frans Sammut]] - awtur ta' rumanzi fosthom ''Il-Gaġġa'', ''Samuraj'' u ''Il-Ħolma Maltija'' * [[Paul P. Borg]] - awtur ta' ''Dal-Lejl Ġie Alla'' * [[Trevor Zahra]]-awtur ta' l-ghar tax-xelter * [[Oreste Calleja]] - awtur ta' drammi, fosthom "Anestesija", "Satira", "Pawlu Redux" * [[Antoinette Borg]] - awtriċi ta' rumanzi * [[Lon Kirkop]] - awtur ta' rumanzi, dramaturgu u artist viżiv * [[Loranne Vella]] - awtriċi ta' rumanzi * [[Leanne Ellul]] - awtriċi ta' rumanzi u poeżija * [[Lara Calleja]] - awtriċi ta' rumanzi === Awturi ta' Novelli === * [[Carmel G. Cauchi]] * [[Pietru Pawl Saydon]] - awtur ta' novelli, traduttur tal-Bibbja * [[Lino Spiteri]] - awtur ta' novelli u rumanzi * [[Temi Zammit]] - kittieb tal-ktieb Il-Gżejjer ta' Malta u l-Ġrajja Tagħhom === Poeti === (''Ara wkoll [[Lista tal-poeti tal-ilsien Malti]]'') * [[Mario Azzopardi (poeta)|Mario Azzopardi]] * [[Ġorġ Borg]] * [[Rużar Briffa]] * [[Anton Buttigieg]] - Il-[[Poeta]] tan-Natura * [[Dun Frans Camilleri]] * [[Ninu Cremona]] * [[Anastasju Cuschieri]] - Il-Poeta tal-[[Santa Marija|Madonna]] * [[Ġużè Delia]] - Il-Poeta tal-Leġġendi * [[Victor Fenech]] * [[Albert Marshall]] * [[Ġużè Muscat Azzopardi]] * [[Dun Karm Psaila|Dun Karm]] - Il-Poeta Nazzjonali * [[Joe Friggieri]] * [[Oliver Friggieri]] * [[Mary Meilak]] * [[Achille Mizzi]] * [[Ġorġ Pisani]] - Il-Poeta tal-[[Storja|Istorja]] * [[Philip Sciberras]] - poeta; magħruf għall-''Mandala'' * [[Marjanu Vella]] * [[Karmenu Vassallo]] - Il-Poeta tan-Nirien * [[Ġorġ Zammit]] === Drammaturgi === * [[Oreste Calleja]] * [[Albert Cassola]] * [[Ġużè Diacono]] - [[ġurnalist]] u [[kittieb]] ta’ drammi b’tema socjali realistika. Awtur tad-dramm ''Il-Madonna taċ-Ċoqqa''. * [[Francis Ebejer]] * [[Alfred Sant]] - awtur ta' drammi, rumanzi u novelli == Aktar tagħrif == * Għal aktar tagħrif fuq il-lingwa Maltija żur: http://en.wikipedia.org/wiki/Maltese_language * [[Partit Laburista (Malta)|Il-Ħidma tal-Partit Laburista favur l-Ilsien Malti]] * Hull, Geoffrey. The Malta Language Question: A Case Study in Cultural Imperialism. Said International, Valletta, 1993. * [http://www.kunsilltalmalti.gov.mt/filebank/documents/Decizjonijiet1_25.07.08.pdf Deċizjonijiet tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti] (2008) == Referenzi == {{Referenzi}} == Għodda diġitali għall-Malti == * [https://traduzzjoni.mt National Language Technology Platform] - traduzzjoni.mt * [https://webgate.ec.europa.eu/etranslation eTranslation] * [https://iate.europa.eu IATE] * [https://www.linguee.com/ Linguee] * [https://mt.glosbe.com/ Glosbe - MT] * [http://www.ilmiklem.com Il-Miklem] - Vokabularju Tematiku, Enċiklopedija tal-Kliem, Tagħrif Kulturali. === Dizzjunarji fuq l-Internet === {{wikizzjunarju|Malti}} '''Dizzjunarju Ingliż-Malti/Malti-Ingliż''' * [http://www.dicts.info/dictionary.php?l1=English&l2=Maltese Agħfas hawn għal Dizzjunarju] '''Dizzjunarju Universali tal-Malti''' * [http://www.dicts.info/dictlist1.php?l=Maltese Agħfas hawn għal Dizzjunarju mill-Malti għal ħafna lingwi oħra] '''Dizzjunarju Bażiku Malti''' * [https://web.archive.org/web/20070930160904/http://dicts.info/basic/index.php?w=kelma&l1=maltese&l2=italian Agħfas hawn għal Dizzjunarju Bażiku tal-Malti għal xi lingwi oħra] * [https://web.archive.org/web/20170323053157/http://www.maltesedictionary.org.mt/ Dizzjunarju Malti] - MalteseDictionary.org.mt (magħrif ukoll bħala [https://web.archive.org/web/20240902235205/https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/gabra/ Ġabra]) {{Lingwa Maltija}} [[Kategorija:Malta]] [[Kategorija:Lingwa Maltija| ]] [[Kategorija:Lingwi uffiċjali]] jut623sld3iwz5ngvdie3nz4928v26y 0 13733 332092 331223 2026-09-17T04:38:36Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332092 wikitext text/x-wiki [[Stampa:BrownianMotion.svg|thumb|300px|Il-moviment Brownjan ta' partiċella]] Il- '''moviment Brownjan''' hu deskrizzjoni matematika ta' moviment każwali ta' partiċella "tqila" mgħaddsa fi fluwidu u li m'għandhiex fuqha interazzjonijiet oħra ħlief il-ħbit fuqha tal-molekuli "ħfief" tal-fluwidu ta' madwarha. Minn dan jirriżulta li l-partiċella t-tqila timxi b'moviment irregolari ħafna, li ġie deskritt għall-ewwel darba fl-1827 mill-botanista [[Robert Brown (botanista)|Robert Brown]] waqt li kien qiegħed josserva ċ-ċaqlieq ta' partiċelli fil-fluwidu fil-ġewwieni ta' trab tal-pollin<ref>Robert Brown ; ''A brief account of microscopical observations made in the months of June, July and August, 1827, on the particles contained in the pollen of plants; and on the general existence of active molecules in organic and inorganic bodies.'', Philosophical Magazine 4 (1828), 161-173. Wieħed jista' jaraha fil-format pdf fuq dan is-sit [http://sciweb.nybg.org/science2/pdfs/dws/Brownian.pdf]</ref>. Id-deskrizzjoni fiżika l-iżjed elementari ta' dan il-fenomenu hi din: * bejn żewġ ħabtiet, il-partiċella l-kbira timxi f'linja dritta b'veloċità kostanti; * il-partiċella l-kbira taċċelera meta taħbat ma' molekula tal-fluwidu jew xi ħajt. Permezz ta' dan il-moviment nistgħu niddeskrivu l-imġiba [[termodinamika]] tal-gasijiet ([[teorija ċinetika tal-gasijiet]]), kif ukoll il-fenomenu tad-[[Diffużjoni tal-materja|diffużjoni]]. Huwa użat ħafna wkoll fil-mudelli tal-[[matematika finanzjarja]]. == Ħjiel storiku == Brown ra fil-fluwidu li kien fil-'''ġewwieni''' tat-trab tal-pollin (il-moviment Brownjan ma ġiex osservat fuq it-trab tal-pollin stess kif jingħad sikwit), xi partiċelli żgħar ħafna jiċċaqilqu b'movimenti li kienu jidhru kaotiċi. Dan ma setax jiġi spjegat permezz ta' kurrenti u lanqas permezz ta' xi fenomenu fiżiku ieħor magħruf. Għall-ewwel Brown għalhekk attribwieh għal xi attività ħajja. L-ispjegazzjoni korretta tal-fenomenu ġiet wara. Brown ma kienx eżattament l-ewwel wieħed li għamel din l-osservazzjoni. Qal hu stess li bosta oħrajn kienu ssuġġerew l-eżistenza ta' dan il-moviment (f'konnessjoni mat-teoriji [[vitaliżmu|vitalisti]] ta' żmienu). Nistgħu insemmu lill-qasis kattoliku John Turberville Needham (1713-1781), famus f'ħajtu għas-sengħa li kellu fuq il-mikroskopju, u lill-Olandiż Jan Ingenhousz (1730 -1799) li fl-1785 iddeskriva l-moviment irregolari tat-trab tal-faħam fuq wiċċ l-alkoħol. Matul is-seklu 20 kien hemm ħafna diskussjonijiet dwar x'kien osserva sewwa Brown. Minħabba l-kwalità medjokra tal-apparat li seta' jinqeda bih, xi wħud iddubitaw jekk kienx veru li ra l-moviment Brownjan, li kien jinvolvi partiċelli ta' xi mikrometri mill-iżjed. L-Ingliż Brian Ford reġa' għamel l-esperiment fil-bidu tas-snin 1990, bil-materjal użat minn Brown u f'kondizzjonijietet li kienu l-istess kemm jista' jkun<ref>Brian J. Ford ; ''Brownian movement in Clarkia pollen: a reprise of the first observations'', The Microscope, 40 (4): 235-241, 1992 [http://www.brianjford.com/wbbrowna.htm Riproduzzjoni tal-artiklu online]</ref>. Il-moviment kien veru osservat f'dawn il-kondizzjonijiet u hekk ġew ikkonfermati l-osservazzjonijiet ta' Brown. == Rudimenti matematiċi == === Il-kunċett ta' proċess każwali === Insibuh diffiċli li nimmudellaw il-moviment Brownjan minnħabba l-fatt li dan il-moviment hu [[każwali]] u li statistikament kull partiċella ma timxix: mhuwiex moviment tal-partiċelli kollha f'daqqa bħar-riħ jew kurrent. Iżjed preċiż: * f'waqt mogħti, is-somma vettorjali tal-veloċitajiet tal-partiċelli hi żero (m'hemmx moviment tal-ġabra tal-partiċelli); * jekk insegwu partiċella mogħtija, matul iż-żmien, il-[[bariċentru]] tal-mogħdija tagħha hu l-punt minn fejn tkun telqet, tagħmel "dawra durella" madwar l-istess punt. Hu diffiċli f'dawn il-kondizzjonijiet li nikkaratterizzaw il-moviment. Is-soluzzjoni sabha [[Louis Bachelier]], u ppreżentaha fit-teżi tiegħu li ddefenda fid-29 ta' Marzu 1900. Wera li dak li jikkaratterizza l-moviment, m'hijiex il-[[medja aritmetika]] tal-pożizzjonijiet <math>\langle X\rangle </math> imma l-[[medja kwadrata]] <math>\sqrt{\langle \, X^2 \, \rangle \ }</math> : jekk <math>\ x(t) </math> hi d-distanza tal-partiċella fil-ħin <math>\ t</math> wara li telqet minn fejn telqet, allura : <center> <math>\langle \, X^2(t) \ \rangle \ = \ \frac{1}{t} \int_{ 0}^{t} x^2(\tau) \ d \tau</math> </center> Nistgħu nuru li hawn l-ispostament kwadrat medju hu ''proporzjonali għall-ħin''<ref>Fil-każ ta' moviment regolari f'linja, hu l-ispostament <math>\ x(t)</math> li hu proporzjonali għall-ħin.</ref> : {| align="center" border=1 cellpadding=10 style="border-collapse:collapse;" |----- | bgcolor="#fff8ff" |<math> \langle \, X^2(t) \ \rangle \ = \ 2 \, d \, D \, t</math> |} fejn <math>\ d</math> hi d-dimensjoni tal-moviment (linjari, pjan, spazjali), <math>\ D</math> il-koeffiċjent tad-diffużjoni u <math>\ t</math> il-ħin li jkun għadda. === Definizzjoni matematika === Nistgħu nagħtu din id-definizzjoni formali: Il-moviment Brownjan hu proċess stokastiku <math>(B_t)_{(t \ge 0)}</math> fejn l-inkrementi disġunti huma indipendenti u l-inkrement <math>\ B_{t+s}-B_{t}</math> jobdi l-liġi normali b'medja żero u varjanza <math>\ s</math>. Permezz ta' din id-definizzjoni nistgħu nippruvaw xi proprjetajiet tal-moviment Brownjan, bħal pereżempju il-kontinwità tiegħu (kważi żgura<ref>Ngħidu li ġrajja hi '''kważi żgura''' jew tiġri '''kważi żgurament''' jekk il-probabbiltà li tiġri hi 1.</ref>), il-fatt li kważi żgurament, il-mogħdija tiegħu m'hi mkien [[Derivata|differenzjabbli]], u bosta proprjetajiet oħra. Nistgħu ukoll niddefinixxu l-moviment Brownjan permezz tal-varjanza. Din id-definizzjoni, imsejħa t-teorema ta' [[Paul Lévy|Lévy]], tagħti din il-karatterizzazzjoni: Proċess stokastiku li hu [[martingala (kalkulu stokastiku)|martingala]] lokali u għandu varjanza <math>\ t</math> hu moviment Brownjan. === Il-formola ta' Einstein === Permezz tal-formola li tajna hawn fuq nistgħu nikkalkulaw il-koeffiċjent tad-diffużjoni ta' par partiċella-fluwidu. Ġaladarba nkunu nafu l-karatteristiċi tal-partiċella li qiegħda tiddifuża, nistgħu niddeduċu l-karatteristiċi tal-ieħor. Jekk inkunu nafu l-karatteristiċi tat-tnejn, inkunu nistgħu nikkalkulaw in-[[numru ta' Avogadro]] bl-għajnuna tal-formola ta' [[Albert Einstein|Einstein]] (1905) : <center> <math>D \ = \ \frac{R T}{6 \pi \eta \mathcal{N}_{Av} r}</math> </center> fejn <math>\ R</math> hi l-[[kostanti tal-gasijiet perfetti]], <math>\ T</math> it-[[temperatura]], <math>\ \eta</math> il- [[viskożità]] tal-fluwidu, <math>\ r</math> ir-raġġ tal-partiċella u <math>\mathcal{N}_{Av}</math> in-[[numru ta' Avogadro]]. Il-fiżiku [[Jean Perrin]] ikkalkula dan in-numru fl-1908 permezz ta' din il-formola. == Xi mudelli fl-spazju Ewklidew == === L-ekwazzjoni ta' Langevin (1908) === Fil-metodu ta' [[Paul Langevin|Langevin]]<ref>Paul Langevin, ''Sur la théorie du mouviment Brownien'', (Dwar it-teorija tal-moviment Brownjan), ''Comptes-rendus de l'Académie des Sciences'' '''146''' (1908), 530-532. Wieħed jista' jikkonsulta u jniżżel it-test komplut fil-format pdf mis-sit [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/CadresFenetre?O=NUMM-3100&M=tdm Gallica] de la [[Bibliothèque nationale de France|BNF]].</ref>, il-partiċella Brownjana l-kbira ta' massa <math>\ m</math> għandha fil-waqt <math>\ t</math>, veloċità <math>\ v(t)</math> u jaħkmu fuqha żewġ forzi: * forza ta' frizzjoni fluwida tat-tip <math>f \, = \, - \, k \, v</math>, fejn <math>\ k</math> hi kostanti pożittiva; * [[ħoss abjad]] Gaussjan, <math>\ \eta</math><ref> '''[[Ħoss abjad]] Gaussjan''' <math>\ \eta(t)</math> hu [[proċess każwali]] b'medja żero: <center> <math>\langle \, \eta(t) \, \rangle \ = \ 0</math> </center> u totalment dekorrelat fil-ħin; in fatti l-funzjoni ta' korrelazzjoni ta' żewġ ħinijiet tieħu l-valur: <center> <math>\langle \, \eta(t_1) \ \eta(t_2) \, \rangle \ = \ \Gamma \ \delta(t_1-t_2) </math> </center> F'din il-formola, <math>\ \Gamma </math> hi kostanti posittiva, u <math>\ \delta(t)</math> hi d-[[distribuzzjoni (analisi matematika)|distribuzzjoni]] ta' Dirac. F'dawn iż-żewġ formoli, il-medja tittieħed fuq ir-''realizzazzjoniet possibbli ta' ħoss abjad Gaussjan''. Nistgħu nifformulaw dan billi nintroduċu integral funzjonali li għadu msejjaħ bl-isem li tah [[Feynman]], [[Integral fuq il-Mgħodijiet]] definit għall-[[meżura (matematika)|meżura]] Gaussjana msejħa "meżura ta' Wiener" (Cf. e.g. : Mark Kac ; ''Integration in Function Space and some of Its Applications'', (Integrazzjoni fuq spazju ta' funzjonijiet u xi applikazzjonijiet tagħha), Lezioni Fermiane, Accademia Nazionale dei Lincei, Scuola Normale Superiore, Pisa, Italy (1980). Test fil-format jinstab fuq [http://www.cs.fsu.edu/~mascagni/Kac_Lezioni_Fermiane.pdf]) hekk, niktbu: <center> <math>\langle \, \eta(t_1) \ \eta(t_2) \, \rangle \ = \ \int \left[ \, \mathcal{D}\eta(t) \, \right] \ \eta(t_1) \ \eta(t_2) \ \textrm{e}^{ - \frac{1}{2 \Gamma} \int_{t_1}^{t_2}\dot{\eta}^2(\tau) d \tau}</math> </center> fejn <math>\ \dot{\eta}</math> hi d-derivata ta' <math>\ \eta</math> bil-ħin <math>\ t</math>. </ref>. Meta napplikaw il-prinċipju fundamentali tad-dinamika ta' Newton b'dawn il-forzi niksbu l-ekwazzjoni stokastika ta' Langevin: {| align="center" border=1 cellpadding=10 style="border-collapse:collapse" |----- | bgcolor="#fff8ff" |<math> m \, \frac{dv(t)}{dt} \ = \ - \, k \, v(t) \ + \ \eta(t)</math> |} == Il-proċess ta' Ornstein-Uhlenbeck == Il-proċess ta' Ornstein-Uhlenbeck hu proċess stokastiku li jiddeskrivi l-veloċita ta' partiċella fi fluwidu, f'dimensjoni 1. Niddefinuh bħala s-soluzzjoni <math>\ X_t</math> ta' din l-ekwazzjoni differenzjali stokastika: <center> <math>dX_t=\sqrt2dB_t-X_tdt</math>, </center> fejn <math>\ B_t</math> hu moviment Brownjan standard, u <math>\ X_0</math> hi varjabbli każwali mogħtija. It-terminu <math>\ dB_t</math> jirrappreżenta l-għadd kbir ta' ħabtiet stokastiċi mal-partiċella, waqt li t-terminu <math>\ -{X_t}dt</math> jirrappreżenta l-forza tal-frizzjoni fuq il-partiċella. Il-formola ta' Itô applikata għall-proċess <math>\ {e^t}X_t</math> tagħtina: <center> <math>d({e^t}X_t)={e^t}{X_t}dt+{e^t}(\sqrt{2}{dB_t}-{X_t}dt)={e^t}\sqrt{2}{dB_t}</math>, </center> li fil-forma integrali ssir: <center> <math>X_t={X_0}e^{-t}+\sqrt{2}e^{-t}\int_0^t{e^s}dB_s</math>. </center> Pereżempju, jekk <math>\ X_0</math> tieħu kważi żgur il-valur <math>\ x</math>, Il-liġi ta' <math>\ X_t</math> hi liġi Gaussjana b'medja <math>\ xe^{-t}</math> u varjanza <math>\ 1-e^{-2t}</math>, li tikkonverġi fil-liġi meta <math>\ t</math> tersaq lejn l-infinit għal liġi Gaussjana standard. === Mixjiet każwali === Nistgħu nużaw mudell ta' [[mixja każwali]], fejn il-moviment isir b'qabziet ''diskreti'' bejn pożizzjonijiet fissi (b'movimenti f'linja dritta bejn żewġ pożizzjonijiet), bħal pereżempju fil-każ tad-diffużjoni fis-solidi. Jekk ix-<math>\ X_i</math> huma l-pożizzjonijiet wara xulxin ta' partiċella, wara <math>\ n</math> qabżiet ikollna: {| align="center" border="0" |<math>\langle \, X^2_n \ \rangle \ = \ \frac{1}{n} \ \sum_{i = 1}^n \ x_i^2. </math> |} === Mixja każwali f'dimensjoni waħda tal-ispazju (''Eżempju'') === Ejjew inħarsu lejn mixja ta' partiċella fuq l-assi ''Ox''. Nissoponu li din il-partiċella tagħmel qabżiet ta' tul <math>\ a</math> bejn pożizzjonijiet ġirien ta' xulxin sitwati fuq l-għoqod tax-xibka: <math> \{\, n \, a \ , n \in \mathbb{Z} \, \}</math> ta' ħadma <math>\ a</math> u kull qabża ddum żmien <math>\ \tau</math>. Irridu nagħtu wkoll numru <math>\ p</math> li jissodisfa: <math>\ 0 < p < 1</math>. L-interpretazzjoni fiżika ta dan il-parametru hi din: * <math>\ p</math> tirrapreżenta l-probabbiltà li l-partiċella taqbeż ''lejn il-lemin'' kull darba; * <math>\ q = 1 - p </math> tirrapreżenta l-probabbiltà li l-partiċella taqbeż ''lejn ix-xellug'' kull darba. Il-każ tal-moviment Brownjan jikkorrispondi ma' li nagħmlu l-ipoteżi ta' ''iżotropija spazjali''. Id-direzzjonijiet fl-ispazju fiżiku huma ''a priori'' ekwivalenti u l-probabbiltajiet ta' qbiż lejn iż-żewġ direzzjonijiet huma l-istess: {| align="center" border="0" |<math>p \ = \ q \ = \ \frac{1}{2}</math> |} Ix-xbieha hawn taħt turi eżempju tipiku tar-riżultat: il-partiċella titlaq minn <math>\ 0</math>, <math>\ x(0)=0</math>, u l-linja timxi mal-pożizzjonijiet suċċessivi <math>\ x(k)</math> tal-partiċella fil-ħinijiet <math>\ k</math>. <center> [[Stampa:Marche_au_hasard.jpg]] </center> ==== Il-probabbiltà ta' tranżizzjoni kondizzjonali ==== Il-[[probabbiltà]] ta' tranżizzjoni kondizzjonali niddefinuha hekk: {| align="center" border="0" |<math>P(n|m,s) \ = \ P(na|ma, s\tau)</math> |} bħala l-probabbiltà li nsibu l-partiċella fuq is-sit (għoqda) <math>\ ma</math> fil-ħin <math>\ s\tau</math> meta nkunu nafu li kienet fuq is-sit <math>\ na</math> fil-ħin tal-bidu <math>\ 0</math>. L-ipoteżi ta' iżotropija twassalna biex niktbu l-liġi tal-evoluzzjoni ta' din il-pobabbiltà ta' tranżizzjoni kondizzjonali b'dan il-mod : {| align="center" border=1 cellpadding=10 style="border-collapse:collapse" |----- | bgcolor="#fff8ff" |<math>P(n|m,s+1) \ = \ \frac{1}{2} \ \left[ \ P(n|m+1,s) \ + \ P(n|m-1,s) \ \right] </math> |} Minnha niddeduċu din ir-relazzjoni: {| align="center" border="0" |<math>P(n|m,s+1) \, - \, P(n|m,s) \ = \ \frac{1}{2} \ \left[ \ P(n|m+1,s) \, + \, P(n|m-1,s) \, - \, 2 \ P(n|m,s) \ \right] </math> |} ==== Konverġenza lejn il-moviment Brownjan. Ekwazzjoni ta' Fokker-Planck ==== Ejjew nieħdu l-limitu kontinwu tal-aħħar ekwazzjoni, jiġifieri nieħdu l-limitu bil-parametri: * <math>\tau \ \to \ 0</math> * <math>a \ \to \ 0</math> Meta nagħmlu l-kalkulu tal-limitu kontinwu naraw li l-kumbinazzjoni <math>\ a^2/2\tau</math> trid tibqa' kostanti f'dan il-limitu. Meta niżviluppaw <math>\ P</math> f'poteri ta' <math>\ \tau</math> insibu: {| align="center" border="0" |<math>P(n|m,(s+1)\tau) \ - \ P(n|m,s\tau) \ = \ \tau D_2 P(n|m,s\tau) + \ O(\tau^2). </math> |} Meta niżviluppawha f’poteri ta' <math>\ a</math> ikollna: {| align="center" border="0" |<math>P(n|(m\pm 1)a,s) \ = \ P(n|ma,s) \, \pm \, a \tau D_1 P(n|ma,s) + \, \frac{a^2}{2} \tau D_1 ^2 P(n|ma,s) + \, O(a^3). </math> |} u jekk nagħqduhom dawn tal-aħħar flimkien inġibu: {| align="center" border="0" |<math>P(n|m+1,s) \, + \, P(n|m-1,s) \, - \, 2 \ P(n|m,s) \ = \ a^2 \tau D^2_1 P(n|ma,s) + \, O(a^3). </math> |} Minn dawn nistgħu niddeduċu l-ekwazzjoni ta' Fokker-Planck : {| align="center" border="0" |<math>\tau \ D_2P(x_0|x,t)\ = \ \frac{a^2}{2} \ D_1^2 P(x_0|x,t),</math> |} jew {| align="center" border="0" |<math>\tau \ \frac{\partial P(x_0|x,t)}{\partial t} \ = \ \frac{a^2}{2} \ \frac{\partial^2 P(x_0|x,t)}{\partial x^2}</math> |} li nistgħu nerġgħu niktbuha: {| align="center" cellpadding=10 style="border-collapse:collapse" |----- | bgcolor="#fff8ff" |<math>\frac{\partial P(x_0|x,t)}{\partial t} \ = \ D \ \frac{\partial^2 P(x_0|x,t)}{\partial x^2}</math> |} meta nintroduċu l-koeffiċjent tad-diffużjoni: {| align="center" border="0" |<math>D \ = \ \frac{a^2}{2\tau}.</math> |} ==== Solution tal-ekwazzjoni ta' Fokker-Planck ==== Barra mill-ekwazzjoni ta' Fokker-Planck, id-densità ta' probabbiltà ta' tranżizzjoni kondizzjonali <math>\ P(x_0|x,t)</math> trid tissosdisfa iż-żewġ kondizzjonijiet supplementari li ġejjin: * in-normalizzazzjoni tal-probabbiltà totali: {| align="center" border="0" |<math>\forall \ t \ > \ 0 \ , \quad \int_{-\infty}^{+\infty} dx \ P(x_0|x,t) \ = \ 1</math> |} * il-kondizzjoni inizjali: {| align="center" border="0" |<math>\lim_{t \to 0} P(x_0|x,t) \ = \ \delta(x - x_0)</math> |} fejn <math>\ \delta(x)</math> hi d-[[distribuzzjoi]] ta' Dirac. Id-densità ta' probabbiltà ta' tranżizzjoni kondizzjonali <math>\ P(x_0|x,t)</math> hi mela essenzjalment [[funzjoni ta' Green]] tal-ekwazzjoni ta' Fokker-Planck. Nistgħu nuru li din tinkiteb espliċament: {| align="center" border=1 cellpadding=10 style="border-collapse:collapse" |----- | bgcolor="#fff8ff" |<math>P(x_0|x,t)\ = \ \frac{1}{\sqrt{4 \pi D t}} \ \exp \, \left[ \ - \ \frac{(x-x_0)^2}{4 D t} \ \right]</math> |} Il-mumenti ta' din id-distribuzzjoni nistgħu nikkalkulawhom faċilment<ref> Biex nissemplifikaw inqegħdu <math>\ x_0 = 0</math>. Il-mument ta' ordni <math>\ n</math> hu <center> <math>\langle \, x^n(t) \ \rangle \ = \ \int_{-\infty}^{+\infty} dx \ x^n \ P_0(x,t) </math> </center> fejn <math>\ P_0(x,t) = P(0|x,t)</math>. Billi l-funzjoni <math>\ P_0</math> hi ''żewġ'', il-mumenti tagħha kollha ta' ordni farada huma żero. Nistgħu faċilment nikkalkulaw il-momenti kollha ta' ordni żewġija billi nqegħdu: <center> <math>\alpha \ = \ \frac{1}{4 D t}</math> </center> u niktbu: <center> <math>\langle \, x^n(t) \ \rangle \ = \ \sqrt{\frac{\alpha}{\pi}} \ \int_{-\infty}^{+\infty} dx \ x^{2n} \ \mathrm{e}^{- \alpha x^2} \ = \ (-1)^n \ \sqrt{\frac{\alpha}{\pi}} \ \frac{d^n~}{d \alpha^n} \ \left[ \, \int_{-\infty}^{+\infty} dx \ \mathrm{e}^{- \alpha x^2} \, \right].</math> </center> Niksbu espliċitament: <center> <math>\langle \, x^n(t) \ \rangle \ = \ (-1)^n \ \sqrt{\frac{\alpha}{\pi}} \ \frac{d^n~}{d \alpha^n} \ \left[ \, \sqrt{\frac{\pi}{\alpha}} \, \right] \ = \ (-1)^n \ \sqrt{\alpha} \ \frac{d^n~}{d \alpha^n} \ \left[ \, \frac{1}{\sqrt{\alpha}} \, \right].</math> </center> Niksbu b'mod partikulari għall-mument ta' ordni tnejn: <center> <math>\langle \, x^2(t) \ \rangle \ = \ - \, \sqrt{\alpha} \, \frac{d~}{d \alpha} \, \left[ \, \frac{1}{\sqrt{\alpha}} \, \right] \ = \ (- \, \sqrt{\alpha}) \, \times \, \left( - \, \frac{1}{2\alpha^{3/2}} \right) \ = \ \frac{1}{2 \alpha} \ = \ 2 D t</math> </center> </ref>. == Il-moviment Brownjan fuq [[varjetà Riemannjana]] == Insejħu moviment Brownjan fuq [[varjetà Riemannjana]] <math>\ V</math> il-proċess każwali kontinwu Markovjan li s-[[semigrupp]] tiegħu tat-tranżizzjoni b'parametru wieħed hu mnissel minn <math>\ 1/2 \, \Delta_V</math>, fejn <math>\ \Delta_V</math> hu l-[[operatur ta' Laplace-Beltrami]] fuq il-varjetà <math>\ V</math>. == Noti u referenzi == {{referenzi}} == Bibljografija == === Aspetti storiċi === * [[Jean Perrin]], ''Mouvement brownien et réalité moléculaire'', (Il-moviment Brownjan u r-realtà molekulari) Annales de Chimie et de Physique '''19''' (it-8 serje), (1909), 5-104. Wieħed jista' jikkonsulta u jniżżel it-test komplut fil-format pdf minn fuq is-sit [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k349481 Gallica] tal-[[Bibliothèque nationale de France|BNF]]. * [[Albert Einstein]], ''Investigations on the Theory of the Brownian Movement'', (Starriġ dwar it-teorija tal-moviment Brownjan) Dover Publications, Inc. (1985), ISBN 0-486-60304-0. Edizzjoni mill-ġdid tal-artikli oriġinali ta' Einstein fuq it-teorija tal-moviment Brownjan. === Il-moviment Brownjan fl-[[ispazju Ewklidew]] === * Bertrand Duplantier ; ''Le mouvement brownien'', (Il-moviment Brownjan) Séminaire Poincaré : ''Einstein, 1905-2005'' (Pariġi, 8 ta' April 2005). Test komplut disponibbli fuq [https://web.archive.org/web/20101118084715/http://www.bourbaphy.fr/avril2005.html]. * Bernard Derrida u Eric Brunet, ''Le mouvement brownien et le théorème de fluctuation-dissipation'', (Il-moviment Brownjan u t-teorema ta' flutwazzjoni-dissipazzjoni) f'' Michèle Leduc & Michel Le Bellac (edituri) ; ''Einstein aujourd'hui'', EDP Sciences (Jannar 2005), ISBN 2-86883-768-9. * [[Paul Lévy]], ''Processus stochastiques et mouvement brownien'', (Proċessi stokastiċi u l-moviment Brownjan) Gauthier-Villars (it-2 edizzjoni - 1965). Re-editjata minn Jacques Gabay (1992), ISBN 2-87647-091-8. * Mark Kac, ''Random Walk and the Theory of Brownian Motion'', (Mixjiet każwali u t-teorija tal-moviment Brownjan) American Mathematical Monthly '''54(7)''' (1947), 369-391. Test jista' jinstab fil-format pdf fuq [http://www.cs.fsu.edu/~mascagni/Kac_AMM_1947.pdf ]. * Edward Nelson, ''Dynamical Theories of Brownian Motion'', (Teoriji dinamiċi tal-moviment Brownjan) Princeton University Press (1967). Test jista' jinstab fil-format pdf fuq [http://www.math.princeton.edu/~nelson/books/bmotion.pdf]. === Il-moviment Brownjan fuq [[varjetà Riemannjana]] === * Elton P. Hsu ; ''Stochastic Analysis on Manifolds'', (Analisi stokastika fuq il-varjetajiet) American Mathematical Society (Jannar 2002), ISBN 0-8218-0802-8. * Elton P. Hsu ; ''A Brief Introduction to Brownian Motion on a Riemannian Manifold'', (Introduzzjoni fil-qosor għall-moviment Brownjan fuq varjetà Riemannjana) (2003). Test jista' jinstab fil-format pdf fuq [https://web.archive.org/web/20040730145343/http://www.math.kyoto-u.ac.jp/probability/sympo/Kyushu.pdf]. * Mark A. Pinsky ; ''Isotropic transport process on a Riemannian manifold'', (Proċess iżotropiku tat-trasport fuq varjetà Riemannjana), Transaction of the American Mathematical Society '''218''' (1976), 353-360. * Mark A. Pinsky ; ''Can You Feel the Shape of a Manifold with Brownian Motion ?'' (Tista' tħoss il-forma ta' varjetà permezz tal-moviment Brownjan ?), Expositiones Mathematicae '''2''' (1984), 263-271. * Nicolas Th. Varopoulos ; ''Brownian motion and random walks on manifolds'' (Moviment Brownjan u mixjiet każwali fuq varjetajiet), Annales de l'Institut Fourier '''34(2)''' (1984), 243-269. Test jista' jinstab fil-format pdf fuq [https://web.archive.org/web/20101119212242/http://aif.cedram.org/item?id=AIF_1984__34_2_243_0]. * Alexander Grigor'yan ; ''Analytic and geometric background of recurrence and non-explosion of the Brownian motion on Riemannian manifolds'', (Sfond analitiku u ġeometriku tal-moviment Brownjan fuq varjetajiet Riemannjani), Bulletin of the American Mathematical Society '''36(2)''' (1999), 135-249. Test jista' jinstab fuq [https://web.archive.org/web/20101119212304/http://www.ams.org/journals/bull/1999-36-02/]. == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20200604215957/http://galileo.phys.virginia.edu/classes/109N/more_stuff/Applets/Brownian/brownian.html Animazzjoni bil-Java fuq il-moviment Brownjan] (test bl-Inġliż) {{portal|Matematika|P_math.png}} [[Kategorija:Matematika]] [[Kategorija:Probabbiltà u statistika]] [[Kategorija:Fiżika]] a83t55zkd5vi3818scaitwxk86dszqa 0 13814 332077 308064 2026-09-17T01:27:40Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332077 wikitext text/x-wiki {{Infobox Kumpanija Dotcom | isem_kumpanija = Meta Platforms, Inc. | logo_kumpanija = [[Stampa:2023 Facebook icon.svg|200px]] | tip_kumpanija = Privata | ġeneru = | fundazzjoni = [[Cambridge, Massachusetts|Cambridge]], Massachusetts, [[Stati Uniti tal-Amerika|Stati Uniti]] | fundatur = [[Steve Chen]]<br />[[Chad Hurley]]<br />[[Jawed Karim]] | lokalità = [[Palo Alto]], Kalifornja<br />[[Dublin]], [[Repubblika tal-Irlanda|Irlanda]] (kwartieri ġenerali għall-Ewropa, l-Afrika u l-Lvant Nofsani)<br />[[Seoul]], Korea t'Isfel (kwartieri ġenerali għall-Asja) | żona_servizz = | nies_importanti = [[Mark Zuckerberg]], [[Intraprenditur|Fundatur]] u [[Kap uffiċċjal eżekuttiv|CEO]]<br />Dustin Moskovitz, Ko-fundatur<br />[[Sheryl Sandberg]], [[Direttur operattiv|COO]] <br /> Matt Cohler, VP tal-[[Ġestjoni tal-Prodott]]<br />Chris Hughes, Ko-fundatur | introjtu = {{profitt}} 300 miljun [[Dollaru Amerikan|USD]] (stima tal-2008)<ref name="stima bejgħ annwali">{{ċita web |url=http://www.forbes.com/2008/09/16/billionaire-bachelors-single-lists-cx_mm_0916bachelor_slide_11.html?thisSpeed=30000 |titlu=By The Numbers: Billionaire Bachelors |data-aċċess=2008-09-20 |pubblikatur=[[Forbes]] |lingwa=Ingliż }}</ref> | dħul_operat = | profitt = | proprjetarju = | nru_impjegati = 900+<ref name="pressinfo">[http://www.facebook.com/press/info.php "Press Info"], Facebook.</ref> | slogan_kumpanija = | url = [http://www.facebook.com/ www.facebook.com] | alexa = 2<ref>{{ċita web |url=http://www.alexa.com/siteinfo/facebook.com |titlu=facebook.com - Traffic Details from Alexa |pubblikatur=[[Alexa Internet]], Inc |data-aċċess=2009-10-17 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161221123429/http://www.alexa.com/siteinfo/facebook.com |arkivju-data=2016-12-21 |url-status=dead }}</ref> | tip_sit = [[Netwerk soċjali]] | reklamar = | reġistrazzjoni = Bżonnjuża | lingwa = 14-il lingwa | pubblikazzjoni = 4 ta' Frar, 2004 | stat_attwali = Attiva | screenshot = | deskrizzjoni = | noti = }} '''Facebook''' huwa [[sit elettroniku]] li jipprovdi servizz ta' [[midja soċjali]] mmexxi minn kumpanija bbażata f'[[Menlo Park]], [[California]]. Is-sit tnieda fl-4 ta' Frar 2004 minn [[Mark Zuckerberg]] flimkien ma' sħabu fl-Università ta' Harvard. F'dan is-sit, l-utenti jistgħu jirreġistraw, joħolqu profil personali tagħhom, iżidu utenti oħra bħala "ħbieb" u jaqsmu magħhom messaġġi, ritratti, vidjows u ħoloq. L-utenti jistgħu wkoll jissieħbu f'paġni ta' interess u gruppi. Għall-bidu l-fundaturi llimitaw is-sħubija fis-sit għall-istudenti ta' Harvard biss. Aktar tard bdew jiġu inklużi skejjel u universitajiet oħra, sakemm fl-aħħar infetħet għal kull min għandu 'l fuq minn 13-il sena. Fi Frar tal-2012, Facebook tqiegħed fis-suq permezz ta' [[Offerta Pubblika Inizjali]] (IPO) u beda jbigħ [[stokk]]s lill-pubbliku tliet xhur wara, fejn laħaq kapital rekord ta' $104 miljun. Il-maġġoranza tad-dħul tal-kumpanija ġej mir-reklami li jidher fis-sit. Sa Ġunju tal-2017, 'il fuq minn 2 biljun utent jaċċessaw is-sit fix-xahar. Din il-popularità wassal għall-istampa sabiex tkopri l-impatt ta' dan is-sit, fosthom fuq l-iskrutinju dwar il-privatezza u l-effetti psikoloġiċi tal-utenti tagħha. Fis-snin riċenti, il-kumpanija affaċċjat kritika fuq l-ammont ta' aħbarijiet foloz, diskors ta' mibegħda u xeni ta' vjolenza. == Storja == Il-Facebook ġie fundat fl-4 ta' Frar 2004 minn [[Mark Zuckerberg]], fi żmien meta kien għadu student ta' dsatax-il sena fl-[[Università ta' Harvard]], bl-għajnuna ta' Andrew McCollum u Eduardo Saverin. Fi tmiem l-istess xahar, iktar minn nofs il-popolazzjoni universitarja ta' Harvard kienu reġistrati ma' dan is-servizz. Dak iż-żmien, Zuckerberg kien ġie megħjun minn Dustin Moskovitz u Chris Hughes għall-promozzjoni tas-sit u l-Facebook kiber għall-[[Università ta' Stanford]], għall-[[Università ta' Kolumbja]] u għall-[[Università ta' Yale]]. Dan it-tkabbir kompla f'April tal-2004 meta ġie estiż għall-kumplament tal-[[Ivy League]], għall-[[Massachusetts Institute of Technology|MIT]], għall-[[Università ta' Boston]] u għall-[[Kulleġġ ta' Boston]]. Fi tmiem is-sena skolastika, Zuckerberg u Moskovitz ittrasferew lejn [[Palo Alto]] f'[[Kalifornja]] ma' McCollum. Hemmhekk huma krew dar qrib l-Università ta' Stanford fejn magħhom ingħaqdu wkoll Adam D'Angelo u Sean Parker. Id-dominju attwali, facebook.com, ġie reġistrat bejn April u Awwissu tal-2005 għal somma ta' $200,000,<ref>{{ċita web |data-aċċess=2008-06-13 |url=http://www.theregister.co.uk/2007/10/01/facebook_domain_dispute/ |titlu=Facebook wins Manx battle for face-book.com |pubblikatur=The Register |data=2017-10-01 |isem=Chris |kunjom=Williams |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120308182635/http://www.theregister.co.uk/2007/10/01/facebook_domain_dispute/ |arkivju-data=2012-03-08 |url-status=dead }}</ref> u diversi universitajiet oħra ġew miżjuda fis-sena ta' wara. Maż-żmien, persuni li kellhom l-indirizz tal-posta elettronika tagħhom b'dominju universitarju (per eżempju .edu, .ac.uk u oħrajn) minn istituzzjonijiet minn madwar id-dinja kisbu r-rekwiżiti sabiex jipparteċipaw. B'hekk, nhar is-27 ta' Frar 2006 Facebook estenda ruħu għall-iskejjel sekondarji u azjendi kbar. Mis-26 ta' Settembru 2006, Facebook fetaħ għal dawk kollha li għandhom tlettax-il sena jew iktar u li għandhom [[indirizz elettroniku]] validu. F'Ottubru 2008, Facebook ħabbar li kien se jagħmel il-kwartieri ġenerali internazzjonali tiegħu ġewwa [[Dublin]], fl-[[Irlanda]]. Minn Settembru tal-2006 sa Settembru tal-2007, il-pożizzjoni fil-klassifiki tat-traffiku tas-siti web skont kif maħruġ minn [[Alexa Internet|Alexa]], dan is-sit għamel qabża kbira mis-sittin post għas-seba' post. Minn Lulju 2007, daħal fil-klassifika tal-għaxar siti l-aktar viżitati fid-dinja. Ġewwa [[Malta]], skont rapport maħruġ minn [[Google Labs]], in-numru ta' Maltin fuq dan is-sit matul l-2007 immultiplika ħafna drabi.<ref>{{ċita web |url=http://www.maltatoday.com.mt/midweek/2008/01/02/n1.html |titlu=Facebook – what made 2007 the year of viral networking |data=2008-01-02 |data-aċċess=2010-02-15 |lingwa=Ingliż |kunjom=Vella |isem=Matthew }}</ref> Matul l-2008 kien hemm splużjoni kbira ta' utenti fuq dan is-sit, fejn dan in-numru kiber biex sa Jannar 2010 hemm madwar 131,000 utent Malti. Barra minn hekk, il-Facebook f'Malta kellu fost l-ogħla rata ta' penetrazzjoni minn madwar id-dinja.<ref>[http://www.facebakers.com/countries-with-facebook/MT/ Facebook Statistics Malta], ''facebakers.com''</ref> Skont Alexa, f'Malta, dan is-sit huwa t-tieni wieħed l-iktar viżitat, wara l-[[Google]].<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2010-02-15 |titlu=Alexa - Top Sites in Malta |url=http://www.alexa.com/topsites/countries/MT |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100210015437/http://www.alexa.com/topsites/countries/MT |arkivju-data=2010-02-10 |url-status=dead }}</ref> == Sit web == [[Stampa:Facebook log in MT.PNG|right|thumb|250px|Il-paġna prinċipali tal-Facebook turi formola biex utent li għandu diġà kont jagħmel il-login fuq in-naħa ta' fuq, u formola ta' reġistrazzjoni taħtha għal utenti ġodda.]] L-utenti jistgħu joħolqu l-profili tagħhom b'ritratti, elenki tal-interessi tagħhom, u dettalji oħra personali. Komunikazzjoni bejn il-ħbieb u utenti oħra tista' ssir permezz ta' messaġġi kemm dawk privati kif ukoll dawk pubbliċi, jew permezz tal-użu taċ-chat. L-utenti jistgħu joħolqu u jingħaqdu fi gruppi ta' interess partikulari jew ta' sostenn, fejn xi ftit minnhom huma miżmuma minn organizzazzjonijiet għal skopijiet ta' reklamar. Biex tikkumbatti l-"ġlieda" fuq il-privatezza, il-Facebook tħalli lil kull min għandu profil jagħżel min jista' jara l-profil tiegħu u liema parti jista' jara. Dan is-sit huwa miftuħ għal kulħadd, huwa b'xejn għall-utenti u l-introjtu huwa ġenerat mir-reklamar. == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * [https://www.facebook.com/ Sit uffiċjali] [[Kategorija:Facebook| ]] [[Kategorija:Web 2.0]] a1nq93h2n4teettafbm67rep9ygzn9h 0 15035 332102 331912 2026-09-17T08:04:43Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332102 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika Popolari taċ-Ċina |isem_nattiv = ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó'' |isem_komuni = Ċina |stampa_bandiera = Flag of the People's Republic of China.svg |stampa_emblema = 中華人民共和國國徽.svg |stampa_mappa = People's Republic of China (orthographic projection).svg |deskrizzjoni_mappa = Żona kkontrollata mir-Repubblika Popolari taċ-Ċina murija bl-aħdar skur; reġjuni ddikjarati iżda mhux ikkontrollati murija bl-aħdar ċar. |ħolqa_bandiera = Bandiera tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina |ħolqa_emblema = Emblema tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina |ħolqa_demografija = Demografija tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina |mottu_nazzjonali = |innu_nazzjonali = "Yìyǒngjūn Jìnxíngqǔ"<br />"[[March of the Volunteers]]"<br />''Marċ tal-Voluntiera''<br /><center>[[Stampa:March of the Volunteers instrumental.ogg]]</center> |lingwi_uffiċjali = [[Ċiniż Standard]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Beijing]] |l-ikbar_belt = [[Shanghai]]<ref>{{ċita rivista |kunjom1=Chan |isem1=Kam Wing |titlu=Misconceptions and Complexities in the Study of China's Cities: Definitions, Statistics, and Implications |rivista=Eurasian Geography and Economics |data=2007 |volum=48 |numru=4 |paġni=383–412 |doi=10.2747/1538-7216.48.4.383 |lingwa=en}}</ref> | latd=39 |latm=55 |latNS=N |lonġd=116 |lonġm=23 |lonġEW=E |tip_gvern = [[Stat soċjalist]] [[Stat partit-singolari|partit-singolari]] |titlu_kap1 = [[President tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina|President]] |titlu_kap2 = [[Premier tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina|Premier]] |titlu_kap3 = [[Ċermen tal-Kumitat Permanenti tal-Kungress Nazzjonali tal-Poplu|Ċermen tal-Kungress]] |titlu_kap4 = [[Ċermen tal-Kumitat Nazzjonali tal-Konferenza Konsultattiva Politika tal-Poplu taċ-Ċina|Ċermen tal-Konferenza]] |isem_kap1 = [[Xi Jinping]] |isem_kap2 = [[Li Qiang]] |isem_kap3 = [[Zhang Dejiang]] |isem_kap4 = [[Yu Zhengsheng]] |żona_kklassifika = 3 |poż_erja = 3 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 9,706,961 |erja_mi_kw = 3,747,879 |perċentwal_ilma = 2.8 |sena_stima_popolazzjoni = 2010 |stima_popolazzjoni = 1,353,821,000<ref name="Census2010">{{ċita web |url=http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20120120_402780233.htm |titlu=China's Total Population and Structural Changes in 2011 |sit=National Bureau of Statistics of China |data=2012-02-20 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120618234224/http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20120120_402780233.htm |arkivju-data=2012-06-18 |data-aċċess=2012-08-14 |lingwa=en}}</ref><ref name=IMFOct2012>{{ċita web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=78&pr.y=0&sy=2010&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=223%2C924%2C922%2C199%2C534&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |titlu=Report for Selected Countries and Subjects, World Economic Outlook Database |sit=International Monetary Fund |data=2012 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130117070023/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=78&pr.y=0&sy=2010&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=223%2C924%2C922%2C199%2C534&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |arkivju-data=2013-01-17|data-aċċess=2013-01-03 |lingwa=en}}</ref> |poż_stima_popolazzjoni = 1 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 1,339,724,852<ref name="Estimate2011">{{ċita web |url=http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110428_402722244.htm |titlu=Communiqué of the National Bureau of Statistics of People's Republic of China on Major Figures of the 2010 Population Census |sit=National Bureau of Statistics of China |data=2011-04-28 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110610201205/http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110428_402722244.htm |arkivju-data=2011-06-11 |data-aċċess=2011-11-01 |lingwa=en}}</ref> |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2010 |densità_popolazzjoni_km2 = 139.6 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 363.3 |poż_densità_popolazzjoni = 81 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2012 |PGD_PSX = $8.227 triljun<ref name=imf2>{{ċita web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=13&sy=2011&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=924&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLUR&grp=0&a= |titlu=Report for Selected Countries and Subjects, World Economic Outlook Database |sit=International Monetary Fund |data=2013 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130714060720/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=13&sy=2011&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=924&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLUR&grp=0&a= |arkivju-data=2013-07-13 |data-aċċess=2013-04-17 |lingwa=en}}</ref> |poż_PGD_PSX = 2 |PGD_PSX_per_capita = $6,075<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = 90 |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.699<ref name="HDI">{{ċita rapport |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Statistics.pdf |titlu=Statistical Annex - Human Development Report 2013 |data= 2013|pubblikatur=United Nations Development Programme |data=2013 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130319020106/http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Statistics.pdf |arkivju-data=2013-03-19 |lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 101 |kategorija_IŻU = <span style="color:#fc0">medju</span> |tip_sovranità = [[Storja taċ-Ċina|Stabbiliment]] |avveniment_stabbilit1 = [[Gwerer ta' Qin tal-unifikazzjoni|Unifikazzjoni taċ-Ċina]] taħt id-dinastija Qin |data_stabbilit1 = 221 QK |avveniment_stabbilit2 = [[Rivoluzzjoni Xinhai#Stabbiliment tar-Repubblika|Repubblika stabbilita]] |data_stabbilit2 = 1 ta' Jannar 1912 |avveniment_stabbilit3 = [[Gwerra Ċivili Ċiniża|Repubblika Popolari proklamata]] |data_stabbilit3 = 1 ta' Ottubru 1949 |valuta = [[Renminbi|Renminbi (yuan)]] (¥) |kodiċi_valuta = AED |żona_ħin = [[Ħin Standard taċ-Ċina]] |differenza_ħku = +8 |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = |cctld = [[.cn]] |kodiċi_telefoniku = +86 |sena_PGD_nominali = 2013 |PGD_nominali = $12.405 triljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = 2 |PGD_nominali_per_capita = $9,161<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = 91 |nota1 = }} Iċ-'''Ċina''' ({{awdjo|En-us-China.ogg|ˈtʃaɪnə}}),uffiċjalment ir-'''Repubblika Popolari taċ-Ċina''' ('''RPĊ'''), hi stat sovran li Tinsabu fl-[[Asja tal-Lvant]]. Il-pajjiż huwa l-[[Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni|aktar popolat tad-dinja]], b' [[Demografija tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina|popolazzjoni ta' aktar minn 1.35&nbsp;biljun]]. Ir-RPĊ hija [[stat Stat partit-singolari]] rregolata mill-[[Partit Komunist taċ-Ċina|Partit Komunist]], bis-[[sede tal-gvern]] fil-belt kapitali ta' [[Bejġing]].<ref name="Walton2001">{{ċita ktieb |kunjom1=Walton |isem1=Greg |awtur2=International Centre for Human Rights and Democratic Development |titlu=China's golden shield: Corporations and the development of surveillance technology in the People's Republic of China |pubblikatur=Rights & Democracy |data=2001 |paġna=5 |isbn=978-2-922084-42-9 |lingwa=en}}</ref> Hija teżerċita ġurisdizzjoni fuq aktar minn 22 [[Provinċji tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina|provinċji]], ħamsa [[Reġjuni awtonomi tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina|reġjuni awtonomi]], erba' [[Muniċipalitajiet ikkontrollati diretti tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina|muniċipalitajiet ikkontrollati diretti]] (Bejġing, [[Tianjin]], [[Shanghai]], u [[Chongqing]]), u żewġ [[Reġjun Speċjali Amministrattiv tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina|reġjuni amministrattivi speċjali]] awto-governanti ([[Ħong Kong]] u [[Makaw]]).<ref name="Ref_a">{{ċita web |url=http://en.wikisource.org/wiki/Sino-British_Joint_Declaration |titlu=Joint Declaration of the Government of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland and the Government of the People's Republic of China on the Question of Hong Kong |data=1984 |lingwa=en}}</ref> Ir-RPĊ issostni wkoll lit-[[Żona ħielsa tar-Repubblika taċ-Ċina|Tajwan]] – li hija kkontrollata mir-[[Repubblika taċ-Ċina]] (RTĊ), entità politika separata – li hija t-[[Provinċja Tajwan (Repubblika Popolari taċ-Ċina)|23 provinċja]], talba kontroversjali minħabba l-kumpless [[status politiku tat-Tajwan]] u l-[[Gwerra Ċivili Ċiniża]] mhux solvuta. Fruntieri totali taċ-Ċina: 22,457 km, pajjiżi tal-fruntiera (14): Afganistan 91 km; Bhutan 477 km; Burma 2,129 km; Indja 2,659 km; Każakstan 1,765 km; Korea ta' Fuq 1,352 km; Kirgiżistan 1,063 km; Laos 475 km; Mongolja 4,630 km; Nepal 1,389 km; Pakistan 438 km; Ir-Russja (il-grigal) 4,133 km u r-Russja (il-majjistral) 46 km; Taġikistan 477 km; Vjetnam 1,297 km. Iċ-Ċina hija t-tieni l-aktar pajjiż popolat fid-dinja minn Awwissu 2022. Qabel dik id-data iċ-Ċina kienet l-ewwel pajjiż l-aktar popolat fid-dinja. == Etimoloġija == Matul l-istorja tagħhom, iċ-Ċiniżi użaw diversi ismijiet biex jirreferu għal pajjiżhom. Illum, l-aktar wieħed użat minn dawn huwa 中国 / 中國, ''zhōngguó'' (ippronunzjat /tʂʊŋ˥kwɔ˧˥/). Meta kkunsidraw it-twaqqif ta’ repubblika, Sun Yat-sen u sħabu ma ridux jużaw it-terminu "zhōngguó," għalkemm komuni, għax kien użat mill-potenzi tal-Punent; riedu saħansitra inqas "''Shina''" (支那), terminu riduttiv użat mill-Ġappuniżi matul il-Gwerer Sino-Ġappuniżi, mgħaddsa fil-kolonjaliżmu, li jinstab fit-traskrizzjoni Ċiniża ta’ Indochina (印度支那, Yìndù zhīnà). Fl-aħħar iddeċidew li jgħaqqdu l-karattri "''zhōng''" (中) u "''huá''". == Il-politika dwar l-isem == Ir-Repubblika Popolari taċ-Ċina spiss tissejjaħ "iċ-Ċina", għalkemm ir-Repubblika taċ-Ċina ([[Tajwan]]) tuża wkoll dan l-isem fil-kostituzzjoni tagħha tal-1947. Ir-Repubblika Popolari taċ-Ċina hija wkoll miktuba b'ittra kapitali. Jinkiteb 中華人民共和國 biċ-Ċiniż Tradizzjonali, 中华人民共和国 biċ-Ċiniż Simplifikat, u ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó'' bil-Pinyin. == Storja == '''<big>Preistorja</big>''' Mill-perjodu Neolitiku 'l quddiem, fiċ-Ċina eżistew soċjetajiet organizzati u stabbiliti, li jipprattikaw l-agrikoltura u t-trobbija tal-annimali. Il-kultivazzjoni tar-ross dehret madwar is-sena 5000 QK. Għalkemm instabu oġġetti tal-bronż fis-sit tal-kultura Majiayao (bejn is-2700 u t-2300 QK), huwa ġeneralment aċċettat li l-Età tal-Bronż fiċ-Ċina bdiet madwar is-sena 2100 QK, matul id-[[dinastija Xia]]. Madankollu, kien taħt id-[[dinastija Shang]] (1766 sa 1122 QK) li x-xogħol tal-bronż laħaq l-iżvilupp sħiħ tiegħu. '''<big>Storja Antika</big>''' L-istorja taċ-Ċina tal-qedem tibda madwar is-sena 1300 QK. Wara d-dinastiji bikrija, bħal [[Dinastija Xia|Xia]], [[Dinastija Shang|Shang]], u [[Dinastija Zhou|Zhou]], li okkupaw biss il-parti ċentrali tal-pajjiż, l-unifikatur kbir taċ-Ċina kien l-Imperatur [[Qin Shi Huang]], fundatur tad-[[dinastija Qin]] (li tat isimha liċ-Ċina) fis-sena 221 QK, u wkoll tal-[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]]. Iċ-Ċina mbagħad saret żona vasta u relattivament unifikata, kemm politikament kif ukoll lingwistikament, b'kultura avvanzata, li qabżet il-bqija tad-dinja f'ħafna oqsma bħall-arti, il-mediċina, u t-teknoloġija. L-[[Armata tat-Terrakotta|Armata tat-Terracotta]], li l-mawżolew tagħha għadu wieqaf illum ħdejn [[Xi'an]], ġiet skoperta fl-1974<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Ħajt il-Kbir taċ-Ċina|url=https://mt.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%A6ajt_il-Kbir_ta%C4%8B-%C4%8Aina&oldid=322270|data-aċċess=2026-09-04|lingwa=mt|data=2025-03-27|iktar=Page Version ID: 322270}}</ref>. Taħt id-dinastiji Han (206 QK–220 WK), Tang (618–907), u Song (960–1279), il-pajjiż esperjenza perjodi twal ta’ paċi, li matulhom iċ-Ċina setgħet titqies bħala waħda mill-aktar nazzjonijiet importanti fid-dinja, mhux biss għall-popolazzjoni tagħha, bejn wieħed u ieħor ugwali għal dik tal-[[Ewropa]], iżda wkoll għall-innovazzjonijiet tagħha, partikolarment taħt id-dinastiji [[DinastijaTang|Tang]] u [[Dinastija Song|Song]]. Kien matul dan il-perjodu li ġiet stabbilita t-Triq tal-Ħarir: iċ-Ċiniżi jiddataw il-ftuħ tagħha għall-vjaġġ ta’ Zhang Qian bejn il-138 u l-126 QK, iżda t-Triq tal-Ħarir żviluppat primarjament taħt id-dinastija Han. Din ippermettiet l-istabbiliment ta’ kuntatti, inizjalment indiretti, mal-biċċa l-kbira tal-imperi kbar tad-Dinja l-Qadima, u anke sal-[[Ewropa]] (il-Ktieb tal-Han ta’ wara jsemmi l-Imperu Ruman, imsejjaħ Da Qin). Bejn dawn id-dinastiji brillanti, madankollu, iċ-Ċina esperjenzat perjodi turbolenti, inklużi perjodi ta’ gwerra ċivili li matulhom l-unità tagħha ġiet imfixkla. Dan kien partikolarment minnu għall-perjodu bejn il-waqgħa tad-dinastija Han fis-sena 220 WK u t-tfaċċar tat-Tliet Renji, sal-581, meta d-dinastija Sui reġgħet għaqqdet iċ-Ċina, u wittiet it-triq għad-[[dinastija Tang]]. Bl-istess mod, perjodu ta’ taqlib, il-Ħames Dinastiji u l-Għaxar Renji, separaw id-[[dinastija Tang]] mid-[[dinastija Song]], li matulha l-kultura Ċiniża ffjorixxet fl-aqwa tagħha. '''Invażjoni Mongola: Id-Dinastija Yuan''' Wara t-trawma tal-[[invażjoni Mongola]] mill-werrieta ta’ [[Genghis Khan]], id-[[dinastija Yuan]] ħatfet il-poter fit-Tramuntana taċ-Ċina fl-1234 u pproklamat is-sovranità tagħha fuq iċ-Ċina fl-1271, minkejja r-reżistenza ħarxa tad-[[dinastija Song]] fin-Nofsinhar taċ-Ċina sal-1279. Fl-1274, l-Imperatur Kublai Khan ġabar flotta formidabbli biex jikkonkwista l-Ġappun, iżda din ġiet parzjalment meqruda minn tifun. Fl-1281, huwa ġedded dan it-tentattiv, li ġie mfixkel minn tifun ieħor, imlaqqam Kamikaze ("riħ tal-allat"). Sal-aħħar tas-seklu 13, l-[[Ewropa]] kienet taf ftit li xejn dwar iċ-Ċina, li magħha kienet konnessa indirettament permezz tat-Triq tal-Ħarir, li tulha vvjaġġaw bosta intermedjarji u negozjanti, u żammew l-għarfien limitat tagħhom tar-rotta sigriet. '''Dinastija Ming (Han)''' [[Dinastija Han]] ġdida reġgħet kisbet il-poter fl-1368; din kienet id-dinastija Ming, li stinkat biex terġa’ tikseb il-glorja tal-passat, għalkemm mingħajr ma reġgħet kisbet id-dinamiżmu tagħha. Fl-1405, iċ-Ċina ħejjiet għal waħda mill-akbar esplorazzjonijiet marittimi tal-Medju Evu bil-kostruzzjoni tal-“Flotta l-Kbira,” li kienet se teħodha, permezz ta’ seba’ spedizzjonijiet immexxija mill-Ammirall Zheng He, lejn Java, Ceylon, u mbagħad l-[[Afrika tal-Lvant]]. Traċċi tad-DNA tagħhom instabu f’popolazzjonijiet moderni (għalkemm l-antenati tagħhom marbuta mal-ispedizzjonijiet ta’ Zheng He mhumiex stabbiliti għalkollox). '''Invażjoni Manċurjana: id-dinastija Qing''' Fl-1644, dinastija ġdida "mhux Han", din id-darba Manċurjana, dixxendenti minn tribujiet li kienu nomadi fis-Siberja tal-Lvant u kienu stabbilew ruħhom fit-tramuntana ta' [[Beijing]] (fir-reġjun ta' Gehol), ħatfet it-tron taċ-Ċina u waqqfet id-[[dinastija Qing]], il-qofol tax-xogħol ta' Nurhachi, il-fundatur veru ta' din in-nisel. Din intemmet wara r-Rivoluzzjoni tal-1911, li wasslet għall-proklamazzjoni tar-Repubblika taċ-Ċina minn Dr. [[Sun Yat-sen]] fl-1 ta' Jannar 1912, u l-abdikazzjoni tal-Imperatur Puyi, "l-aħħar imperatur", fi Frar tal-istess sena. '''<big>It-Twelid taċ-Ċina Moderna</big>''' '''Gwerer tal-Oppju u Trattati Inugwali''' Matul ir-Rivoluzzjoni Industrijali li bdiet fir-Renju Unit, iċ-Ċina Qing għalqet lilha nnifisha għall-influwenza barranija. Dan bla dubju kkontribwixxa, f'kuntest ta' globalizzazzjoni tal-kummerċ u imperjaliżmu kolonjali, għat-tnaqqis ekonomiku u teknoloġiku tagħha. Wara [[l-Gwerer tal-Oppju]] (1839 u 1856), it-Trattati Inugwali ġiegħlu lill-Imperu Qing jaqsam it-territorju tiegħu f'żoni ta' influwenza assenjati lit-Tmien Armati Barranin Alleati, li kienu miftuħa mingħajr kundizzjonijiet għall-kummerċ barrani. Il-Ġermanja, pereżempju, iddominat lil Shandong, u Franza lil Yunnan. L-ekonomija tal-pajjiż, ibbażata fuq il-kummerċ tal-oppju, ġiet imħassra, u l-awtonomija politika tiegħu ġiet effettivament abolita. Fl-1851, bdiet ir-[[Ribelljoni ta' Taiping]], imħeġġa mit-twemmin ta' soċjetajiet sigrieti fin-nofsinhar taċ-Ċina u li kienet tappoġġja moviment għal riformi radikali. Organizzata ħażin, l-armata ta' Taiping ġiet megħluba fl-1864 bl-appoġġ tat-truppi Franko-Brittaniċi. Bejn l-1884 u l-1885, il-Gwerra Sino-Franċiża poġġiet lil [[Franza]] kontra l-Imperu Qing għall-kontroll ta' [[Tonkin]], stat vassall tradizzjonali taċ-Ċina. Minkejja r-rebħa Ċiniża f'Bang Bo, li wasslet għall-waqgħa tal-gvern ta' [[Jules Ferry]], il-kunflitt intemm bit-Trattat ta' Tianjin fl-1885. Permezz ta' dan it-trattat, [[Beijing]] irrikonoxxiet il-protettorat Franċiż fuq [[Annam]] u [[Tonkin]], u b'hekk temm is-sovranità tagħha ta' sekli sħaħ fuq il-[[Vjetnam]]. Matul [[l-Ewwel Gwerra Sino-Ġappuniża]] (1894-1895), il-[[Ġappun]] għeleb lit-truppi imperjali u akkwista lil [[Tajwan]] u l-Gżejjer Penghu permezz tat-Trattat ta' Shimonoseki. Fl-1898, ir-[[Renju Unit]] kiseb konċessjoni ta' 99 sena tat-Territorji l-Ġodda (inklużi New Kowloon u Lantau). Ir-[[Renju Unit]], ir-[[Russja]], il-[[Ġappun]], [[Franza]], il-[[Ġermanja]], u l-[[Belġju]] ħadu vantaġġ mill-istat dejjem jikber ta' negliġenza tal-pajjiż biex jespandu l-isferi ta' influwenza rispettivi tagħhom. '''Repubblika taċ-Ċina''' Ir-rivoluzzjoni faqqgħet fl-1911. Taħt pressjoni minn intellettwali u politiċi progressivi, ittieħdet id-deċiżjoni li jiġi stabbilit reġim repubblikan, u r-Repubblika taċ-Ċina ġiet proklamata fi Frar 1912 minn [[Sun Yat-sen]], il-mexxej tal-partit nazzjonalista Kuomintang. L-Imperatur Puyi, li kellu sitt snin, abdika, peress li l-poter kien essenzjalment f'idejn l-Imperatriċi Dowager Cixi. [[Yuan Shikai]], li sar president, ipprova jirrestawra l-imperu taħt il-kontroll tiegħu stess fl-1915. Il-mewt tiegħu fl-1916 ikkontribwiet għall-kaos ekonomiku u politiku tal-pajjiż: il-Konferenza tal-Paċi ta' Pariġi fl-1919 tat lil [[Shandong]], li kienet ġiet iddikjarata mill-[[Ġermanja]] li kienet għadha kif tilfet, lill-[[Ġappun]]. Il-Moviment tar-Raba' ta' Mejju tal-1919 faqqa' bi protesta. Fl-1921, il-[[Partit Komunista Ċiniż]] twaqqaf f'[[Shanghai]]. Sadanittant, [[Sun Yat-sen]] kien intensifika l-kuntatti u t-talbiet tiegħu għall-għajnuna mill-[[Unjoni Sovjetika]] li kienet għadha kif bdiet. Fl-1923, huwa stabbilixxa l-Akkademja Militari ta' Huangpu f'[[Guangzhou]], maħsuba biex tħarreġ armata Ċiniża moderna; [[Chiang Kai-shek]] ħa l-kmand tagħha. Mal-mewt ta' [[Sun Yat-sen]] fl-1925, [[Chiang Kai-shek]] mexxa b'suċċess l-Ispedizzjoni tat-Tramuntana, billi ħa lura n-nofs tat-tramuntana tal-pajjiż mill-kmandanti tal-gwerra. F'April 1927, huwa pproklama lil Nanjing bħala l-kapitali, u b'hekk beda l-perjodu magħruf bħala d-Deċennju ta' [[Nanjing]]. Fl-istess ħin, huwa kiser l-alleati komunisti tiegħu, u beda dan il-qsim bil-[[Massakru ta' Shanghai]], li mmarka l-bidu tal-Gwerra Ċivili Ċiniża. Il-kapitali komunista, [[Wuhan]], ġiet maqbuda mill-ġdid fl-1928 mill-Armata Rivoluzzjonarja Nazzjonali tal-Kuomintang: il-Kuomintang kiseb kontroll nominali tal-pajjiż kollu u kiseb rikonoxximent internazzjonali. Fl-aħħar tal-1931, [[Mao Zedong]] ipproklama r-Repubblika Sovjetika Ċiniża f'[[Ruijin]]. Fl-aħħar tal-1934, imkeċċi mill-armata ta' [[Chiang Kai-shek]], beda l-Marċ Twil (12,500 kilometru), u ħarab lejn it-tramuntana b'100,000 raġel, inklużi 86,000 suldat tal-[[Armata l-Ħamra]]. Fl-aħħar tal-1935, hu u l-għexieren ta' eluf ta' superstiti stabbilew ruħhom f'[[Yan'an]]. Fl-1932, ir-renju pupazz ta' Manchukuo, li Pu Yi kien il-ħakkiem nominali tiegħu, kien ġie stabbilit mill-Ġappuniżi fil-Manchuria, u dan naqqas b'mod sinifikanti l-appoġġ industrijali tal-Kuomintang. Fis-sajf tal-1937, l-invażjoni massiva tal-[[Ġappun]] fiċ-Ċina tal-Lvant wasslet għat-[[It-Tieni Gwerra Sino-Ġappuniża|Tieni Gwerra Sino-Ġappuniża]]. Mhedded mill-[[okkupazzjoni Ġappuniża]] u l-irvellijiet fi ħdanu, il-Partit Nazzjonalista alleat ruħu mal-Komunisti kontra l-invażuri. Imwaqqfa għall-agħar bil-[[Massakru ta' Nanking]] f'Diċembru 1937 u l-bosta atroċitajiet kontra ċ-ċivili, il-ġlieda kontra l-Ġappuniżi saħħet din l-alleanza sal-1940, meta l-kunflitti bejn il-komunisti u n-nazzjonalisti reġgħu bdew episodikament. Mill-1940 sal-1945, Gvern Nazzjonali riorganizzat tar-Repubblika taċ-Ċina, stabbilit minn Wang Jingwei, l-eks rivali ta' [[Chiang Kai-shek]] fi ħdan il-Kuomintang u eks kap tal-gvern tar-[[Tajwan|Repubblika taċ-Ċina]] mill-1932 sal-1935, ikkollabora mal-okkupanti Ġappuniżi. Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] pprovdew għajnuna finanzjarja massiva lill-Kuomintang bħala parti mill-isforz tal-gwerra kontra l-Ġappuniż; it-trattati mhux ugwali ġew aboliti mill-Amerikani u l-Ingliżi fl-1943. Fi Frar 1945, il-Konferenza ta' Yalta awtorizzat lill-[[Unjoni Sovjetika]], bil-ftehim taċitu tal-[[Partit Komunista Ċiniż]], biex tkeċċi l-armata Ġappuniża mill-Manċurja. Fl-1947, l-għajnuna Amerikana, li ma kinitx effettiva, waqfet. Sal-1948, it-truppi tal-Kuomintang kienu demoralizzati, eżawriti mill-gwerra kontra l-Ġappuniżi u l-korruzzjoni tal-Partit Nazzjonalista. Mir-Repubblika Sovjetika taċ-Ċina Jiangxi, u speċjalment wara l-istabbiliment tiegħu f'[[Yan'an]], [[Mao Zedong]] kien kiser il-prinċipji tradizzjonali [[Marxisti-Leninisti]], ibbażati fuq rivoluzzjonijiet urbani mmexxija mill-klassi tal-ħaddiema. Fit-territorji li okkupa, huwa ħeġġeġ għar-riforma tal-art, wettaq gwerra tal-gwerillieri tal-bdiewa, u ġabar flimkien il-mases rurali. Sa Jannar 1949, il-moviment tiegħu kien rebaħ il-maġġoranza tal-pajjiż, u [[Beijing]] inqabdet mingħajr ġlieda mill-[[Armata tal-Liberazzjoni tal-Poplu]]; reġgħet saret il-kapitali taċ-Ċina. Bejn April u Novembru, ħafna mill-bliet l-oħra waqgħu f'idejn il-Komunisti mingħajr wisq reżistenza<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/biography/Mao-Zedong|titlu=Mao Zedong {{!}} Biography & Facts {{!}} Britannica|data=2026-08-28|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. Fl-1949, il-Komunisti lestew il-konkwista tagħhom taċ-Ċina kontinentali (u temmew ir-rebħa tagħhom fl-1950 bil-qbid tal-[[Gżira Hainan]]). Il-partitarji tal-Kuomintang irtiraw lejn it-[[Tajwan]] u ftit gżejjer f'[[Fujian]]. Huma żammew il-gvern tagħhom hemmhekk taħt l-isem tar-Repubblika taċ-Ċina. Dan il-gvern, ibbażat fit-[[Tajwan]], inizjalment kien l-uniku stat Ċiniż rikonoxxut mill-pajjiżi tal-Punent u żamm is-siġġu taċ-Ċina fin-[[Ġnus Magħquda|NU]] sal-1971, meta ġie sostitwit mir-Repubblika Popolari taċ-Ċina<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Chinese Communist Party|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Chinese_Communist_Party&oldid=1373023118|data-aċċess=2026-09-04|lingwa=en|data=2026-09-03|iktar=Page Version ID: 1373023118}}</ref>. '''<big>Storja tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina</big>''' Fl-1 ta' Ottubru 1949, [[Mao Zedong]] ipproklama t-twaqqif tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina, li ħadet post ir-Repubblika taċ-Ċina, fi [[Pjazza Tiananmen]], [[Beijing]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/biography/Mao-Zedong|titlu=Mao Zedong {{!}} Biography & Facts {{!}} Britannica|data=2026-08-28|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. Il-gvern il-ġdid kellu l-għan li jistabbilixxi ordni ekonomiku u soċjali ġdid, ispirat mill-mudell [[Sovjetiku]] u adattat għar-realtajiet Ċiniżi. Inizjalment, iffukat fuq il-bini mill-ġdid ta' pajjiż devastat, illimita ruħu għal riformi relattivament moderati, immudellati fuq dawk li diġà kienu implimentati fil-fortizzi preċedenti tiegħu matul il-gwerra ċivili. Madankollu, il-pass tar-riformi aċċellera malajr, u ħafna nies suspettati li ma kkooperawx mar-reġim ġew eżegwiti. Fl-1950, iċ-Ċina nediet attakk militari fuq it-[[Tibet]]. F'Ottubru 1950, appoġġjat b'mod attiv lill-[[Korea ta' Fuq]] fil-kunflitt tagħha mal-[[Korea t'Isfel]], billi bagħtet 1,700,000 "voluntier" biex jiġġieldu kontra l-forzi Amerikani u tan-[[Ġnus Magħquda|NU]]. Fl-1957, billi rrikonoxxa n-nuqqasijiet tar-reġim, [[Mao Zedong|Mao]] nieda l-Kampanja tal-Mitt Fjuri, fejn stieden lill-popolazzjoni biex tinvolvi ruħha f'dibattitu kritiku. Il-kritika espressa mill-intelletwali xi kultant kienet ħarxa ħafna u inkwetat lill-partit. Il-partit wieġeb b'"kampanja kontra l-lemin" u, fl-1958, nieda l-Qabża l-Kbira 'l Quddiem, mobilizzazzjoni vasta għall-modernizzazzjoni ekonomika li rriżultat f'ġuħ responsabbli għal 15 sa 30 miljun mewt. Minn dan il-punt 'il quddiem, [[Mao Zedong|Mao]], li ffaċċja oppożizzjoni qawwija minn xi wħud mill-aktar uffiċjali prominenti tal-partit, tilef l-awtorità tiegħu. Politiki ekonomiċi ġodda ġew implimentati taħt il-presidenza ta' [[Liu Shaoqi]]<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=History of Tibet|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=History_of_Tibet&oldid=1360861709|data-aċċess=2026-09-04|lingwa=en|data=2026-06-24|iktar=Page Version ID: 1360861709}}</ref>. Fl-1966, [[Mao Zedong|Mao]] nieda r-Rivoluzzjoni Kulturali, li ppermettietlu jirritorna għall-poter billi ġabar liż-żgħażagħ tal-pajjiż kontra l-eliti tal-partit li dak iż-żmien kienu fil-poter. Segwa perjodu ta’ kaos. Is-sitwazzjoni ġiet gradwalment ikkontrollata minn [[Zhou Enlai]]. Ftit wara l-mewt ta’ [[Mao Zedong|Mao]], [[Deng Xiaoping]], meqjus bħala l-mexxej tar-riformaturi, irnexxielu jitla’ fil-poter. Wara dan, l-armla ta’ [[Mao Zedong|Mao]], [[Jiang Qing]], u l-assoċjati tagħha, il-Gang of Four, ġew arrestati u mressqa quddiem il-qorti, u l-gvern beda riformi ekonomiċi. F'Diċembru 1978, fil-11-il [[Kumitat Ċentrali tal-Partit Komunista taċ-Ċina]], il-mexxejja Ċiniżi ħabbru li kienu se jinkoraġġixxu l-kooperazzjoni ekonomika ma' pajjiżi oħra u jfittxu li jakkwistaw l-aktar teknoloġiji u tagħmir avvanzati fid-dinja. Din il-bidla fil-politika mmarkat il-bidu tal-politika ta' ftuħ taċ-Ċina, bil-kunċett ġdid ta' "ekonomija tas-suq soċjalista". Il-pajjiż qed jadotta gradwalment ekonomija tas-suq u qed jintegra ruħu dejjem aktar fis-sistema ekonomika liberali globali. Fl-2001, ingħaqad mal-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ. Madankollu, il-Partit Komunista Ċiniż iżomm kontroll politiku esklussiv u jżomm il-politika soda tiegħu lejn gruppi li jheddu l-eġemonija tiegħu. Dawn l-avversarji huma primarjament nies minn ċerti minoranzi (notevolment mit-[[Tibet]] u [[Xinjiang]]), xi Ċiniżi Han mill-klassi urbana, jew dissidenti li jgħixu barra mill-pajjiż. Il-kwistjoni tad-drittijiet tal-bniedem tibqa' waħda mill-aktar suġġetti sensittivi li jikkonċernaw ir-Repubblika Popolari taċ-Ċina fl-opinjoni pubblika tal-Punent<ref>{{Ċita web|url=https://www.stella-cooker.com/development-history/|titlu=Development History|kunjom=gd-admin|sit=https://www.stella-cooker.com/|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. Filwaqt li kkundanna l-ksur tad-drittijiet tal-bniedem, ir-repressjoni tal-protesti fi [[Pjazza Tiananmen]] tal-4 ta' Ġunju 1989 wasslet għal embargo fuq l-armi fuq iċ-Ċina. L-[[Unjoni Ewropea]] fittxet li tneħħi dan l-embargo fl-2005. Ir-Repubblika Popolari taċ-Ċina qed issir dejjem aktar influwenti politikament madwar id-dinja. Mill-2010, hija t-tieni l-akbar ekonomija fid-dinja, wara l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] (u l-[[Unjoni Ewropea]])<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/natural-disaster-on-the-tibet-nepal-border/|titlu=Natural disaster on the Tibet-Nepal border|kunjom=Amaira|isem=Ruth|data=2026-08-27|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. == Ġeografija == Iċ-Ċina hija t-tielet jew ir-raba' l-akbar pajjiż fid-dinja wara r-[[Russja]], il-[[Kanada]], u, skont il-metodu ta' kalkolu użat, l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] (inkluża l-[[Alaska]]). Jekk tiġi kkunsidrata biss iż-żona tal-art (esklużi l-lagi u x-xmajjar), iċ-Ċina hija t-tieni l-akbar pajjiż wara r-[[Russja]]. Iċ-Ċina tinsab fil-qalba tal-[[Asja]]. Taqsam fruntieri tal-art ma' 14-il pajjiż, u dan jagħmilha, flimkien mar-[[Russja]], il-pajjiż bl-aktar ġirien fid-dinja. Il-ġirien tagħha huma: il-[[Vjetnam]] u l-[[Laos]] fin-nofsinhar, il-[[Burma|Myanmar]] fin-nofsinhar-lbiċ, il-[[Butan]] u n-[[Nepal]] fil-punent-lbiċ, l-Indja fil-punent-lbiċ u fil-punent, il-[[Pakistan]], l-[[Afganistan]], it-[[Taġikistan]], u l-[[Kirgiżistan]] fil-punent-majjistral, il-[[Każakistan]] fil-majjistral, il-[[Mongolja]] fit-tramuntana, ir-[[Russja]] fil-grigal, u l-[[Korea ta' Fuq]] fil-lvant-grigal. Iċ-Ċina għandha fruntiera tal-art totali ta' 22,117 km, l-itwal fid-dinja. Iċ-Ċina taqsam ukoll fruntieri marittimi mal-[[Korea t'Isfel]], il-[[Ġappun]], u l-[[Filippini]]. Iċ-Ċina tiftaħar b'diversità vasta ta' pajsaġġi, li tirrifletti d-daqs immens tal-pajjiż. Fil-lvant, wieħed isib pjanuri kbar u popolati b'mod dens. Fit-tramuntana, il-Mongolja ta' Ġewwa għandha klima semi-deżertika, li tinkludi d-Deżert ta' Gobi. Iċ-Ċina tan-Nofsinhar hija kkaratterizzata minn għoljiet immewġin u firxiet żgħar ta' muntanji u klima tropikali. Lejn il-punent tinsab id-Deżert ta' Taklamakan (wieħed mill-aktar deżerti niexfa fid-dinja) u l-Plateau tat-Tibet, l-ogħla plateau fid-dinja. Il-Muntanja [[Everest]], l-ogħla muntanja fid-dinja (8,849 m), tinsab fuq dan il-plateau. == Klima == Il-klima tvarja ħafna minn reġjun għal ieħor minħabba d-daqs kbir tal-pajjiż u t-topografija kumplessa tiegħu: fit-tramuntana, klima xotta b'xtiewi ħorox; fiċ-ċentru, klima aktar moderata; fin-nofsinhar, klima subtropikali umda, ikkaratterizzata mill-[[monsun]]. == Ekonomija == Fi tmiem is-seklu 20 u l-bidu tas-seklu 21, l-iżvilupp ekonomiku taċ-Ċina kien fost l-aktar mgħaġġla fid-dinja, b'rata medja ta' tkabbir annwali ta' 9.8% fuq 25 sena. Bejn l-1980 u l-2007, il-PDG tagħha żdied bi 12.7 darba. Fl-2013, it-tkabbir taċ-Ċina laħaq is-7.7%. Ir-Repubblika Popolari taċ-Ċina ilha membru tal-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ (WTO) mill-11 ta' Diċembru 2001. It-tkabbir taċ-Ċina huwa primarjament immexxi mill-esportazzjonijiet. Iċ-Ċina saret l-akbar esportatur ta' oġġetti fid-dinja fl-2010. Sal-2023, il-maġġoranza ta' dawn l-esportazzjonijiet kienu destinati għall-[[Unjoni Ewropea]] (14.8%), l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] (14.8%), [[Ħong Kong]] (8.2%), u l-[[Ġappun]] (4.7%). Iċ-Ċina żżomm surplus kummerċjali ma' numru kbir ta' pajjiżi. Il-punti sodi tal-esportazzjonijiet Ċiniżi huma t-tessuti, it-tratturi agrikoli, il-ġugarelli, il-kameras, il-laptops, it-televiżjonijiet, il-magni tal-ħasil u l-azzar. Fl-2025, iċ-Ċina kienet ikklassifikata fl-10 post fl-indiċi globali tal-innovazzjoni<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Economy of China|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Economy_of_China&oldid=1372367975|data-aċċess=2026-09-04|lingwa=en|data=2026-08-31|iktar=Page Version ID: 1372367975}}</ref>. '''<big>Enerġija</big>''' [[Stampa:ThreeGorgesDam-China2009.jpg|nofs|daqsminuri|Id-[[diga tat-Three Gorges]], fil-[[provinċja ta' Hubei]], hija l-akbar diga fid-dinja u l-akbar ġeneratur tal-elettriku.]] Iċ-Ċina saret it-tielet l-akbar konsumatur tal-elettriku fid-dinja wara l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] u l-[[Unjoni Ewropea]]. Il-konsum per capita, ta’ madwar 3,400 kWh fis-sena (meta mqabbel ma’ aktar minn 13,000 kWh/capita/sena fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]), qed jikber b’rata mgħaġġla ħafna. Il-qtugħ tad-dawl u r-razzjonament huma frekwenti fil-pajjiż. Madankollu, 76 GW (180% tal-produzzjoni tar-[[Renju Unit]]) ġew miżjuda mal-grid tal-enerġija fl-2011 u l-2012. Il-produzzjoni tal-elettriku aktar minn ittriplikat bejn l-1990 u l-2004. L-Aġenzija Internazzjonali tal-Enerġija (IEA) tbassar li din il-produzzjoni se tirdoppja fl-għaxar snin li ġejjin. Madwar 75% ta’ dan l-elettriku huwa ġġenerat minn impjanti tal-enerġija li jaħdmu bil-faħam li jniġġsu ħafna (li jarmu CO2 u materja partikulata). Il-faħam huwa mistenni li jkompli jiddomina s-settur tal-elettriku Ċiniż. Skont l-MIT, iċ-Ċina qed tibni l-ekwivalenti ta’ żewġ impjanti tal-enerġija ġodda li jaħdmu bil-faħam kull ġimgħa, kull wieħed b’kapaċità ta’ 500 megawatt. Fl-2019, il-kapaċità tal-impjanti tal-enerġija Ċiniżi li jaħdmu bil-faħam laħqet kważi 1,000 GW (meta mqabbla ma’ ftit aktar minn 500 GW fl-2005)<ref>{{Ċita web|url=https://en.ceec.net.cn/|titlu=中国能源建设股份有限公司英文站|sit=en.ceec.net.cn|data-aċċess=2026-09-04}}</ref><ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=China Energy Engineering Corporation|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=China_Energy_Engineering_Corporation&oldid=1359485195|data-aċċess=2026-09-04|lingwa=en|data=2026-06-15|iktar=Page Version ID: 1359485195}}</ref>. Madankollu, fl-2009, iċ-Ċina saret it-tielet l-akbar produttur ta’ enerġija mir-riħ fid-dinja b’kapaċità installata ta’ 20 GW, wara l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] u l-[[Ġermanja]]. Saret in-numru wieħed fid-dinja fl-2013 b’aktar minn 36 GW installati. Sal-2020, [[Beijing]] immirat li l-enerġija rinnovabbli tirrappreżenta 15% tat-taħlita tal-enerġija tagħha. Immexxija minn dawn il-ħtiġijiet taż-żejt u l-gass, iċ-Ċina qed tfittex li tiżgura l-provvisti taż-żejt tagħha: ir-[[Russja]], ċerti pajjiżi Afrikani, l-[[istati tal-Golf]], u l-[[Iran]] huma l-fornituri tagħha. Pereżempju, iċ-Ċina qed tinvesti kważi ħmistax-il biljun ewro biex tibni pipeline taż-żejt u pipeline tal-gass (twila 2,380 u 2,800 kilometru, rispettivament) biex tittrasporta ż-żejt u l-gass mill-[[Bajja ta’ Bengal]] sa [[Kunming]] f’[[Yunnan]], permezz tal-[[port ta’ Kyaukpyu]]. L-iżvilupp ta’ għelieqi ġodda taż-żejt fin-nofsinhar tal-pajjiż mhux se jkun biżżejjed biex jissodisfa d-domanda, u l-kontroll tal-isfruttament fil-Baħar taċ-Ċina tan-Nofsinhar qed isir imperattiv strateġiku. Barra minn hekk, l-effiċjenza ekonomika tal-enerġija kkunsmata hija fost l-aktar baxxa fid-dinja, b’wieħed mill-aktar proporzjonijiet baxxi tal-PDG għal kull tunnellata ta’ żejt. '''Xjenza u teknoloġija''' Iċ-Ċina, l-akbar ekonomija fid-dinja għal ħafna mill-istorja tagħha, kienet il-post fejn twieldu bosta invenzjonijiet u skoperti xjentifiċi, inklużi l-karta, l-istampar, il-boxxla, u l-porvli. Mill-era tar-riforma 'l hawn, iċ-Ċina segwiet żvilupp teknoloġiku mgħaġġel. Għamlet passi sinifikanti fl-intelliġenza artifiċjali, ir-robotika, u l-bijoteknoloġija, filwaqt li l-amministrazzjoni ta' Xi Jinping tat prijorità lit-teknoloġiji ekoloġiċi u t-tnaqqis tad-dipendenza teknoloġika taċ-Ċina. Fis-snin 2020, enfasizzat it-tmexxija teknokratika, billi ppromwoviet esperti xjentifiċi għal pożizzjonijiet għolja ta' tmexxija nazzjonali filwaqt li poġġiet kumpaniji privati kbar tat-teknoloġija bħal [[Tencent]] u [[Alibaba]] taħt kontroll tal-istat. It-tensjonijiet ġeopolitiċi wasslu lill-[[Ewropa]] u lill-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] biex jirrestrinġu l-aċċess taċ-Ċina għat-teknoloġiji tagħhom, partikolarment is-semikondutturi, u biex jimponu sanzjonijiet fuq il-kumpanija tat-telekomunikazzjoni u l-elettronika [[Huawei]]. Minn mindu tniedi l-ewwel satellita tagħha fl-1970, iċ-Ċina żammet programm spazjali attiv. Wara l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] u l-[[Unjoni Sovjetika]], saret it-tielet pajjiż li nieda satellita fl-orbita b'mod indipendenti, u fl-2003, it-tielet wieħed li bagħat astronawti fl-orbita. Il-programm ta' esplorazzjoni lunari taċ-Ċina bagħat diversi landers robotiċi lejn il-Qamar, il-programm ta' esplorazzjoni planetarja taċ-Ċina bagħat lander u rover lejn [[Marte (pjaneta)|Mars]], u l-istazzjon spazjali Tiangong ospita missjonijiet bl-ekwipaġġ f'orbita baxxa tad-Dinja mill-2021<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Wu|isem1=Ji|data=2024|titlu=A Brief History of Space Science in China|url=https://bcas.edpsciences.org/articles/bcas/full_html/2024/01/bcas2024012/bcas2024012.html|rivista=Bulletin of the Chinese Academy of Sciences|lingwa=en|volum=38|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260910224851/https://bcas.edpsciences.org/articles/bcas/full_html/2024/01/bcas2024012/bcas2024012.html|arkivju-data=2026-09-10|access-date=2026-09-17|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://link.springer.com/journal/11432|titlu=Client Challenge|sit=link.springer.com|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. == Trasport == It-trasport fiċ-Ċina, partikolarment it-trasport bil-ferrovija u bl-ajru, kien is-suġġett ta’ investiment konsiderevoli (aktar minn US$2 triljun mill-aħħar tas-snin disgħin), immexxi minn impenn qawwi mill-gvern, għall-kuntrarju tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], biex joħloq netwerk ferrovjarju nazzjonali ta’ veloċità għolja ta’ prestazzjoni għolja. Mill-2009, iċ-Ċina kellha l-akbar flotta ta’ karozzi fid-dinja, b’aktar minn 280 miljun vettura fit-toroq, u qabżet lill-Istati Uniti. B’quċċata ta’ 784 manifattur, iċ-Ċina saret ukoll il-produttur ewlieni tal-karozzi fid-dinja, qabel l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], l-[[Ewropa]] u l-[[Ġappun]]. Iċ-Ċina ilha l-akbar suq tal-karozzi fid-dinja mill-2009. Ħafna bliet ewlenin għandhom sistemi ta’ subway. Is-subways ta’ [[Metro ta' Beijing|Beijing]] u [[Metro ta' Shanghai|Shanghai]] huma ż-żewġ sistemi urbani ta’ subway akbar fid-dinja. Il-megalopolis ta’ [[Shanghai]], minbarra li għandha l-akbar sistema ta’ metro fid-dinja, għandha "Transrapid", l-ewwel u l-unika linja ta’ levitazzjoni manjetika (maglev) użata kummerċjalment fid-dinja, li tgħaqqad iċ-ċentru tal-belt mal-[[Ajruport Internazzjonali ta’ Shanghai-Pudong]]. '''<big>Ivvjaġġar bl-Ajru</big>''' It-trasport bl-ajru kiber b'mod sinifikanti bl-iżvilupp ekonomiku tal-pajjiż. Bejn l-1978 u l-2012, l-għadd ta' nies li ħadu titjiriet domestiċi żdied minn 2.3 miljun għal 317-il miljun, żieda ta' 138 darba. L-[[Ajruport Internazzjonali ta' Beijing Capital]] minn dakinhar sar it-tieni l-aktar ajruport traffikuż fid-dinja, wara [[Atlanta]]. F'għaxar snin biss, iċ-Ċina saret l-akbar suq għall-avjazzjoni ċivili. '''<big>Netwerk ferrovjarju</big>''' [[Stampa:CR400BF-J-0003 on Beijing-Shanghai High-speed Railway 20250821.jpg|nofs|daqsminuri|Vagun tal-ferrovija fuq il-[[linja ferrovjarja Beijing-Shanghai]] ]] Minn Lulju 2020, in-netwerk ferrovjarju tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina laħaq tul totali ta' 141,000 km, inklużi 36,000 km ta' linji ta' veloċità għolja. In-netwerk ferrovjarju ta' veloċità għolja taċ-Ċina qed jiffjorixxi: stabbilit biss fl-2007, diġà huwa l-akbar fid-dinja. Il-linja ta' veloċità għolja [[Linja ferrovjarja Beijing-Tianjin|Beijing-Tianjin]] hija twila 113.544 km, b'madwar 100 km fuq viadotti u l-aħħar 17 km fuq moll. Il-vjaġġ bejn Beijing u Tianjin jieħu 30 minuta mill-Istazzjon Ferrovjarju tan-Nofsinhar ta' [[Beijing]] sa [[Tianjin]]. L-ispiża totali tal-linja kienet ta' madwar $2 biljun. Storikament, din il-linja hija simbolika, peress li kienet l-ewwel linja fiċ-Ċina li laħqet veloċitajiet ta' 350 km/h. Il-linja ikonika ta' veloċità għolja [[Linja ferrovjarja Beijing-Shanghai|Beijing-Shanghai]] hija linja ta' veloċità għolja twila 1,318 km li tgħaqqad [[Beijing]] u [[Shanghai]]. Din il-linja ilha miftuħa għas-servizz kummerċjali mit-30 ta' Ġunju 2011. Hija servuta minn ferroviji li jivvjaġġaw b'veloċità massima ta' 350 km/h. Hija l-itwal linja ta' veloċità għolja mibnija f'fażi waħda. == Edukazzjoni == Fl-1986, iċ-Ċina stabbiliet mira fit-tul li tipprovdi disa’ snin ta’ edukazzjoni obbligatorja għat-tfal kollha. Fl-1997, ir-Repubblika Popolari kellha 628,840 skola primarja, 78,642 skola sekondarja, u 1,020 istituzzjoni ta’ edukazzjoni għolja. Fl-2002, ir-rata ta’ litteriżmu fost iċ-ċittadini Ċiniżi kienet ta’ 90.9%, b’95.1% tal-irġiel u 86.5% tan-nisa jiksbu dan. Ir-rati ta’ litteriżmu għaż-żgħażagħ Ċiniżi (ta’ bejn il-15 u l-24 sena) kienu ta’ 98.9%, 99.2%, u 98.5%, rispettivament, fl-2000. Fi Frar 2006, il-gvern żied il-miri tiegħu, billi wiegħed li jagħmel disa’ snin ta’ edukazzjoni obbligatorja kompletament bla ħlas, inklużi l-kotba u l-miżati tat-tagħlim, fil-provinċji l-ifqar tal-punent taċ-Ċina. Il-kwalità tal-universitajiet Ċiniżi tvarja konsiderevolment madwar il-pajjiż. Fl-2005, l-universitajiet bl-ogħla klassifikazzjoni fiċ-Ċina kontinentali kienu l-[[Università ta’ Peking]], l-Università ta’ Renmin taċ-Ċina, u l-Università ta’ Tsinghua f’Beijing; l-[[Università ta’ Fudan]], l-Università ta’ Shanghai Jiao Tong, u l-Università Normali taċ-Ċina tal-Lvant (ECNU) f’Shanghai; l-[[Università ta’ Xi'an Jiao Tong]]; l-[[Università ta’ Nanjing]]; l-Università tax-Xjenza u t-Teknoloġija taċ-Ċina f’Hefei; l-[[Università ta’ Zhejiang]] f’[[Hangzhou]]; u l-[[Università ta’ Wuhan]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.shanghairanking.com/rankings/bcur/2026|titlu=ShanghaiRanking's Best Chinese Universities Ranking|sit=www.shanghairanking.com|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. == Kultura == Il-valuri tradizzjonali Ċiniżi fil-parti l-kbira joriġinaw mill-verżjoni ortodossa tal-Konfuċjaniżmu, li laħaq il-quċċata tiegħu taħt id-[[dinastija Song]] u sar parti ċentrali mill-kontenut edukattiv u l-eżamijiet imperjali. Madankollu, it-terminu "Konfuċjan" innifsu huwa r-riżultat ta' serje ta' xejriet diverġenti, inkluż il-legaliżmu, kollha soġġetti għall-interpretazzjoni tad-duttrina oriġinali. B'mod partikolari, il-problema tal-kuxjenza etika individwali u l-kritika tal-gvernijiet ġiet fil-biċċa l-kbira mrażżna minn ħassieba "ortodossi". Xi Neo-Konfuċjani kontemporanji jinterpretaw il-Konfuċjaniżmu f'dan il-potenzjal kritiku, b'kuntrast mal-interpretazzjoni komuni tal-Konfuċjaniżmu bħala sinonimu mas-sottomissjoni u l-istabbiltà politika. Mill-Moviment tar-Raba' ta' Mejju tal-1919, il-kultura imperjali Ċiniża u l-Konfuċjaniżmu ortodoss tagħha ġew ittikkettjati bħala "fewdali"; madankollu, minkejja din it-tabula rasa retorika, ħafna aspetti tal-kultura tradizzjonali Ċiniża baqgħu ħajjin. [[Mao Zedong]], l-istigatur tar-Rivoluzzjoni Kulturali, f'ċertu sens imita lil [[Qin Shi Huang]], l-ewwel unifikatur taċ-Ċina, li kien organizza ħruq pubbliku ta' kotba u massakra intellettwali fi żmienu. [[Mao Zedong|Mao]], li ħadem fil-Librerija ta’ Beijing, kien ammiratur kbir tal-kultura Ċiniża klassika. Xi osservaturi nnutaw li t-twaqqif tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina ma kienx differenti minn dak tad-dinastiji imperjali preċedenti, wara l-“Mandat tas-Smewwiet” miksub wara snin ta’ taħbit. Il-kult li jdawwar lil [[Mao Zedong]] għandu dimensjoni reliġjuża innegabbli, waħda li tissuġġerixxi preċiżament ambigwità bejn nazzjon modern u tradizzjonijiet politiċi antenati. Matul ir-Rivoluzzjoni Kulturali, ħafna aspetti tal-kultura tradizzjonali Ċiniża—l-arti, il-letteratura, u aktar—ġew ittikkettjati bħala "relikwi fewdali" u fil-biċċa l-kbira nqerdu. Din it-tabula rasa, kif ġara diversi drabi fil-passat, ikkostitwiet pass fir-riappropriazzjoni tal-wirt simboliku taċ-Ċina, espress f'diversi forom: l-opra rivoluzzjonarja, pereżempju, għaqqdet tradizzjoni ta' eluf ta' snin mal-propaganda soċjalista-realista, kif għamlet il-kaligrafija ta' [[Mao Zedong]]. Sussegwentement, wara li l-pajjiż fetaħ fis-snin tmenin, il-forom kollha tal-arti tradizzjonali reġgħu ħarġu, dejjem aktar imħeġġa mill-Uffiċċju Kulturali. L-appoġġ tal-Uffiċċju Kulturali għall-koreografu transġeneru Jin Xing huwa wkoll notevoli. Eżempji oħra, madankollu, iservu bħala tfakkiriet li l-kultura fir-RPĊ tibqa' soġġetta għaċ-ċensura mill-Uffiċċju Kulturali, magħruf b'mod partikolari għall-iffiltrar tiegħu tal-internet. Il-baned punk jiġu pprojbiti regolarment meta l-lirika tagħhom issir wisq politika; Ir-rocker Cui Jian, ikona tal-protesti ta’ [[Pjazza Tiananmen]], huwa pprojbit milli jidher f’kunċerti fuq skala kbira. Il-feġġ tal-arti kontemporanja fiċ-Ċina ppermetta ċertu grad ta’ libertà tal-espressjoni, li l-potenzjal sovversiv tagħha huwa fil-parti l-kbira mrażżan min-natura kriptika tal-lingwaġġ tagħha. [[Stampa:Yin yang.svg|nofs|daqsminuri|[[Tàijítú]], simbolu tal-[[yin u yang]]]] '''<big>Stat ateu, nazzjon multi-reliġjuż</big>''' Iċ-Ċina timplimenta politika ta' ateiżmu statali: il-libertà tar-reliġjon hija garantita uffiċjalment, iżda l-membri tal-[[Partit Komunista Ċiniż]] (PCC) huma meħtieġa jibqgħu atei. Ħafna reliġjonijiet jeżistu flimkien fiċ-Ċina, fejn l-attivitajiet reliġjużi huma regolati bil-liġi. Il-gvern Ċiniż jistma li hemm madwar 100 miljun persuna li jemmnu fil-pajjiż, li jirrappreżentaw 7.7% tal-popolazzjoni. Madankollu, din iċ-ċifra għandha tiġi kkwalifikata mill-kontroll strett tal-prattika reliġjuża fi ħdan kultura bbażata fuq l-ateiżmu statali, u mill-kunċett innifsu ta' reliġjon jew twemmin, li huwa suġġett għal kontroversja, partikolarment fir-rigward tat-[[Taoiżmu]] u l-[[Buddiżmu]]. Fl-2007, ir-rivista Oriental Outlook, affiljata mal-aġenzija tal-aħbarijiet Xinhua, irrappurtat li terz taċ-Ċiniżi kienu jemmnu. Din iċ-ċifra ġiet ikkonfermata fl-2005 minn studju mmexxi minn żewġ professuri fl-Università Normali taċ-Ċina tal-Lvant f'[[Shanghai]]. Ir-reliġjon, flimkien mal-politika, hija l-aktar suġġett sensittiv fir-Repubblika Popolari taċ-Ċina. Beijing qed issegwi politika ta’ repressjoni kontra s-setti u r-reliġjonijiet stabbiliti: fid-29 ta’ Lulju 2006, it-tempju Protestant mhux uffiċjali f’[[Dashan]] inqered u diversi adoraturi u pasturi ġew arrestati. Ir-reliġjonijiet ewlenin li jiġu pprattikati fiċ-Ċina huma l-[[Buddiżmu]], l-[[Iżlam]], u l-[[Kristjaneżmu]] (primarjament rappreżentati mid-denominazzjonijiet [[Kattoliċiżmu|Kattoliċi]] u [[Protestantiżmu|Protestanti]], u sa ċertu punt, in-[[Nestorjaniżmu]]). Reliġjonijiet oħra jinkludu t-[[Taoiżmu]] u r-reliġjon folkloristika (żewġ reliġjonijiet speċifiċi għaċ-Ċina), ix-xamaniżmu (preżenti fil-biċċa l-kbira tal-pajjiż f'forom differenti ħafna), il-[[Knisja Ortodossa]], u d-Dongba, verżjoni reġjonali tal-Bön, sopravivenza ta' reliġjon antika pprattikata min-Naxi, waħda mill-ħafna minoranzi etniċi taċ-Ċina ta' oriġini [[Tibet|Tibetana]], li tgħix f'Yunnan. Il-[[Buddiżmu]] ġie introdott fiċ-Ċina madwar l-ewwel seklu. Infirex ħafna wara r-raba' seklu u gradwalment sar l-aktar reliġjon influwenti fiċ-Ċina. Huwa maqsum f'żewġ skejjel: il-Buddiżmu Chan, l-eqdem mit-tnejn, u, mis-seklu seba' 'l quddiem, il-Vettura tad-Djamanti fil-forma tal-[[Buddiżmu Tibetan]] (jew Lamaiżmu), prevalenti l-aktar fit-[[Tibet]] u, mis-seklu sittax 'il quddiem, fil-[[Mongolja]] ta' Ġewwa, notevolment fil-forma tax-Xamaniżmu Isfar. Huwa stmat li hemm madwar 13,000 tempju Buddista fiċ-Ċina. [[Stampa:Lao Tzu - Project Gutenberg eText 15250.jpg|daqsminuri|[[Lao Zi]], ''Miti u Leġġendi taċ-Ċina'', 1922 minn E. T. C. Werner 老子.]] == Referenzi == {{Referenzi}} {{Asja}} [[Kategorija:Ċina| ]] [[Kategorija:Repubbliki]] 5m8kqkg0j4tjxrzk35gk8x4rq7zrk6g 0 15973 332089 329640 2026-09-17T04:15:16Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332089 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Mata Hari''', psewdonimu ta' '''Margaretha Geertruida Zelle''' ([[Leeuwarden]], 7 ta' Awwissu 1876 – [[Vincennes]], 15 ta' Ottubru 1917) kienet [[żeffien]]a u [[aġent sigriet]] [[Olanda|Olandiża]], ikkundanata għall-[[piena kapitali]] għall-attività tagħha ta' [[spjunaġġ]] matul l-[[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]]. == Bijografija == [[Stampa:Margaretha and Rudolph Mac Leod.jpg|thumb|xellug|160px|Margaretha u Rudolph MacLeod fl-1897]] Margaretha Zelle twieldet fil-familja ta' Adam (1840-1910) u Antje van der Meulen (1842-1891), u kellha tliet ħutha, il-kbir, Johannes (1878), u l-aħwa tewmin, Arie Cornelius u Anne (1881-1956). Kellha karnaġġjon samrani, xagħarha u għajnejha suwed u għalhekk kienet tidher differenti min-norma tan-nies Olandiżi. Missierha kellu ħanut tal-kpiepel u kien il-proprjetarju ta' mitħna u ta' razzett. Il-familja tiegħu setgħet tgħix b'kumdità kbira f'bini antik u sabiħ f'Groote Kerkstraat, fiċ-ċentru tal-belt, u Margaretha kienet tattendi skola prestiġjuża. Fl-1889, in-negozju ta' missierha tant beda sejjer ħażin li kellu jbigħu. L-inkwiet finanzjarju ġab ukoll miegħu inkwiet fil-familja tant li fl-4 ta' Settembru 1890, wassal għas-separazzjoni tal-ġenituri tagħha. Missierha mar joqgħod [[Amsterdam]] u ommha mietet is-sena ta' wara. Margaretha trabbiet fil-belt ta' [[Sneek]] ma' parrinuha li ħajjarha tistudja biex issir [[Għalliem|għalliema]] fi ''crèche'' f'[[Leiden]]. Jidher li d-direttur tal-iskola, kien jagħtiha ħafna attenzjoni żejda, jekk mhux fastidju, u dan ġiegħel lil parrinuha jneħħiha mill-iskola u jibgħatha toqgħod ma' ziju f'[[Den Haag]].<ref name="Mata Hari">[http://www.crimelibrary.com/terrorists_spies/spies/hari/1.html] Mata Hari</ref><ref name="about">[https://web.archive.org/web/20110610150302/http://history1900s.about.com/od/1910s/p/MataHari.htm] About.com</ref><ref name="world">[https://web.archive.org/web/20100915110718/http://www.worldofbiography.com/9241-Mata%20Hari/life.htm] World of Biography</ref> Fl-1895, ta' tmintax-il sena, Margaretha wieġbet għal proposta li dehret fuq gazzetta lokali fuq raġel li kien qiegħed ifittex mara. Dan kien il-Kaptan tal-Armata Kolonjali Olandiża Rudolph MacLeod (1856-1928), li kien qiegħed jgħix Amsterdam, wara li kien ingħata l-liċenzja għall-konvalexxenza mill-kolonja Olandiża tal-[[Indoneżja]] billi kien marid bid-[[dijabete]] u bir-[[rewmatiżmu]]. Fil-11 ta' Lulju 1896, Margaretha żżewġet lil Mac Leod wara li kienet kisbet il-kunsens ta' missierha, għalkemm dan ma marx it-tieġ. Wara l-qamar il-għasel f'[[Wiesbaden]], il-koppja marret toqgħod Amsterdam, f'dar oħt Rudolph, Louise. === Indoneżja === [[Stampa:Louise Jeanne Mac Leod.jpg|thumb|180px|It-tifla Jeanne Louise]] Fit-30 Jannar 1897, Margaretha wildet tifel, li semmewh għal missier missieru, Norman John. F'Mejju, il-familja ttrasferiet lejn [[Ġava]], fejn il-kaptan kellu jkompli s-servizz fir-raħal ta' [[Ambarawa]], fiċ-ċentru tal-gżira. Is-sena ta' wara marru joqogħdu [[Teompoeng]], qrib [[Malang]], fejn fit-2 ta' Mejju 1898, twieldet Jeanne Louise, li kienet tissejjaħ "Non", minn "nonah" li bil-Maliż tfisser "iż-żgħira". Il-ħajja fil-familja ma kinitx hienja: kien hemm il-ġlied bejn iż-żewġ miżżewġin, kemm minħabba l-ħruxija tal-ħajja fl-irħula li ma kellhomx il-kumditajiet tal-bliet moderni [[Ewropa|Ewropej]] ta' dak iż-żmien, kif ukoll minħabba l-għira tar-raġel u t-tendenza tiegħu li jabbuża mix-xorb [[Alkoħoliżmu|alkoħoliku]].<ref name="The_Spy_Who_Never_Was">Julia Keay, ''The Spy Who Never Was'', Michael Joseph Ltd, 1987</ref> Is-sena ta' wara r-raġel laħaq maġġur u kmandant tar-reġjun ta' [[Medan]] fuq il-kosta tal-Lvant ta' [[Sumatra]]. Bħala l-mara tal-kmandant, Margaretha kella d-dmir li tistieden id-dar lill-uffiċjali l-oħra mal-familji tagħhom u saret taf in-nies importanti tal-post. Wieħed minnhom stedinha biex tara għall-ewwel darba ż-[[żfin]] lokali ġewwa tempju. Dan tant affaxxinaha bl-innovazzjoni eżotika tal-[[mużika]] u tal-movimenti li ppruvat timitah. Il-familja sofriet minn xokk qawwi bit-traġedja tal-mewt taċ-ċkejken Norman, li fis-27 ta' Ġunju 1899, miet avvelenat. Il-kawża tal-[[mewt]] kienet xi [[mediċina]] li seftura indiġena tat lit-tfal tal-koppja, imma m'hemm l-ebda prova li din riedet toqtolhom, iżda kien hemm suspett li żewġha, li kien subaltern taħt il-Maġġur Mac Leod, kien ġegħelha tagħmel hekk biex ipattiha lil ta' fuqu għal xi kastig li kien tah. Rudolph, Margaretha u ċ-ċkejkna Non, biex jitbegħdu minn fejn tant kellhom memorji ta' niket, irnexxielhom jittrasferixxu lejn [[Banjoe Biro]] fuq il-gżira ta' Ġava, fejn Margaretha mardet bit-[[tifu]]. Il-maġġur Mac Leod, laħaq l-età tal-pensjoni u fit-2 ta' Ottubru 1900 irtira mill-[[armata]]: wara ftit iktar minn sena f'Ġava, fir-raħal ta' [[Sindanglaja]], forsi minħabba t-talbiet ta' martu, fil-bidu tal-1902, ħa l-familja lura lejn in-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]]. === Pariġi === Meta waslu n-Netherlands fit-2 ta' Marzu 1902, reġgħu marru joqogħdu għal żmien qasir ma' Louise Mac Leod f'Amsterdam u mbagħad marru joqogħdu waħedhom f'appartament f'van Breestraat. Mac Leod telaq lil martu u ħa t-tifla miegħu u Margaretha talbet is-separazzjoni li ngħatatilha fit-30 ta' Awwissu, flimkien mat-trobbija ta' bintha Non u d-dritt għall-manteniment. Wara rikonċiljazzjoni qasira, Margaretha u żewġha nfirdu għal dejjem; din id-darba kien il-missier li kiseb il-kustodja tat-tifla, filwaqt li Margaretha marret toqgħod għand zijuha f'Den Haag. [[Stampa:Mata Hari Museum.jpg|thumb|320px|lemin|Il-wirja fil-Mużew Guimet f'Pariġi, it-13 ta' Marzu 1905]] Margaretha kienet determinata li tipprova esperjenza ġdida f'belt kbira, u f'Marzu 1903 marret [[Pariġi]], fejn hemmhekk ma kienet taf lil ħadd. Ippruvat tgħix billi tagħmilha ta' mudella għal xi [[Pittura|pitturi]] u tfittex xi xogħol fit-teatri iżda b'riżultati diżappuntanti u forsi waslet ukoll għall-prostituzzjoni, bit-tama vojta ta' suċċess.<ref name="Superquark">Superquark 02-01-2008</ref> Meta l-isforzi kollha tagħha fallew, iddeċidiet li tmur lura n-Netherlands, iżda s-sena ta' wara, fl-24 ta' Marzu 1904, marret lura Pariġi u qagħdet fil-Grand Hotel. Margaretha, li fil-fatt kienet tgħallmet tirkeb iż-[[żiemel]] fi żmien li kienet Ġava, marret tkellem lil ċertu Sur Molier, sid ta' ċirklu u ta' skola tal-ekwitazzjoni, u offriet li taħdem miegħu. Hu aċċetta l-proposta tagħha u għamlet suċċess. Lejl minnhom dehret waqt festa fid-dar ta' Molier f'żifna Ġavaniża (jew xi ħaġa tixbaħha) u Molier baqa' entużjast bl-esebizzjoni tagħha.[[Stampa:Mata-Hari 1910.jpg|thumb|200px|Mata Hari fl-1910|xellug]]Id-debutt veru tagħha sar fi Frar 1905 fid-dar tal-[[kantant]] Kiréevsky, li kien jistieden lil ħbiebu għonja u lil dawk li kien jaf għal spettakli għall-karità. Tant għamlet suċċess li l-gazzetti bdew jiktbu fuqha. Lady Mac Leod, kif bdiet issejjaħ lilha nnifsha, irrepetiet l-istess suċċess fi spettakli oħra li kienu jsiru fi djar privati, fejn kien iżjed faċli li tneħħi l-veli tal-kostum tagħha, u l-fama tagħha bħala ż-"żeffiena li ġejja mil-Lvant" bdiet tinfirex ma' Pariġi kollha. Ċertu wieħed Monsieur Guimet, industrijalista u kollezzjonista tal-[[arti]] Orjentali, taha proposta sabiex tidher bħala ġojjell Orjentali animat fil-[[Mużew]] Guimet fil-Place de Jéna, fejn kien iżomm is-sejbiet prezzjużi tiegħu. Però biex tagħmel dan kellha tbiddel isimha, li kien wisq borgiż u Ewropew. Guimet għażel l-isem ta' oriġni Maliż ta' Mata Hari, "Għajn iż-Żerniq". L-esebizzjoni ta' Mata Hari fil-Mużew Guimet saret fit-13 ta' Marzu.<ref>[http://www.crimelibrary.com/terrorists_spies/spies/hari/5.html www.crimelibrary.com] - Mata Hari is Born</ref> Mata Hari kienet daqqa tagħmel rappreżentazzjonijiet fid-djar esklużivi tal-aristokratiċi u l-finanzieri u daqqa oħra tagħmel spettakli fil-postijiet prestiġjużi ta' Pariġi: il-[[Moulin Rouge]], it-Trocadero, il-Café des Nations, iżda s-suċċess ġab miegħu kurżità kbira dwar ħajjitha u kien hemm bżonn li l-immaġni privata tagħha ssir taqbel mal-immaġni pubblika. Lill-ġurnalisti, tagħthom taħlita ta' daqsxejn verità ma ħafna gideb: "Twelidt Ġava u għext hemm għal numru ta' snin" [ ... ] "Issograjt ħajti biex nidħol fit-tempji sigrieti tal-[[Indja]] [ ... ] rajt iż-żeffiena mqaddsa jiżfnu quddiem l-idoli ewlenin ta' Shiva, Vishnu u tal-alla mara Kalì [ ... ] anki l-qassisin fanatiċi li jgħassu l-altar tad-deheb, iddedikat lill-aktar terribbli mill-allat, ħasbuni żeffiena tat-tempju [ ... ] Il-vendetta tal-qassisin Buddisti għal dawk li jipprofanaw ir-riti [ ... ] hi terribbli [ ... ] naf sewwa l-Ganges, Benares, għandi demm [[Induiżmu|Induist]] fil-vini". === Suċċess internazzjonali === [[Stampa:MataHari15.jpg|xellug|daqsminuri|Mata Hari]] Wara l-wirja fit-teatru Olympia fit-8 ta' Awwissu 1905, Mata Hari ġiet inkurunata bħala "l-mara li hija żifna hi stess"<ref>Le Figaro, id-19 ta' Awwissu 1905</ref>, "artista sublimi"<ref>Le Canard, id-19 ta' Awwissu 1905</ref>, u bħala dik li "rnexxielha tagħti s-sens u l-uġigħ l-iżjed profond tal-ispirtu Indjan"<ref>Le Parisien, id-19 ta' Awwissu 1905</ref> u sabet ruħha mfittxija kemm mit-teatri ewlenin Ewropej kif ukoll minn ħafna rġiel għonja u nobbli biex jiżżewġuha. Id-dawra li għamlet [[Spanja]] f'Jannar 1906 kienet trijonf kbir. Billi tissodisfa l-fantasija inġenwa u mħawda, mibnija fuq ir-realtà ta' pajjiżi mhux magħrufin, Mata Hari kienet toffri lill-ispettaturi dak kollu li kienu jistennew miż-żfin tagħha: il-faxxinu projbit tal-erotiżmu u s-safa tal-[[axxetiżmu]], f'[[sinkretiżmu]] assurd, fejn l-għerf ġentili ta' [[Buddha]] kien meqjus ekwivalenti għar-riti mdemmin – li fil-fatt ma jeżistux – ta' allat nisa Indusiti tal-biża'. Min-naħa l-oħra, jidher li hija kellha ċertu talent għax iż-żfin tagħha fil-ballett bil-mużika ta' [[Jules Massenet]], ''Le Roi de Lahore'', fit-teatru tal-opra ta' [[Monaco]] fis-17 ta' Frar kellu suċċess kbir u hi ġiet imfaħħra bħala "żeffiena unika u sublimi"<ref>Le Mercure de France, is-26 ta April 1906</ref> filwaqt li l-[[kompożitur]] [[Franza|Franċiż]] tal-ballett, kif ukoll [[Giacomo Puccini]], stqarru li kienu ammiraturi tagħha. Minn Monaco marret [[Berlin]], fejn saret taf uffiċjal għani, [[Hans Kiepert]], li mar magħha [[Vjenna]] u mbagħad [[Londra]] u l-[[Eġittu]]. Sadanittant, ġew ippubblikati żewġ bijografiji tagħha, waħda miktuba minn missierha,<ref>A. Zelle, ''Il-Ħajja tal Mata Hari''</ref> li fiha lil bintu tellagħha s-sema aktarx biex jonfoħ lilu nnifsu billi ivvinta stejjer li kien jiġi minn rejiet u prinċepijiet, u oħra b'intenzjoni opposta,<ref> G. H. Priem,''Il-Verità dwar Mata Hari''</ref> ta' [[George Priem]], [[avukat]] ta' żewġha. Mata Hari, naturalment, ikkonfermat il-verżjoni ta' missierha; dak li qabel kien jagħmel il-kpiepel kien uffiċjal nobbli, filwaqt li nannitha kienet prinċipessa Ġavaniża, u hi kienet ivvjaġġat mal-kontinenti kollha u kienet għexet żmien twil [[New Delhi]], fejn kienet ħabiba ta' maħaraġa u qatlet it-[[tigra|tigri]], kif kien juri l-fer li kienet tilbes – li fil-fatt kienet xtrat minn ħanut f'[[Lixandra]]. Is-suċċess ipprovoka wkoll imitazzjonijiet iżda l-ebda waħda mill-imitaturi qatt ma laħqet il-fama tagħha. Isimha kien imqabbel ma' dak tal-''vedettes'' tal-imgħoddi, bħal [[Lola Montez]], u ta' żmienha, bħal [[La Bella Otero|Bella Otero]], [[Cléo de Mérode]] u [[Isadora Duncan]]. Fis-7 ta' Jannar 1910, f’[[Monte Carlo]], qagħlet tifħir ġdid għaż-żifna tagħha ''Danse du feu'' li ma reġgħetx żifnet fl-Olympia f'Pariġi għall-unika raġuni li l-ispejjeż kienu eċċessivi. Is-suċċess żied b'mod konsiderevoli l-ispejjeż meħtieġa biex iżżomm il-ħajja soċjali bla heda, u kien darba biss li kienet għamlet waqfa qasira, meta fis-sajf marret toqgħod f'[[kastell]] f'[[Esvres]], mhux bogħod minn [[Tours]], li l-maħbub ġdid tagħħa il-bankier Félix Rousseau poġġa għad-dispożizzjoni tagħha. Minn hemm marret f'proprjetà oħra tal-finanzier, villa lussuża f'[[Neuilly]], viċin Pariġi. Fl-aħħar tal-1911 laħqet il-quċċata tar-rikonoxximent artistiku billi f'[[La Scala]] ta' [[Milan]], ħadet sehem fl-ewwel rappreżentazzjoni ta' ''Armida'' ta' [[Christoph Willibald Gluck|Gluck]], meħuda minn ''[[Gerusalemme liberata]]'' ta' [[Torquato Tasso]], u rreċtat il-parti tal-''Pjaċir,'' imbagħad, mill-4 ta' Jannar 1912, kienet f'ħames rappreżentazzjonijiet tal-''Bacco e Gambrinus'', ballett ta' [[Giovanni Pratesi]] bil-mużika ta' [[Romualdo Marenco]], fejn kellha l-parti ta' [[Venere (mitoloġija)|Venere]]. Id-direttur tal-orkestra [[Tullio Serafin]] stqarr li Mata Hari "hija mara eċċezzjonali, eleganti u perfetta b'sens [[Poeżija|poetiku]] mwieled fiha, barra minn hekk taf xi trid u taf kif tiksbu. Għalhekk żgur li ż-żfin tagħha tagħmlu opra ta[[L-Arti|l-arti]]".<ref> Corriere della Sera, 5 ta' Jannar, 1912 </ref> Fil-fatt, it-teatru ta' Milan kien għaddej minn perjodu ta' dekadenza u t-tentattivi magħmula dak iż-żmien minn Mata Hari biex tinkiseb il-kooperazzjoni ta' mużiċisti bħal [[Umberto Giordano]] u [[Pietro Mascagni]] kienu għalxejn, bħalma kien ukoll għalxejn it-tentattiv biex tidher mal-ballerini [[Russja|Russi]] tal-kumpanija ta' [[Sergej Pavlovič Djagilev|Djagilev]]. Mata Hari allura stabret bil-''Folies Bergères'', fejn warrbet għal mument iż-żfin orjentali u saret żingara. Fis-sajf tal-1913, marret dawra mal-[[Italja]] u dehret f'[[Ruma]], f'[[Napli]] u f'[[Palermo]]. Kien hemm raġuni, kienet tgħid, għaliex kienet tant taf tajjeb iż-żfin Spanjol: bħala tfajla kienet iżżewġet lil nobbli [[Skozja|Skoċċiż]], u kienet tgħix f'kastell antik; wara li falla ż-żwieġ tagħha, ivvjaġġat ħafna u fit-tul fi [[Spanja]], fejn ''torero'', li kien iħobbha, qatel ruħu b'idejh fl-arena, iddisprat li hi ma kinitx tħobbu. Fl-1914, marret Berlin biex tħejji spettaklu ġdid li fih kellha l-ħsieb li tinterpreta żifna Eġizzjana fil-kamra tagħha fil-lukanda Cumberland. Kitbet hi stess il-librett tal-ballett li semmiet ''Il-Kimera''. Sadanittant stenniet li f'Settembru kienet sejra tidher fit-Teatru Metropole fi spettaklu ieħor. Imma dan l-ispettaklu qatt ma seħħ: l-assassinju tal-prinċep ereditarju [[Awstrija|Awstrijakk]] temm il-''Belle Epoque'' u bdiet l-[[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]]. === Gwerra u spjunaġġ === Filwaqt li l-armata [[Ġermanja|Ġermaniża]] kienet qiegħda tinvadi l-[[Belġju]] biex twettaq l-operazzjoni tagħha li tagħlaq il-forzi armati Franċiżi u ttemm il-gwerra malajr, Mata Hari kienet diġà telqet lejn l-[[Żvizzera|Iżvizzera]] minn fejn kellha f'moħħha li tmur lura lejn Franza, iżda filwaqt li l-bagalji baqgħu sejrin fi triqithom lejn it-territorju Franċiż, hi nżammet fuq il-fruntiera u ntbagħtet lura lejn Berlin. Fil-lukanda fejn irritornat, mingħajr bagalji u flus, Jon Kellermann, industrijalista Olandiż, offrielha l-flus għall-vjaġġ u taha parir biex tmur [[Frankfurt]] u minn hemmhekk, permezz tal-konsulat, taqsam il-fruntiera Olandiża. Allura fl-14 ta' Awwissu 1914, l-uffiċjali tal-konsulat Olandiż ta viża biex tkun tista' tmur [[Amsterdam]] lil Margaretha Geertuida Zelle, "twila metru u ħamsa u sebgħin ċentimetru", ta' xagħar (dak iż-żmien) bjond. [[Stampa:Mata-Hari Paris 1916.jpg|thumb|xellug|180px|Mata Hari tpaċpaċ mas-suldati Franċiżi fl-1916 (forsi waħda timitaha)]] Hawnhekk saret il-maħbuba tal-bankier van der Schalk u mbagħad wara li marret Den Haag, tal-Baruni Eduard Willem van der Capellen, kurunell tal-ussari, li għenha ġenerożament fil-ħtiġijiet finanzjarji tagħha. Fl-24 ta' Diċembru 1915, Mata Hari marret lura Pariġi sabiex tieħu lura l-bagalji u tipprova, għal darb'oħra għalxejn, tikseb xogħol ma' Djagilev. Bilkemm kienet saret il-maħbuba tal-maġġur Belġjan Fernand Beaufort meta l-permess biex toqgħod Pariġi skadielha u fl-4 ta' Jannar 1916 kellha tmur lura lejn in-Netherlands. Meta kienet Den Haag kien iżurha spiss fid-dar tagħha l-konslu Ġermaniż Alfred von Kremer, li f'dan il-perjodu kriha bħala spjun fis-servizz tal-Ġermanja, inkarigata biex tipprovdi informazzjoni dwar l-ajruport ta' [[Contrexéville]], qrib [[Vittel]], fi Franza, fejn kienet tista' tmur bl-iskuża li kienet qiegħda żżur wieħed mill-ħafna maħbubin tagħha, il-kaptan Russu Vadim Masslov, li kien daħal l-isptar f'din il-belt. Mata Hari, saret aġent H21 u ġiet imħarrġa fil-Ġermanja mill-ispjun famuża Elsbeth Schragmüller, iżjed magħrufa bħala [[Fräulein Doktor]], li tatha l-kodiċi l-ġdid AF44. Iż-żeffiena kienet diġà mgħassa mill-kontrospjunaġġ [[Renju Unit|Ingliż]] u Franċiż meta, fl-24 ta' Mejju 1916, telqet lejn Spanja u minn hemm fl-14 ta' Ġunju marret Pariġi. Hemm, permezz ta' eks maħbub tagħha, it-tenent tal-kavallerija Jean Hallaure, li mingħajr ma kienet taf kien hu wkoll aġent Franċiż, fl-10 ta' Awwissu ġabha f'kuntatt mal-kaptan Georges Ladoux, kap ta' sezzjoni tad-[[Deuxième Bureau]], il-kontrospjunaġġ Franċiż, biex tikseb permess biex tmur Vittel. Ladoux taha viża u pproponielha tidħol fis-servizz ta' Franza u Mata Hari aċċettat din il-proposta imma talbet is-somma enormi ta' miljun frank, li ġġustifikat billi ftaħret li kienet taf ħafna nies importanti li setgħu jkunu utli għall-kawża Franċiża. === Logħba doppja perikoluża === F'Vittel iltaqgħet mal-kaptan Russu u tħalltet mal-ħafna uffiċjali Franċiżi li kienu jiffrekwentaw l-istazzjon termali, u wara ġimgħatejn marret lura Pariġi. Hemmhekk, minbarra li bagħtet informazzjoni dwar il-missjoni tagħha lill-aġenti Ġermaniżi fin-Netherlands u fil-Ġermanja, irċeviet ukoll istruzzjonijiet mill-kaptan Ladoux biex tgħaddi minn Spanja u tmur lura n-Netherlands. Wara li nżammet għal ftit jiem [[Madrid]], dejjem mgħassa mill-Franċiżi u mill-Ingliżi, f'Novembru siefret minn [[Vigo (Spanja)|Vigo]] għal [[Den Haag]]. Meta l-bastiment wasal [[Falmouth (Cornwall)|Falmouth]] fir-[[Renju Unit]], ġiet arrestata minħabba li bi żball ħasbuha ż-żeffiena tal-[[flamenco]], Clara Benedix, li kienet suspettata li kienet spjun Ġermaniża. Meta ġiet interrogata f'[[Londra]] l-iżball ġie ċċarat u wara ftehim ma' Ladoux, [[Scotland Yard]] bagħtuha Spanja, fejn żbarkat fil-11 ta' Diċembru 1916. F'Madrid kompliet tilgħab il-logħba doppja u żammet kuntatt kemm mal-''attaché'' militari tal-ambaxxata Ġermaniża, Arnold von Kalle, kif ukoll ma' dak tal-Ambaxxata Franċiża, il-kurunell Joseph Denvignes, fejn lil dan tal-aħħar għarfitu bil-manuvri tas-sottomarini Ġermaniżi 'l barra mill-kosta tal-[[Marokk]]. Von Kalle induna li Mata Hari kienet qed tilgħab logħba doppja u bagħat telegramma Berlin li fiha qal li "l-aġent H21" qed titlob il-flus u kienet qed tistenna l-istruzzjonijiet. Ir-risposta kienet li l-aġent H21 kellha tmur lura Franza biex tkompli l-missjoni tagħha u hemm tirċievi 15,000 frank. L-ipoteżi li l-Ġermaniżi kienu ddeċidew li jeħilsu minn Mata Hari – biex jikxfuha lill-kontrospjunaġġ Franċiż bħala spjun Ġermaniża – hija bbażata fuq il-fatt li f'din l-okkażjoni użaw kodiċi ta' trażmissjoni qadim, li kien ġie abbandunat għax il-Franċiżi kienu diġà ddeċifrawh, li fih Mata Hari kienet għadha identifikata bis-simbolu H21, minflok b'dak iżjed riċenti AF44. Għalhekk il-messaġġi Ġermaniżi kienu faċilment iddeċifrati mill-Franċiżi. Fit-2 ta' Jannar 1917, Mata Hari daħlet lura Pariġi u fl-għodwa tat-13 ta' Frar ġiet arrestata fil-kamra tagħha fil-lukanda Elysée Palace u nqaflet fil-ħabs ta' Saint-Lazare. === Proċess === [[Stampa:Mata Hari 15.jpg|xellug|daqsminuri|285x285px|Mata Hari fil-quċċata tas-suċċess, fl-1906]] Quddiem il-kap tal-inkjesta, il-kaptan Pierre Bouchardon, fil-bidu Mata Hari adottat it-tattika li tiċħad kollox u sostniet li ma kinitx imdaħħla f'ebda affari ta' spjunaġġ. Fl-ewwel interrogatorju għenha l-avukat Édouard Clunet, eks maħbub tagħha, li kien żamm relazzjoni ta' affezzjoni magħha. Imbagħad, iżjed ma beda jgħaddi ż-żmien iżjed ma setgħetx tevita li tiġġustifika s-somom kbar li l-maħbub tagħha van der Capelen kien jibagħtilha min-Netherlands – meqjusin mill-prosekuzzjoni bħala l-ħlas għall-ispjunaġġ tagħha – li tammetti s-somom li rċeviet f'Madrid minn von Kalle li ġġustifikat bħala sempliċi rigali, u li tikxef storja mhux mistennija li fi Spanja kellha offerta biex taħdem bħala aġent ta' spjunaġġ Russu fl-[[Awstrija]]. Semmiet ukoll il-proposta li għamlilha l-kaptan Ladoux biex taħdem għal Franza, li fittxet li tisfrutta għall-vantaġġ tagħha, biex turi l-lealtà tagħha lejn Franza. Il-prosekuzzjoni s'issa ma kellha ebda prova konkreta kontra Mata Hari, li setgħet saħansitra tiftaħar li poġġiet ruħha għad-diżpożizzjoni tal-ispjunaġġ Franċiż. Il-fatt hu li l-kontraspjunaġġ kien għadu ma poġġiex għad-dispożizzjoni tal-kaptan Bouchardon it-traskrizzjoni tal-messaġġi Ġermaniżi interċettati li wrewha bħala l-aġent Ġermaniż H21. Meta għamlu hekk, xahrejn wara, Mata Hari kellha tammetti li kienet mikrija mill-Ġermaniżi u li kienet irċeviet il-linka inviżibbli biex tikkomunika l-informazzjoni tagħha, iżda qalet li din qatt ma kienet użatha – tefgħetha kollha l-baħar – u li ma kienet bagħtet xejn lill-Ġermaniżi, minkejja l-20,000 frank li rċeviet mill-konslu von Kremer, li hi sostniet li kienu biss kumpens għat-tbatija li soffriet matul iż-żjara tagħha fil-Ġermanja fil-jiem bikrija tal-gwerra. Rigward il-messaġġ ta' von Kalle f'Berlin, li kixifha bħala spjun, Mata Hari qalet li dan kien vendikazzjoni ta' raġel imwarrab. Il-ħafna uffiċjali Franċiżi li kienet il-maħbuba tagħhom, meta kienu interrogati ddefendewha u stqarrew li qatt ma kienu jqisuha bħala spjun. Għall-kuntrarju, Georges Kaptan Ladoux ċaħad li xi darba għamlilha proposta biex taħdem għas-servizzi Franċiżi, għax dejjem kien iqisha bħala spjun Ġermaniża, filwaqt li l-''attaché'' militari f'Madrid, Elder Denvignes, sostna li kienet innamrat miegħu bil-ħsieb li toħodlu minn moħħu sigrieti militari; rigward l-informazzjoni dwar attivitajiet Ġermaniżi fil-Marokk, hu ċaħad li kienet Mata Hari li ipprovdiethom. Iż-żewġ uffiċjali ma kinux kapaċi jsemmu ebda ċirkostanza sostanzjali kontra Mata Hari, iżda x-xhieda tagħhom fil-proċess kellha piż determinanti. L-inkjesta ngħalqet b'murtal: l-uffiċjal Russu Masslov, li Mata Hari suppost kienet il-maħbuba tiegħu, kiteb li r-relazzjoni mal-mara dejjem kien qiesha biss bħala avventura. Ir-rivelazzjoni ma kellha xejn x'taqsam mal-pożizzjoni legali ta' Mata Hari, iżda żgur li ġegħlitha tħossha f'iżolament drammatiku. L-inkjesta ngħalqet fl-21 ta' Ġunju u Mata Hari ntbagħtet quddiem il-qorti. Il-proċess, li sar bil-bibien magħluqin, beda fl-24 ta' Lulju. Il-president tal-qorti ta' sitt imħallfin militari kien it-tenent kurunell Albert Ernest Somprou u fuq in-naħa tal-prosekuzzjoni kien hemm it-tenent Mornet. Xejn ġdid ma ħareġ fil-jumejn ta' diskussjoni. Wara d-difiża appassjonata tal-avukat ta' Mata Hari, Clunet, li qabel kien gwerrier u ngħata midalja fl-1870, fil-[[Gwerra Franko-Prussjana]], l-imħallfin irtiraw biex iwieġbu tmien mistoqsijiet: * Jekk f'Diċembru 1915 Margaretha Zelle ppruvatx tikseb informazzjoni riżervata fiż-żona militari ta' Pariġi favur poter għadu; * Jekk tgħatx informazzjoni riżervata lill-konslu Ġermaniż fin-Netherlands, von Kremer; * Jekk f'Mejju 1916 kinitx midħla tal-konslu von Kremer fin-Netherlands; * Jekk f'Ġunju 1916 ippruvatx tikseb informazzjoni militari fiż-żona militari ta' Pariġi; * Jekk ippruvatx tgħin l-operazzjonijiet militari tal-Ġermanja; * Jekk f'Diċembru 916 f'Madrid kinitx f'kuntatt mal-''attaché'' militari Ġermaniż von Kalle bl-għan li tagħtieh informazzjoni riżervata; * Jekk kixfitx lil von Kalle l-isem ta' aġent sigriet Brittaniku u l-iskoperta mill-Franċiżi, ta' tip ta' linka inviżibbli Ġermaniża; * Jekk f'Jannar 1917 kellhiex relazzjonijiet mal-għadu fiż-żona militari ta' Pariġi. Wara siegħa nqatgħetilha s-sentenza: "il-Kunsill tal-Gwerra jikkundanna unanimament lil Marguerite Gertrude Zelle għall-piena tal-mewt permezz tal-[[fuċilazzjoni]]". === Mewt === [[Stampa:The Execution of Mata Hari in 1917.jpg|thumb|right|360px|L-eżekuzzjoni ta' Mata Hari (film tal-1920)]] L-appell għar-rieżaminazzjoni tal-proċess ġie rrifjutat mill-Kunsill tar-Reviżjoni fis-17 ta' Awwissu, u fis-27 ta' Settembru anki l-Qorti tal-Appell ikkonferma s-sentenza tal-kundanna. L-aħħar tama kienet it-talba għall-maħfra li l-avukat Clunet ppreżenta personalment lill-President [[Raymond Poincaré|Poincaré]]. Maż-żerniq ta' nhar it-Tnejn, il-15 ta' Ottubru, il-Kaptan Thibaud qajjem lil Mata Hari, li wara l-proċess kienet taqsam ċella ma' żewġ priġunieri oħra, biex iħabbrilha li l-talba għall-maħfra kienet ġiet miċħuda u wissiha tħejji għall-eżekuzzjoni. Hi libset bl-eleganza tas-soltu, mgħejuna minn żewġ sorijiet, Sor Marie u Sor Leonide, u mbagħad, fuq it-talba tagħha, il-kappillan Arboux għammidha. Libset kappell tat-tiben ta' [[Firenze]] u ingwanti, u akkumpanjata miż-żewġ sorijiet, il-kappillan, l-avukat Clunet, it-[[Tabib|tobba]] Bizard, Socquet, u Bralet u mill-gwardjani, marret fl-uffiċċju tad-direttur, fejn kitbet tliet ittri – li però d-direzzjoni tal-ħabs qatt ma bagħtet – indirizzati lil bintha Jeanne Louise, lill-kaptan Masslov u lill-ambaxxatur tan-Netherlands, Cambon. Imbagħad tliet vannijiet militari skortati minn [[dragun (militari)|draguni]] rikbin iż-żiemel ħadu l-kortew lejn il-[[Kastell ta' Vincennes]] u waslu hemm fis-sitta u nofs ta' għodwa kiesħa u biċ-ċpar. Labranzetta ma' Sor Marie, imxiet b'passi sodi lejn il-post maħżul għall-eżekuzzjoni, fejn kienet qed tistenniha skwadra suldati li sellmulha u ppreżentawlha l-armi. Wara li sellmet lura b'ċaqliqiet puliti ta' rasha, ġiet marbuta ħafif mal-arblu. Billi rrifjutat l-għamad setgħet tara quddiemha mill-qrib it-tnax-il suldat li kienu assenjati biex iwettqu s-sentenza għall-mewt tagħha: wieħed minnhom, skont ir-regola, kellu l-ixkubetta vojta. Minn ħdax-il tir, tmienja marru fil-vojt – l-aħħar galanterija tal-militari Franċiżi – wieħed f'irkoppitha, wieħed f'ġenbha u wieħed dritt f'[[qalb]]ha. Il-marixxall Pétey sparalha tir f'għonqha, tir ta' grazzja, biex ikun żgur li mietet. Ħadd ma kien hemm li kellu d-dritt għall-ġisem u allura ġie meħud l-Istitut tal-Mediċina Legali ta' Pariġi, fejn indifnet ġo fossa komuni. Rasha nżammet u mbagħad insterqet fis-snin ħamsin, f'ċirkustanzi li qatt ma tfissru, forsi biex isservi bħala [[relikwa]] makabra. === Wara mewtha === Wara t-tmiem tal-gwerra, il-Ġermanja għall-ewwel ippreżentatha bħala vittma innoċenti, li qatt ma kienet ikkollaborat mas-servizzi tal-ispjunaġġ Ġermaniżi. Madankollu fl-1931, f'xogħol kollettiv importanti li fih ikkollaboraw storiċi, uffiċjali militari u uffiċjali li qabel kienu fis-servizzi sigrieti, jingħad li "Mata Hari għamlet affarijiet kbar għall-Ġermanja; hi kienet il-messaġġiera għall-informaturi tagħna li kienu jgħixu barra jew f'pajjiżi għedewwa [...] Mata Hari kienet taf perfettament kif jimxu l-affarijiet militari, wara li ġiet imħarrġa f'waħda mill-aqwa skejjel tal-ispjunaġġ [...] Hija kien aġent importanti". Fl-1937, Elsbeth Schragmüller, magħrufa bħala Fräulein Doktor, li ħadmet matul il-gwerra fis-sezzjoni IIIC f'[[Anversa]], ippubblikat il-memorji tagħha. Rigward Mata Hari, fihom irrevelat li "l-ebda waħda mill-aħbarijiet li bagħtitilna ma kienet utli u l-ebda informazzjoni tagħha ma kienet ta' interess politiku u militari". Hi taċċetta madankollu li: "il-kundanna kienet mistħoqqa fl-ispirtu tal-kodiċi militari." L-istoriku Alain Decaux fir-riċerka tiegħu dwar Mata Hari staqsa lill-Avukat Mornet dwar il-kwistjoni vera li ppreżenta l-każ ta' din is-suppost spjun. Dan wieġbu "li fl-aħħar ma kienx hemm affarijiet kbar li wieħed seta' jixliha bihom" imma l-każ tagħha kien ipprovokat "mill-attakki tal-istampa f'kuntest politiku" tant li r-raġuni tal-istat kellha tirbaħ. == Ċinema == Ħarġu ħafna films ibbażati fuq l-istorja ta' Mata Hari: * ''Mata Hari'', 1920, reġija ta' [[Ludwig Wolff]]; * ''Mata Hari, die Rote Tänzerin'', 1927, taħdem [[Magda Sonja]]; * ''Mata Hari'', 1931, taħdem [[Greta Garbo]]; * ''Mata Hari, agent H21'', 1964, taħdem [[Jeanne Moreau]]; * ''Up the Front'', 1972, taħdem [[Zsa Zsa Gábor]]; * ''Mata Hari'', 1978, reġija ta' [[David Carradine]]; * ''Mata Hari'', 1985, taħdem [[Sylvia Kristel]]; * ''Mata Hari, la vraie histoire'', 2003, taħdem [[Maruschka Detmers]]. == Referenzi == {{referenzi|2}} == Biblijografija == * {{fr}} Anne Bragance: ''Mata-Hari, la poudre aux yeux''. Éditions Belfond, Pariġi 1995, {{ISBN|2-7144-3299-9}} * {{nl}} Jan Brokken: ''Mata Hari. De waarheid achter een legende''. Wetenschappelijke Uitgeverij, Amsterdam 1975, {{ISBN|90-214-2901-2}} * {{fr}} Philippe Collas: ''Mata-Hari. Sa véritable histoire''. Plon, Pariġi 2003, {{ISBN|2-259-19872-4}} * {{en}} Thomas Coulson: ''Mata Hari, courtesan and spy''. Hutchinson, Londra 1930 * {{fr}} Lionel Dumarcet:'' L'affaire Mata-Hari''. De Vecchi, Pariġi 2006, {{ISBN|2-7328-4870-0}} * {{de}} Gerhard Feix: ''Das Große Ohr von Paris&nbsp;– Fälle der Sûreté''. Verlag Das Neue Berlin, Berlin 1975, S.&nbsp;202–212 * {{fr}} Charles S. Heymans: ''La vraie Mata Hari. Courtisane et Espionne''. Édition Prométhée, Pariġi 1930 (französisch) * {{fr}} Russel Warren Howe: ''Mata-Hari'' ("The true story"). Editions de l'Archipel, Pariġi 2007, {{ISBN|978-2-84187-577-1}} * {{nl}} Marijke Huisman: ''Mata Hari (1876–1917), de levende legende''. Uitgeverij Verloren, Hilversum 1998, {{ISBN|90-6550-442-7}}, [http://books.google.de/books?id=APHqa5o9SoYC&dq=Mata+Hari&as_brr=1&client=firefox-a&source=gbs_summary_s&cad=0 Online-Version] * {{de}} Fred Kupferman: ''Mata Hari. Träume und Lügen'' ("Mata Hari. Songes et mensonges"). Aufbau-Taschenbuchverlag, Berlin 1999, {{ISBN|3-7466-1575-5}} * {{fr}} Michel Leblanc: ''L'ennemie de Mata-Hari''. France-Empire, Pariġi 1974 * {{de}} Christine Lüders: ''Apropos Mata Hari'' (Apropos; Bd. 8). Verlag Neue Kritik, Frankfurt/M. 1997, {{ISBN|3-8015-0304-6}} * {{de}} Ute Maucher, Gabi Pfeiffer: ''Codewort: Seidenstrumpf, Die größten Spioninnen des 19. und 20. Jahrhunderts.'' ars vivendi verlag, 2010, {{ISBN|978-3-89716-999-9}}. * {{de}} Brygida M. Ochaim, Claudia Balk: ''Varieté-Tänzerinnen um 1900. Vom Sinnenrausch zur Tanzmoderne, Ausstellung des Deutschen Theatermuseums München 23.10.1998–17.1.1999''. Verlag Stroemfeld, Frankfurt/M. 1998, {{ISBN|3-87877-745-0}} * {{en}} Diane Samuels: ''The true life fiction of Mata Hari''. Hern Books, Londra 2002, {{ISBN|1-85459-672-1}} * {{fr}} Léon Schirmann: ''L'affaire Mata Hari. Enquête sur une machination''. Tallandier, Pariġi 1994, {{ISBN|2-235-02126-3}} * {{fr}} Léon Schirmann: ''Mata-Hari. Autopsie d'une machination''. Éditions Italiques, Pariġi 2001, {{ISBN|2-910536-18-1}} * {{en}} Pat Shipman: ''Femme Fatale: A Biography of Mata Hari: Love, Lies and the Unknown Life of Mata Hari.'' Weidenfels & Nicolson, Londra 2007, {{ISBN|978-0-297-85074-8}} * {{de}} Sam Waagenaar: ''Mata Hari. Der erste wahre Bericht über die legendäre Spionin'' Bastei-Lübbe, Bergisch-Gladbach 1985, {{ISBN|3-404-61071-7}} (früherer Titel: ''Sie nannte sich Mata Hari. Bild eines Lebens, Dokument einer Zeit'') * {{fr}} Friedrich Wencker-Wildberg: ''Mata Hari. Roman ihres Lebens''. Weltbild-Verlag, Augsburg 2004 * {{en}} Julie Wheelwright: ''The Fatal Lover. Mata Hari and the Myth of Women in Espionage''. Collins & Brown, Londra 1992, {{ISBN|1-85585-105-9}} == Ħoloq esterni == {{Commons|Mata Hari}} * {{en}} [http://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/mata-hari FemBio - Notable Women International] * {{en}} [http://www.crimelibrary.com/terrorists_spies/spies/hari/1.html?sect=23 Court TV's Crime Library] * {{it}} [http://www.arturovillone.it/lavori/art_matahari_1.html Mata Hari, la doppia vita di Greta Zelle] * [http://www.mata-hari.com/mata-hari-pictures.html Mata-Hari.com: Bijografiji u ritratti ta' Mata Hari] * [http://www.matahari.nl Sit dwar Mata Hari] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20061001180657/http://www.museum-security.org/00/110.html#2 Details of the disappearance of the corpse] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20100705132407/http://www.life.com/image/first/in-gallery/36812/mata-hari-dancer-stripper-spy Mata Hari: Dancer, Stripper, Spy] * {{en}} [http://www.eyewitnesstohistory.com/matahari.htm "The Execution of Mata Hari, 1917," EyeWitness to History (2005)] * {{es}} [https://web.archive.org/web/20101230061014/http://mujeresriot.webcindario.com/Mata_Hari.htm Mata Hari, pasión y muerte en mujeresriot.webcindario.com] * {{nl}} [http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/BWN/lemmata/bwn3/zelle Zelle, Margaretha Geertruida (1876-1917)] * {{nl}} [https://web.archive.org/web/20110602080623/http://www.matahari1917.nl/ De sluierdans van een spionne] {{vetrina}} {{DEFAULTSORT:Hari, Mata}} [[Kategorija:Twieldu fl-1876]] [[Kategorija:Mietu fl-1917]] [[Kategorija:L-Ewwel Gwerra Dinjija]] r9d4jd0fnlpvj9vzdi4n7sum0ijzt8s 0 18117 332081 331928 2026-09-17T02:33:53Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332081 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tim tal-Futbol |isem = Nõmme Kalju |stampa = [[Stampa:JK Nõmme KaljuFC.png]] |ismijiet_oħra = ''Roosad Pantrid (Pink Panthers)'' |isem_sħiħ = MTÜ Nõmme Jalgpalliklubi Kalju<ref>http://www.jkkalju.ee/?mid=11</ref> |grawnd = [[Grawnd Kadrioru]], [[Tallinn]] |jesa' = 5,000<ref>http://www.kadriorustaadion.ee/?id=1340</ref> |fundazzjoni = 1923<br />1997<small>(stabbilit mill-ġdid)</small> |president = {{flagicon|EST}} Kuno Tehva |kowċ = {{flagicon|EST}} |kampjonat = [[Meistriliiga]] | staġun = | pożizzjoni = |sit_elettroniku = http://www.jkkalju.ee/ | pattern_la1 = _shoulder stripes black stripes | pattern_b1 = _adidas_black_piping | pattern_ra1 = _shoulder stripes black stripes | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _white_stripes2 | pattern_b2 = _adidas_white_piping | pattern_ra2 = _white_stripes2 | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 }} '''JK Nõmme Kalju''' huwa [[klabb tal-futbol]] [[Estonja|Estonjan]] ibbażat [[Nõmme]], [[Tallinn]]. Il-klabb kien oriġinarjament stabbilit fl-1923 u mbagħad ġie stabbilit mill-ġdid fl-1997. Attwalment, Nõmme Kalju jilagħbu fil-[[Meistriliiga]], l-ogħla livell tal-futbol Estonjan wara ħafna avventuri ta' diviżjonijiet aktar baxxi. L-i[[Stadju Kadrioru]] huwa l-grawnd tagħhom. ==Nõmme Kalju fil-Futbol Estonjan== [[Image:Kalju.png|thumb|right|Arma alternattiva ta' Nõmme Kalju]] <timeline> ImageSize = width:650 height:60 PlotArea = left:10 right:10 bottom:30 top:10 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:01/01/1997 till:01/07/2013 ScaleMajor = unit:year increment:1 start:1997 Colors = id:bl1 value:rgb(0.5,0.8,0.5) id:bl2 value:rgb(0.9,0.9,0.3) id:rs value:rgb(0.8,0.6,0.6) id:rn value:rgb(0.9,0.1,0.1) PlotData= bar:Position width:15 color:white align:center from:01/01/1997 till:01/07/1997 shift:(0,-4) text:2 from:01/07/1997 till:01/07/1998 shift:(0,-4) text:2 from:01/07/1998 till:01/07/1999 shift:(0,-4) text:3 from:01/07/1999 till:01/07/2000 shift:(0,-4) text:4 from:01/07/2000 till:01/07/2001 shift:(0,-4) text:5 from:01/07/2001 till:01/07/2002 shift:(0,-4) text:7 from:01/07/2002 till:01/07/2003 shift:(0,-4) text:4 from:01/07/2003 till:01/07/2004 shift:(0,-4) text:2 from:01/07/2004 till:01/07/2005 shift:(0,-4) text:1 from:01/07/2005 till:01/07/2006 shift:(0,-4) text:5 from:01/07/2006 till:01/07/2007 shift:(0,-4) text:6 from:01/07/2007 till:01/07/2008 shift:(0,-4) text:4 from:01/07/2008 till:01/07/2009 shift:(0,-4) text:5 from:01/07/2009 till:01/07/2010 shift:(0,-4) text:4 from:01/07/2010 till:01/07/2011 shift:(0,-4) text:2 from:01/07/2011 till:01/07/2012 shift:(0,-4) text:1 from:01/07/2012 till:01/07/2013 shift:(0,-4) text: from:01/01/1997 till:01/07/2004 color:rn shift:(0,13) text: "[[III Liiga|I I I L i i g a]]" from:01/07/2004 till:01/07/2005 color:rs shift:(0,13) text: "[[II Liiga]]" from:01/07/2005 till:01/07/2007 color:bl2 shift:(0,13) text: "[[Esiliiga]]" from:01/07/2007 till:01/07/2013 color:bl1 shift:(0,13) text: "[[Meistriliiga]]" </timeline> {| class="wikitable" |- !width=60px|Staġun !width=60px|Kampjonat !width=30px|Poż !width=30px|{{deskrizzjoni kmand|L|Logħob}} !width=30px|{{deskrizzjoni kmand|R|Rebħiet}} !width=30px|{{deskrizzjoni kmand|P|Pari}} !width=30px|{{deskrizzjoni kmand|T|Telfiet}} !width=30px|{{deskrizzjoni kmand|GK|Gowls favur}} !width=30px|{{deskrizzjoni kmand|GK|Gowls kontra}} !width=30px|GD !width=30px|{{deskrizzjoni kmand|Pti|Punti}} ! style="width:150px;"|L-ikbar skorer !width=30px|Avg.Att. !width=30px|Tazza |- align=center |1997–98 |4T |2 |8 |5 |0 |3 |48 |12 |36 |15 |align=left| | |rowspan=2|R1 |- align=center |1998 |4T |2 |10 |7 |2 |1 |40 |15 |25 |23 |align=left| | |- align=center |1999 |4T |3 |20 |12 |2 |6 |53 |24 |29 |38 |align=left|{{flagicon|Estonja}} [[Lauri Kiviloo]] (21) | | |- align=center |2000 |4T |4 |20 |8 |2 |10 |38 |37 |1 |26 |align=left| | | |- align=center |2001 |4T |5 |18 |7 |3 |8 |36 |56 |−20 |24 |align=left| | | |- align=center |2002 |4T |7 |18 |6 |4 |8 |39 |43 |−4 |22 |align=left| | | |- align=center |2003 |4T |4 |18 |10 |3 |5 |37 |20 |17 |33 |align=left| | | |- align=center |2004 |4T |2 |18 |11 |5 |2 |68 |32 |36 |38 |align=left|{{flagicon|Estonja}} [[Lauri Kiviloo]] (15) | | |- align=center |2005 |3L/T |1 |28 |18 |5 |5 |88 |36 |52 |59 |align=left|{{flagicon|Estonja}} [[Andrus Mitt]] (28) | | |- align=center |2006 |2 |5 |36 |18 |5 |13 |76 |80 |−4 |59 |align=left|{{flagicon|Estonja}} [[Andrus Mitt]] (35) | |1/16 |- align=center |2007 |2 |6 |36 |13 |9 |14 |69 |69 |0 |48 |align=left|{{flagicon|Estonja}} [[Andrus Mitt]] (24) | |1/8 |- align=center |2008 |1 |4 |36 |16 |7 |13 |65 |64 |1 |55 |align=left|{{flagicon|Estonja}} [[Ingemar Teever]] (23) |334 |1/16 |- align=center |2009 |1 |5 |36 |15 |9 |12 |65 |47 |18 |54 |align=left|{{flagicon|Brażil}} [[Felipe de Araujo Nunes|Felipe Nunes]] (20) |368<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2012-12-05 |titlu=Archive copy |url=http://jalgpall.ee/attendance.php?b=ML&year=2009 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160618081636/http://www.jalgpall.ee/attendance.php?b=ML&year=2009 |arkivju-data=2016-06-18 |url-status=dead }}</ref> | style="background:silver;"|[[Tazza tal-Estonja 2008–09|F]] |- align=center |2010 |1 |4 |36 |18 |8 |10 |59 |42 |17 |62 |align=left|{{flagicon|Estonja}} [[Jüri Jevdokimov]] (21) |194<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2012-12-05 |titlu=Archive copy |url=http://jalgpall.ee/attendance.php?b=ML&year=2010 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120606201139/http://www.jalgpall.ee/attendance.php?b=ML&year=2010 |arkivju-data=2012-06-06 |url-status=dead }}</ref> |[[Tazza tal-Estonja 2009–10|KF]] |- align=center |2011 |1 |2 |36 |24 |7 |5 |82 |23 |59 |79 |align=left|{{flagicon|Estonja}} [[Tarmo Neemelo]] (22) |515<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2012-12-05 |titlu=Archive copy |url=http://jalgpall.ee/attendance.php?b=ML&year=2011 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120910152519/http://www.jalgpall.ee/attendance.php?b=ML&year=2011 |arkivju-data=2012-09-10 |url-status=dead }}</ref> |[[Tazza tal-Estonja 2010–11|R3]] |- align=center |2012 |1 |1 |36 |29 |5 |2 |106 |17 |89 |92 |align=left|{{flagicon|Estonja}} [[Tarmo Neemelo]] (22) |325<ref>http://jalgpall.ee/attendance.php?b=ML&year=2012</ref> |[[Tazza tal-Estonja 2011–12|R2]] |} <small>'''LT''' − Żona Lvant/Tramuntana; '''T''' − Żona Tramuntana </small> ==Riżultati tal-Kompetizzjonijiet tal-klabbs (UEFA)== [[File:Kadrioru staadion.JPG|right|thumb|250px|[[Grawnd Kadrioru]] f'Novembru 2009]] {| class="wikitable" style="text-align:left" ! Staġun ! Kompetizzjoni ! Rawnd ! Klabb ! Home ! Away ! Aggregat |- | [[2009–10 UEFA Europa League|2009–10]] | [[UEFA Europa League]] | [[UEFA Champions League 2009–10#L-ewwel rawnd ta' kwalifikazzjoni|L-ewwel rawnd ta' kwalifikazzjoni]] | {{flagicon|LVA}} [[Dinaburg FC|Dinaburg]] | style="text-align:center;"| 0–0 | style="text-align:center;"| 1–2 | style="text-align:center;"| 1–2 |- | [[UEFA Europa League 2011–12|2011–12]] | UEFA Europa League | [[UEFA Champions League 2011–12#L-ewwel rawnd ta' kwalifikazzjoni|L-ewwel rawnd ta' kwalifikazzjoni]] | {{flagicon|FIN}} [[FC Honka]] | style="text-align:center;"| 0–2 | style="text-align:center;"| 0–0 | style="text-align:center;"| 0–2 |- | [[UEFA Europa League 2012–13|2012–13]] | UEFA Europa League | [[UEFA Champions League 2012–13#L-ewwel rawnd ta' kwalifikazzjoni|L-ewwel rawnd ta' kwalifikazzjoni]] | {{flagicon|AZE}} [[FK Khazar Lankaran]] | style="text-align:center;"| 0–2 | style="text-align:center;"| 2–2 | style="text-align:center;"| 2–4 |- |rowspan=3| [[UEFA Europa League 2013–14|2013–14]] |rowspan=2| [[UEFA Champions League]] | [[UEFA Champions League 2013–14#It-tieni rawnd ta' kwalifikazzjoni|It-tieni rawnd ta' kwalifikazzjoni]] | {{flagicon|FIN}} [[Helsingin Jalkapalloklubi|HJK]] | style="text-align:center;"| 2–1 | style="text-align:center;"| 0–0 | style="text-align:center;"| 2–1 |- | [[UEFA Champions League 2013–14#It-tielet rawnd ta' kwalifikazzjoni|It-tielet rawnd ta' kwalifikazzjoni]] | {{flagicon|CZE}} [[FC Viktoria Plzeň]] | style="text-align:center;"| 0–4 | style="text-align:center;"| 2–6 | style="text-align:center;"| 2–10 |- | [[UEFA Europa League 2013–14|UEFA Europa League]] | [[UEFA Europa League 2013–14#Play-off|''Play-off'']] | {{flagicon|UKR}} [[FC Dnipro Dnipropetrovsk|Dnipro Dnipropetrovsk]] | style="text-align:center;"|1–3 | style="text-align:center;"|0–2 | style="text-align:center;"|1–5 |- |} ==Plejers notevoli== {{col-start}} {{col-3}} '''Estonja''' * {{flagicon|Estonja}} Martin Hurt * {{flagicon|Estonja}} Rene Kaas * {{flagicon|Estonja}} Risto Kallaste * {{flagicon|Estonja}} Toomas Kallaste * {{flagicon|Estonja}} Andrei Krasnopjorov * {{flagicon|Estonja}} Toomas Krõm * {{flagicon|Estonja}} Risto Kägo * {{flagicon|Estonja}} Liivo Leetma * {{flagicon|Estonja}} Mati Lember * {{flagicon|Estonja}} Joel Lindpere * {{flagicon|Estonja}} Martin Maasing {{col-3}} * {{flagicon|Estonja}} Andrus Mitt * {{flagicon|Estonja}} Jevgeni Novikov * {{flagicon|Estonja}} Indro Olumets * {{flagicon|Estonja}} Igor Prins * {{flagicon|Estonja}} Aleksander Saharov * {{flagicon|Estonja}} Maksim Smirnov * {{flagicon|Estonja}} Ingemar Teever * {{flagicon|Estonja}} Janar Tükk * {{flagicon|Estonja}} Kristen Viikmäe '''Bjelorussja''' * {{Flagicon|Bjelorussja}} Vitali Shuhanau {{col-3}} '''Brażil''' * {{Flagicon|BRA}} Alan Arruda * {{Flagicon|BRA}} Diego Balbinot * {{Flagicon|BRA}} Dona * {{Flagicon|BRA}} Felipe Nunes de Araujo * {{Flagicon|BRA}} Giovani Albani * {{Flagicon|BRA}} Marcío Cardoso Pimentel * {{Flagicon|BRA}} Murilo Maccari * {{Flagicon|BRA}} Tiago Sala '''Ingilterra''' * {{Flagicon|ENG}} Richard Barnwell {{col-end}} ==Referenzi== {{Referenzi}} [[Kategorija:Klabbs tal-futbol Estonjani|Nõmme Kalju]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1923|Nõmme Kalju]] 56iwjhkwkedwet4san4vxnxxindhiuf 0 25265 332080 268150 2026-09-17T02:13:57Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332080 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Il-Cartaginese.jpg|daqsminuri|L-ewwel edizzjoni ta' ''Il Cartaginese'']] '''''Il Cartaginese''''' kienet gazzetta ppubblikata fil-[[Protettorat ta' Malta|protettorat Ingliż ta' Malta]] bejn l-1804 u l-1805.<ref name="times2019-07-14">{{Ċita aħbar |kunjom1=Grima |isem1=Josepf F. |url=https://timesofmalta.com/articles/view/it-happened-this-month-the-publication-of-maltas-first-newspaper.721741 |titlu=The publication of Malta's first newspaper |data=2019-09-14 |pubblikatur=The Sunday Times of Malta |paġni=56-57 |lingwa=Ingliż }}</ref> Matul dawk is-snin, kienet l-unika pubblikazzjoni perjodika f'Malta. ''Il Cartaginese'' kienet preċeduta minn ''[[L'Argo]]'' (1804) u kienet segwita mill-''[[Giornale di Malta]]'' (1812–1813). L-edituri tal-gazzetta kienu [[Vittorio Barzoni]] u Gavino Bonavita, u kienet tiffoka fuq aħbarijiet barranin. Il-pubblikazzjoni tagħha kienet ikkontrollata mill-gvern u kien fiha propaganda kontra l-Franċiżi. Il-gazzetta ġeneralment kien ikun fiha tmien paġni u ġieli kien ikollha suppliment. B'kollox ħarġu 15-il edizzjoni u kull waħda kellha ċirkolazzjoni ta' bejn 400 u 1000 kopja.<ref name="liberamicorum-1994">{{Ċita ktieb |kapitlu=Printing in Malta during the British Protectorate |kunjom1=Zammit |isem1=William |titlu=Liber amicorum: essays on art, history, cartography and bibliography in honour of Dr. Albert Ganado |editur-kunjom1=Schirò |editur-isem1=Joseph |editur-kunjom2=Sørensen|editur-isem2=Sven |editur-kunjom3=Xuereb|editur-isem3=Paul |lingwa=Ingliż |pubblikatur=Malta University Library |data=1994 |paġni=89-98 |isbn=9990946027 }}</ref> Il-gazzetta ma rnexxietx, possibilment minħabba li l-maġġoranza tal-popolazzjoni dak iż-żmien kienet illitterata.<ref name="hough-davis-2010">{{Ċita ktieb |titlu=Coleridge's Laws: A Study of Coleridge in Malta |kunjom1=Hough |isem1=Barry |kunjom2=Davis |isem2=Howard |pubblikatur=OpenBook Publishers |isbn=9781906924133 |data=2010 |traduttur-kunjom1=Davis |traduttur-isem1=Lydia |lingwa=Ingliż |paġna=155 |url=https://www.openbookpublishers.com/product/24 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210421072839/https://www.openbookpublishers.com/product/24 |arkivju-data=2021-04-21 |access-date=2021-03-10 |url-status=dead }}</ref> Kopji ta' din il-pubblikazzjoni jinstabu kkonservati fil-[[Bibljoteka Nazzjonali ta' Malta]]. == Referenzi == {{Referenzi}} {{titlu bil-korsiv}} [[Kategorija:Gazzetti Maltin]] [[Kategorija:Gazzetti li kienu ppubblikati f'Malta]] f1tp2p2vfhu0oe6f34cf41d1u4w5j93 0 25728 332076 302760 2026-09-17T00:59:16Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332076 wikitext text/x-wiki [[Stampa:English-English and English-Persian dictionaries.JPG|daqsminuri|Diversi dizzjunarji monolingwi u bilingwi]] '''Dizzjunarju''' huwa ġabra ta' kliem b'[[lingwa]] speċifika waħda jew iktar, li spiss tkun organizzata f'ordni alfabetika jew bir-radikali u d-daqqa tal-pinna għal-lingwi ideografiċi, u li tista' tinkludi informazzjoni dwar id-definizzjonijiet, l-użu, l-[[Etimoloġija|etimoloġiji]], il-pronunzji, it-traduzzjoni, eċċ. jew [[ktieb]] ta' kelmiet b'lingwa waħda u bl-ekwivalenti tagħhom, li xi kultant jissejjaħ [[lessiku]].<ref>Webster's New World College Dictionary, Fourth Edition, 2002.</ref> Dizzjunarju huwa referenza lessikoloġika li turi l-interrelazzjonijiet fost id-''data''.<ref>Nielsen, Sandro (2008). "The Effect of Lexicographical Information Costs on Dictionary Naming and Use". ''Lexikos''. '''18''': 170–189. ISSN 1684-4904.</ref> Issir distinzjoni wiesgħa bejn id-dizzjunarji ġenerali u dawk speċjalizzati. Id-dizzjunarji speċjalizzati jinkludu kelmiet f'oqsma speċjalisti, iktar milli firxa kompluta ta' kelmiet b'lingwa partikolari. L-oġġetti lessikali li jiddeskrivu l-kunċetti f'oqsma speċifiċi s-soltu jissejħu termini minflok kelmiet, għalkemm mhux dejjem ikun hemm konsensus jekk il-[[lessikoloġija]] u t-[[terminoloġija]] humiex żewġ oqsma differenti ta' studju. Fit-teorija, id-dizzjunarji ġenerali suppost ikunu semasjoloġiċi, u jimmappjaw il-kelmiet mad-definizzjoni tagħhom, filwaqt li d-dizzjunarji speċjalizzati suppost ikunu onomasjoloġiċi, jiġifieri l-ewwel jidentifikaw il-kunċetti u mbagħad jistabbilixxu t-termini li jintużaw biex jiġu ddeżinjati. Fil-prattika, iż-żewġ approċċi jintużaw għaż-żewġ tipi ta' dizzjunarji.<ref>A Practical Guide to Lexicography, Sterkenburg 2003, pp. 155–157.</ref> Hemm tipi oħra ta' dizzjunarji li jmorru lil hinn minn din id-distinzjoni, pereżempju d-dizzjunarji bilingwi (tat-[[traduzzjoni]]), id-dizzjunarji tas-sinonimi ([[Teżawru|teżawri]]), u d-dizzjunarji tar-[[rima]]. Il-kelma dizzjunarju s-soltu tinftiehem li tirreferi għal dizzjunarju monolingwi ġenerali.<ref name=":0">A Practical Guide to Lexicography, Sterkenburg 2003, pp. 3–4.</ref> Hemm ukoll kuntrast bejn id-dizzjunarji preskrittivi jew deskrittivi. Id-dizzjunarji preskrittivi jirriflettu dak li jitqies bħala l-użu korrett tal-lingwa, filwaqt li d-dizzjunarji deskrittivi jirriflettu l-użu effettiv irreġistrat. L-indikazzjonijiet stilistiċi (eż. “informali” jew “vulgari”) f'ħafna dizzjunarji moderni jitqiesu wkoll minn xi wħud li huma inqas deskrittivi oġġettivament.<ref>A Practical Guide to Lexicography, Sterkenburg 2003, p. 7.</ref> Minkejja li l-ewwel dizzjunarji jmorru lura għal żmien is-[[Sumeri]] (dawn kienu dizzjunarji bilingwi), l-istudju sistematiku tad-dizzjunarji bħala oġġetti ta' interess xjentifiku fihom infushom beda fis-seklu 20 u jissejjaħ lessikografija, li nbeda l-iktar minn [[Ladislav Zgusta]].<ref name=":0" /> Il-bidu ta' din id-dixxiplina ġdida kien kontroversjali, u l-fassala tad-dizzjunarji prattiċi xi drabi ġew akkużati minn oħrajn minħabba nuqqas “inkredibbli” ta' metodoloġija u ta' awtoriflessjoni kritika.<ref>R. R. K. Hartmann (2003). ''Lexicography: Dictionaries, compilers, critics, and users''. Routledge. p. 21. ISBN <bdi>978-0-415-25366-6</bdi>.</ref> == Storja == [[Stampa:Vocabolario degli accademici della crusca, prima edizione per giovanni alberti, venezia 1612, 01.jpg|daqsminuri|''Vocabolario degli accademici della crusca'' (1612)]] L-iktar dizzjunarji antiki kienu tavli [[kunejformi]] b'listi bilingwi ta' kelmiet Sumeri-[[Akkadiċi]], li ġew skoperti f'[[Ebla]] (illum il-ġurnata s-[[Sirja]]) u ġew datati li saru għall-ħabta tal-Imperu Akkadiku fl-2300 Q.K.<ref>{{Ċita web|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573731/Dictionary.html|titlu=Dictionary - MSN Encarta|data-aċċess=2021-03-01|pubblikatur=Encarta|data=2009-10-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20091029091932/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573731/Dictionary.html|arkivju-data=2009-10-29|url-status=dead}}</ref> Il-glossarju tal-bidu tat-tieni millenju Q.K., ''Urra=hubullu'', huwa l-verżjoni kanonika tal-[[Babilonja]] ta' dawn il-listi bilingwi tas-Sumeri u tal-Akkadiċi. Dizzjunarju [[Ċina|Ċiniż]] ta' madwar it-tielet seklu Q.K. imsejjaħ ''Erya'', huwa l-iktar dizzjunarju monolingwi antik li wasal sa żminijietna; għalkemm xi sorsi jikkwotaw ix-Shizhoupian ta' madwar 800 Q.K. bħala dizzjunarju, filwaqt li l-istudjużi moderni jqisuh bħala kompendju kalligrafiku ta' karattri Ċiniżi mill-[[bronż]] tad-[[dinastija Zhou]]. [[Philitas ta' Kos]] (fir-raba' seklu Q.K.) kiteb [[vokabolarju]] pijunier imsejjaħ ''Kelmiet Bla Ordni'' (Ἄτακτοι γλῶσσαι, ''Átaktoi glôssai'') li kien jispjega t-tifsiriet ta' kelmiet [[Omeru|Omeriċi]] rari u ta' kelmiet letterarji oħra, ta' kelmiet minn [[Djalett|djaletti]] lokali, u ta' termini tekniċi.<ref>Peter Bing (2003). "The unruly tongue: Philitas of Cos as scholar and poet". ''Classical Philology''. '''98''' (4): 330–348.</ref> [[Apollonju s-Sofist]] lejn l-ewwel seklu kiteb l-iktar lessiku Omeriku antik li wasal sa żminijietna. L-ewwel dizzjunarju tas-[[Sanskritu]], l-Amarakośa, inkiteb minn Amarasimha fir-raba' seklu. Dan id-dizzjunarju nkiteb f'versi, u elenka madwar 10,000 kelma. Skont ''Nihon Shoki'', l-ewwel dizzjunarju [[Ġappun|Ġappuniż]] kien il-[[glossarju]] tas-682 ''Niina'' b'karattri Ċiniżi li ilu li ntilef. L-iktar dizzjunarju Ġappuniż antik eżistenti, ''Tenrei Banshō Meigi'' tal-835, kien ukoll glossarju taċ-Ċiniż miktub. Fi ''Frahang-i Pahlavig'', l-eterogrammi bl-[[Aramajk ta' Ġesù|Aramajk]] huma elenkati flimkien mat-traduzzjoni tagħhom bil-lingwa tal-[[Persja]] Ċentrali u t-traskrizzjoni [[fonetika]] bl-[[alfabett]] tal-lingwa [[Pazend]]. Dizzjunarju [[Irlanda|Irlandiż]] tas-seklu 9, Sanas Cormaic, kien fih l-etimoloġiji u l-ispjegazzjonijiet ta' iktar minn 1,400 kelma bl-Irlandiż. Fl-1320 fl-[[Indja]], [[Amir Khusro]] kkompila l-Khaliq-e-bari, li fil-biċċa l-kbira kienu kelmiet mill-[[Ħindustan]] u mill-Persja.<ref>{{Ċita aħbar|lingwa=en-IN|titlu=Chasing Khusro|pubblikazzjoni=The Hindu|data=2012-07-23|isem=Omar |kunjom=Rashid |url=https://www.thehindu.com/books/chasing-khusro/article3672990.ece}}</ref> Id-dizzjunarji tal-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] ġew ikkompilati bejn is-seklu 8 u s-seklu 14, u kienu jorganizzaw il-kelmiet skont ir-rima (tal-aħħar [[sillaba]]), skont l-ordni alfabetika tar-radikali, jew skont l-ordni alfabetika tal-ewwel ittra (is-sistema li pereżempju tintuża fid-dizzjunarji moderni tal-[[Lingwa Maltija|Malti]]). Is-sistema moderna kienet tintuża l-iktar fid-dizzjunarji speċjalisti, bħal dawk tat-termini mill-[[Koran]] u l-''hadith'', filwaqt li l-biċċa l-kbira tad-dizzjunarji ta' użu ġenerali, bħal-''Lisan al-`Arab'' (tas-seklu 13, li għadu l-aqwa dizzjunarju magħruf tal-Għarbi fuq skala kbira) u l-''al-Qamus al-Muhit'' (tas-seklu 14) kienu jelenkaw il-kelmiet fl-ordni alfabetika tar-radikali. Il-''Qamus al-Muhit'' huwa l-ewwel dizzjunarju portabbli tal-Għarbi, li jinkludi biss il-kelmiet u d-definizzjonijiet tagħhom, u li jelimina l-eżempji li jingħataw f'dizzjunarji bħal-''Lisan'' u l-''Oxford English Dictionary''.<ref>"Ḳāmūs", J. Eckmann, ''Encyclopaedia of Islam'', 2nd ed., Brill.</ref> [[Stampa:Nouveau Dictionnaire Larousse page.JPG|xellug|daqsminuri|Dizzjunarju ''Petit Larousse'' bl-istampi]] Fl-[[Ewropa]] [[Medjuevu|Medjevali]], kienu jintużaw il-glossarji b'ekivalenti għall-kelmiet bil-[[Lingwa Latina|Latin]] vernakolari jew b'Latin iktar sempliċi (eż. il-Glossarju Leiden). Il-''Catholicon'' (1287) ta' [[Johannes Balbus]], xogħol [[Grammatika|grammatikali]] kbira b'lessiku alfabetiku, ġie adottat b'mod wiesa'. Kien iservi bħala l-bażi għal diversi dizzjunarji bilingwi u kien wieħed mill-ewwel kotba (fl-1460) li ġew [[Stampar|stampati]]. Fl-1502 ġie ppubblikat id-''Dictionarium'' ta' [[Ambrogio Calepino]], li oriġinarjament kien dizzjunarju monolingwi Latin li matul is-seklu 16 sar glossarju multilingwi. Fl-1532, [[Robert Estienne]] ppubblika t-''Thesaurus linguae latinae'', u fl-1572 ibnu [[Henri Estienne]] ppubblika t-''Thesaurus linguae graecae'', li sas-seklu 19 intuża bħala l-bażi tal-lessikografija Griega. L-ewwel dizzjunarju monolingwi miktub fl-Ewropa kien dak tal-Ispanjol, ''Tesoro de la lengua castellana o española'', li nkiteb minn [[Sebastián Covarrubias]] u li ġie ppubblikat fl-1611 f'[[Madrid]], Spanja.<ref>''Tesoro de la lengua castellana o española'', edición integral e ilustrada de Ignacio Arellano y Rafael Zafra, Madrid, Iberoamericana-Vervuert, 2006, pg. XLIX.</ref> Fl-1612, ġiet ippubblikata l-ewwel edizzjoni tal-''Vocabolario degli Accademici della Crusca'' tat-Taljan. Serva bħala l-mudell għal xogħlijiet simili bil-Franċiż u bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]. Fl-1690, f'[[Rotterdam]] ġie ppubblikat id-''Dictionnaire Universel'' tal-Franċiż ta' [[Antoine Furetière]] wara mewtu. Fl-1694 dehret l-ewwel edizzjoni tad-''Dictionnaire de l'Académie française''. Bejn l-1712 u l-1721 ġie ppubblikat il-''Vocabulario portughez e latino'' li nkiteb minn [[Raphael Bluteau]]. Ir-Real Academia Española ppubblikat l-ewwel edizzjoni tad-''Diccionario de la lengua española'' fl-1780, iżda d-''Diccionario de Autoridades'', li kien jinkludi kwotazzjonijiet minn xogħlijiet letterarji, ġie ppubblikat fl-1726. It-''Totius Latinitatis lexicon'' ta' [[Egidio Forcellini]] ġie ppubblikat għall-ewwel darba fl-1777; dan ifforma l-bażi tax-xogħlijiet simili kollha li ġew ippubblikati minn dak iż-żmien 'l hawn. L-ewwel edizzjoni ta' ''A Greek-English Lexicon'' ta' [[Henry George Liddell]] u ta' [[Robert Scott]] dehret fl-1843; dan ix-xogħol baqa' d-dizzjunarju bażiku tal-Grieg sal-aħħar tas-seklu 20. Fl-1858 ġie ppubblikat l-ewwel volum tad-''Deutsches Wörterbuch'' mill-[[Aħwa Grimm]]; ix-xogħol tlesta fl-1961. Bejn l-1861 u l-1874 ġie ppubblikat id-''Dizionario della lingua italiana'' ta' [[Niccolò Tommaseo]]. Bejn l-1862 u l-1874 ġew ippubblikati s-sitt volumi ta' ''A magyar nyelv szótára'' (id-dizzjunarju tal-[[Ungerija|Ungeriż]]) ta' [[Gergely Czuczor]] u [[János Fogarasi]]. [[Émile Littré]] ppubblika d-''Dictionnaire de la langue française'' bejn l-1863 u l-1872. Fl-1863 stess deher l-ewwel volum tal-''Woordenboek der Nederlandsche Taal'' li tlesta fl-1998. Fl-1863 ukoll, [[Vladimir Ivanovich Dahl]] ippubblika l-''Explanatory Dictionary of the Living Great Russian Language''. Id-dizzjunarju ta' [[Duden]] imur lura għall-1880, u attwalment huwa s-sors preskrittiv tal-[[ortografija]] tal-Ġermaniż. Id-deċiżjoni li jinbeda x-xogħol fuq is-''Svenska Akademiens ordbok'' ittieħdet fl-1787.<ref>{{Ċita web|url=http://www2.saob.se/|titlu=OSA – Om svar anhålles|data-aċċess=2021-03-01|lingwa=sv-SE}}</ref> Id-Dizzjunarju Malti-Ingliż-Malti ta' [[Ġużè Aquilina]] ngħata l-premju tal-“Pubblikazzjoni tal-Millenju” mill-[[Gvern ta' Malta|Gvern ta' Malta]] u jitqies bħala d-dizzjunarju ta' referenza tal-Malti. L-edizzjoni Malti-Ingliż fiha 80,000 entrata u l-edizzjoni Ingliż-Malti fiha 120,000 entrata.<ref>{{Ċita web|url=https://maltaonlinebookshop.com/product/aquilina-malteseenglishmaltese-dictionary/|titlu=Aquilina - Maltese/English/Maltese Dictionary|data-aċċess=2021-03-01|pubblikatur=Malta Online Bookshop|lingwa=en}}</ref> Fl-era diġitali tal-2021, prattikament kważi l-lingwi kollha għandhom dizzjunarji elettroniċi online<ref>{{Ċita web|url=https://opinionator.blogs.nytimes.com/2013/05/17/the-role-of-a-dictionary/|titlu=The Role of a Dictionary|data-aċċess=2021-03-01|isem=David |kunjom=Skinner|lingwa=en-US|data=2013-05-17}}</ref> bħal pereżempju d-''Dizzjunarju tal-Malti'', li tnieda frott il-kollaborazzjoni bejn l-[[Università ta' Malta|Università ta' Malta]], Tech.mt u l-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.maltesedictionary.org.mt/|titlu=Dizzjunarju tal-Malti - Maltese Dictionary|data-aċċess=2021-03-01|pubblikatur=Dizzjunarju tal-Malti - Maltese Dictionary|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170323053157/http://www.maltesedictionary.org.mt/|arkivju-data=2017-03-23|url-status=dead}}</ref> == Referenzi == {{referenzi}} [[Kategorija:Lingwa]] [[Kategorija:Lingwi]] nhnthommfhnixt29pci9vj1v1ycyim2 0 26834 332073 305230 2026-09-17T00:10:27Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332073 wikitext text/x-wiki [[Stampa:A barber getting ready to shave the face of a seated custome Wellcome V0019707.jpg|daqsminuri|Barbier lest biex iqaxxar il-leħja ta’ klijent bilqiegħda għall-ħabta tal-1801]] '''Barbier''' huwa persuna li x-xogħol tiegħu jinvolvi l-iktar li jaqta’, jieħu ħsieb, jagħti stil u jqaxxar ix-xagħar jew il-leħja tal-irġiel u tas-subien. Id-differenza prinċipali meta mqabbel ma’ [[parrukkier]] hi li parrukkier ma jqaxxarx il-leħja għaldaqstant il-klijentela ewlenija tiegħu tkun magħmula mill-bniet u min-nisa. Il-ħanut ta’ barbier normalment huwa magħruf bħala “tal-barbier” (bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]: "barber shop/salon" jew "barber's"). Għand tal-barbier normalment ikun hemm interazzjoni soċjali u jkun hemm taħdit fil-pubbliku. F’xi każijiet, ħanut tal-barbier ikun forum pubbliku wkoll. Huma postijiet fejn isiru dibattiti miftuħa, jitleħħen it-tħassib pubbliku, u fejn iċ-ċittadini jiddiskutu dwar kwistjonijiet kontemporanji. Fl-imgħoddi, il-barbiera (magħrufa bħala barbiera-[[Kirurgu|kirurgi]]) kienu jwettqu wkoll l-operazzjonijiet kirurġiċi u l-attivitajiet tad-dentistrija. Bl-iżvilupp tax-xfafar tas-sikurezza minflok il-mus tal-leħja, u n-nuqqas ta’ prevalenza ta’ nies bid-daqna, kien hemm żmien meta l-biċċa l-kbira tal-barbiera bdew jispeċjalizzaw fil-qtugħ tax-xagħar iktar milli t-tqaxxir tal-leħja, għalkemm dan l-aħħar din il-prevalenza reġgħet qabdet sew. == Terminology == [[Stampa:Bucharest Barbershop 1842.jpg|xellug|daqsminuri|Ħanut tal-barbier f’Bucharest fl-1842]] Fiż-żminijiet moderni, it-terminu “barbier” jintuża kemm bħala titlu [[Professjoni|professjonali]] kif ukoll biex jirreferi għall-[[Parrukkier|parrukkiera]] li jispeċjalizzaw fil-qtugħ tax-xagħar tal-irġiel u tas-subien. Storikament, il-parrukkiera kollha kienu meqjusa bħala barbiera. Fis-seklu 20, il-professjoni tal-kożmetoloġija forqot minn dik tal-barbier, u llum il-ġurnata l-parrukkiera jista’ jkollhom il-liċenzja bħala barbiera jew kożmetoloġisti. Il-barbiera jvarjaw skont fejn jaħdmu, liema servizzi jkollhom il-liċenzja li jipprovdu, u l-isem li jużaw biex jirreferu għalihom infushom. Parti minn din id-differenza fit-[[terminoloġija]] tiddependi fuq ir-regolamenti f’post partikolari. Fil-bidu tas-seklu 20, kelma alternattiva għal barbier, "chirotonsor", bdiet tintuża fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.floridahistorynetwork.com/june-21-1926---miami-barbers-dont-want-to-be-called-chirotonsors.html|titlu=On this day in Florida history - June 21, 1926 - Miami barbers don't want to be called 'chirotonsors'|sit=Florida History Network - Your one-stop source for celebrating and preserving Florida's past, today|data-aċċess=2021-07-11}}</ref> Stati differenti fl-Istati Uniti jvarjaw fir-rigward tal-liġijiet tagħhom dwar ix-xogħol u l-għoti tal-liċenzji. Pereżempju, f’[[Maryland]] u f’[[Pennsylvania]], kożmetoloġista ma jistax juża xafra dritta, li hija rriżervata strettament għall-barbiera. B’kuntrast, f’[[New Jersey]] it-tnejn li huma rregolati mill-Bord Statali tal-Kożmetoloġija u ma għadx hemm differenza legali bejniethom, ladarba tinħarġilhom l-istess liċenzja u jistgħu jipprattikaw [[L-Arti|l-arti]] tat-tqaxxir tal-leħja b’xafra dritta, l-għoti tal-kulur, xogħol ieħor bil-kimika u l-qtugħ tax-xagħar jekk ikunu jridu. Fl-[[Awstralja]], it-terminu uffiċjali għal barbier huwa parrukkier (bl-Ingliż: ''hairdresser''); barbier (bl-Ingliż: ''barber)'' huwa biss titlu popolari għall-parrukkiera tal-irġiel, għalkemm mhuwiex daqshekk popolari issa daqs kemm kien f’nofs is-seklu 20. Il-biċċa l-kbira kienu jaħdmu f’''hairdressing salon''. == History == [[Stampa:Weeks Edwin Lord Indian Barbers Saharanpore.jpg|daqsminuri|''Il-Barbier'', [[pittura]] ta’ [[Edwin Lord Weeks]]]] Is-[[sengħa]] tal-barbier għandha storja twila: ix-xfafar instabu qalb l-artefatti ta’ Żmien il-Bronż (madwar it-3500 Q.K.) fl-[[Eġittu]]. L-ewwel servizzi tal-barbier twettqu mill-Eġizzjani fil-5000 Q.K. bi strumenti li pproduċuhom mill-qxur tal-gajdri jew miż-[[żnied]] ippuntat.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.nationalbarbermuseum.org/about/barbering-timeline|titlu=Barbering Timeline - National Barber Museum|sit=www.nationalbarbermuseum.org|data-aċċess=2021-07-11|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210525091242/https://www.nationalbarbermuseum.org/about/barbering-timeline|arkivju-data=2021-05-25|url-status=dead}}</ref> Fil-[[kultura]] Eġizzjana tal-qedem, il-barbiera kienu individwi rrispettati ferm. Il-qassisin u n-nies tal-[[mediċina]] huma l-iktar eżempji bikrin iddokumentati ta’ barbiera.<ref name=":1">{{Ċita ktieb|kunjom=Moler|isem=A. B. (Arthur Bass)|data=1911|titlu=The barbers' manual|url=http://archive.org/details/barbersmanual00mole|pubblikatur=[Chicago, Ill.}}</ref> Barra minn hekk, l-arti tax-xogħol tal-barbiera kellha rwol sinifikanti fil-kontinenti kollha. Il-kulturi tal-[[Maja]], l-[[Azteki]], l-[[Iroquois]], il-[[Vikingi]] u l-[[Mongolja|Mongoli]] użaw l-arti tat-tqaxxir bħala mod biex jiddistingwu bejn ir-rwoli fis-soċjetà u fi żmien il-gwerra.<ref>{{Ċita web|url=https://www.royaletch.com/hair-etching-pen-guide/|titlu=Hair Etching Pen Guide {{!}} Explore hair tattoo pen history, tips and use|data=2018-04-14|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-07-11}}</ref> L-irġiel fil-[[Greċja]] tal-qedem kienu jmorru ġo ''agora'' (suq), li kien iservi wkoll bħala post soċjali fejn isiru d-dibattiti u z-zekzik, biex il-κουρεύς (''cureus'') jaqtalhom jew iqaxxrilhom xagħarhom, id-daqna u d-dwiefer tagħhom jew inkella biex jagħtihom stil partikolari. [[Stampa:Enrique Simonet - El barbero del zoco - 1897.jpg|xellug|daqsminuri|''Il-Barbier fis-Suq'', pittura ta’ [[Enrique Simonet]], 1897]] Is-sengħa tal-barbier ġiet introdotta f’[[Ruma]] mill-[[Kolonja|kolonji]] Griegi fi [[Sqallija]] fil-296 Q.K., u tal-barbier malajr saru ċentri popolari ħafna għall-aħbarijiet u z-zekzik ta’ kuljum. Żjara filgħodu għand il-barbier (''tonsore'') saret parti mir-rutina ta’ kuljum, u importanti daqs żjara fil-banjijiet pubbliċi, u l-ewwel tqaxxir ta’ żagħżugħ (''tonsura'') kien jitqies bħala parti essenzjali miċ-ċerimonja meta l-adolexxenti jsiru adulti. Għadd ta’ ''tonsori'' [[Imperu Ruman|Rumani]] saru għonja u influwenti, u bdew iġestixxu ħwienet li saru l-postijiet favoriti qalb il-pubbliku tas-soċjetà għolja; madankollu, il-biċċa l-kbira kienu ħaddiema tas-sengħa sempliċi, li kienu sidien ta’ ħwienet żgħar jew li kienu jaħdmu fit-toroq bi prezzijiet baxxi. Mill-[[Medjuevu|Medju Evu]], il-barbiera spiss bdew jaħdmu wkoll bħala kirurgi u [[Dentist|dentisti]]. Apparti l-qtugħ tax-xagħar, l-irranġar tax-xagħar u l-għoti ta’ stil, u t-tqaxxir tax-xagħar u tal-leħja, il-barbiera kienu jagħmlu operazzjonijiet kirurġiċi, ineħħu d-[[demm]] għal skopijiet terapewtiċi, jiġbdu d-demm bis-sangisug, jagħmlu t-terapiji b’kontenituri fuq il-ġilda biex itejbu ċ-ċirkolazzjoni, enemi, u l-estrazzjoni tas-snien; u b’hekk kienu jissejħu barbiera-kirurgi.<ref>{{Ċita web|url=https://www.sciencemuseum.org.uk/objects-and-stories/medicine/surgeons-and-surgical-spaces|titlu=Surgeons and surgical spaces|sit=Science Museum|lingwa=en|data-aċċess=2021-07-11}}</ref> Dawn bdew jiffurmaw xirkiet b’saħħitom u l-barbiera saħansitra bdew jaqilgħu pagi ogħla mill-kirurgi sa meta dawn tal-aħħar iddaħħlu fil-bastimenti tal-gwerra [[Renju Unit|Brittaniċi]] waqt il-gwerer navali. Uħud mid-dmirijiet tal-barbier kienu jinkludu l-manipolazzjoni tal-għonq, it-tindif tal-widnejn u tal-qorriegħa, id-drenaġġ tal-ponot, il-fistuli u t-tneħħija taċ-ċesti bix-xemgħat. === Seklu 19 === [[Stampa:Barber at Peshawar British India 1907.jpg|daqsminuri|Barbier f’[[Peshawar]], l-Indja taħt il-Brittaniċi, 1907]] Tal-barbier kienu postijiet influwenti fil-bidu tas-seklu 19 fl-Istati Uniti bħala negozji Afrikani-Amerikani li għenu biex jiżviluppaw il-kultura u l-ekonomija Afrikana-Amerikana. Skont [[Trudier Harris]], "Apparti l-istatus tiegħu bħala post fejn jinġabru n-nies, ħanut tal-barbier iswed kien jiffunzjona bħala mikrokożmu kkumplikat u spiss kontradittorju tad-dinja inġenerali. Huwa ambjent li jista’ jsaħħaħ l-egu u jkun ta’ sostenn kif ukoll post fejn ċertu rġiel strambri setgħu jinqerdu, jew mill-inqas jiġu mżebilħa ferm, mill-parteċipazzjoni fit-taħdit jew f’kompetizzjonijiet tal-ħiliet. Huwa post fejn wieħed jinġabar, kenn, post fejn l-irġiel jaħarbu mill-qrid tan-nisa tagħhom u mir-responsabbiltajiet tad-dinja. Huwa post fejn l-irġiel jistgħu jkunu rġiel. Huwa post, f’kuntrast mal-bar ta’ Gordone, biex wieħed isir xi ħadd”.<ref>Harris, Trudier (Autumn 1979). "The Barbershop in Black Literature". ''Black American Literature Forum''. '''13''' (3): 112–118.</ref> Il-ħwienet tal-barbier b’barbiera suwed fil-bidu kienu jservu l-iktar lill-irġiel għonja ta’ karnaġġjon abjad. Lejn l-aħħar tas-seklu fetħu wkoll ħwienet tal-barbier fil-komunitajiet suwed biex jaqdu lin-nies ta’ karnaġġjon iswed.<ref name=":2">{{Ċita web|url=https://eighteeneight.com/austin-tx/a/|titlu=A Quick History Of Barbering {{!}} Austin, TX Barbershop|kunjom=Curler|isem=Joe|data=2017-10-16|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-07-11|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210308210233/https://eighteeneight.com/austin-tx/a/|arkivju-data=2021-03-08|url-status=dead}}</ref> Fl-1880 l-ispiża medja ta’ ħanut tal-barbier kienet tkun $20 biex jiġi mgħammar u kien ikun għaxar piedi bi tnax-il pied. Qatgħa xagħar fl-1880 kienet tiswa ħames jew għaxar ċenteżmi u t-tqaxxir tal-leħja kien jiswa tliet ċenteżmi.<ref name=":0" /> === Seklu 20 u wara === [[Stampa:Barber Shop Museum 290 Columbus Av jeh.jpg|xellug|daqsminuri|Mużew tal-Ħanut tal-Barbier f’Manhattan]] Fl-aħħar tas-seklu 19 u l-bidu tas-seklu 20, ħanut tal-barbier sar negozju komuni fejn in-nies kienu jmorru biex jaqtgħu xagħarhom minn barbier professjonali b’tagħmir tajjeb. Il-klijenti kienu anke jilagħbu l-logħob, jitkellmu dwar avvenimenti reċenti u l-biedja jew izekzku.<ref>{{Ċita web|url=https://www.tennessean.com/story/news/2018/01/11/oprah-president-winfrey-barbershop-nashville/1015204001/|titlu=Oprah for president? The buzz at Winfrey's barbershop in Nashville|kunjom=Bliss|isem=Jessica|sit=The Tennessean|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-07-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://beardtrimandgroom.com/the-history-of-barbers/|titlu=The History Of Barbers|sit=beardtrimandgroom.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-07-11|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210711064224/https://beardtrimandgroom.com/the-history-of-barbers/|arkivju-data=2021-07-11|url-status=dead}}</ref> Xi kultant kienu jintużaw ukoll għal dibattiti pubbliċi jew biex jitleħħen it-tħassib pubbliku.<ref>{{Ċita web|url=https://www.coloradobarbers.com/history-of-barbering|titlu=HISTORY OF BARBERING|sit=coloradobarbers|lingwa=en|data-aċċess=2021-07-11|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210711064222/https://www.coloradobarbers.com/history-of-barbering|arkivju-data=2021-07-11|url-status=dead}}</ref> Il-biċċa l-kbira tal-ħwienet tal-barbiera moderni jkollhom siġġijiet speċjali tal-barbiera, u tagħmir speċjali għat-tlaħliħ u għall-ħasil tax-xagħar. F’xi ħwienet tal-barbier, il-klijenti jistgħu jaqraw ir-rivisti jew jaraw it-TV sakemm il-barbier ikun qed jagħmel xogħlu. Minkejja r-reċessjoni ekonomika fl-2008, l-industrija tal-barbiera kellha tkabbir pożittiv. Reċentement kien hemm prova fejn il-barbiera jikkontrollaw il-pressjoni għolja fil-ħwienet tagħhom u [[spiżjar]] jara u jittratta l-pazjenti għandhom, b’riżultati pożittivi.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Carroll|isem=Aaron E.|data=2018-05-21|titlu=What Barbershops Can Teach About Delivering Health Care|url=https://www.nytimes.com/2018/05/21/upshot/what-barbershops-can-teach-about-delivering-health-care.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-07-11}}</ref> Fl-2018, [[Arthur Rubinoff]] fetaħ [[mużew]] bl-arbli tal-barbiera u tagħmir antik tal-barbiera f’[[Manhattan]].<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Kilgannon|isem=Corey|data=2018-05-04|titlu=‘Barbering Is an Art’|url=https://www.nytimes.com/2018/05/04/nyregion/barbering-is-an-art.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-07-11}}</ref> Il-barbier [[Sam Mature]], li l-intervista tiegħu ma’ [[Studs Terkel]] ġiet ippubblikata fil-ktieb tal-1974 ta’ Terkel ''Working'', isostni li "Raġel kien imur jaqta’ xagħru kull ġimagħtejn. Issa jistenna xi xahar jew xahrejn, u wħud minnhom saħansitra iktar minn hekk. Ħafna nies kienu jmorru biex jaqtgħulhom id-dwiefer ta’ idejhom kull ġimgħa. Il-biċċa l-kbira ta’ dawn in-nies irtiraw, ittrasferew ruħhom xi mkien ieħor, jew mietu. Dan għaliex ħafna saru jżommu xagħarhom twil. Mentri fl-antik, ħafna kienu jżommu xagħarhom qasir u jidhru preżentabbli, xi ħaġa li llum in-nies qishom ma għadhomx jagħtu kas". Minħabba l-importanza tagħhom bħala ċentri soċjali f’ċerti kulturi, il-ħwienet tal-barbier intużaw fil-kampanji edukattivi. Fosthom kien hemm il-proġett tal-litteriżmu tal-Istati Uniti tal-Kotba tal-Ħwienet tal-Barbiera<ref>{{Ċita web|url=https://barbershopbooks.org/about-us/|titlu=About Us|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-07-11}}</ref>, li stabbilixxa stazzjonijiet tal-qari fil-ħwienet tal-barbiera biex tiġi promossa kultura tal-qari fost is-subien Afrikani-Amerikani.<ref>{{Ċita web|url=https://www.pw.org/content/barbershop_books_0|titlu=Barbershop Books|data=2018-06-13|sit=Poets & Writers|lingwa=en|data-aċċess=2021-07-11}}</ref> Ir-riċerkaturi tas-saħħa pubblika wkoll esploraw il-ħwienet tal-barbiera bħala post għall-edukazzjoni sesswali.<ref>Randolph, Schenita D.; Pleasants, Terrence; Gonzalez-Guarda, Rosa M. (November 2017). "Barber-led sexual health education intervention for Black male adolescents and their fathers". ''Public Health Nursing (Boston, Mass.)''. '''34''' (6): 555–560. ISSN 1525-1446.</ref> === Skejjel tal-barbiera === [[Stampa:Fashion stylists - Jorj Barber.jpg|daqsminuri|259x259px|Barbier jaqta’ xagħar klijent]] Fl-1893, A. B. Moler ta’ [[Chicago]] stabbilixxa skola għall-barbiera. Din kienet l-ewwel istituzzjoni ta’ dan it-tip fid-dinja, u s-suċċess tagħha deher mill-bidu nett. Kienet tgħodd bħala edukazzjoni għolja, u l-iskola ewlenija malajr ġiet segwita minn fergħat fi kważi kull belt prinċipali tal-Istati Uniti. Fil-bidu tal-iskejjel tal-barbiera, ix-xogħol prattiku tat-tqaxxir tax-xagħar u tal-leħja, il-qtugħ tax-xagħar, it-trattamenti tal-wiċċ, eċċ. kienu jiġu mgħallma peress li la l-pubbliku u lanqas il-professjoni ma kienu lesti jaċċettaw trattamenti xjentifiċi tax-xagħar, tal-ġilda u tal-qorriegħa. L-isforzi biex is-sengħa tiġi professjonalizzata ma bediex qabel l-1920.<ref name=":1" /> It-taħriġ biex wieħed isir barbier jinkiseb permezz ta’ diversi mezzi madwar id-dinja. Fl-Istati Uniti, it-taħriġ tal-barbiera jitwettaq fl-“iskejjel tal-barbiera”. '''Spiża''' – Ħafna stati jirrikjedu liċenzja ta’ barbier sabiex wieħed jipprattika s-sengħa professjonalment. L-ispiża ta’ skola tal-barbiera tvarja minn stat għall-ieħor, u anke minn żona metropolitana għall-oħra. L-iskejjel fiż-żoni metropolitani ikbar għandhom it-tendenza li jkunu jiswew iktar minn dawk li jkunu jinsabu f’irħula iktar rurali. L-ismijiet tad-ditti jistgħu jaffettwaw l-ispiża ta’ skola tal-barbiera. Il-biċċa l-kbira tal-iskejjel tal-barbiera jiswew bejn $6,500 u $10,000 biex jitlestew il-korsijiet fihom. Peress li kull stat għandu livelli minimi ta’ sigħat ta’ taħriġ, it-tul u l-ispiża tal-kors jista’ jvarja. Xi skejjel jinkludu fl-ispiża l-provvisti u l-kotba akkademiċi, filwaqt li oħrajn ma jinkluduhomx. Il-miżati tal-eżamijiet tal-liċenzja tal-barbiera s-soltu jvarjaw bejn $50 sa $150. '''Tul''' – Il-biċċa l-kbira tal-istati jirrikjedu l-istess ammont ta’ sigħat ta’ taħriġ għall-barbiera bħall-kożmetoloġisti. In-numru ta’ sigħat meħtieġa jvarja bejn 800 u 2,000 siegħa ta’ taħriġ, u jiddependi fuq ir-rekwiżiti tal-għoti tal-liċenzja tal-istati. Il-maġġoranza tal-korsijiet jistgħu jitlestew fi 15-il xahar jew inqas. '''Kurrikulu''' – Il-kurrikulu ta’ skola tal-barbiera jinkludi l-qtugħ tax-xagħar, l-għoti tal-kulur u l-għoti ta’ stil għax-xagħar tal-irġiel u għax-xagħar qasir tan-nisa. Il-proċessi bil-kimiki bħall-ibbliċjar, il-kulur, l-iċċarar u r-rilassar tax-xagħar jistgħu jiġu mgħallma wkoll. Id-dixxiplini kollha tal-kożmetoloġija jitgħallmu l-aqwa prattiki tas-sikurezza u tas-sanitazzjoni. L-istudenti li jkunu qed jistudjaw biex isiru barbiera jistgħu jistennew li jitgħallmu xi elementi tal-anatomija, il-fiżjoloġija, il-batterjoloġija, u xi elementi żgħar tal-farmakoloġija. Jiġu mgħallma wkoll tekniki tat-tqaxxir tal-leħja, tad-daqna u tal-mustaċċi, fosthom dawk tradizzjonali u moderni. Ġeneralment, il-korsijiet tal-barbiera jinkludu fuq fuq il-massaġġi u t-trattamenti fuq il-qorriegħa. It-taħriġ avvanzat tal-barbiera jista’ jinkludi disinni personalizzati tal-leħja, tad-daqna jew tal-mustaċċi. Huwa iktar komuni fl-iskejjel tal-barbiera milli f’dixxiplini oħra tal-kożmetoloġija li jirċievu l-edukazzjoni dwar in-negozju u l-etika, peress li l-imprenditorija hija speċjalment komuni fis-sengħa tal-barbier, tant li ħafna professjonisti jagħżlu li jiftħu l-ħwienet tagħhom stess. Il-ħiliet kollha mgħallma fi skola tal-barbiera jiġu ttestjati f’eżamijiet, li tipikament ikollha eżami bil-miktub u wieħed tal-prattika. [[Stampa:Barber Shop Pole.jpg|daqsminuri|Arblu tal-barbiera]] == Arblu tal-barbiera == L-arblu tal-barbiera, li jkollu strixxi spirali ħomor u bojod, kienu simbolu tal-aspetti differenti tas-sengħa. Huwa simbolu li ilu jeżisti miż-żmien meta l-barbiera kienu jwettqu operazzjonijiet mediċi. L-istrixxi bojod u ħomor jirrappreżentaw il-faxex u d-demm, filwaqt li l-istrixxi blu jirrappreżentaw il-vini. Fl-Istati Uniti, l-istrixxa blu xi kultant tintuża biex l-arblu jaqbel mal-bandiera.<ref name=":2" /> == Tagħmir == * Siġġu tal-barbier * Magna tat-tqaxxir tax-xagħar * Oġġetti tal-barbier (is-seklu 20) * Biċċa jew paljazza tal-barbier (Victoria, l-Awstralja) * Trab tal-barbier (terra jew trab tat-trabi) * Xkupilja tax-xagħar * Pettne jew moxt * Karta/tape tal-għonq tal-barbier * Mera jew mera tal-barbier biex tara wara * Brillantini tax-xagħar * Diżinfettant jew barbiċida (Fansuan, il-[[Beliże|Belize]]) * Krema tax-xagħar * Apparat tat-tnixxif, tal-ġbid jew tal-infiħ tax-xagħar * Ġell tax-xagħar * Pomati tax-xagħar * Imqass tax-xagħar * Sprej tax-xagħart * Tonic tax-xagħar * Xama’ tax-xagħar * Xkupilja tat-tqaxxir * Żejt tat-tqaxxir * Xafra dritta/mus dritt * Ċintorin tal-barbier * Tapit * Xama’ tal-mustaċċi * Sapuna jew krema tat-tqaxxir Is-suq għall-provvisti tal-barbiera huwa stmat li jinkludi d-dħul ta’ madwar għoxrin biljun dollaru. L-industrija fis-suq tal-Istati Uniti mistennija tikber b’madwar 3 % fis-sena bejn l-2017 u l-2022. == Referenzi == [[Kategorija:Snajja]] [[Kategorija:Professjonijiet]] road4ux79gtriw03jm7av1q89sf1pv5 0 29402 332100 322567 2026-09-17T06:38:34Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332100 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Segovia''' (pronunzja bl-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]]<small>:</small> [seˈɣoβja]) hija belt fil-komunità awtonoma ta' Kastilja u León, [[Spanja]]. Hija l-[[belt kapitali]] u l-iżjed muniċipalità popolata tal-Provinċja ta' Segovia. Segovia tinsab fil-Promontorju ta' Ġewwa (''Meseta central''), qrib ix-xaqlibiet tat-Tramuntana tas-Sistema Muntanjuża Ċentrali u tul lilwa tax-xmara [[Eresma]]. Il-belt hija famuża għall-binjiet storiċi tagħha, b'mod partikolari tliet attrazzjonijiet ewlenin: l-akkwedott [[Imperu Ruman|Ruman]] li jgħaddi minn ġo nofsha, il-[[katidral]] (wieħed mill-aħħar katidrali li nbnew fl-Ewropa bi stil Gotiku), u kastell [[Medjuevu|Medjevali]], li ntuża bħala wieħed mill-mudelli għall-Kastell ta' Ċiklemfusa ta' [[Walt Disney]]. Iċ-ċentru storiku tal-belt ġie ddeżinjat bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-1985.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/311/|titlu=Old Town of Segovia and its Aqueduct|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-12-14}}</ref> == Etimoloġija == L-isem ta' Segovia għandu oriġini Ċeltiberika. Għalkemm l-istoriċi hemżu l-isem antik tagħha ma' ''Segobriga'', l-iskoperta reċenti tal-belt Rumana oriġinali fil-villaġġ fil-qrib ta' Saelices skartat din il-possibbiltà. L-isem ta' "Segovia" jissemma minn [[Livju]] fil-kuntest tal-Gwerra Sertorjana. Taħt ir-Rumani u l-[[Għarab]], il-belt kienet tissejjaħ Sego([u])via (Σεγουβία, Tolomew ii. 6. § 56) u ''Šiqūbiyyah'' (شقوبية) rispettivament. == Ġeografija == === Lokalità === [[File:Vista-aerea-general-de-Segovia.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vista-aerea-general-de-Segovia.jpg|xellug|daqsminuri|250x250px|Veduta mill-ajru ta' parti mill-belt.]] Segovia tinsab fil-pjanuri ta' Kastilja l-Antika, qrib [[Valladolid]] u l-belt kapitali Spanjola, [[Madrid]]. Segovia hija waħda minn disa' provinċji tar-reġjun awtonomu ta' Kastilja u León. Fit-Tramuntana hemm [[Burgos]] u Valladolid, fil-Punent hemm [[Ávila]], fin-Nofsinhar hemm Madrid, u fil-Lvant hemm [[Soria]]. L-altitudni tal-provinċja tvarja minn 750 metru (2,461 pied) fil-Majjistral estrem għal massimu ta' 2,430 metru (7,972 pied) fil-quċċata ta' Peñalara fis-Sierra de Guadarrama. Il-belt tagħmel parti mir-rotta prinċipali tal-[[Pellegrinaġġ ta' San Ġakbu]]. === Klima === Il-klima hija [[Mediterran|Mediterranja]] bi sjuf sħan (''Csa'' skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen) qrib il-klassifikazzjonijiet ''Csb'' u ''BSk.'' Din tirriżulta mill-altitudni għolja u mid-distanza mill-kosta. It-temperatura annwali medja tkun 12.42 °C (54.4 °F), b'temperatura baxxa medja f'Jannar ta' 0.3 °C (32.5 °F) u b'temperatura għolja medja f'Lulju ta' 29.7 °C (85.5 °F). Il-preċipitazzjoni annwali tvarja bejn 400 sa 500 mm fis-sena fil-pjanuri l-baxxi, u tista' tilħaq iktar minn 1,000 mm fiż-żona muntanjuża qrib is-Sierra de Guadarrama, peress li x-xita u l-borra hija iktar frekwenti fuq il-muntanji. Meta x-xita tinżel qliel fil-maltempati tas-sajf, din tgħin biex iż-żona muntanjuża tal-provinċja jkollha iktar xita mill-medja mill-biċċa l-kbira tal-promontorju ċentali Spanjol, u b'hekk iż-żona għandha ħafna veġetazzjoni. Dan kollu jagħmel il-provinċja post fejn tinżel ħafna xita meta mqabbel mal-bqija tar-reġjun. Il-forom predominanti ta' veġetazzjoni fiż-żoni muntanjużi jinkludu s-siġar taż-żnuber, tal-ballut, tal-fagu, tal-ġniebru u tas-siġar li dejjem iħaddru. {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="14" |''Data'' klimatika għal Segovia (1988-2010) 1,005 metru (3,297 pied) |- !Xahar !Jan !Fra !Mar !Apr !Mej !Ġun !Lul !Aww !Set !Ott !Nov !Diċ !Sena |- !'''Temp. għolja rekord f'°C (°F)''' |19.5 (67.1) |21.0 (69.8) |23.2 (73.8) |27.7 (81.9) |33.2 (91.8) |37.3 (99.1) |38.6 (101.5) |38.3 (100.9) |36.3 (97.3) |29.4 (84.9) |23.0 (73.4) |19.8 (67.6) |38.6 (101.5) |- !'''Temp. għolja medja f'°C (°F)''' |8.2 (46.8) |10.4 (50.7) |13.9 (57.0) |15.1 (59.2) |19.7 (67.5) |25.8 (78.4) |29.7 (85.5) |29.4 (84.9) |24.0 (75.2) |18.0 (64.4) |11.8 (53.2) |8.8 (47.8) |17.9 (64.2) |- !Temp. medja ta' kuljum f'°C (°F) |4.3 (39.7) |5.8 (42.4) |8.6 (47.5) |9.7 (49.5) |14.0 (57.2) |19.0 (66.2) |22.2 (72.0) |22.1 (71.8) |17.7 (63.9) |13.0 (55.4) |7.6 (45.7) |5.1 (41.2) |12.4 (54.4) |- !Temp. baxxa medja f'°C (°F) |0.3 (32.5) |1.1 (34.0) |3.2 (37.8) |4.2 (39.6) |8.2 (46.8) |12.1 (53.8) |14.6 (58.3) |14.8 (58.6) |11.4 (52.5) |7.9 (46.2) |3.4 (38.1) |1.3 (34.3) |6.9 (44.4) |- !Temp. baxxa rekord f'°C (°F) |−11.8 (10.8) |−11.4 (11.5) |−13.2 (8.2) |−5.2 (22.6) |−3.0 (26.6) |2.5 (36.5) |4.0 (39.2) |4.4 (39.9) |0.8 (33.4) |−3.2 (26.2) |−10.4 (13.3) |−10.5 (13.1) |−13.2 (8.2) |- !Preċipitazzjoni medja f'mm (pulzieri) |38 (1.5) |31 (1.2) |30 (1.2) |44 (1.7) |66 (2.6) |43 (1.7) |17 (0.7) |20 (0.8) |28 (1.1) |59 (2.3) |52 (2.0) |46 (1.8) |474 (18.6) |- !Medja ta' jiem ta' preċipitazzjoni |7 |6 |6 |8 |10 |5 |3 |3 |5 |9 |9 |8 |79 |- !Medja ta' jiem bil-borra |3.8 |3.1 |1.7 |1.5 |0.2 |0 |0 |0 |0 |0.1 |1.6 |2.2 |14.2 |- !Medja ta' sigħat ta' xemx fix-xahar |124 |152 |203 |213 |250 |314 |358 |328 |246 |177 |126 |110 |2,601 |- | colspan="14" |Sors 1: <ref>{{Ċita web|url=https://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/valoresclimatologicos|titlu=Segovia: Segovia - Agencia Estatal de Meteorología - AEMET. Gobierno de España|kunjom=Meteorología|isem=Agencia Estatal de|sit=www.aemet.es|lingwa=es|data-aċċess=2022-12-14}}</ref> |- | colspan="14" |Sors 2: <ref>{{Ċita web|url=https://www.aemet.es/en/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos|titlu=Extreme values: Segovia - Absolute extreme values - Selector - State Meteorological Agency - AEMET - Spanish Government|kunjom=Meteorología|isem=Agencia Estatal de|sit=www.aemet.es|lingwa=en|data-aċċess=2022-12-14}}</ref> |} === Ċentri tal-popolazzjoni === Apparti l-belt prinċipali, hemm għadd ta' villaġġi oħra fi ħdan il-muniċipalità ta' Segovia. * Fuentemilanos * Hontoria * Madrona * Revenga, stabbilit fl-1983 bħala "entità lokali minuri" (bl-Ispanjol: ''entidad local menor''), kategorija ta' entitajiet sottomuniċipali fi Spanja. * Zamarramala * Torredondo * Perogordo == Storja == [[File:VistaSegovia1562.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:VistaSegovia1562.jpg|lemin|daqsminuri|Pittura tal-1562 ta' Segovia magħmula minn Anton van den Wyngaerde.]] L-ewwel tismija rreġistrata ta' insedjament f'dik li llum il-ġurnata hija Segovia kienet art Ċeltika. Iktar 'il quddiem it-tmun għadda f'idejn ir-Rumani. Il-belt hija s-sit fejn x'aktarx saret il-battalja fil-75 Q.K. fejn Quintus Caecilius Metellus Pius rebaħ kontra Quintus Sertorius u Hirtuleius. Hirtuleius miet fil-ġlied.<ref>''From the Gracchi to Nero'', H. H. Scullard, p. 91 għalkemm Philip Spann ma qabilx - ''Quintus Sertorius and the Legacy of Sulla'', p. 110.</ref> Matul il-perjodu tar-Rumani l-insedjament kien ta' wieħed mill-bosta kunventi Latini kontemporanji. X'aktarx il-belt ġiet abbandunata wara l-invażjoni Iżlamika ta' Spanja sekli wara. Wara l-ħakma ta' [[Toledo]] minn [[Alfonso VI]] ta' Kastilja u León, iben ir-Re Alfonso VI, Segovia ġiet insedjata mill-ġdid mill-Kristjani mit-Tramuntana tal-peniżola Iberika u lil hinn mill-[[Pirinej]], u b'hekk kisbet sfera sinifikanti ta' influwenza b'konfini li jaqsmu s-Sierra de Guadarrama u x-xmara [[Tagus]]. Il-pożizzjoni ta' Segovia fir-rotot kummerċjali għamlitha ċentru importanti tal-kummerċ tas-suf u tat-tessuti. It-tmiem tal-Medju Evu ġab miegħu epoka tad-deheb għal Segovia, b'żieda fil-popolazzjoni tal-Lhud u l-ħolqien ta' fondazzjoni għall-industrija b'saħħitha tat-tessuti. Diversi xogħlijiet mill-aqwa tal-arkitettura Gotika tlestew ukoll matul dan il-perjodu. B'mod partikolari, [[Isabella I]] ġiet ipproklamata r-reġina ta' Kastilja fil-Knisja ta' San Miguel de Segovia fit-13 ta' Diċembru 1474. Segovienne kienet biċċa drapp lokali tal-flanella li kienet tintuża għat-tapizzerija fis-sekli 14 sa 17. Kienet struttura tal-insiġ b'wiċċ tas-suf magħmul bis-suf Spanjol.<ref>Montgomery, Florence M. (1984). ''Textiles in America 1650-1870 : a dictionary based on original documents, prints and paintings, commercial records, American merchants' papers, shopkeepers' advertisements, and pattern books with original swatches of cloth''. Internet Archive. [[Belt ta' New York|New York]] ; [[Londra]]: Norton. p. 344. ISBN <bdi>978-0-393-01703-8</bdi>.</ref><ref>Tortora, Phyllis G.; Johnson, Ingrid (2013-09-17). ''The Fairchild Books Dictionary of Textiles''. A&C Black. p. 544. ISBN <bdi>978-1-60901-535-0</bdi>.</ref> [[File:Alcázar_of_Segovia,_1838.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alc%C3%A1zar_of_Segovia,_1838.jpg|lemin|daqsminuri|Veduta tal-Alcázar of Segovia (1838).]] Bħall-biċċa l-kbira taċ-ċentri tat-tessuti ta' Kastilja, Segovia ssieħbet fir-Rewwixta tal-Comuneros taħt il-kmand ta' [[Juan Bravo]]. Minkejja t-telfa tal-Komunitajiet, it-tkabbir ekonomiku li rriżulta kompla fis-seklu 16 u l-popolazzjoni tagħha żdiedet għal 27,000 ruħ fl-1594. Imbagħad, bħall-biċċa l-kbira wkoll tal-bliet ta' Kastilja, Segovia daħlet f'perjodu ta' deklin. Seklu wara biss fl-1694, il-popolazzjoni kienet naqset saħansitra għal 8,000 abitanti. Fil-bidu tas-seklu 18, Segovia ppruvat terġa' tqanqal l-industrija tat-tessuti, iżda ma tantx irnexxielha. Fit-tieni nofs tas-seklu, Karlu III għamel tentattiv ieħor biex jagħti spinta lill-kummerċ tar-reġjun; ħadet il-forma tal-Kumpanija Rjali tal-Manifattura tas-Suf ta' Segovia (1763). Madankollu, in-nuqqas ta' kompettività tal-produzzjoni kkawżat lill-Kuruna tirtira l-appoġġ tagħha fl-1779. Fl-1764, l-Iskola Rjali tal-Artillerija nfetħet l-ewwel akkademja militari fi Spanja. Din l-akkademja għadha teżisti sa llum il-ġurnata. Fl-1808, Segovia nsterqet mit-truppi Franċiżi matul il-Gwerra tal-Indipendenza. Matul l-Ewwel Gwerra Karlista, it-truppi taħt il-kmand ta' Don Carlos ma rnexxielhomx jattakkaw il-belt. Matul is-seklu 19 u l-ewwel nofs tas-seklu 20, Segovia esperjenzat irkupru demografiku li kien frott l-istabbiltà ekonomika relattiva. == Demografija == It-tkabbir fil-popolazzjoni esperjenzat matul is-seklu 19 aċċellera b'mod kostanti mill-bidu tal-ħabta tal-1920: 16,013 abitant dik is-sena, 33,360 abitant fl-1960, 53,237 abitant fl-1981. Mis-snin 80 tas-seklu 20 it-tkabbir majna sew: 55,586 abitant fl-2004 u 56,047 abitant fl-2007. Mill-1 ta' Jannar 2019, 11 % tal-abitanti kienu barranin – 4.478 % kienu minn xi pajjiż ieħor tal-Ewropa, 2.37 % kienu [[Afrika|Afrikani]], 3.7 % kienu Amerikani, u 0.435 % kienu [[Asja|Asjatiċi]]. == Wirt == === Sit ta' Wirt Dinji === [[Stampa:AcueductoSegovia edit1.jpg|daqsminuri|L-Akkwedott Ruman ta' Segovia.]] [[File:Segovia_-_Alcázar_de_Segovia_22_2017-10-24.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Segovia_-_Alc%C3%A1zar_de_Segovia_22_2017-10-24.jpg|daqsminuri|L-Alcázar ta' Segovia.]] [[File:Catedral_de_Santa_María_de_Segovia_-_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Catedral_de_Santa_Mar%C3%ADa_de_Segovia_-_01.jpg|daqsminuri|Veduta tal-Katidral ta' Segovia mill-Alcazar.]] Fl-1985 iċ-ċentru storiku ta' Segovia u l-akkwedott tagħha ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.<ref name=":0" /> Iż-żona ta' lqugħ tas-sit ġie mmodifikat kemxejn fl-2015. Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (i)''' "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".<ref name=":0" /> Iċ-ċentru storiku tal-belt fih għadd ta' binjiet storiċi ċivili u reliġjużi, inkluż għadd kbir ta' binjiet ta' oriġini Lhudija, l-iktar fil-Kwartier Lhudi antik. Wieħed mill-iżjed siti Lhud importanti storikament huwa ċ-ċimiterju Lhudi, ''El Pinarillo''. Fost l-iżjed [[Monument|monumenti]] importanti fil-belt hemm: * L-[[Akkwedott ta' Segovia|'''Akkwedott ta' Segovia''']], li jinsab fil-Plaza del Azoguejo, huwa l-attrazzjoni storika ewlenija tal-belt. Imur lura għall-aħħar tas-seklu 1 jew għall-bidu tas-seklu 2 [[WK|W.K]]. Bħal għadd ta' akkwedotti oħra fi Spanja, l-akkwedott Ruman ta' Segovia huwa wieħed mill-"kisbiet straordinarji tal-inġinerija" li jeżistu fil-pajjiż, skont [[Alejandro Lapunzina]] fir-''Reference Guides to National Architecture: Architecture of Spain''. Għadu jintuża għat-twassil tal-ilma tax-xorb. "L-akkwedott ta' Segovia, minħabba t-tul, l-isbuħija arkitettonika, l-irquqija mhux tas-soltu tiegħu, u l-preżenza drammatika fiċ-ċentru ta' nisġa urbana densa, huwa l-iżjed struttura Rumana impressjonanti fi Spanja, u wieħed mill-iżjed akkwedotti famużi fost il-bosta akkwedotti mibnija mir-Rumani fl-Imperu enormi tagħhom" skont Lapunzina. Jikkonsisti minn madwar 25,000 blokka tal-granit miżmuma flimkien mingħajr tkaħħil, u huwa twil 818-il metru b'iktar minn 170 arkata, l-ogħla waħda xi 29 metru. * L-'''Alcazar ta' Segovia''', il-palazz irjali mibni fuq peniżola tal-ġebel bejn ix-xmajjar Eresma u Clamores, huwa ddokumentat għall-ewwel darba fl-1122, għalkemm jaf kien jeżisti qabel. Kien wieħed mill-iżjed residenzi ffavuriti tar-rejiet ta' Kastilja, u nbena fit-tranżizzjoni mill-arkitettura Rumaneska għal Gotika għal Mudéjar. Il-binja hija strutturata madwar żewġ btieħi u għandha żewġ torrijiet u fortizza. Kienet residenza ffavurita ta' Alfonso X l-Għaref u ta' Enriku IV, u Isabella l-Kattolika ġiet inkurunata Reġina ta' Kastilja fil-Plaza Mayor ta' Segovia. Inħakem min-nirien fl-1862, iżda iktar 'il quddiem reġa' nbena. Issa jospita l-arkivju ġenerali militari ta' Segovia u l-mużew tal-Iskola Rjali tal-Artillerija, ġestiti mill-Bord tal-Alcazar. * Il-'''Katidral ta'''' '''Segovia''', l-aħħar katidral Gotiku li nbena fi Spanja. Dan jitqies bħala kapulavur tal-arkitettura Gotika Baska-Kastiljana u huwa magħruf bħala s-"Sinjur tal-Katidrali". [[Juan Gil de Hontañón]], [[Rodrigo Gil de Hontañón]], u artisti oħra tal-arkitettura Spanjola ħadmu fuq il-kostruzzjoni tiegħu. Ġie kkonsagrat fl-1768 u huwa twil 105 metri, wiesa' 50 metru u għoli 33 metru fin-navata. Għandu 18-il [[kappella]] u tliet bibien: El Perdón, San Frutos u San Geroteo. * Is-'''Swar ta' Segovia''' kienu jeżistu meta Alfonso VI ta' León u Kastilja reġgħu ħakmu l-belt mill-Għarab. Alfonso ordna li jiġu mkabbra, u żied ukoll il-perimetru tagħhom għal tliet kilometri, bi tmien torrijiet, ħames daħliet, u diversi bibien. Is-swar inbnew l-iktar minn blokok tal-granit iżda anke ħaġar min-nekropoli Rumana antika. Is-swar jinsabu madwar iċ-ċentru storiku kollu tal-belt u fihom tliet daħliet attwalment: San Cebrián; Santiago, mibnija bl-istil Mudéjar; u San Andrés, id-daħla tal-kwartier Lhudi; u l-bibien ta' Consuelo, San Juan, ix-[[Xemx]] u l-[[Qamar]]. === Arkitettura reliġjuża === [[File:SegoviaSEstebán2_22.4.2003.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:SegoviaSEsteb%C3%A1n2_22.4.2003.jpg|lemin|daqsminuri|Iglesia de San Esteban]] [[File:Old_main_synagogue_Segovia.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Old_main_synagogue_Segovia.jpg|lemin|daqsminuri|Is-sinagoga prinċipali antika.]] ==== Knejjes u kappelli ==== Il-belt fiha kollezzjoni importanti ta' knejjes Rumaneski kemm tal-ġebel kif ukoll tal-brikks, li tinkludi l-knejjes ta' San Esteban, San Millán, San Martín, la Santísima Trinidad, San Andrés, San Clemente, Santos Justo y Pastor, Iglesia de la Vera Cruz (l-Ordni ta' Malta), u San Salvador. Is-sinagoga prinċipali antika hija eks sinagoga, ikkonvertita f'kunvent wara t-tkeċċija tal-Lhud minn Spanja fl-1492. ==== Monasteri u kunventi ==== Il-belt ta' Segovia ppreservat ukoll diversi monasteri u kunventi b'ħajja reliġjuża attiva: * il-Monasteru ta' Santa Marija ta' Parral tal-patrijiet tal-klawsura tal-Ordni ta' [[Ġlormu|San Ġlormu]]; * il-Monasteru tal-Inkarnazzjoni Umli tas-sorijiet tal-klawsura tal-Ordni ta' Santu Wistin; * il-Monasteru tal-Kunċizzjoni Immakulata tas-sorijiet tal-klawsura tal-Kunċizzjoni; * il-Monasteru ta' San Vicente el Real tas-sorijiet tal-klawsura tal-Ordni Ċisterċensi; * il-Monasteru ta' San Antonio el Real tas-Sorijiet Foqra tal-Ordni ta' Santa Klara; * il-Kunvent ta' San Ġwann tal-Kurċifiss tal-patrijiet Karmlitani Ħafjin; * il-Kunvent ta' San Ġużepp tas-sorijiet tal-klawsura Karmlitani Ħafjin; * il-Kunvent ta' Corpus Christi tas-Sorijiet Foqra tal-Ordni ta' Santa Klara; * il-Kunvent ta' Santo Domingo el Real tas-sorijiet tal-klawsura tal-Ordni Dumnikana; * il-Kunvent ta' San Ġwann ta' Alla tas-sorijiet Franġiskani tat-Tielet Ordni ta' San Franġisk; * il-Kunvent ta' Santa Cruz la Real (okkupat mill-IE University). [[File:Vista_de_la_iglesia_de_San_Millán_de_Segovia_desde_la_calle_Cervantes.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vista_de_la_iglesia_de_San_Mill%C3%A1n_de_Segovia_desde_la_calle_Cervantes.jpg|daqsminuri|Veduta tal-Knisja ta' San Millán de Segovia mit-Triq ta' Cervantes.]] === Arkitettura ċivili === * Il-Palazz Kastiljan ta' Ayala Berganza li jmur lura mill-aħħar tas-seklu 15. Minħabba qtil multiplu li seħħ fl-aħħar tas-seklu 19 huwa magħruf lokalmet bħala d-"dar tar-reat"; * Casa del Sello fit-Triq ta' San Franġisk; * Casa-Museo del Torreón de Lozoya f'Plaza de San Martín; * Casa del Siglo XV (jew ta' Juan Bravo); * id-Dar tal-Konti Alpuente, il-Casa de los Picos u oħrajn fil-Calle Real; * La Taberna Rubi, l-eqdem taverna fil-belt; * il-Casa de la Moneda, eks zekka inkluża fit-tema tal-"produzzjoni u l-manifattura" tar-Rotta Ewropea tal-Wirt Industrijali.<ref>{{Ċita web|url=https://www.erih.net/i-want-to-go-there/site/royal-mint|titlu=Royal Mint – ERIH|sit=www.erih.net|lingwa=de|data-aċċess=2022-12-16}}</ref> === Skultura urbana === [[File:Mirador_de_la_canaleja,_Segovia,_Castilla_y_León,_España,_2015.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mirador_de_la_canaleja,_Segovia,_Castilla_y_Le%C3%B3n,_Espa%C3%B1a,_2015.jpg|daqsminuri|Veduta ta' Segovia mill-Mirador de la canaleja.]] L-[[Skultura|iskultura]] urbana f'Segovia tinkludi xogħlijiet ta' figuri famużi marbuta mal-belt bħala mfakar, iżda hemm ukoll diversi skulturi ta' natura reliġjuża. Waħda mill-iżjed skulturi ikoniċi tal-Lupa Kapitolina tinsab quddiem l-akkwedott. Kopja tal-lupa Kapitolina hija ppreservata fil-Mużew Kapitolin u kienet rigal li [[Ruma]] tat lill-belt fl-1974 matul ċ-ċelebrazzjonijiet tal-elfejn anniversarju tal-akkwedott. [[File:Bimilenarioacueducto.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bimilenarioacueducto.JPG|daqsminuri|Il-Lupa Capitolina qrib l-akkwedott.]] Sa xi ftit deċennji ilu, monument iddedikat lill-artist [[Daniel Zuloaga]], li ġie installat fl-1924, seta' jitgawda fil-Plaza de la Merced, iżda ġie rilokat fil-Plaza de Colmenares. Attwalment, fiċ-ċentru tal-Plaza de la Merced, iħares lejn il-Knisja ta' San Andrés, hemm bust tal-[[poeta]] [[Rubén Darío]] u tal-iskultur [[Santiago de Santiago]], li ngħata mill-gvern tan-[[Nikaragwa]] lill-belt fl-1973. Ittri relatati mal-bust jinsabu wkoll fil-Promenade Lounge. Monument tal-poeta famuż [[José Rodas]] tal-iskultur ta' Segovia [[Aniceto Marinas]] ġie installat għall-ewwel darba fl-1927 fil-[[pjazza]] tal-ġonna, u mbagħad ġie mċaqlaq fejn jinsab attwalment fl-1960. Flimkien ma' dan il-grupp letterarju ngħata ġieħ ukoll lil [[Antonio Machado]], il-poeta li sab kenn f'Segovia mill-1919 sal-1932. L-iskultura tiegħu tinsab fil-ġnien tad-dar-mużew tiegħu, u ġiet magħmula minn [[Emiliano Barral]]. Figuri reliġjużi bħal Domingo de Soto, [[Papa Piju XII]], [[Sant'Antnin ta' Padova|Sant'Antnin]], Mary Claret u San Ġwann tal-Kurċifiss għandhom posthom fi ħdan l-iskultura urbana tal-belt. L-ewwel skulturi kienu frott ix-xogħol ta' Ortega u l-kumplament kienu ta' José María García Moro, li għamel ukoll Monument għaż-Żgħażagħ fil-Plaza del Conde de Cheste. [[Għalliem|Għalliema]] oħra tal-iskultura li taw ġieħ lil xogħlu kienu xi raħħala rikonoxxuti f'xi ismijiet tat-toroq jew ta' pjazez, bħal pereżempju [[Aniceto Marinas]], li fl-1943 iddedika monument lill-ħabib tiegħu [[Mariano Benlliure]]. Fil-Pjazza tal-Armi hemm monument lil Daoíz u Velarde magħmul minn Aniceto Marinas. Tal-istess skultur huma lista ta' ies assoċjati mal-iskultura ta' Juan Bravo, magħmula fl-1921 u li tinsab fil-qalba tal-belt fil-Pjazza tas-Sireni. Isem il-pjazza ġej minn żewġ [[Statwa|statwi]] fuq it-taraġ li jirrappreżentaw dawn il-ħlejqiet mitoloġiċi, magħmula minn [[Francisco Bellver]] fl-1852. Skulturi oħra fil-belt huma ddedikati lit-[[tabib]] [[Andrés Laguna]] magħmula minn [[Florentino Trapero]] fil-Plaza de los Huertos, il-bust ta' Lope de la Calle Martín, il-President tal-Kunsill Provinċjali, magħmul minn [[Emiliano Barral]] fil-Pjazza ta' San Facundo jew il-monument "El Favorito" ta' Toribio García de Andrés tal-bidu tas-seklu 20. Minbarra dawn, hemm sensiela ta' monumenti u skulturi moħbija fil-kantunieri tal-belt, fost l-oħrajn xi figuri reliġjużi notevoli. L-iżjed sinifikanti fosthom hija l-Madonna tal-Akkwedott, li tinsab fin-niċċa ċentrali tal-monument fil-Plaza del Azoguejo mis-seklu 16, kif ifakkar Colmenares fl-istorja tiegħu ta' Segovia. Il-figuri tal-Madonna jinsabu wkoll fit-Triq ta' Velarde, kif ukoll quddiem id-Daħla ta' San Juan, id-Daħla ta' San Andrés Gate jew fit-Triq ta' Carmen, fost l-oħrajn. [[File:Jardin_Alcazar_Segovia.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jardin_Alcazar_Segovia.jpg|daqsminuri|Il-Ġonna tal-Alcazar.]] [[File:Plaza_de_la_Artillería,_Segovia_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Plaza_de_la_Artiller%C3%ADa,_Segovia_01.jpg|daqsminuri|Plaza de la Artillería]] === Parks u ġonna === * Il-'''Ġonna tal-Alcazar''' inbnew fil-pjazza fejn qabel kien hemm il-Katidral l-Antik u l-Palazz Episkopali u nħolqu fl-okkażjoni taż-żwieġ ta' Filippu II u Anna tal-[[Awstrija]] fl-1570, minflok il-fdalijiet li kienu jeżistu sa dak iż-żmien. Madankollu, dan ma kienx twettaq għalkollox saż-żjara ta' Ferdinandu VI fis-seklu 18. Bejn l-1816 u l-1817 tħawwlu l-ewwel siġriet u ġew ikkonfinati kif inhuma attwalment. Is-siġar inqerdu minħabba n-nirien tal-palazz fl-1862, u rkupraw mill-ġdid fl-1882. * Il-'''Ġnien ta' la Merced''' kien l-ewwel ġnien pubbliku li twettaq mill-belt fi ħdan is-swar tal-belt. Ingħata isem l-eks Kunvent tal-Ħniena li kien jinsab fl-istess post u nħoloq f'nofs is-seklu 19 bit-tħawwil tas-siġar u bl-installazzjoni ta' funtana, li iktar 'il quddiem ġiet sostitwita bil-pjazza usa' u iktar statali attwali. Hemm ukoll bandli għat-tfal fih. * Il-'''Paseo del Salón''' huwa l-eqdem ġnien fil-belt u nħoloq fl-1786 mill-''Economic Society of Friends of the Country of Segovia'', u sentejn wara beda t-tħawwil tas-siġar. Fl-1846 ġew stabbiliti diversi għejun u ġew imħawla speċijiet differenti. * Il-'''Jardinillos ta' San Roque''', li jinsabu fl-hekk imsejjaħ "Paseo Nuevo" infetħu għall-pubbliku fl-1872, iżda għaxar snin qabel kienet tpoġġiet funtana pubblika hemmhekk. Fl-1943 kienu l-post fejn kien hemm paviljun iddedikat lill-Feria de Muestras, u l-binja għadha teżisti u hija waħda mill-karatteristiċi tal-ġonna. * Il-'''Ġnien ta' los Cañuelos'''. * Il-'''Ġonna ta' los Huertos''' ingħataw isem l-għelieqi tas-siġar tal-frott fil-qrib. Wara t-tneħħija tal-kunvent fl-1836 bil-liġijiet tat-tneħħija tal-intitolamenti, il-belt ħadet is-sjieda tal-art fl-1897. Fl-1901 beda t-tħawwil tas-siġar u l-istrutturar tal-ġonna, li gradwalment ġew restawrati għal kif inhuma llum il-ġurnata. * L-'''Alameda del Eresma'''. * L-'''Alameda de la Fuencisla'''. * Il-'''Ġnien ta' Fromkes'''. * Il-'''Ġnien''' '''ta'''' '''la Plaza del Conde Alpuente'''. * Il-'''Ġnien ta' la Plaza de Colmenares'''. * Il-'''Ġnien ta' Santu Wistin'''. * Il-'''Parque de la Albuera'''. * Il-'''Parque de la Dehesa'''. * Il-'''Pinarillo de la Cuesta de los Hoyos'''. * Il-'''Wied ta' Clamores'''. == Ekonomija == L-ekonomija ta' Segovia hija msejsa fuq il-metallurġija, l-agrikoltura, l-għamara, il-kostruzzjoni u partikolarment it-turiżmu. Il-belt stess tospita eluf ta' viżitaturi li kull sena jżuru l-belt għal jum minn [[Madrid]] minħabba l-attrazzjonijiet popolari tagħha. == Trasport == Segovia hija moqdija mill-Awtostrada AP-61 li nfetħet fl-2004. L-istazzjon ferrovjarju ta' Segovia-Guiomar jipprovdi kollegament ferrovjarju lejn Madrid Chamartín u lejn Valladolid-Campo Grande permezz tal-linja ferrovjarja ta' veloċità għolja tan-network AVE bejn Madrid u [[León]]. == Edukazzjoni == Il-belt ta' Segovia tospita għadd kbir ta' skejjel primarji u skejjel sekondarji, u l-eqdem fosthom (IES Andrés Laguna, stabbilita fl-1841) ġew iddikjarati uffiċjalment "ta' interess kulturali". Proporzjon kbir tal-popolazzjoni tal-istudenti jattendu l-iskejjel primarji u sekondarji tal-gvern, filwaqt li l-iskejjel privati f'Segovia huma l-iktar dawk reliġjużi. Fir-rigward tal-[[edukazzjoni]] għolja, l-istituzzjoni ewlenija ta' Segovia hija l-Università IE, li hija università tal-ewwel lawrija orjentata l-iktar lejn in-negozju, li tibni fuq il-programm MBA ta' suċċess tal-Instituto Empresa fl-Iskola tan-Negozju IE bbażata f'Madrid. F'Segovia hemm ukoll il-kampus tal-Università ta' Valladolid, li toffri l-possibbiltà li wieħed jibda karriera fl-inġinerija informatika, fid-[[dritt]], fil-ġurnaliżmu, fir-reklamar u fit-tagħlim. == Kultura == === Mużewijiet === * il-Mużew Gastronomiku ta' Segovia; * il-Mużew ta' Segovia; * il-Mużew tal-Arti Kontemporanja Esteban Vicente; * il-Mużew tal-Palazz tal-Isqof; * il-Mużew del Pasado; * il-Mużew tal-Katidral; * il-Mużew ta' Zuloaga; * id-Dar-Mużew ta' [[Antonio Machado]]; * il-Mużew tal-Fondazzjoni Rodera-Robles; * il-Mużew tas-Sħaħar; * il-Mużew tal-Armi; * il-Mużew tas-Swar ta' Segovia; * iċ-Ċentru Lhudi. === MUCES === '''MUCES''' (Muestra de Cine Europeo Ciudad de Segovia) huwa l-akronimu Spanjol tal-Festival Ewropew taċ-Ċinema tal-Belt ta' Segovia, il-festival annwali tal-films li ilu jseħħ fil-belt mill-2006, normalment f'Novembru. Il-pubbliku inġenerali jkollu ċ-ċans li jsir midħla taċ-ċinema Ewropea ta' kwalità, u fuq kollox ikollhom l-opportunità jaraw films Ewropej li jkunu għadhom ma ntwerewx kummerċjalment fi Spanja, iżda li kellhom suċċess fost il-kritiċi u l-udjenzi f'pajjiżi oħra. "My Cat Lives in Segovia" huwa wieħed mill-films li ġew ippreżentati lill-udjenza Spanjola.<ref>{{Ċita web|url=http://www.muces.es/|titlu=MUCES {{!}} 14 Muestra de Cine Europeo Ciudad de Segovia|sit=www.muces.es|data-aċċess=2022-12-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160422091326/http://www.muces.es/|arkivju-data=2016-04-22|url-status=dead}}</ref> [[File:Catedral_de_Segovia.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Catedral_de_Segovia.jpg|daqsminuri|Il-faċċata tal-katidral billejl.]] [[File:Segovia_-_Real_Monasterio_de_Santa_Maria_del_Parral_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Segovia_-_Real_Monasterio_de_Santa_Maria_del_Parral_01.jpg|daqsminuri|Il-Monasteru ta' Santa Marija ta' Parral.]] === Festi === * '''San Lorenzo''' (għall-ħabta tal-10 ta' Awwissu). Hija l-festa ta' wieħed mill-kwartieri tal-belt. * '''Fieri u Festi ta' San Juan u ta' San Pedro''' (fl-aħħar ta' Ġunju). Dawn il-festi ilhom isiru mis-seklu 15. * '''San Frutos''' (fil-25 ta' Ottubru): il-qaddis patrun ta' Segovia. F'nofsinhar jiġi kantat l-Innu ta' San Frutos fil-katidral, u mbagħad isiru diversi attivitajiet fil-Plaza Mayor, proklamazzjoni, kunċert mill-Banda tal-Unjoni Mużikali ta' Segovia, wirja tal-mikoloġija, eċċ. F'dawn l-aħħar snin, skont it-tradizzjoni stabbilita, ix-xeffijiet tal-ħelu ta' Segovia vvintaw deżerta tal-qaddis. Fl-aħħar lejla qabel il-festa ta' San Frutos iċ-ċittadini ta' Segovia jinġabru quddiem il-qaddis f'bieb il-katidral biex jaraw ix-xbieha tal-qaddis. * '''Madonna ta' Fuencisla''' (fil-25 ta' Settembru): il-patruna ta' Segovia. L-ikbar jum ta' ċelebrazzjoni jsir fl-aħħar Ħadd tax-xahar. Żewġ nhar ta' Ħamisijiet qabel il-Madonna quddiem is-santwarju tagħha tiġi ċċelebrata n-novena fl-Alameda ta' Fuencisla. Matul id-disat ijiem wara ċ-ċelebrazzjoni tan-novena fil-katidral, jiġi kantat l-Innu ta' Fuencisla, u fl-aħħar Ħadd ix-xbieha tal-Madonna terġa' lura fis-santwarju tagħha. Peress li l-Madonna hija l-Kaptan Ġenerali tal-Artillerija (kif indikat fuq ix-xbieha tagħha) mill-24 ta' Settembru 1916, fi triqitha mis-Santwarju tal-Katidral ix-xbieha tiġi akkumpanjata mill-kadetti tal-Akkademja tal-Artillerija u mill-banda (tinġab mill-Akkademja ta' Toledo). Fi triqitha bejn is-Santwarju sal-Katidral akkumpanjata mill-Kadetti sal-Plaza del Azoguejo, ix-xbieha tiġi mfaħħra b'Salve Reġina kantata. D'dawn l-aħħar snin saru wirjiet fl-Alameda de la Fuencisla mal-wasla tax-xbieha tal-Madonna; iżda reċentement qed isiru ż-żifniet tal-Jotas ta' Kastilja. [[File:Nuestro_Señor_Jesús_con_la_Cruz_a_Cuestas,_de_la_Cofradía_Penitencial_de_Nuestro_Señor_Jesús_con_la_Cruz_a_Cuestas_y_María_Santísima_de_las_Angustias_de_A.D.E.MAR.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nuestro_Se%C3%B1or_Jes%C3%BAs_con_la_Cruz_a_Cuestas,_de_la_Cofrad%C3%ADa_Penitencial_de_Nuestro_Se%C3%B1or_Jes%C3%BAs_con_la_Cruz_a_Cuestas_y_Mar%C3%ADa_Sant%C3%ADsima_de_las_Angustias_de_A.D.E.MAR.jpg|daqsminuri|Vara fil-Ġimgħa Mqaddsa f'Segovia.]] ==== Ġimgħa Mqaddsa ==== Segovia għandha 10 fratellanzi, li huma: * Oración en el Huerto (il-kwartier ta' San Lorenzo); * Resurrección del Señor (il-kwartier ta' Nueva Segovia); * Cristo con la cruz a Cuestas (l-assoċjazzjoni ADEMAR); * Santo Cristo de la Cruz (il-kwartier ta' Cristo del Mercado); * Santo Cristo de San Marcos (il-kwartier ta' San Marcos); * Soledad al pie de la Cruz (il-kwartier ta' San Millán); * Nuestra Señora de la Piedad (il-kwartier ta' San José); * Real Cofradía de la Santa Esclavitud (il-kwartier ta' El Salvador); * Feligresía de San Andrés (il-kwartier ta'San Andrés); * Soledad Dolorosa (il-kwartier ta' Santa Eulalia). === Leġġendi === Hemm bosta leġġendi minħabba l-lonġevità tal-belt; fost il-leġġendi prinċipali nsibu: * il-Leġġenda tal-kostruzzjoni tal-akkwedott mix-xitan; * il-Leġġenda taċ-ċawluni u l-Knisja ta' Vera Cruz; * il-Leġġenda ta' María del Salto, Lhudija salvata mill-[[Santa Marija|Madonna]] meta kienet se taqa' minn irdum f'La Fuencisla; * il-Leġġenda tal-ħalliel it-tajjeb ta' El Tuerto de Pirón tas-seklu 19;<ref>Calleja Guijarro, Tomás (2005). Taller Imagen S.l. (ed.). ''Romances de El Tuerto de Pirón'' (Printed book : Poetry : Spanish (spa) : Ed. aum. and illustrated) (in Spanish). Espirdo: Segovia Sur, D.L.</ref> * il-Leġġenda tat-triq tal-[[Mewt]] u tal-Ħajja matul ir-Rivoluzzjoni ta' Comunera; * il-Leġġenda tal-muntanja La Mujer Muerta;<ref>{{Ċita web|url=https://www.sientecastillayleon.com/10-leyendas-y-curiosidades-de-segovia/|titlu=10 leyendas y curiosidades de Segovia|data=2015-11-24|lingwa=es|data-aċċess=2022-12-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221216073648/https://www.sientecastillayleon.com/10-leyendas-y-curiosidades-de-segovia/|arkivju-data=2022-12-16|url-status=dead}}</ref> * il-Leġġenda tad-Dar tal-Kriminalità fil-kwartier ta' San Millán; * il-Leġġenda tal-Akkademja tal-Artillerija dwar il-fatat ta' patri żagħżugħ Medjevali;<ref>{{Ċita web|url=https://segoviaudaz.es/las-siete-leyendas-mas-inquietantes/|titlu=Las siete leyendas más inquietantes|kunjom=SegoviaudaZ|data=2019-10-29|lingwa=es|data-aċċess=2022-12-16}}</ref> * il-Leġġenda tal-prinċep u tal-aya (li kienet tieħu ħsiebu) dwar il-waqgħa tat-tarbija Pedro, iben Enrique II ta' 12-il sena minn tieqa tal-kastell;<ref>{{Ċita web|url=https://www.20minutos.es/viajes/destinos/las-leyendas-que-quiza-no-conozcas-del-alcazar-de-segovia-4942011/|titlu=Las leyendas que quizá no conozcas del Alcázar de Segovia|data=2022-01-17|sit=Viajes|lingwa=es-ES|data-aċċess=2022-12-16}}</ref> * il-Leġġenda ta' Alfonso X El Sabio dwar il-kastigi li tah [[Alla l-Missier|Alla]] minħabba l-ereżijiet tiegħu.<ref>{{Ċita web|url=https://espanafascinante.com/cultura-espanola/leyenda-del-alcazar-de-segovia/|titlu=Leyenda del Alcazar de Segovia|kunjom=EF|isem=Redacción|data=2014-04-21|lingwa=es|data-aċċess=2022-12-16}}</ref> Hemm ukoll leġġendi differenti oħra fil-kwartieri inkorporati. == Nies notevoli == * [[Víctor Barrio]] (ġellied tal-barrin) * [[Juan Bravo]] (ribelli) * [[Pedro Delgado]] (ċiklist) * [[Juan Valdivia]] (kitarrista ta' Héroes del Silencio) * [[Andrés Laguna]] (umanist, [[tabib]], farmakologu u botanista) * [[Arsenio Martínez-Campos]] (fizzjal militari) * [[Manuel Pérez Brunicardi]] (skijjatur tal-muntanji) * [[Cayetano Redondo Aceña]] ([[politiku]], tipografu u [[ġurnalist]]) * [[Elvira Sastre]] ([[poeta]]) * [[Don Abraham Senior Coronel]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.jewishencyclopedia.com/articles/13423-senior-abraham|titlu=SENIOR, ABRAHAM - JewishEncyclopedia.com|sit=www.jewishencyclopedia.com|data-aċċess=2022-12-16}}</ref> * [[Antonio Machado]] (poeta) == Ġemellaġġ == Segovia hija ġemellata ma': * Gangdong-gu, [[Seoul]], il-[[Korea t'Isfel]] (2001); * Navalcarnero, il-Komunità ta' [[Madrid]], Spanja (1999); * San Bartolomé de Tirajana, [[Gran Canaria]], Spanja (1996); * [[Tours]], Centre-Val de Loire, [[Franza]] (1972); * [[Pleven]], il-Provinċja ta' Pleven, il-[[Bulgarija]]; * Lal-lo, Cagayan, il-[[Filippini]]. == Antipodu == Segovia hija l-Antipodu ta' Masterton, [[New Zealand]]. == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Bliet ta' Spanja]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] [[Kategorija:Spanja]] 1mdtbsrlj8k08jt744q9ndvbt47z9kq 0 29583 332079 314918 2026-09-17T01:43:24Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332079 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Grube Messel, Weltnaturerbe - panoramio.jpg|daqsminuri|Veduta tal-Foss ta' Messel.]] Il-'''Foss ta' Messel''' (bil-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]]: ''Grube Messel'') hija barriera li ma għadhiex tintuża qrib il-villaġġ ta' [[Messel]] (Landkreis [[Darmstadt]]-[[Dieburg]], [[Hesse]]) madwar 35 kilometru (22 mil) fix-Xlokk ta' [[Frankfurt am Main]], il-[[Ġermanja]]. Ix-shale bituminuż kien jiġi estratt minn hawnhekk. Minħabba l-abbundanza ta' fossili ppreservati sew li jmorru lura għal nofs il-perjodu Eoċen, il-foss għandu importanza [[Ġeoloġija|ġeoloġika]] u [[Xjenza|xjentifika]] sinifikanti. Iktar minn 1,000 speċi ta' pjanti u ta' [[Annimal|annimali]] nstabu fis-sit. Wara li kważi s-sit kien sar miżbla, reżistenza lokali qawwija eventwalment waqqfu li l-pjanijiet li kien hemm u l-Foss ta' Messel tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fid-9 ta' Diċembru 1995.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/720/|titlu=Messel Pit Fossil Site|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-01-14}}</ref> Għadhom isiru skoperti xjentifiċi sinifikanti dwar l-[[evoluzzjoni]] bikrija tal-[[Mammiferu|mammiferi]] u tal-[[Għasfur|għasafar]] fil-Foss ta' Messel, u kulma jmur is-sit qed isir sit turistiku wkoll. == Storja == Il-faħam kannella u iktar 'il quddiem ix-shale taż-żejt kienu jiġu estratti b'mod attiv minn dan is-sit mill-1859. Il-foss sar magħruf għall-ewwel darba għall-bosta fossili tiegħu għall-ħabta tal-1900, iżda l-iskavi xjentifiċi serji bdew biss għall-ħabta tas-snin 70 tas-seklu 20, meta l-prezzijiet taż-żejt niżlu f'daqqa u b'hekk it-tħaffir għaż-żejt mill-barriera ma kienx iktar vijabbli ekonomikament. L-estrazzjoni kummerċjali tax-shale taż-żejt waqfet fl-1971 u nbniet fabbrika tas-siment fil-barriera li falliet is-sena ta' wara. L-art kienet ippjanata li tintuża bħala miżbla, iżda l-pjanijiet qatt ma twettqu u l-istat ta' Hesse xtara s-sit fl-1991 sabiex jiġi żgurat l-aċċess xjentifiku. Fil-ftit snin bejn it-tmiem tal-estrazzjoni u l-1974, meta l-istat beda jħejji s-sit għar-rimi tal-iskart, kollezzjonisti dilettanti kienu jitħallew jiġbru l-fossili. Id-dilettanti żviluppaw "teknika ta' trasferiment" li ppermettitilhom jippreservaw id-dettalji fini tal-fossili ż-żgħar. Dan il-metodu għadu jintuża fil-preservazzjoni tal-fossili sa llum il-ġurnata.<ref>{{Ċita web|url=http://messel-fossils.eu/|titlu=The Messel Pit Fossil Site - Home|data=2013-02-07|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-01-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130207192517/http://messel-fossils.eu/|arkivju-data=2013-02-07|url-status=dead}}</ref> Ħafna mill-eżemplari magħrufa mis-sit ġew minn kollezzjonisti dilettanti u fl-1996 amnistija fir-rigward ta' fossili li kienu nġabru fl-imgħoddi daħlet fis-seħħ, bit-tama li l-kollezzjonijiet b'sjieda privata jerġgħu jgħaddu għand sjieda pubblika u jkunu disponibbli għax-xjenza. == Karatteristiċi tad-depożiti == [[File:Messel_map.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Messel_map.jpg|xellug|daqsminuri|Mappa li turi l-pożizzjoni tal-villaġġ u l-lokalità tal-fossili Messel qrib Frankfurt fil-Lbiċ tal-Ġermanja. Il-mappa l-kbira turi l-pożizzjonijiet tal-primati ta' Messel 1–7 (Tabella 1) fi ħdan l-iskavi tax-shale taż-żejt ta' Messel.]] Is-superfiċe attwali tal-Foss ta' Messel ikopri bejn wieħed u ieħor 60 metru (200 pied) taħt l-art lokali u għandha erja ta' madwar 0.7 km² (0.27 mili kwadri). Is-saff tal-qiegħ tax-shale taż-żejt oriġinarjament kien estiż sa fond ta' 190 metru (620 pied). 47 miljun sena ilu fl-Eoċen meta ffurmaw id-depożiti ta' Messel, iż-żona kienet 10° iktar lejn in-Nofsinhar milli hi attwalment. Il-perjodu kien qrib ħafna tal-Klima Ottimali tal-Eoċen Bikri u l-klima u l-[[ekoloġija]] tas-sit kienu differenti ħafna, u kienu kkaratterizzati minn temperatura annwali medja ta' 22°C u minn sensiela kbira ta' lagi tat-tip ''maar'' imdawra b'foresti subtropikali folti li kienu jsostnu [[bijodiversità]] inkredibbli. Il-qiegħ tal-lag ta' Messel x'aktarx li kien il-punt ċentrali għad-drenaġġ mix-xmajjar u mill-qaliet fil-qrib.<ref>Grein, Michaela; Utescher, Torsten; Wilde, Volker; Roth-Nebelsick, Anita (1 June 2011). "Reconstruction of the middle Eocene climate of Messel using palaeobotanical data". ''Neues Jahrbuch für Geologie und Paläontologie, Abhandlungen''. '''260''' (3): 305–318.</ref> Id-depożiti tal-foss iffurmaw matul l-Epoka tal-Eoċen tal-perjodu Paleoġen, madwar 47 miljun sena ilu, abbażi tad-datazzjoni ta' frammenti tal-bażalt taħt l-istrati bil-fossili.<ref>Mertz, D. F., Renne, P. R. (2005): A numerical age for the Messel fossil deposit derived from 40 Ar/39 Ar dating on a basaltic rock fragment. ''Courier Forschungsinstitut Senckenberg'' no 255: pp 7–75.</ref> Ix-shale taż-żejt, iffurmat mid-depożiti anossiċi neżlin bil-mod il-mod ta' tajn u ta' veġetazzjoni mejta fuq il-qiegħ tal-lag, huwa l-blata primarja fis-sit. Is-sedimenti tiegħu huma estiżi 13-il metru (43 pied) 'l isfel u jinsabu fuq pedament iktar antik tal-ġebel tar-ramel. Il-fossili fi ħdan ix-shale juru ċarezza u preservazzjoni notevoli minħabba l-karatteristiċi uniċi tad-depożiti tal-lag, għaldaqstant il-Foss ta' Messel jirrappreżenta ''Konservat-Lagerstätte''. L-istratifikazzjonijiet ta' fuq tal-lag x'aktarx li kienu jsostnu varjetà ta' organiżmi, iżda l-qiegħ kien soġġett għal ftit tfixkil mill-kurrent, u b'hekk kattar ambjent tassew anossiku. Dan ipprevjena ħafna speċijiet epifawnali u infawnali milli jabitaw din in-niċċa, għaldaqstant il-bijoturbament kien minimu. It-taqlib tas-saffi tal-lag (ikkawżat minn varjazzjonijiet staġonali) baxxa l-kontenut tal-[[ossiġenu]] qrib is-superfiċe u wassal għal "[[Mewt|mewta]]" perjodika tal-ispeċijiet akkwatiċi. Flimkien ma' rata relattivament baxxa ta' depożiti, 0.1 mm (0.0039 pulzieri) fis-sena, dan ħoloq ambjent mill-aqwa għall-preservazzjoni tal-fawna u tal-flora. == Tnixxijiet ta' gass vulkaniku == [[File:MesselShaleOutcrop081310.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:MesselShaleOutcrop081310.JPG|daqsminuri|Ftit mix-shale taż-żejt ta' Messel fil-qalba tal-foss.]] Huwa maħsub li ż-żona madwar il-Foss ta' Messel kienet ġeoloġikament u tettonikament attiva matul l-Eoċen. Xjenzati ewlenin ħarġu bl-ipoteżi li avvenimenti simili ħafna għat-tnixxijiet ta' gass vulkaniku tal-1986 fil-[[Lag ta' Nyos]], il-[[Kamerun]], jistgħu jwasslu għal depożiti kbar ta' speċijiet mhux akkwatiċi (Franzen & Koster, 1994). Bidliet perjodiċi taħt is-superfiċe x'aktarx wasslu għat-tnixxija ta' konċentrazzjonijiet kbar ta' gassijiet reattivi (bħad-diossidu tal-[[karbonju]] u s-sulfur tal-[[idroġenu]]) fil-lag u fl-ekosistemi fil-qrib, u b'hekk qatlu lill-organiżmi suxxettibbli. Matul dawn it-tnixxijiet, l-għasafar u l-friefet il-lejl jaf waqgħu fil-lag jew qrib is-superfiċe tiegħu u l-annimali terrestri setgħu nqatlu meta kienu qrib ix-xatt tal-lag. Peress li l-lag kien fond ħafna, l-annimali li waqgħu fih għerqu 'l isfel fl-ilma bi ftit ossiġenu u ftit batterji, u baqgħu ppreservati b'mod notevoli, mirduma minn saffi suċċessivi ta' tajn li iktar 'il quddiem issolidifika, u b'hekk dan ipproduċa aggregazzjoni ta' fossili ta' kwalità, kwantità, integrità u varjetà eċċezzjonali. Madankollu, ipoteżijiet oħra tressqu wkoll, u ssuġġerew xi tkattir ta' ċjanobatterji li wassal għall-avvelenament tal-annimali. Din l-ipoteżi ġiet meqjusa meħtieġa sabiex tiġi spjegata l-okkorrenza ta' fossili eċċellenti tul is-sekwenza sedimentarja sħiħa (Koenigswald u oħrajn, 2004). == Fossili == [[File:Kopidodon_Senckenberg_2007-01.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kopidodon_Senckenberg_2007-01.JPG|daqsminuri|Fossila tal-mammiferu primittiv ''Kopidodon'' bil-kontorn jidher tal-pil.]] Il-Foss ta' Messel jipprovdi l-aqwa evidenza ppreservata ta' flora u fawna Geiseltaljana li qatt ġiet skoperta sa issa, b'iktar minn 1,000 speċi identifikati. Il-biċċa l-kbira tas-siti l-oħra diġà jqisu ruħhom ixxurtjati jekk ikun fihom skeletri parzjali, mentri Messel jipprovdi preservazzjoni estensiva ta' integrità strutturali, fejn saħansitra ġew ippreservati l-pil, ir-rix u l-"kuluri tal-ġilda" ta' xi speċijiet. Il-preservazzjoni mhux tas-soltu qanqlet għadd ta' interpretazzjonijiet raġunati mill-qrib. Il-marki sintomatiċi b'għamla ta' "gidma" fuq iż-żewġ naħat tal-vini tal-weraq fuq werqa fossilizzata ġew identifikati bħala l-gidma fatali ta' tip ta' nemla parasitizzata b'mod terminali mill-fungu ''Ophiocordyceps unilateralis'', li milli jidher, dak iż-żmien kif ukoll fi żminijietna, kien jikkmanda l-imġiba tagħha, sabiex jirrilaxxa l-ispori tiegħu minn post favorevoli; dan huwa l-iżjed kampjun konkret bikri ta' manipolazzjoni tal-imġiba minn fungu.<ref>{{Ċita web|url=http://www.theguardian.com/science/2010/aug/18/zombie-carpenter-ant-fungus|titlu='Zombie ants' controlled by parasitic fungus for 48m years|data=2010-08-17|sit=the Guardian|lingwa=en|data-aċċess=2023-01-14}}</ref> [[File:MesselShaleSplitting.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:MesselShaleSplitting.JPG|daqsminuri|Il-qsim tax-shale b'sikkina kbira biex jiġu żvelati l-fossili.]] Id-diversità ta' speċijiet hija notevoli parzjalment bis-saħħa tal-ipoteżi tat-tnixxijiet perjodiċi ta' gassijiet. Sommarju qasir ta' wħud mill-fossili li nstabu fis-sit jinkludi: * Disa' pari ta' fossili ta' fkieren jitgħammru. Il-fkieren tal-ilma, ''Allaeochelys crassesculpta'', kienu ''in coitus'' (fl-att ta' tgħammir).<ref>{{Ċita aħbar|data=2012-06-18|titlu=Turtles fossilised in sex embrace|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-18495102|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-01-14}}</ref> Dawn huma pari ta' fekruna maskili u oħra femminili, b'denb il-fekruna maskili mdaħħal taħt il-fekruna femminili, li huwa l-mod li bih jitgħammru. Il-mewt tal-pari x'aktarx li kienet waħda rapida. X'aktarx li l-fkieren kienu bdew jitgħammru fl-ilmijiet tal-wiċċ tal-lag antik. Meta bdew jinżlu iktar fil-fond, mietu minħabba t-tnixxija ta' gass vulkaniku tossiku. Imbagħad indifnu fis-sediment ta' qiegħ il-lag. Fkieren ta' dan it-tip għadhom jeżistu. Dawn tilfu l-qxur ta' rettili tagħhom, u l-ġilda tagħhom tassorbi l-ossiġenu mill-ilma. Normalment dan huwa vantaġġ għaliex jgħinhom jibqgħu taħt l-ilma għal perjodi twal. Madankollu, taħt kundizzjonijiet anossiċi, dan huwa żvantaġġ, minħabba li jiġu assorbiti wkoll id-diossidu tal-karbonju u l-veleni dissolti. * Iktar minn 10,000 ħuta fossilizzata ta' bosta speċijiet. * Eluf ta' insetti akkwatiċi u terrestri, uħud b'kuluri distinti li għadhom ippreservati. * Kwantità kbira ta' mammiferi żgħar, fosthom żwiemel nani, ġrieden kbar, primati, annimali li jgħixu f'moħba fl-art (qniefed, marsupjali u pangolini), antenati tal-wikkiela tan-nemel u friefet il-lejl. L-eżemplari ta' friefet il-lejl fossilizzati pprovdew ħjiel dwar l-evoluzzjoni tal-ekolokalizzazzjoni.<ref>Habersetzer, J.; Storch, G. (October 1992). "Cochlea size in extant chiroptera and middle eocene microchiropterans from messel". ''Naturwissenschaften''. '''79''' (10): 462–466.</ref> * Għadd kbir ta' għasafar, b'mod partikolari speċijiet predaturi. * Kukkudrilli, żrinġijiet, fkieren tal-ilma, salamandri u rettili jew anfibji oħra. * Fdalijiet ta' iktar minn 30 speċi distinta ta' pjanti, inkluż weraq tal-palm, [[frott]], trab dakkari, [[injam]], ġewż u vinji. Din li ġejja hija lista parzjali biss: [[File:Darwinius_masillae_PMO_214.214.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Darwinius_masillae_PMO_214.214.jpg|daqsminuri|''Darwinius masillae'' (olotip) - turija tal-preservazzjoni notevoli fil-Foss ta' Messel.]] [[File:Masillamys_Senckenberg_2007-01.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Masillamys_Senckenberg_2007-01.JPG|daqsminuri|''Masillamys'' fil-kollezzjoni ta' Senckenberg.]] === Mammiferi === : ''Darwinius masillae'', identifikat fl-2009 bħala primat adapiformi;<ref>Franzen, J. L., Gingerich, P. D., Habersetzer, J., Hurum, J. H., Von Koenigswald, W., & Smith, B. H. (2009). Complete primate skeleton from the middle Eocene of Messel in Germany: morphology and paleobiology. PLoS one, 4(5), e5723.</ref> : ''Kopidodon'', ċimolestan estint tas-siġar; : ''Leptictidium'', mammiferu [[omnivoru]] estint li joqmos (tal-familja leptiktida); : ''Propalaeotherium'', antenat bikri taż-[[Żiemel|żwiemel]]; : ''Ailuravus'', roditur; : ''Peradectes'', metaterjan; : ''Palaeochiropteryx'', farfett il-lejl; : ''Lesmesodon'', jenodontid żgħir; : ''Eomanis'', [[pangolin]] bikri; : ''Eurotamandua'', pangolin bla qoxra qisu wikkiel in-nemel; : ''Europolemur'', primat; : ''Hyrachyus'', antenat tar-rinoċeronti; : ''Paroodectes'', mammiferu [[karnivoru]] bikri; : ''Pholidocercus'', qanfud bikri; : ''Macrocranion'', qanfud bikri denbu twil; : ''Masillamys'', roditur bikri; : ''Messelobunodon'', artjodattilu bikri; : ''Godinotia'', primat bikri; : ''Buxolestes'', ċimolestan semiakkwatiku qisu lontra. === Għasafar === : ''Palaeotis'', strutjonid bikri; : ''Strigogyps sapea'' (qabel ''Aenigmavis''), karjamiformi; : ''Eocoracias'', koraċiformi bikri b'kuluri magħrufa; : ''Messelornis'', l-għasfur ta' Messel; speċi ta' gruiformi; : ''Masillastega'', sulid tal-ilma ħelu; : ''Lapillavis'', antenat possibbli ta' trogonid; : ''Cypseloramphus,'' apodiformi; : ''Messelasturidae'' (''Messelastur'' u ''Tynskya''), antenati karnivori tal-pappagalli moderni; : ''Palaeoglaux'', kokka bikrija b'rix enigmatiku mas-sider; : ''Paraprefica'', potù bikri; : ''Paraortygoides'', galliformi; : ''Masillaraptor'', falkuniformi bikri; : ''Parargornis'', apodiformi bikri; : ''Messelirrisor'', buċerotiformi żgħir antenat tad-daqquqa tat-toppu u daqquqiet oħra; : ''Selmes'' (anagramma ta' "Messel"), għasfur wikkiel il-ġrieden bi swaba' kbar; : ''Gastornis'' (qabel ''Diatryma''), anseriformi kbir li ma jtirx; : ''Hassiavis'', membru taċ-ċipselomorfi; : ''Quasisyndactylus'', membru tal-alċediniformi; : ''Vanolimicola'', ċaradriformi possibbli;<ref>Mayr, Gerald (2017). "A small, 'wader-like' bird from the Early Eocene of Messel (Germany)". ''Annales de Paléontologie''. '''103''' (2): 141–7.</ref> : Litornitid attwalment mingħajr isem, paleonjat qisu pispisella, l-ewwel speċi ta' dan it-tip fl-Eoċen Nofsani fl-Ewropa.<ref>Mayr, Gerald (2008). "First substantial Middle Eocene record of the Lithornithidae (Aves): A postcranial skeleton from Messel (Germany)". ''Annales de Paléontologie''. '''94''' (1): 29–37.</ref> === Rettili === : ''Asiatosuchus'', kukkudrill kbir; : ''Diplocynodon'', alligatur; : ''Hassiacosuchus'', alligatur durofagu; : ''Bergisuchus'', kukkudrilliformi sebekożukkjan; : ''Eoconstrictor'', [[Serp|sriep]] twal żewġ metri antenati tal-boa Neotropikali, ''Boinae''<ref>Scanferla, A. & K.T. Smith (2020) Exquisitely preserved snake fossils of Messel: insight into the evolution, biogeography, habitat preferences and sensory ecology of early boas. Diversity 12(3): 100.</ref> : ''Messelophis'', boa viviparu żgħir;<ref>Chuliver, M., A. Scanferla & K.T. Smith (2022) Live birth in a 47-million-year-old snake. The Science of Nature – Naturwissenschaften 109: 56.</ref> : ''Messelopython'', l-eqdem antenat magħruf tal-pituni;<ref>Zaher, H. & K.T. Smith (2020) Pythons in the Eocene of Europe reveal a much older divergence of the group in sympatry with boas. Biology Letters 16: 20200735.</ref> : ''Cryptolacerta'', gremxula b'affinitajiet mal-anfisbaenjani; : ''Geiseltaliellus'', gremxula b'affinitajiet mal-''Corytophaninae''; : ''Allaeochelys crassesculpta'', fkieren akkwatiċi antenati tal-''Carettochelys''. [[File:Palaeoperca_proxima.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Palaeoperca_proxima.jpg|daqsminuri|Perċa bikrija ''Palaeoperca proxima'']] === Ħut === : ''Amia'' jew ''Cyclurus''; : ''Amphiperca'', perċa bikrija; : ''Palaeoperca'', perċa bikrija oħra; : ''Atractosteus'', gar; : Sallura. === Insetti === ; ''Hemiptera'' * ''Wedelphus dichopteroides'' ; ''Hymenoptera'' [[File:Prachtkäfer_aus_der_Grube_Messel.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Prachtk%C3%A4fer_aus_der_Grube_Messel.JPG|daqsminuri|Fossila ta' ħanfusa ġojjell fejn għadu jidher il-kulur (strutturali) tal-eżoskeletru.]] * ''Casaleia eocenica'' * ''Cephalopone'' – ''Cephalopone grandis'' u ''Cephalopone potens'' * ''Cyrtopone'' – ''Cyrtopone curiosa'', ''Cyrtopone elongata'', ''Cyrtopone microcephala'' u ''Cyrtopone striata'' * ''Gesomyrmex pulcher'' * ''Messelepone leptogenoides'' * ''Pachycondyla eocenica'' * ''Pachycondyla lutzi'' * ''Pachycondyla messeliana'' * ''Pachycondyla parvula'' * ''Pachycondyla petiolosa'' * ''Pachycondyla petrosa'' * ''Protopone'' – ''Protopone dubia'', ''Protopone germanica'', ''Protopone magna'', ''Protopone oculata'', ''Protopone sepulta u'' ''Protopone vetula'' * ''Pseudectatomma'' – ''Pseudectatomma eocenica'' u ''Pseudectatomma striatula'' * ''Titanomyrma gigantea'' * ''Titanomyrma simillima'' === Sit ta' wirt ġeoloġiku tal-IUGS === L-Unjoni Internazzjoni tax-[[Xjenza|Xjenzi]] [[Ġeoloġija|Ġeoloġiċi]] (IUGS) tiddeskrivi l-Foss ta' Messel bħala "l-iżjed ġeosit rikk fid-dinja għall-fehim tal-ambjent ħaj tal-perjodu Eoċen, peress li jinkludi fossili ppreservati b'mod eċċezzjonali", u żiedet is-sit fil-lista tagħha ta' 100 "sit ta' wirt ġeoloġiku", ippubblikata f'Ottubru 2022. L-organizzazzjoni tiddefinixxi Sit ta' Wirt Ġeoloġiku tal-IUGS bħala "post ewlieni b'elementi u/jew bi proċessi ġeoloġiċi ta' importanza xjentifika internazzjonali, li jintuża bħala referenza, u/jew li jagħti kontribut sostanzjali għall-iżvilupp tax-xjenzi ġeoloġiċi matul l-[[Storja|istorja]]".<ref>{{Ċita web|url=https://iugs-geoheritage.org/videos-pdfs/iugs_first_100_book_v2.pdf|titlu=Lista tal-IUGS|data-aċċess=2023-01-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221027114156/https://iugs-geoheritage.org/videos-pdfs/iugs_first_100_book_v2.pdf|arkivju-data=2022-10-27|url-status=dead}}</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Il-Foss ta' Messel ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1995.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (viii)''' "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta stadji importanti tal-istorja tad-dinja, inkluż it-trapass tal-ħajja, il-proċessi ġeoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-iżvilupp tat-tipi differenti ta' art, jew il-karatteristiċi ġeomorfiċi jew fiżjografiċi sinifikanti".<ref name=":0" /> == Aċċess == Il-fossili li nstabu fil-foss jintwerew fil-villaġġ ta' Messel<ref>{{Ċita web|url=https://www.grube-messel.de/|titlu=Home|sit=www.grube-messel.de|lingwa=de-de|data-aċċess=2023-01-14}}</ref>, fil-[[Mużew]] tal-Fossili f'Messel<ref>{{Ċita web|url=https://www.messelmuseum.de/|titlu=Home|sit=Fossilien- und Heimatmuseum Messel|lingwa=de-DE|data-aċċess=2023-01-14}}</ref>, fil-Hessisches Landesmuseum f'Darmstadt (ħames kilometri (3.1 mili) minn Messel), kif ukoll fil-Mużew ta' Senckenberg f'Frankfurt am Main (xi 30 kilometru (19-il mil) minn Messel). Il-viżitaturi jistgħu jipparkjaw qrib il-foss u jimxu madwar 300 metru (0.19 mili) sa pjattaforma biex ikollhom veduta panoramika tal-foss. Id-dħul fil-foss isir biss bħala parti minn żjara speċjali organizzata u ggwidata.<gallery class="center"> File:Grube Messel fg03.jpg| File:Grube messel fg01.jpg| File:Grube messel fg02.jpg| </gallery> == Iktar qari == * Smith, Krister T.; Schaal, Stephan; Habersetzer, Jörg; Herlyn, Hendrik G.; Senckenberg Gesellschaft für Naturforschung (2018). Messel : an ancient greenhouse ecosystem. Stuttgart. <nowiki>ISBN 978-3-510-61411-0</nowiki>. OCLC 1054359916. * Harms, Franz-Jürgen; Schaal, Stephan (2005). Current geological and paleontological research in the Messel Formation. Stuttgart: E. Schweizerbart'sche Verlagsbuchhandlung (Nägele u. Obermiller). <nowiki>ISBN 3-510-61381-3</nowiki>. OCLC 64571829. * Mangel, Gerd (2011). Faszination Welterbe Grube Messel zu Besuch in einer Welt vor 47 Millionen Jahren (in German). Stuttgart. <nowiki>ISBN 978-3-510-61398-4</nowiki>. OCLC 698592675. * Kächler, Ernst Rudolf; Grube-Messel-Verwaltungsgesellschaft (2000). Window to primeval times Messel Pit, world heritage site in the State of Hessen (in German). Wiesbaden: Grube-Messel-Verwaltungsgesellschaft c/o Hessisches Ministerium für Wissenschaft und Kunst. OCLC 174602085. * Schaal, Stephan; Ziegler, Willi (1992). Messel : an insight into the history of life and of the earth. Oxford: Clarendon Press. <nowiki>ISBN 0-19-854654-8</nowiki>. OCLC 25747250. * Gruber, Gabriele; Micklich, Norbert; Hessisches Landesmuseum Darmstadt (2007). Messel : Schätze der Urzeit (in German). Stuttgart: Theiss. <nowiki>ISBN 978-3-8062-2092-6</nowiki>. OCLC 600404474. * Gruber, Gabriele; Sandrock, Oliver; Wappler, Torsten (2018). "DARMSTADT: The Paleontological Collections of Hessisches Landesmuseum Darmstadt". Paleontological Collections of Germany, Austria and Switzerland. Cham: Springer International Publishing. doi:10.1007/978-3-319-77401-5_14. <nowiki>ISBN 978-3-319-77400-8</nowiki>. ISSN 2510-1862. * Aubert, Hans-Joachim; Deutsche Unesco-Kommission (2010). UNESCO-Welterbe in Deutschland [eine Publikation der Deutschen Unesco-Kommission und des Auswärtigen Amts der Bundesrepublik Deutschland] = UNESCO world heritage in Germany (in German). Bonn. <nowiki>ISBN 978-3-940785-14-5</nowiki>. OCLC 612325291. == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]] [[Kategorija:Preistorja]] [[Kategorija:Ġeoloġija]] [[Kategorija:Ġermanja]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] 84axyvi3tmdlxxdkvqy3nqlpu2spg1l 0 29715 332091 315786 2026-09-17T04:32:10Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332091 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Causeway-code poet-4.jpg|daqsminuri|289x289px|Il-Mogħdija tal-Ġgant.]] Il-'''Mogħdija tal-Ġgant''' (bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]: ''Giant's Causeway''; bl-Irlandiż: ''Clochán an Aifir'')<ref>{{Ċita web|url=http://www.logainm.ie/en/118031|titlu=Clochán an Aifir/Giant's Causeway|sit=logainm.ie|lingwa=en|data-aċċess=2023-03-02}}</ref> hija żona ta' madwar 40,000 kolonna tal-bażalt mdaħħlin ġo xulxin u li rriżultaw minn żbroff antik ta' fissura vulkanika.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/369/|titlu=Giant&#x27;s Causeway and Causeway Coast|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-03-02}}</ref><ref>Jack Challoner, John Farndon, Rodney Walshaw (2004). ''Rocks, Minerals and the Changing Earth''. Southwater. p. 19. ISBN <bdi>9781842159750</bdi>.</ref> Tinsab fil-Kontea ta' Antrim tul il-kosta tat-Tramuntana tal-[[Irlanda ta' Fuq]], madwar tliet mili (ħames kilometri) fil-Grigal tar-raħal ta' [[Bushmills]]. Ġiet iddikjarata bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-1986 u bħala riżerva naturali nazzjonali mid-Dipartiment tal-Ambjent għall-Irlanda ta' Fuq fl-1987. Fi stħarriġ li sar fl-2005 fost il-qarrejja tar-''Radio Times'', il-Mogħdija tal-Ġgant ssemmiet bħala r-raba' l-ikbar fost l-għeġubijiet naturali fir-[[Renju Unit]].<ref>{{Ċita aħbar|data=2005-08-02|titlu=Caves win 'natural wonder' vote|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/mid_/4735935.stm|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-03-02}}</ref> L-uċuħ ta' fuq tal-kolonni jiffurmaw qisu taraġ li jwassal minn tarf l-irdumijiet u jisparixxi taħt il-baħar. Il-biċċa l-kbira tal-kolonni huma eżagonali, għalkemm uħud għandhom erba', ħames, seba' jew tmien naħat. L-itwal ilaħħqu għoli ta' xi 12-il metru (39 pied), u l-[[lava]] ssolidifikata fl-irdumijiet f'xi postijiet tlaħħaq saħansitra ħxuna ta' 28 metru (92 pied).<ref>Meng, Qingxiang; Yan, Long; Chen, Yulong; Zhang, Qiang (9 November 2018). "Generation of numerical models of anisotropic columnar jointed rock mass using modified centroidal Voronoi diagrams". ''Symmetry''. '''10''' (11): 618.</ref> Is-sjieda u l-ġestjoni tal-biċċa l-kbira tal-Mogħdija tal-Ġgant u l-Kosta tal-Mogħdija tal-Ġgant, bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, hija f'idejn in-National Trust. Is-sit huwa wieħed mill-iżjed attrazzjonijiet turistiċi popolari fl-Irlanda ta' Fuq<ref>{{Ċita web|url=http://www.nitb.com/DocumentPage.aspx?path=b019d219-34a1-48eb-8e21-900525c4e543,b863bc15-f1a4-4c29-bb52-0a82ba59257c,4870b6cb-ec7f-4a61-8cae-027c591c188b,aaab5041-6a69-414e-8406-5eeedd548382,1a3ca69c-3386-46b4-93eb-5239112cc00e,6645f4a7-a521-4858-817f-a6af1a709454|titlu=Northern Ireland Tourist Board - 2008-08-18 Giant's Causeway remains Northern Ireland's Top Attraction|data=2011-07-14|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-03-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110714185239/http://www.nitb.com/DocumentPage.aspx?path=b019d219-34a1-48eb-8e21-900525c4e543,b863bc15-f1a4-4c29-bb52-0a82ba59257c,4870b6cb-ec7f-4a61-8cae-027c591c188b,aaab5041-6a69-414e-8406-5eeedd548382,1a3ca69c-3386-46b4-93eb-5239112cc00e,6645f4a7-a521-4858-817f-a6af1a709454|arkivju-data=2011-07-14|url-status=bot: unknown}}</ref>, u laqa' iktar minn 998,000 viżitatur fl-2019.<ref>{{Ċita web|url=https://www.alva.org.uk/details.cfm?p=423|titlu=ALVA {{!}} Association of Leading Visitor Attractions|sit=www.alva.org.uk|data-aċċess=2023-03-02}}</ref> L-aċċess għall-Mogħdija tal-Ġgant huwa mingħajr ħlas: wieħed mhux bilfors irid jaċċessa s-s-sit miċ-ċentru għall-viżitaturi li jimponi miżata.<ref>{{Ċita aħbar|data=2018-03-14|titlu=Giant's Causeway: Public right of way to be protected|url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-43385000|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-03-02}}</ref> Is-sjieda tal-kumplament tas-sit hija f'idejn il-Proprjetà tal-Kuruna u diversi sidien tal-art privati. == Ġeoloġija == Bejn 50 u 60 miljun sena ilu, matul l-Epoka Paleoċena, il-Kontea ta' Antrim kienet soġġetta għal attività vulkanika intensiva, meta bażalt imdewweb u ferm fluwidu ppenetra s-saffi tal-karbonat tal-kalċju (magħruf aħjar bħala l-ġibs) u fforma promontorju vulkaniku estensiv. Meta l-lava birdet, seħħet il-kontrazzjoni. Il-kontrazzjoni orizzontali ħolqot xquq b'mod simili għal meta jinxef it-tajn, u x-xquq baqgħu jikbru iktar 'l isfel kif birdet il-massa, u b'hekk iffurmaw strutturi qishom pilastri, li ħolqu qishom konsenturi orizzontali u ssawru fi strutturi msejħa "gallettini [[Ġeoloġija|ġeoloġiċi]]". F'bosta każijiet, il-frattura orizzontali rriżultat f'wiċċ fil-qiegħ li huwa konvess, filwaqt li l-wiċċ ta' fuq tas-segment t'isfel huwa konkavu u b'hekk jidħlu f'xulxin u jorbtu tajjeb ma' xulxin. Id-daqs tal-kolonni primarjament ġie ddeterminat mill-veloċità tat-tberrid tal-lava.<ref>{{Ċita web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2008/12/081216104325.htm|titlu=Mystery Of Hexagonal Column Formations Such As Giant's Causeway Solved With Kitchen Materials|sit=ScienceDaily|lingwa=en|data-aċċess=2023-03-02}}</ref> In-network estensiv tal-fratturi pproduċa l-kolonni distintivi li naraw attwalment. Il-bażalt oriġinarjament kien jagħmel parti minn promontorju vulkaniku kbir imsejjaħ il-Promontorju ta' Thule, li fforma matul l-Epoka Paleoċena.<ref>Geoffroy, Laurent; Bergerat, Françoise; Angelier, Jacques (September 1996). "Brittle tectonism in relation to the Palaeogene evolution of the Thulean/NE Atlantic domain: a study in Ulster". ''Geological Journal''. '''31''' (3): 259–269.</ref> === Sit ta' wirt ġeoloġiku === Bis-saħħa tar-rwol ewlieni tiegħu fl-iżvilupp tal-vulkanoloġija bħala dixxiplina tal-[[Xjenza Naturali|ġeoxjenzi]], u b'mod partikolari l-oriġini tal-bażalt, il-blat tal-Epoka Paleoċena tal-Mogħdija tal-Ġgant u tal-Kosta tal-Mogħdija tal-Ġgant ġie inkluż mill-Unjoni Internazzjonali tax-Xjenzi Ġeoloġiċi (IUGS) fost il-lista ta' 100 "sit ta' wirt ġeoloġiku" minn madwar id-[[Id-Dinja|dinja]] li ġiet ippubblikata f'Ottubru 2022.<ref>{{Ċita web|url=https://iugs-geoheritage.org/videos-pdfs/iugs_first_100_book_v2.pdf|titlu=The First 100 IUGS Geological Heritage Sites. IUGS International Commission on Geoheritage. IUGS.|data-aċċess=2023-03-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221027114156/https://iugs-geoheritage.org/videos-pdfs/iugs_first_100_book_v2.pdf|arkivju-data=2022-10-27|url-status=dead}}</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Il-Mogħdija tal-Ġgant u l-Kosta tal-Mogħdija tal-Ġgant ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1986 u ż-żona ta' lqugħ tas-sit ġiet immodifikata kemxejn fl-2016.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/369/|titlu=Giant&#x27;s Causeway and Causeway Coast|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-03-02}}</ref> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (vii)''' "Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali"; u l-'''kriterju (viii)''' "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta stadji importanti tal-istorja tad-dinja, inkluż it-trapass tal-ħajja, il-proċessi ġeoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-iżvilupp tat-tipi differenti ta' art, jew il-karatteristiċi ġeomorfiċi jew fiżjografiċi sinifikanti".<ref name=":0" /> == Leġġenda == [[File:Drury_-_View_of_the_Giant's_Causeway.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Drury_-_View_of_the_Giant's_Causeway.jpg|xellug|daqsminuri|250x250px|Inċiżjoni ta' [[Susanna Drury]] tal-1768 imsejħa "''Veduta tal-Mogħdija tal-Ġgant mil-Lvant''".]] Skont leġġenda, il-kolonni huma l-fdalijiet ta' mogħdija mibnija minn ġgant. Il-ġrajja ssostni li l-ġgant Irlandiż Fionn mac Cumhaill (Finn MacCool), miċ-Ċiklu Fenjan tal-mitoloġija Gaelika, ġie sfidat għal ġlieda mill-ġgant [[Skozja|Skoċċiż]] Benandonner. Fionn aċċetta l-isfida u bena l-mogħdija tul il-Fliegu tat-Tramuntana biex it-tnejn li huma setgħu jiltaqgħu. F'verżjoni waħda tal-ġrajja, Fionn jirbaħ kontra Benandonner.<ref>"The Giant's Causeway". ''The Dublin Penny Journal'', il-ħarġa nru 5 (1832), p. 33.</ref> F'verżjoni oħra, Fionn jistaħba minn Benandonner meta jinduna li l-għadu tiegħu huwa ferm ikbar minnu. Il-mara ta' Fionn, Sadhbh, għamlet tabirruħha li Fionn kien it-tarbija tagħha u poġġietu f'benniena. Meta Benandonner ra d-daqs tat-"tarbija", huwa jdaħħal f'moħħu li missier it-tarbija, Fionn, bilfors kien xi ġgant fost il-ġganti. B'hekk jaħrab lejn l-Iskozja bil-biża' u jeqred il-mogħdija warajh biex b'hekk Fionn ma jkunx jista' jiġi għalih.<ref>Jones, Richard. ''Myths and Legends of Britain and Ireland''. New Holland Publishers, 2006. p. 131.</ref> Tul il-kosta hemm kolonni bażaltiċi identiċi (li huma parti mill-istess fluss antik tal-lava) fl-Għar ta' Fingal fil-gżejra Skoċċiża ta' Staffa, u x'aktarx li l-ġrajja ġiet influwenzata minn dan il-fatt.<ref>{{Ċita web|url=http://giantcrystals.strahlen.org/europe/basalt.htm|titlu=The Giant Crystal Project : Basalt columns / Pseudocrystals|data=2007-11-07|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-03-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170411034132/http://giantcrystals.strahlen.org/europe/basalt.htm|arkivju-data=2017-04-11|url-status=dead}}</ref> B'mod kumplessiv fil-mitoloġija Irlandiża, Fionn mac Cumhaill mhuwiex ġgant iżda eroj b'ħiliet sovranaturali, kuntrarjament għal dak li tissuġġerixxi din il-leġġenda partikolari. F'''Fairy and Folk Tales of the Irish Peasantry'' (1888), jiġi nnotat li maż-żmien, "l-allat pagani tal-Irlanda [...] ċkienu fuq li ċkienu fl-immaġinazzjoni popolari sa ma saru elfi; min-naħa l-oħra, l-eroj pagani kibru fuq li kibru sa ma saru ġganti".<ref>{{Ċita web|url=https://www.sacred-texts.com/neu/yeats/fip/fip68.htm|titlu=Fairy and Folk Tales of the Irish Peasantry: Giants: Giants|sit=www.sacred-texts.com|data-aċċess=2023-03-02}}</ref> Ma teżisti l-ebda ġrajja pre-[[Kristjaneżmu|Kristjana]] dwar il-Mogħdija tal-Ġgant, iżda x'aktarx li oriġinarjament jekk kienet teżisti kienet assoċjata mal-Fomorjani (''Fomhóraigh'');<ref>Lyle, Paul. ''Between Rocks and Hard Places: Discovering Ireland's Northern Landscapes''. The Stationery Office, 2010. p. 3.</ref> l-isem bl-Irlandiż ''Clochán na bhFomhóraigh'' jew ''Clochán na bhFomhórach'' ifisser "taraġ tal-''Fomhóraigh''". Il-''Fomhóraigh'' huma razza ta' ħlejqiet mitoloġiċi tal-mitoloġija Irlandiża li xi kultant kienu deskritti bħala ġganti u li oriġinarjament x'aktarx li kienu parti minn panteon pre-Kristjan.<ref>Monaghan, Patricia. ''The Encyclopedia of Celtic Mythology and Folklore''. Infobase Publishing, 2004. p. 198.</ref> == Turiżmu == [[File:Chaussee_geants_prismes_rouges.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Chaussee_geants_prismes_rouges.jpg|xellug|daqsminuri|Kolonni bażaltiċi [[Aħmar|ħomor]].]] L-Isqof ta' Derry żar is-sit fl-1692. L-eżistenza tal-mogħdija tħabbret lid-dinja inġenerali s-sena ta' wara permezz tal-preżentazzjoni ta' dokument lis-Soċjetà Rjali mingħand Sir [[Richard Bulkeley]], membru tal-Kulleġġ tat-[[It-Trinità Mqaddsa|Trinità]], f'[[Dublin]]. Il-Mogħdija tal-Ġgant kisbet attenzjoni internazzjonali meta l-artista minn Dublin Susanna Drury għamlet [[Pittura|pitturi]] tal-post bl-akkwarelli fl-1739; Drury rebħet l-ewwel premju għal dawn il-pitturi li ngħata lilha mis-Soċjetà Rjali ta' Dublin fl-1740 u ġew inċiżi fl-1743.<ref>Arnold, Bruce (2002). ''Irish Art: A Concise History''. New York: Thames & Hudson. p. 62. ISBN <bdi>0-500-20148-X</bdi>.</ref> Fl-1765, entrata dwar il-mogħdija dehret fil-volum nru 12 tal-''Encyclopédie'' [[Franza|Franċiża]], bis-saħħa tal-inċiżjonijiet ta' Drury; l-inċiżjoni tal-"Veduta mil-Lvant" dehret f'volum ta' pjanċi tal-1768 li ġew ippubblikati għall-''Encyclopédie''.<ref>{{Ċita web|url=http://www.lindahall.org/events_exhib/exhibit/exhibits/vulcan/16.shtml|titlu=Susanna Drury, the Causeway, and the Encyclopédie, 1768|data=2006-09-28|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-03-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20060928071442/http://www.lindahall.org/events_exhib/exhibit/exhibits/vulcan/16.shtml|arkivju-data=2006-09-28|url-status=dead}}</ref> Fid-didaskalija tal-pjanċi, il-ġeologu Franċiż [[Nicolas Desmarest]] issuġġerixxa, għall-ewwel darba fil-karta stampata, li dawn it-tip ta' strutturi kellhom oriġini vulkanika. Is-sit sar popolari għall-ewwel darba mat-turisti matul is-seklu 19, b'mod partikolari wara l-ftuħ tal-Linja tat-Tramm tal-Mogħdija tal-Ġgant, u wħud mill-fdalijiet tal-kummerċjaliżmu tneħħew biss wara li n-National Trust bdiet tieħu ħsieb is-sit fis-snin 60 tas-seklu 20. Il-viżitaturi jistgħu jimxu fuq il-kolonni tal-bażalt li jinsabu qrib il-baħar, madwar nofs mil 'il bogħod mid-daħla tas-sit. === Ċentru għall-viżitaturi === [[File:Giant's_Causeway_(14).JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Giant's_Causeway_(14).JPG|daqsminuri|Il-Mogħdija tal-Ġgant fid-dawl ta' nżul ix-[[xemx]].]] Il-mogħdija ma kellhiex ċentru permanenti għall-viżitaturi bejn is-sena 2000 u l-2012, peress li l-binja ta' qabel, li nbniet fl-1986, ħadet in-nar fis-sena 2000.<ref>{{Ċita web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/northern_ireland/731267.stm|titlu=BBC News {{!}} NORTHERN IRELAND {{!}} Investigation into Causeway blaze|sit=news.bbc.co.uk|data-aċċess=2023-03-02}}</ref> Filwaqt li l-approvazzjoni preliminari ngħatat għal żvilupp iffinanzjat pubblikament (iżda ġestit privatament) mill-Ministru għall-Ambjent ta' dak iż-żmien u l-membru tad-DUP [[Arlene Foster]] fl-2007<ref>{{Ċita aħbar|data=2007-09-10|titlu=Developer set to get Causeway nod|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/northern_ireland/6987303.stm|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-03-02}}</ref>, il-finanzjament pubbliku ġie ffriżat minħabba li ġie perċepit kunflitt ta' interess bejn l-iżviluppatur privat propost u d-DUP.<ref>{{Ċita aħbar|data=2007-09-12|titlu=Causeway must be public - council|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/northern_ireland/6990569.stm|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-03-02}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|data=2007-09-11|titlu=Developer's DUP link 'no bearing'|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/6989808.stm|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-03-02}}</ref> Fl-aħħar mill-aħħar, l-iżviluppatur privat irtira l-oġġezzjoni legali għall-pjan iffinanzjat pubblikament, u ċ-ċentru l-ġdid għall-viżitaturi nfetaħ uffiċjalment fl-2012.<ref>{{Ċita aħbar|data=2009-05-19|titlu=Developer ends Causeway challenge|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/8057342.stm|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-03-02}}</ref> Il-kostruzzjoni tiegħu ġiet iffinanzjata min-National Trust, mill-Bord tat-Turiżmu tal-Irlanda ta' Fuq, mill-Fond tal-Heritage Lottery u minn donazzjonijiet pubbliċi.<ref>{{Ċita aħbar|data=2010-03-22|titlu=Causeway gets £9m tourist grant|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/northern_ireland/8579615.stm|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-03-02}}</ref> Mill-ftuħ tiegħu, iċ-ċentru l-ġdid għall-viżitaturi ngħata reċensjonijiet imħallta minn dawk li żaru l-mogħdija, minħabba l-prezzijiet tad-dħul, id-disinn taċ-ċentru, il-kontenuti tiegħu u l-kollokazzjoni tiegħu ftit 'il bogħod mill-mogħdija.<ref>{{Ċita web|url=https://www.tripadvisor.co.uk/Attraction_Review-g209948-d2281662-Reviews-Giant_s_Causeway_Visitor_Centre-Bushmills_County_Antrim_Northern_Ireland.html|titlu=GIANT'S CAUSEWAY VISITOR CENTRE (Bushmills) - All You Need to Know BEFORE You Go|sit=Tripadvisor|lingwa=en|data-aċċess=2023-03-02}}</ref> Fl-2018, iċ-ċentru għall-viżitaturi laqa' 1,011,473 ruħ.<ref>{{Ċita web|url=https://www.alva.org.uk/details.cfm?p=423|titlu=ALVA {{!}} Association of Leading Visitor Attractions|sit=www.alva.org.uk|data-aċċess=2023-03-02}}</ref> Kien hemm ftit kontroversji rigward il-kontenut ta' xi oġġetti eżibiti fiċ-ċentru għall-viżitaturi, li jirreferu għall-veduta kreazzjonista fir-rigward tal-età tad-dinja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/national-trust-in-giant-s-causeway-creationism-row-7917687.html|titlu=National Trust in Giant's Causeway creationism row|data=2012-07-05|sit=The Independent|lingwa=en|data-aċċess=2023-03-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.u.tv/News/Causeway-centre-gives-creationist-view/530750a4-b3bb-4c0e-baf1-4cc65e7e6652|titlu=Causeway centre gives creationist view - UTV Live News|data=2012-07-06|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-03-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120706035642/http://www.u.tv/News/Causeway-centre-gives-creationist-view/530750a4-b3bb-4c0e-baf1-4cc65e7e6652|arkivju-data=2012-07-06|url-status=bot: unknown}}</ref> Filwaqt li dawn l-inklużjonijiet intlaqgħu mill-President tal-grupp evanġelista tal-Irlanda ta' Fuq, il-Fondazzjoni Caleb<ref>{{Ċita aħbar|data=2012-07-05|titlu=Online group calls for removal of creationist exhibit at Giant's Causeway|url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-18728703|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-03-02}}</ref>, in-National Trust iddikjarat li l-inklużjonijiet kienu jiffurmaw parti żgħira biss tal-wirja u li n-National Trust "tappoġġa bis-sħuħ l-ispjegazzjoni xjentifika tal-ħolqien tal-blat 60 miljun sena ilu".<ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.ie/breaking-news/irish-news/trust-in-causeway-creationism-row-26873070.html|titlu=Trust in Causeway creationism row|sit=independent|lingwa=en|data-aċċess=2023-03-02}}</ref> Kampanja online biex jitneħħa l-materjal kreazzjonista ġiet varata fl-2012, u mbagħad, in-National Trust wettqet rieżami u kkonkludiet li għandhom jiġu emendati biex l-enfasi primarja tkun l-ispjegazzjoni xjentifika dwar l-oriġini tal-mogħdija. L-ispjegazzjonijiet kreazzjonisti xorta waħda għadhom imsemmijin iżda ġew ippreżentati bħala twemmin tradizzjonali ta' xi komunitajiet [[Reliġjon|reliġjużi]] iktar milli spjegazzjoni li tikkompeti fir-rigward l-oriġini tal-mogħdija.<ref>{{Ċita aħbar|data=2012-10-03|titlu=Trust amends Causeway centre 'Creationist' exhibit|url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-19814284|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-03-02}}</ref> == Karatteristiċi notevoli == Uħud mill-istrutturi fiż-żona, peress li kienu soġġetti għal diversi miljuni ta' snin ta' erożjoni, u jingħad li qishom diversi oġġetti, fosthom ''Orgni'' u ''Buz tal-Ġgant''. Karatteristiċi oħra jinkludu bosta kolonni bażaltiċi ħomor żgħar li ġew affettwati mill-erożjoni, magħrufa bħala ''Għajnejn il-Ġgant'', li nħolqu bl-iżblukkar ta' ħaġriet bażaltiċi; it-''Taraġ tar-[[Ragħaj]]''; ix-''Xehda tan-[[Naħla|Naħal]]''; l-''Arpa tal-Ġgant''; iċ-''Ċmieni''; ix-''Xatba tal-Ġgant'' u l-''Ħotba tal-[[Ġemel]]''.<gallery widths="220" heights="200"> Stampa:Giants boot Dec2004 SeanMcClean.jpg|Il-Buz tal-Ġgant. Stampa:Giants causeway closeup.jpg|Il-kolonni tal-bażalt. Stampa:The Chimney Stacks, Giants Causeway, County Antrim.jpg|Iċ-Ċmieni. </gallery> == Flora u fawna == Iż-żona tal-Mogħdija tal-Ġgant hija post fejn ifittxu l-kenn l-[[Għasfur|għasafar]] tal-baħar, bħall-gawwi tat-Tramuntana, iċ-ċiefa, il-margun komuni, il-margun tat-toppu, il-pluverott, il-mus geddumu rqiq u l-mus tal-baħar, filwaqt li l-formazzjonijiet tal-blat affettwati mill-erożjoni jospitaw bosta tipi ta' pjanti, inkluż l-''Asplenium marinum'', it-''Trifolium arvense'', ix-''Scilla verna'', iż-żwien tal-baħar u l-orkidea ''Coeloglossum viridae''. F'Ottubru 2011 intqal li nstabet kolonja ta' stromatoliti fil-Mogħdija tal-Ġgant – sejba mhux tas-soltu, peress li l-istromatoliti normalment jinstabu f'ilmijiet iktar sħan b'kontenut ogħla ta' melħ mill-ilmijiet tal-Mogħdija tal-Ġgant.<ref>{{Ċita aħbar|data=2011-10-14|titlu=Stromatolite colony found in Giant's Causeway|url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-15299220|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-03-02}}</ref> == Strutturi simili == Il-kolonni bażaltiċi huma karatteristika vulkanika komuni u jeżistu f'diversi skali. It-tberrid veloċi jipproduċi kolonni bażaltiċi iżgħar. == Trasport == Il-linja ferrovjarja bejn [[Belfast]] u [[Derry]] amministrata mill-Kumpanija Ferrovjarja tal-Irlanda ta' Fuq hija kkollegata ma' [[Coleraine]] u mal-binarji ferrovjarji bejn Coleraine u [[Portrush]]. Lokalment, Ulsterbus tipprovdi konnessjonijiet mal-istazzjonijiet ferrovjarji. Hemm mixja xenika ta' seba' mili (11-il kilometru) minn Portrush biswit il-[[Kastell ta' Dunluce]] u l-Mogħdija tal-Ġgant u l-linja ferrovjarja ta' Bushmills. == Iktar qari == * Letitia Elizabeth Landon, The Giant's Causeway (a poetical illustration to a painting by Thomas Mann Baynes). * Jagla, E. A.; Rojo, A. G. (2002). "Sequential fragmentation: the origin of columnar quasihexagonal patterns". <nowiki>PMID 11863628</nowiki>. S2CID 33030461. * Philip S. Watson (2000). The Giant's Causeway. O'Brien: Printing Press. <nowiki>ISBN 0-86278-675-4</nowiki>. * Deane, C. Douglas. 1983. The Ulster Countryside. Century Books. ISBN 0-903152-17-7. == Referenzi == <gallery widths="220" heights="200"> </gallery> [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]] [[Kategorija:Irlanda ta' Fuq]] [[Kategorija:Renju Unit]] [[Kategorija:Ġeoloġija]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] 4r05mdxo71v2jwpi6p0ne03b9bsy5ra 0 30525 332082 293014 2026-09-17T02:40:47Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332082 wikitext text/x-wiki {{Nebbieta|storja}} {{L-ewwel bil-Malti}}Twieled fl-1035 f’Palermo meta missieru Ħasan Samsam al-Dawla I kien għadu Emir ta’ Sqallija, miet fl-1070 fl-eta’ ta’ 35 sena f’Malta.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Caskel|isem=Werner|sena=1966|titlu=Ǧamharat an-nasab: das genealogische Werk des Hišām Ibn-Muḥammad al-Kalbī|lingwa=Ġermaniż}}</ref> Sar it-tieni [[Emiri ta' Malta bejn l-1053 u l-1240|Emir ta’ Malta]] fl-eta’ ta’ ħamsa u għoxrin sena f’1060 sa 1070.  Iżżewweġ lil kuġina tiegħu l-Prinċipessa Joanna Kalbid u kellhom it-tfal, fosthom lil Jafar V li sar emir ta’ Malta wara Jafar IV, il-prinċep Tabuni Kalbid u l-prinċipessa Xuna Kalbid. == Ħoloq esterni == * https://web.archive.org/web/20230802154923/https://maltagenealogy.com/arabsicilymalta/ == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Emiri ta' Malta]] [[Kategorija:Twieldu fl-1035]] [[Kategorija:Mietu fl-1070]] 1zecfnv0vc7enkgxpq5tci65bztxxzz 0 30526 332086 293627 2026-09-17T02:40:51Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332086 wikitext text/x-wiki Twieled fl-1195 fl-Imdina, Malta meta missieru Hasan Samsam al-Dawla IV  kien beda ir-renju tiegħu bħala [[Emiri ta' Malta bejn l-1053 u l-1240|Emir ta’ Malta]] u miet fl-1248 fl-eta’ ta’ 53 sena fl-Imdina, Malta. Jafar VIII kien l-aħħar [[Emiri ta' Malta bejn l-1053 u l-1240|Emir ta’ Malta]] fl-eta’ ta’ tmienja u tletin sena fl-1233 wara il-mewt ta’ missieru sa l-1240 meta abdika u baqa jgħix l-Imdina sa mewtu. Iżżewweġ lil Prinċipessa Euphrosyne Angelos u kellhom bosta tfal fosthom lill-prinċipessa N Kalbid, il-prinċep Sa’ id Kalbid, il-prinċep Zarbu bin Jafar Kalbid, il-prinċep Lammannu bin Jafar Kalbid u l-prinċipessa Tala bin Jafar Kalbid, == Ħoloq esterni == * https://web.archive.org/web/20230802154923/https://maltagenealogy.com/arabsicilymalta/ == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Emiri ta' Malta]] [[Kategorija:Storja ta' Malta]] [[Kategorija:Twieldu fl-1195]] [[Kategorija:Mietu fl-1248]] 5ku6orwowo9trqgjkp4xj4kquj656w9 0 30529 332083 293623 2026-09-17T02:40:48Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332083 wikitext text/x-wiki {{Nebbieta|storja}} Twieled fl-1060 fl-Imdina Malta u miet fl-1088 fl-eta’ ta’ 28 sena. Sar it-tielet [[Emiri ta' Malta bejn l-1053 u l-1240|Emir ta’ Malta]] fl-eta’ ta’ għaxar snin fl-1070 sa l-1088.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Caskel|isem=Werner|sena=1966|titlu=Ǧamharat an-nasab: das genealogische Werk des Hišām Ibn-Muḥammad al-Kalbī|lingwa=Ġermaniż}}</ref> Iżżewweġ lil Cassandra d’Altavilla mill-familja de Hauteville (parti mill-alleanza mar-renju ta’ Sqallija) u kellhom it-tfal, fosthom lil Ħasan Samsam al-Dawla II li sar emir ta’ Malta wara Jafar V. kif ukoll lil prinċipessa Ocavia Kalbid, il-prinċipessa Tunisa Kalbid, il-prinċipessa N. Kalbid u l-prinċipessa Zoya Kalbid. == Ħoloq esterni == * https://web.archive.org/web/20230802154923/https://maltagenealogy.com/arabsicilymalta/ == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Emiri ta' Malta]] [[Kategorija:Storja ta' Malta]] [[Kategorija:Twieldu fl-1060]] [[Kategorija:Mietu fl-1088]] j5w0jgrx8x68mfexadh88lngco2zlqt 0 30530 332084 293629 2026-09-17T02:40:49Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332084 wikitext text/x-wiki Twieled fl-1100 fl-Imdina Malta mill-ewwel żwieġ ta' missieru Ħasan Samsam al-Dawla II u miet fl-1132 fl-eta’ ta’ 32 sena f’Malta.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Caskel|isem=Werner|sena=1966|titlu=Ǧamharat an-nasab: das genealogische Werk des Hišām Ibn-Muḥammad al-Kalbī|lingwa=Ġermaniż}}</ref> Sar il-ħames [[Emiri ta' Malta bejn l-1053 u l-1240|Emir ta’ Malta]] fl-eta’ ta’ ħmistax il-sena fl-1115 sa 1132.  Iżżewweġ fl-1118 lil Lucia Ruggero, mara nobbli Normanna minn Sqallija. Kellhom it-tfal, fosthom Il-Prinċep Jafar Kalbid fl-1120 li miet ta' għaxar snin fl-1130 u lil Ħasan Samsam al-Dawla III li sar emir ta’ Malta wara Jafar VI. Kellhom ukoll lil prinċep al-Dawla bin Jafar, il-prinċipessa Dudla bin Jafar, il-prinċipessa Waajidah bin Jafar, il-prinċipessa Basim bin Jafar, il-prinċipessa Jamal bin Jafar u l-prinċipessa Ghayoor (''Bianca'') bin Jafar, == Ħoloq esterni == * https://web.archive.org/web/20230802154923/https://maltagenealogy.com/arabsicilymalta/ == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Emiri ta' Malta]] [[Kategorija:Storja ta' Malta]] [[Kategorija:Twieldu fl-1100]] [[Kategorija:Mietu fl-1132]] nlovef159v1eo7aw06x5y7m33knj6ux 0 30538 332085 293625 2026-09-17T02:40:50Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332085 wikitext text/x-wiki Twieled fl-1150 fl-Imdina Malta u miet fl-1195 fl-eta’ ta’ 45 sena.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Caskel|isem=Werner|sena=1966|titlu=Ǧamharat an-nasab: das genealogische Werk des Hišām Ibn-Muḥammad al-Kalbī|lingwa=Ġermaniż}}</ref> Sar is-seba’ [[Emiri ta' Malta bejn l-1053 u l-1240|Emir ta’ Malta]] fl-eta’ ta’ tlieta u tletin sena fl-1188 sa mewtu fl-1195. Iżżewweġ lil Zuna di Angerio di Corteinpiano, mara nobbli minn Sqallija. Kellhom it-tfal, fosthom Il-Hasan Samsam al-Dawla IV li sar Emir wara mewtu, kif ukoll lil Prinċep Habeir bin Jafar (twieled fl-1175), u Prinċep Mule bin Jafar (twieled 1178), == Ħoloq esterni == * https://web.archive.org/web/20230802154923/https://maltagenealogy.com/arabsicilymalta/ == Referenzi == [[Kategorija:Emiri ta' Malta]] [[Kategorija:Storja ta' Malta]] [[Kategorija:Twieldu fl-1150]] [[Kategorija:Mietu fl-1195]] aa6utac8y9837vaa7yv6idkhzcu41nw 0 30794 332101 332054 2026-09-17T07:06:52Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332101 wikitext text/x-wiki {{Grammatika}}{{Infobox city}} '''Tel Aviv-Jaffa''' jew '''Tel-Aviv-Jaffa''' <ref>{{Ċita ktieb|titlu=Recommandation concernant les noms d'États, d'habitants, de capitales, de sièges diplomatiques ou consulaires (liste établie par le ministère des Affaires étrangères et européennes)|url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000019509867&dateTexte=|data-aċċess=2018-02-18}}.</ref> (bl [[Ebrajk|-Ebrajk]] : תל אביב-יפו, ; bl- [[Lingwa Għarbija|Għarbi]] :تل أبيب يافا), spiss imsejħa sempliċiment '''Tel Aviv''' jew '''Tel-Aviv''', hija belt li tinsab fuq il-kosta tal-Mediterran fil-qalba tal-metropoli Gush Dan tal [[Iżrael|-Iżrael]] . Il-belt moderna ta' Tel Aviv twaqqfet fl -1909 matul l- [[Imperu Ottoman|era Ottomana]] fil-periferija ta' '''Jaffa''', belt tal-port li magħha ingħaqdet fl-1950. Il-belt hija mlaqqma “ il-belt mingħajr interruzzjoni » b’referenza għad-dinamiżmu tagħha u l-popolazzjoni żagħżugħa tagħha, jew saħansitra « il-bużżieqa » għall-atmosfera paċifika u tolleranti tagħha, relattivament distakkata mill-konservattiżmu morali jew il-kunflitti madwar l-Istat ta 'Iżrael. Tel Aviv jifrex {{unité|14|km}} tul il-kosta [[Mediterran|tal-Mediterran]] . Hija mdawwar lejn it-Tramuntana mill- Yarkon (xmara u park) kif ukoll is-subborgi chic ta ' Herzliya u Ramat Hasharon . Lejn il-Lvant, hija separata minn Giv'atayim u Ramat Gan, is-sede tal-iskambju tad-djamanti, mill-awtostrada Ayalon, li tgħaddi max-xmara tal-istess isem. Aktar fin-nofsinhar, Tel Aviv tmiss mal-bliet ta ' Bat Yam u Holon . Tel Aviv innifsu għandu madwar {{nombre|468809|habitants}} <ref name="population 2022"><span class="ouvrage"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> <span lang="en">[https://www.cbs.gov.il/he/publications/LochutTlushim/2020/%D7%90%D7%95%D7%9B%D7%9C%D7%95%D7%A1%D7%99%D7%99%D7%942020.xlsx « <cite style="font-style:normal;">Population in Localities with 2,000 Residents or More Regional Counsils - Preliminary Estimates for the End of January 2022</cite> »]</span>, sur <span class="italique">Bureau central de statistiques israélien</span></span></ref> minn Jannar 2022, li jagħmilha t-tieni l-akbar belt fl-Iżrael, wara [[Ġerusalemm]] ( {{nombre|966346|habitants}} ) u quddiem Ħaifa aktar fit-Tramuntana ( {{nombre|282751|habitants}} ). Tel Aviv huwa ċ-ċentru ekonomiku u finanzjarju tal-pajjiż. Huwa wkoll ċentru ta 'riċerka importanti fil-qasam tat-teknoloġiji għolja grazzi għall-kumpaniji innovattivi tiegħu u ċ-ċentri universitarji tagħha rikonoxxuti globalment, ikkonċentrati fir-reġjun tagħha ( Università ta' Tel Aviv, Università ta 'Bar-Ilan - f'Ramat Gan - u l- Istitut Weizmann - f'Réhovot ). Il -Borża ta’ Tel Aviv tikkontribwixxi wkoll għad-dinamiżmu tal-belt. L-akbar banek tal-pajjiż għandhom ukoll il-kwartieri ġenerali tagħhom hemmhekk. Hija wkoll is-sede ta’ bosta ambaxxati, [[Ġerusalemm]] mhix rikonoxxuta internazzjonalment bħala l-kapitali tal-pajjiż. Mill-ħolqien tiegħu fl-1909, Tel Aviv kellu l-għan li jsir iċ-ċentru tal-qawmien mill-ġdid tal-kultura Ebrajka moderna inizjalment u mbagħad il-prekursur tal-kultura Iżraeljana sussegwentement. : hemm twieldu ħafna gazzetti, l-ewwel skejjel Ebrajk kif ukoll ħafna ċentri kulturali u teatri famużi. F'dawn l-aħħar snin, Tel Aviv sar ċentru kulturali rikonoxxut mad-dinja kollha għall-arkitettura ( Bauhaus ) u l-istil eklettiku tiegħu. : il - Belt l - Abjad ta ' Tel Aviv ġiet elenkata bħala [[Sit ta' Wirt Dinji|Sit ta ' Wirt Dinji]] mill [[UNESCO|- UNESCO]] . Huwa wkoll ċentru turistiku u kummerċjali importanti, li jilqa 'aktar minn 2.5 miljun turist kull sena. == Ġeografija == It-territorju muniċipali ta' Tel Aviv-Jaffa jestendi għal 14-il km tul il-kosta tal-Mediterran (minn Jaffa fin-nofsinhar sa Glilot fit-tramuntana) u jestendi lejn il-lvant sa 5 km mill-baħar fit-tramuntana (sal-Awtostrada 4), 2 km fiċ-ċentru (sal-Awtostrada 20) u 4 km fin-nofsinhar (id-distrett ta' Kfar Shalem). Tel Aviv tinsab 65 km lejn il-majjistral ta’ [[Ġerusalemm]]; 95 km fin-nofsinhar ta’ [[Ħajfa]] u 130 km mill-[[Kibbutz Rosh HaNikra]] qrib il-fruntiera mal-[[Libanu]]; 60 km fit-tramuntana ta’ [[Ashkelon]] u 75 km minn Erez fuq il-fruntiera mal-Medda ta’ [[Gaża]]; 350 km fit-tramuntana ta’ Eilat, li tinsab fuq il-[[Baħar l-Aħmar]] (Golf ta’ Aqaba) fin-nofsinhar tad-[[Deżert tan-Negev]]. '''<big>Muniċipalitajiet ġirien</big>''' * [[Herzliya]] (għal madwar 500 metru, bejn il-kosta u r-Rotta 2) * Ramat Ha-Sharon; * [[Bnei Brak]]; * [[Ramat Gan]]; * [[Givatayim]]; * Azor; * [[Holon]]; * [[Bat Yam]]. == Isem == Fl-[[Ebrajk]] klassiku, ''tel 'abib'' ifisser "għoljiet tar-rebbiegħa", għalkemm f'din il-belt m'hemm l-ebda għolja. Dan l-isem ġej mill-''Ktieb ta’ Eżekjel'' 3:15, fejn jindika post Babiloniż. Il-kelma tel tindika bl-Ebrajk għolja artifiċjali magħmula minn munzell ta’ fdalijiet, u abib tfisser “rebbiegħa”. Dan l-isem aktar tard ġie magħżul minn Nahum Sokolow biex ikun it-titlu Ebrajk tax-xogħol ''Altneuland'' ta’ Theodor Herzl. Il-fundaturi tal-belt semmewha bħala ġieħ lill-fundatur taż-[[Żjoniżmu]] Theodor Herzl, u biex jimmarkaw ix-xewqa tagħhom li jibnu belt li tkun l-inkarnazzjoni tiegħu : moderna iżda b’għeruq antiki. == Storja == '''<big>Storja ta’ Jaffa mill-oriġini sal-bidu tas-seklu 20</big>''' '''Antikità''' Jaffa hija belt antika ħafna. L-iskavi arkeoloġiċi mill-1955 sal-1974 wrew il-preżenza ta’ fortifikazzjonijiet li jmorru mill-Età tal-Bronż Nofsani (1600-1350). Skavi aktar reċenti wrew residenzi mill-Età tal-Ħadid Tard (l-ewwel millennju QK), kif ukoll vestiġiji mill-perjodi ta 'dominazzjoni Persjana u mbagħad Griega. L-isem Jaffa jissemma l-ewwel darba fit-testi Eġizzjani li jirrelataw il-konkwista tiegħu fl-1470 QK. QK mill-fargħun Thutmose III, notevolment storja parzjalment leġġendarja, The Capture of Joppa. Imbagħad kienet belt Kangħanija, li baqgħet taħt dominazzjoni Eġizzjana sa madwar l-1200. Imbagħad saret belt tal-Filistin. Jaffa tidher ukoll bosta drabi fil-Bibbja Ebrajka, partikolarment kif tinsab fit-tarf tat-tramuntana tat-tribù Ebrajk ta 'Dan, u mbagħad bħala l-port ewlieni tar-Re Salamun li jirċievi ċedri mill-Muntanja tal-Libanu għall-bini tat-tempju f'[[Ġerusalemm]]. Huwa wkoll il-port li minnu jsalpa l-profeta Ġona għal Tarsis (Ktieb ta’ Ġona). Fit-Testment il-Ġdid, Ġaffa huwa l-post fejn l-appostlu Pietru jirxoxta lil Tabita. * Okkupazzjonijiet [[Assirjani]], [[Babiloniżi]], [[Persjani]] * Okkupazzjonijiet Maċedonjani ([[Alessandru l-Kbir]]), imbagħad renju Selewċidi * Okkupazzjoni Rumana '''Medju Evu''' * Belt tal-Palestina tal-[[Imperu Ruman tal-Lvant]] (Imperu Biżantin) * Okkupazzjoni Musulmana (6 seklu): kalifat ta’ Damasku, kalifat ta’ Bagdad, Fatimidi ta’ l-Eġittu. Arabizzazzjoni u Islamizzazzjoni parzjali tal-belt. Wara l-qbid ta’ [[Ġerusalemm]] fl-1099, waqt l-ewwel kruċjata mmexxija minn Godfrey ta’ Bouillon, l-insara ħolqu s-saltna ta’ [[Ġerusalemm]] u l-[[Stati Latini tal-Lvant|Istati Latini tal-Lvant]]. Ċentru tal-Kontea ta 'Jaffa, il-belt żviluppat u saret waħda mir-rotot tal-provvista lejn ir-Renju ta' Ġerusalemm. Il-belt ittieħdet minn Saladin f’Settembru tal-1191, iżda reġgħet inkisbet minn Rikardu Qalb tal-Iljun kmieni fl-1192. '''Perjodu tal-Imperu Ottoman (1518-1918)''' Fil-bidu tas-seklu 20, il-popolazzjoni kienet ikkonċentrata f’dik li llum hija Ġaffa, belt prinċipalment Għarbija, li l-port tagħha kien l-aktar wieħed li jilqa’ lill-migranti, il-bqija kienet iddedikata għall-agrikoltura u ħafna inqas popolata. Hemm komunità Lhudija f’Ġaffa ffurmata minn pijunieri Żjonisti li telqu mill-[[Ewropa tal-Lvant]], l-aktar miż-żona tar-residenza Russa, mis-snin tmenin. Matul il-konvenzjoni tal-Lhud ta’ Jaffa fl-1906, il-parteċipanti lmentaw dwar il-kundizzjonijiet ekonomiċi diffiċli tal-għajxien f’Jaffa, iżda wkoll dwar id-digriet ta’ Muhram li ġiegħel lil Lhud ibiddlu l-akkomodazzjoni kull sena. '''<big>Perjodu bikri tal-belt Lhudija ta' Tel Aviv (1906-1920)</big>''' '''L-oriġini ta' Tel Aviv (1906-1909)''' Waqt din il-laqgħa, l-attivist Żjonista Akiva Aryeh Weiss (1868-1947), li kien għadu kif wasal il-Palestina, ippropona li titwaqqaf belt Lhudija fuq art agrikola ftit 'il bogħod minn Ġaffa. Din l-idea hija fl-oriġini tal-ħolqien ta 'Tel Aviv. Inħolqot kooperattiva tal-kostruzzjoni ta’ sitta u sittin membru (familji), Yafo Agudat Bonei Batim (imbagħad Ahuzat Bait, “is-Soċjetà tal-Kostruzzjoni”), immexxija minn Weiss. Matul is-snin ta’ wara, inxtrat art mingħand sidien Għarab, ħafna drabi Bedouini, imbagħad il-lott kollu kien maqsum f’sitta u sittin lott, imqassma fost il-membri b’irkant u mbagħad lotterija, fit-2 jum tal-Għid tal-1909. '''Perjodu tal-Ewwel Gwerra Dinjija u l-konsegwenzi tagħha (1914-1920)''' Fl-1917, matul l-[[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]], il-gvern Ottoman evakwa l-popolazzjoni ta 'Jaffa u Tel Aviv hekk kif it-truppi Brittaniċi resqin. L-Għarab malajr tħallew lura d-dar ftit wara dan, filwaqt li l-10,000 Lhud ma setgħux jirritornaw qabel ir-rebħa Brittanika fis-sajf tal-1918. Il-[[Palestina]] mbagħad kienet okkupata mill-Ingliżi, li rċevew mandat tal-Lega tan-Nazzjonijiet fuq il-pajjiż fl-1920: dan kien il-bidu tal-[[Palestina Mandatorja]]. Madankollu, bid-Dikjarazzjoni Balfour tal-1917, ir-Renju Unit impenja ruħu li jappoġġja l-“ħolqien ta’ dar nazzjonali Lhudija fil-Palestina”. '''<big>Jaffa u Tel Aviv fil-Palestina Mandatorja (1920-1948)</big>''' '''Żvilupp ta' Tel Aviv taħt il-Mandat Brittaniku''' Fl-1921, Meïr Dizengoff sar l-ewwel sindku ta’ Tel Aviv. L-ewwel Sionisti li xtaqu joħolqu stat Ebrajk aktar milli wieħed Lhudi, il-bini ta’ bini marbut mal-modernità (skola sekondarja, università, opra, filarmonika) iżda mhux mal-memorja tal-[[Ewropa tal-Lvant]] (ħwienet u sinagogi) kien maħsub prinċipalment. Fl-1925, il-pjanifikatur tal-belt Skoċċiż Patrick Geddes kien responsabbli biex jipproduċi pjan għall-belt futura, billi jispira mill-mudell tal-belt ġnien, bi toroq arja, ħodor u plots maqtugħin, b'differenza bliet Għarab bi toroq dojoq żgħar. Fis-snin tletin, il-belt laqgħet lil ħafna Lhud mill-[[Ġermanja]] li kienu qed jaħarbu mill-persekuzzjoni Nażista. Il-belt esperjenzat tkabbir demografiku sinifikanti matul dan il-perjodu: minn 34,000 abitant fl-1925, telgħet għal 45,500 fl-1931 imbagħad għal 120,000 abitant fl-1935 u fl-aħħar għal 150,000 abitant fl-1937. li ġejjin miż-żewġ komunitajiet ewlenin fir-reġjun : [[Lhud]] u [[Għarab]]. Matul dan il-perjodu, il-belt kompliet tespandi lejn it-tramuntana, ħdejn il-bokka tal-Yarkon. Fit-tramuntana ta’ Yarkon hemm l-ajruport ta’ Sdé Dov. Fin-nofsinhar, f’żona magħrufa bħala l-“Peniżola ta’ Yarkon”, inbniet ċentru ta’ fieri u konvenzjonijiet biex jospita l-ewwel fiera Orjentali fl-1932. Hemm sett ta 'pavaljuni, li wħud minnhom huma fl-istil Bauhaus jew internazzjonali. Fil-Grigal taċ-Ċentru tal-Wirjiet Internazzjonali nbena wkoll l-ewwel Maccabiah Stadium fl-1932. Fl-1937, il-Pont Wauchope inbena fuq il-bokka tal-Yarkon, msemmi għal Arthur Wauchope li kien il-Kummissarju Għoli għall-[[Palestina]] u t-[[Transjordan]]. Ħafna periti ispirati mill-istil Bauhaus (li adattaw għall-istil Mediterranju u Orjentali) għamlu lil Tel Aviv wieħed mill-akbar ċentri tal-arkitettura Bauhaus internazzjonali. Fl-1937 u fl-1938, inbnew l-ajruporti ta’ Lod (l-Ajruport Internazzjonali futur ta’ Ben-Gurion) u Sde Dov (it-tramuntana tal-belt). [[Stampa:058 1942 - Tel Aviv Beach, Palestine, outside A.S.C..jpg|nofs|daqsminuri|Il-bajja ta’ Tel Aviv fl-1942.]] Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, il-belt ta’ Tel Aviv ġiet ibbumbardjata minn ajruplani Taljani. Dawn il-bumbardamenti ikkawżaw aktar minn mitt vittmi fost il-popolazzjoni ċivili tal-belt. '''Perjodu tal-ħolqien ta' Iżrael (1947-1948)''' Fl-aħħar tal-1947, l-istati Għarab irrifjutaw il-pjan biex il-Palestina tinqasam u pprovokaw vjolenza kontra l-belt. Fix-xahar ta’ wara, inqala’ ġlied vjolenti bejn il-bliet ta’ Tel Aviv, inklużi fl-istat il-ġdid Lhudi, u l-Għarab tar-reġjun. Dawn il-ġlied ikkawżaw it-titjira ta’ ħafna ċivili Għarab mir-reġjun matul April tal-1948. Fl-1948, Jaffa kienet belt kostali Għarbija prospera ta’ 70,000 sa 80,000 abitant10. Hija tinsab eżatt fin-Nofsinhar ta 'Tel Aviv u ġiet allokata lill-Għarab taħt il-pjan ta' diviżjoni. Għalhekk hija enklavi Għarbija fin-nofs ta 'territorji taħt il-kontroll tal-Yishuv. Ġellieda tal-Armata Għarbija tal-Ħelsien u voluntiera tal-Fratellanza Musulmana saħħew il-belt. Fi Frar, l-istimi tan-numru ta’ maħruba jvarjaw bejn 15,000 u 25,000 Il-kumitat nazzjonali lokali se jipprova jwaqqaf l-eżodu, b’mod partikolari billi timponi taxxa tat-tluq li se tinġabar fil-port mill-Fratellanza Musulmana. Il-milizzji lokali se jaslu biex jheddu lill-maħrubin bl-esproprjazzjoni jew saħansitra bil-mewt. Wara r-rebħa tal-Haganah f’Haifa, Ġaffa ġiet attakkata mill-Irgun fis-27 ta’ April. Il-forzi tal-Armata Għarbija tal-Ħelsien jirreżistu lill-attakkanti. Barra minn hekk, wara l-inċidenti f’Ħaifa, l-Ingliżi intervjenew u heddew lill-Lhud b’tpattija jekk ma waqqfux l-offensiva tagħhom. Wara xnigħat ta' rinfurzar tal-Armata tal-Ħelsien u intervent tal-Leġjun Għarbi, Yigal Yadin nieda l-Operazzjoni Hametz immirata li ddawwar il-belt. L-Ingliżi rreaġixxew billi bbumbardjaw il-pożizzjonijiet tal-Irgun, li temmew l-offensiva. Il-belt ma waqgħetx qabel it-13 ta’ Mejju wara t-tluq tal-Ingliżi, iżda fil-proċess, bejn 50,000 u 60,000 Għarbi addizzjonali ħarbu. '''<big>Tel Aviv u Jaffa wara l-ħolqien ta’ Iżrael (Mejju 1948)</big>''' '''Għaqda taż-żewġ muniċipalitajiet (1950)''' Wara l-gwerra, ir-refuġjati Palestinjani twaqqfu milli jirritornaw lejn Jaffa u l-belt ġiet annessa. Tel Aviv assorbi distretti ġodda fil-lvant u fit-tramuntana tal-belt, li kellhom l-effett li jġibu l-popolazzjoni totali tagħha għal 210,000 abitant fl-aħħar tal-1948. Fl-1950, Tel Aviv u Jaffa ġew magħquda, u taw lill-belt il-konfini muniċipali attwali tagħha. '''Tel Aviv-Jaffa mill-1950''' Fit-tieni nofs tas-seklu 20, l-arkitettura tal-belt żviluppat permezz tad-dinamiżmu ekonomiku u kulturali tagħha, notevolment permezz tal-kostruzzjoni ta 'torrijiet (it-torri Shalom Meir fl-1965) u skyscrapers<ref>{{Ċita web|url=https://www.lefigaro.fr/voyages/2018/01/12/30003-20180112ARTFIG00022-tel-aviv-sur-les-traces-du-bauhaus.php|titlu=Israël: Tel Aviv sur les traces du Bauhaus|data=2018-01-12|sit=Le Figaro|lingwa=fr|data-aċċess=2024-09-11}}</ref>. Il-wirt arkitettoniku Bauhaus tal-belt (hemm mużew iddedikat), li s'issa kien waqa' f'minn relattiv, ġie rivitalizzat fis-snin disgħin bis-saħħa tad-diplomatiku u kollettur tal-arti Ronald Lauder, li rinnova d-dar tal-kompożitur Shlomo Yafe , li mexxa artisti mħarrġa mill- l-iskultur Dani Karavan biex jitlob lill-muniċipalità biex issalva din l-arkitettura miżmum ħażin. Qed titfassal lista ta’ 1,600 binja, li minnhom 180 huma soġġetti għal protezzjoni. Fl-2003, l-UNESCO kklassifikat aktar minn elf bini Bauhaus f'Tel Aviv bħala siti ta' wirt dinji u 500 minnhom ġew restawrati (ara "Belt l-Bajda ta' Tel Aviv"). Liġi tirrikjedi wkoll li l-iżviluppaturi tal-proprjetà immobbli jiddedikaw 1.72% tal-baġit tagħhom għar-rinnovazzjoni tal-binjiet elenkati<ref>{{Ċita aħbar|data=2022-04-08|titlu=Un nouvel attentat à Tel-Aviv fragilise le gouvernement israélien|url=https://www.lemonde.fr/international/article/2022/04/08/un-nouvel-attentat-a-tel-aviv-fragilise-le-gouvernement-israelien_6121179_3210.html|lingwa=fr|data-aċċess=2024-09-11}}</ref>. == Trasport == Tel Aviv hija l-qalba tal-metropoli Gush Dan u tikkonċentra l-infrastrutturi ewlenin tal-belt. '''<big>Toroq</big>''' [[Stampa:PikiWiki Israel 895 Night Falls on Ramat Gan הבורסה ברמת גן לעת ערב.jpg|alt=Ayalon Highway li tissepara Tel Aviv minn Ramat Gan.|nofs|daqsminuri|Ayalon Highway li tissepara Tel Aviv minn Ramat Gan.]] Diversi awtostradi jaqsmu ż-żona metropolitana ta’ Tel Aviv mit-tramuntana għan-nofsinhar, jew mil-lvant għall-punent : * Highway 1 li tgħaqqad it-tramuntana tal-Baħar Mejjet ma' Tel Aviv, li tgħaddi notevolment minn Ġerusalemm * Highway 4 li tgħaqqad it-tramuntana taż-żona metropolitana ta’ Haifa ma’ Erez, fuq il-fruntiera mal-Medda ta’ Gaża; * Highway 20, imsejħa wkoll "Ayalon Highway", li tirdoppja lejn il-lvant bħala * Highway 2 minn madwar Kibbutz Shefayim, fit-tramuntana tal-muniċipalità ta 'Herzliya, u tgħaqqad Highway 4 fin-nofsinhar tal-agglomerazzjoni ; * Highway 5, li tgħaqqad it-tramuntana imbiegħda ta 'Tel Aviv mal-belt ta' Ariel fil-Lhudija - Samarija Highway 531, imsejħa wkoll Highway 51, toriġina fit-tramuntana ta 'Hertzliya u tmur lejn ix-Xlokk U fl-aħħarnett, Highway 431, li tgħaqqad Rishon Létsiyon ma 'Modiin. L-istazzjon tal-karozzi tal-linja ta’ Tel Aviv, li jinsab fin-nofsinhar tal-belt, huwa t-tieni l-akbar fid-dinja. In-netwerk ewlieni tal-karozzi tal-linja huwa proprjetà tal-koperattiva Dan Bus Company. Egged Bus, l-akbar kumpanija tal-karozzi tal-linja fil-pajjiż, għandha wkoll netwerk tal-karozzi tal-linja fil-belt. Tista' ssib ukoll kumpaniji oħra hemmhekk biex jipprovdu konnessjonijiet inter-urbani b'mod partikolari. '''<big>Ferrovija</big>''' [[Stampa:Tlvgenel002.jpg|alt=Istazzjon Ċentrali ta' Tel Aviv|nofs|daqsminuri|Istazzjon Ċentrali ta' Tel Aviv]] Il-biċċa l-kbira tal-linji tal-ferrovija Iżraeljani jgħaddu minn Tel Aviv-Jaffa, u b'hekk jgħaqqdu mal-bliet ta' [[Ġerusalemm]], Modiin, [[Ħajfa|Haifa]], [[Ashkelon]] u Beersheba, kif ukoll mal-[[Ajruport Internazzjonali David Ben-Gurion]]. Rigward it-trasport urban, il-muniċipalità għandha erba 'stazzjonijiet li jinsabu tul l-awtostrada Ayalon u konnessi b'linja tal-ferrovija, mit-tramuntana għan-nofsinhar: stazzjon tal-Università ta' Tel Aviv, stazzjon Savidor Merkaz (l-aktar traffikuż fil-pajjiż), stazzjon Ha-Shalom (ħdejn Azrieli Towers). ) u l-istazzjon Ha-Haganah (ħdejn l-istazzjon tal-karozzi tal-linja). Din il-linja tintuża minn madwar miljun passiġġier fix-xahar. Il-ferroviji ma jaħdmux il-Ġimgħa filgħaxija u s-Sibt, kif ukoll fil-festi pubbliċi. Minn Diċembru 2019, ferrovija express għaqqad Ġerusalemm mal-Ajruport David Ben Gurion fi 23 minuta u ma’ Tel Aviv fi 32 minuta, il-qofol ta’ proġett li beda fl-2001 għal spiża totali ta’ xogħol ta’ 1.8 biljun ewro. Barra minn hekk, hemm proġett tal-linja Tel Aviv-Haifa-Nahariya (ħdejn il-fruntiera Libaniża, fuq il-kosta) li jagħmilha possibbli li tgħaqqad Tel Aviv ma’ Haifa fi tletin minuta u ma’ Nahariya f’erbgħa u ħamsin minuta. Hemm ukoll proġett ta’ ferrovija ta’ veloċità għolja biex jgħaqqad Kiryat Shmona (ħdejn il-fruntiera tal-Libanu, fl-intern), ma’ Eilat, fuq il-Baħar l-Aħmar (Golf ta’ Aqaba), fin-Nofsinhar tad-deżert ta’ Negev (b’konnessjoni possibbli ma’ Għarabja Sawdija), iżda l-implimentazzjoni hija bil-mod. '''<big>Ajruport u trasport bl-ajru</big>''' [[Stampa:16-03-30-Ben Gurion International Airport-RalfR-DSCF7550.jpg|alt=Ajruport Internazzjonali ta' Tel Aviv.|nofs|daqsminuri|Ajruport Internazzjonali ta' Tel Aviv]] L-[[Ajruport Internazzjonali ta' Ben-Gurion]] (kodiċi TLV) jinsab madwar 20 kilometru fix-Xlokk taċ-ċentru tal-belt, ħdejn il-belt ta' Lod, barra l-Highway 1 fit-triq lejn Ġerusalemm. L-ajruport ta' Ben Gurion huwa bil-bosta l-ajruport ewlieni ta' Iżrael f'termini ta' attendenza (aktar minn 12-il miljun passiġġier fl-2010). It-titjiriet domestiċi ġeneralment saru mill-[[Ajruport ta’ Sdé Dov]], li jinsab fit-tramuntana ta’ Tel Aviv. Madankollu, dan l-ajruport għalaq fl-2019 u se jagħmel post għal kumpless kbir ta’ proprjetà immobbli. It-titjiriet domestiċi ġew trasferiti lejn l-[[Ajruport David Ben Gurion]]. '''<big>[[Tel Aviv Light Rail]]</big>''' L-ewwel linja tal-ferrovija ħafifa ta’ Tel Aviv, imlaqqma Red Line, ġiet inawgurata fit-18 ta’ Awwissu, 2023. Din il-linja hija madwar 23 km, li minnhom 10 km huma tunnelled, minn Manshia/Neve Tzedek f'Tel Aviv lil hinn mill-interchange Geha. Il-linja għandha tlieta u għoxrin waqfa tal-wiċċ u għaxar stazzjonijiet taħt l-art. Id-distanza bejn il-waqfiet hija madwar 500 metru, dik bejn l-istazzjonijiet madwar kilometru. Jivvjaġġa mill-aktar żoni densi tal-metropoli u jservi numru sinifikanti ta’ passiġġieri meta mqabbel ma’ linji futuri li mistennija jinbnew bħala parti min-netwerk tat-trasport NTA. Skont tbassir li sar matul l-istudju tal-proġett, 100 sa 120 miljun passiġġier fis-sena se jużaw il-Linja l-Ħamra sal-2020. Il-metro se jgħaqqad il-qalba ta 'Tel Aviv ma' Bat Yam, Petah Tikva, Ramat Gan u Bnei Brak. L-uniku stazzjon eżistenti ilu mibni fit-Torri Méir Shalom mill-1967. Metro oħra hija ppjanata f'Tel Aviv għall-2032 bi tliet linji (M1, M2 u M3) minbarra l-linji tal-metro ħfief suburbani ta 'Tel Aviv. Il-kostruzzjoni tas-sistema ferrovjarja tqila ta’ Tel Aviv mistennija tibda bejn l-2024 u l-2026. == Ekonomija == [[Stampa:BursaTelAviv-1.jpg|alt=Borża ta' Tel Aviv|nofs|daqsminuri|Borża ta' Tel Aviv]] Tel Aviv hija belt turistika ewlenija famuża għall-bajjiet bir-ramel kbar u l-lukandi tal-bordijiet (הטיילת, ippronunzjata "Tayelet"). Hija magħrufa kulturalment (truppi taż-żfin u orkestri famużi) kif ukoll għall-atmosfera tal-Lvant, tal-Mediterran u tal-Punent tagħha. Il-metropoli ta’ Tel Aviv hija ċentru ekonomiku dinamiku li ilu jisplodu mill-1990. Mill-1948, Tel Aviv sar iċ-ċentru ekonomiku u finanzjarju ta’ [[Iżrael]] kif ukoll il-kwartieri ġenerali tal-Borża ta’ Tel Aviv, li fl-2008 kienet tiswa $240 biljun. L-iskambju tad-djamanti jinsab fil-belt ta 'Ramat Gan (subborgi tal-Lvant ta' Tel Aviv). Madankollu, din l-industrija kienet fi tnaqqis qawwi f'dawn l-aħħar snin, bi prodotti farmaċewtiċi u teknoloġiċi li ħadu post il-produzzjoni ta 'djamanti illustrati, darba l-industrija nazzjonali ewlenija. 40% tal-impjiegi fil-finanzi u 25% tal-impjiegi fis-servizzi huma kkonċentrati fil-belt, kwartieri ġenerali tal-akbar żewġ banek tal-pajjiż: banek Leumi u Hapoalim. Il-belt hija dar għal ħafna kumpaniji ta 'teknoloġija għolja. Fl-1998, Newsweek ikklassifikaha fost l-10 bliet l-aktar "teknoloġikament influwenti" fid-dinja. It-tkabbir tagħha kompla minn dakinhar grazzi għall-immigrazzjoni qawwija ta 'xjentisti mir-Russja wara l-waqgħa tal-USSR. Tel Aviv huwa ċ-ċentru ta 'Silicon Wadi, konċentrazzjoni għolja ta' start-ups. Hertzliya subborg tat-tramuntana tal-belt hija waħda mill-ibliet ewlenin f'dan iż-żona fl-Iżrael. Ħafna kumpaniji għandhom ċentri ta 'żvilupp u riċerka fil-qrib. Tel Aviv huwa wkoll iċ-ċentru kummerċjali ta '[[Iżrael]]. HaYarkon Towers għandu ħafna ħwienet u negozji. [[Stampa:Interior of Dizengoff Center, 2019 (04).jpg|alt=Dizengoff shopping centre.|nofs|daqsminuri|Dizengoff shopping centre.]] == Reliġjon == Tel Aviv għandha 544 sinagoga attiva, inklużi bini storiku bħas-Sinagoga l-Kbira, stabbilita fis-snin tletin. Fl-2008, infetaħ ċentru għal studji Lhud sekulari u yeshiva sekulari fil-belt. It-tensjonijiet bejn Lhud reliġjużi u sekulari qabel il-parata tal-gay pride tal-2006 spiċċaw b'vandaliżmu ta' sinagoga. L-għadd ta' knejjes kiber biex jakkomoda l-bżonnijiet reliġjużi tad-diplomatiċi u l-ħaddiema barranin. Fl-2019, il-popolazzjoni kienet 89.9% Lhudija, u 4.5% Għarbija; fost l-Għarab, 82.8% kienu [[Iżlam|Musulmani]], 16.4% kienu Kristjani, u 0.8% kienu Drużi. Il-5 fil-mija li fadal ma kinux ikklassifikati skont ir-reliġjon. Israel Meir Lau huwa r-Rabbi Kap tal-belt. Tel Aviv hija belt etnikament diversa. Il-popolazzjoni Lhudija, li tifforma l-grupp maġġoritarju f’Tel Aviv, tikkonsisti mid-dixxendenti ta’ immigranti mill-partijiet kollha tad-dinja, inklużi Lhud Ashkenazi mill-Ewropa, l-Amerika ta’ Fuq, l-Amerika t’Isfel, l-Awstralja u l-Afrika t’Isfel, kif ukoll Lhud Sefardiċi u Mizrahi min-Nofsinhar tal-Ewropa, l-Afrika ta’ Fuq, l-Indja, l-Asja Ċentrali, l-Asja tal-Punent, u l-Peniżola Għarbija. Hemm ukoll numru konsiderevoli ta’ Lhud [[Etjopja|Etjopjani]] u d-dixxendenti tagħhom li jgħixu f’Tel Aviv. Minbarra l-minoranzi Kristjani Musulmani u Għarab fil-belt, diversi mijiet ta’ Kristjani Armeni jgħixu fil-belt, ikkonċentrati l-aktar f’Jaffa. Hemm ukoll xi Kristjani mill-eks Unjoni Sovjetika li immigraw lejn Iżrael ma’ konjuġi u qraba Lhud. Fi snin reċenti, Tel Aviv irċeviet ħafna migranti mhux Lhud mill-[[Asja]] u l-[[Afrika]], studenti, ħaddiema barranin (dokumentati u mingħajr dokumenti) u refuġjati. Hemm ħafna migranti ekonomiċi u refuġjati minn pajjiżi Afrikani, primarjament l-[[Eritrea]] u s-[[Sudan]], li jinsabu fin-naħa t’isfel tal-belt<ref>{{Ċita rivista|titlu=Israel, land of Jewish refugees, riled by influx of Africans|url=https://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2012/0524/Israel-land-of-Jewish-refugees-riled-by-influx-of-Africans|rivista=Christian Science Monitor}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/1035690.html|titlu=Former Chief Rabbi Lau named as chair of Yad Vashem council - Haaretz - Israel News|sit=www.haaretz.com|data-aċċess=2026-09-15|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081112092702/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1035690.html|arkivju-data=2008-11-12|url-status=dead}}</ref>. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|KAZ}} [[Almaty]] ([[Każakistan]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Bonn]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|ESP}} [[Barċellona]] ([[Spanja]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Beijing]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|SER}} [[Belgrad]] ([[Serbja]]) ; * {{Flagicon|HUN}} [[Budapest]] ([[Ungerija]]) ; * {{Flagicon|ARG}} [[Buenos Aires]] ([[Arġentina]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Cannes]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|MDA}} [[Chișinău]] ([[Moldova]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Chongqing]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Cologne]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Essen]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Frankfurt am Main]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Freiburg im Breisgau]] ([[Ġermanja]]) ; * [[Gaża]] ([[Palestina]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Provinċja ta' Guangdong]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|KOR}} [[Incheon]] ([[Korea t'Isfel]]) ; * {{Flagicon|TUR}} [[Iżmir]] ([[Turkija]]) ; * {{Flagicon|POL}} [[Łódź]] ([[Polonja]]) ; * {{Flagicon|ITA}} [[Milan]] ([[Italja]]) ; * {{Flagicon|CAN}} [[Montréal]] ([[Quebec]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Moska]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Pariġi]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Belt ta' New York|New York]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|PAN}} [[Belt tal-Panama]] ([[Panama]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Philadelphia]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[San Antonio]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[San Pietruburgu]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|BUL}} [[Sofija]] ([[Bulgarija]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Toulouse]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|GRE}} [[Tessaloniki]] ([[Greċja]]) ; * {{Flagicon|AUT}} [[Vjenna]] ([[Awstrija]]) ; * {{Flagicon|POL}} [[Varsavja]] ([[Polonja]]) ; * {{Flagicon|JPN}} [[Yokohama]] ([[Ġappun]]). == Referenzi == [[Kategorija:Iżrael]] ioghcukfqeb1nnkluq9064fsnufoqsw 0 30999 332074 332006 2026-09-17T00:42:57Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332074 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}}{{Grammatika}} '''Chicago''' hija l-akbar belt fir-reġjun Midwest tal-Istati Uniti u tifforma ċ-ċentru ekonomiku u kulturali ewlieni fl-istat ta' Illinois <ref>{{Pdf}}{{Ċita web|url=http://www.mapaq.gouv.qc.ca/SiteCollectiondocuments/TransformationPortail/Regardsurlemarche/RegardsurlemarchedeChicago.pdf|titlu=Regard sur le marché de Chicago}}.</ref>. Chicago tinsab fuq ix-xatt tal -Lbiċ tal-Lag Michigan, wieħed mill-ħames Lagi l-Kbar ta' [[l-Amerika ta' Fuq]]. Ix-xmajjar Chicago u Calumet jgħaddu mill-belt. Post kummerċjali mwaqqfa fl-aħħar {{XVIIIe siècle}} minn Jean Baptiste Pointe du Sable, mulattu imwieled f'Santo Domingo, Chicago saret muniċipalità fl-1833 u kiseb uffiċjalment l-istatus ta 'belt fl-1837 <ref>{{Ċita web|url=http://encyclopedia.chicagohistory.org/pages/11480.html|titlu=Act of Incorporation for the City of Chicago, 1837|pubblikatur=State of Illinois|lingwa=en|data-aċċess=3 mars 2011|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110307032921/http://encyclopedia.chicagohistory.org/pages/11480.html|arkivju-data=2011-03-07|url-status=dead}}.</ref> . Il-belt żviluppat malajr f'nofs is- {{XIXe siècle}} <ref>{{Ċita ktieb|data=2004|kapitlu=Metropolitan Growth|titlu=The Encyclopedia of Chicago|url=http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/821.html|lingwa=en|edizzjoni=University of Chicago Press|post=Chicago|paġna=821|paġni=1117|isbn=0-226-31015-9|oclc=54454572|data-aċċess=2022|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200222191257/http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/821.html|arkivju-data=2020-02-22|url-status=dead}}.</ref> tant li fl-1860 kienet l-iżgħar belt fl-Istati Uniti li qabeż popolazzjoni ta’ 100,000 abitant <ref name=":1">{{Ċita ktieb|data=2004|kapitlu=Demography|titlu=The Encyclopedia of Chicago|url=http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/962.html|lingwa=en|edizzjoni=University of Chicago Press|post=Chicago|paġna=962|paġni=1117|isbn=0226310159|oclc=54454572|data-aċċess=2022}}.</ref> . Il-popolazzjoni ta' Chicago kibret għal 503,000 fl-1880, imbagħad irduppjat għal aktar minn miljun matul l-għaxar snin. <ref name=":1" /> L-isplużjoni tal-kostruzzjoni aċċellerat it-tkabbir tal-popolazzjoni fl-għexieren ta’ snin ta’ wara, u sal-1900, Chicago kienet fost il-ħames bliet l-aktar popolati fuq il-pjaneta wara [[Belt ta' New York|New York]], [[Londra]], [[Pariġi]] u [[Berlin]] . <ref name=":2">{{Ċita ktieb|data=1987|titlu=Four thousand years of urban growth : an historical census|lingwa=en|edizzjoni=St. David's University Press|post=Lewiston, N.Y., U.S.A.|paġni=656|isbn=0-889-46207-0|lccn=86031122|oclc=14932011}}.</ref> Il-belt ta' Chicago għandha {{nombre|2746388|habitants}} <ref name="pop2017"><span class="ouvrage"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> « [https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/chicagocityillinois/PST045219 <cite lang="en" style="font-style:normal;">U.S. Census Bureau QuickFacts: Chicago city, Illinois; UNITED STATES</cite>] », sur <span class="italique">census.gov</span> <small style="line-height:1em;">(consulté le <time datetime="2018-05-27" class="nowrap" data-sort-value="2018-05-27">27 mai 2018</time>)</small></span>.</ref> u tkopri {{unité|606|km|2}} <ref name="pop2017" /> . L-abitanti tagħha jissejħu ''Chicagoans'' <ref>{{Ċita web|url=https://www.lemonde.fr/service/faq_651885.html|titlu=Le P'tit Dico|sit=lemonde.fr|data-aċċess=2016-05-18}}.</ref> (jew aktar rari ''Chicagolais'' <ref>[https://fr.wiktionary.org/wiki/Chicagolais Chicagolais] (nom) et [https://fr.wiktionary.org/wiki/chicagolais chicagolais] (adjectif) sur le [[Wiktionnaire]].</ref> ). It-tielet l-akbar belt fl-Istati Uniti skont il-popolazzjoni, iż -żona metropolitana ta’ Chicago (magħrufa komunement bħala {{citation|Chicagoland}} ) għandha madwar 10 miljun abitant u testendi fuq {{unité|28163|km|2}} <ref>{{Ċita web|url=https://www2.census.gov/programs-surveys/popest/tables/2010-2019/metro/totals/csa-est2019-annres.xlsx|titlu=Annual Estimates of the Resident Population for Combined Statistical Areas in the United States and Puerto Rico: April 1, 2010 to July 1, 2019 (CSA-EST2019-ANNRES)|awtur=United States Census Bureau, Population Division|data=Mars 2020 (retrouvé le 5 mai 2020)|lingwa=en|format=xls}}.</ref> fi tliet stati ( Illinois, Indiana u Wisconsin ), li tagħmilha r-raba’ l-akbar żona metropolitana fl [[L-Amerika ta' Fuq|-Amerika ta’ Fuq]] wara [[Belt tal-Messiku|Mexico City]], New York u [[Los Angeles]] <ref name="PopEstCSA">{{Ċita web|url=https://www.iweblists.com/us/population/MetropolitanStatisticalAreaPop.html|titlu=United States Metropolitan Statistical Area Population|sit=iweblists.com|data-aċċess=2023-09-03}}.</ref> {{,}} <ref name="globalmetro">{{Ċita web|url=https://www.globalgeografia.com/en/north-america/largest-cities-north-central-america.htm|titlu=Largest cities in North America and in Central America|sit=globalgeografia.com|data-aċċess=2023-09-03|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230606193033/https://www.globalgeografia.com/en/north-america/largest-cities-north-central-america.htm|arkivju-data=2023-06-06|url-status=dead}}.</ref> . Hija s- sede tal -Kontea ta' Cook, it-tieni l-aktar kontea popolata fl-Istati Uniti wara Los Angeles . Chicago hija belt alpha ta' klassi dinjija <ref>{{Ċita web|url=http://www.atkearney.com/images/global/pdf/2012_Global_Cities_Index_and_Emerging_Cities_Outlook-FINAL3.pdf|titlu=2012 Global Cities Index and Emerging Cities Outlook|sit=atkearney.com|lingwa=en|format=pdf|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120805142145/http://www.atkearney.com/images/global/pdf/2012_Global_Cities_Index_and_Emerging_Cities_Outlook-FINAL3.pdf|arkivju-data=5 août 2012}}.</ref> . Fl-2018, ġiet ikklassifikata l-ewwel fuq lista ta’ 32 belt mill ''-Indiċi tal-Ħajja tal-Belt tar-rivista Time Out'', wara stħarriġ globali dwar il- kwalità tal-ħajja urbana fi stħarriġ ta’ {{nombre|15000|personnes}} {{,}} <ref>{{Ċita web|url=http://www.businessinsider.com/the-32-most-fun-friendly-and-affordable-cities-in-the-world-2018-1|titlu=The 32 most fun, friendly, and affordable cities in the world|kunjom=Millington|isem=Alison|data=April 25, 2018|sit=[[Business Insider]]|data-aċċess=2 mai 2018}}.</ref> {{,}} {{,}} , u kienet ikklassifikata t-tieni l-isbaħ belt fid-dinja wara [[Praga]] fl-2021 <ref>{{Ċita web|url=https://www.timeout.com/chicago/news/chicago-was-just-voted-the-2nd-most-beautiful-city-in-the-world-090921|titlu=Chicago was just voted the 2nd most beautiful city in the world|kunjom=Krupp|isem=Emma|data=2021-09-09|sit=Time Out Chicago|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-09-03}}.</ref> . Chicago huwa t-tieni l-akbar ċentru industrijali fl-Istati Uniti u jappartjeni għall- {{citation|[[Rust Belt|ceinture des usines]]}} ( ''{{Langue|en|texte=Manufacturing Belt}}'' ) <ref>https://web.archive.org/web/20231129052452/https://geoconfluences.ens-lyon.fr/glossaire/rust-belt (consulté le 29 octobre 2023)</ref>, iżda l-belt hija wkoll waħda miċ-ċentri finanzjarji ewlenin fid-dinja u l-ewwel borża għall-materja prima agrikola fid- dinja <ref>{{Ċita web|url=http://www.agrisalon.com/fr/permalien/article/6996882/la-bourse-de-chicago|titlu=Gross Metropolitan Product with housing update June 2008|data=juin, 2008|pubblikatur=United States Conference of Mayors|post=Washington, D.C.|paġna=14|lingwa=en|format=pdf|data-aċċess=15 septembre 2006}}.</ref> . Huwa f'Chicago li l-prezzijiet tal -qamħ u s-sojja fl-Istati Uniti huma stabbiliti <ref>https://www.lexpress.fr/economie/le-chicago-board-of-trade_1344062.html (consulté le 29 octobre 2023)</ref> . Il-belt tikklassifika fit-tielet post nazzjonali għan-numru ta' kumpaniji li jinsabu fiż-żona metropolitana tagħha <ref name="gm">{{Ċita web|url=http://greyhill.com/gross-metropolitan-product|titlu=Gross Metropolitan Product|pubblikatur=Greyhill Advisors|lingwa=en|data-aċċess=26 septembre 2011}}.</ref>, li l-aktar importanti minnhom huma Motorola, Boeing, United Airlines, McDonald's, Sears, Mondelez International u Abbott Laboratories . Hemm inħolqu kumpaniji oħra, bħal Hertz, waħda mill-akbar ditti tal-kiri tal-karozzi <ref>{{Ċita web|url=https://www5.hertz.com/rentacar/abouthertz/index.jsp?targetPage=CorporateProfile.jsp&c=aboutHertzHistoryView#:~:text=In%201918,%20an%20ambitious%20pioneer,the%20company%20to%20John%20D.|titlu=Corporate Profile|sit=www5.hertz.com|data-aċċess=2023-09-03|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231207182019/https://www5.hertz.com/rentacar/abouthertz/index.jsp?targetPage=CorporateProfile.jsp&c=aboutHertzHistoryView#:~:text=In%201918,%20an%20ambitious%20pioneer,the%20company%20to%20John%20D.|arkivju-data=2023-12-07|url-status=dead}}.</ref> . L-industrija timpjega aktar minn miljun ruħ fiż-żona metropolitana ta' Chicago. <ref name="gm" /> Meqjus bħala l-post fejn twieled is -skyscrapers {{,}} <ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.com/culture/article/20150930-chicago-birthplace-of-the-skyscraper|titlu=The city that changed architecture forever|kunjom=Glancey|isem=Jonathan|sit=bbc.com|lingwa=en|data-aċċess=2022-06-19}}.</ref>, wettaq il-ftuħ fl-1885 tal- Bini tal-Assigurazzjoni tad-Dar, l-ewwel bini tat-tip tiegħu fid-dinja <ref>{{Ċita web|url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/first-skyscraper|titlu=First skyscraper|sit=Guinness World Records|lingwa=en-gb|data-aċċess=2022-06-19}}.</ref> . Illum, Chicago għadha fost l-għaxar ibliet fid-dinja bl-aktar skyscrapers <ref>{{Ċita web|url=https://www.skyscrapercenter.com/cities?list=buildings-150|titlu=Cities by Number of 150m+ Buildings - The Skyscraper Center|sit=skyscrapercenter.com|data-aċċess=2022-06-19}}.</ref> . It- Torri Willis (imsejjaħ {{citation étrangère|Sears Tower|langue=en}} sal-2009) kien, mill-1973 sal-1998, l-ogħla skajskrejper fid-dinja <ref>{{Ċita web|url=http://skyscraperpage.com/diagrams/?31982644|titlu=Diagramme des plus hauts gratte-ciels incluant l'antenne|sit=skyscraperpage.com|data-aċċess=19 novembre 2007}}.</ref> u sal-lum huwa t-tielet l-ogħla bini fil- kontinent Amerikan wara One World Trade Center u Central Park Tower fi New York. Chicago għamlet kontribuzzjonijiet notevoli għall-iżvilupp tal-moviment ''City Beautiful'' u kisbet fama kulturali kbira bl-arkitettura moderna tagħha <ref>{{Ċita web|url=http://tudl0867.home.xs4all.nl/skylines.html|titlu=The World's Best Skylines|sit=tudl0867.home|lingwa=en}}.</ref> li tattira miljuni ta 'viżitaturi kull sena . Bis-saħħa tal-post eċċezzjonali tagħha, il-belt tikkostitwixxi ċentru ewlieni ta' komunikazzjoni għar-rotot tal-art (waħda mill-aktar importanti fl-Amerika ta' Fuq) u t-trasport bl-ajru biż-żewġ ajruporti internazzjonali tagħha, O'Hare u Midway <ref>[https://www.flychicago.com/Pages/default.aspx « O'Hare international airport et Midway international airport »], sur ''www.flychicago.com''.</ref> . Fl-aħħarnett, il-belt għandha bosta stabbilimenti ta' edukazzjoni ogħla, mużewijiet prestiġjużi, teatri rinomati u orkestra sinfonika magħrufa mad-dinja kollha <ref name="cso">{{Ċita web|url=https://cso.org/about/cso/|titlu=Chicago Symphony Orchestra|sit=Experience the Chicago Symphony Orchestra|lingwa=en-us|data-aċċess=2023-09-03}}.</ref> . == Referenzi == [[Kategorija:Bliet tal-Istati Uniti]] lxqx0dyldylngivm536am9qtmndsj7d 0 31672 332090 321344 2026-09-17T04:25:39Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332090 wikitext text/x-wiki {{Infobox|title=Metro ta' Turin<br> ''Metropolitana di Torino (it)''</small>|image=[[File:Logo Metropolitane Italia.svg|100px]]|caption=Logo tal-metro|image2= |label1=Post|data1=[[Turin]]<br> [[File:Flag of Italy.svg|20px]] [[Italja]]|label2=Dħul fis-servizz|data2=2006|data3=15.1 Km|label3=Tul tan-netwerk|data4=1 linji , 23 stazzjon|label4=Linji u stazzjon|label5=Operatur|data5=[[Gruppo Trasporti Torinesi]]|label6=Netwerk Relatati|data6=[[Tramm ta’ Turin]]|header7=Mappa|header8=[[File:Torino - mappa metropolitana.png|240px]]|titlestyle=background: #D3D3D3|headerstyle=background: #D3D3D3}} Il- '''Metro ta' Turin''' hija netwerk ta' ferroviji ħfief b'linja waħda li sservi l-belt ta' [[Turin]], il-kapitali tal -Piemonte kif ukoll il-muniċipalità ġirien ta' Collegno . L-ewwel linja fetħet fl {{Data|4 février 2006}} fl-okkażjoni tal- Olimpjadi tax-Xitwa . Tgħaqqad l-istazzjonijiet <nowiki><i id="mwDw">Fermi</i></nowiki> fil-majjistral u <nowiki><i id="mwEQ">Lingotto</i></nowiki> fix-Xlokk, il-linja sservi 23 stations fuq 15,1  . It-teknoloġija użata hija s- sistema VAL. L-operatur huwa l-kumpanija ''Gruppo Torinese Trasporti'' li tiddependi mill-belt ta’ Turin. Il-belt għandha wkoll netwerk tat-tramm . === Il-kostruzzjoni tal-linja 1 === Huwa {{Data|25 juillet 2000}}, jum id- 9 anniversarju mill-għażla tal-VAL, li l-kuntratt għall-bini tal-ewwel taqsima kien iffirmat minn Transfima u SATTI, kumpanija mandatata mill-belt għall-bini u t-tħaddim tal-metro, maħluqa fi Frar 1999. Dan il-kuntratt turnkey ta 300 milliards lira ( 155 millions ewro) ikopri s-sistema kollha tal-ewwel taqsima tal {{Nowrap|ligne 1}}, minn Fermi sa Porta Nuova ( 9,6  inklużi 8,3  f’operazzjoni kummerċjali u 15 stations ), bl-eċċezzjoni tar-rolling stock {{Nowrap|[[VAL 208]]}} li għandu jkun is-suġġett ta’ kuntratt ta’ provvista separat. {{Data|décembre 2000}}, il-kuntratt ta' ġestjoni tal-proġett ta' inġinerija ċivili ġie ffirmat ma' grupp inkluż Systra għall-istudji dettaljati u l-monitoraġġ tax-xogħol fuq il-mini, l-istazzjonijiet u l-garaxx tal-workshop . {{Data|octobre 2001}}, Siemens, li kienet saret il-kumpanija prinċipali ta' Matra Transport mill-1998, iffirmat il-kuntratt tal-vetturi ferrovjarji għal 46 rames ( 23 trains ) {{Nowrap|[[VAL 208]]}} bl-ewwel lott ta' spare parts, li jiswew 81,1 millions ewro. . Il-vetturi se jkunu prodotti mill-fabbrika Siemens fi [[Vjenna]], il-running gear ( bogies u fusien ) f'dik ta' [[Graz]] . Fil-fatt, il-bodi tal-vetturi se jsiru fil-fabbrika ta' Praga . Il-kumpaniji l-oħra li qed jipparteċipaw fil-kostruzzjoni huma Systra (rappreżentant tekniku u pilota), Geodata (uffiċċju tad-disinn Taljan), Cegelec (netwerk ta 'kurrent għoli), Gemmo (kameras, fibra ottika, passaġġi ta' evakwazzjoni fil-mina), Vossloh u Bori Costruzioni (tqegħid). tal-binarji) . Is-sit fetaħ fid {{Data|19 décembre 2000}}, u x-xogħol beda f’nofs l-2001 . Il-kostruzzjoni tal-mina hija maqsuma f'ħames lottijiet inkluż lott wieħed għall-kostruzzjoni cut-and-cover u tliet lottijiet għall-kostruzzjoni b'magna tat-tħaffir tal-mina. L-ewwel vetturi ġew ittestjati {{Data|septembre 2004}} . Id-data ppjanata għall-ikkummissjonar hija {{Data|30 novembre 2005}} fil-ħin għall-ftuħ tal- Olimpjadi tax-Xitwa tal-2006 <ref>{{Ċita web|url=http://www.ecoditorino.org/metropolitana-torino-nuovi-orari-dal-primo-dicembre-2011.htm|titlu=Metropolitana Torino, orario completo (apertura, chiusura)|sit=ecoditorino.org|lingwa=it|data-aċċess=2018-08-05}}.</ref> . Kważi 600 personnes huma mobilizzati għall-bini tal-metro. [[Stampa:Metro_Turin_Italy_Tunnel.JPG|xellug|daqsminuri| Linja 1 mina u sinjal tal-ħruġ tal-istazzjon.]] == Netwerk kurrenti == Il-linja tgħaqqad iż-żewġ stazzjonijiet ewlenin tal-linji tal-ferrovija Taljani ( Ferrovie dello Stato ) f'Turin, l-istazzjonijiet ta ' <nowiki><i id="mwASw">Porta Susa</i></nowiki> u <nowiki><i id="mwAS8">Porta Nuova</i></nowiki> u tippermetti servizz għal ''Lingotto'' fejn hemm fabbriki antiki Fiat konvertiti f'ċentru ta' esibizzjoni u Piazza Bengasi. L-istazzjonijiet, spazjati bħala medja 550 mètres 'l bogħod minn xulxin, għandhom tul ta' pjattaforma ta 60  , li jagħmilhom adattati biex jirċievu ferroviji ġemellati b'tul ta' 52  u kapaċità ta ' 440 places . [[Stampa:Metro_Torino.jpg|daqsminuri|220x220px| Xatba ta' aċċess għall-istazzjon.]] It-terminu tal-punent tal-linja jinsab ħdejn il-workshops tal-manutenzjoni u l- istazzjon tal-kontroll ċentralizzat . === Stazzjonijiet === L-istazzjonijiet huma mgħammra b'kontroll ta' aċċess mingħajr kuntatt u sistema ta' biljetti prodotta u installata mill-kumpanija Thales <ref>{{Ċita web|url=https://www.secureidnews.com/news-item/thales-ask-help-tourists-get-around-at-winter-olympics/|titlu=Thales, ASK help tourists get around at Winter Olympics|awtur=|data=2005-06-06|sit=SecureIDNews|lingwa=en-US|data-aċċess=2020-10-28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201101040543/https://www.secureidnews.com/news-item/thales-ask-help-tourists-get-around-at-winter-olympics/|arkivju-data=2020-11-01|url-status=dead}}.</ref> . L-aċċess għall-pjattaformi tal-istazzjon huwa mgħammar b'liftijiet u skalaturi . [[Stampa:Metro_Torino_station_Fermi.JPG|xellug|daqsminuri|220x220px| Fermi Station.]] Il-pjattaformi tal-istazzjon tal-metro huma mgħammra bi bibien tal-iskrin . == Tagħmir tal-linja == It-teknoloġija użata hija dik tal- VAL żviluppata mill-kumpanija Matra (issa Siemens Transportation Systems ). === Rolling stock === Il-linja hija mgħammra bi 58 58 doublets {{Nowrap|[[VAL 208]]}} wiesgħa 2,08  (ordnijiet għal 46 rames jew 23 trains fl-2001, ikkunsinnati f'lottijiet minn {{Data|mars 2004}} sal-ewwel kwart tal-2007), imbagħad 12 rames ordnati kmieni fl-2007 għall-estensjoni għal Lingotto, jiġifieri 29 trains ta’ żewġ settijiet ta’ ferroviji <ref>{{Ċita web|url=https://www.railpassion.fr/transports-urbains/011-12179-turin-les-secrets-dun-metro-disponible-a-999/|titlu=Turin : les secrets d'un métro disponible à 99,9 %|data=21 avril 2010|sit=railpassion.fr|data-aċċess=29 avril 2023}}.</ref> . Il-VAL huwa metro ħafif fuq tajers mingħajr sewwieq . F'Turin, il-ferrovija hija magħmula minn żewġ trainsets bidirezzjonali (doublet) ta' 26  , magħmula minn żewġ karozzi akkoppjati b'mod permanenti. Kull karozza għandha tliet bibien fuq kull naħa. Is-sedili ta 'kull karozza jistgħu jiġu rranġati b'mod modulari : bis-sedili li jintwew użati 31 passagers jistgħu joqogħdu u 31 għandhom post bil-wieqfa, bis-sedili li jintwew magħluqa 19 għandhom post bilqiegħda u 91 għandhom post bilwieqfa. Kull ferrovija tista' ġġorr sa 440 passagers . Il-vetturi huma mgħammra b'sorveljanza bil-vidjo abbord. Il-ġestjoni tal-manutenzjoni preventiva hija żgurata minn softwer mill-kumpanija Carl Master . Fl-4 ta' Frar, 2022, Alstom inħatar ir-rebbieħ ta' sejħa għall-offerti mmirata biex tgħammar il-linja 1 b'pilotar awtomatiku CBTC ta' ġenerazzjoni ġdida. Barra minn hekk, il-manifattur Franċiż irid iwassal 4 settijiet tal-ferroviji Metropolis twal 52 m u b'interċirkolazzjoni sħiħa sal-2024. Sezzjoni fakultattiva ta '12-il sett tal-ferroviji addizzjonali hija ppjanata. Dawn il-ferroviji se jkunu identiċi għal dawk ordnati minn Lille għall-irduppjar tal-linja 1. == Referenzi == 60rxu7gkml0miqdxalxkckcaro2rtqu 0 31822 332103 331962 2026-09-17T08:14:06Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332103 wikitext text/x-wiki {{Infobox Monarka|isem=Şükriye Sultan|stampa= [[File:Şükriye Sultan.jpg|frameless]] |isem_sħiħ=Hatice Şükriye Sultan<br />خدیجه شکریه سلطان|data_twelid=24 ta' Frar 1906|post_twelid=Çamlıca Villa, [[Istanbul|Konstantinopel]], [[Imperu Ottoman]]<br/>([[Istanbul]], [[Turkija]] tal-lum)|data_mewt=1 ta' Mejju 1972 (ta’ 66 sena)|post_mewt=Çamlıca Villa, [[Istanbul]], [[Turkija]]|post_dfin=Musulew Sultan [[Mahmud II]], Divanyolu, [[Istanbul]]|dar_rjali=Dar ta' Osman|dinastija=[[Dinastija Ottomana]]|missier=[[Şehzade Yusuf Izzeddin]]|omm=Leman Hanım|reliġjon=[[Iżlam Sunni]]|deskrizzjoni_stampa=Şükriye Sultan f'età iżgħar.}} '''Hatice Şükriye Sultan''' ([[Tork Ottomani]]: خدیجه شکریه سلطان "''mara li tirrispetta''" u "''grata''"; 24 ta' Frar 1906 – 1 ta' April 1972) kienet prinċipessa [[Imperu Ottoman|Ottomana]], bint il-werriet tat-tron [[Şehzade Yusuf Izzeddin]], iben is-Sultan [[Abdulaziz]], u Leman Hanım. == Ħajja bikrija == Şükriye Sultan twieldet fl-24 ta' Frar 1906 fil-villa ta' missierha f'Çamlıca. Missierha kien [[Şehzade Yusuf Izzeddin]] u ommha kienet Leman Hanım.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Reşad|isem=Ekrem|kunjom2=Osman|isem2=Ferid|sena=1911|titlu=Musavver nevsâl-i Osmanî|paġna=68}}</ref> Kienet it-tieni wild, u bint il-kbir imwielda minn missierha u t-tifel il-kbir ta’ ommha. Hija kellha żewġ aħwa iżgħar, ħu, [[Şehzade Mehmed Nizameddin]], sentejn iżgħar minnha, u oħt, [[Mihrişah Sultan (bint Şehzade Izzeddin)|Mihriban Mihrişah Sultan]], għaxar snin iżgħar minnha. Missierha wettaq suwiċidju fl-1 ta’ Frar 1916, meta kellha għaxar snin. Kienet in-neputi ta' [[Abdulaziz]] u [[Dürrünev Kadın]].<ref name="abc">{{Ċita ktieb|kunjom=Adra|isem=Jamil|sena=2005|titlu=Genealogy of the Imperial Ottoman Family 2005|url=https://archive.org/details/GenealogyOfTheImperialOttomanFamily2005|paġni=[https://archive.org/details/GenealogyOfTheImperialOttomanFamily2005/page/n20 15], 27}}</ref> == L-ewwel żwieġ == Şükriye Sultan iżżewweġ lit-tieni kuġin tagħha [[Şehzade Mehmed Şerafeddin]] bin [[Şehzade Selim Süleyman]],<ref name="vasib">{{Ċita ktieb|kunjom=Vâsıb|isem=Ali|kunjom2=Osmanoğlu|isem2=Osman Selaheddin|sena=2004|titlu=Bir şehzadenin hâtırâtı: vatan ve menfâda gördüklerim ve işittiklerim|pubblikatur=YKY|paġni=441|isbn=978-9-750-80878-4}}</ref> u neputi tas-Sultan [[Abdulmejid I]]. It-tieġ sar fl-14 ta’ Novembru 1923 fil-Villa ta’ Nişantaşı. Fl-eżilju tal-familja imperjali f'Marzu 1924, Şükriye, u żewġha marru joqogħdu f'Pariġi, fejn għexu sal-1925,<ref name="neval">{{Ċita ktieb|kunjom=Milanlıoğlu|isem=Neval|sena=2011|titlu=Emine Naciye Sultan'ın Hayatı (1896-1957)|paġni=13 r. 55, 126–27}}</ref> u mbagħad l-Eġittu, fejn ingħaqdu magħha oħtha [[Mihrişah Sultan (bint Şehzade Izzeddin)|Mihrişah Sultan]] u Cavidan Hanım, it-tieni ta' missierha. konsorti. Aktar tard marru jgħixu [[Bejrut]], fejn it-tnejn iddivorzjaw<ref name="neval" /> fl-1927. <ref name="abc" /> == It-tieni żwieġ == Fl-4 ta’ Settembru 1935, iżżewġet lil [[Ahmad Al-Jaber Al-Sabah|Aħmed il-Ġaber is-Sabaħ]] bin Ġaber II is-Sabaħ, li kien it-tmien ħakkiem tal-''Maxjeħa'' (Xejkdom) tal-[[Kuwajt]] bejn l-1915 u l-1917. fil-[[Kajr]], l-[[Eġittu]]. Iddivorzjaw fl-1937.<ref name="ünlü"></ref> Fl-10 ta’ Frar 1938,<ref name="ünlü">{{Ċita teżi|titlu=Veliahd Yusuf İzzeddin Efendi (1857-1916)|url=https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=CgEHYv0PVz9otxZ5jV6tMg&no=C2F2-9JTGgPZkAkqT0yCWw|data-aċċess=2024-04-06|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240610155954/https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=CgEHYv0PVz9otxZ5jV6tMg&no=C2F2-9JTGgPZkAkqT0yCWw|arkivju-data=2024-06-10|url-status=dead}}</ref> kienet għarajtha ma’ Midhat Bey, iben Ziver Pasha.<ref name="TaluYıldırım2005">{{Ċita ktieb|kunjom=Ercüment Ekrem Talu|kunjom2=Tahsin Yıldırım|sena=2005|titlu=Şehzade Yusuf İzzeddin öldürüldü mü, intihar mı etti?|pubblikatur=Selis|paġna=16|isbn=978-975-8724-47-5}}</ref><ref name="Yıldırım2006">{{Ċita ktieb|kunjom=Tahsin Yıldırım|sena=2006|titlu=Veliaht Yusuf İzzeddin|pubblikatur=Çatı Yayıncılık|isbn=978-975-8845-21-7}}</ref> Madankollu, iż-żwieġ, ma sarx.<ref name="TaluYıldırım2005" /><ref name="Yıldırım2006" /> Fl-1944, qabdet ma' [[Şehzade Ömer Faruk]] meta l-kunsill għażel lil Şehzade [[Ahmed Nihad]] bħala r-rajjes tal-familja.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Bardakçı|isem=Murat|sena=2017|titlu=Neslishah: The Last Ottoman Princess|pubblikatur=Oxford University Press|paġna=207|isbn=978-9-774-16837-6}}</ref> == It-tielet żwieġ == F'April 1949,<ref name="ünlü" /> iżżewġet lil Mehmed Şefik Ziya (1894 – 1980)<ref name="vasib" /> ċittadin Amerikan ta' etniċità Torka Ċiprijotta.<ref name="TaluYıldırım2005" /><ref name="Yıldırım2006" />Fl-1952, hija, żewġha, u oħtha reġgħu lura [[Istanbul]] wara r-revoka tal-liġi tal-eżilju għall-prinċessi. Hawnhekk hi stabbilita f’Çamlıca Villa.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı|sena=1994|titlu=İstanbul ansiklopedisi|pubblikatur=Kültür Bakanlığı|paġni=536|isbn=978-9-757-30607-8}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Kurşun|isem=Zekeriya|sena=2005|titlu=Üsküdar Sempozyumu: Bildiriler|pubblikatur=Üsküdar Belediyesi|paġni=344|isbn=978-9-759-20195-1}}</ref> == Mewt == Şükriye Sultan mietet fl-1 ta' April 1972 fl-età ta' sitta u sittin sena u ġiet midfuna fil-mausoleum tal-bużnannu tagħha Sultan [[Mahmud II]], Divanyolu, [[Istanbul]].<ref name="abc" /> == Unuri == * [[Ordni tad-Dar ta' Osman]]<ref name="vurgul">{{Ċita ktieb|sena=2005|titlu=Virgül, Issues 80-83|pubblikatur=Pusula Yayıncılık|paġni=41}}</ref> * [[Ordni tal-Karità (Imperu Ottoman)|Ordni tal-Karità, 1st Class]]<ref name="vurgul" /> <ref name="def">{{Ċita ktieb|kunjom=Fritz Rudolf Künker GmbH & Co. KG|titlu=Künker Auktion 299 - Orden und Ehrenzeichen aus aller Welt: Das Osmanische Reich, The Ottoman Collection, Teil 2|pubblikatur=Numismatischer Verlag Künker|paġni=146–147}}</ref> * [[Ordni tad-Distinzjoni (Imperu Ottoman)|Ordni tad-Distinzjoni]]<ref name="vurgul" />  == Referenzi == {{Referenzi|2}} [[Kategorija:Mietu fl-1972]] [[Kategorija:Twieldu fl-1906]] [[Kategorija:Irjali Ottomani]] ns35cfztbicu92xp3ksme8popzb7qzr 0 32306 332095 314594 2026-09-17T05:32:06Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332095 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Dinosaur Provincial Park.JPG|daqsminuri|Il-Park Provinċjali tad-Dinosawri.]] Il-'''Park Provinċjali tad-Dinosawri''' huwa [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] li jinsab sagħtejn sewqan 'il bogħod fil-Lvant ta' [[Calgary]], [[Alberta]], il-[[Kanada]]; jew 48 kilometru (30 mil) 'il bogħod fil-Grigal ta' Brooks. Il-park jinsab fil-wied tax-xmara Red Deer, li huwa magħruf għat-topografija notevoli tiegħu ta' art fejn ma għadux jikber il-ħaxix u għall-abbundanza ta' [[Fossila|fossili]] ta' [[Dinosawru|dinosawri]]. Il-park huwa magħruf sew bħala wieħed mill-iżjed postijiet fid-[[Id-Dinja|dinja]] fejn hemm fossili tad-dinosawri. Fil-park ġew skoperti 58 [[speċi]] ta' dinosawri u iktar minn 500 eżemplar tneħħew mill-park u jinsabu għall-wiri f'[[Mużew|mużewijiet]] madwar id-dinja. Il-ġabra ta' fossili ta' kważi 500 speċi ta' organiżmi, minn spori ta' felċi mikroskopiċi sa dinosawri [[Karnivoru|karnivori]] kbar, iġġustifikat id-deżinjazzjoni tal-park bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-1979.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/71/|titlu=Dinosaur Provincial Park|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2024-06-17}}</ref> == Ċentru għall-Viżitaturi == Iċ-Ċentru għall-Viżitaturi tal-Park Provinċjali tad-Dinosawri fih wirjiet dwar id-dinosawri, il-fossili, il-[[ġeoloġija]] u l-[[Storja|istorja]] naturali tal-park. Hemm ukoll sala bil-filmati, żona b'laboratorju għat-tħejjija tal-fossili u ħanut bit-tifkiriet. Fis-sajf jiġu offruti programmi għall-pubbliku. Il-'''Kabina ta' John Ware''' hija kabina rrestawrata tal-bidu tas-seklu 20 li kienet tintuża minn [[John Ware]], cowboy [[Afrika|Afrikan]]-[[Stati Uniti|Amerikan]] u figura importanti fl-istorja tat-trobbija tal-[[Annimal|annimali]] f'Alberta. Il-kabina tinsab qrib iċ-ċentru għall-viżitaturi u tkun miftuħa għal għadd ta' jiem speċjali fis-sajf.<ref>{{Ċita web|url=http://www.southernalberta.worldweb.com/TravelArticles/GeneralInterest//8-146803.html|titlu=Travel Article: Dinosaur Provincial Park|data=2011-07-18|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-06-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110718114909/http://www.southernalberta.worldweb.com/TravelArticles/GeneralInterest//8-146803.html|arkivju-data=2011-07-18|url-status=dead}}</ref> == Storja == Il-park ġie stabbilit fis-27 ta' Ġunju 1955 bħala parti mill-50 Sena tal-Ġublew ta' Alberta, bl-għan li jiġu protetti s-saffi bil-fossili. L-ewwel warden tal-park kien [[Roy Fowler]] (1902–1975), [[bidwi]] u kaċċatur dilettant tal-fossili. Il-park ġie stabbilit bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-26 ta' Ottubru 1979 kemm għall-artijiet u għall-ħabitats tul ix-xmara li huma sinifikanti fil-livell nazzjonali, kif ukoll għall-importanza internazzjonali tal-fossili li nstabu hemmhekk. Sal-1985, l-iskoperti li kienu jsiru fil-park kellhom jiġu ttrasportati lejn il-mużewijiet madwar id-dinja kollha għall-analiżi xjentifika u għall-wiri, fosthom il-Mużew Irjali ta' [[Ontario]] f'[[Toronto]], il-Mużew tan-Natura Kanadiża f'[[Ottawa]] f'Ontario, il-Mużew Amerikan tal-Istorja Naturali fil-[[Belt ta' New York]], fl-Istat ta' New York, u l-Mużew tal-Istorja Naturali f'[[Chicago]], Illinois. Dan inbidel bil-ftuħ tal-Mużew Irjali tal-[[Paleontoloġija]] ta' Tyrell, 100 kilometru 'l fuq mix-xmara tas-sit fil-Park Provinċjali tal-Midlands biswit Drumheller. == Natura == Il-park jipproteġi ekosistema kumplessa ħafna li tinkludi tliet komunitajiet: il-bwar tal-prateriji tal-ħaxix, il-badlands, u l-artijiet bil-qoton tul ix-xmara. L-ekosistema tal-park hija mdawra minn prateriji iżda hija unika. F'inżul ix-[[xemx]] spiss jinġabru bosta kojote u jinstemgħu l-għajtiet tal-isqra. Fil-park wieħed jista' jara wkoll fniek, ċriev u għażżiela; barra minn hekk, hemm ukoll diversi speċijiet ta' [[Serp|sriep]] fosthom is-serp tal-prateriji, is-serp ta' ġenbu aħmar u s-serp barri. Il-gurlini u l-wiżż tal-Kanada huma fost il-165 speċi ta' [[Għasfur|għasafar]] li wieħed jista' jara fir-rebbiegħa u fis-sajf. Uħud mill-iżjed speċijiet ta' kaktus fit-Tramuntana, inkluż l-''Opuntia'' (il-bajtar tax-xewk) u l-''Pediocactus'' jistgħu jiġu osservati bil-fjuri tagħhom lejn l-aħħar ta' Ġunju. === Ġeoloġija === Is-sedimenti esposti fil-badlands tal-Park Provinċjali tad-Dinosawri ffurmaw tul perjodu ta' madwar 1.5 miljun sena matul l-istadju Kampanjan tal-epoka tal-Kretaċju Aħħari, u jagħmlu parti minn tliet formazzjonijiet ġeoloġiċi differenti. Il-parti ta' fuq tal-Formazzjoni Terrestri ta' Oldman, li tinsab fil-bażi tas-sekwenza, hija l-eqdem. Fuqha hemm sezzjoni sħiħa tal-Formazzjoni Terrestri tal-Park Provinċjali tad-Dinosawri, u fuqha mbagħad hemm il-bażi tal-Formazzjoni Marittima ta' Bearpaw. Il-Formazzjoni Terrestri tal-Park Provinċjali tad-Dinosawri, li fih il-biċċa l-kbira tal-iskeletri artikolati tad-dinosawri, iffurmat bejn 76.5 u 74.8 miljun sena ilu. Ġiet depożitata fl-ambjenti tal-pjanura tal-għargħar u tal-pjanura kostali mill-fluss tas-sistemi tax-xmajjar lejn il-Lvant u x-Xlokk lejn il-Mogħdija tal-Baħar Intern tal-Punent.<ref>Currie, P.J. u Koppelhus, E.B. (eds). 2005. Dinosaur Provincial Park: A Spectacular Ancient Ecosystem Revealed. Indiana University Press: Bloomington and Indianapolis, p. 648.</ref> === Paleontoloġija === [[File:Chasmosaurus_belli_RTM_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Chasmosaurus_belli_RTM_01.jpg|daqsminuri|''Chasmosaurus belli'', li nstab fil-park, għall-wiri fil-Mużew Irjali tal-Paleontoloġija ta' Tyrell.]] Il-Park Provinċjali tad-Dinosawri jippreserva diversità tassew kbira u straordinarja ta' vertebrati tal-ilma ħelu. Fost il-ħut hemm il-klieb il-baħar, ir-rajja (fosthom il-''Myledaphus''), iċ-ċafċiefa, l-''Amia'', l-imsella u t-teleosti. L-anfibji jinkludi ż-żrinġijiet, is-salamandri u l-albanerpretontidi estinti. Ir-rettili jinkludu l-gremxul (bħall-varan il-kbir ''Palaeosaniwa''), firxa wiesgħa ta' fkieren tal-ilma baħar, kukkudrilli u ċ-''Champsosaurus'' wikkiel il-ħut. Fossili ta' [[Mammiferu|mammiferi]] mill-park huma relattivament rari u jikkonsistu minn xi snien iżolati, frammenti ta' xedaq bis-snien, u frammenti tas-snien ta' annimali żgħar daqs il-ġrieden u l-bugeddum. Dawn jinkludu r-rappreżentanti tal-mammiferi plaċentali, marsupjali u multituberkulati. Fost il-fossili ta' pjanti mill-park u mill-madwar instabu friegħi tal-felċi; weraq u zkuk ta' koniferi tassodjaċi u kupressaċi; u weraq tal-''Ginkgo'', ''Cercidiphyllum'', ''Platanus'', pjanta akkwatika qisha l-''Pistia'', u oħrajn.<ref>Koppelhus, E.B. 2005. Paleobotany. In: Currie, P.J. u Koppelhus, E.B. (eds), Dinosaur Provincial Park: A Spectacular Ancient Ecosystem Revealed. Indiana University Press: Bloomington u Indianapolis, pp. 131-138.</ref> Ġabra rikka ta' fossili ta' trab dakkari u spori ġiet deskritta wkoll.<ref>Braman, D.R. u Koppelhus, E.B. 2005. Campanian palynomorphs. In: Currie, P.J. u Koppelhus, E.B. (eds), Dinosaur Provincial Park: A Spectacular Ancient Ecosystem Revealed. Indiana University Press: Bloomington and Indianapolis, pp. 101-130.</ref> [[File:Dinosaur_provincial_Park.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dinosaur_provincial_Park.jpg|lemin|daqsminuri|250x250px|Il-pajsaġġ qrib id-daħla tal-park.]] Fil-park instabet diversità kbira ta' dinosawri. Dawn jinkludu: '''''Ceratopsia''''' * ''Leptoceratops'' sp. * ''Centrosaurus apertus'' * ''Coronosaurus brinkmani'' * ''Styracosaurus albertensis'' * ''Pachyrhinosaurus'' * ''Chasmosaurus belli'', ''C. russelli'' * ''Vagaceratops irvinensis'' '''''Hadrosauridae''''' * ''Corythosaurus casuarius'' * ''Gryposaurus notabilis'', ''G. incurvimanus'' * ''Lambeosaurus lambei'', ''L. magnicristatus'' * ''Prosaurolophus maximus'' * ''Parasaurolophus walkeri'' '''''Ankylosauria''''' * ''Panoplosaurus'' * ''Edmontonia'' * ''Euoplocephalus tutus'' '''''Hypsilophodontidae''''' * ''Orodromeus'' '''''Pachycephalosauria''''' * ''Stegoceras'' '''''Tyrannosauridae''''' * ''Daspletosaurus torosus'' * ''Gorgosaurus libratus'' '''''Ornithomimidae''''' * ''Ornithomimus'' * ''Struthiomimus'' * ''Rativates'' * new ornithomimid species A '''''Caenagnathidae''''' * ''Chirostenotes pergracilis'' * ''Chirostenotes elegans'' * ''Chirostenotes collinsi'' '''''Paraves''''' * ''Dromaeosaurus albertensis'' * ''Saurornitholestes'' * ''Hesperonychus elizabethae'' * Speċi A ġdida ta' dromeosawru * Speċi B ġdida ta' dromeosawru * ''Troodon'' * Speċi A ġdida ta' troodontid '''Klassifikazzjoni Mhux Ċerta''' * ''Ricardoestesia gilmorei''. Għasafar bħall-''Hesperornithiformes'' kienu preżenti, kif ukoll ''Pterosauria'' ġganteski relatati mal-''Quetzalcoatlus''. Mal-art instabu wkoll fossili ta' mammiferi Stagodontiċi marsupjali, plaċentali u multituberkulati. === Sit ta' wirt ġeoloġiku tal-IUGS === Bħala "lokalità dinjija bl-ikbar abbundanza u diversità ta' dinosawri, b'iktar minn 166 unità tassonomika ta' vertebrati, inkluż 51 speċi ta' dinosawri li ma jtirux", l-Unjoni Internazzjonali tax-Xjenzi Ġeoloġiċi (IUGS) inkludiet il-Park Provinċjali tad-Dinosawri fil-lista tagħha ta' 100 Sit ta' Wirt Ġeoloġiku madwar id-dinja, li ġiet ippubblikata f'Ottubru 2022. L-organizzazzjoni tiddefinixxi Sit ta' Wirt Ġeoloġiku tal-IUGS bħala "post ewlieni b'elementi ġeoloġiċi u/jew bi proċessi ta' rilevanza xjentifika internazzjonali, li jintuża bħala referenza, u/jew li ta kontribut sostanzjali għall-iżvilupp tax-xjenzi ġeoloġiċi tul l-istorja".<ref>{{Ċita web|url=https://iugs-geoheritage.org/videos-pdfs/iugs_first_100_book_v2.pdf|titlu=The First 100 IUGS Geological Heritage Sites|data-aċċess=2024-06-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221027114156/https://iugs-geoheritage.org/videos-pdfs/iugs_first_100_book_v2.pdf|arkivju-data=2022-10-27|url-status=dead}}</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Il-Park Provinċjali tad-Dinosawri ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1979.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (vii)''' "Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali"; u l-'''kriterju (viii)''' "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta stadji importanti tal-istorja tad-dinja, inkluż it-trapass tal-ħajja, il-proċessi ġeoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-iżvilupp tat-tipi differenti ta' art, jew il-karatteristiċi ġeomorfiċi jew fiżjografiċi sinifikanti".<ref name=":0" /> == Gallerija == <gallery> File:Dinosaur_Provincial_Park_001.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dinosaur_Provincial_Park_001.jpg|Dinosaur Provincial Park File:Dinosaur_Provincial_Park_02.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dinosaur_Provincial_Park_02.jpg|Dinosaur Provincial Park File:Dinosaur_Provincial_Park_03.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dinosaur_Provincial_Park_03.jpg|Dinosaur Provincial Park File:Dinosaur_Provincial_Park_04.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dinosaur_Provincial_Park_04.jpg|Dinosaur Provincial Park File:Dinosaur_Provincial_Park_05.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dinosaur_Provincial_Park_05.jpg|Dinosaur Provincial Park File:Dinosaur_Provincial_Park_06.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dinosaur_Provincial_Park_06.jpg|Dinosaur Provincial Park File:Dinosaur_Provincial_Park_07.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dinosaur_Provincial_Park_07.jpg|Dinosaur Provincial Park File:Dinosaur_Provincial_Park_08.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dinosaur_Provincial_Park_08.jpg|Dinosaur Provincial Park File:Dinosaur_Provincial_Park_09.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dinosaur_Provincial_Park_09.jpg|Dinosaur Provincial Park File:Dinosaur_Provincial_Park_10.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dinosaur_Provincial_Park_10.jpg|Dinosaur Provincial Park File:Dinosaur_Provincial_Park_11.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dinosaur_Provincial_Park_11.jpg|Dinosaur Provincial Park File:Dinosaur_Provincial_Park_12.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dinosaur_Provincial_Park_12.jpg|Dinosaur Provincial Park File:Dinosaur_Provincial_Park_13.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dinosaur_Provincial_Park_13.jpg|Dinosaur Provincial Park File:Dinosaur_Provincial_Park_14.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dinosaur_Provincial_Park_14.jpg|Dinosaur Provincial Park File:Dinosaur_Provincial_Park_15.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dinosaur_Provincial_Park_15.jpg|Dinosaur Provincial Park File:Dinosaur_Provincial_Park_16.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dinosaur_Provincial_Park_16.jpg|Dinosaur Provincial Park File:Dinosaur_Provincial_Park_17.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dinosaur_Provincial_Park_17.jpg|Dinosaur Provincial Park File:Dinosaur_Provincial_Park_18.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dinosaur_Provincial_Park_18.jpg|Dinosaur Provincial Park File:Dinosaur_Provincial_Park_19.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dinosaur_Provincial_Park_19.jpg|Dinosaur Provincial Park File:Dinosaur_Provincial_Park_20.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dinosaur_Provincial_Park_20.jpg|Dinosaur Provincial Park File:Dinosaur_Provincial_Park_21.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dinosaur_Provincial_Park_21.jpg|Dinosaur Provincial Park File:Dinosaur_Provincial_Park_22.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dinosaur_Provincial_Park_22.jpg|Dinosaur Provincial Park File:Dinosaur_Provincial_Park_23.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dinosaur_Provincial_Park_23.jpg|Dinosaur Provincial Park </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]] [[Kategorija:Kanada]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] 4roaxkbsowa860o60k9184jibsoh1ih 0 32333 332093 314601 2026-09-17T05:25:02Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332093 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Western Brook Pond Newfoundland Canada DSC 6405.jpg|daqsminuri|L-Għadira ta' Western Brook fil-Park Nazzjonali ta' Gros Morne.]] Il-'''Park Nazzjonali ta' Gros Morne''' huwa park nazzjonali u [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fil-[[Kanada]] li jinsab mal-kosta tal-Punent ta' [[Newfoundland]]. B'erja totali ta' 1,805 km² (697 mil kwadru), dan huwa t-tieni l-ikbar park nazzjonali fil-Kanada [[Oċean Atlantiku|Atlantika]] wara l-[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Torngat]], li għandu erja ta' 9,700 km² (3,700 mil kwadru). Il-park ingħata isem it-tieli l-ogħla quċċata fost il-muntanji ta' Newfoundland (b'għoli ta' 806 [[metru]] jew 2,644 pied) li tinsab fi ħdan il-park. Bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] l-isem ifisser "muntanja kbira waħedha" jew iktar litteralment "dieqa kbira". Il-quċċata ta' Gros Morne tagħmel parti mill-muntanji ta' Long Range, katina muntanjuża mbiegħda tal-muntanji ta' Appalachia, estiżi tul il-kosta tal-Punent tal-gżira. Il-quċċata hija l-fdalijiet mikula ta' katina muntanjuża li ffurmat 1.2 biljun sena ilu. Fl-1987, il-park tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO peress li "huwa eżempju rari tal-proċess taċ-ċaqliq tal-blat kontinentali, fejn il-qoxra fil-fond tal-oċean u l-blat tal-mant tad-[[Id-Dinja|Dinja]] ġew esposti".<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/419/|titlu=Gros Morne National Park|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2024-06-20}}</ref> Ir-Riżerva ta' Gros Morne ġiet stabbilita fl-1973 u saret park nazzjonali fl-1 ta' Ottubru 2005. Il-park kien is-suġġett ta' film qasir tan-''National Parks Project'' tal-2011. == [[Ġeoloġija]] == [[File:NLW_GrosMorne4_tango7174.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:NLW_GrosMorne4_tango7174.jpg|lemin|daqsminuri|It-Tablelands fil-Park Nazzjonali ta' Gros Morne.]] Il-formazzjonijiet ġeoloġiċi tal-blat tal-park, li saru famużi bis-saħħa ta' [[Robert Stevens]] u [[Harold Williams]], jinkludu l-qoxra oċeanika u l-blat tal-mant tad-Dinja esposti mill-proċess ta' obduzzjoni tal-plakek tettoniċi, kif ukoll il-blat sedimentarju li fforma matul il-perjodu Ordoviċjan, il-granit Pre-Kambrijan u l-blat igneu Paleożojku.<ref>{{Ċita web|url=http://gac.esd.mun.ca/nl/pdf/Field%20Guide%202003.pdf|titlu=A guide to the geology of the park and adjacent areas|data-aċċess=2024-06-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160304022940/http://gac.esd.mun.ca/nl/pdf/Field%20Guide%202003.pdf|arkivju-data=2016-03-04|url-status=dead}}</ref> Is-Sezzjoni u l-Punt tal-Konfini tal-Istratotipi Globali (GSSP) tal-istadju Tremadoċjan u tas-sistema Ordoviċjana kollha huma definiti fis-sezzjoni ta' Green Point fi ħdan il-park.<ref>Cooper, Roger; Nowlan, Godfrey; Williams, S. H. (Marzu 2001). "Global Stratotype Section and Point for base of the Ordovician System". ''Episodes''. '''24''' (1): 19–28.</ref> Il-park jinsab fil-[[Peniżola]] l-Kbira tat-Tramuntana fil-Punent ta' Newfoundland. Din il-peniżola ġieli tissejjaħ bħala ż-Żona ta' Humber jew Mijoġeoklin, u l-artijiet għoljin tagħha fihom l-ikbar għoljiet bażi esterni tal-Oroġenija ta' Grenville fl-Oroġen ta' Appalachia. Dawn l-għoljiet bażi Pre-Kambrijani huma magħrufa bħala l-Kumpless (Bażi/Inlier) ta' Long Range, u jikkonsistu minn gneiss u granit tal-kwarz u tal-feldspar ta' 1,550 Ma sena ilu. Il-Muntanji ta' Gros Morne u ta' Big Level jinsabu f'dawn l-għoljiet bażi. Il-konfini tal-Punent ta' dawn l-għoljiet bażi (tul l-Għadira ta' Western Brook, id-Daħla ta' San Pawl, u n-Nofsinhar tal-Għadira ta' Portl Creek) tikkonsisti minn qasmiet tettoniċi propulsivi, fejn il-blat kristallin spiċċa fuq il-blat bil-karbonat tal-perjodu Kambrijan-Ordoviċjan u l-Allokton Paleożojku Inferjuri ta' Humber Arm. It-taħlita tal-blat ta' Rocky Harbour hija magħmula minn kollezzjoni Ordoviċjana Inferjuri–Nofsanija ta' greywacke, kwarzit, dolomit shale, chert, blokok tal-[[ġebla tal-ġir]] fi ħdan matriċi tax-shale [[iswed]], [[aħdar]] u [[aħmar]], tul ix-xatt mill-Għadira ta' West Brook sa Humber Arm (Bajja tal-Gżejjer). Il-parti tan-Nofsinhar tal-park, il-Muntanja ta' Table (Tablelands) u l-Muntanja ta' North Arm, jikkonsistu minn ofjoliti Kambrijani Superjuri u Ordoviċjani Inferjuri magħrufa bħala l-Kumpless tal-Bajja tal-Gżejjer, il-Kumpless ta' Little Post, u l-Formazzjoni ta' Old Man Cove. Finalment, l-għata polari tas-silġ tal-Plejstoċen kellha fluss radjali tul il-gżira, u żviluppat fjords bħal dak tal-Bajja ta' Bonne.<ref>Williams, Harold (1995). ''Geology of the Appalachian–Caledonian Orogen in Canada and Greenland, Geology of Canada, no. 6''. Canada: Geological Survey of Canada. pp. 5, 26, 50–54, 99–103, 690, 846, 849. ISBN <bdi>0-660-13134-X</bdi>.</ref> === Tablelands === It-Tablelands, li jinstabu bejn l-irħula ta' Trout River u ta' Woody Point fil-Lbiċ tal-Park Nazzjonali ta' Gros Morne, jidhru qishom deżert meta mqabbla mal-art tradizzjonali ta' Newfoundland. Dan minħabba l-blat ultramafiku – il-peridotit – li jiffurmaw it-Tablelands. Huwa maħsub li dawn oriġinaw fil-mant tad-Dinja u ġew olzati mill-fond waqt kolliżjoni tal-plakek tettoniċi diversi mijiet ta' miljuni ta' snin ilu. Il-peridotit ma fihx uħud min-nutrijenti tas-soltu li huma meħtieġa biex isostnu l-ħajja tal-pjanti u minflok għandu kwalità tossika, li tagħtih dik id-dehra qisha ta' deżert. Il-peridotit fih ħafna [[ħadid]], li jagħtih ukoll il-[[lewn]] fil-[[Kannella (kulur)|kannella]]. Taħt din iż-żona esposta għall-erożjoni, il-blat għandu lewn tassew ħadrani skur. == Ħamrija == Il-bosta assoċjazzjonijiet tal-ħamrija mmappjati fil-park jirriflettu l-varjetà wiesgħa tal-medda tal-blat. L-assoċjazzjoni tal-ħamrija ta' Silver Mountain, dominanti fil-Grigal, hija tip ta' ħamrija ramlija b'ħafna ġebel fiha u żviluppat fuq ir-raba' glaċjali ta' fuq il-granit, il-gneiss granitiku u x-xist. Blat simili jinstabu taħt l-assoċjazzjoni tad-Daħla ta' San Pawl iktar lejn il-Punent. Il-blat sedimentarju (inkluż xi tipi dolomitiċi tal-ġebla tal-ġir) fix-Xlokk isostni l-assoċjazzjoni ta' North Lake magħmula minn ħamrija ramlija bil-ġebel. Assoċjazzjoni ta' ħamrija l-iktar fil-baxx f'Cox's Cove tokkupa strixxa mhux kontinwa fuq ix-shale, il-lavanja, il-ġebla tal-ġir u l-ġebel ramli qrib il-kosta. Taħt il-medda kostali fit-Tramuntana tal-Bajja ta' Bonne fil-biċċa l-kbira jkun hemm l-assoċjazzjoni tal-pit ta' Gull's Marsh u l-assoċjazzjoni tal-grix ta' Sally's Cove, għajr għal żona ta' tafal (assoċjazzjoni ta' Wood's Island) madwar Rocky Harbour. Il-ħamrija infertili bil-ġebel tat-tablelands ultramafiċi fin-Nofsinhar tal-Bajja ta' Bonne tagħmel parti mill-assoċjazzjoni tas-Serpentine Range.<ref>{{Ċita web|url=http://sis.agr.gc.ca/cansis/publications/nf/nf11/intro.html|titlu=cansis publications nf nf11|data=2011-07-06|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-06-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110706181730/http://sis.agr.gc.ca/cansis/publications/nf/nf11/intro.html|arkivju-data=2011-07-06|url-status=dead}}</ref> == Fjord == L-Għadira ta' Western Brook hija fjord tal-ilma ħelu li tnaqqax mill-glaċieri matul l-iżjed era glaċjali reċenti bejn 25,000 u madwar 10,000 sena ilu. Ladarba l-glaċieri dabu, l-art, li kienet ġiet imbottata 'l isfel mill-piż tal-għata tas-silġ, irrikorriet u l-iżbokk lejn il-baħar inqata'. L-"għadira" dejqa u twila 16-il kilometru (9.9 mili) imbagħad imtliet bl-ilma ħelu. L-ilma fil-fjord huwa tassew safi u ġie assenjat l-aqwa klassifikazzjoni tal-purità disponibbli għall-korpi tal-ilma naturali. Il-Kaskati ta' Pissing Mare, l-ogħla kaskati fil-Lvant tal-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]]<ref>{{Ċita web|url=http://www.worldwaterfalldatabase.com/|titlu=World Waterfall Database|sit=www.worldwaterfalldatabase.com|lingwa=en|data-aċċess=2024-06-20}}</ref> u l-199 l-ogħla kaskati fid-Dinja, inixxu fl-Għadira ta' Western Brook.<ref>{{Ċita web|url=http://www.worldwaterfalldatabase.com/|titlu=World Waterfall Database|sit=www.worldwaterfalldatabase.com|lingwa=en|data-aċċess=2024-06-20}}</ref> Il-blat sedimentarju, uħud bil-ġebla tal-ġir, jinsabu taħt ix-xtut l-iktar fil-Punent tal-park. F'inħawi oħra, il-gneiss granitiku huwa dominanti. == Natura u organiżmi selvaġġi == [[File:Orignaux_-_Moose_3.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Orignaux_-_Moose_3.jpg|daqsminuri|L-alċi fil-park.]] L-iżjed [[annimal]] notevoli fil-park huwa l-alċi, bis-saħħa ta' popolazzjoni li tkattret wara li ddaħħlet f'Newfoundland għall-ħabta tal-1900. Organiżmi selvaġġi komuni oħra fil-park jinkludu l-volpi aħmar u l-volpi Artiku, ekotip ta' karibù (''R.t caribou''), l-ors iswed, il-[[liebru]] tal-borra, l-iskojjattlu aħmar, il-linċi, il-lontra tax-xmajjar u l-beavers. Il-foki huma komuni fid-Daħla ta' San Pawl, u ċ-ċetaċji (il-balenotteri żgħar, il-balieni tal-ġwienaħ kbar, il-balenotteri kbar imbaċċa, il-balieni suwed, l-orki, id-dniefel Atlantiċi ta' ġenbhom bojod u d-dniefel suwed) jistgħu jinstabu fl-inħawi speċjalment matul l-istaġun tal-kapelin fil-bidu tas-sajf. Bosta speċijiet ta' [[Għasfur|għasafar]] jgħixu fil-park, minn għasafar tax-xatt oċeaniku għal għasafar tal-foresti u tal-widien interni.<ref>{{Ċita web|url=http://www.pc.gc.ca/pn-np/nl/grosmorne/natcul/natcul3.aspx|titlu=Parks Canada - Gros Morne National Park - A Place Mammals Can Call Home|data=2014-08-21|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-06-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140821035644/http://www.pc.gc.ca/pn-np/nl/grosmorne/natcul/natcul3.aspx|arkivju-data=2014-08-21|url-status=dead}}</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == [[File:American_black_bear_Gros_Mornе_NFL.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:American_black_bear_Gros_Morn%D0%B5_NFL.jpg|lemin|daqsminuri|285x285px|L-ors iswed Amerikan fil-Park Nazzjonali ta' Gros Morne.]] Il-Park Nazzjonali ta' Gros Morne ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1987 kemm għall-istorja ġeoloġika kif ukoll għax-xenarju eċċezzjonali tiegħu. B'mod partikolari, il-ġeoloġija tal-park toħroġ fid-dieher il-kunċett taċ-ċaqliq tal-plakek tettoniċi, u xeħtet dawl importanti fuq l-[[evoluzzjoni]] ġeoloġika u l-proċessi tagħha.<ref name=":0" /> Fir-rigward tar-rwol ewlieni tal-park ta' dan il-kunċett fl-iżvilupp ta' fehim dwar iċ-ċaqliq tal-plakek, in-nuqqas ta' kontinwità ta' Mohorovičić fil-Park Nazzjonali ta' Gros Morne ġie inkluż mill-Unjoni Internazzjonali tax-Xjenzi Ġeoloġiċi (IUGS) fil-lista tagħha ta' 100 sit ta' wirt ġeoloġiku minn madwar id-dinja li ġiet ippubblikata f'Ottubru 2022.<ref>{{Ċita web|url=https://iugs-geoheritage.org/videos-pdfs/iugs_first_100_book_v2.pdf|titlu=The First 100 IUGS Geological Heritage Sites|sit=IUGS|data-aċċess=2024-06-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221027114156/https://iugs-geoheritage.org/videos-pdfs/iugs_first_100_book_v2.pdf|arkivju-data=2022-10-27|url-status=dead}}</ref> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (vii)''' "Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali"; u l-'''kriterju (viii)''' "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta stadji importanti tal-[[Storja|istorja]] tad-dinja, inkluż it-trapass tal-ħajja, il-proċessi ġeoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-iżvilupp tat-tipi differenti ta' art, jew il-karatteristiċi ġeomorfiċi jew fiżjografiċi sinifikanti".<ref name=":0" /> == Mogħdijiet għall-mixi == Il-mixi fil-mogħdijiet apposta huwa attività popolari fil-Park Nazzjonali ta' Gros Morne. Hemm madwar 20 mogħdija immarkati għall-mixi binhar, li jesploraw l-inħawi kostali u interni tal-park. Waħda mill-mogħdijiet iktar ibsin ta' jum fiha 16-il kilometru u hija proprju fuq il-muntanja ta' Gros Morne. Din il-mogħdija tissejjaħ ukoll il-Mogħdija ta' [[James Callaghan]] f'isem l-eks Prim Ministru [[Renju Unit|Brittaniku]], li żar il-park fl-1976, bħala rikonoxximent għall-isforzi tiegħu favur il-konservazzjoni. Inqalgħet kontroversja żgħira wara li Callaghan ma żarx il-mogħdija li ssemmiet għalih.<ref>{{Ċita web|url=http://www.pc.gc.ca/pn-np/nl/grosmorne/natcul/natcul2.aspx|titlu=Parks Canada - Gros Morne National Park - The Story in Stone|data=2015-10-05|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-06-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151005035219/http://www.pc.gc.ca/pn-np/nl/grosmorne/natcul/natcul2.aspx|arkivju-data=2015-10-05|url-status=dead}}</ref> Wieħed jista' jaċċessa wkoll in-naħa ta' ġewwa tal-park, speċjalment permezz tal-mogħdija tul il-muntanji ta' Long Range li ddum diversi jiem bejn l-Għadira ta' Western Brook u l-Muntanja ta' Gros Morne.<ref>{{Ċita web|url=https://www.thetimes.com/|titlu=The Times & The Sunday Times|data=2024-06-20|sit=www.thetimes.com|lingwa=en|data-aċċess=2024-06-20}}</ref> == Arti u kultura == Il-park jospita bosta festivals tal-[[L-Arti|arti]], inkluż il-Festival Teatrali ta' Gros Morne, il-Festival tal-Kittieba f'Woody Point, il-Festival Mużikali tas-Sajf ta' Gros Morne, u l-Festival tal-Mogħdijiet, tal-Ġrajjiet u tal-Melodiji.<ref>{{Ċita web|url=https://visitgrosmorne.com/festivals-events/|titlu=Festivals & Events – Visit Gros Morne|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-06-20}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Parks Nazzjonali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]] [[Kategorija:Kanada]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] 42z9sajgfwdlw139pf7af74luo3naur 0 32334 332096 331022 2026-09-17T06:03:41Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332096 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Ediacaran fossils Mistaken Point Newfoundland.jpg|daqsminuri|Fossili Edjakarani ta' Mistaken Point b'munita għat-tqabbil tad-daqs.]] Ir-'''Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point''' hija riżerva tan-natura selvaġġa u [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fit-tarf tax-Xlokk tal-[[Peniżola]] ta' Avalon tal-gżira ta' [[Newfoundland]] fil-provinċja [[Kanada|Kanadiża]] ta' Newfoundland u Labrador.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1497/|titlu=Mistaken Point|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2024-06-21}}</ref> Fir-riżerva hemm il-Formazzjoni ta' Mistaken Point, li fiha waħda mill-iżjed kollezzjonijiet ippreservati u b'diversità wiesgħa ta' fossili Pre-Kambrijani fid-[[Id-Dinja|dinja]]. Il-fossili Edjakarani skoperti fis-sit jikkostitwixxu l-eqdem fdalijiet ta' organiżmi multiċellulari fid-Dinja.<ref>{{Ċita web|url=http://www.env.gov.nl.ca/env/parks/wer/r_mpe/index.html|titlu=Wilderness and Ecological Reserves{{!}} Environment and Conservation|data=2016-12-21|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-06-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20121126025650/http://www.env.gov.nl.ca/env/parks/wer/r_mpe/index.html|arkivju-data=2012-11-26|url-status=bot: unknown}}</ref> == Pożizzjoni == Mistaken Point (46°37′32″N 53°09′41″W) huwa promontorju żgħir fil-Peniżola ta' Avalon. Storikament, Mistaken Point bi żball ġie konfuż kemm-il darba ma' Cape Race minħabba l-kundizzjonijiet tat-temp biċ-ċpar taż-żona. Il-baħrin li kienu jagħmlu dan l-iżball kienu jduru lejn it-Tramuntana, għaliex mingħalihom kienu jkunu laħqu l-Port ta' Cape Race, u minnufih kienu jispiċċaw jolqtu l-blat ippuntat jew xi sikka. == [[Storja]] == [[Stampa:Mistaken Point reconstruction.jpg|daqsminuri|Rikostruzzjoni tal-proċess tal-Formazzjoni ta' Mistaken Point.]] L-ewwel fossila li nstabet fl-inħawi, ta' ''Fractofusus misrai'', ġiet skoperta f'Ġunju 1967 minn [[Shiva Balak Misra]], student universitarju [[Indja|Indjan]] tal-Università ta' Memorial f'Newfoundland.<ref>{{Ċita aħbar|data=2007-09-18|titlu=Rare honour for Indian geologist|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7000829.stm|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-06-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.mistakenpointfauna.com/paper1.html|titlu=Mistaken Point Fauna|sit=www.mistakenpointfauna.com|data-aċċess=|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250223150405/http://mistakenpointfauna.com/paper1.html|arkivju-data=2025-02-23|url-status=dead}}</ref> F'nofs is-snin 80 tas-seklu 20, is-sit malajr ġie rikonoxxut bħala post importanti li x'aktarx li fih l-eqdem fossili metażojċi fl-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]], u l-iżjed fossili tal-baħar fond tal-qedem fid-dinja.<ref>{{Ċita web|url=http://geol.queensu.ca/people/narbonne/recent_pubs1.html|titlu=Geological Sciences @ Queen's University Faculty Listing - Guy Narbonne|data=2015-07-17|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-06-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20060615013145/http://geol.queensu.ca/people/narbonne/recent_pubs1.html|arkivju-data=2006-06-15|url-status=dead}}</ref> Żona estiża ta' ħames kilometri ta' kosta għall-ewwel ġiet stabbilita proviżorjament bħala riżerva mill-gvern provinċjali fl-1984, u mbagħad din ġiet iddeżinjata b'mod permanenti fl-1987. Iktar 'il quddiem, fl-2009, ġiet estiża wara li nstabu iktar fossili. == Sit ta' Wirt Dinji == Mistaken Point ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2016.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (viii)''' "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta stadji importanti tal-istorja tad-dinja, inkluż it-trapass tal-ħajja, il-proċessi [[Ġeoloġija|ġeoloġiċi]] kontinwi sinifikanti fl-iżvilupp tat-tipi differenti ta' art, jew il-karatteristiċi ġeomorfiċi jew fiżjografiċi sinifikanti".<ref name=":0" /> == Fossili == L-istudji wrew li l-bijota ta' Mistaken Point tirrappreżenta l-eqdem fossili Edjakarani magħrufa globalment, u dawn huma l-eqdem organiżmi kbar u arkitettonikament kumplessi fl-istorja tad-Dinja. Is-siti tal-fossili tul ix-xatt fi ħdan ir-riżerva tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-17 ta' Lulju 2016.<ref name=":0" /> === Terren Avalonjan === It-terren tal-fossili ta' Mistaken Point jissejjaħ it-terren Avalonjan l-istess bħal dak li jinstab fil-Punent tal-[[Ewropa]]. Ifforma fil-Kambrijan Bikri meta Pannotia nfirdet minn ma' Gondwana (issa l-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]], l-[[Afrika]], l-[[Antartika]] u l-[[Awstralja]]).<ref>COCKS, L. R. M.; MCKERROW, W. S.; VAN STAAL, C. R. (September 1997). "The margins of Avalonia". ''Geological Magazine''. '''134''' (5): 627–636.</ref> === Sit ta' Wirt Ġeoloġiku tal-IUGS === Bis-saħħa li Mistaken Point tqies bħala "l-aqwa eżempju fid-dinja ta' komunità ta' fossili Edjakarani fejn l-organiżmi kibru ferm u l-komunitajiet metażojċi tkattru", l-Unjoni Internazzjonali tax-[[Xjenzi soċjali|Xjenzi]] Ġeoloġiċi (IUGS) inkludiet is-"sit tal-fossili Edjakarani ta' Mistaken Point" fil-lista tagħha ta' 100 "sit ta' wirt ġeoloġiku" madwar id-dinja li ġiet ippubblikata f'Ottubru 2022. L-organizzazzjoni tiddefinixxi "Sit ta' Wirt Ġeoloġiku tal-IUGS" bħala "post ewlieni b'elementi ġeoloġiċi u/jew bi proċessi ta' rilevanza xjentifika internazzjonali, li jintuża bħala referenza, u/jew li jagħti kontribut sostanzjali għall-iżvilupp tax-xjenzi ġeoloġiċi matul l-istorja".<ref>{{Ċita web|url=https://iugs-geoheritage.org/videos-pdfs/iugs_first_100_book_v2.pdf|titlu=The First 100 IUGS Geological Heritage Sites|sit=IUGS|data-aċċess=2024-06-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221027114156/https://iugs-geoheritage.org/videos-pdfs/iugs_first_100_book_v2.pdf|arkivju-data=2022-10-27|url-status=dead}}</ref> == Fil-kultura == * Il-grupp [[Mużika|mużikali]] rock prolifiku Kanadiż ''The Tragically Hip'' inkludew referenza għal Mistaken Point fid-diska "Fly", ir-raba' diska tal-album tal-2006 tagħhom ''World Container''. L-istess diska tinkludi wkoll referenza għal Moonbeam, [[Ontario]]. * Ir-relitt tal-''RMS Titanic'' instab fl-1 ta' Settembru 1985, kemxejn iktar minn 600 kilometru (370 mil) minn Mistaken Point. == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]] [[Kategorija:Kanada]] [[Kategorija:Preistorja]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] 0j2b65t7y8k0zoag4dd9in6j7arq0so 0 32358 332087 314607 2026-09-17T02:46:46Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332087 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Joggins''' hija komunità rurali fil-Punent tal-Kontea ta' Cumberland, Nova Scotia, il-[[Kanada]]. Fis-7 ta' Lulju 2008, tul ta' 15-il kilometru tal-kosta li jikkostitwixxi l-Irdumijiet tal-Fossili ta' Joggins tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]].<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1285/|titlu=Joggins Fossil Cliffs|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2024-06-26}}</ref> == Storja == {| class="wikitable" |+Popolazzjonijiet storiċi !Sena !<abbr>Pop.</abbr> !<abbr>±%</abbr> |- !1901 |1,088 |—     |- !1911 |1,648 | +51.5% |- !1921 |1,732 | +5.1% |- !1931 |1,000 |−42.3% |} Iż-żona kienet magħrufa fost il-poplu Mi'kmaq bħala "Chegoggins", li tfisser post b'reċint kbir tal-ħut, u mbagħad l-isem ġie mmodifikat mill-insedjaturi Franċiżi u Ingliżi għal Joggins.<ref>{{Ċita web|url=http://www.gov.ns.ca/nsarm/virtual/places/page.asp?ID=317|titlu=Nova Scotia Archives - Place-Names and Places of Nova Scotia - Pages|data=2012-10-05|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-06-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20121005162227/http://www.gov.ns.ca/nsarm/virtual/places/page.asp?ID=317|arkivju-data=2012-10-05|url-status=dead}}</ref> Joggins tinsab fil-Baċir ta' Cumberland, sottobaċir tal-Bajja ta' Fundy, u għal żmien twil kienet stabbilita bħala żona tal-estrazzzjoni tal-faħam. Il-vini tal-faħam li huma esposti tul ix-xatt tal-Baċir ta' Cumberland kienu ilhom jiġu sfruttati mill-1686 mill-insedjaturi Akadjani lokali u mill-gwarniġjon Brittaniku f'Annapolis Royal fl-1715. [[File:Joggins_Cliffs,_Nova_Scotia.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Joggins_Cliffs,_Nova_Scotia.jpg|xellug|daqsminuri|Ritratt satellitari tan-naħa ta' fuq tal-Bajja ta' Fundy waqt il-marea baxxa, bl-irdumijiet tal-fossili ta' Joggins u l-komunità ta' Joggins fin-nofs u lejn il-lemin.]] L-ewwel minjiera kummerċjali ġiet stabbilita mill-Maġġur [[Henry Cope]] fl-1731, iżda nqerdet mill-poplu Mi'kmaq f'Novembru 1732. [[Samuel McCully]] fetaħ minjiera fl-1819 u l-biċċa l-kbira tal-produzzjoni tagħha kienet tiġi ttrasportata bil-baħar lejn Saint John, New Brunswick u lejn swieq oħra, iżda għalqet fl-1821 wara li ġew estratti inqas minn 600 tunnellata ta' faħam.<ref>FALCON-LANG, H.J. 2009. The earliest history of coal mining and grindstone quarrying at Joggins, Nova Scotia and its implications for the meaning of the place-name "Joggins". ''Atlantic Geology'' 45: 1-21.</ref> L-industrijalizzazzjoni fuq skala kbira waslet fil-Kontea ta' Cumberland permezz tal-Assoċjazzjoni Ġenerali tal-Estrazzjoni, li kellha l-jeddijiet fuq il-meded tal-faħam tal-inħawi. Il-produzzjoni bdiet f'Joggins fl-1847 u żdiedet wara l-kostruzzjoni tal-Linja Ferrovjarja Interkolonjali fis-snin 70 tas-seklu 19, kif ukoll wara l-ftuħ fl-1887 tal-Linja Ferrovjarja ta' Joggins, linja ferrovjarja ta' 12-il mil mill-minjieri f'Joggins sal-linja ferrovjarja interkolonjali prinċipali f'Maccan, minn naħa għall-oħra tax-xmara Hebert. Il-produzzjoni tal-minjieri antiki tal-faħam wasslet biex l-irdumijiet mal-baħar f'Joggins jittieklu bl-elementi. Permezz tad-dendrokronoloġija, saru tentattivi biex it-tagħmir tal-injam tal-foss jiġi datat u x'aktarx li jmur lura għall-aħħar tas-seklu 19, peress li l-biċċa l-kbira tat-tagħmir analizzat instab li jmur lura għas-snin 60 u 70 tas-seklu 19.<ref>QUANN, S., YOUNG, A., LAROQUE, C., FALCON-LANG, H.J. & GIBLING, M.R. 2010. Dendrochronologic dating of coal mine workings at the famous Joggins Fossil Cliffs of Nova Scotia, Canada. Atlantic Geology, 46, 185-194.</ref> Il-minjieri tal-faħam attiraw għadd kbir ta' ħaddiema, uħud minnhom saħansitra ta' 12-il sena biss. L-Akadjani li kienu jitkellmu bil-Franċiż irritornaw minn New Brunswick, u magħhom ingħaqdu immigranti [[Irlanda|Irlandiżi]] u [[Skozja|Skoċċiżi]]. Il-minjieri ta' Joggins kibru malajr u ħdejhom inbnew tliet knejjes, żewġ ċimiterji, lukanda, ċinema, post għall-iskejzjar, dipartiment tat-tifi tan-nar, ħanut tal-merċa, uffiċċju postali, stazzjon tal-ferrovija u skola. L-estrazzjoni tal-faħam tant kibret fl-importanza tagħha li l-komunità ġiet inkorporata bħala raħal fl-1919,<ref>''Prominent people of the Maritime Provinces''. Canadian Publicity Co., J. u A. McMillan, Pr. 1922. p. 36.</ref> u żammet dak l-istatus sal-1949, meta d-deklin tal-minjieri tal-faħam lokali rriżulta f'emigrazzjoni u deklin ekonomiku. Il-faħam estratt f'Joggins matul l-ewwel deċennji tas-seklu 20 primarjament alimenta żewġ impjanti tal-ġenerazzjoni tal-elettriku qrib Maccan, madankollu dawn l-impjanti saru antikwati sas-snin 50 tas-seklu 20 u ngħalqu ftit wara d-Diżastru tal-Estrazzjoni ta' Springhill fl-1958. Is-servizz ferrovjarju lejn il-komunità ġie abbandunat fil-bidu tas-snin 60 tas-seklu 20. Iż-żona ta' Joggins kienet magħrufa sew fis-seklu 19 u fil-bidu tas-seklu 20 minħabba l-barrieri tal-[[ġebla tal-ġir]] għall-moli, għall-produzzjoni tal-[[injam]], għas-sajd u għall-produzzjoni tal-prodotti tal-ħalib. Il-Bajja ta' Fundy għandha wkoll tradizzjoni rikka ta' bini tal-bastimenti. Fis-seklu 19 kienu jinbnew skuni kostali tal-injam max-xatt, li kienu jġorru l-faħam u l-moli tal-ġebel lejn l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Diversi djar iktar antiki fl-inħawi ta' Joggins għandhom lavur [[Artiġjan|artiġjanali]] sod, prattiku iżda mirqum li x'aktarx li kien isir mill-ħaddiema tal-bini tal-bastimenti. Bosta mix-xtut tul il-Bajja ta' Fundy għadhom mimlijin bis-saborra ta' ġebel mill-bwieq tal-bastimenti antiki. Illum il-ġurnata, apparti għat-turiżmu, iż-żona ta' Joggins hija magħrufa għall-kultivazzjoni kummerċjali tat-tut iżraq selvaġġ u għall-ipproċessar agrikolu tal-ikel. It-toroq u l-pontijiet li jagħtu għal Joggins ittejbu fis-snin 80 u 90 tas-seklu 20 u ż-żona saret popolari għat-turiżmu, għall-villeġġjaturi tas-sajf u għall-pensjonanti biex jirtiraw hemmhekk. Joggins hija destinazzjoni tul il-Mogħdija Turistika tal-Iżvilupp Ekonomiku u Rurali ta' Nova Scotia u ta' Glooscap, li hija mogħdija spettakolari li sserrep qalb l-irdumijiet għoljin u l-widien fondi tul il-Bajja ta' Fundy. Skont leġġenda tal-poplu Mi'kmaq, trasformatur mitiku magħruf bħala Glooscap, ħoloq lil Nova Scotia u kkontrolla l-mareat il-kbar bil-poteri maġiċi tiegħu. Il-Bajja ta' Fundy għandha l-ogħla mareat fid-[[Id-Dinja|dinja]]. Il-viżitaturi jistgħu jimxu fuq il-qiegħ tal-oċean meta l-marea tkun baxxa, jew imorru jaqdfu bil-kenuri meta l-marea tkun għolja. Il-mareat għoljin sawru pajsaġġ uniku b'bajjiet mhux mittiefsa, formazzjonijiet [[Ġeoloġija|ġeoloġiċi]] drammatiċi, irdumijiet mal-baħar, kaskati u foresti. Fl-inħawi ta' Joggins hemm diversità [[Ekoloġija|ekoloġika]] kbira u diversi organiżmi selvaġġi. Fost l-[[Annimal|annimali]] komuni hemm l-ajkli, l-arpi u l-alċi. Fil-ħarifa, din iż-żona hija popolari fost dawk li jħobbu josservaw l-[[Għasfur|għasafar]]; l-imraġ rikki, li ffurmaw oriġinarjament bis-saħħa tad-digi li bnew l-Akadjani fis-[[seklu 17]], jattiraw eluf ta' għasafar tal-passa. Joggins ilha magħrufa għall-fossili tagħha mill-bidu tas-seklu 19. Il-fossili jinstabu fil-vini esposti tal-faħam tat-tip ta' Pennsylvania fl-irdumijiet faċċata tax-xatt. Il-fossili jikkonsistu b'mod prinċipali minn felċi taż-żrieragħ, likopsidi, tetrapodi bikrin u organiżmi marittimi tal-perjodu Karboniferu Aħħari. Il-marea għolja ta' kuljum tiekol l-irdumijiet, u l-fossili fil-ġebel jaqgħu mill-faħam u jitħallew fuq ix-xatt meta l-marea terġa' lura. Instabu wkoll fossili fl-inħawi tax-xafts fondi tal-estrazzjoni u fil-kampjuni tat-tħaffir f'fond ta' mijiet ta' piedi 'l isfel. L-Irdumijiet tal-Fossili ta' Joggins huma fost l-iktar postijiet fid-dinja li faċli li wieħed isib fossili bikrin fil-faħam tat-tip ta' Pennsylvania. Fl-2008, l-Irdumijiet tal-Fossili ta' Joggins tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO bħala Sit ta' Wirt Dinji naturali.<ref name=":0" /> Iċ-Ċentru tal-Fossili ta' Joggins huwa [[mużew]] li nbena fuq l-irdumijiet tal-fossili u fih jintwerew diversi fossili. Għall-wiri hemm l-istorja ġeoloġika tal-Irdumijiet tal-Fossili ta' Joggins, l-istorja tal-iskoperta xjentifika f'Joggins, u kif l-estrazzjoni tal-faħam fl-inħawi affettwat il-komunità. Jiġu offruti wkoll żjarat interpretattivi tal-irdumijiet. Iċ-Ċentru tal-Fossili ta' Joggins jiftaħ b'mod staġonali.<ref>{{Ċita web|url=https://www.jogginsfossilcliffs.net/|titlu=Home · Joggins Fossil Cliffs, Nova Scotia, Canada (UNESCO World Heritage Site)|sit=www.jogginsfossilcliffs.net|data-aċċess=2024-06-26}}</ref> == Irdumijiet tal-Fossili ta' Joggins == [[File:Dawson_upright_fossil.gif|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dawson_upright_fossil.gif|xellug|daqsminuri|Fossila qisha ta' siġra wieqfa (ta' likopodjofit bħas-''Sigillaria'') ippreservata fl-irdumijiet tal-fossili ta' Joggins, Nova Scotia.]] Joggins hija famuża għall-ġabra kbira ta' fossili minn ekosistema ta' foresti tropikali ta' madwar 310 miljun sena ilu, li jmorru lura għall-Era tal-Faħam tat-tip ta' Pennsylvania ta' matul il-perjodu Karboniferu Aħħari.<ref>Sahney, S., Benton, M.J. & Falcon-Lang, H.J. (2010). "Rainforest collapse triggered Pennsylvanian tetrapod diversification in Euramerica" (PDF). ''Geology''. '''38''' (12): 1079–1082.</ref><ref>FALCON-LANG, H.J., GIBLING, M.R. & GREY, M. 2010. Classic localities explained 4: Joggins, Nova Scotia. Geology Today 26 (3): 108-114.</ref> Il-vini tal-faħam esposti fl-irdumijiet mal-baħar tal-perjodu Karboniferu, magħrufa bħala l-Irdumijiet tal-Fossili ta' Joggins, jissawru b'mod kontinwu u jkomplu jiġu esposti iktar bl-azzjoni tal-mareat fil-Baċir ta' Cumberland. Il-ġeologi ġew attirati lejn din il-lokalità fl-aħħar tas-snin 20 tas-seklu 19 meta [[Abraham Gesner]], [[Richard Brown]], [[Thomas Jackson]] u [[Francis Alger]] kollha għamlu osservazzjonijiet importanti.<ref>FALCON-LANG, H.J. 2006. A history of research at the Joggins Fossil Cliffs, the world's finest Pennsylvanian section. Proceedings of the Geologists' Association 117 (3) : 377-392.</ref> Ftit wara, grupp mill-Kulleġġ ta' Williams, Massachusetts sar l-ewwel grupp ta' studenti li studjaw l-Irdumijiet tal-Fossili ta' Joggins għal raġunijiet edukattivi fl-1835.<ref>FALCON-LANG, H.J. 2009. The 1835 Williams College expedition to Atlantic Canada: The first geological fieldtrip by a North American college. Atlantic Geology 45: 95–109.</ref> Madankollu, Joggins saret tassew famuża f'nofs is-seklu 19 wara ż-żjarat fl-1842 u fl-1852 ta' [[Charles Lyell]], il-fundatur tal-ġeoloġija moderna u l-awtur ta' ''Prinċipji tal-Ġeoloġija''. Fil-ktieb tiegħu ''Elementi tal-Ġeoloġija'' (1871), Lyell stqarr li l-vini esposti f'Joggins ta' blat u ta' fossili tal-Era tal-Faħam huma "l-ifjen eżempju fid-dinja".<ref>{{Ċita web|url=https://jogginsfossilcliffs.net/|titlu=Home · Joggins Fossil Cliffs, Nova Scotia, Canada (UNESCO World Heritage Site)|sit=jogginsfossilcliffs.net|data-aċċess=2024-06-26}}</ref> Il-ġabra ta' fossili f'Joggins issemmiet f'''Dwar l-Oriġini tal-[[Speċi|Ispeċijiet]]'' ta' [[Charles Darwin]], u kellha rwol importanti fid-Dibattitu l-Kbir ta' [[Oxford]] tal-1860 bejn l-Isqof [[Samuel Wilberforce]] u [[Thomas Huxley]]. Il-biċċa l-kbira tax-xogħol bikri ta' dokumentazzjoni tal-ġabra ta' fossili f'Joggins sar mill-ġeologu ta' Nova Scotia Sir [[William Dawson]] (1820–1899), li kellu relazzjoni personali u tax-xogħol mill-qrib mal-ħabib u l-mentor tiegħu Charles Lyell. Il-biċċa l-kbira tal-kollezzjoni ta' Dawson tinsab fil-Mużew ta' Redpath tal-Università ta' McGill. Ġeologi notevoli oħra tas-seklu 19 li ħadmu f'Joggins jinkludu lil Abraham Gesner, l-inventur tal-pitrolju, u [[William Logan]], li kejjel l-irdumijiet saff wara l-ieħor għall-Istħarriġ Ġeoloġiku tal-Kanada. [[File:Joggins_nova_scotia_fossil_2006.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Joggins_nova_scotia_fossil_2006.jpg|daqsminuri|Impronta ta' riżoma likofitika ffossilazzata msejħa ''Stigmaria'', li nstabet qrib l-irdumijiet ta' Joggins, Nova Scotia.]] Fl-1852 Lyell u Dawson għamlu skoperta famuża ta' fossili ta' tetrapodi f'siġra wieqfa f'Coal Mine Point. Investigazzjonijiet sussegwenti min-naħa ta' Dawson wasslu għall-iskoperta ta' waħda mill-iżjed fossili importanti fl-istorja tax-[[xjenza]], ''Hylonomus lyelli'', li huwa l-iżjed sawropsidu (rettilu) bikri magħruf fl-istorja tal-ħajja, iżda mhux l-eqdem amniota magħruf, il-grupp li jinkludi l-vertebrati kollha li kapaċi jirriproduċu barra mill-ilma. Fl-2002, ''Hylonomus lyelli'' ssemmiet bħala l-fossila provinċjali ta' Nova Scotia. Fossila vitali oħra ta' tetrapodu bikri nstabet hawnhekk, dik tal-iżjed sinapsidu bikri, ''Protoclepsydrops'', li effettivament għex qabel il-''Hylonomus''.<ref>Benton M.J. u Donoghue P.C.J. 2006. Palaeontological evidence to date the tree of life. ''Molecular biology and evolution''. 24(1): 26–53. p. 39.</ref> Organiżmi oħra li nstabu f'Joggins jinkludu membri tal-[[Familja (bijoloġija)|familja]] kalamitika, tal-lepidodendroni, tas-''Sigillaria'', tal-felċi, ta' diversi speċijiet ta' anfibji bikrin, ta' bosta speċijiet tal-ħut (inkluż l-evidenza tal-''coelacanths'') u ta' varjetà ta' speċijiet artropodi. Minbarra l-fossili individwali, l-Irdumijiet tal-Fossili ta' Joggins huma ta' interess peress li jirrappreżentaw żmien fl-istorja tad-Dinja meta Nova Scotia kienet miksija bil-foresti tropikali. Sejbiet kemxejn iktar reċenti tal-fossili jindikaw li dawn il-foresti tropikali għebu malajr, u skattaw avveniment ta' estinzjoni tal-massa, magħruf bħala l-Kollass tal-Foresti Tropikali tal-perjodu Karboniferu. L-impronti magħmula mill-artropodu ġgantesk ''Arthropleura'' huma ppreservati wkoll fl-Irdumijiet tal-Fossili ta' Joggins. Il-likopodjofit ''Sigillaria'' b'għamla qisha ta' siġra ġiet ippreservata fil-post f'Joggins. == Xogħol ġeoloġiku u paleontoloġiku reċenti == F'dawn l-aħħar żewġ deċennji kien hemm żieda fl-interess f'Joggins. Ix-xogħol ġeoloġiku reċenti ġie primarjament ikkoordinat minn [[Martin Gibling]], Professur tas-Sedimentoloġija fl-Università ta' Dalhousie.<ref>Falcon-Lang, H. J., 2006, ''A history of research at the Joggins Fossil Cliffs, the world's finest Pennsylvanian section,'' Proceedings of the Geologists' Association 117 (3) : 377-392.</ref> Xi kollezzjonisti dilettanti tal-fossili taw kontributi ewlenin ukoll għall-għarfien ġenerali. Pereżempju, [[Don Reid]], resident fit-tul ta' Joggins, ta l-kollezzjoni sħiħa tiegħu ta' fossili minn Joggins lill-Istitut tal-Fossili ta' Joggins. Bosta mill-eżemplari tiegħu jinsabu għall-wiri fiċ-Ċentru tal-Fossili ta' Joggins. Fl-2009, il-paleontologa [[Melissa Grey]] tqabbdet bħala l-ewwel [[kuratur]] xjentifiku tal-Istitut tal-Fossili ta' Joggins (bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]: ''Joggins Fossil Institute'' (JFI)). Dan l-istitut għadu jwettaq u jrawwem ir-riċerka fis-sit u jospita konferenzi u żjarat internazzjonali tal-paleontologi u tal-ġeologi. Il-JFI għandu wkoll Kumitat Konsultattiv Xjentifiku magħmul minn xjenzati mill-universitajiet marittimi u d-dipartiment tal-gvern. Dan huwa kumitat volontarju b'missjoni biex: jipprovdi konsulenza esperta u komprensiva u appoġġ lill-JFI rigward kwistjonijiet xjentifiċi dwar l-iżvilupp, il-konservazzjoni u l-ġestjoni tal-Irdumijiet tal-Fossili ta' Joggins, il-kontenut tal-programmi taċ-Ċentru tal-Fossili ta' Joggins, riċerka xjentifika rigward l-irdumijiet tal-fossili, u kwistjonijiet xjentifiċi mill-istatus tas-sit bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Il-Kumitat jassisti wkoll fir-rapportar dwar l-istatus tal-programmi ta' monitoraġġ u dwar l-istat ta' konservazzjoni tal-Irdumijiet tal-Fossili ta' Joggins. == Sit ta' Wirt Dinji == Fis-7 ta' Lulju 2008, tul ta' 15-il kilometru tal-kosta li jikkostitwixxi l-Irdumijiet tal-Fossili ta' Joggins ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (viii)''' "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta stadji importanti tal-istorja tad-dinja, inkluż it-trapass tal-ħajja, il-proċessi ġeoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-iżvilupp tat-tipi differenti ta' art, jew il-karatteristiċi ġeomorfiċi jew fiżjografiċi sinifikanti".<ref name=":0" /> == Sit ta' Wirt Ġeoloġiku tal-IUGS == Bħala "l-aqwa eżempju ta' foresti tropikali tal-Era tal-Faħam u tal-eqdem rettili magħrufa", l-Unjoni Internazzjonali tax-Xjenzi Ġeoloġiċi (IUGS) inkludiet l-Irdumijiet tal-Fossili fil-lista tagħha ta' 100 sit ta' wirt ġeoloġiku fid-dinja, li ġiet ippubblikata f'Ottubru 2022. L-organizzazzjoni tiddefinixxi sit ta' wirt ġeoloġiku tal-IUGS bħala "post ewlieni b'elementi ġeoloġiċi u/jew proċessi ta' rilevanza xjentifika internazzjonali, użat bħala referenza, u/jew ta' kontribut sostanzjali għall-iżvilupp tax-xjenzi ġeoloġiċi permezz tal-istorja".<ref>{{Ċita web|url=https://iugs-geoheritage.org/videos-pdfs/iugs_first_100_book_v2.pdf|titlu=The First 100 IUGS Geological Heritage Sites.|sit=IUGS|data-aċċess=2024-06-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221027114156/https://iugs-geoheritage.org/videos-pdfs/iugs_first_100_book_v2.pdf|arkivju-data=2022-10-27|url-status=dead}}</ref> == Gallerija == <gallery> File:Joggins-bark.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Joggins-bark.jpg|Sigillaria lycopod fossil, showing its bark impression (Canadian one dollar coin, 26.5mm for scale) File:Joggins-plant.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Joggins-plant.jpg|Calamites (horsetail) fossil File:Joggins-beach.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Joggins-beach.jpg|Beach, showing Carboniferous stratification </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]] [[Kategorija:Kanada]] [[Kategorija:Preistorja]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] cay84tmbvuc7j1ek13dv4cs4912pxc9 0 33753 332094 324297 2026-09-17T05:30:04Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332094 wikitext text/x-wiki Il-'''Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola''' jipproteġi l-ikbar roqgħa ta' foresta pluvjali ta' [[Sierra Leone]]. B'kollox ikopri 71,070 ettaru fil-Lvant tal-pajjiż u jifforma parti mill-Foresta tan-Naħa ta' Fuq tal-[[Ginea|Guinea]], hotspot tal-[[bijodiversità]] estiż mill-Guinea sat-[[Togo]]. == [[Storja]] == Il-foresta ġiet sfruttata b'mod kummerċjali fl-imgħoddi, b'iktar minn 20,000 ettaru ta' siġar maqtugħin għall-[[injam]] bejn is-snin 60 u 80 tas-seklu 20, u dan l-aħħar kienet taħt pressjoni għall-isfruttament tad-djamanti u tal-minerali tal-[[ħadid]] u kienet fil-mira ta' rapport reċenti ta' Global Witness. Mis-snin 90 tas-seklu 20, il-foresta kienet fil-mira ta' proġett ta' konservazzjoni biex il-foresta tiġi protetta fit-tul, filwaqt li jiġi żgurat l-involviment u t-titjib tal-għajxien tal-komunitajiet li jgħixu biswit il-foresta. Il-proġett huwa kollaborazzjoni bejn il-Gvern ta' Sierra Leone, is-Soċjetà tal-Konservazzjoni ta' Sierra Leone u s-Soċjetà Rjali għall-Protezzjoni tal-[[Għasfur|Għasafar]]. Xi ħaġa simili ġiet stabbilita wkoll fuq in-naħa l-oħra tal-fruntiera [[Liberja|Liberjana]] fil-Komunità Liberjana tal-Foresta ta' Gola, peress li ż-żewġ komunitajiet għandhom [[Kultura|kulturi]] u popli simili, kif ukoll l-istess speċijiet ta' pjanti u ta' [[Annimal|annimali]]. Il-Park Nazzjonali ta' Lofa-Mano ġie propost fil-Grigal tal-Liberja, biswit il-park. Il-Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola ġie ddikjarat mill-President [[Ernest Bai Koroma]] u ġie ppromulgat mill-Parlament ta' Sierra Leone f'Diċembru 2010.<ref>{{Ċita web|url=https://golarainforest.org/grnp-history|titlu=Our History|sit=Gola Rainforest National Park|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-07-25|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260201041751/https://golarainforest.org/grnp-history|arkivju-data=2026-02-01|url-status=dead}}</ref> Il-park jamalgama r-Riżerva tat-Tramuntana tal-Foresta ta' Gola, ir-Riżerva tal-Lvant tal-Foresta ta' Gola u r-Riżerva tal-Punent tal-Foresta ta' Gola, u huwa t-tieni park nazzjonali ta' Sierra Leone. Infetaħ uffiċjalment f'Diċembru 2011 f'ċerimonja organizzata mill-President Koroma. Fl-2025, il-park tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] bħala parti mill-Kumpless ta' Gola-[[Tiwai]].<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1746/|titlu=Gola-Tiwai Complex|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2025-07-25}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20250713-the-activist-who-fought-for-sierra-leone-s-first-world-heritage-site|titlu=The activist who fought for Sierra Leone's first World Heritage site|data=2025-07-13|sit=France 24|lingwa=en|data-aċċess=2025-07-25}}</ref> == [[Ambjent (bijoloġija)|Ambjent]] == [[File:Loxodontacyclotis.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Loxodontacyclotis.jpg|lemin|daqsminuri|Iljunfanti [[Afrika|Afrikani]] tal-foresti.]] L-istħarriġiet [[Bijoloġija|bijoloġiċi]] juru li l-foresta tospita iktar minn 330 [[speċi]] ta' għasafar,<ref>Allport, Gary; Ausden, Malcolm; Hayman, Peter; Robertson, Peter; Wood, Peter (1989). "The Birds of the Gola Forest and their Conservation". ''ICBP Study Report''. '''38'''. International Council for Bird Preservation, Cambridge, UK. doi:10.13140/rg.2.1.3994.9049.</ref> 14-il speċi minnhom mhedda,<ref>Allport, Gary (1991). "The status and conservation of threatened birds in the Upper Guinea forest". ''Bird Conservation International''. '''1''' (1): 53–74. doi:10.1017/S095927090000054X. ISSN 1474-0001.</ref> iżjed minn 650 speċi ta' friefet u 49 speċi ta' [[Mammiferu|mammiferi]], inkluż popolazzjoni ta' iktar minn 300 chimpanzee tal-Punent, ippopotami nani u popolazzjoni żgħira ta' [[Iljunfant|iljunfanti]] tal-foresti. Il-park ġie ddeżinjat bħala Żona Importanti għall-Għasafar minn BirdLife International minħabba li tappoġġa popolazzjonijiet sinifikanti ta' bosta speċijiet ta' għasafar.<ref>{{Ċita web|url=https://datazone.birdlife.org/site/factsheet/gola-forests|titlu=Gola Forests, Sierra Leone, Africa Factsheet|sit=BirdLife DataZone|lingwa=en|data-aċċess=2025-07-25}}</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Il-Kumpless ta' Gola-Tiwai ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2025.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ix)''' "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta proċessi [[Ekoloġija|ekoloġiċi]] u bijoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-[[evoluzzjoni]] u fl-iżvilupp ta' ekosistemi u ta' komunitajiet ta' pjanti u ta' annimali terrestri, tal-ilma ħelu, kostali u tal-baħar"; u l-'''kriterju (x)''' "Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-diversità bijoloġika, inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-[[xjenza]] jew tal-konservazzjoni".<ref name=":0" /> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]] [[Kategorija:Parks Nazzjonali]] [[Kategorija:Sierra Leone]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fi Sierra Leone]] cubupvj3v60dd9kb0n0xndbzfoyiq63 0 34067 332078 327002 2026-09-17T01:32:08Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332078 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}}{{Stub|saħħa}} {{L-ewwel bil-Malti}}'''Ferdinand Calleja''', magħruf ukoll bħala '''Ferdinandu Calleja''' (4 ta' Settembru 1905 - 1980) kien tabib u benefattur [[Mosta|Mosti]]. Huwa kien bin Lawrence u Margaret Calleja. Huwa kien miżżewweġ lis-spiżjara [[Evelyn Agius Calleja]]<ref>{{Ċita web|url=https://maltagenealogy.com/agius/|titlu=Agius|kunjom=Said-Vassallo|isem=Charles|data=2018-11-29|sit=Malta Genealogy|lingwa=en-AU|data-aċċess=2025-11-28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240811112631/https://maltagenealogy.com/agius/|arkivju-data=2024-08-11|url-status=dead}}</ref> (1923 - 2025) u flimkien kellhom tliet ibniet<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-july-8-2025.1112695|titlu=Announcements − July 8, 2025|kunjom=|isem=|data=2025-07-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2025-11-28}}</ref> u kienu jgħixu ġo [[Villa Grech Mifsud]] fi Triq il-Kungress Ewkaristiku fil-Mosta.<ref name=":0">[[Arkivji_Nazzjonali_ta'_Malta]], MFA01 Nru. 42229 (1948-05-11).</ref> Huwa serva bħala l-president tal-[[Banda Nicolò Isouard]] bejn l-1932 u l-1957, wara li telaq mill-kariga it-tabib [[Rużar Mizzi]].<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Vassallo|isem1=Louis|data=2005|sena=|titlu=Id-dar tal-Kantuniera : Villa Amadeo jew l-Għassa l-Qadima|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/108466|rivista=Festa Santa Marija Mosta|lingwa=mt|post=Mosta|pubblikatur=Soċjetà Filarmonika Nicolò Isouard|paġni=79-81,83}}</ref> Nhar il-11 ta' Mejju 1948, huwa kien applika għal passaport ġdid peress li kellu bżonn imur l-[[Italja]] biex jistudja.<ref name=":0" /> Bħala benefattur magħruf madwar ir-raħal, it-tabib jibqa' magħruf talli għen biex l-istatwa titolari ta' [[Santa Marija]] li tinsab fir-[[Rotunda tal-Mosta]] tkun tista' titlesta fil-ħin mill-iskulturi [[Manwel Buhagiar]] u [[Vincent Apap]].<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Borg|isem1=Joseph|data=1998|sena=|titlu=Min kienu l-protagonisti ta' meta nbidlet l-istatwa titolari u dawk li żejnuha tul is-snin|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/75357|rivista=Festa Santa Marija Mosta|lingwa=mt|post=Mosta|pubblikatur=Soċjetà Filarmonika Nicolo Isouard|paġni=31-34}}</ref> Triq residenzjali fil-Mosta, fl-inħawi ta' Tad-Dib, hija msemmija għalih. = Referenzi = {{Referenzi}} {{DEFAULTSORT:Calleja, Ferdinand}} [[Kategorija:Twieldu fl-1905]] [[Kategorija:Mietu fl-1980]] [[Kategorija:Nies mill-Mosta]] [[Kategorija:Tobba Maltin]] 271x0af33c1k094kdvh59fxrshfaran 0 34192 332075 330405 2026-09-17T00:52:59Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332075 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Dejan Davidovac''' (Zrenjanin, 17 ta’ Jannar 1995) huwa plejer [[Serbja|Serb]] tal-basketball. Jilgħab fil-pożizzjonijiet ta’ power forward u small forward, u bħalissa qed jilgħab ma’ Crvena zvezda Meridianbet.<ref>{{Ċita web|url=https://meridiansport.rs/kosarka/prikljucio-se-dejan-davidovac-drago-mi-je-da-sam-se-vratio/|titlu=Priključio se Dejan Davidovac: Drago mi je da sam se vratio|data=2025-08-28|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-03-31}}</ref> == Karriera fil-klabb == Davidovac beda l-karriera tiegħu fil-kategoriji żgħażagħ tal-Proleter minn Zrenjanin, fejn iddebutta wkoll mat-tim ewlieni fl-istaġun 2011/12. Fl-2012 mar Vršac, u minn staġun wara sar membru tat-tim ewlieni, fejn spikka fil-[[Serbja|Lega Serba]] tal-2014/15.<ref>{{Ċita aħbar|data=29 June 2023|titlu=Dejan Davidovac se vratio svojoj kući!|url=https://kkcrvenazvezda.rs/2023/06/29/dejan-davidovac-se-vratio-svojoj-kuci/|pubblikatur=kkcrvenazvezda.rs|data-aċċess=29 June 2023|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230711151350/https://kkcrvenazvezda.rs/2023/06/29/dejan-davidovac-se-vratio-svojoj-kuci/|arkivju-data=11 July 2023|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.kkvrsac.rs/index.php/vesti-klub/347-apic-i-davidovac-novi-igraci-crvene-zvezde-telekom|titlu=Apić i Davidovac novi igrači Crvene zvezde Telekom|data=27 March 2015|pubblikatur=KK Vršac Swisslion|lingwa=Serbian|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150402150333/http://www.kkvrsac.rs/index.php/vesti-klub/347-apic-i-davidovac-novi-igraci-crvene-zvezde-telekom|arkivju-data=2 April 2015}}</ref> Fl-2015 ffirma ma’ Crvena zvezda u ntbagħat fuq self għand FMP. Fl-2017 iffirma kuntratt fit-tul u sar parti mit-tim ewlieni, fejn qatta’ ħames staġuni u rebaħ diversi titli nazzjonali u reġjonali. F’Ġunju 2022 mar CSKA Moska, iżda sena wara, fit-29 ta’ Ġunju 2023, irritorna Crvena zvezda b’kuntratt ta’ tliet snin.<ref>{{Ċita aħbar|data=26 June 2022|titlu=Deki hvala i srećno!|url=https://kkcrvenazvezda.rs/2022/06/26/deki-hvala-i-srecno/|pubblikatur=kkcrvenazvezda.rs|data-aċċess=26 June 2022}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.aba-liga.com/news.php?id=38648|titlu=Zvezda complete 3 more transfers - Lazarević, Apić & Davidovac join the red & white crew|data=13 September 2017|pubblikatur=aba-liga.com|data-aċċess=5 August 2017}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi|2}} [[Kategorija:Twieldu fl-1995]] [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Basketball]] [[Kategorija:Nies Serbi]] sgc0rkoedlx9qewnbnmshi7967ekzym 0 34608 332098 331901 2026-09-17T06:34:30Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332098 wikitext text/x-wiki '''Sanae Takaichi''' (Bil-[[Lingwa Ġappuniż|Ġappuniż]] : '''高市 早苗'''), imwielda fis-7 ta 'Marzu, 1961 fil-Prefettura ta' Nara, hija statista Ġappuniża. Hija ilha [[Prim Ministru tal-Ġappun]] mill-21 ta’ Ottubru, 2025. {{Infobox bijografija}} Membru tal- Partit Demokratiku Liberali (LDP), li ilha tippresjedi minn dakinhar{{Data|octobre 2025}} Takaichi ilha tirrappreżenta l-Prefettura ta' Nara fil- Kamra tad-Deputati tal-Ġappun mill-1993, u nħatret f'diversi karigi f'diversi gvernijiet, fejn b'mod partikolari saret l-ewwel mara li kkontestat għall-kariga ta' Ministru tal-Intern u l-Komunikazzjonijiet . [[Politiku|Figura politika]] importanti, hija kienet kandidat għall-presidenza tal-LDP għall-ewwel darba fl-2021, fejn ġiet fit-tielet post, qabel ma saret l-ewwel mara li laħqet it-tieni rawnd fl- elezzjoni interna tal-2024, fejn din id-darba falliet kontra Shigeru Ishiba . Fl-aħħar rebħet l- elezzjoni fl-2025, u saret l-ewwel president mara tal-LDP u l-ewwel kap ta' gvern mara tal-Ġappun.{{Data|21 octobre 2025}}, wara diversi diffikultajiet biex tifforma koalizzjoni parlamentari. Hija tirbaħ l -elezzjonijiet parlamentari bikrija tal-2026 b'marġni wiesa'. Meqjusa konservattiva, saħansitra ultrakonservattiva, anke fi ħdan il-partit tagħha stess, Takaichi hija affiljata mal- grupp ta' influwenza reviżjonista Nippon Kaigi u hija sostenitriċi ferventi tal-eks Prim Ministru Shinzō Abe . Hija tikkritika l-apoloġiji tal -gvern Ġappuniż għad -delitti mwettqa mill-Ġappun matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], u hija favur li membri tal-gvern iżuru s- Santwarju Yasukuni, santwarju [[Xintù|Shinto]] meqjus minn xi wħud bħala wieħed mis-simboli militari tal-Ġappun, li hija żżur regolarment. Konservattiva wkoll fuq kwistjonijiet soċjali, hija ripetutament esprimiet l-oppożizzjoni tagħha għaż -żwieġ bejn persuni tal-istess sess kif ukoll għat-tentattivi biex tinbidel il-liġi Ġappuniża li tirrikjedi li koppji miżżewġin jaqsmu l-istess isem. == Bijografija == Sanae Takaichi twieldet fis-7 ta' Marzu 1961, fil-Prefettura ta' Nara. Imwielda minn ġenituri ta' riżorsi modesti—ommha kienet uffiċjal tal-pulizija f'Nara u missierha kien jaħdem f'fabbrika tal-karozzi—Takaichi kibret f'Nara, fejn attendiet ukoll l-iskola. Għalkemm ġiet aċċettata fl-universitajiet prestiġjużi ta' Waseda u Keio f'[[Tokjo]] wara li għaddiet mill-eżamijiet tad-dħul, il-ġenituri tagħha ma setgħux jaffordjaw li jibagħtuha tgħix hemm, minħabba l-ħtieġa li jħallsu għall-edukazzjoni ta' ħuha ż-żgħir. Għalhekk Takaichi rreġistrat fl-[[Università ta' Kobe]], università pubblika eqreb lejn Nara. Meqjusa bħala ribell waqt l-istudji tagħha, Takaichi żviluppat interess qawwi fil-muturi u l-mużika heavy metal<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/biography/Sanae-Takaichi|titlu=Sanae Takaichi {{!}} Prime Minister of Japan, Biography, & Career {{!}} Britannica|data=2026-09-03|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-03}}</ref>. F'April 1984, kompliet l-istudji tagħha fl-Istitut tal-Politika u l-Ġestjoni ta' Matsushita, li minnu ggradwat fl-1989. Fl-1987, qattgħet sena fuq skambju fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], fejn lestiet apprendistat bħala assistenta parlamentari flimkien mas-Senatur Demokratika Patricia Schroeder ta' Colorado. Wara l-istudji tagħha, Takaichi speċjalizzat f'karriera televiżiva, fejn saret preżentatriċi għal diversi programmi ta' varjetà u aħbarijiet fuq TV Asahi. Hemmhekk, ħadmet maġenb Renhō, il-president futur tal-[[Partit Demokratiku tal-Ġappun]], li kien ukoll preżentatriċi dak iż-żmien. Is-segmenti tagħha kienu kkaratterizzati mid-dehra punk qawwija tagħha u l-aċċent qawwi ta' Kansai. Malajr waqfet dmirijietha fix-xandir u saret professur tal-ekonomija f'università privata, l-[[Università ta' Kindai]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/biography/Sanae-Takaichi|titlu=Sanae Takaichi {{!}} Prime Minister of Japan, Biography, & Career {{!}} Britannica|data=2026-09-03|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-03}}</ref>. == Karriera elettorali == '''<big>Bidu fil-politika</big>''' Sanae Takaichi bdiet il-karriera politika tagħha fl-1992, fejn fittxet in-nominazzjoni tal-Partit Liberali Demokratiku għall-elezzjoni tal-Kamra tal-Kunsilliera ta’ dik l-istess sena. Għalkemm ma rnexxilhiex tikseb in-nominazzjoni, hija kkontestat bħala kandidat indipendenti fid-distrett fejn toqgħod, Nara, iżda ma ġietx eletta. Is-sena ta’ wara, fl-elezzjoni ġenerali tal-1993, hija reġgħet ikkontestat bħala indipendenti f’Nara u ġiet eletta, u ħadet postu fid-Dieta. Hija pparteċipat fit-twaqqif tal-[[Partit Liberali tal-Ġappun]] li kellu ħajja qasira fl-1994, li xolja inqas minn sitt xhur wara l-ħolqien tiegħu, u ngħaqad mal-partit Shinshintō f’Diċembru 1994, mal-formazzjoni tiegħu<ref>{{Ċita web|url=https://www.platinummediagroup.co.uk/dynamic/2026/01/big-story-sanae-takaichi/|titlu=Big Story: Sanae Takaichi - Platinum Media Group|data=2026-01-09|sit=www.platinummediagroup.co.uk|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-03|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260904075653/https://www.platinummediagroup.co.uk/dynamic/2026/01/big-story-sanae-takaichi/|arkivju-data=2026-09-04|url-status=dead}}</ref>. Hija kkontestat mill-ġdid fl-elezzjoni ġenerali Ġappuniża tal-1996, din id-darba fl-ewwel kostitwenza b’membru wieħed tal-Prefettura ta’ Nara, xorta taħt il-bandiera ta’ Shinshintō. Eletta għal darb’oħra, madankollu telqet mill-partit ftit xhur wara biss biex tingħaqad mal-LDP. Fl-1998, hija ngħaqdet mal-gvern ta’ Obuchi bħala Segretarju Parlamentari għall-Affarijiet Ekonomiċi, il-Kummerċ u l-Industrija. Waqt li kkontestat għall-elezzjoni mill-ġdid fl-elezzjoni ġenerali Ġappuniża tal-2000, hija mexxiet il-lista ta’ rappreżentanza proporzjonali tal-LDP fid-distrett elettorali ta’ Kinki u ġiet eletta mill-ġdid. Fl-2002, ingħaqdet mal-ewwel gvern ta’ Koizumi bħala Viċi Ministru għall-Affarijiet Ekonomiċi, il-Kummerċ u l-Industrija. Madankollu Takaichi tilfet is-siġġu tagħha fl-2003 meta reġgħet ikkontestat fl-Ewwel Distrett tal-Prefettura ta' Nara kontra l-kandidat tal-[[Partit Demokratiku tal-Ġappun]] Sumio Mabuchi. Għalkemm ma abbandunatx il-politika, kompliet il-karriera akkademika tagħha matul dan iż-żmien, fejn għallmet l-ekonomija fl-[[Università ta' Kindai]]. Fl-2005, matul l-elezzjoni ġenerali Ġappuniża, reġgħet ikkontestat fit-Tieni Distrett tal-Prefettura ta' Nara, għadha taħt il-bandiera tal-LDP, u rritornat fid-[[Diet tal-Ġappun]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.platinummediagroup.co.uk/dynamic/2026/01/big-story-sanae-takaichi/|titlu=Big Story: Sanae Takaichi - Platinum Media Group|data=2026-01-09|sit=www.platinummediagroup.co.uk|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-03|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260904075653/https://www.platinummediagroup.co.uk/dynamic/2026/01/big-story-sanae-takaichi/|arkivju-data=2026-09-04|url-status=dead}}</ref>. '''<big>Ministru fil-gvernijiet ta' Abe</big>''' Fl-2006, Sanae Takaichi serviet fl-ewwel gvern ta’ Shinzo Abe bħala Ministru tal-Istat għal Okinawa u t-Territorji tat-Tramuntana, Ministru tal-Istat għall-Politika tax-Xjenza u t-Teknoloġija, Ministru tal-Istat għall-Innovazzjoni, Ministru tal-Istat għar-Rata tat-Twelid u l-Ugwaljanza bejn is-Sessi, u Ministru tal-Istat għas-Sigurtà tal-Ikel. Kien ukoll matul dan iż-żmien li bdiet tokkupa karigi fl-organizzazzjoni interna tal-LDP, inkluż il-presidenza tal-kumitat dwar kwistjonijiet taż-żgħażagħ u l-kumitat dwar it-tessuti u l-moda. Aktar tard irritornat għall-pożizzjoni tagħha bħala Viċi Ministru tal-Ekonomija, il-Kummerċ u l-Industrija fl-amministrazzjonijiet ta’ Fukuda u Aso. Takaichi tilfet is-siġġu tagħha li tirrappreżenta t-Tieni Distrett ta’ Nara fl-elezzjoni ġenerali tal-2009 iżda żammet siġġu fid-Dieta grazzi għas-sistema ta’ rappreżentanza proporzjonali. Issa fl-oppożizzjoni, wara t-tlugħ fil-poter tal-[[Partit Demokratiku tal-Ġappun]], hija resqet aktar qrib Shinzo Abe. Hija reġgħet kisbet is-siġġu tagħha fl-elezzjonijiet leġiżlattivi Ġappuniżi tal-2012 u nħatret direttur tal-kabinett tal-istrateġija politika tal-LDP minn Abe dik l-istess sena. Fit-3 ta' Settembru 2014, Sanae Takaichi saret Ministru tal-Intern u l-Komunikazzjonijiet fit-tieni gvern ta' Shinzo Abe, u ħadet post Yoshitaka Shindo. Hija saret l-ewwel mara li kellha din il-kariga. Fl-elezzjoni ġenerali ta' dik l-istess sena, hija żammet is-siġġu tagħha b'vantaġġ sinifikanti fuq l-avversarju Demokratiku tagħha. Matul iż-żmien tagħha fil-ministeru, hija kienet responsabbli wkoll għar-ridistribuzzjoni tad-distretti elettorali tal-Ġappun. Fl-2017, hija saret l-aktar politikant li ilha sservi f'din il-kariga u ġiet suċċessa dik l-istess sena minn Seiko Noda. Hija żammet diversi karigi importanti fi ħdan l-LDP, fejn inħatret president tal-kumitat taċ-ċibersigurtà, u fil-Kamra tad-Deputati, fejn ippresediet il-Kumitat tar-Regoli tad-Dieta. Takaichi rritornat għal din il-kariga fl-2019 fir-raba' gvern ta' Abe. Matul dan il-perjodu, hija kienet partikolarment involuta fil-leġiżlazzjoni dwar il-ħlas tal-liċenzja tat-televiżjoni Ġappuniża, kif ukoll f'miżuri ta' appoġġ għall-industriji milquta mill-pandemija tal-Covid-19. Hija ma ġietx maħtura mill-ġdid fil-pożizzjoni tagħha fil-gvern ta' Suga fl-2020, u ħalliet diversi proġetti kontinwi tagħha f'idejn is-suċċessur tagħha, Ryōta Takeda. '''<big>Kandidatura għall-presidenza tal-LDP fl-2021</big>''' Fl-2021, Sanae Takaichi ddikjarat il-kandidatura tagħha biex tirnexxi lil Yoshihide Suga bħala president tal-Partit Demokratiku Liberali (LDP), anke qabel ma Suga ħabbar ir-riżenja tiegħu. Fil-ġlieda għall-poter kontra mexxejja oħra tal-partiti, hija bbenefikat b'mod notevoli mill-appoġġ tal-eks Prim Ministri Shinzo Abe u Yoshirō Mori, li magħhom kienet magħrufa li taqsam fehmiet politiċi simili. Fost figuri oħra tal-LDP, hija kienet appoġġjata b'mod notevoli minn Tomomi Inada, eks Ministru tad-Difiża, Eriko Yamatani, Yasutoshi Nishimura, u Satsuki Katayama. Il-politika ekonomika tagħha, imsejħa "Sanaenomics," kienet ibbażata fuq l-"Abenomics" ta' Abe, li kellha l-għan li tirrikostruzzjoni ekonomika, it-tnaqqis monetarju, u l-promozzjoni tat-tkabbir. Għalkemm ma rebħitx l-elezzjoni, li ntrebħet minn Fumio Kishida, hija sorpriżet lil ħafna billi qabżet l-aspettattivi tal-istħarriġ. Fl-2022, Takaichi nħatret fil-gvern ta' Kishida II bħala Ministru għas-Sigurtà Ekonomika. Dik l-istess sena, inħatret ukoll direttur tal-Fergħa tal-Prefettura ta' Nara tal-LDP, u b'hekk saret l-ewwel mara li kellha dik il-kariga<ref>{{Ċita web|url=https://www.platinummediagroup.co.uk/dynamic/2026/01/big-story-sanae-takaichi/|titlu=Big Story: Sanae Takaichi - Platinum Media Group|data=2026-01-09|sit=www.platinummediagroup.co.uk|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-03|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260904075653/https://www.platinummediagroup.co.uk/dynamic/2026/01/big-story-sanae-takaichi/|arkivju-data=2026-09-04|url-status=dead}}</ref>. '''<big>Kandidatura għall-presidenza tal-LDP fl-2024</big>''' F'Settembru 2024, wara r-riżenja ta' Fumio Kishida bħala president tal-LDP, Sanae Takaichi kkontestat għall-kariga ta' Prim Ministru tal-Ġappun. L-avversarji tagħha kienu jinkludu lil Yōko Kamikawa, Toshimitsu Motegi, Yoshimasa Hayashi, Shigeru Ishiba, u Shinjirō Koizumi. Il-kandidatura tagħha kienet appoġġjata minn, fost oħrajn, Haruko Arimura, Mio Sugita, u Hirofumi Nakasone. Din id-darba, hija ċċentrata l-kampanja tagħha fuq il-programm ekonomiku tagħha u l-ambizzjoni tagħha li tagħmel lill-[[Ġappun]] potenza ewlenija tal-Paċifiku, notevolment permezz ta' emendi għall-kostituzzjoni anti-militarista tal-[[Ġappun]]. Takaichi appoġġjat ukoll iż-żamma ta' preżenza militari tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] fir-reġjun. Għalkemm laħqet it-tieni rawnd tal-elezzjoni, wara li vvotat aħjar minn Shigeru Ishiba kemm fil-voti parlamentari kif ukoll f'dawk tal-membri tal-partit, hija tilfet it-tieni rawnd. F'din l-okkażjoni, hija saret il-mara li kienet l-eqreb li ssir [[Prim Ministru tal-Ġappun]]. Wara din l-elezzjoni, Takaichi ġiet offruta l-pożizzjoni prestiġjuża ta' President tal-Kunsill Ġenerali tal-LDP minn Ishiba, li hija rrifjutat. F'Novembru 2024, hija ħadet ir-riedni f'idejha l-presidenza ta' kumitat ġdid fi ħdan l-LDP, iddedikat għall-ġlieda kontra ċ-ċiberkriminalità. Dik l-istess sena, ġiet rieletta b'maġġoranza kbira fl-istat fejn twieldet, Nara, fl-elezzjonijiet ġenerali Ġappuniżi tal-2024, imsejħa wara li Shigeru Ishiba xolja d-[[Diet tal-Ġappun]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.platinummediagroup.co.uk/dynamic/2026/01/big-story-sanae-takaichi/|titlu=Big Story: Sanae Takaichi - Platinum Media Group|data=2026-01-09|sit=www.platinummediagroup.co.uk|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-03|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260904075653/https://www.platinummediagroup.co.uk/dynamic/2026/01/big-story-sanae-takaichi/|arkivju-data=2026-09-04|url-status=dead}}</ref>. '''<big>President tal-Partit Liberali Demokratiku</big>''' Wara li reġgħet ikkontestat għall-presidenza tal-Partit Liberali Demokratiku (LDP) wara t-telfa tiegħu fl-elezzjonijiet tal-Kamra tal-Kunsilliera u r-riżenja sussegwenti ta' Shigeru Ishiba fis-7 ta' Settembru 2025, Sanae Takaichi ffokat il-kampanja tagħha fuq il-limitazzjoni tal-immigrazzjoni dejjem tikber tal-Ġappun u wiegħdet ukoll li żżid ir-rappreżentanza tan-nisa fil-politika Ġappuniża. Fl-4 ta' Ottubru 2025, rebħet l-elezzjoni, u saret l-ewwel mara li mexxiet l-LDP. Imbagħad kienet meqjusa b'mod wiesa' bħala kandidat probabbli biex issir il-Prim Ministru li jmiss, minkejja l-fatt li l-LDP ma baqgħetx għandha maġġoranza fid-[[Dieta tal-Ġappun]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.jimin.jp/english/profile/profiles/202299.html|titlu=TAKAICHI Sanae {{!}} Liberal Democratic Party of Japan|sit=www.jimin.jp|data-aċċess=2026-09-03}}</ref>. '''<big>Prim Ministru tal-Ġappun</big>''' Fil-21 ta' Ottubru 2025, Sanae Takaichi ġiet eletta Prim Ministru mill-Kamra tad-Deputati, u ssegwiet lil Shigeru Ishiba. Wara li kisbet in-nomina fl-ewwel rawnd tal-votazzjoni, hi u l-kabinett tagħha mbagħad inħatru uffiċjalment mill-Imperatur Naruhito, u b'hekk saret l-ewwel mara li tmexxi l-Kabinett tal-Ġappun (il-fergħa eżekuttiva tal-gvern Ġappuniż). Din l-elezzjoni segwiet it-tkissir tal-ftehim ta' gvern ta' koalizzjoni bejn l-LDP u l-Komeito, fejn dan tal-aħħar qies ir-rispons ta' Takaichi għall-iskandlu tal-fondi mhux sodisfaċenti. Sussegwentement iffurmat gvern ġdid bl-appoġġ, iżda mhux bil-parteċipazzjoni, tal-partit konservattiv Ishin<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/sanae-takaichi-tinhatar-l-ewwel-prim-ministru-mara-tal-gappun/|titlu=Sanae Takaichi tinħatar l-ewwel Prim Ministru mara tal-Ġappun|data=2025-10-21|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-09-03}}</ref>. Fis-7 ta' Novembru 2025, hija ddikjarat quddiem il-parlament Ġappuniż li attakk fuq it-[[Tajwan]] kien jhedded is-sopravivenza tal-[[Ġappun]] u seta' jiġġustifika intervent militari. Din id-dikjarazzjoni qanqlet kriżi diplomatika maċ-[[Ċina]]<ref>{{Ċita web|url=https://japan.kantei.go.jp/101_kishida/cabinetlist2/daijin/takaichi_sanae_e.html|titlu=TAKAICHI Sanae (The Cabinet)|sit=Prime Minister's Office of Japan|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-03}}</ref>. Biex issaħħaħ il-leġittimità politika tagħha wara l-elezzjoni tagħha bħala Prim Ministru, u wara t-telfa tal-partit tagħha fl-elezzjonijiet tal-Kamra tal-Kunsilliera tal-2025, Takaichi ħabbret fid-19 ta' Jannar 2026, ix-xoljiment tal-Kamra tad-Deputati fit-23 ta' Jannar, u elezzjonijiet bikrija fit-8 ta' Frar. Hija wiegħdet, fost affarijiet oħra, li żżid l-infiq pubbliku biex tappoġġja l-poter tal-akkwist fid-dawl taż-żieda fl-inflazzjoni, issaħħaħ il-kapaċitajiet militari, u tissikka l-miżuri kontra l-immigrazzjoni. Il-partit tagħha rebaħ maġġoranza assoluta tas-siġġijiet (351 minn 465) fil-Kamra. Għalhekk, Sanae Takaichi ġiet rieletta Prim Ministru mill-Kamra tad-Deputati fit-18 ta' Frar 2026, u ffurmat it-tieni gvern tagħha. Hija tat diskors politiku lid-Dieta fl-20 ta' Frar, fejn iddenunzjat, fost affarijiet oħra, it-theddida miċ-[[Ċina]], il-[[Korea ta' Fuq]], u r-[[Russja]]. Ħames xhur wara li ħadet il-kariga, hija tgawdi minn madwar 40% opinjonijiet favorevoli, livell ogħla minn dawk ta' qabilha<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/sanae-takaichi-tinhatar-l-ewwel-prim-ministru-mara-tal-gappun/|titlu=Sanae Takaichi tinħatar l-ewwel Prim Ministru mara tal-Ġappun|data=2025-10-21|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-09-03}}</ref>. == Kontroversji == Fl-2014, Tomomi Inada, ministru fl-amministrazzjoni ta' Abe u wkoll meqjusa bħala konservattiva, u Takaichi ppożaw jitbissmu maġenb Kazunari Yamada, il-mexxej tal-Partit Nazzjonali Soċjalista tal-Ħaddiema tal-Ġappun, li faħħar lil Adolf Hitler u l-attakki tal-11 ta' Settembru 2001 fuq iċ-Ċentru tal-Kummerċ Dinji. Wara li r-ritratt ġie ppubblikat fil-gazzetti, Takaichi sostniet li ma kinitx taf l-identità tar-raġel. Membru tal-istaff tagħha insista li kien assistent ta' ġurnalist, u li "ma konniex nafu min kien dak iż-żmien, iżda talab ritratt." Dak l-istess sena, hija qanqlet ukoll kontroversja wara l-appoġġ pubbliku tagħha fil-gazzetti għal ktieb kontroversjali ppubblikat fl-1994 minn Yoshio Ogai, membru tal-LDP, li faħħar il-kapaċitajiet elettorali ta' [[Adolf Hitler]]<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=McCurry|isem=Justin|data=2014-09-09|titlu=Neo-Nazi photos pose headache for Shinzo Abe|url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/09/neo-nazi-photos-pose-headache-for-shinzo-abe|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-09-03}}</ref>. Fi Frar 2016, Takaichi qanqlet kontroversja billi qajmet il-possibbiltà li tiġi ordnata s-sospensjoni ta' xandiriet minn stazzjonijiet tar-radju li jiksru l-liġi li tiggarantixxi l-ġustizzja politika, u b'hekk ġibdet kritika qawwija mill-midja u l-partiti tal-oppożizzjoni<ref>{{Ċita web|url=https://www.jiji.com/jc/d4?p=jwm149-24takaichi-jpp04742232&d=d4_mm|titlu=女性大臣の系譜 写真特集：時事ドットコム|sit=時事ドットコム|lingwa=ja|data-aċċess=2026-09-03}}</ref>. Fl-2023, rappreżentant tal-oppożizzjoni akkuża lil Takaichi li, waqt li kien qed iservi bħala Ministru tal-Intern u l-Komunikazzjonijiet, għamel pressjoni fuq diversi mezzi tax-xandir li kienu jikkritikaw lill-LDP u lid-diversi gvernijiet ta’ Abe. Għalkemm hija ċaħdet dawn l-akkużi, u wiegħdet li tirriżenja jekk it-tnixxijiet jirriżultaw veri, aktar tard hija sostniet li l-passaġġi li jikkonċernawha kienu vfabbrikati u ċaħdet kwalunkwe involviment<ref>{{Ċita web|url=https://english.kyodonews.net/articles/-/39776|titlu=Japan minister vows to quit if document on broadcasters proven real|data=2023-03-03|sit=Japan Wire by Kyodo News|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-03}}</ref>. == Privatezza == Takaichi hija miżżewġa lil Taku Yamamoto, li huwa wkoll membru parlamentari għall-Partit Demokratiku Liberali (LDP). Il-koppja ltaqgħu fl-2003 u żżewġu fl-2004. Takaichi u Yamamoto ddivorzjaw fl-2017 minħabba differenzi politiċi iżda baqgħu qrib xulxin, b'Yamamoto jappoġġjaha fl-elezzjonijiet interni kollha tal-LDP. Il-koppja rranġat ir-relazzjoni tagħha fl-2021, u Yamamoto biddel kunjomu għal Takaichi biex jallinja mal-fehmiet politiċi tagħha. Għalkemm Takaichi m'għandhiex tfal tagħha stess, hija nanna erba' darbiet permezz tat-tfal ta' żewġha. Minn meta żewġha sofra puplesija fi Frar 2025, ilu juża siġġu tar-roti. Sanae Takaichi ħadet ħsiebu minn dakinhar 'l hawn, inkluż matul iż-żmien tagħha bħala prim ministru<ref>{{Ċita web|url=https://www.dailyshincho.jp/article/2021/12151131/|titlu=高市早苗政調会長が「前夫・山本拓氏と再婚」と関係者が証言 総裁選がきっかけか（全文）|data=2021-12-15|sit=デイリー新潮|lingwa=ja|data-aċċess=2026-09-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.sponichi.co.jp/entertainment/news/2024/05/01/kiji/20240501s00041000308000c.html|titlu=高市早苗氏、桂由美さん追悼 43歳での“念願”結婚式でドレス着用「女性達の道を拓いてくださった」 - スポニチ Sponichi Annex 芸能|sit=スポニチ Sponichi Annex|lingwa=ja|data-aċċess=2026-09-03}}</ref>. Fan kbira tal-heavy metal, Takaichi tiddikjara lilha nnifisha fan tal-kantant Demon Kakka, li ltaqgħet miegħu diversi drabi matul iż-żmien tagħha bħala Ministru tal-Komunikazzjonijiet, u b'hekk sar il-figura ewlenija ta' liġi mmirata biex tippromwovi r-radju Ġappuniż. Hija stess iffurmat band tal-metal matul is-snin tal-università tagħha, fejn kienet id-drummer. Fil-fatt, ladarba saret Prim Ministru, organizzat duett tat-tnabar mal-President tal-Korea t'Isfel Lee Jae-myung, fejn kantaw kanzunetti popolari tal-[[K-pop]] ("Dynamite" u "Golden" ta' [[BTS]] mill-film mużikali animat tal-K-pop Demon Hunters), fil-marġni ta' summit bilaterali f'Nara fit-13 ta' Jannar 2026<ref>{{Ċita web|url=https://www.sankei.com/article/20210924-5NW3IFVXSFI23J27YP4CHYMRUI/|titlu=高市氏、デーモン閣下と面会「総裁選勝ったら〝人間の姿〟でご飯食べたい」|kunjom=産経新聞|data=2021-09-24|sit=産経新聞：産経ニュース|lingwa=ja|data-aċċess=2026-09-03}}</ref>. Takaichi hija fan devota tat-tim tal-baseball Hanshin Tigers, ibbażat f'[[Osaka]]. Tgawdi wkoll il-merkanzija ta' [[Hello Kitty]]. Hija magħrufa wkoll li tpejjep ħafna. Takaichi hija wkoll dilettant tal-karozzi u fan kbira tal-karozzi sportivi. Hija ilha ssuq [[Toyota]] Supra b'edizzjoni limitata għal 25 sena, li tieħu ħsiebha ħafna. Fiż-żgħożija tagħha, hija pparteċipat ukoll f'diversi tiġrijiet tal-muturi. Hija kellha rwol strumentali fit-twaqqif ta' klabb tal-muturi bipartisan fid-[[Diet tal-Ġappun]]. [[Stampa:The frontview of Toyota SUPRA 2.5GT TWIN turbo LIMITED mid-year 1991 that Sanae Takaichi used to drive.jpg|nofs|daqsminuri|[[Toyota]] Supra (edizzjoni limitata), mudell misjuq minn Sanae Takaichi.]] == Referenzi == 1vk80jb4w1087r5xc6hd24w6s8172sf 0 34618 332097 331960 2026-09-17T06:16:17Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332097 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Saint-Denis''' ( <small>pronunzja :</small> {{MSAPI|/sɛ̃.d(ə).ni/}} <small>tmiss ma</small> {{MSAPI|/sɛ̃.ni/}} tal- [[Pariġi|kapitali]], fid- dipartiment ta' Seine-Saint-Denis, li tagħha hija sottoprefettura, fir -reġjun ta [[Ile-de-France|' Île-de-France]]. Issir muniċipalità ġdida fi{{Data|1er janvier 2025}} billi tinkorpora l-muniċipalità ta' Pierrefitte-sur-Seine . Diġà l-aktar muniċipalità importanti fid-dipartiment qabel Montreuil, imbagħad issir l-aktar waħda popolata [[Ile-de-France|f'Île-de-France]] wara [[Pariġi]] . L-abitanti tagħha jissejħu ''Dionisjani'' u nisa ''Dionisjani'' . Post ta' passaġġ minn Pariġi għall-Ewropa ta' Fuq, Saint-Denis għandu parti mill-importanza tiegħu għall-figura tal-martri San Denis u sħabu, li kienu fl-oriġini tal-Abbazija ta' Saint-Denis. Aktar tard, kważi r- rejiet, ir-reġini u l-prinċpijiet kollha ta' Franza ġew midfuna f'Saint-Denis, u b'hekk taw destin storiku u żvilupp konsiderevoli lill- knisja tal-abbazija . Il-belt imbagħad esperjenzat it-tieni perjodu ta’ żvilupp konsiderevoli matul l-era industrijali u post-industrijali, b’tkabbir demografiku sinifikanti. Wara l-kriżi industrijali tas-snin sebgħin u tmenin, il-belt reġgħet irnexxielha tirkupra fis-settur tas-servizzi madwar l- Stade de France . Mill-2000 'l hawn, flimkien mal-muniċipalitajiet ġirien ta' Aubervilliers u Pantin, Saint-Denis irreġistra waħda mill-aktar rati qawwija ta' tkabbir demografiku fir- [[Ile-de-France|reġjun ta' Pariġi]] . == Ġeografija == Saint-Denis hija belt fis-subborgi tat-tramuntana ta' Pariġi, li tmiss mal-belt—speċifikament mat-18-il arrondissement, bil-konfini jibdew ħdejn il-Porte des Poissonniers u jkomplu sal-Porte de la Chapelle u l-Porte d'Aubervilliers—u kienet iċ-ċentru amministrattiv ta' arrondissement fid-dipartiment ta' [[Seine-Saint-Denis]] (93) mill-1993. Saint-Denis tinsab fil-Plaine de France. Il-parti tan-nofsinhar tal-belt, li tinsab bejn il-[[Kanal ta' Saint-Denis]] u [[Pariġi]], tikkostitwixxi l-Plaine Saint-Denis, li testendi wkoll f'[[Aubervilliers]] u [[Saint-Ouen-sur-Seine]]. Lejn it-tramuntana tinsab il-komun ta' qabel ta' Pierrefitte-sur-Seine, li kien muniċipalità kompletament indipendenti sal-31 ta' Diċembru 2024. == Storja == Matul l-istorja tiegħu, Saint-Denis kien assoċjat mill-qrib mad-dar rjali Franċiża. Minn Dagobert I (ċ. 603–639), kważi kull re Franċiż kien midfun fil-Bażilika. Madankollu, Saint-Denis huwa aktar antik minn hekk. Fit-2 seklu, kien hemm raħal Gallo-Ruman jismu Catolacus fil-post li jokkupa Saint-Denis illum. Saint Denis, l-ewwel isqof ta’ [[Pariġi]] u l-qaddis patrun ta’ Franza, ġie martrifjat madwar is-sena 250 AD u midfun fiċ-ċimiterju ta’ Catolacus. Il-qabar ta’ Denis malajr sar post ta’ qima. Madwar is-sena 475 AD, Sainte Geneviève kellha kappella żgħira mibnija fuq il-qabar ta’ Denis, li sa dak iż-żmien kien sar destinazzjoni popolari għall-pellegrini. Kienet din il-kappella li Dagobert I kien reġa’ bena u biddel f’monasteru rjali. Dagobert ta ħafna privileġġi lill-monasteru: l-indipendenza mill-isqof ta’ Pariġi, id-dritt li jorganizza suq, u, l-aktar importanti, kien midfun f’Saint-Denis; tradizzjoni li ġiet segwita minn kważi s-suċċessuri kollha tiegħu. Matul il-Medju Evu, minħabba l-privileġġi mogħtija minn Dagobert, Saint-Denis kibret u saret importanti ħafna. Negozjanti minn madwar l-[[Ewropa]] kollha (u tabilħaqq mill-Imperu [[Biżantini|Biżantin]]) kienu jiġu jżuru s-suq tagħha<ref>{{Ċita web|url=https://archeologie.culture.gouv.fr/saint-denis/fr/saint-denis|titlu=Saint Denis {{!}} Saint-Denis, une ville au Moyen Âge|sit=archeologie.culture.gouv.fr|data-aċċess=2026-09-06}}</ref>. Fl-1140, l-Abbati Suger, kunsillier tar-Re, ta aktar privileġġi liċ-ċittadini ta’ Saint-Denis. Huwa beda wkoll ix-xogħol tat-tkabbir tal-[[Bażilika ta’ Saint Denis]] li għadha teżisti llum, li spiss tiġi kkwotata bħala l-ewwel eżempju tal-Arkitettura Gotika bikrija. Il-knisja l-ġdida ġiet ikkonsagrata fl-1144<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Profanation des tombes de la basilique Saint-Denis|url=https://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Profanation_des_tombes_de_la_basilique_Saint-Denis&oldid=237320109|data-aċċess=2026-09-06|lingwa=fr|data=2026-06-24|iktar=Page Version ID: 237320109}}</ref>. Saint-Denis tneħħiet mill-popolazzjoni fil-Gwerra tal-Mitt Sena; mill-10,000 ċittadin tagħha, 3,000 biss baqgħu wara l-gwerra. Matul [[il-Gwerer tar-Reliġjon Franċiżi]], [[il-Battalja ta’ Saint-Denis]] ġiet miġġielda bejn il-Kattoliċi u l-Protestanti fl-10 ta’ Novembru 1567. Il-[[Protestantiżmu|Protestanti]] ġew megħluba, iżda l-kmandant Kattoliku [[Anne de Montmorency]] inqatlet. Fl-1590, il-belt ċediet lil [[Enriku IV]], li kkonverta għall-[[Kattoliċiżmu]] fl-1593 fl-[[abbazija ta’ Saint-Denis]]<ref>{{Ċita web|url=https://archeologie.culture.gouv.fr/saint-denis/fr/saint-denis|titlu=Saint Denis {{!}} Saint-Denis, une ville au Moyen Âge|sit=archeologie.culture.gouv.fr|data-aċċess=2026-09-06}}</ref>. Ir-Re [[Luwiġi XIV ta' Franza|Luwiġi XIV]] (1638-1715) beda diversi industriji f’Saint-Denis: imtieħen tal-insiġ u tal-għażil u ħwienet taż-żebgħa. Is-suċċessur tiegħu, [[Luwiġi XV ta’ Franza|Luwiġi XV]] (1710-1774), li bintu kienet soru fil-kunvent Karmelitan, ħa interess qawwi fil-belt: żied kappella mal-kunvent u rrinova wkoll il-bini tal-abbazija rjali<ref>{{Ċita web|url=https://www.histoire-et-civilisations.com/thematiques/moyen-age/saint-denis-les-rois-de-france-reposent-en-banlieue-dans-le-93-90427.php|titlu=Saint-Denis : les rois de France reposent en banlieue dans le 93|data=2023-09-19CEST16:13:16+02:00|sit=Histoire et Civilisations.com|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-06}}</ref>. Matul ir-[[Rivoluzzjoni Franċiża]], mhux biss il-belt ingħatat l-isem ġdid ta’ “Franciade” mill-1793 sal-1803, iżda n-nekropoli rjali ġiet misruqa u meqruda. Il-fdalijiet tneħħew mill-oqbra u ntremew flimkien; matul ir-Restawr Franċiża, peress li ma setgħux jiġu magħżula aktar, ġew midfuna mill-ġdid f’osswarju komuni. L-aħħar re li ġie midfun f'Saint-Denis kien [[Luwiġi XVIII ta' Franza|Luwiġi XVIII]] (1755 – 1824). Wara li [[Franza]] saret repubblika u imperu, Saint-Denis tilfet l-assoċjazzjoni tagħha mar-royalty. Fl-1 ta' Jannar 1860, il-belt ta' [[Pariġi]] ġiet imkabbra billi ġew annessi komuni ġirien. F'dik l-okkażjoni, il-komun ta' [[La Chapelle-Saint-Denis]] ġie xolt u maqsum bejn il-belt ta' [[Pariġi]], Saint-Denis, [[Saint-Ouen]], u [[Aubervilliers]]. Saint-Denis irċieva l-parti tal-majjistral ta' [[La Chapelle-Saint-Denis]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.saint-denis-basilique.fr/decouvrir/histoire-du-monument|titlu=Histoire du monument - CMN|kunjom=CMN|sit=www.saint-denis-basilique.fr|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-06}}</ref>. Matul is-seklu 19, Saint-Denis saret dejjem aktar industrijalizzata. It-trasport tjieb ħafna: fl-1824 inbena l-Canal Saint-Denis, li jgħaqqad il-Canal de l'Ourcq fil-grigal ta' [[Pariġi]] max-Xmara Seine fil-livell ta' L'Île-Saint-Denis, u fl-1843 l-ewwel ferrovija waslet Saint-Denis. Sa tmiem is-seklu, kien hemm 80 fabbrika f'Saint-Denis. Il-preżenza ta’ tant industriji wasslet ukoll għal moviment soċjalista importanti. Fl-1892, Saint-Denis eleġġiet l-ewwel amministrazzjoni soċjalista tagħha, u sas-snin 20, il-belt kienet kisbet il-laqam ta’ la ville rouge, il-belt il-ħamra. Sa Jacques Doriot fl-1934, is-sindki kollha ta’ Saint-Denis kienu membri tal-Partit Komunista. Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], wara t-telfa ta’ [[Franza]], Saint-Denis ġiet okkupata mill-Ġermaniżi fit-13 ta’ Ġunju 1940. Kien hemm diversi atti ta’ sabotaġġ u strajkijiet, l-aktar notevoli fl-14 ta’ April 1942 fil-fabbrika Hotchkiss. .Wara insurrezzjoni li bdiet fit-18 ta’ Awwissu 1944, Saint-Denis ġiet illiberata mit-2 Diviżjoni Armata ([[Franza]]) fis-27 ta’ Awwissu 1944. Wara l-gwerra, il-kriżi ekonomika tas-snin 70 u 80 laqtet lill-belt, li kienet dipendenti ħafna fuq l-industrija tqila tagħha. Madankollu, matul is-snin disgħin, il-belt bdiet tikber mill-ġdid. It-[[Tazza tad-Dinja tal-FIFA tal-1998]] ipprovdiet spinta enormi; l-istadju prinċipali għat-turnew, l-[[Stade de France]], inbena f’Saint-Denis, flimkien ma’ ħafna titjib infrastrutturali, bħall-estensjoni tal-[[Metro ta' Pariġi|metro]] għal Saint-Denis-Université. L-istadju jintuża mit-timijiet nazzjonali tal-[[futbol]] u tar-[[rugby]] għal logħbiet ta’ ħbiberija. Il-logħbiet finali tal-Coupe de France, Coupe de la Ligue u t-Top 14 isiru hemmhekk, kif ukoll l-avveniment internazzjonali tal-atletika Meeting Areva<ref>{{Ċita web|url=https://www.sudouest.fr/sport/le-stade-de-france-est-mis-en-vente-ce-jeudi-par-l-etat-en-images-son-histoire-14909216.php|titlu=Le Stade de France inauguré en 1998 : en images, l’histoire d’une enceinte mythique|data=2023-04-27|sit=SudOuest.fr|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.leparisien.fr/seine-saint-denis-93/le-mondial-1998-a-transforme-le-quartier-05-07-2004-2005113230.php|titlu=}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.monde-diplomatique.fr/mav/39/VAILLANT/55383|titlu=Saint-Denis, une ville, un Stade|kunjom=Vaillant|isem=Emmanuel|data=1998-05-01|sit=Le Monde diplomatique|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-06}}</ref>. Fl-2003, flimkien ma’ [[Pariġi]], Saint-Denis ospitat it-tieni Forum Soċjali Ewropew. Fit-13 u l-14 ta’ Novembru 2015, Saint-Denis kien il-post ewlieni ta’ sensiela ta’ sparar tal-massa u ħtif ta’ ostaġġi eżatt barra l-[[Stade de France]]. Fit-18 ta’ Novembru, seħħ rejd ta’ segwitu kbir. Diversi suspettati nqatlu, inkluż l-allegat moħħ Abdelhamid Abaaoud. Fl-2016, Saint-Denis kien wieħed mill-ibliet ospitanti tal-Kampjonati Ewropej tal-Futbol tal-[[UEFA]], inkluża l-logħba tal-ftuħ<ref>{{Ċita web|url=https://www.uefa.com/errors/|titlu=The official website for European football|kunjom=UEFA.com|sit=UEFA.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-06}}</ref>. == Ekonomija == F'10 snin, Saint-Denis ra żieda ta' 462 negozju (+23%), inklużi bosta kumpaniji tas-servizzi ([[SNCF]], Afnor, [[Generali]], Arcelor, [[BNP Paribas]], [[Veolia]], [[SFR]], eċċ.) u numru sinifikanti ta' faċilitajiet tal-kura tas-saħħa (ANSM, l-Aġenzija Franċiża tal-Bijomediċina, l-Awtorità Nazzjonali Franċiża għas-Saħħa, l-Istabbiliment Franċiż tad-Demm, eċċ.). Madankollu, il-ħaddiema f'dawn is-siti spiss huma impjegati minn żoni oħra (25.9% biss tal-popolazzjoni attiva li tgħix f'Saint-Denis ħadmet fil-belt fl-2010), u r-rata tal-qgħad fost ir-residenti ta' Saint-Denis tibqa' għolja ħafna (22.7% fl-2017, bi 8,100 riċevitur tal-RSA [benefiċċju tad-dħul minimu Franċiż] f'Ġunju 2013)<ref>{{Ċita web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/4308516|titlu=La Seine-Saint-Denis : entre dynamisme économique et difficultés sociales persistantes - Insee Analyses Ile-de-France - 114|sit=www.insee.fr|data-aċċess=2026-09-06}}</ref>. Fl-okkażjoni tat-tħabbira fl-2025 ta’ investiment ta’ 25 miljun [[ewro]] fl-istudjos ta’ Montjoie, Plaine Commune tistma li se jkun hemm 9,000 impjieg fiż-żona ġeografika tagħha relatati mal-awdjoviżiv u l-arti u d-divertiment live, prinċipalment imqassma bejn Saint-Denis, [[Saint-Ouen]] u [[Aubervilliers]], b’15 mit-34 studios tal-films fir-reġjun. == Kriminalità == Ir-rata ta' kriminalità fid-distrett tal-pulizija ta' Saint-Denis (inkluż L'Île-Saint-Denis) (reati u reati, ċifri tal-2005) hija ta' 150.71 reat għal kull 1,000 abitant, li hija sinifikament ogħla mill-medji nazzjonali (83/1,000) u dipartimentali (95.67/1,000). Ir-rata ta' tneħħija ta' reati mill-pulizija hija ta' 19.82%, l-aktar baxxa fid-dipartiment. Fl-2014, l-għadd ta' reati fid-distrett tal-pulizija ta' Saint-Denis kien ta' 14,437 għal madwar 110,000 abitant<ref>{{Ċita web|url=https://www.linternaute.com/actualite/delinquance/saint-denis/ville-93066|titlu=Délinquance à Saint-Denis (93200) : les chiffres de l'insécurité|data=2026-05-25|sit=www.linternaute.com|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.cacraint.fr/delinquance-et-criminalite-a-saint-denis-93200/|titlu=Délinquance, crimes et délits Saint-Denis (93200) - Statistiques 2026 & évolutions|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-06}}</ref>. Iċ-ċentru tal-belt, id-distrett tal-Bażilika, u ż-żona ta' żvilupp ta' Landy Nord ġew ikklassifikati bħala żoni ta' sigurtà prijoritarji mill-2012, b'żieda fil-persunal għall-pulizija nazzjonali. Tabilħaqq, il-muniċipalità "tbati aktar minn oħrajn minn nuqqas ta' sigurtà ta' kuljum u delinkwenza msejsa sew" u "esperjenzat deterjorament sinifikanti fil-kundizzjonijiet tas-sigurtà tagħha għal xi snin," li ġie identifikat bħala tali mill-Ministeru tal-Intern tal-gvern ta' Ayrault, u b'hekk ippermetta lil dan it-territorju jibbenefika minn uffiċjali tal-pulizija addizzjonali. == Edukazzjoni == Fl-2024, il-belt kellha 36 skola preprimarja pubblika u 35 skola elementari pubblika, kif ukoll disa’ skejjel medji pubbliċi (La Courtille, Elsa-Triolet, Fabien, Henri-Barbusse, Federico-Garcia-Lorca, Jean-Lurçat, Pierre-de-Geyter, Dora Maar, u Iqbal-Masih) u ħames skejjel sekondarji pubbliċi (l-Iskola Sekondarja Paul Éluard, l-Iskola Sekondarja Rosa-Parks (li qabel kienet l-Iskola Sekondarja Angela-Davis), l-Iskola Sekondarja Suger, l-Iskola Sekondarja Vokazzjonali Bartholdi, u l-iskola sekondarja ta’ taħriġ ENNA (National School of Air Force Application). Barra minn hekk, kien hemm il-Maison d'éducation de la Légion d'honneur (l-Iskola tal-Leġjun tal-Unur), riservata għal bniet li l-ġenituri, in-nanniet, jew il-bużnanniet tagħhom, Franċiżi jew barranin, kienu reċipjenti tal-Ordni Nazzjonali tal-Leġjun tal-Unur, l-Ordni Nazzjonali tal-Mertu, jew il-Midalja Militari<ref>{{Ċita web|url=https://www.saintdenis.fr/scolarit%C3%A9-et-%C3%A9tudes|titlu=Scolarité et études {{!}} Commune nouvelle de Saint-Denis|sit=www.saintdenis.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-06|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260606193754/https://www.saintdenis.fr/scolarit%C3%A9-et-%C3%A9tudes|arkivju-data=2026-06-06|url-status=dead}}</ref>. L-edukazzjoni privata hija rappreżentata mill-gruppi tal-iskejjel ta’ Saint-Vincent-de-Paul minn naħa waħda, u Jean-Baptiste-de-la-Salle u Notre-Dame-de-la-Compassion min-naħa l-oħra, li kull wieħed minnhom għandu skola elementari, skola medja u skola sekondarja. == Saħħa == Il-belt għandha żewġ sptarijiet pubbliċi li jiffurmaw iċ-ċentru tal-isptar ta’ Saint-Denis: l-isptar Danielle-Casanova u l-isptar Pierre-Delafontaine<ref>{{Ċita web|url=https://www.ch-stdenis.fr/|titlu=Accueil {{!}} CH St Denis|sit=www.ch-stdenis.fr|data-aċċess=2026-09-06}}</ref>. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|ESP}} [[Córdoba, Spanja|Córdoba]] ([[Spanja]]) ; * {{Flagicon|MLI}} [[Djélébou]] ([[Mali]]) ; * [[Gaża]] ([[Palestina]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Ġera]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|MLI}} [[Karakoro]] ([[Mali]]) ; * {{Flagicon|ALG}} [[Larbaâ Nath Irathen]] ([[Alġerija]]) ; * {{Flagicon|ISR}} [[Nazaret]] ([[Iżrael]]) ; * {{Flagicon|UK}} [[North Lanarkshire]] ([[Renju Unit]]) ; * {{Flagicon|BRA}} [[Porto Alegre]] ([[Brażil]]) ; * {{Flagicon|ECU}} [[Quito]] ([[Ekwador]]) ; * {{Flagicon|MLI}} [[Saħel]] ([[Mali]]) ; * {{Flagicon|ITA}} [[Sesto San Giovanni]] ([[Italja]]) ; * {{Flagicon|MAR}} [[Tiżnit]] ([[Marokk]]) ; * [[Tulkarem]] ([[Palestina]]) ; * {{Flagicon|BIH}} [[Tużla]] ([[Bożnija u Ħerżegovina]]). == Referenzi == tkg56a1qk1fjzwz5tkv8eq69w14l279 0 34627 332099 332047 2026-09-17T06:36:21Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332099 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Sapporo''' ('''札幌市''', Sapporo-shi) hija l-ħames l-aktar belt popolata fil-[[Ġappun]] u t-tielet l-akbar fiż-żona. Li tinsab fuq il-[[gżira ta' Hokkaido]], hija l-kapitali tal-[[Prefettura ta' Hokkaido]], is-Sottoprefettura ta' Ishikari, u belt magħżula b'digriet tal-gvern. Hija maqsuma mix-Xmara Toyohira, tributarja tax-Xmara Ishikari. Sapporo hija kkunsidrata ċ-ċentru kulturali, ekonomiku u politiku ta' Hokkaido. L-isem ġej mill-kliem Ainu sari-poro-pet, li jfisser "pjanura tal-qasab b'xmara kbira," jew sat-poro-pet, li tfisser "pjanura niexfa b'xmara kbira." == Ġeografija == Il-belt ta’ Sapporo tinsab fil-punent ta’ [[Gżira ta' Hokkaido|Hokkaido]]. Hija tinsab madwar 820 km fit-tramuntana ta’ [[Tokjo]], il-kapitali tal-[[Ġappun]], f’linja dritta. Hija l-kapitali tal-Prefettura ta’ Hokkaido, u tkopri erja ta’ 1,121.12 km², b’kejl ta’ 42.3 km mil-lvant għall-punent u 45.4 km mit-tramuntana għan-nofsinhar. Madankollu, il-belt tinsab ħdejn il-[[Baħar tal-Ġappun]], iżda hija separata minnu minn territorji li jappartjenu lill-muniċipalitajiet ta’ Ishikari u Otaru. == Klima == Fix-xitwa, il-klima hija relattivament kiesħa meta mqabbla mal-bqija tal-pajjiż, u dan jippermetti l-Festival tas-Silġ ta' Sapporo annwali fi Frar, li jinkludi kompetizzjoni ta' skulturi monumentali tas-silġ u l-borra. Madankollu, is-sjuf ħafna drabi huma aktar ħfief milli fuq il-gżejjer aktar fin-nofsinhar fl-arċipelagu<ref>{{Ċita web|url=https://weatherspark.com/y/144135/Average-Weather-in-Sapporo-Japan-Year-Round|titlu=Sapporo Climate, Weather By Month, Average Temperature (Japan) - Weather Spark|sit=weatherspark.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-15}}</ref>. == Isem == Huwa maħsub li l-isem tal-belt ta’ Sapporo ġej minn kelma ta’ oriġini Ainu, il-poplu indiġenu tal-gżira ta’ Hokkaido. Din il-kelma, "Sari poro petsu," tirreferi għal nixxiegħa mdawra b’sodod estensivi tal-qasab. Fix-xogħol tiegħu "Shumari" (1974), li jiddeskrivi l-perjodu kolonjali, Osamu Tezuka jipproponi oriġini alternattiva, "Sart poro petsu," li tfisser medda vasta u niexfa. == Storja == '''<big>Era Kontemporanja</big>''' Qabel it-twaqqif ta' Sapporo, ir-reġjun kien okkupat minn diversi insedjamenti tal-poplu indiġenu Ainu. Ma kienx qabel tmiem il-perjodu Edo fl-1866 li waslu l-ewwel abitanti u stabbilew il-pedamenti ta' dak li kien se jsir Sapporo. L-isem tar-raħal ġej minn ''Ainu'' u jista' jiġi tradott bħala "xmara kbira li tgħaddi mill-pjanura.<ref>{{Ċita web|url=https://www.japan.travel/en/sg/story/hokkaido-sapporo/|titlu=Hokkaido: Sapporo|sit=Japan National Tourism Organization (JNTO)|lingwa=en-sg|data-aċċess=2026-09-15}}</ref>" Fl-1868, il-gvern Meiji ddeċieda li jagħmel lil Sapporo l-kapitali reġjonali l-ġdida ta' Hokkaido. Din offriet post ġeografiku aħjar mill-kapitali preċedenti, Hakodate<ref>{{Ċita web|url=https://www.kupi.com/en/explore/japan/sapporo/history|titlu=Sapporo History: Origins, Timeline & Architecture|sit=Kupi.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-15}}</ref>. Matul l-1870-1871, Kiyotaka Kuroda, viċi president tal-Kummissjoni għall-Iżvilupp ta' Hokkaido (Kaitakushi), għamel kuntatt mal-gvern Amerikan. Bl-għajnuna ta' Horace Capron (oyatoi gaikokujin), Segretarju tal-Agrikoltura tal-President tal-Istati Uniti Ulysses S. Grant, huwa żviluppa konsiderevolment lil Sapporo madwar il-Park Ōdōri skont il-mudell tal-pjan ta' Hippodamian, li huwa mhux tas-soltu ħafna fil-[[Ġappun]], anke llum. Imħeġġa mill-Kaitakushi, ħafna nies li ġew joqogħdu f’Sapporo waslu biex jiżviluppaw l-agrikoltura (qamħ, patata, qamħirrum, asparagu), it-trobbija tal-bhejjem (nagħaġ u ħnieżer), u wkoll il-produzzjoni ta’ materja prima (injam, faħam) kif ukoll il-birreriji. Matul is-seklu 20, il-belt kompliet tikber malajr taħt l-influwenza tan-negozjanti u dawk li qed ifittxu pagi aħjar, tant li sal-1970, il-popolazzjoni ta’ Sapporo qabżet il-miljun<ref>{{Ċita web|url=https://www.japan.travel/en/sg/story/hokkaido-sapporo/|titlu=Hokkaido: Sapporo|sit=Japan National Tourism Organization (JNTO)|lingwa=en-sg|data-aċċess=2026-09-15}}</ref>. Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], il-belt ta’ Sapporo spiss kienet ikkwotata bħala t-tielet mira potenzjali għal ibbumbardjar atomiku, kieku l-[[Ġappun]] ma kienx ċeda. == Ekonomija == Is-settur terzjarju jiddomina l-industrija ta' Sapporo. L-industriji ewlenin jinkludu t-teknoloġija tal-informazzjoni, il-bejgħ bl-imnut, u t-turiżmu, peress li Sapporo hija destinazzjoni għall-isports u avvenimenti tax-xitwa u attivitajiet tas-sajf minħabba l-klima relattivament friska tagħha. Il-belt hija wkoll iċ-ċentru tal-manifattura ta' Hokkaido, li timmanifattura diversi oġġetti bħal ikel u prodotti relatati, prodotti tal-metall iffabbrikati, azzar, makkinarju, xorb, u polpa u karta. Is-Sapporo Breweries, imwaqqfa fl-1876, hija kumpanija ewlenija u impjegatur fil-belt. Hokkaido International Airlines (Air Do) għandha l-kwartieri ġenerali tagħha f'Chūō-ku. F'April 2004, Air Nippon Network kellha l-kwartieri ġenerali tagħha f'Higashi-ku. Kumpaniji oħra li għandhom il-kwartieri ġenerali tagħhom f'Sapporo jinkludu Crypton Future Media, DB-Soft, Hokkaido Air System, u Royce'<ref>{{Ċita web|url=http://www.ank-net.co.jp/co/corporation.html|titlu=A-net エアーニッポンネットワーク [会社概要]|sit=www.ank-net.co.jp|data-aċċess=2026-09-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.crypton.co.jp/cfm/inquiry-aboutus_en|titlu=クリプトン｜About us|sit=www.crypton.co.jp|data-aċċess=2026-09-15}}</ref>. == Trasport == '''<big>Ivvjaġġar bl-Ajru</big>''' Sapporo hija servuta mill-Ajruport ta' Shin-Chitose. Ir-rotta li tgħaqqad dan l-ajruport ma' Tokyo-Haneda hija l-aktar traffikuża fil-Ġappun, bit-traffiku annwali jilħaq it-8,700,000 passiġġier fl-2017, u b'hekk tikklassifikaha fit-tielet post fost l-aktar rotot traffikużi fid-dinja. '''<big>Ferrovija</big>''' Sapporo għandha tliet linji tal-ferrovija, tliet linji tas-subway, linja waħda tat-tramm, u diversi linji tal-karozzi tal-linja. L-Istazzjon ta' Sapporo huwa l-istazzjon ewlieni tal-ferrovija tal-belt. Ir-raba' linja tal-ferrovija (il-linja ta' veloċità għolja Shinkansen, il-linja Hokkaido Shinkansen) tinsab taħt kostruzzjoni u se tiftaħ għas-servizz kummerċjali fl-aħħar ta' Marzu 2031, u testendi r-rotta tax-Shinkansen, li bħalissa tintemm fl-Istazzjon Shin-Hakodate-Hokuto ħdejn il-belt ta' Hakodate, li tinsab fin-nofsinhar ta' Sapporo. It-tliet linji huma: * Hakodate: Hoshimi - Hoshioki - Inaho - Teine - Inazumikōen - Hassamu - Hassamuchūō - Kotoni - Sōen - Sapporo - Naebo - Shiroishi - Atsubetsu - Shinrinkōen; * Chitose: Shiroishi - Heiwa - Shin-Sapporo - Kami-Nopporo; * Sasshō (Gakuentoshi): Sōen - Hachiken - Shinkawa - Shinkotoni - Taihei - Yurigahara - Shinoro - Takuhoku - Ainosato-Kyōikudai - Ainosato-Kōen. '''<big>Trasport pubbliku</big>''' '''Metro''' It-tliet linji huma: * il-linja Namboku (bl-aħdar); * il-linja Tōzai (bl-oranġjo); * il-linja Tōhō (bil-blu). '''Tramm''' Oriġinarjament kien jikkonsisti fi tliet linji, in-netwerk tat-tramm ta' Sapporo issa jikkonsisti f'linja waħda biss li tgħaqqad 24 stazzjon f'Chūō-ku fuq distanza ta' 8.9 km. Huwa mħaddem b'600 V DC. '''<big>Baħar</big>''' Sapporo hija konnessa regolarment ma' Honshū permezz ta' linji tal-lanċa operati minn Shin Nihonkai Ferry, lejn Niigata u Maizuru. It-terminal jinsab fil-belt fil-qrib ta' Otaru, 30 km fil-lvant ta' Sapporo. == Simboli muniċipali == Is-siġra simbolika tal-belt hija l-lelà, il-fjura simbolika tagħha hija l-ġilju tal-wied, u l-għasfur simboliku tagħha huwa l-kuku<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Sapporo|isem=City of|titlu=General Overview of Sapporo|url=https://www.city.sapporo.jp/city/english/outline.html|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-15|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221214194944/https://www.city.sapporo.jp/city/english/outline.html|arkivju-data=2022-12-14|url-status=dead}}</ref>. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|USA}} [[Portland (Oregon)|Portland]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Munich]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Shenyang]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Novossibirsk]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|KOR}} [[Daejeon]] ([[Korea t'Isfel]]). == Referenzi == ghg8e38id28x89051oafohyvozwth65 0 34631 332062 2026-09-16T15:30:00Z Tilod 28809 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1364215310|Acting Sheriff]]" 332062 wikitext text/x-wiki '''Acting Sheriff''' hija sitcom pilota tat-televiżjoni ta’ nofs siegħa li ma nbigħetx, maħluqa minn Walt Disney Television għan- netwerk tat-televiżjoni CBS li xxandret madwar l-Istati Uniti nhar is-Sibt, 17 ta’ Awwissu, 1991. Identifikat bħala l-episodju numru 895 fl-istaġun numru 35 ta' Walt Disney Television, id-drama komika ta' 30 minuta kellha lil Robert Goulet bħala l-attur tal-films B Brent McCord li jiġi elett għall-kariga improbabbli ta' xeriff f'belt żgħira fit-Tramuntana ta' Kalifornja . Bl-għarfien u l-esperjenza ta' attur biss dwar x'jagħmel xeriff, il-karattru ta' McCord jaħbat mal-avukat distrettwali lokali, il-karattru Donna Singer, u eventwalment iħalli ħalliel ta' bank u priġunier jaħrab. Il-karattru Mike Swanson, deputat leali lejn McCord, jaqbad lill-priġunier maħrub u jgħin biex jaħbi l-iżball ta’ McCord billi jinforma lir-rapporters tal-aħbarijiet li McCord għamel il-qbid. hsaixp9vgyrnivda12pp82u06pdgbkg 0 34632 332063 2026-09-16T15:32:13Z Tilod 28809 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1366368156|Mounir Mourad]]" 332063 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist mużikali}}'''Mounir Mourad''' ({{langx|ar|منير مراد}},13 ta' Jannar 1922 – 17 ta' Ottubru 1981) kien artist Eġizzjan li kiteb u kkompona wkoll kanzunetti għal films għal stilel famużi bħal Sharifa Fadel u Sabah, kif ukoll duetti għall -attriċi Eġizzjana Shadia u l-attur Abdel Halim Hafez. Huwa kellu rwoli ewlenin f'xi films Eġizzjani, l-aktar famuż kien "Good Day" (Neharak Sa'id). 14841e3soxhqct262r6bi9dx61nrji7 332064 332063 2026-09-16T15:32:42Z Tilod 28809 /* */ 332064 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist mużikali}}'''Mounir Mourad''' (13 ta' Jannar 1922 – 17 ta' Ottubru 1981) kien artist Eġizzjan li kiteb u kkompona wkoll kanzunetti għal films għal stilel famużi bħal Sharifa Fadel u Sabah, kif ukoll duetti għall -attriċi Eġizzjana Shadia u l-attur Abdel Halim Hafez. Huwa kellu rwoli ewlenin f'xi films Eġizzjani, l-aktar famuż kien "Good Day" (Neharak Sa'id). 03x2ubk8gzf944ujw289iyk6rsjrjaa 332065 332064 2026-09-16T15:32:52Z Tilod 28809 /* */ 332065 wikitext text/x-wiki '''Mounir Mourad''' (13 ta' Jannar 1922 – 17 ta' Ottubru 1981) kien artist Eġizzjan li kiteb u kkompona wkoll kanzunetti għal films għal stilel famużi bħal Sharifa Fadel u Sabah, kif ukoll duetti għall -attriċi Eġizzjana Shadia u l-attur Abdel Halim Hafez. Huwa kellu rwoli ewlenin f'xi films Eġizzjani, l-aktar famuż kien "Good Day" (Neharak Sa'id). 2mmj7vu2hvso97eh544q5wlfrbvh77r 0 34633 332066 2026-09-16T20:22:37Z Axenma 28906 Żidt artiklu dwar John Gosden 332066 wikitext text/x-wiki '''John Harry Martin Gosden''' huwa trainer Ingliż taż-żwiemel tat-tiġrija.<ref>{{cite news |title=Europeans shine at Breeders' Cup |url=https://timesofmalta.com/article/europeans-shine-at-breeders-cup.230689 |work=Times of Malta |date=26 October 2008 |access-date=16 September 2026}}</ref> Huwa ħarreġ ħafna żwiemel tat-tiġrija ta’ suċċess.<ref>{{cite news |title=Watch: Mission Impossible? Dettori and his favourite girl’ eye third Arc |url=https://sport.timesofmalta.com/2020/07/26/watch-mission-impossible-dettori-and-his-favourite-girl-eye-third-arc/ |work=Times of Malta Sport |agency=AFP |date=26 July 2020 |access-date=16 September 2026}}</ref> 0fflljb7e1tr7wwsv6x5ayr7bswyim1 332067 332066 2026-09-16T20:23:22Z Axenma 28906 Paġna żvojtata 332067 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 332069 332067 2026-09-16T20:23:57Z Quinlan83 18376 Requesting deletion 332069 wikitext text/x-wiki {{delete|Empty page}} 6lxnxpp3pbi2o5ekjkkl95cozjhksbw 0 34634 332068 2026-09-16T20:23:47Z Axenma 28906 Żidt artiklu dwar John Gosden. 332068 wikitext text/x-wiki '''John Harry Martin Gosden''' huwa trainer Ingliż taż-żwiemel tat-tiġrija.<ref>{{cite news |title=Europeans shine at Breeders' Cup |url=https://timesofmalta.com/article/europeans-shine-at-breeders-cup.230689 |work=Times of Malta |date=26 October 2008 |access-date=16 September 2026}}</ref> Huwa ħarreġ ħafna żwiemel tat-tiġrija ta’ suċċess.<ref>{{cite news |title=Watch: Mission Impossible? Dettori and his favourite girl’ eye third Arc |url=https://sport.timesofmalta.com/2020/07/26/watch-mission-impossible-dettori-and-his-favourite-girl-eye-third-arc/ |work=Times of Malta Sport |agency=AFP |date=26 July 2020 |access-date=16 September 2026}}</ref> 0fflljb7e1tr7wwsv6x5ayr7bswyim1 332070 332068 2026-09-16T20:24:17Z Axenma 28906 Paġna żvojtata 332070 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 332071 332070 2026-09-16T20:24:31Z Quinlan83 18376 Requesting deletion 332071 wikitext text/x-wiki {{delete|Empty page}} 6lxnxpp3pbi2o5ekjkkl95cozjhksbw 332072 332071 2026-09-16T20:32:58Z Axenma 28906 Ħloqt il-paġna 332072 wikitext text/x-wiki '''John Harry Martin Gosden''' huwa ħarrieġ Ingliż taż-żwiemel tat-tiġrija.<ref>{{ċita aħbar |titlu=Europeans shine at Breeders' Cup |url=https://timesofmalta.com/article/europeans-shine-at-breeders-cup.230689 |pubblikazzjoni=Times of Malta |data=26 Ottubru 2008 |data-aċċess=16 Settembru 2026}}</ref> Huwa ħarreġ ħafna żwiemel tat-tiġrija ta’ suċċess.<ref>{{ċita aħbar |titlu=Watch: Mission Impossible? Dettori and his favourite girl eye third Arc |url=https://sport.timesofmalta.com/2020/07/26/watch-mission-impossible-dettori-and-his-favourite-girl-eye-third-arc/ |pubblikazzjoni=Times of Malta Sport |data=26 Lulju 2020 |data-aċċess=16 Settembru 2026}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} shtj5ntducsis8ihe7l34fk7gbc0bio