Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1572 332104 331943 2026-09-17T13:04:12Z Dr. Thomas Liptak 28685 /* L-aktar bliet popolati */ photo updated (2026) 332104 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika Federali tal-Ġermanja |isem_nattiv = ''Bundesrepublik Deutschland'' |isem_komuni = Ġermanja |stampa_bandiera = Flag of Germany.svg |stampa_emblema = Coat of Arms of Germany.svg |stampa_mappa = EU-Germany.svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Ġermanja |ħolqa_emblema = Emblema tal-Ġermanja |ħolqa_demografija = Demografija tal-Ġermanja |mottu_nazzjonali = "Einigkeit und Recht und Freiheit"<br /><small>Unità u Ġustizzja u Libertà</small> |innu_nazzjonali = <center>It-tielet stanza ta'</center>''[[Deutschlandlied|Lied der Deutschen]]'' <small>(''Kanzunetta tal-Ġermaniżi'')</small><br /><center>[[Stampa:National anthem of Germany - U.S. Army 1st Armored Division Band.ogg]]</center> |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Berlin]] |latd=52 |latm=31 |latNS=N |lonġd=13 |lonġm=23 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[Berlin]] |tip_gvern = [[Repubblika kostituzzjonali]] [[Federaliżmu|Federali]] [[Sistema parlamentari|parlamentari]] |titlu_kap1 = [[President tal-Ġermanja|President]] |titlu_kap2 = [[Kanċillier tal-Ġermanja (Repubblika Federali tal-Ġermanja)|Kanċillier]] |titlu_kap3 = |titlu_kap4 = |isem_kap1 = [[Frank-Walter Steinmeier]] |isem_kap2 = [[Friedrich Merz]] |isem_kap3 = |isem_kap4 = |data_sħubija_UE = 25 ta' Marzu 1957 |żona_kklassifika = 63 |poż_erja = 63 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 357,021 |erja_mi_kw = 137,847 |perċentwal_ilma = 2.416 |sena_stima_popolazzjoni = 2024 |stima_popolazzjoni = 83,555,478 |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2022 |ċensiment_popolazzjoni = 82,719,540 |densità_popolazzjoni_km2 = 234 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 606.1 |poż_densità_popolazzjoni = 58 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2012 |PGD_PSX = $3.197 triljun<ref name="imf2">{{ċita web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=59&pr.y=9&sy=2012&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=134&s=NGDP_R%2CNGDP%2CNGDPD%2CNGDPRPC%2CNGDPPC%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= |titlu=Germany |pubblikatur=Fond Monetarju Internazzjonali |data-aċċess=2013-04-01}}</ref> |poż_PGD_PSX = 5 |PGD_PSX_per_capita = $39,028<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = 17 |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.816<ref name="HDI">{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf |titlu=Human Development Report 2013 |sena=2013 |pubblikatur=Nazzjonijiet Uniti |data-aċċess=2013-03-14}}</ref> |poż_IŻU = 43 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli ħafna</span> |tip_sovranità = [[Renju tal-Ġermanja|Formazzjoni]] |avveniment_stabbilit1 = [[Imperu Ruman Imqaddes]] |data_stabbilit1 = 2 ta' Frar 962 |avveniment_stabbilit2 = [[Unifikazzjoni tal-Ġermanja|Unifikazzjoni]] |data_stabbilit2 = 18 ta' Jannar 1871 |avveniment_stabbilit3 = [[Storja tal-Ġermanja|Repubblika Federali]] |data_stabbilit3 = 23 ta' Mejju 1949 |avveniment_stabbilit4 = [[Riunifikazzjoni tal-Ġermanja|Riunifikazzjoni]] |data_stabbilit4 = 3 ta' Ottubru 1990 |valuta = [[Ewro]] ([[Simbolu tal-Ewro|€]]) |kodiċi_valuta = EUR |żona_ħin = [[Ħin tal-Ewropa Ċentrali|CET]] |differenza_ħku = +1 |żona_ħin_legali = [[Ħin tas-sajf tal-Ewropa Ċentrali|CEST]] |differenza_żona_ħin_legali = +2 |cctld = [[.de]] |kodiċi_telefoniku = +49 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $3.401 triljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = 4 |PGD_nominali_per_capita = $41,513<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = 22 |nota1 = |poż_ċensiment_popolazzjoni=19 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss-->}} Il-'''Ġermanja''' ({{awdjo|En-uk-Germany.ogg|ˈdʒɜrməni}}; [[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]]: ''Deutschland''), uffiċjalment ir-'''Repubblika Federali tal-Ġermanja''' ([[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]]: ''Bundesrepublik Deutschland''),<ref>{{ċita ktieb|sena=1995|titlu=Duden, Aussprachewörterbuch|lingwa=Ġermaniż|edizzjoni=6|paġni=271, 53f|editur=Dudenverlag}} ISBN 978-3-411-20916-3</ref> [[repubblika kostituzzjonali]] [[Federaliżmu|federali]] fl-[[Ewropa tal-Punent|Ewropa tal-punent]]-[[Ewropa Ċentrali|ċentrali]]. Il-pajjiż jikkonsisti f'[[Stati tal-Ġermanja|16-il stat]], u l-belt kapitali u l-akbar belt hija [[Berlin]] (3,821,881 abitant). Il-Ġermanja tkopri erja ta' 357,021 kilometru kwadru (137,847 mi kw) u għandha klima moderata staġjonali ħafna. Bi 80.3&nbsp;miljun abitant, hija l-istat membru l-aktar popolat fl-[[Unjoni Ewropea]]. Il-Ġermanja hija l-qawwa kbira fl-ekonomika u l-politika tal-kontinent Ewropew u mexxej storiku f'ħafna oqsma teoretiċi u tekniċi. Il-pajjiż imiss ma' [[Franza]], l-[[Żvizzera]] u l-[[Awstrija]] fin-nofsinhar; il-[[Belġju]], l-[[Pajjiżi l-Baxxi]] u l-[[Lussemburgu]] lejn il-punent; Id-[[Danimarka]] fit-tramuntana u l-[[Polonja]] u r-[[Repubblika Ċeka]] fil-lvant. Total tal-fruntieri tal-Ġermanja: 3,694 km, pajjiżi tal-fruntiera (9): Awstrija 801 km; Belġju 133 km; Ċekja 704 km; Id-Danimarka 140 km; Franza 418 km; Lussemburgu 128 km; Pajjiżi l-Baxxi 575 km; Polonja 447 km; Żvizzera 348 km. Il-Ġermanja hija magħmula minn 16-il stat federali u hija strutturata bħala stat kostituzzjonali liberali, demokratiku u soċjali. Ir-Repubblika Federali tal-Ġermanja, imwaqqfa fl-1949, tirrappreżenta l-aħħar forma tal-istat nazzjonali Ġermaniż, l-ewwel imwaqqfa fl-1871. Bħala parti mir-riunifikazzjoni tal-Ġermanja, Berlin saret il-kapital federali fl-1990 u saret is-sede tal-parlament u l-gvern. fl-1991. Il-pajjiż imiss ma' disa' stati ġirien u jinsab fiż-żona tal-klima moderata bejn l-Ibħra tat-Tramuntana u l-Baħar Baltiku fit-tramuntana u l-Lag ta' Constance u l-Alpi fin-Nofsinhar. Il-Ġermanja għandha madwar 84.7 miljun abitant (mill-31 ta' Diċembru, 2023) u, b'erja ta' 357,588 kilometru kwadru, hija waħda mill-aktar pajjiżi b’popolazzjoni densa b'medja ta' 236 abitant għal kull kilometru kwadru. Ir-rata tat-twelid hija ta’ 1.46 tifel għal kull mara (2022). L-aktar belt Ġermaniża popolata hija Berlin; Metropoli oħra b'aktar minn miljun abitant huma Hamburg, Munich u Cologne; l-akbar żona metropolitana hija ż-żona tar-Ruhr. Hemm erba' bliet Ġermaniżi oħra b'aktar minn 600,000 abitant (2022): Frankfurt am Main huwa ċentru finanzjarju Ewropew ta’ importanza globali, Stuttgart hija waħda mill-aktar ċentri importanti tal-industrija tal-karozzi fid-dinja, Düsseldorf hija magħrufa għall-arti u l-kummerċ tagħha ta' moda u bħala "desk tar-reġjun tar-Ruhr" u Leipzig hija magħrufa għall-fiera tagħha u l-ajruport tal-merkanzija tagħha. Barra minn hekk, il-pajjiż għandu seba' bliet oħra b’aktar minn 500,000 abitant (2022): Dortmund, Essen, Bremen, Dresden, Hannover, Nuremberg u Duisburg. Kważi 15-il miljun ruħ jgħixu fil-15-il belt Ġermaniża b'aktar minn nofs miljun abitant, li jikkorrispondi għal madwar 18% tal-abitanti kollha. Is-sejbiet ta' Homo heidelbergensis u bosta xogħlijiet tal-arti preistoriċi mill-Paleolitiku Aktar tard juru li n-nies għexu fil-Ġermanja tal-lum għal 600,000 sena u li xi għodod tal-ġebel saħansitra jmorru lura għal aktar minn 1.3 miljun sena. Matul in-Neolitiku, madwar 5600 QK. L-ewwel bdiewa emigraw mil-Lvant Nofsani fl-1 seklu QK. Fi żminijiet il-qedem, ir-Rumani sejħu liż-żoni tas-settlement tat-tribujiet Ġermaniċi Germania magna. Bis-saħħa tal-konkwisti ta' Karlu Manju, madwar is-sena 800 ħafna mill-Ġermanja ta' żmienna kienet magħquda f'territorju wieħed għall-ewwel darba. Bħala riżultat tat-taqsimiet tal-Imperu Frankonjan taħt in-neputijiet ta' Karlu, fis-seklu 9 tfaċċa l-Imperu Franki tal-Lvant, li kien magħruf ukoll bħala Regnum Teutonicum mis-seklu 10 ‘il quddiem u li minnu ħareġ l-Imperu Ruman Qaddis, li kien jeżisti sal-1806, ħarġu. Din ġiet sostitwita mill-Konfederazzjoni Ġermaniża fl-1815, li kienet magħmula minn stati sovrani konnessi b'mod laxk. Wara r-Rivoluzzjoni falluta ta' Marzu tal-1848, kien biss fl-1871 li twaqqaf stat nazzjonali Ġermaniż, l-Imperu Ġermaniż. L-iżvilupp mgħaġġel minn stat agrikolu għal wieħed industrijali seħħ matul l-era Wilhelmine fit-tieni nofs tas-seklu 19. Wara l-Ewwel Gwerra Dinjija, il-monarkija ġiet abolita fl-1918 u ġiet stabbilita r-Repubblika demokratika ta' Weimar. Mill-1933, id-dittatorjat Nazzjonali Soċjalista kkawża persekuzzjoni politika u razzjali li laħqet il-qofol tagħha fil-qtil ta' sitt miljun Lhudi u membri ta' minoranzi oħra bħas-Sinti u r-Roma. [[It-Tieni Gwerra Dinjija]], mibdija mill-Istat Nazista fl-1939, spiċċat fl-1945 bit-telfa tal-poteri tal-Assi. Il-pajjiż okkupat mill-poteri rebbieħa kien maqsum fl-1949, wara li ż-żoni tal-Lvant tiegħu kienu diġà tqiegħdu parzjalment taħt is-sovranità amministrattiva Pollakka u parzjalment Sovjetika fl-1945. Sat-twaqqif tar-Repubblika Federali bħala stat demokratiku tal-Ġermanja tal-Punent b'rabtiet mal-Punent fuq It-23 ta' Mejju, 1949 kien segwit mit-twaqqif tal-GDR soċjalista fis-7 ta' Ottubru, 1949 bħala stat tal-Ġermanja tal-Lvant taħt l-eġemonija Sovjetika. Il-fruntiera interna Ġermaniża ġiet issiġillata wara l-kostruzzjoni tal-Ħajt ta' Berlin (mit-13 ta' Awwissu, 1961). Wara r-rivoluzzjoni paċifika fil-GDR fl-1989, il-kwistjoni Ġermaniża ġiet solvuta bir-riunifikazzjoni taż-żewġ partijiet tal-pajjiż fit-3 ta 'Ottubru 1990, li magħha l-fruntieri esterni tal-Ġermanja ġew rikonoxxuti wkoll bħala finali. Minħabba l-adeżjoni tal-ħames stati tal-Ġermanja tal-Lvant u r-riunifikazzjoni ta' Berlin tal-Lvant u tal-Punent biex jiffurmaw il-kapital federali attwali, ir-Repubblika Federali tal-Ġermanja kellha sittax-il stat federali mill-1990. Sa mir-riunifikazzjoni fl-1990, il-Ġermanja saret waħda mill-pajjiżi ekonomiċi ewlenin fid-dinja. L-integrazzjoni tal-GDR inizjalment ħolqot sfida kbira, iżda l-ekonomija ġiet stabbilizzata permezz ta' investimenti u riformi sinifikanti. B'mod partikolari, ir-riformi tas-suq tax-xogħol tal-Aġenda 2010 wasslu għal tnaqqis sinifikanti fil-qgħad u żiedu l-kompetittività tal-pajjiż. Illum il-Ġermanja hija l-akbar ekonomija fl-UE u waħda mill-aktar nazzjonijiet esportaturi importanti fid-dinja. Il-pajjiż għandu infrastruttura żviluppata tajjeb, sistema edukattiva b'saħħitha u forza tax-xogħol b'ħiliet kbar, li jagħmilha post attraenti għan-negozju u l-investiment. Illum, il-Ġermanja hija meqjusa bħala waħda mill-aktar nazzjonijiet stabbli u sinjuri fid-dinja. Ir-Repubblika Federali tal-Ġermanja hija membru fundatur tal-Unjoni Ewropea u l-predeċessuri tagħha (Trattat ta' Ruma 1957), kif ukoll il-pajjiż l-aktar popolat tagħha. Ma’ 19-il stat membru ieħor tal-UE tifforma unjoni monetarja, iż-żona ewro. Il-Ġermanja hija membru tan-NU, l-OECD, l-OSKE, in-NATO, il-G7, il-G20 u l-Kunsill tal-Ewropa. Diġà fl-1951, il-Kummissarju Għoli għar-Refuġjati (UNHCR) fetaħ uffiċċju ta' kollegament fil-kapitali federali ta' dak iż-żmien, Bonn, u mill-1991 in-Nazzjonijiet Uniti kellha l-kwartieri ġenerali Ġermaniżi tagħha hemmhekk (“il-Belt tan-Nazzjonijiet Uniti”). Ir-Repubblika Federali tal-Ġermanja hija meqjusa bħala waħda mill-aktar stati politikament influwenti fl-Ewropa u hija pajjiż sieħeb imfittex ħafna madwar id-dinja. F'termini ta' prodott gross domestiku, il-Ġermanja hija l-akbar ekonomija fl-Ewropa u t-tielet l-akbar fid-dinja. Il-Ġermanja kienet it-tielet l-akbar nazzjon li jesporta u li jimporta fl-2023. Huma jiffurmaw soċjetà tal-informazzjoni u l-għarfien li l-iżvilupp tagħha huwa kkaratterizzat minn awtomazzjoni, diġitalizzazzjoni u teknoloġiji li jfixklu. It-titjib tas-sistema edukattiva Ġermaniża u l-iżvilupp sostenibbli tal-pajjiż huma kkunsidrati bħala kompiti ċentrali tal-politika ta' lokalizzazzjoni. Skont l-Indiċi tal-Iżvilupp tal-Bniedem, il-Ġermanja hija waħda mill-aktar pajjiżi żviluppati. Il-lingwa materna tal-maġġoranza tal-popolazzjoni hija l-Ġermaniż. Hemm ukoll lingwi reġjonali u minoritarji u kemm Ġermaniżi kif ukoll immigranti b'lingwi indiġeni oħra, li l-aktar importanti minnhom huma Tork, Ukrajn u Russu. L-aktar lingwa barranija mitkellma hija l-Ingliż, li huwa suġġett tal-iskola fl-istati federali kollha. Il-kultura Ġermaniża hija diversa u, minbarra bosta tradizzjonijiet, istituzzjonijiet u avvenimenti, hija rreġistrata u onorata, pereżempju fid-deżinjazzjoni tal-Ġermanja bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-UNESCO, f'monumenti kulturali u bħala wirt kulturali intanġibbli. == Denominazzjoni == [[File:Sachsenspiegel.jpg|thumb|Il-manuskritt ta' Berlin tas-Sachsenspiegel tal-1369 jgħid (bil-Ġermaniż Nofsani Baxx): “Iewelk düdesch lant hevet sinen palenzgreven” (“kull pajjiż Ġermaniż għandu l-kont palatin tiegħu”).]] l-prekursuri etimoloġiċi tal-aġġettiv Ġermaniku, bħall-Ġermaniku *þeudisk jew il-Ġermaniż Għoli Qadim thiutisk, oriġinarjament kienu jfissru "li jappartjenu għall-poplu" u jirreferu għal djaletti tal-kontinwu tad-djalett Kontinentali-Ġermaniku tal-Punent. It-terminu Ġermanja ilu jintuża mis-seklu 15, iżda huwa attestat f'dokumenti individwali saħansitra qabel; fit-traduzzjoni ta' Frankfurt tal-Bull tad-Deheb (c. 1365) tissejjaħ Dutschelant. Qabel dan, huma assenjati biss kombinazzjonijiet ta' kliem tal-pajjiż tal-attribut Ġermaniż, pereżempju fil-forma singular indefinit "pajjiż Ġermaniż" jew fil-forma plural definita "il-pajjiżi Ġermaniżi", iżda mhux fil-forma singular definita "il-pajjiż Ġermaniż" . Dawn kienu pajjiżi bi klassi dominanti li jirreferu għat-talba politika għall-poter tal-Frankonja (tal-Lvant), li bdiet fis-seklu 10, l-Imperu Ruman Qaddis (962-1806). It-terminu kien użat prinċipalment għal strutturi (pre-)statali fiż-żona ddominata mill-Ġermaniż jew li titkellem bil-Ġermaniż li għaddew minn bidliet kbar matul is-sekli. L-Imperu Ruman Qaddis, oriġinarjament imsejjaħ sempliċement "Imperu" (Imperu Latin), irċieva diversi żidiet għal ismu: "Qaddis" minn nofs is-seklu 12, "Ruman" minn nofs is-seklu 13, u mill-aħħar tas-seklu 12. "Nazzjon Ġermaniż" tas-seklu 15 (Imperu Ruman Qaddis tan-Nazzjon Ġermaniż). Kien biss fis-seklu 16 meta t-terminu “Teutschland” beda jintuża biex jindika l-artijiet Ġermaniżi li qabel kienu jissejħu. Dalwaqt ġiet stabbilita ekwazzjoni bejn Reich u l-Ġermanja fil-letteratura kontemporanja, li eventwalment intużaw b'mod sinonimu (eż. mill-avukat Halle Johann Peter von Ludewig fl-1735). Il-kuxjenza li l-patrija m'għandhiex tkun l-Istat territorjali rispettiv, iżda l-Ġermanja kollha kemm hi, ma bdietx tinfirex sal-Gwerer Napoleoniċi. Friedrich Schiller qabel kien għamel distinzjoni stretta bejn Ġermanja spiritwali u politika: “Il-Ġermanja, imma fejn tinsab? Ma nafx kif insib il-pajjiż. Fejn jibda t-tagħlim, jispiċċa l-politiku.” – Friedrich Schiller: Xenien, fi: “Almanak tal-Muża għas-Sena 1797” Huwa kien ukoll xettiku dwar il-possibbiltà ta' nazzjon unifikat: “Intom il-Ġermaniżi tamaw għalxejn li jsiru nazzjon. Teduka lilek innifsek, jekk tista', biex issir nies aktar ħielsa.” – Friedrich Schiller, ibid. Il-kobor Ġermaniż, it-titlu ta’ poeżija mhux mitmuma mill-1801, dehret biss fl-ispiritwali. Sa tard fl-1813, Achim von Arnim tkellem dwar il-Ġermanja bħala “kelma ideali vojta” li magħha kkuntrasta “kollox mill-isbaħ dwar popli Ġermaniżi individwali” (plural). Il-fehim politiku tal-isem Ġermanja inizjalment ġie biss minn grupp żgħir ta' intellettwali u politiċi bħal Ernst Moritz Arndt, Friedrich Ludwig Jahn, Johann Gottlieb Fichte jew Heinrich Friedrich Karl vom und zum Stein, iżda diġà kellu effett ta' mobilizzazzjoni importanti matul il- gwerer tal-ħelsien. L-Imperu Awstrijak u r-Renju tal-Prussja issa rreferew ukoll b'mod pożittiv għall-Ġermanja: fl-1809, fil-bidu tal-Gwerra tal-Ħames Koalizzjoni, l-Arċiduka Karlu tal-Awstrija-Teschen għamel appell lin-nazzjon Ġermaniż, li fih stqarr: " " Il-kawża tagħna hija l-kawża tal-Ġermanja.” Ir-Re Frederick William III tal-Prussja. ħabbret fil-Proklama ta' Kalisch tad-19 ta' Marzu, 1813 “ir-ritorn tal-libertà u l-indipendenza lill-prinċpijiet u lill-popli tal-Ġermanja.” Din il-Ġermanja kienet definita bħala r-reġjun li jitkellem bil-Ġermaniż (Arndt: Des Deutschen Vaterland, 1813; bl-istess mod fl-1841 f'The Song of the Germans ta' Hoffmann von Fallersleben). Ma kienx għadu mifhum bħala imperu, imma bħala nazzjon; Fl-għexieren ta' snin ta' wara, il-moviment nazzjonali Ġermaniż għamel kampanja biex jgħaqqad it-territorji Ġermaniżi kollha fi stat nazzjonali wieħed. Inizjalment, dan falla; Fil-Kungress ta' Vjenna tal-1814/1815, l-istati territorjali ġew restawrati u magħquda f'konfederazzjoni ta' stati, il-Konfederazzjoni Ġermaniża. Dan kien magħruf ukoll bħala l-Ġermanja, iżda kien jinkludi xi territorji li fil-biċċa l-kbira tagħhom ma jitkellmux bil-Ġermaniż, bħall-Boemja u l-Moravja, filwaqt li reġjuni oħra li prinċipalment jitkellmu bil-Ġermaniż, bħall-Prussja tal-Lvant, ma kinux inklużi. Madankollu, il-moviment nazzjonali inizjalment baqa 'proġett ta' elite. Sar effettiv biss fuq skala kbira matul il-kriżi tar-Rhine fl-1840. Minn meta twaqqaf l-imperu fl-1871, bdiet bidla fit-tifsira, mill-Ġermanja bħala nazzjon kulturali għal isem ta’ stat, ġeografikament ristrett għaż-żona attwali: L-Imperu Awstrijak ma sarx parti mill-Imperu Ġermaniż fl-1871. Ir-residenti tal-Awstrija li jitkellmu bil-Ġermaniż komplew iqisu lilhom infushom Ġermaniżi. Meta l-istat multietniku waqa' fi tmiem l-Ewwel Gwerra Dinjija, l-Awstrijaċi Ġermaniżi riedu jissieħbu fl-Imperu Ġermaniż. Madankollu, dan kien ipprojbit mit-Trattat ta' Saint-Germain. B’hekk bdew jiżviluppaw identitajiet nazzjonali differenti. It-termini Ġermaniż u Ġermanja saru dejjem aktar identifikati biss mal-Imperu Ġermaniż. Dan il-proċess kien inizjalment interrott meta l-Awstrija ġiet annessa mar-Reich Ġermaniż fl-1938 taħt il-gvern Nazzjonali Soċjalista. Id-distanza mis-Nazzjonaliżmu wara t-Tieni Gwerra Dinjija wassal għal tbiegħed mill-kunċett tal-Ġermanja fl-Awstrija u l-konsolidazzjoni tal-identità nazzjonali tal-Awstrijaċi stess. Fil-qafas tar-riorganizzazzjoni politika tal-istat eżistenti kollu kemm hu, il-Kunsill Parlamentari tal-Ġermanja tal-Punent irrifjuta l-kontinwazzjoni tal-isem tal-istat German Reich minħabba l-"aċċent aggressiv" tiegħu u uża l-Ġermanja bħala isem tal-istat għall-ewwel darba. fir-“Repubblika Federali tal-Ġermanja” li dak iż-żmien kienet kostitwita. Fid-deliberazzjonijiet, Theodor Heuss qal fl-1948: "Bil-kelma Ġermanja nagħtu kollox ċertu pathos. ta' natura sentimentali u mhux politika ta' poter Ir-Repubblika Demokratika Ġermaniża (GDR) ma użatx." Il-Ġermanja f'isem l-istat, iżda bħala sinonimu għall-GDR fl-Artikolu 1 tal-Kostituzzjoni tal-1949. Sussegwentement, il-GDR kważi esklussivament użat l-attribut jew is-suffiss Ġermaniż ". il-GDR" biex jinnomina stati sovrani. Bl-unifikazzjoni Ġermaniża fl-1990, il-Ġermanja setgħet issir il-forma qasira uffiċjali tal-isem tal-stat. == Ġeografija == [[File:Germany in Europe (relief).svg|thumb|Post tal-Ġermanja fl-[[Ewropa]]]] [[File:Deutschland topo.jpg|thumb|Mappa Topografika tal-Ġermanja]] [[File:Steilküste bei Ahrenshoop.jpg|thumb|Il-kosta tal-Baħar Baltiku qrib Ahrenshoop (il-grigal)]] [[File:ZugspitzeJubilaeumsgratHoellental.JPG|thumb|Iż-Zugspitze hija, b'2,962 metru, l-ogħla muntanja fil-Ġermanja, tappartjeni għall-Alpi tal-franka tat-Tramuntana (Ġermaniż: Nördliche Kalkalpen) u l-Muntanji Mieming u Wetterstein (Wettersteingebirge). Iż-Zugspitze timmarka l-fruntiera bejn il-Ġermanja u l-Awstrija. Huwa jinsab fir-reġjun ta' Grainau, distrett ta' Garmisch-Partenkirchen fl-Stat Ħieles tal-Bavarja.Min-naħa Awstrijaka tinsab fir-raħal ta' Ehrwald, distrett ta' Reutte fl-istat mit-Tirol.]] [[File:Grosser-feldberg-taunus015.jpg|thumb|left|Veduta pa' Taunus Mountain Range fl-Central Germanja]] Il-Ġermanja tikkonsisti fi tliet reġjuni fiżjografiċi ewlenin: pjanura tal-pjanura fit-tramuntana, Ġermanja Nofsani li hija żona ta 'plateaus fiċ-ċentru u reġjun muntanjuż fin-nofsinhar. L-artijiet baxxi, li jiffurmaw il-Pjanura tat-Tramuntana tal-Ġermanja, għandhom eżenzjoni varjata li tinkludi diversi widien tax-xmajjar u żona kbira miksija bix-xagħri. L-iktar punt baxx huwa l-kosta. It-tarf tal-Lvant tal-pjanura għandha ħamrija rikka ħafna għall-agrikoltura. Ir-reġjun tal-plateaux ċentrali, li l-limiti approssimattivi tagħhom huma bejn il-belt ta 'Hanover fit-tramuntana u x-Xmara Main fin-nofsinhar, ikopri territorju magħmul minn muntanji ġentili, widien tax-xmajjar, xmajjar u baċiri definiti sew. Il-firxiet tal-muntanji jinkludu l-firxiet tal-muntanji Eifel u Hunsrück fil-punent, il-muntanji Taunus u Spessart fiċ-ċentru, u l-firxa Fichtelgebirge. Fiċ-ċentru hemm żewġ żoni muntanjużi msejħa "foresti": Thuringian Forest u Franconian Forest. Fit-tarf tat-tramuntana tar-reġjun rolling ta' Thuringia jinsab ir-reġjun muntanjuż ta' Harz. Ħafna mil-Lbiċ tal-Ġermanja hija okkupata minn żewġ eminenti tal-Muntanji Jura u foresta kbira, il-Foresti Is-Sewda, li hija massif muntanjuż antik. Fit-tarf tan-nofsinhar hemm l-Alpi tal-Bavarja, bl-ogħla quċċata tal-Ġermanja, iż-Zugspitze (2,962 m). Reġjun: Ewropa Ċentrali; Żona: 357,023 km²: 348,672 km² (art), 8,350 km² (ilma) Kosta 2389; L-aktar punt baxx: (Neuendorf bei Wilster) -3.54 m; L-ogħla punt: 2963 m (Zugspitze); Fruntieri territorjali Internazzjonali: 3,621 km: Awstrija 784 km, Belġju: 167 km, Repubblika Ċeka: 646 km, Danimarka: 68 km, Franza: 451 km, Lussemburgu: 138 km, Pajjiżi l-Baxxi: 577 km, Polonja: 456 km, Żvizzera: 334 km. === Ġeografija fiżika === Ir-reġjuni naturali ewlenin jinfirxu mit-tramuntana għan-nofsinhar: l-artijiet baxxi tat-Tramuntana tal-Ġermanja, il-meded tal-muntanji baxxi u l-għoljiet tal-Alpi mal-Alpi. === Ġeoloġija === [[File:Geomap Germany.png|thumb|Ġeoloġija tal-wiċċ tal-Ġermanja]] Ġeoloġikament, il-Ġermanja tappartjeni għall-Ewropa tal-Punent, jiġifieri, għal dik il-parti tal-kontinent li kienet inkorporata biss gradwalment fil-Precambrian konsolidat "Ur-Europe" (l-Ewropa tal-Lvant inkluża ħafna mill-Iskandinavja, cf. Baltica) matul il-kors tas-seklu. XIX. Hija saret Fanerozoic permezz ta 'ħabtiet kontinent-kontinent (formazzjonijiet muntanjużi). Il-provinċji tal-qoxra korrispondenti (provinċji tal-kantina) huma klassikament u sempliċiment imsejħa (tal-Lvant) Avalonia (cf. Oroġenja Caledonian) u Armorica (cf. Oroġenija Variscan). L-iżgħar provinċja tal-qoxra hija l-oroġenu Alpini-Karpazji (cf. Formazzjoni tal-muntanji Alpini), li fiha l-Ġermanja taqsam biss il-ponta tan-nofsinhar tal-Bavarja u li, b'differenza miż-żewġ provinċji tettoniċi l-oħra, tirrappreżenta oroġenu attiv. Il-ġeoloġija attwali tal-wiċċ tal-Ġermanja, jiġifieri, il-mudell ta 'kumplessi ta' blat ta 'etajiet differenti u strutturi differenti, kif spiss rappreżentati fuq mapep ġeoloġiċi, qamet bejn 30 u 20 miljun sena ilu fiċ-Ċenozojku iżgħar u ġiet iffurmata b'mod sinifikanti minn żewġ avvenimenti: il-Formazzjoni tal-Muntanji Alpidiċi u l-Età tas-Silġ Kwaternarja. L-Età tas-Silġ Kwaternarja sawret il-ġeoloġija tal-wiċċ komparattivament monotona tat-Tramuntana tal-Ġermanja u l-għoljiet ta 'l-Alpi bid-depożiti tal-moraine tagħhom u fenomeni oħra li jakkumpanjaw glaciazzjonijiet fuq skala kbira (cf. serje glaċjali). Il-ġeoloġija tal-wiċċ taċ-ċentru u l-biċċa l-kbira tan-Nofsinhar tal-Ġermanja hija r-riżultat ta 'lift u subsidenza tettonika sinifikanti, li tmur lura għall-effetti fuq distanza twila tal-oroġenja Alpina. Hawnhekk xi kumplessi tal-kantina mitwija Variscan tal-qedem (l-aktar Paleozoic) (lavanja u muntanji kristallini) ġew imtellgħin minn taħt il-wiċċ u esposti fuq żoni kbar (inklużi l-muntanji tal-lavanja Rhenish, Harz, Erzgebirge), u parti mill-qoxra tad-Dinja naqset . u spazji ta' sedimentazzjoni li fihom rekords ta' sekwenzi sedimentarji Cenozoic ftit jew wisq ħoxnin ġew iffurmati (Upper Rhine Graben, Lower Rhine Graben, Hessian Depression, Molasse Basin). Il-plateaux jokkupaw pożizzjoni tettonika intermedja bis-sekwenzi tal-istrat Mesozoic mhux mitwija tagħhom, iddominati mit-Triassiku u l-Jurassiku (Thuringian Basin, reġjun tal-istrat tan-Nofsinhar tal-Ġermanja). === Meded tal-muntanji === [[File:Zugspitze Westansicht.JPG|thumb|F'2,962 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, Zugspitze tal-Bavarja hija l-ogħla punt fil-Ġermanja.]] Il-firxa tal-muntanji tal-Alpi ġeoloġikament żgħażagħ u mitwija hija l-unika firxa tal-muntanji għolja li fiha tipparteċipa l-Ġermanja. L-Alpi Ġermaniżi, li jinsabu kompletament fl-istat tal-Bavarja, għandhom l-uniċi qċaċet tal-muntanji ogħla minn 2000 m'il fuq mil-livell tal-baħar. NHN fuq. Is-samit taż-Zugspitze (2962 m 'l fuq mil-livell tal-baħar), li l-Ġermanja taqsam mal-Awstrija, hija l-ogħla punt fil-pajjiż. [[File:DSC07706 Wüstems von Westen.jpg|thumb|Pajsaġġ baxx tal-muntanji: foresti u mergħat ħdejn Wüstems f'Taunus]] [[File:Nebelostfriesland.jpg|thumb|Artijiet baxxi tal-Ġermanja tat-Tramuntana fil-Frisja tal-Lvant (Tramuntana)]] [[File:Rheinhessen vineyards.jpg|thumb|Pajsaġġ b'vinji f'Rhine-Hesse (Ċentru)]] [[File:Hintersee.jpg|thumb|Pajsaġġ Alpin fil-Bavarja. (Nofsinhar)]] Il-firxiet tal-muntanji baxxi Ġermaniżi jestendu mit-tarf tat-tramuntana tal-firxa tal-muntanji baxxi sat-tarf tal-Alpi u r-Rhine ta' fuq mal-Lag ta' Constance. Normalment jiżdiedu fl-għoli u l-estensjoni mit-tramuntana għan-nofsinhar. L-ogħla quċċata tal-muntanja baxxa hija l-Feldberg fil-Foresta l-Iswed (1,493 m 'il fuq mil-livell tal-baħar), segwita mill-Großer Arber fil-Foresta tal-Bavarja (1,456 m 'l fuq mil-livell tal-baħar). Qċaċet ta' aktar minn 1000 m 'il fuq mil-livell tal-baħar. NHN jinkludi wkoll Erzgebirge, Fichtelgebirge, Swabian Alb u Harz, li huwa pjuttost iżolat bħala l-aktar fit-Tramuntana ta' l-ogħla firxiet ta' muntanji baxxi tal-Ġermanja bil-Brocken f'1141 m 'il fuq mil-livell tal-baħar. NHN jogħla. Fit-tramuntana tal-firxa tal-muntanji baxxi, ftit muntanji biss fi ħdan il-moraines terminali tal-Età tas-Silġ jilħqu aktar minn 100 m 'il fuq mil-livell tal-baħar. NHN, inkluż il-Heidehöhe fi Schraden (il-linja tan-Nofsinhar fiż-żona tal-fruntiera bejn Brandenburg u Sassonja) tinsab 201 m 'il fuq mil-livell tal-baħar. NHN huwa l-ogħla. Is-sit statali l-aktar fonda tal-Ġermanja, ġeneralment aċċessibbli, jinsab 3.54 m taħt il-livell tal-baħar, f'dipressjoni qrib Neuendorf-Sachsenbande f'Wilstermarsch (Schleswig-Holstein). L-aktar dipressjoni fonda tinsab ukoll f'dan l-istat: 39.6 m taħt il-livell tal-baħar fil-qiegħ tal-Lag Hemmelsdorf, fil-grigal ta' Lübeck. L-iktar punt fonda tat-terren maħluqa artifiċjalment huwa 267 m taħt il-livell tal-baħar, fil-qiegħ tal-minjiera ta' Hambach fil-miftuħ fil-lvant ta' Jülich fin-North Rhine-Westphalia. === Xmajjar, lagi u kosti === Ħafna mix-xmajjar kbar tal-Ġermanja jinsabu fil-parti tal-punent tat-territorju. L-aktar importanti huwa r-Rhine, li jiffunzjona wkoll bħala fruntiera naturali mal-Isvizzera u Franza qabel ma tgħaddi għall-kosta tal-Olanda. Fost it-tributarji tar-Rhine hemm il-Lahn, il-Lippe, il-Main, il-Moselle, in-Neckar u r-Ruhr. Xmajjar importanti oħra huma l-Elbe, li tgħaddi mill-fruntiera Ċeka fix-Xlokk sal-Baħar tat-Tramuntana, u d-Danubju, li joriġina fil-Foresti l-Iswed u jmur lejn il-Lvant fil-plateau tal-Bavarja; Jirċievi l-ilmijiet tal-Lech, l-Isar u l-Eno, u jispiċċa jgħaddi fl-[[Awstrija]]. L-Oder, flimkien mat-tributarju tiegħu, in-Neisse, jiffurmaw il-biċċa l-kbira tal-fruntiera tal-Lvant tal-Ġermanja mal-[[Polonja]]. Il-Ġermanja hija mdawwar fil-punent mal-Baħar tat-Tramuntana u fil-lvant mal-Baħar Baltiku. Il-kosta Ġermaniża tinkludi żoni ta' duni u bansijiet. Barra mill-kosta hemm diversi gżejjer, inklużi l-Gżejjer Friżjani tat-Tramuntana, il-Gżejjer Friżjani tal-Lvant u l-Gżira ta' Rügen fil-Baħar Baltiku. ==== Xmajjar ==== [[File:Trier Roemerbruecke BW 1.JPG|thumb|left|Il-Pont Ruman madwar ix-Xmara Moselle f'Tier]] [[File:Rheinstein.jpg|thumb|Il-Kastell tar-Rhine u Rheinstein fi Trechtingshausen]] Mis-sitt xmajjar bl-akbar baċiri tad-drenaġġ, ir-Rhine, Elbe, Weser u Ems joħorġu fl-Atlantiku permezz tal-Baħar tat-Tramuntana u l-Oder permezz tal-Baħar Baltiku, filwaqt li d-Danubju jgħaddi fil-Baħar l-Iswed u għalhekk, idrografikament huwa parti minn il-Mediterran. Il-baċini tax-xmara ta' dawn iż-żewġ sistemi huma separati minn xulxin mill-baċin tax-xmara Ewropew ewlieni. Ir-Rhine, li jitla' fl-[[Żvizzera]], jiddomina l-Lbiċ u l-Punent. Hija tgħaddi għal 865 kilometru tul il-fruntiera Ġermaniża qabel tiżvojta fil-Baħar tat-Tramuntana mill-Olanda. It-tributarji Ġermaniżi ewlenin tagħha huma n-Neckar, Main, Moselle u Ruhr. Ir-Rhine għandu importanza ekonomika kbira u huwa wieħed mill-aktar passaġġi tal-ilma fl-Ewropa. Id-Danubju jbatti kważi l-għoljiet kollha tal-Alpi Ġermaniżi fin-Nofsinhar fuq 647 kilometru u jgħaddi lejn l-Awstrija u x-Xlokk tal-Ewropa. It-tributarji Ġermaniżi ewlenin tagħha huma l-Iller, il-Lech, l-Isar u l-Inn. L-Elbe, li titla' fir-Repubblika Ċeka, taqsam il-Lvant tal-Ġermanja għal 725 kilometru. It-tributarji Ġermaniżi ewlenin tagħha huma s-Saale u l-Havel. F'179 kilometru, l-Oder, bħall-aktar tributarju importanti tiegħu, in-Neisse, hija x-xmara tal-fruntiera mal-Polonja. Il-baċir tal-Weser biss, twil 452 kilometru, jinsab kollu kemm hu fil-Ġermanja. Huwa mitmugħ mix-xmajjar Werra u Fulda u jbattal iċ-ċentru tat-tramuntana. L-Ems jgħaddi 371 kilometru mill-kantuniera tal-majjistral tal-pajjiż. Iż-żona ta 'influwenza tagħha testendi wkoll għal partijiet ta' l-Olanda. ==== Lagi ==== Lagi naturali huma prinċipalment ta 'oriġini glaċjali. Il-biċċa l-kbira tal-lagi kbar għalhekk jinsabu fl-għoljiet tal-Alpi, fl-Isvizzera Holstein u f'Mecklenburg. L-akbar lag li jappartjeni għal kollox għat-territorju Ġermaniż huwa l-Müritz, li huwa parti mid-Distrett tal-Lag ta' Mecklenburg. L-akbar lag b'parteċipazzjoni Ġermaniża hija l-Lag ta' Constance, li tmiss ukoll mal-[[Awstrija]] u l-[[Żvizzera]]. Fil-Punent u fil-Lvant tal-Ġermanja hemm ħafna għadajjar artifiċjali maħluqa mill-kultivazzjoni mill-ġdid ta' minjieri tal-linjite jew artijiet skart industrijali, bħal Neuseenland ta' Leipzig jew Phoenix Lag ta' Dortmund. ==== Gżejjer ==== [[File:Putgarten, Kap Arkona (2011-05-21) 10.JPG|thumb|L-akbar gżira Ġermaniża, Rügen, tinsab fil-Pomerania tal-Punent fil-Baħar Baltiku (immaġni: Cape Arkona).]] Il-Gżejjer Friżjani jinsabu fil-Baħar Wadden, immedjatament lil hinn mill-kosti Olandiżi, Ġermaniżi u Daniżi tal-Baħar tat-Tramuntana. Filwaqt li l-Gżejjer Friżjani tat-Tramuntana huma fdalijiet ta 'art kontinentali li ġew separati mill-kosta permezz ta' sussidenza tal-art u għargħar sussegwenti, il-Gżejjer Friżjani tal-Lvant huma gżejjer ta 'barriera li ffurmaw minn sediment li jinġarr minn kurrenti paralleli mal-kosta u dinamika tal-mewġ u tal-marea. Helgoland, li tinsab fin-nofs tal-Bight Ġermaniż, hija l-aktar gżira Ġermaniża abitata mill-kontinent. Din tmur lura għall-emerġenza ta 'koppla tal-melħ fis-sottoħamrija tal-Baħar tat-Tramuntana. L-akbar gżejjer Ġermaniżi fil-Baħar Baltiku huma (mill-punent għal-lvant) Fehmarn, Poel, Hiddensee, Rügen u Usedom. Rügen hija wkoll l-akbar gżira fil-Ġermanja. L-akbar peniżola hija Fischland-Darß-Zingst. Dawn l-uċuħ tal-art, bl-eċċezzjoni ta 'Fehmarn, huma parti minn kosta ta' laguna, jiġifieri, pajsaġġ ta' moraine terrestri li kien mgħarraq wara l-era tas-silġ u sussegwentement immodifikat minn proċessi ta' terraferma. L-akbar u l-aktar gżejjer magħrufa fl-ilmijiet interni huma Reichenau, Mainau u Lindau fil-Lag ta' Constance u Herreninsel fil-Lag Chiemsee. === Punti estremi === Din hija lista tal-punti estremi tal-Ġermanja, jiġifieri, il-punti li huma aktar fit-tramuntana, fin-nofsinhar, fil-lvant jew fil-punent minn kwalunkwe post ieħor: Il-punt l-aktar fit-Tramuntana — Lista, Sylt, Schleswig-Holstein (55°03′N 8°24′E) Il-punt l-aktar fin-Nofsinhar — Haldenwanger Eck, Oberstdorf, il-Bavarja (47°16′N 10°10′E) Il-punt l-aktar tal-Punent — Millen, North Rhine-Westphalia (51°1′N 5°53′E) Il-punt l-aktar tal-Lvant — Deschka, Sassonja (51°16′N 15°2′E) === Klima === [[File:Vergleich Temperaturtrend DE global.png|thumb|Tqabbil tal-evoluzzjoni tat-temperatura fil-Ġermanja (DWD) u madwar id-dinja (NOAA) fil-perjodu 1881 sal-2019]] Il-Ġermanja tappartjeni għal kollox għaż-żona tal-klima moderata tal-Ewropa Ċentrali fiż-żona taż-żona tar-riħ tal-punent u tinsab fiż-żona ta' tranżizzjoni bejn il-klima marittima fl-Ewropa tal-Punent u l-klima kontinentali fl-Ewropa tal-Lvant. Il-klima fil-Ġermanja hija influwenzata, fost affarijiet oħra, mill-Gulf Stream, għalhekk it-temperatura medja hija għolja mhux tas-soltu għal din il-latitudni. It-temperatura medja annwali, ibbażata fuq il-perjodu normali 1961-1990, hija ta' 8.2 °C fil-pajjiż kollu, it-temperaturi medji ta' kull xahar ivarjaw bejn -0.5 °C f'Jannar u 16.9 °C f'Lulju. Il-preċipitazzjoni medja annwali hija 789 millimetru. Il-preċipitazzjoni medja ta' kull xahar tvarja bejn 49 millimetru fi Frar u 85 millimetru f’Ġunju. L-inqas temperatura rreġistrata uffiċjalment fil-Ġermanja kienet -37.8°C; Kien irreġistrat f'Wolnzach fl-1929. L-ogħla temperatura s'issa kienet ta' 41.2 °C u ġiet imkejla fil-25 ta' Lulju, 2019 f'Duisburg-Baerl u f'Tönisvorst fir-Rhine t'isfel. Il-Ġermanja għandu fil-biċċa l-kbira klima oċeanika, moderata u marittima bi xtiewi u sjuf friski, spiss imsaħħab u umdi. It-temp kultant huwa imprevedibbli. F'nofs is-sajf, ġurnata waħda tista' tkun sħuna u xemxija u l-oħra kiesħa u xita. Madankollu, kundizzjonijiet atmosferiċi tassew estremi, bħal nixfa qawwija, tornadoes, maltempati tas-silġ, kesħa jew sħana estrema, eċċ., huma rari. Għalkemm fl-aħħar snin deher għargħar fuq skala kbira, huwa wkoll ġeneralment rari. M'hemm l-ebda aħbar ta' terremoti distruttivi. Il-biċċa l-kbira tal-Ġermanja tinsab fiż-żona tal-klima friska/temperata fejn jippredominaw ir-riħ umdi tal-punent. L-influwenza marittima ttaffi l-kosta tal-punent. Il-klima hija mmoderata mill-Kurrent tal-Atlantiku tat-Tramuntana, li hija estensjoni tat-Tramuntana tal-Gulf Stream. L-ilmijiet sħan miġjuba minn dan il-kurrent jaffettwaw iż-żoni kostali tal-Baħar tat-Tramuntana inkluża l-Peniżola ta' Jutland u ż-żona tul ir-Rhine, li tmur lejn il-Baħar tat-Tramuntana. ==== Fil-majjistral u fit-tramuntana ==== Il-klima hija oċeanika (aktar simili għall-klima tar-Renju Unit u l-Olanda) u x-xita tista' tinżel is-sena kollha. Ix-xtiewi huma relattivament ħfief u s-sjuf komparattivament friski. ==== Fil-Lvant ==== Il-klima turi karatteristiċi kontinentali ċari: ix-xtiewi jistgħu jkunu kesħin ħafna għal perjodi twal u s-sjuf jistgħu jkunu sħan ħafna. Perjodi twal ta' nixfa ħafna drabi ġew dokumentati hawn ukoll. Fix-xitwa, il-Ġermanja tista 'taħt l-influwenza tal-antiċiklun Siberjan. Dan ifisser li t-temperaturi huma pjuttost baxxi, speċjalment f'din il-parti tal-pajjiż. ==== Fiċ-ċentru u fin-nofsinhar ==== Hemm klima tranżizzjonali li tista' tkun predominantement oċeanika jew kontinentali, skont is-sitwazzjoni ġenerali tat-temp. Ix-xtiewi huma ħfief u s-sjuf għandhom tendenza li jkunu pjaċevoli, għalkemm it-temperaturi massimi jistgħu jaqbżu t-30°C għal diversi jiem kull darba fil-mewġ tas-sħana. Fin-nofsinhar, fil-qiegħ tal-Alpi, kultant iseħħ il-fenomenu meteoroloġiku tar-riħ sħun tal-muntanji (il-foehn). L-iktar reġjuni sħan tal-Ġermanja jinsabu fil-Lbiċ (ara Upper Rhine u Rhenish Palatinate). Is-sjuf hawn jistgħu jkunu sħan b’numru għoli ta’ ġranet li jaqbżu t-30 °C.1​ Kultant it-temperaturi minimi ma jinżlux taħt l-20 °C, li huwa relattivament rari f’reġjuni oħra.​ Dan it-tip ta' klima tippermetti l-vitikultura, li l-preżenza tagħha tikkaratterizza l-kbar partijiet tal-pajsaġġ tal-Lbiċ tal-Ġermanja (Wine Germany, German Wine Route). Minħabba l-klima ħafifa, il-biċċa l-kbira tal-inbejjed prodotti huma bojod, iżda jiġi prodott ukoll l-inbid aħmar. Il-preċipitazzjoni tonqos min-nofsinhar għat-tramuntana u mill-punent għal-lvant. Għalhekk, huwa stmat li l-massimu ta' xita sseħħ f'żoni muntanjużi bħall-Black Forest (sa 2000 mm), imbagħad tagħmel xita madwar 930 mm fi Munich, u Hamburg, minkejja li tkun qrib il-baħar, bilkemm tirċievi 700 mm. Lejn il-Lvant, l-stat ta' Saxony-Anhalt għandu l-inqas xita fil-Ġermanja, bil-belt ta' Quedlinburg tirċievi biss 438 mm fis-sena. === Ambjent === [[File:Grube Messel fg04.jpg|thumb|Sit fossili ta' Messel, ħdejn Darmstadt, Sit ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja.]] Madwar 30% tat-territorju huwa magħmul minn foresti, li ħafna minnhom jinsabu fin-nofs tan-nofsinhar tal-pajjiż. Madwar żewġ terzi minn dawn il-foresti huma magħmula minn arżnu u koniferi oħra, bil-kumplament magħmul minn speċi jwaqqgħu l-weraq bħall-fagu, il-betula, il-ballut u l-ġewż. Dwieli jkopru ħafna mill-għoljiet tal-Lbiċ tal-pajjiż u jestendu wkoll tul ix-xmajjar Rhine, Moselle u Main. Il-ġonna tal-frott huma karatteristika prominenti fil-Punent tal-Ġermanja. Il-flora hija ta 'varjetà kbira u showiness. Il-Ġermanja għandha 22,907 żona protetta, li jkopru 135,031 km², jiġifieri 37.76% tat-territorju tal-pajjiż. Il-bijoma dominanti fil-Ġermanja hija l-foresta tal-injam iebes moderat, għalkemm fin-Nofsinhar, fl-Alpi, hemm preżenti l-foresta tal-koniferi moderata. Il-WWF taqsam it-territorju tal-Ġermanja bejn ħames ekoreġjuni: * Foresti mħallta Atlantiku, fil-majjistral *Foresti mħallta Baltika, fil-grigal * Foresti mħallta tal-Ewropa ċentrali, fil-Lvant * Foresti tal-injam iebes tal-Ewropa tal-Punent, fiċ-ċentru u fin-Nofsinhar * Foresta Alpina, fin-Nofsinhar estrem, fuq il-fruntiera mal-Awstrija === Flora === [[File:Lüneburger Heide 093.jpg|thumb|Il-Lüneburg Heath fis-Sassonja t'Isfel]] Iż-żona naturali tal-Ġermanja tinsab fiż-żona tal-klima moderata friska; Mill-punent għal-lvant, il-veġetazzjoni naturali tagħha timmarka t-tranżizzjoni mill-klima marittima tal-punent għall-klima kontinentali. Mingħajr l-influwenza tal-bniedem, il-flora tkun ikkaratterizzata prinċipalment minn foresti jwaqqgħu l-weraq u mħallta, bl-eċċezzjoni ta' postijiet niexfa jew foqra fin-nutrijenti, bħal summits tal-blat, artijiet baxxi tax-xagħri u pajsaġġi tal-moorland, kif ukoll artijiet għoljin alpini u subalpini, li Huma estremament fqira fil-veġetazzjoni u għandhom klima simili għaż-żona tal-klima kiesħa temperata. Fil-livell lokali, il-flora fil-Ġermanja turi grad għoli ta 'diversifikazzjoni minħabba fatturi tal-lokazzjoni tat-terren u s-sitwazzjoni mesoklimatika. Il-popolazzjoni totali ta' speċi ta' pjanti selvaġġi fil-Ġermanja hija stmata għal aktar minn 9,500 speċi, li minnhom kważi 3,000 huma pjanti taż-żerriegħa, 74 huma felċi, aktar minn 1,000 huma ħażiż u madwar 3,000 huma dijatomi. Hemm ukoll madwar 14,000 speċi ta' fungi u 373 speċi ta' moffa tal-ħama. Bosta speċi introdotti, bħall-ħarrub iswed u l-balzmu, issa jinsabu, speċjalment f'żoni mhux maħduma u disturbati. [[File:NP Müritz Teilgebie _Serrahn-7.JPG|thumb|left|Foresta antika fil-Park Nazzjonali Müritz fis-sajf. Madwar 32 fil-mija tal-art tal-Ġermanja hija koperta minn foresti.]] Bħalissa, il-foresti jkopru madwar 30 fil-mija tal-art tal-Ġermanja. Dan jagħmel lill-Ġermanja wieħed mill-aktar pajjiżi forestati fl-Unjoni Ewropea. Il-kompożizzjoni attwali tal-ispeċi tas-siġar tikkorrispondi biss sa ċertu punt għall-kundizzjonijiet naturali u hija ddeterminata prinċipalment mill-forestrija. L-aktar speċi ta' siġar komuni huma l-prinjoli rjali b'26.0 fil-mija taż-żona, segwiti mill-arżnu Skoċċiż bi 22.9 fil-mija, il-fagu b'15.8 fil-mija u l-ballut b’10.6 fil-mija. Madwar nofs iż-żona tal-istat tintuża għall-agrikoltura; Skont l-Uffiċċju Federali tal-Istatistika, fil-31 ta' Diċembru, 2016 kien ta' 182,637 kilometru kwadru. Minbarra l-użu tiegħu bħala mergħa permanenti, ħafna minnu ġie kkultivat, sa mill-Età tal-Ġebla u l-Età tal-Bronż, prinċipalment bl-uċuħ tar-raba'. li ma jseħħux b'mod naturali fl-Ewropa Ċentrali (il-biċċa l-kbira taċ-ċereali mill-Lvant Qarib, patata u qamħ mill-Amerika). Fil-widien tax-xmajjar, inklużi l-Main, Moselle, Ahr u Rhine, il-pajsaġġ spiss ġie trasformat favur il-vitikultura. Il-konservazzjoni tan-natura fil-Ġermanja hija kompitu pubbliku u għan tal-istat minqux fl-Artikolu 20 tal-Liġi Bażika. 16-il park nazzjonali (ara parks nazzjonali fil-Ġermanja), 19-il riżerva tal-bijosfera, 105 park naturali u eluf ta' riżervi naturali, żoni ta' protezzjoni tal-pajsaġġ u monumenti naturali jservu għall-konservazzjoni tan-natura. === Fawna === [[File:Adult white-tailed eagle (Haliaeetus albicilla) of central Poland in flight (3).jpg|thumb|L-ajkla tal-baħar, għasfur tal-priża protett]] [[File:Common Seal Phoca vitulina.jpg|thumb|Siġill fuq il-gżira tal-Baħar tat-Tramuntana ta' Heligoland Dune]] Il-Ġermanja ftit għandha fawna varjata. L-aktar mammiferi komuni huma ċriev, ħanżir selvaġġ, ballottra, badger, lupu u volpi. Fost il-ftit rettili hemm serp velenuż, il-viper Ewropew. Is-sapponijiet, il-wiżż u għasafar oħra li jpassu jaqsmu l-pajjiż fi qatgħat kbar. Fl-ilmijiet kostali tal-Baħar tat-Tramuntana u tal-Baħar Baltiku, jinstab ħut bħal aringi, merluzz u barbun tat-tbajja', filwaqt li fix-xmajjar hemm karpjun, catfish u trota komuni. Skont ir-regolamenti tal-Unjoni Ewropea, it-territorju ta' dan il-pajjiż huwa maqsum fi tliet reġjuni bijoġeografiċi:6 kontinentali, Atlantiku u, fil-parti tal-Alpi Ġermaniżi, ir-reġjun bijoġeografiku Alpin. Is-Siti ta' Wirt Dinji li ġejjin iddikjarati mill-UNESCO jispikkaw fil-wirt naturali tagħha: il-Baħar Wadden (2009), assi naturali li jaqsam mal-Pajjiżi l-Baxxi, u s-Sit Fossili ta' Messel (1995). Għandu 15-il riżerva tal-bijosfera. 868,226 ettaru huma protetti bħala art mistagħdra ta' importanza internazzjonali taħt il-Konvenzjoni Ramsar, b'kollox, 34 sit Ramsar. Fl-aħħarnett, għandha 14-il park nazzjonali, inklużi Harz u Jasmund. Ir-riskju naturali ewlieni huwa l-għargħar. Rigward problemi ambjentali: l-emissjonijiet mill-ħruq tal-faħam u l-industriji jikkontribwixxu għat-tniġġis tal-arja; xita aċiduża li tirriżulta mill-emissjonijiet tal-ossidu tal-kubrit qed tagħmel ħsara lill-foresti; tniġġis fil-Baħar Baltiku mill-emissjoni ta' drenaġġ u skariki industrijali mix-xmajjar fil-Lvant tal-Ġermanja; rimi perikoluż ta' skart; il-gvern stabbilixxa mekkaniżmu biex itemm l-użu tal-enerġija nukleari matul il-ħmistax-il sena li ġejjin; Il-gvern qed jaħdem biex jikseb l-impenji tal-Unjoni Ewropea biex jiġu identifikati żoni ta' konservazzjoni tan-natura skont id-Direttiva Ewropea dwar il-Konservazzjoni tal-Ħabitat, Flora u Fawna. Fil-Ġermanja, ġew identifikati madwar 48,000 speċi ta' annimali, inklużi 104 mammiferi, 328 għasfur, 13-il rettili, 22 anfibji u 197 speċi ta' ħut, kif ukoll aktar minn 33,000 speċi ta' insetti, li jagħmlu l-pajjiż “wieħed mill-aktar b'inqas speċi. minħabba l-iżvilupp ġeoloġiku u l-post ġeografiku.” Dawn l-speċi jinkludu aktar minn 1,000 krustaċej, kważi 3,800 brimb, 635 molluski, u aktar minn 5,300 invertebrat ieħor. Il-mammiferi selvaġġi indiġeni għall-Ġermanja jinkludu ċriev, ħanżir, ċriev u ċriev mhux maħdum, kif ukoll volpijiet, martens u linċi. Il-kasturi u l-lontra huma abitanti rari tal-pjanuri tal-għargħar tax-xmajjar, u f'xi każijiet il-popolazzjonijiet tagħhom qed jerġgħu jiżdiedu. L-ibex, il-marmotta alpina u l-kamoxxa jgħixu fl-Alpi tal-Bavarja; dawn tal-aħħar jistgħu jinstabu wkoll f’diversi meded ta' muntanji baxxi. Mammiferi kbar oħra li qabel kienu jgħixu f’dik li llum hija l-Ġermanja ġew sterminati: żiemel selvaġġ, uru (seklu 15), bison (seklu 16), ors kannella (seklu 19), lupu (seklu 19), elk (seklu 20). Filwaqt li l-moose issa jemigraw okkażjonalment minn pajjiżi ġirien, l-ilpup Pollakki reġgħu stabbilixxew ruħhom sew fil-Ġermanja u welldu l-ewwel frieħ tagħhom madwar il-bidu tal-millennju. Fl-2018, 73 pakkett tal-lupu ġew ikkonfermati fil-Ġermanja, li ħafna minnhom jgħixu fl-stati federali ta' Sassonja, Brandenburg u Sassonja t'Isfel. Fl-2013, merħla bison ġiet rilaxxata fis-selvaġġ fil-Muntanji Rothaar u issa żdiedet għal madwar 40 annimal. F'Ottubru 2019, ors kannella, probabbilment ġej mill-Italja, ġie ritratt minn kamera tal-annimali selvaġġi fid-distrett ta' Garmisch-Partenkirchen. Fix-xhur ta' wara, l-annimal reġa' ġie skopert diversi drabi. “Problem bear” Bruno, ors, kien diġà emigra lejn il-Ġermanja fl-2006. Il-linċi oriġinarjament minn hawn issa jerġgħu jgħixu fil-Ġermanja, għalkemm f'numru mnaqqas, peress li huma vittmi ripetuti tal-kaċċa illegali u tat-traffiku fit-toroq. Hemm madwar 500 par tal-ajkla tal-baħar, li hija meqjusa bħala l-mudell tal-annimal araldika Ġermaniż, prinċipalment f'Mecklenburg-Vorpommern u Brandenburg. L-ajkla tad-deheb tinstab biss fl-Alpi tal-Bavarja, fejn qed jirritorna wkoll l-avultu tad-daqna Żvizzeru u Awstrijak, li estinta hemmhekk. L-aktar għasafar tal-priża komuni llum huma l-bużżażan u l-kestrel; il-popolazzjoni tal-falkun pellegrin hija sinifikament iżgħar. Aktar minn nofs il-popolazzjoni totali ta' astun aħmar titkattar fil-Ġermanja, iżda n-numri qed jonqsu minħabba agrikoltura intensiva. Mill-banda l-oħra, ħafna għasafar jibbenefikaw mill-preżenza tal-bniedem bħala segwaċi kulturali, speċjalment ħamiem urban, blackbirds (għasafar tal-foresti tal-qedem), għasafar tal-qedem u titmice li jgħixu fl-ibliet, li s-sopravivenza tagħhom hija assigurata wkoll bl-ikel, kif ukoll ċawla u l-gawwi fil-miżbliet. Il-Baħar Wadden huwa post ta' mistrieħ għal bejn għaxar u tnax-il miljun għasfur migratorju kull sena. Is-salamun, li darba kien komuni fix-xmajjar, inqered fil-biċċa l-kbira minħabba l-industrijalizzazzjoni, iżda fis-snin tmenin reġgħu ġew introdotti fir-Rhine. L-aħħar storion inqabad fil-Ġermanja fl-1969. Il-karpjuni introdotti mir-Rumani huma ppreservati f'ħafna għadajjar. L-ispeċi tal-foki u l-foki griż, li f’nofs is-seklu 20 kienu kważi sterminati minn sajjieda professjonali bħala kompetituri għall-priża tagħhom u li issa huma protetti (din tal-aħħar huwa l-akbar predatur indiġenu fil-Ġermanja), huma għal darb'oħra rappreżentati fuq il-kosti Ġermaniżi mal-Ġermanja. diversi eluf ta' kopji. Hemm tmien speċi ta' balieni fl-Ibħra tat-Tramuntana u l-Baħar Baltiku, inklużi l-foċena u d-delfini komuni, speċi oħra ta' lampuki. Il-fawna tar-rettili fqira fl-ispeċi tinkludi, pereżempju, sriep, viperi, gremxul tar-ramel u l-fekruna tal-għadira Ewropea fil-periklu. Anfibji bħal salamandri, żrinġijiet, rospi, rospi u tritons huma speċi protetti fil-Ġermanja, u nofs il-madwar 20 speċi huma elenkati fil-lista l-ħamra nazzjonali ta' speċi ta' annimali mhedda. In-neozoans parzjalment invażivi fil-Ġermanja (speċi ta' annimali introdotti) jinkludu r-rakkun, il-kelb tar-rakkun, il-faru muskrat, il-lontra, il-parrukkju b'għonq ċurkett, il-wiżż tal-Kanada u l-wiżż Eġizzjan. === Ġeografija umana === [[File:Gm-map-es.png|thumb|Bliet ewlenin fil-Ġermanja]] Għandha popolazzjoni ta' 82,329,758 abitant (est. Lulju 2009), 74% urbani (2008). Il-kapitali, Berlin, għandha popolazzjoni ta' 3.4 miljun abitant, li tagħmilha l-aktar belt popolata fil-pajjiż, kif ukoll il-ħames l-akbar agglomerazzjoni urbana fost il-pajjiżi tal-Unjoni Ewropea. Aktar minn tmenin belt għandhom aktar minn 100,000 abitant, l-ewwel ħamsa jkunu, wara Berlin: Hamburg, Munich, Cologne, Frankfurt am Main u Stuttgart. Hija maqsuma amministrattivament f'16-il stat (bil-Ġermaniż, Länder, singular - Land): Baden-Wurttemberg, Bavarja, Berlin, Brandenburg, Bremen, Hamburg, Hessen, Mecklenburg-Vorpommern, Lower Saxony, North Rhine-Westphalia, Rhineland-Palatinate , Saarland, Saxony, Saxony-Anhalt, Schleswig-Holstein, Thuringia. Il-Bavarja, is-Sassonja u t-Turingja jsejħu lilhom infushom Freistaaten (singulari, Freistaat), li tfisser "stati ħielsa". === Ġeografija ekonomika === Riżorsi naturali: faħam, linjite, gass naturali, minerali tal-ħadid, ram, nikil, uranju, potassju, melħ, materjali tal-kostruzzjoni, injam u art li tinħarat, li tirrappreżenta 33.13% tal-użu tal-art. 0.6% u 66.27% oħra (2005) huma ddedikati għall-uċuħ tar-raba' permanenti. Art imsaqqija tirrappreżenta 4 850 km² (2003). Il-PGD (est. 2009) ġej l-aktar mis-settur tas-servizzi 72%, imbagħad hemm l-industrija (27.1%) u finalment l-agrikoltura, li tipprovdi biss 0.9%. Fl-istess ħin, il-maġġoranza tal-popolazzjoni attiva (2005) hija ddedikata għas-servizzi (67.8%), imbagħad għall-industrija (29.7%) u finalment minoranza (2.4%) għall-agrikoltura. L-ekonomija Ġermaniża, li hija l-ħames l-akbar fid-dinja u l-akbar fl-[[Ewropa]], hija mexxejja fl-esportazzjoni ta 'makkinarju, vetturi, kimiċi u tagħmir tad-dar. Jibbenefika minn forza tax-xogħol kwalifikata ħafna. Bħall-ġirien tagħha tal-Ewropa tal-Punent, il-Ġermanja tiffaċċja sfidi demografiċi sinifikanti biex iżżomm it-tkabbir fit-tul. Rati baxxi ta' fertilità u immigrazzjoni netta li qed tonqos se jżidu l-pressjoni fuq is-sistema tal-istat soċjali tal-pajjiż u jeħtieġu riformi strutturali. Il-modernizzazzjoni u l-integrazzjoni tal-ekonomija tal-Ġermanja tal-Lvant, fejn il-qgħad jista' jaqbeż l-20 % f'xi muniċipalitajiet, jibqa' terminu twil għali ħafna, bi trasferimenti annwali mill-Punent għal-Lvant li jilħqu fl-2008 biss madwar tnax-il biljun dollaru. === Ġeografija umana === [[File:Sundern-Amecke, Germany.jpg|thumb|Pajsaġġ kulturali varjat ħafna f'reġjun rurali tal-istat l-aktar popolat ta' North Rhine-Westphalia: insedjamenti, żoni agrikoli, żoni tal-foresti u ġibjun]] Il-Ġermanja għandha total ta' disa' stati ġirien: il-Ġermanja tmiss mad-Danimarka fit-Tramuntana, il-Polonja fil-Grigal, ir-Repubblika Ċeka fil-lvant, Awstrija fix-Xlokk, l-Zvizzera fin-nofsinhar, Franza fil-Lbiċ, il-Lussemburgu u l-Belġju fil-punent, u lejn il-majjistral mal-Olanda. It-tul tal-fruntiera huwa ta' 3,876 kilometru b'kollox. Fil-Ġermanja, total ta' 51 fil-mija tal-art tal-pajjiż tintuża għall-agrikoltura (2016), bil-foresti jkopru 30 fil-mija oħra. 14 fil-mija jintuża bħala żona ta' settlement u traffiku. Iż-żoni tal-ilma jirrappreżentaw tnejn fil-mija, it-tlieta fil-mija li jifdal huma mqassma f'żoni oħra, l-aktar artijiet skart u wkoll minjieri miftuħa. ==== Diviżjoni amministrattiva ==== [[File:Germany in Europe (-rivers -mini_map).svg|thumb|Il-Ġermanja (1990-preżent)]] [[File:Germany, administrative divisions (+districts) - de - colored.svg|thumb|Diviżjoni politika tal-Ġermanja fi stati, distretti amministrattivi, distretti u bliet indipendenti]] [[File:Germany adm location map.svg|thumb|Organizzazzjoni territorjali]] [[File:Deutschland politisch 2010.png|thumb|Organizzazzjoni territorjali]] Ir-repubblika federali tikkonsisti minn 16-il stat membru, li uffiċjalment jissejħu stati (stati federali). Il-belt-stat ta’ Berlin u Hamburg huma kull waħda magħmula minn muniċipalitajiet unitarji tal-istess isem, filwaqt li l-Belt Ħielsa Anseatika ta’ Bremen, bħala t-tielet belt-stat, tinkludi żewġ muniċipalitajiet separati, Bremen u Bremerhaven. B'differenza minn stati federali oħra, m'hemm l-ebda żoni federali fil-Ġermanja. Il-muniċipalitajiet huma l-iżgħar unitajiet amministrattivi u awtoritajiet lokali kostitwiti demokratikament u legalment indipendenti fil-Ġermanja. Għandhom tradizzjoni twila ta' natura kooperattiva, li tmur lura għall-Medju Evu. Illum, il-muniċipalitajiet fil-Ġermanja, bl-eċċezzjoni tal-bliet stati u l-biċċa l-kbira tal-bliet indipendenti, huma miġbura f'distretti u assoċjazzjonijiet muniċipali oħra. Hemm 400 awtorità lokali fil-livell tad-distrett, li minnhom 294 huma distretti u 106 belt indipendenti. Huma maqsuma f'total ta' 10,752 muniċipalità (minn Ġunju 2024), u t-tendenza qed tonqos, kif ukoll aktar minn 200 żona mhux inkorporata fil-biċċa l-kbira diżabitata. Id-distretti u l-muniċipalitajiet huma suġġetti għal-liġi kostituzzjonali muniċipali tal-istat federali rispettiv u għalhekk huma organizzati b'mod differenti fil-pajjiż kollu. Għalhekk, id-distrett huwa kemm awtorità muniċipali supralokali kif ukoll awtorità amministrattiva statali aktar baxxa, għandu l-korp rappreżentattiv tiegħu stess, il-kunsill distrettwali (l-Artikolu 28, paragrafu 1, sentenza 2 tal-Liġi Bażika), u jwettaq diversi kompiti distrettwali; “komunità supralokali” għall-muniċipalitajiet li jappartjenu għad-distrett. l-muniċipalitajiet huma parti mill-stati taħt il-liġi kostituzzjonali, li jfisser li huma soġġetti għas-superviżjoni u l-istruzzjonijiet tagħhom u għalhekk m'għandhomx is-sovranità tal-stat tagħhom stess. Il-garanzija tal-awtonomija tal-artikolu 28, taqsima 2 tal-Liġi Bażika: minn naħa, l-hekk imsejħa garanzija istituzzjonali tas-suġġett legali, li minnha jirriżulta li l-muniċipalitajiet għandhom jeżistu fl-istruttura tal-Stat, u fuq min-naħa l-oħra, liġi pubblika suġġettiva b'rank kostituzzjonali tiddistingwi bejn il-muniċipalitajiet li lilhom dan id-dritt jingħata fl-intier tiegħu u l-assoċjazzjonijiet muniċipali (distretti) li lilhom jingħata biss b'mod gradwali. Għalhekk hemm relazzjoni ċara bejn ir-regoli u l-eċċezzjoni favur il-muniċipalitajiet meta jiġu biex jiġu delimitati l-kompiti bejn il-muniċipalitajiet u d-distretti (prinċipju tas-sussidjarjetà). Fir-rigward ta' “affarijiet tal-komunità lokali”, jiġifieri, l-awtorità ggarantita fl-Artikolu 28(2)(1) tal-Liġi Bażika li twettaq negozju b'mod indipendenti f’dan il-qasam ta' responsabbiltà (l-hekk imsejjaħ għan ta' garanzija legali tal-istituzzjoni ), il-Qorti Kostituzzjonali Federali tat prijorità lill-livell tal-komunità fuq il-livell tad-distrett determinat skont il-liġi: skont dan, il-prinċipju ta' "'universalità' tal-ambitu tal-attività muniċipali" japplika għall-bliet u l-muniċipalitajiet " bħala kundizzjoni essenzjali "u "karatteristika ta' identifikazzjoni ta' awto-gvern muniċipali", b'kuntrast mal-kompetenza speċjali ta' assoċjazzjonijiet muniċipali taħt dispożizzjonijiet legali espressi ta' Assenjazzjoni, li jfisser li m'hemm l-ebda sovranitajiet fissi ta' assoċjazzjonijiet komunitarji. Fil-Ġermanja hemm dawn is-16-il stat: {| style="background:none;" cellspacing="2px" | {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:90%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! style="width:140px;"| Stat !! style="width:35px;"| [[Ċavetta reġjunali|Indiċi]] !! style="width:85px;"| Belt kapital !! style="width:85px;"| Erja (km²)!! style="width:85px;"| Popolazzjoni<ref>{{Ċita web|titlu=Bevölkerungszahlen 2011 und 2012 nach Bundesländern|url=https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressemitteilungen/2013/08/PD13_283_12411.html|data=2013-08-01|pubblikatur=Statistisches Bundesamt Deutschland|data-aċċess=2013-12-16|lingwa=de}}</ref> |- | [[Amburgu]] || 02 || [[Amburgu]] (Hamburg) || style="text-align:right" |755|| style="text-align:right"|1,734,300 |- | [[Baden-Württemberg]] || 08 || [[Stuttgart]] || style="text-align:right"|35,752|| style="text-align:right"|10,569,100 |- | [[Bavarja]] || 09 || [[Munich]] (München) || style="text-align:right" |70,549|| style="text-align:right"|12,519,600 |- | [[Berlin]] || 11 || [[Berlin]] ||style="text-align:right"|892|| style="text-align:right"|3,375,200 |- | [[Brandenburg]] || 12 || [[Potsdam]] || style="text-align:right"|29,477|| style="text-align:right"|2,449,500 |- | [[Belt Anseatika Ħielsa ta' Bremen|Bremen]] || 04 || [[Bremen]] || style="text-align:right"|404|| style="text-align:right"|654,800 |- | [[Hessen]] || 06 || [[Wiesbaden]] || style="text-align:right"|21,115|| style="text-align:right"|6,016,500 |- | [[Mecklenburg-Vorpommern]] || 13 || [[Schwerin]] || style="text-align:right"|23,174|| style="text-align:right"|1,600,300 |- | [[Nordrhein-Westfalen]] || 05 || [[Düsseldorf]] || style="text-align:right"|34,043|| style="text-align:right"|17,554,300 |- | [[Rheinland-Pfalz]] || 07 || [[Mainz]] || style="text-align:right"|19,847|| style="text-align:right"|3,990,300 |- | [[Saarland]] || 10 || [[Saarbrücken]] || style="text-align:right"|2,569|| style="text-align:right"|994,300 |- | [[Sassonja]] || 14 || [[Dresden]] || style="text-align:right"|18,416|| style="text-align:right"|4,050,200 |- | [[Sassonja-Anhalt]] || 15 || [[Magdeburg]] || style="text-align:right"|20,445|| style="text-align:right"|2,259,400 |- | [[Sassonja l-Baxxa]] || 03 || [[Hanover]] || style="text-align:right"|47,618|| style="text-align:right"|7,779,000 |- | [[Schleswig-Holstein]] || 01 || [[Kiel]] || style="text-align:right"|15,763|| style="text-align:right"|2,806,500 |- | [[Thüringen]] || 16 || [[Erfurt]] || style="text-align:right"|16,172|| style="text-align:right"|2,170,500 |} |} ==== Żoni metropolitani ==== [[File:Entwicklung deutscher Großstädte.png|thumb|Żvilupp storiku u distribuzzjoni tal-bliet ewlenin attwali u preċedenti f'Diċembru 2021]] [[File:Einwohnerdichte Deutschland.png|thumb|left|Mappa tad-densità tal-popolazzjoni fil-livell ta' distretti u bliet indipendenti, l-ibliet ta' Bremen u Bremerhaven, kif ukoll il-gżejjer tal-Baħar tat-Tramuntana u l-Baħar Baltiku, fil-Ġermanja fl-2018]] Fil-Ġermanja, żoni b'popolazzjoni densa u żoni metropolitani (agglomerazzjonijiet) mhumiex definiti b'mod preċiż statistikament. Hemm (mill-31 ta' Diċembru 2022) 82 belt kbira (100,000 abitant jew aktar), 15 minnhom għandhom aktar minn 500,000 abitant, storikament predominantement fil-Punent u l-Lbiċ tal-Ġermanja. Dawn iż-żoni metropolitani li jiġġebbed tul ir-Rhine jiffurmaw il-parti tan-nofs tal-konċentrazzjoni tal-popolazzjoni tal-Ewropa Ċentrali (Blue Banana). Ħafna mill-agglomerazzjonijiet huma monoċentriċi, iżda ż-żona tar-Ruhr hija konurbazzjoni (poliċentrika). Il-Ġermanja, bil-ħafna ċentri tagħha, m'għandhiex belt prinċipali, b'differenza mill-pajjiżi ġirien tagħha, l-Awstrija bil-kapitali tagħha Vjenna u d-Danimarka ma' Kopenħagen. Minkejja n-numru kbir ta' bliet kbar, sal-31 ta' Diċembru, 2022, ftit inqas minn terz (27.2 miljun) tar-residenti tal-Ġermanja kienu jgħixu fi bliet kbar. Bejn l-1995 u l-2005 fil-Ġermanja, total ta' ħdax-il reġjun metropolitan Ewropew ġew definiti fil-Konferenza Ministerjali dwar l-Ippjanar Spazjali. Dawn imorru ferm lil hinn mill-agglomerazzjonijiet korrispondenti. Cologne/Düsseldorf/Dortmund/Essen jappartjenu għar-reġjun metropolitan Rhine-Ruhr, Leipzig/Halle/Chemnitz jappartjenu għar-reġjun metropolitan tal-Ġermanja Ċentrali. Ieħor huwa r-reġjun metropolitan ta' Rhine-Neckar, madwar Ludwigshafen/Mannheim/Heidelberg. == Popolazzjoni == === Demografija === [[File:Alterspyramide Deutschland 2021 (CIA World Factbook).png|thumb|Struttura tal-popolazzjoni skont l-età fl-2021]] Skont l-aġġornament taċ-ċensiment tal-2011, mit-30 ta' Settembru, 2020, 83,190,556 abitant għexu fil-Ġermanja fuq erja ta' 357,381 kilometru kwadru. Bi kważi 233 abitant għal kull kilometru kwadru, il-pajjiż huwa wieħed mill-aktar stati densament popolati. Fl-2020, 50.7 fil-mija tal-popolazzjoni kienu nisa u 49.3 fil-mija kienu rġiel. Fl-2019, 18.4 fil-mija tar-residenti kellhom taħt l-20 sena, 24.6 fil-mija kellhom bejn 20 u 40 sena, u 28.4 fil-mija kellhom bejn 40 u 60 sena. 21.7 fil-mija tal-popolazzjoni kellha bejn 60 u 80 sena u 6.8 fil-mija kienet akbar. Fl-2019, l-età medja kienet 44.5 snin. Il-Ġermanja hija waħda mill-eqdem soċjetajiet fid-dinja. Skont iċ-ċensiment tal-2022, mill-15 ta' Mejju, 2022, 82,711,282 persuna għexu fil-Ġermanja. Minbarra l-familja bħala l-aktar forma mixtieqa ta' koeżistenza, ħafna mudelli ta' ħajja huma rappreżentati fis-soċjetà Ġermaniża. In-numru ta' tfal imwielda ħajjin kien ta' 737,575 fl-2015, l-ogħla numru ta' twelid fi 15-il sena. Dan jikkorrispondi għal rata ta' twelid ta' 1.50 wild għal kull mara jew 9.6 twelid għal kull 1,000 abitant. Matul l-istess perjodu, ġew irreġistrati 925,200 mewt, madwar 11.2 każ għal kull 1,000 abitant. Fl-2021, ir-rata tat-twelid għal kull mara żdiedet għal 1.58 tifel u tifla, u s-sena ta' wara reġgħet niżlet għal 1.46 tifel għal kull mara. Minħabba li r-rata tal-mewt kienet ogħla mir-rata tat-twelid kull sena mill-1972, l-għan tal-politika huwa li nimxu lejn soċjetà favur il-familja, li tappoġġja t-tfal u l-frieħ, b'familji bi tfal multipli (pronataliżmu). L-esperti jqisu li l-kompatibilità bejn il-familja u l-karriera hija rekwiżit fundamentali għal dan. Peress li r-rati tat-twelid għadhom baxxi, speċjalment fi gruppi tal-popolazzjoni bi kwalifiki edukattivi medji u ogħla, fil-Ġermanja kienu mbassra problemi soċjali, ekonomiċi u ġeopolitiċi (mill-2012). Madwar 72.65 biljun persuna fil-Ġermanja kellhom ċittadinanza Ġermaniża mit-30 ta' Settembru, 2020. Dan jikkorrispondi għal 87.33 fil-mija tal-popolazzjoni residenti. Fl-2017, madwar 18.9 miljun ruħ (23 fil-mija tal-popolazzjoni totali) kellhom sfond ta' migrazzjoni, fl-2022 kien hemm 23.8 miljun ruħ, 28.7 fil-mija tal-popolazzjoni totali, li kellhom sfond ta' migrazzjoni. Minnhom, kważi żewġ terzi kienu immigranti u aktar min-nofs kienu ċittadini Ġermaniżi. Fl-2022, 41 fil-mija tal-grupp ta' età taħt il-15-il sena kellhom sfond ta' migrazzjoni, 36 fil-mija tal-grupp ta' età 15-49 kellhom sfond ta' migrazzjoni, u 19 fil-mija tal-grupp ta 'età akbar (50+). Fiċ-ċensiment tal-2011, il-barranin kollha u l-Ġermaniżi kollha li emigraw lejn dik li llum hija r-Repubblika Federali tal-Ġermanja wara l-1955 jew li għandhom mill-inqas ġenitur wieħed li immigra wara l-1955 ġew magħduda bħala nies ta' oriġini immigranti. Mill-2009, dawk li jirritornaw lura u dawk li għadhom lura jiffurmaw l-akbar grupp, segwiti minn ċittadini tat-Turkija, stati oħra tal-Unjoni Ewropea, u dik li kienet il-Jugoslavja. Bejn l-1950 u l-2002, totalta' 4.3 miljun ruħ, imwielda fil-pajjiż jew li kienu għexu hemmhekk għal żmien twil, ġew naturalizzati fuq talba tagħhom stess. L-Istitut Ekonomiku Ġermaniż (IW) bassar fl-2017 li l-popolazzjoni tal-Ġermanja se tkompli tikber bis-saħħa tal-immigrazzjoni u se tilħaq madwar 83.1 miljun ruħ fl-2035. Fl-2018, il-popolazzjoni Ġermaniża kibret b'227,000, li jfisser li l-Ġermanja qabżet il-marka ta' 83 miljun abitant. . Fl-2019 kiber b'147,000 ruħ (+0.2%) għal 83.2 miljun. Fl-aħħar ta 'Settembru 2020, il-popolazzjoni kienet 83,190,556 Fl-2022, il-popolazzjoni tal-Ġermanja qabżet 84 miljun għall-ewwel darba; Mit-30 ta 'Ġunju 2022, skont l-Uffiċċju Federali tal-Istatistika, kien 84,080,000 abitant. Il-Ġermanja kienet pajjiż de facto ta' immigrazzjoni għal għexieren ta' snin, b'interruzzjonijiet qosra mill-1958. Ir-Repubblika Federali tal-Ġermanja kellha l-ogħla immigrazzjoni netta fl-istorja tagħha fl-2022, meta daħlu kważi 1.5 miljun ruħ aktar milli telqu. ==== Żvilupp demografiku ==== * 1950: 69.346.000 * 1955: 71.350.000 * 1960: 73.147.000 * 1965: 76.336.000 * 1970: 78.069.000 * 1975: 78.465.000 * 1980: 78.397.000 * 1985: 77.661.000 * 1990: 79.753.000 * 1995: 81.817.000 * 2000: 82.260.000 * 2005: 82.438.000 * 2010: 81.752.000 * 2015: 82.176.000 * 2020: 83.191.000 ==== Popolazzjoni barranija (2022) ==== * Torok: 1,487,110 (11.1% popolazzjoni barranija) * Ukraini: 1,164,200 (8.7% popolazzjoni barranija) * Sirjani: 923,805 (6.9% popolazzjoni barranija) * Rumeni: 883,670 (6.6% popolazzjoni barranija) * Pollakki: 880,780 (6.6% popolazzjoni barranija) * Italjani: 644,970 (4.8% popolazzjoni barranija) * Kroati: 436,325 (3.3% popolazzjoni barranija) * Bulgari: 429,665 (3.2% popolazzjoni barranija) * Afgani: (2.8% popolazzjoni barranija) * Griegi: 361,270 (2.7% popolazzjoni barranija) === Lingwi === [[File:Knowledge of German EU map (2010).svg|thumb|Għarfien tal-lingwa Ġermaniża fil-pajjiżi tal-Unjoni Ewropea fl-2006]] [[File:Oskar-von-Miller-Ring 18 9632.jpg|thumb|Il-Goethe-Institut għandu fergħat mad-dinja kollha għat-tagħlim tal-lingwa Ġermaniża (immaġni: kwartieri ġenerali fi Munich).]] Il-lingwa Ġermaniża (Ġermaniż Għoli) hija mitkellma prinċipalment fil-Ġermanja. Jintuża bħala lingwa standard fil-midja nazzjonali u bħala lingwa miktuba; Bħala lingwa ta' kuljum, il-Ġermaniż huwa mitkellem kważi esklussivament f'ħafna reġjuni (spiss b'kulur reġjonali żgħir). It-tranżizzjoni għad-djaletti Ġermaniżi hija bla xkiel. Fost il-lingwi uffiċjali fil-Ġermanja, il-Ġermaniż huwa l-aktar lingwa amministrattiva importanti. Fil-prinċipju, ir-responsabbiltà hija tas-sovranità kulturali tal-stati; l-istat kollu kemm hu jiddetermina biss dawn il-lingwi biex iwettaq il-kompiti tiegħu stess. Jekk tapplika l-liġi Ewropea, applikazzjonijiet u dokumenti jistgħu jiġu sottomessi lill-qrati fi kwalunkwe lingwa uffiċjali jew ġudizzjarja ta' kwalunkwe stat membru tal-Unjoni Ewropea. Minoranzi nazzjonali antenati jinkludu Daniżi, Friżjani, Sorbiani, Sinti u Roma. Xi lingwi reġjonali u minoritarji jistgħu jintużaw bħala lingwi uffiċjali, legali jew ġudizzjarji. Il-bażi hija l-Karta Ewropea għal-Lingwi Reġjonali jew Minoritarji, li skontha l-Ġermanja tirrikonoxxi l-Ġermaniż Baxx bħala lingwa reġjonali u l-lingwi minoritarji li ġejjin: Daniż (madwar 50,000 kelliem, it-tnejn Imperiali Daniż, prinċipalment fil-varjant Sydslesvigdansk, u Sønderjysk), Friżjan. (madwar 10,000, Friżjani tat-Tramuntana fi Schleswig-Holstein, Friżjani Saterjani fis-Sassonja t'Isfel), Sorbi (madwar 30,000, Sorbi ta' Fuq fis-Sassonja, Sorbi Baxx fi Brandenburg) u Roma (madwar 200,000 madwar il-Ġermanja). Lingwi oħra ġodda jew minoritarji li ma tantx huma mitkellma fil-Ġermanja, bħall-Yiddish jew Yenish, ma kinux inklużi fil-karta. Il-lingwi tal-immigranti mhumiex espressament koperti mill-Karta. Il-Lingwa tas-Sinjali Ġermaniża (DGS), użata minn persuni neqsin mis-smigħ, ġiet rikonoxxuta bħala lingwa indipendenti fil-Ġermanja bl-introduzzjoni tal-Att dwar l-Ugwaljanza għal Persuni b'Diżabilità (BGG) fl-2002. seklu 11) u Polabian (estinn fis-seklu 18), m'għadhomx mitkellma llum. [[File:Lutherbibel.jpg|thumb|L-ewwel traduzzjoni sħiħa tal-Bibbja għall-Ġermaniż, 1534.]] Il-Ġermaniż baxx ġieli jitqies bħala lingwa indipendenti, kemm lingwistikament (f'termini tas-sustanza grammatikali u lessikali tiegħu) kif ukoll politikament; Madankollu, soċjolingwistikament iġib ruħu bħal djalett u għalhekk ġie msejjaħ “psewdodjalett” tal-Ġermaniż u, f'dan is-sens, varjetà reġjonali (ara Lingwa Ġermaniża Baxxa: Il-pożizzjoni tal-Ġermaniż Baxx). Fl-2007, il-Ġermaniż baxx kellu madwar 2.6 miljun kelliem attiv u madwar tliet kwarti tal-popolazzjoni taż-żona tal-lingwa kellha għarfien passiv. Fl-2016, il-komprensjoni passiva kienet tajba għal tajba ħafna għal kważi nofs l-abitanti taż-żona tal-lingwa: 70 fil-mija f'Mecklenburg-Vorpommern, kważi 60 fil-mija fi Schleswig-Holstein u kważi 50 fil-mija fis-Sassonja t'Isfel. Kważi 21 fil-mija f'Mecklenburg-Vorpommern tkellmu b’mod attiv il-Ġermaniż baxx, kważi 25 fil-mija fi Schleswig-Holstein, kważi 12 fil-mija f’North Rhine-Westphalia u Saxony-Anhalt u kważi 3 fil-mija fi Brandenburg. Il-Ġermaniżi tat-Tramuntana għandhom it-tendenza li jużaw Ġermaniż baxx jew djaletti reġjonali b'mod inqas estensiv, filwaqt li fil-Ġermanja Ċentrali u ta' Fuq l-użu tad-djaletti tal-Frankonjan, tal-Bavarja u tal-Ġermaniż huwa aktar mifrux, anke f'ambjenti akkademiċi. L-immigranti ġabu l-lingwi tagħhom magħhom ripetutament, pereżempju, il-Pollakki tar-Ruhr fis-seklu 19. Filwaqt li dixxendenti ta' mewġiet anzjani ta' immigrazzjoni issa adattaw fil-biċċa l-kbira l-lingwa tagħhom, l-immigranti ta' deċennji riċenti (bħal ħaddiema mistiedna) ħafna drabi għadhom jużaw il-lingwa nattiva tagħhom, speċjalment it-Tork (madwar żewġ miljun), minbarra l-Ġermaniż. Barra minn hekk, il-lingwa Russa hija mifruxa wkoll, fost ir-refuġjati tal-kwota u fost il-Ġermaniżi Russi, li jinkludu mhux biss kelliema Ġermaniżi jew Plautdietsche, iżda wkoll kelliema nattivi Russu (tlieta sa erba' miljuni). Porzjon mill-popolazzjoni Lhudija anzjana li emigrat mill-ex Unjoni Sovjetika titkellem ukoll bil-Jiddish; Madankollu, din il-lingwa ma baqgħetx trażmessa lill-ġenerazzjonijiet sussegwenti qabel l-emigrazzjoni, għalhekk ġiet sostitwita bir-Russu jew il-Ġermaniż. Haredim, il-kelliema ewlenin attwali tal-lingwa Yiddish fl-Iżrael u l-Istati Uniti, jikkostitwixxu biss minoranza żgħira ta' komunitajiet Lhud fil-Ġermanja. Huwa preżunt li n-numru ta 'nies li jużaw il-Pollakk bħala lingwa ta' kuljum huwa relattivament għoli. Madankollu, minħabba l-assimilazzjoni qawwija tal-popolazzjoni Pollakka u mwielda Pollakka, l-użu tal-Pollakk barra mid-dar huwa relattivament rari. Il-lingwa barranija mgħallma primarjament fl-iskejjel pubbliċi hija l-Ingliż. It-tieni lingwa barranija hija ġeneralment il-Franċiż, il-Latin jew l-Ispanjol, aktar rari l-Ukraina, ir-Russu jew it-Taljan (sovranità tat-teħid tad-deċiżjonijiet tal-pajjiżi). Fil-GDR, ir-Russu kien mgħallem prinċipalment bħala lingwa barranija, iżda l-klassijiet tal-Ingliż kienu wkoll mgħallma. === Reliġjon === [[File:Trier basilica DSC02373.jpg|thumb|left|Il-Bażilika ta' Constantine fi Trier (Aula Palatina)]] [[File:Martin Luther, 1529.jpg|thumb|Martin Luther (1483-1546), pittura ta' Lucas Cranach il-Anzjan, 1528]] [[File:Trier - Aula Palatina.JPG|thumb|left|Il-Bażilika ta' Constantine fi Trier (Aula Palatina)]] ==== Tradizzjonijiet ==== Bħal ħafna mill-Ewropa tal-Punent u Ċentrali, il-Ġermanja ta' żmienna kellha influwenza tal-Punent-Kristjana li tmur lura għall-antikità tard u kienet influwenzata mix-xjenza tal-Illuminiżmu sa mis-seklu 18. Dan huwa bbażat fuq influwenzi mill-kultura antika Griega u Rumana, kif ukoll tradizzjonijiet Lhudija u Kristjani, li kienu mħallta mat-tradizzjonijiet Ġermaniċi mill-bidu tal-Kristjanizzazzjoni tal-majjistral tal-Ewropa, madwar is-seklu 4. Il-Ġudaiżmu jmur lura għal żmien ir-Rumani fil-Ġermanja, iżda kemm-il darba spiċċa vittma ta' pogroms u konverżjonijiet sfurzati, fl-agħar forma tagħha, ix-Shoah ta' żmien Nazisti. Iż-żona tal-Ġermanja ġiet Kristjanizzata mill-bidu tal-Medju Evu. Matul il-perjodu Franki, ix-xogħol missjunarju tlesta fl-imperu ta' Karlu Manju, parzjalment permezz tal-koerċizzjoni. Ir-Riforma Nisranija bdiet bil-pubblikazzjoni ta' Martin Luther tat-teżijiet tiegħu fl-1517 u, bħala riżultat, il-formazzjoni ta' denominazzjonijiet Protestanti li, flimkien mad-denominazzjoni Kattolika, isawru l-pajsaġġ reliġjuż fil-Ġermanja. Minħabba r-regola cuius regio, eius religio (jiġifieri, is-sovran jiddetermina għal liema reliġjon għandhom jappartjenu s-suġġetti), il-pajsaġġ konfessjonali kien għal sekli sħaħ frammentat ħafna, b'reġjuni kważi purament Kattoliċi u Protestanti qrib ħafna ta' xulxin. Madankollu, l-influss ta' nies spostati wara t-Tieni Gwerra Dinjija, iż-żieda fil-mobilità tal-popolazzjoni, u s-suburbanizzazzjoni u s-sekularizzazzjoni kontinwi ċajpru dawn il-kuntrasti fis-sekli 20 u 21. ==== Relazzjoni bejn l-istat u r-reliġjon ==== Il-libertà tar-reliġjon fil-Ġermanja hija garantita mill-Artikolu 4 tal-Liġi Bażika, individwalment bħala dritt fundamentali u istituzzjonaliment fir-relazzjoni bejn ir-reliġjon u l-Istat. Dan iħaddan in-newtralità ideoloġika tal-Stat u d-dritt tal-awtodeterminazzjoni tal-komunitajiet reliġjużi. Fuq din il-bażi, ir-relazzjoni bejn il-komunitajiet reliġjużi u l-Istat hija waħda ta' assoċjazzjoni; Għalhekk m'hemmx separazzjoni stretta bejn il-Knisja u l-Stat, iżda hemm interkonnessjonijiet f'ħafna sferi soċjali u edukattivi u kulturali, pereżempju permezz tal-isponsorizzazzjoni ġestita mill-Knisja, iżda kofinanzjata mill-Istat, ta' nurseries, skejjel, sptarijiet jew infermiera. djar. Xi partiti Ġermaniżi jsegwu wkoll it-tradizzjoni Nisranija tal-pajjiż. Il-knejjes Insara għandhom status ta' knejjes uffiċjali u huma korporazzjonijiet tal-liġi pubblika, iżda sui generis minħabba l-liġi ekkleżjastika tal-istat applikabbli. Bħala soċjetajiet reliġjużi tal-liġi pubblika, il-knejjes għandhom jingħataw ċerti għażliet ta' disinn mingħajr ma jkunu suġġetti għal sorveljanza mill-stat; Minflok, il-mandat tar-relazzjonijiet pubbliċi tal-knisja huwa parzjalment rikonoxxut fil-kuntratti tal-knisja mal-istati jew f'regolamenti korrispondenti fil-kostituzzjonijiet tal-stat, u s-setgħa oriġinali u speċjali tal-knisja hija legalment konfermata. Xi knejjes Insara u komunitajiet Lhud jitolbu taxxa tal-knisja, li l-istat jiġbor bi skambju għal sussidju għall-ispejjeż u jittrasferiha lill-knejjes rispettivi jew lill-Kunsill Ċentrali tal-Lhud fil-Ġermanja. Barra minn hekk, skont il-Liġi Bażika, l-edukazzjoni reliġjuża hija suġġett fakultattiv, għalkemm regolari, fl-iskejjel pubbliċi (bl-eċċezzjoni ta' Bremen, Berlin u Brandenburg). Dan is-suġġett normalment jiġi mgħallem minn rappreżentant ta' waħda miż-żewġ knejjes ewlenin. ==== Proporzjonijiet tal-popolazzjoni ==== [[File:Konfessionen Deutschland Zensus 2022.png|thumb|Affiljazzjoni denominazzjonali skont iċ-ċensiment tal-2022: isfar: Kattoliku Ruman, vjola: Protestanti, aħdar: mhux affiljat ma' ebda komunità reliġjuża pubblika; skur: maġġoranza assoluta, dawl: maġġoranza relattiva]] Fl-2021, madwar 53 fil-mija tal-popolazzjoni kienu jappartjenu għal denominazzjoni Kristjana: il-Knisja Kattolika Rumana 26 fil-mija (l-aktar fil-Punent u fin-nofsinhar tal-Ġermanja), il-Knisja Protestant (Luterana, Riformata u Magħquda) 24 fil-mija; Knejjes Kristjani oħra bħall- Knejjes Ortodossa u tal- Lvant Qadim, ix- Xhieda ta' Jehovah, il- Knisja Appostolika Ġdida u l- Knejjes Ħieles jammontaw għal madwar 3 fil- mija. In-numru ta' nies li jattendu servizzi reliġjużi huwa ferm inqas min-numru ta' membri tal-knisja. Fl-hekk imsejħa Ħdud tal-għadd (it-tieni Ħadd tar-Randan u t-tieni Ħadd ta' Novembru) fl-2016, 2.4 miljun ruħ (2.9% tal-popolazzjoni totali) attendew is-servizzi Kattoliċi u 0.8 miljun (1%) għal dawk tal-Knisja Protestanti. . Fil-festi ewlenin, speċjalment Lejlet il-Milied, ħafna aktar nies jattendu servizzi reliġjużi. Il-Kristjaneżmu Sirjan huwa denominazzjoni Kristjana li qed tikber fil-Ġermanja minħabba l-influss kontinwu ta' Assirjani mill-Mesopotamia b'madwar 130,000 membru. Minnhom, madwar 100,000 Assirjan jappartjenu għall-Knisja Ortodossa Sirjana ta' Antijokja. Madwar 42 fil-mija tal-popolazzjoni m'għandha l-ebda reliġjon. Fl-istati federali l-ġodda, kif ukoll f'Berlin u Hamburg, il-proporzjon ta' nies li ma jappartjenu għall-ebda waħda miż-żewġ knejjes ewlenin u li huma l-aktar mhux denominazzjonali jaqbeż is-70 fil-mija. Il-GDR ippropagat u trażmettiet ħarsa tad-dinja atea (ara Jugendweihe) u ħeġġet lin-nies biex iħallu l-knisja. Minħabba l-proċessi twal ta 'sekularizzazzjoni u valuri li jinbidlu, il-proporzjon ta' nies mhux reliġjużi fil-popolazzjoni totali żdied ukoll f'dik li qabel kienet ir-Repubblika Federali (1970: 3.9%; 1987: 11.4%). Dan l-iżvilupp kompla fil-Ġermanja unifikata. Fl-aħħar tal-2022, madwar 5.5 miljun Musulmani kienu jgħixu fil-Ġermanja. Is-sehem tiegħu mill-popolazzjoni totali kien ta' madwar 6.6 fil-mija. Madwar nofshom għandhom sfond ta' immigrazzjoni Torka. Il-Kunsill ta' Koordinazzjoni tal-Musulmani fil-Ġermanja twaqqaf bħala organizzazzjoni umbrella għall-bosta organizzazzjonijiet Iżlamiċi u punt ta' kuntatt għall-barranin. L-Unjoni Buddista Ġermaniża tistma li hemm madwar 270,000 Buddist fil-Ġermanja. Nofshom huma immigranti Asjatiċi. Dan jikkorrispondi għal 0.3 fil-mija tal-popolazzjoni. Madwar 200,000 Lhudi jgħixu fil-Ġermanja, li jikkorrispondi għal 0.25 fil-mija tal-popolazzjoni (mill-2022). Madwar nofshom huma organizzati f'komunitajiet Lhud. Mis-snin disgħin, kien hemm żieda qawwija fl-immigranti minn pajjiżi li qabel kienu Blokk tal-Lvant, speċjalment l-Ukrajna u r-Russja. ==== Ir-reliġjon fil-Ġermanja (stima għall-2022) ==== * Knisja Kattolika (24.8%) * Knisja Protestanti (22.6%) * Ortodossija tal-Lvant (2.2%) * Insara oħra (1.1%) * L-ebda reliġjon (43.8%) * [[Iżlam]] (3.7%) * Reliġjonijiet oħra (1.7%) <gallery> File:Religious_denominations_in_Germany,_2011_Census,_self-identification_of_the_population.svg|Denominazzjonijiet predominanti fil-Ġermanja kif żvelat miċ-ċensiment tal-2011 bl-użu tal-mistoqsija tal-awto-identifikazzjoni., Blu: Pluralità protestanti, Aħdar: pluralità Kattolika, Aħmar: pluralità mhux reliġjuża/mhux affiljata, Sfumaturi aktar skuri jindikaw maġġoranza bejn 50 u 75%, filwaqt li sfumaturi aktar skuri jindikaw maġġoranza super ta 'aktar minn 75%. File:Evangelisch Zensus 2011.png|Protestanti File:Katholisch Zensus 2011.png|Kattoliċi File:Konfessionslos Zensus 2011.png|Mhux reliġjużi u mhux affiljati </gallery> == Storja == === Preistorja, Ċelti, popli Ġermaniċi u Rumani === [[File:Loewenmensch1.jpg|thumb|Il-Lion Man mill-Għar Stadel f’Hohlenstein, Wied Solitarju, inħoloq bejn 39,000 u 33,000 QK]] [[File:GermansAD50.svg|thumb|left|Mappa tat-tribujiet Ġermaniċi tal-Ewropa Ċentrali mal-Limes Rumani u l-kampijiet leġjunarji madwar is-sena 50 AD]] [[File:Nebra Disk.jpg|thumb|left|Id-diska ċelesti Nebra mill-Età tal-Bronż bikrija]] Is-sejbiet tal-ispeċi tal-primati Danuvius fil-Ġermanja tal-lum għandhom aktar minn 11-il miljun sena u probabbilment jirrappreżentaw wieħed mill-ewwel antenati umani li mexa wieqfa. L-eqdem evidenza fossili tal-preżenza tal-ġeneru Homo fit-territorju Ġermaniż: ix-xedaq t'isfel ta' Mauer. - għandu madwar 600,000 sena u kien imsemmi għal Heidelberg minn Homo heidelbergensis. Il-lanez ta' Schöningen, li għandhom mill-inqas 300,000 sena, huma l-eqdem armi tal-kaċċa preservati bis-sħiħ tal-umanità u rrivoluzzjonaw l-istampa tal-iżvilupp kulturali u soċjali tal-bnedmin tal-bidu, kif għamel is-sit ta' Bilzingsleben b’wieħed mill-eqdem bini u forsi l-eqdem xogħol. tal-arti fid-dinja. In-Neanderthal, imsemmija għal sit Neanderthal fil-lvant ta' Düsseldorf, ingħaqdu mill-inqas 47,500 sena ilu minn Homo sapiens, il-bniedem anatomikament modern li emigra mill-Afrika, iddokumentat għall-ewwel darba fit-Turingja. Għalkemm in-Neanderthal sparixxew, intwera li t-tnejn kellhom mill-inqas xi dixxendenti komuni. Il-kabaret tal-Paleolitiku ta’ Fuq fil-Ġura tas-Swab huwa l-eqdem arti magħrufa mill-umanità. Bdiewa Neolitiċi mil-Lvant Nofsani li emigraw bil-bhejjem u l-uċuħ tar-raba tagħhom permezz tal-Anatolja u l-Balkani (Fuħħar Lineari) spostaw il-popolazzjoni madwar 5700/5600 QK. Il-kaċċaturi tal-Età tal-Ġebla Nofsani u l-ġabra tan-nofs tan-Nofsinhar tal-Ġermanja. Biss madwar 4000 QK. Fir-4 seklu QK, il-kulturi li japproprjaw il-kaċċaturi, il-ġabra u s-sajjieda ġew sostitwiti wkoll fit-Tramuntana tal-Ġermanja minn kulturi agrikoli, issa kompletament sedentarji; Il-kultura Ertebølle hija meqjusa bħala l-aħħar kultura tal-kaċċa fit-Tramuntana tal-Ġermanja. Wara dewmien ta' aktar minn 1000 sena, il-Bronż Età bdiet fit-territorju Ġermaniż madwar 2200 QK. Waħda mis-sejbiet l-aktar importanti tagħhom hija n-Nebra Sky Disk. Fil-bidu tal-perjodu Hallstatt (1200-1000 QK), in-Nofsinhar u ċ-ċentru tal-Ġermanja kienu popolati minn Ċelti, u l-ħadid beda jistabbilixxi lilu nnifsu bħala l-aktar metall importanti. Madwar 600 Q.K. Il-kultura Jastorf, meqjusa bħala kultura Ġermanika, ħarġet fit-Tramuntana tal-Ġermanja fir-4 seklu QK. It-terminu "poplu Ġermaniku" (mil-Latin Germani) ġie maħluq fl-1 seklu QK. Issemma l-ewwel minn awturi antiki fi QK. Dan huwa terminu kollettiv etnografiku inqas preċiż, li, għal raġunijiet metodoloġiċi, m'għandux jiġi interpretat ħażin bħala isem ta' poplu magħqud. Minn 58 QK Minn madwar 80 sa madwar 455 E.K., iż-żoni fuq ix-xellug tar-Rhine u fin-nofsinhar tad-Danubju kienu jappartjenu lill-Imperu Ruman, u minn madwar 80 sa madwar 260 EK. kienu jappartjenu lill-Imperu Ruman. parti wkoll minn Hesse u l-biċċa l-kbira tal-Baden-Württemberg tal-lum fin-Nofsinhar tal-Limes. Dawn it-territorji Rumani tqassmu fost il-provinċji ta' Gallia Belgica, Germania superjuri, Germania inferjuri, Raetia u Noricum. Ir-Rumani waqqfu kampijiet leġjunarji hemmhekk u diversi bliet bħal Trier, Cologne, Augsburg u Mainz, l-eqdem bliet fil-Ġermanja. Tribijiet Ġermaniċi Alleati żguraw dawn il-provinċji u settlers minn partijiet oħra tal-imperu stabbilixxew ukoll hawn. Il-parti taż-żona tas-settlement Ġermaniċi li tinsab barra l-provinċji Rumani ta 'Germania Inferior u Germania Superior kienet imsejħa Germania magna mir-Rumani fil-perijodi imperjali bikrija u għolja u fl-antikità tard. Tentattivi biex tespandi l-isfera ta' influwenza f'din iż-żona Ġermanika fallew bil-Battalja ta' Varus fid-9 AD. L-isforzi Rumani biex jistabbilixxu provinċji sal-Elba fl-aħħar spiċċaw. Il-Germanja ta' Taċitu, miktuba mill-inqas fis-sena 98, hija l-eqdem deskrizzjoni tat-tribujiet Ġermaniċi. === Il-Migrazzjoni u l-Medju Evu Bikri (375–962) === Wara l-invażjoni tal-Huni madwar is-sena 375, bdiet il-migrazzjoni tal-popli u fl-istess ħin ħarġu diversi tribujiet kbar fit-tranżizzjoni mill-Antikità Tard għall-Medju Evu Bikri, jiġifieri l-Franki, l-Alemanni, is-Sassoni, il-Bavarja u it-Turingjani. Dak li huwa importanti fir-riċerka riċenti f'dan il-kuntest huwa l-proċess kumpless ta 'etnoġenesi ta' nies (tribujiet) differenti. It-tfaċċar tal-identitajiet etniċi (etniċità) fl-Antikità tard u fil-bidu tal-Medju Evu fir-rigward tal-hekk imsejħa migrazzjoni tal-popli m'għadhiex mifhuma llum bħala kategorija bijoloġika. Anzi, l-identitajiet joħorġu fi proċess soċjali li jinbidel li fih jintervjenu diversi fatturi. L-għan tal-gruppi li invadew l-imperu kien, fuq kollox, li jipparteċipaw fil-prosperità tal-imperu, li l-istrutturi u l-kultura tiegħu ma ridux jeqirdu. Iżda l-kunflitti militari sussegwenti u l-ġlidiet interni għall-poter Ruman wasslu għal erożjoni politika tal-Imperu tal-Punent. Wara l-waqgħa ta' Ruma tal-Punent (l-aħħar imperatur ta' l-Italja ġie depożitat fl-476), l-imperi Ġermaniċi-Rumani suċċessuri ġew iffurmati fit-territorju ta' l-Imperu tal-Punent. Madankollu, l-Imperu Ruman tal-Lvant (“Biżanzju”) kien jeżisti sal-1453 u baqa' jżomm kuntatti mal-Punent. Tribijiet Slavi emigraw lejn iż-żoni fil-biċċa l-kbira mhux popolati ta' dik li llum hija l-Ġermanja tal-Lvant fis-seklu 7. Kienu assimilati biss matul l-insedjament tal-Lvant medjevali bikri. L-Ewropa tal-Punent u ċ-ċentru kienet iddominata mill-Imperu Franki, li tfaċċa fl-aħħar tas-seklu 5, u t-Tramuntana tal-Ġermanja tal-lum mis-Sassoni u s-Slavi. Iż-żoni kollha tal-Imperu Franki li llum jappartjenu lill-Ġermanja kienu fil-parti tal-Lvant tal-Awstrasja. Madankollu, kien hemm kunflitti dinastiċi ripetuti taħt il-Merovingi. [[File:Vertrag von Verdun.svg|thumb|left|It-tqassim tat-territorju fit-Trattat ta' Verdun, 843]] F'nofs is-seklu 8, Pipinu ż-Żgħir, tad-dinastija Karolingja, ħa f'idejh bħala suċċessur rjali tal-Merovingi li qabel kienu jmexxu l-Imperu Franki. Wara s-sottomissjoni u l-missjonijiet missjunarji sfurzati tas-Sassoni u l-konkwisti fl-Italja, fit-Tramuntana ta' Spanja u fiż-żona tal-fruntiera tal-Lvant taħt Karlu Manju, l-imperu multi-etniku ġie riorganizzat. L-organizzazzjoni tal-Knisja u l-promozzjoni kulturali kienu parzjalment ibbażati fuq tradizzjonijiet Rumani (Rinaxximent Karolinju). Fil-Milied tas-sena 800, Karlu kien inkurunat lilu nnifsu imperatur mill-Papa f'Ruma u b'hekk talab is-suċċessjoni tal-Imperu Ruman (Translatio imperii), li wasslet għal kompetizzjoni mal-imperaturi Biżantini (problema ta' żewġ imperaturi). Wara l-mewt ta' Karlu fl-814, kien hemm ġlied fost id-dixxendenti tiegħu, li fl-843 wassal għat-Trattat ta' Verdun li qasam l-imperu fi tliet partijiet: l-Imperu Franki tal-Lvant taħt “Lwiġi l-Ġermaniż”, l-Imperu Franki tal-Punent u Lotharingia. Madwar is-sena 900, fl-Imperu Franki tal-Lvant ħarġu ħames dukjati kbar: id-dukjati tribali ta' Sassonja, Bavarja, Swabia, Franconia, u Lorraine. Fis-seklu 10, id-dinastija Karolingja spiċċat kemm fil-Punent kif ukoll fil-Lvant tal-Frankonja, u ż-żewġ partijiet tal-imperu baqgħu politikament separati minn hemm 'il quddiem. Il-Battalja ta' Lechfeld fl-955 temmet għexieren ta' snin ta' invażjonijiet Ungeriżi, ġabet żieda fil-prestiġju għar-Re Otto, li kien inkurunat imperatur f'Ruma fl-962, u n-nomina tal-Arkanġlu Mikiel bħala patrun tal-Ġermaniżi. === Minn Franza tal-Lvant sal-Imperu Ruman Qaddis (962-1806) === [[File:HRR 10Jh.jpg|thumb|left|It-territorju imperjali fis-seklu 10 (deskritt bl-aħmar)]] Id-dinastija Ottonjana kienet essenzjali għall-formazzjoni tal-Imperu Franki tal-Lvant, iżda m'għadhiex meqjusa bħala l-bidu tal-istorja imperjali vera "Ġermaniża". Pjuttost, il-proċess assoċjat kompla mill-inqas sas-seklu 11. It-terminu regnum Teutonicorum ("Renju tal-Ġermaniżi") instab għall-ewwel darba fis-sorsi fil-bidu tas-seklu 11, iżda qatt ma kien it-titlu tal-imperu, anzi kien użat mill-papiet biex jirrelatizza l-Imperu Ruman. Talba tal-Ġermaniżi għall-Poter. Fl-951, Otto I aċċetta t-titlu rjali Lombard. Dan għaqqad lil Regnum Teutonicum mal-Italja imperjali. Fl-962, Otto kien inkurunat imperatur, u b'hekk għaqqad id-dinjità rjali Rumana-Ġermaniża mad-dritt għall-imperu "Ruman" tal-punent (Reichidee). Dan l-Imperu Ruman-Ġermaniż kellu pożizzjoni eġemonika fl-Ewropa tal-Punent taħt l-Ottonjani. Fl-1024, is-Saljani ħadu f’idejhom is-suċċessjoni rjali, li sal-aħħar tal-Medju Evu kienet dejjem marbuta ma’ elezzjoni ta' diversi grandees tal-imperu. Il- mod kif il- qawwa sekulari u spiritwali kienu interkonnessi issa ġieli jissejjaħ is- “sistema tal- knisja imperjali.” Il-kwistjoni ta' min tħalla jaħtar isqfijiet wasslet għat-tilwima dwar l-investitura mal-papat riformat, il-vjaġġ lejn Canossa fl-1077, u s-soluzzjoni provviżorja tal-Konkordat ta' Worms fl-1122. Il-kunflitt bejn l-imperatur u l-papa laħaq il-qofol tiegħu fil- Matul il-perjodu Hohenstaufen, speċjalment taħt Frederick II, insinji. Bil-mewt tiegħu fl-1250, il-gvern irjali Hohenstaufen waqa’; L-interregnu li ġej żied il-qawwa tal-prinċpijiet. L-imperu baqa' jeżisti bħala fattur ta' ordni politiku, iżda dejjem tilef l-influwenza tiegħu fil-livell Ewropew. [[File:Aachen Germany Imperial-Cathedral-01.jpg|thumb|Il-Katidral ta' Aachen serva bħala s-sit tal-inkurunazzjoni għal 31 ħakkiem Ġermaniż sal-1531.]] [[File:Karlsthron im Aachener Dom (5684752639).jpg|thumb|left|It-tron irjali hemmhekk (lemin) inbena għal Karlu Manju fis-sena 790.]] Fil-forma ta 'stati territorjali, bosta Lordships feudali saru indipendenti għad-detriment tal-qawwa rjali-imperjali, li, madankollu, qatt ma kienet b'saħħitha u għalhekk tiddependi fuq gvern kunsenswali mal-grandees tal-imperu. L-Imperatur Enriku VI Fl-aħħar tas-seklu 12 falla l-attentat biex tiġi introdotta monarkija ereditarja permezz tal-pjan tas-suċċessjoni. Filwaqt li l-Imperu tal-Frankon tal-Punent sar stat ċentrali Franċiż, l-Imperu tal-Frankon tal-Lvant jew l-Imperu Rumano-Ġermaniż baqa’ kkaratterizzat minn sovrani u d-dritt li jeleġġi s-rejiet. F'nofs is-seklu 13 inħoloq l-Imperu Ruman Imqaddes: l-isem Sacrum Imperium (Imperu Qaddis) kien diġà użat fl-1157, Sacrum Imperium Romanum (Imperu Ruman Imqaddes) kien iddokumentat għall-ewwel darba fl-1184 (l-eqdem riċerka kienet ibbażata fuq l-1254) . Sat-tmiem tiegħu fl-1806, l-imperu baqa’ formalment monarkija elettiva. Għalkemm l-imperaturi ppruvaw kemm-il darba jsaħħu l-pożizzjoni tagħhom, l-imperu baqa’ assoċjazzjoni supranazzjonali ta' ħafna territorji ta' daqsijiet differenti, kif ukoll bliet imperjali. Is-sekli 14 u 15 tal-Medju Evu tard kienu kkaratterizzati minn kingship elettiva: tliet familji kbar (l-Habsburgs, il-Lussemburgi, u l-Wittelsbachs) kellhom l-akbar influwenza fl-imperu u l-akbar qawwa interna. L-aktar re importanti huwa Karlu IV, li segwa politika ta' poter intern intelliġenti. Minkejja kriżijiet bħall-pesta (Black Death), il-kriżi agrarja, u x-Xiżma tal-Punent, il-bliet u l-kummerċ iffjorixxu; It-tranżizzjoni għar-Rinaxximent bdiet. Fl-imperu, l-Habsburgi wirtu l-Lussemburgi, li mietu fil-linja maskili fl-1437, u kienu l-ħakkiema Rumani-Ġermaniżi kważi kontinwament sa tmiem l-imperu. Permezz ta' politika għaqlija, l-Habsburgi kisbu territorji addizzjonali fl-imperu u anke l-kuruna rjali Spanjola: Habsburg telgħet biex issir qawwa Ewropea ewlenija. [[File:Kurfürst August, Reichstaler 1575.JPG|thumb|left|Elettorat tas-Sassonja, Reichstaler mill-1575 miz-zekka ta' Dresden, Mmz. HB]] [[File:HRR 1648.png|thumb|left|L-Imperu Ruman Qaddis fl-1648 wara l-konklużjoni tal-Paċi ta' Westphalia]] Fil-bidu tas-seklu 16, l-Imperatur Massimiljan I wettaq riforma imperjali komprensiva li saħħet ir-Reichstag, il-ġudikatura (ħolqien tar-Reichskammergericht u Reichshofrat), u l-ordni intern permezz tal-Paċi Eterna u d-diviżjoni f'ċrieki imperjali. Madankollu, minħabba l-falliment tal-penny komuni u r-reġiment imperjali, ir-riforma baqgħet mhux kompluta. Mill-1519, l-Imperatur Karlu V, li kien ukoll sultan ta' Spanja b’imperu kolonjali barra minn xtutna, segwa l-kunċett ta' monarkija universali. Id-dominanza tagħhom fl-Ewropa stabbilixxiet antagoniżmu Habsburg-Franċiż li dam sekli sħaħ. Fl-1517, Martin Luteru beda r-Riforma permezz ta' sejħiet għal riformi teoloġiċi u interni tal-knisja u pożizzjoni anti-papali, li wasslet għall-lok ta' denominazzjonijiet “Protestanti”. Il-Kattoliċiżmu wieġeb bil-Kontro-Riforma, iżda l-knejjes Protestanti l-ġodda rebħu f'ħafna mill-imperu. Il-Paċi ta' Augsburg tal-1555 ħolqot bilanċ proviżorju: is-sovrani tħallew jiddeterminaw liema denominazzjoni kienet tapplika għas-suġġetti tagħhom (cuius regio, eius religio). Id-differenzi konfessjonali u l-poter politiku ħarġu l-Gwerra ta' Tletin Sena (1618-1648) b'ħafna mwiet u pajsaġġi meqruda, li spiċċat bil-Paċi ta' Westphalia, li saħħet u kkodifikat l-influwenza tat-territorji kontra l-imperatur (ara l-Aħħar Adieu Imperial). Il-prinċpijiet imperjali issa tħallew jgħollu t-truppi tagħhom stess u jikkonkludu trattati ma’ poteri barranin. Bħala riżultat, l-imperu sar konfederazzjoni de facto ta' stati; de jure baqgħet struttura mmexxija b'mod monarkiku u dominata mill-klassi. Mill-1663, ir-Reichstag ġie trasformat f'kungress permanenti ta' mibgħuta (Reichstag Perpetwu), li ltaqa' f'Regensburg. Bħala parti mill-politika tar-riunifikazzjoni tiegħu, Louis aktar milli jkun l-awtorità rjali ċentrali tal-imperu. Xi ħakkiema, partikolarment Frederick II tal-Prussja, fetħu lilhom infushom għall-ispirtu filosofiku ta 'dak iż-żmien u implimentaw riformi (assolutiżmu illuminat). Iż-żieda politika tal-Prussja fis-seklu 18 wasslet għal dualiżmu mad-Dar tal-Habsburg. Wara r-Rivoluzzjoni Franċiża, it-truppi tiegħu okkupaw ix-xatt tax-xellug tar-Rhine. Wara r-rebħa ta' Napuljun Bonaparte fit-Tieni Gwerra ta' Koalizzjoni, fl-1803 waslet il-konklużjoni ewlenija tad-Deputazzjoni Imperjali. Fl-1806 l-aħħar imperatur, Franġisku II, irriżenja mill-kuruna u l-imperu ġie fi tmiemu. === Konfederazzjoni tar-Rhine, Konfederazzjoni Ġermaniża, Konfederazzjoni tal-Ġermanja tat-Tramuntana (1806–1871) === [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|left|Il-Konfederazzjoni Ġermaniża 1815-1866]] Bejn l-1801 u l-1806, taħt l-influwenza ta' Napuljun, in-numru ta' pajjiżi fiż-żona tar-“Renju l-Qadim” naqas minn madwar 300 għal madwar 60. Franza annesset il-punent u l-majjistral Ġermaniżi u ħolqot stati vassalli Ġermaniżi, li t-troni tagħhom Napuljun imla bil-familja. membri (Gran Dukat ta' Berg, Renju ta' Westphalia, Gran Dukat ta' Frankfurt). Napuljun għamel alleati xi stati Ġermaniżi, speċjalment ir-Renju tal-Bavarja, Württemberg u Baden li għadu kif inħoloq fil-Paċi ta' Pressburg fl-1805, espandihom biex jinkludi l-oqsma tal-istati żgħar sekularizzati u medjatizzati u għaqqadhom fil-Konfederazzjoni tar-Rhine, li kien alleat ma' Franza. Dan, bl-avversarji tiegħu il-Prussja u l-Awstrija, li ġew megħluba minn Napuljun, rnexxielu lill-Imperu Ruman Qaddis, li b'hekk inqasam fi tlieta u ġie eliminat bħala fattur ta' qawwa. L-"era Franċiża" ġabet lill-istati tal-Konfederazzjoni tar-Rhine spinta kbira għall-modernizzazzjoni, inklużi l-libertajiet ċivili, permezz tal-introduzzjoni tal-kodiċi ċivili. Fil-Prussja wkoll, saru riformi estensivi mill-1806 biex is-suġġetti jinbidlu f’ċittadini (cf. Citoyen) u l-Istat jerġa' jkun kapaċi jaġixxi u jiddefendi lilu nnifsu. Mill-1809 kien hemm reżistenza għall-okkupazzjoni u l-ħakma Franċiża; Fil-bidu, ġew imrażżna diversi rewwixti, bħal dawk ta' Andreas Hofer fit-Tirol u Ferdinand von Schill fil-Prussja. Wara t-telfa ta' Napuljun fil-kampanja Russa tal-1812, il-Prussja u l-Awstrija, f'alleanza mal-Imperu Russu, bdew il-Gwerer tal-Ħelsien (1813–1815), li saħħew is-sentiment nazzjonali Ġermaniż, inizjalment fost l-istudjużi Protestanti, eż. fil-Lützow Freikorps. li kienet ukoll l-oriġini tal-kuluri iswed u aħmar. Ħafna mill-istati tal-Konfederazzjoni tar-Rhine ngħaqdu mal-Alleati, li, wara r-rebħa fil-Battalja ta' Leipzig fl-1813, fl-aħħar għelbu lil Napuljun fl-1815. Aktar tard, il-Kungress ta' Vjenna (1814-1815) fil-biċċa l-kbira stabbilixxa mill-ġdid il-gvern monarkiku. Fil-Konfederazzjoni Ġermaniża, konfederazzjoni ta' stati ddominati mill-Awstrija u l-Prussja, 38 stat (→ It-Tielet Ġermanja) ġew organizzati bil-Bundestag ta' Frankfurt bħala l-korp li jieħu d-deċiżjonijiet. Fl-1833/1834 l-Unjoni Doganali Ġermaniża nħolqot taħt is-supremazija Prussjana. Fil-perjodu ta 'qabel Marzu, l-elite tal-gvern ta' qabel rrepressjonat lill-bourgeoisie li ssaħħaħ ekonomikament (persekuzzjoni tad-demagogi), li baqgħet titlob parteċipazzjoni politika u l-formazzjoni ta 'stat nazzjonali, bħal fl-1817 fil-festival tal-istudenti ta' Wartburg u fl-1832 f'Hambach's. Ċelebrazzjoni bit-tlugħ ta' iswed, aħmar u deheb, il-kuluri nazzjonali aktar tard. [[File:Zeitgenössige Lithografie der Nationalversammlung in der Paulskirche.jpg|thumb|Assemblea Nazzjonali fil-Paulskirche fi Frankfurt, 1848/49: l-ewwel parlament Ġermaniż elett liberament]] [[File:NB 1866-1871.99.svg|thumb|left|1867: Il-Konfederazzjoni tal-Ġermanja tat-Tramuntana]] Bir-Rivoluzzjoni ta' Marzu bourgeois ta' l-1848, ħafna politiċi konservattivi kellhom jirriżenjaw, inkluż il-Kanċillier Awstrijak li ddefinixxa l-era, il-Prinċep Metternich. Taħt pressjoni rivoluzzjonarja f’Berlin, il-Bundestag Ġermaniż aċċetta l-elezzjoni tal-Assemblea Nazzjonali ta' Frankfurt. Huwa stabbilixxa gvern u ppromulga l-Kostituzzjoni Paulskirche, li kienet tinkludi stat nazzjonali federali bħala l-"Imperu Ġermaniż" b'monarkija kostituzzjonali u l-irtirar tal-Awstrija mill-Ġermanja. Iżda r-re Prussjan Frederick William IV ċaħad il-kuruna imperjali li ġiet offruta lilu. Wara s-soppressjoni tar-Rewwixta ta' Mejju, ir-rivoluzzjoni ntemmet fit-23 ta' Lulju, 1849 bil-qbid tal-fortizza ta' Rastatt mit-truppi Prussjani. Il-falliment tal-moviment demokratiku wassal għat-titjira u l-emigrazzjoni tat-Tmienja u Erbgħin u era ta' reazzjoni fl-istati Ġermaniżi. Fil-bidu tas-snin 60 faqqa' l-kunflitt tal-Prussja mal-Awstrija dwar is-supremazija fil-Konfederazzjoni Ġermaniża (dualiżmu Ġermaniż), li spiċċa bir-rebħa tal-Prussja fil-Gwerra Ġermaniża fl-1866. Il-Konfederazzjoni Ġermaniża ġiet xolta u l-Prussja annesset diversi żoni avversarju tal-gwerra tat-tramuntana u ċ-ċentru tal-Ġermanja. Fl-1866, il-Konfederazzjoni tal-Ġermanja tat-Tramuntana twaqqfet inizjalment bħala alleanza militari taħt il-ħakma Prussjana. Il-kostituzzjoni tagħha tal-1867 għamlitha stat federali sovran u waqqfet il-pedamenti għas-Soluzzjoni Żgħira Ġermaniża. === Imperu Ġermaniż (1871-1918) === [[File:A v Werner - Kaiserproklamation am 18 Januar 1871 (3. Fassung 1885).jpg|thumb|Il-proklamazzjoni tal-Imperu Ġermaniż fl-1871, pittura ta' Anton von Werner]] Matul il-Gwerra Franko-Prussjana, l-stati tan-Nofsinhar tal-Ġermanja ssieħbu mal-Konfederazzjoni tal-Ġermanja tat-Tramuntana (1 ta' Jannar 1871). Dan il-gvern federali għalhekk sar l-istat nazzjonali Ġermaniż mingħajr l-Awstrija u l-ewwel stat federali tal-Ġermanja. Fit-18 ta' Jannar, 1871, ir-Re Guglielmu I tal-Prussja aċċetta t-titlu imperjali f’Versailles, li kien irċieva mal-kostituzzjoni l-ġdida. Aktar tard ġie ċċelebrat Jum it-Twaqqif tar-Reich. [[File:Deutsches Reich (1871-1918)-de.svg|thumb|left|Mappa tal-Imperu Ġermaniż 1871-1918]] Otto von Bismarck, Prim Ministru Prussjan mill-1862, waqqaf l-imperu u sar l-ewwel kanċillier. Il-kostituzzjoni imperjali ta' Bismarck appoġġat il-qawwa tal-monarkija kostituzzjonali, iżda kienet iddisinjata wkoll għall-modernizzazzjoni u kienet ambivalenti; Il-liġijiet dwar l-iskola u ż-żwieġ ċivili kienu parzjalment liberali. Il-vot universali (għall-irġiel) applikat għar-Reichstag. Bismarck mexxa l-Kulturkampf kontra l-Knisja Kattolika, kontra s-Soċjal Demokratiċi approva l-liġijiet soċjalisti tal-1878 u pprova jgħaqqad lill-ħaddiema mal-Istat permezz ta' leġiżlazzjoni soċjali. L-industrijalizzazzjoni għolja fil-Ġermanja kkawżat tkabbir ekonomiku u demografiku, eżodu rurali u żieda wiesgħa fl-istandards tal-għajxien; Il-Ġermanja saret l-akbar ekonomija fl-Ewropa. Il-politika ta' alleanza ta' Otto von Bismarck kellha l-għan li tiżola lil Franza mill-Ġermanja bħala qawwa semi-eġemonika fl-Ewropa ċentrali. Wara li n-negozjanti u l-assoċjazzjonijiet Ġermaniżi segwew politika kolonjali privata, l-imperu approprja territorji Afrikani fl-1884. Dawn il-kolonji Ġermaniżi kienu magħrufa bħala “żoni protetti.” Minbarra l-entużjażmu kolonjali, kien hemm ukoll xettiċiżmu u ċaħda, kultant anke min-naħa ta' Bismarck. Iż-żoni ġew sfruttati; Xi ħakkiema kolonjali Ġermaniżi wettqu reati kontra nies tal-post, pereżempju fil-ġenoċidju kontra l-Herero u Nama (1904-1908). Fis-"Sena tat-Tliet Imperaturi" tal-1888, Wilhelm II sar Imperatur tal-Ġermanja u waqqaf l-era ta' Wilhelminianism orjentat lejn il-militar. Huwa talab li r-Reich Ġermaniż jirrikonoxxi l-potenzi l-kbar ta' qabel ("post fix-xemx") u fittex li jistabbilixxi kolonji u flotot ġodda taħt l-imperialiżmu. Madankollu, il-Gran Brittanja issa eskludiet lill-Ġermanja minflok lil Franza f'sistema ta' alleanza ġdida (Triple Entente). Il-Kriżi ta' Lulju tal-1914 wasslet għall-Ewwel Gwerra Dinjija, gwerra fuq bosta fronti b’telf kbir; Iktar minn żewġ miljun suldat Ġermaniż mietu u madwar 800,000 ċivili mietu bil-ġuħ. Il-gwerra kkawżat ukoll ħafna mwiet u taqlib politiku f’pajjiżi oħra. === Repubblika ta' Weimar (1919-1933) === [[File:Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg|thumb|left|Mappa tal-Imperu Ġermaniż 1919-1937]] Ir-Rivoluzzjoni ta' Novembru u l-proklamazzjoni tar-Repubblika fid-9 ta' Novembru, 1918 mmarkaw it-tmiem tal-Imperu Ġermaniż, li kien ammetta telfa fl-Ewwel Gwerra Dinjija bil-konsenja tiegħu. Wara l-elezzjoni tal-Assemblea Nazzjonali Kostitwenti, li fiha n-nisa setgħu jivvutaw b'mod attiv u passiv għall-ewwel darba, il-Kostituzzjoni ta' Weimar daħlet fis-seħħ fl-14 ta' Awwissu, 1919. Fit-Trattat ta' Paċi ta' Versailles, iċ-Ċessjonijiet importanti tat-territorju, l-Alleati l-okkupazzjoni tar-Rhineland u r-riparazzjonijiet ġew determinati fuq il-bażi tar-responsabbiltà esklussiva tal-Ġermanja għall-gwerra. Din is-sitwazzjoni inizjali ttestjat il-klima politika; L-estremisti tal-lemin xerrdu l-leġġenda tal-ponta f'dahar kontra l-“kriminali ta' Novembru”, li wasslet għal qtil politiku u attentati ta' kolp ta' stat (kolp ta' stat ta' Kapp fl-1920 u ta' Hitler fl-1923). Rewwixti Komunisti bħar-Rewwixta tar-Ruhr fl-1920, il-Battalja ta’ Marzu fil-Ġermanja Ċentrali fl-1921, u r-Rewwixta ta' Hamburg fl-1923 ikkawżaw ukoll instabbiltà. Il-Belġju u Franza użaw ħlasijiet ta' riparazzjonijiet insuffiċjenti bħala raġuni għall-okkupazzjoni tagħhom tar-Ruhr mill-1923 sal-1925. [[File:Ausrufung Republik Scheidemann.jpg|thumb|Philipp Scheidemann jipproklama r-Repubblika mir-Reichstag fid-9 ta' Novembru, 1918.]] Fil-qosor "għoxrinijiet tad-deheb" il-kultura iffjorixxiet u, mill-1924, hekk għamlet l-ekonomija. B'aktar minn erba' miljun abitant, Berlin kienet it-tielet l-akbar belt u waħda mill-aktar dinamiċi fid-dinja. Il-prosperità ntemmet fl-1929 bid-Depressjoni l-Kbira; Fl-aqwa tagħha, fl-1932, kien hemm aktar minn sitt miljuni bla xogħol fil-Ġermanja, li ħafna minnhom għexu fil-miżerja. Il-partiti radikali kisbu appoġġ qawwi, u għamilha dejjem aktar diffiċli għall-partiti moderati biex jiffurmaw gvernijiet stabbli. Wara r-rebħa ċara ħafna tas-Soċjalisti Nazzjonali fl-elezzjonijiet tar-Reichstag fl-1930, il-kanċillieri tar-Reich li qed jinbidlu malajr ma kellhomx aktar maġġoranza parlamentari; Il-kabinetti presidenzjali tagħhom kienu jiddependu fuq il-President tar-Reich Paul von Hindenburg u d-digrieti ta' emerġenza tiegħu. Il-politika deflazzjonarja tal-Kanċillier tar-Reich Heinrich Brüning aggravat il-kriżi ekonomika. Is-suċċessur tiegħu Franz von Papen (Ġunju-Novembru 1932) poġġa l-gvern demokratiku tal-Prussja taħt il-kontroll ta' Kummissarju tar-Reich (Preußenschlag) u għamel elezzjonijiet ġodda li fihom is-Soċjalisti Nazzjonali saru saħansitra aktar b'saħħithom. Il-Kanċillier tar-Reich Kurt von Schleicher ipprova jipprevjeni lil Adolf Hitler milli jasal għall-poter permezz ta '"cross front" ta' unjins u sezzjonijiet tas-Nazzjonalisti, iżda von Papen ikkonvinċa lil Hindenburg riluttanti biex isemmi lil Hitler kanċillier fit-30 ta' Jannar 1933. Fis-27 ta' Frar, seħħ in-Nar tar-Reichstag, li sal-lum għadu mhux solvut, u Hitler approfitta minn dan biex joħroġ l-"Ordinanza tan-Nar tar-Reichstag", li ssospendiet id-drittijiet bażiċi għal żmien indefinit. L-arresti sussegwenti tal-massa ta' avversarji politiċi, speċjalment komunisti u soċjal-demokratiċi, sawru l-elezzjonijiet tar-Reichstag tal-5 ta' Marzu, 1933, li fihom l-NSDAP tilef il-maġġoranza assoluta tiegħu u kompla jiggverna mad-DNVP reazzjonarju. Il-qabda definittiva tal-poter seħħet ftit wara, meta r-Reichstag approva l-Liġi ta' Abilitazzjoni tal-24 ta' Marzu 1933 bil-voti tal-partiti bourgeois, biss kontra l-voti tal-SPD, u b’hekk ħalliet il-leġiżlazzjoni f'idejn il-gvern ta' Hitler. === Dittatorjat Nazzjonali Soċjalista (1933-1945) === [[File:Grossdeutsches Reich NS Administration 1944.png|thumb|left|Il-Ġermanja Nażista b'territorji okkupati, 1943-1945]] Fi ftit xhur, l-NSDAP stabbilixxa stat totalitarju b'parti waħda fir-Reich Ġermaniż taħt it-tmexxija ta 'Adolf Hitler u allinja l-istituzzjonijiet. Nies mhux popolari u avversarji politiċi, speċjalment komunisti, soċjal-demokratiċi u trejdunjonisti, tneħħew mill-awtoritajiet kollha, inbnew l-ewwel kampijiet ta' konċentrament, li bdew fl-1935 taħt is-superviżjoni tal-Ispezzjoni tal-Kampijiet ta' Konċentrament, inħarqu kotba u xogħol artistiku mhux popolari kien imneħħija. Huwa kien malafamat bħala "deġenerat". Il-propaganda Nazista ppenetrat ukoll fil-ħajja privata; It-tfal kienu diġà qed jiġu ppressati biex jingħaqdu ma' organizzazzjonijiet tal-partit. F'Ottubru 1933, Hitler ħabbar l-irtirar tal-Ġermanja mil-Lega tan-Nazzjonijiet. Huwa assigura l-ħakma tiegħu internament billi kellu l-avversarji interni tal-partit u l-ex sħabi maqtula waqt il-qtil ta' Röhm fit-30 ta' Ġunju 1934, li permezz tiegħu l-SA saret bla setgħa favur l-SS, li kienu leali bis-sħiħ lejn Hitler. Huwa kien ħalef personalment fit-tmexxija mill-ġeneri tar-Reichswehr. Il-Gestapo intużat bħala pulizija politika biex tiġġieled kontra l-avversarji politiċi u ideoloġiċi. Mill-bidu, Hitler kellu żewġ għanijiet, gwerra ta 'aggressjoni u annihilation biex jinħoloq "Lebenraum fil-Lvant" u l-persekuzzjoni tal-Lhud, li bdiet b'diskriminazzjoni, umiljazzjoni u esklużjoni u spiċċat bħala "soluzzjoni finali għall-kwistjoni Lhudija". fl-Olokawst. Fl-1934 il-Wehrmacht bdiet tirriarma. Politika monetarja espansjonali u ekonomija tad-dejn kienu mmirati lejn gwerra bikrija. Il-programm Reinhardt naqqas il-qgħad; Dan ġie riċevut mill-popolazzjoni bħala t-twettiq ta 'wegħdiet ekonomiċi. Is-sitwazzjoni tal-Lhud Ġermaniżi saret dejjem agħar; Il-Liġijiet ta' Nuremberg tal-1935 ikkastigaw b’mod sever ir-relazzjonijiet bejn “Arjani” u Lhud bħala “diżunur razzjali”. Il-Lhud tilfu l-uffiċċji pubbliċi kollha, ġew ippersegwitati b'mod arbitrarju, insterqu u rikatt, u fl-aħħar mill-aħħar ipprojbiti milli jaħdmu għal kollox, u l-proprjetà Lhudija ġiet Arjanizzata. Il-Lhud kienu wkoll dejjem aktar mibgħuta fil-kampijiet ta' konċentrament. Ħafna ddeċidew li jemigraw, iżda l-maġġoranza baqgħu fil-Ġermanja. [[File:Bundesarchiv B 285 Bild-04413, KZ Auschwitz, Einfahrt.jpg|thumb|left|Ritratt tal-bieb tad-dħul tal-kamp ta' sterminazzjoni ta' Auschwitz-Birkenau, ħarsa minn ġewwa, 1945 (ritratt: Stanisław Mucha)]] [[File:Koeln 1945.jpg|thumb|left|Kolonja meqruda fi tmiem il-kampanja tal-bumbardament, April 1945]] L-ideoloġija razzista Nażista biex tinħoloq "komunità nazzjonali" "b'saħħitha" (cf. razza kaptan) kienet diretta kontra żewġ gruppi oħra, ir-Roma u s-Slavi, bħala "subuman". Mhux meqjusa bħala "razza barranija," iżda bħala theddida għas-"saħħa" tal-"korp nazzjonali," omosesswali, nies b'diżabbiltà, u "nies antisoċjali" ġew ukoll ffastidjati u maqtula mir-reġim. Fl-istess ħin, ir-reġim iċċelebra suċċessi ta' propaganda; Fl-1936, il-Logħob Olimpiku tejbu r-reputazzjoni barra l-pajjiż u r-Rhineland demilitarizzat kien okkupat. L-espansjoni bdiet bl-annessjoni sfurzata tal-Awstrija f'Marzu 1938, u wara l-Ġermanja saret magħrufa bħala l-Kbir Reich Ġermaniż. Il-Ftehim ta' Munich ta' Ottubru, 1938 issiġilla l-annessjoni tas-Sudetenland. Bix-xoljiment tar-Repubblika Ċekoslovakka f'Marzu 1939, Hitler kiser il-wegħda tiegħu li s-Sudetenland kienet l-aħħar talba territorjali tiegħu. Dan għamilha ċara li l-politika ta' appeasement tal-qawwiet tal-Punent lejn il-Ġermanja kienet żball. Wara li r-Reich Ġermaniż beda l-invażjoni tiegħu tal-Polonja fl-1 ta' Settembru, 1939, il-Gran Brittanja, il-Kanada, l-Awstralja, l-Indja, New Zealand, l-Afrika t’Isfel, u Franza ddikjaraw gwerra lill-Ġermanja. It-Tieni Gwerra Dinjija kkawżat bejn 55 u 60 miljun mewt f’sitt snin. Il-Ġermanja inizjalment kisbet xi suċċessi militari magħrufa bħala "Blitzkrieg". Il-Polonja kienet maqsuma bejn Hitler u Stalin fil-Patt ta’ Non-Aggressjoni, il-Wehrmacht imbagħad nediet l-armati tagħha lejn il-punent, attakkat lid-Danimarka u n-Norveġja fil-“Weserübung” u l-istati newtrali tal-Lussemburgu, il-Belġju u l-Olanda fil-“Kampanja tal-Punent”. , u Okkupat żoni kbar f'sitt ġimgħat fl-1940 Partijiet ta 'Franza. Il-popolarità ta' Hitler laħqet il-quċċata tagħha. Anke qabel ma bdiet il-gwerra, it-Tielet Reich intensifika l-persekuzzjoni tiegħu tal-Lhud. Matul is-sena 1938, il-Lhud Ġermaniżi ġew esklużi mill-ħajja ekonomika u mċaħħda mill-proprjetà tagħhom permezz ta 'diversi regolamenti. Fid-9 ta' Novembru, 1938, il-ħwienet u s-sinagogi Lhud kienu meqruda waqt il-pogroms ta' Novembru. Fl-1941, il-Lhud kienu pprojbiti milli jitilqu mill-pajjiż. Minn dakinhar 'l quddiem kellhom jilbsu l-"Istilla Lhudija" u bdew il-qtil sistematiku tagħhom fl-isfera ta' influwenza Ġermaniża kollha. Ħafna mietu f'xogħol furzat minħabba kura inadegwata u epidemiji. L-SS, li kienet primarjament responsabbli għall-eżekuzzjoni, waqqfu kampijiet ta' sterminazzjoni f'territorju ta' qabel Pollakk jew Sovjetiku, fejn il-biċċa l-kbira tal-vittmi, miġjuba minn karozzi tal-bhejjem, kienu immedjatament issikkati bil-gass (ara Aktion Reinhardt). Aktar minn miljun ruħ inqatlu fil-kmamar tal-gass u l-krematorji tal-kamp ta' konċentrament ta' Auschwitz biss. B’kollox, in-numru ta' Lhud maqtula jammonta għal mill-inqas sitt miljuni. Operazzjoni Barbarossa bdiet fit-22 ta' Ġunju, 1941. L-armata Ġermaniża mxiet lejn il-kapitali Sovjetika u twaqqfet fil-Battalja ta' Moska f'Diċembru 1941. Wara li l-Imperu alleat tal-Ġappun (→ Axis Powers) attakka lill-flotta Amerikana Fl-attakk fuq Pearl Harbor fl-istess xahar, il-Ġermanja ddikjarat ukoll gwerra lill-Istati Uniti tal-Amerika. In-nuqqas ta 'riżorsi u s-saħħa ta' l-għadu superjuri malajr wasslu għal bidla fil-gwerra, li mmanifesta ruħha fil-Battalja mitlufa ta 'Stalingrad bl-annihilation sħiħa tas-6 Armata Ġermaniża. Aktar ma saret it-telfa inevitabbli, iktar saret il-politika domestika ħarxa. Fid-diskors tiegħu fil-Palazz tal-Isport fit-18 ta' Frar, 1943, Joseph Goebbels ipproklama “gwerra totali,” hekk kif l-armati Ġermaniżi rtiraw kważi fuq il-fronti kollha u bosta bliet Ġermaniżi ġew meqruda mill-bumbardamenti. Meta l-armati Sovjetiċi kienu diġà ħadu l-kapitali fil-Battalja ta' Berlin, Hitler ħadu ħajtu fil-Führerbunker fit-30 ta' April, 1945. Fit-8 ta' Mejju, il-Wehrmacht ċediet mingħajr kundizzjonijiet u fit-23 ta' Mejju, 1945 l-aħħar gvern tar-Reich ġie arrestat fiż-żona speċjali ta' Mürwik, ħdejn Flensburg. Il-mexxejja politiċi, militari u ekonomiċi li baqgħu ħajjin ġew ipproċessati fil-Proċessi ta' Nuremberg għar-responsabbiltà individwali tagħhom għal delitti tal-gwerra u delitti kontra l-umanità. === Il-Ġermanja taħt l-okkupazzjoni Alleata (1945-1949) === [[File:Potsdam Conference group portrait, July 1945.jpg|thumb|Parteċipanti tal-Konferenza ta' Potsdam, 1945]] [[File:Map-Germany-1947.svg|thumb|left|L-erba' żoni ta' okkupazzjoni skont il-Ftehim ta’ Potsdam, il-Protettorat tas-Saar u ż-żoni tal-Lvant taħt l-amministrazzjoni Pollakka u Sovjetika]] Il-Ġermanja kienet maqsuma fi ħdan il-fruntieri tal-31 ta' Diċembru, 1937; Fil-5 ta' Ġunju 1945, l-erba’ poteri rebbieħa – l-Istati Uniti, l-USSR, il-Gran Brittanja u finalment Franza – iddefinixxew żoni ta' okkupazzjoni u mbagħad eżerċitaw is-sovranità fiż-żoni rispettivi tagħhom fil-punent tal-linja Oder - Neisse u flimkien permezz ta' Kmand Alleat fuq Greater. Berlin. It-Territorji tal-Lvant Ġermaniżi, kwart tat-territorju tar-Reich u abitati minn ħamsa tal-popolazzjoni tar-Reich, kienu diġà tqiegħdu taħt l-amministrazzjoni tar-Repubblika Popolari Pollakka qabel it-tmiem tal-gwerra wara l-konkwista tagħha mill-Armata l-Ħamra, u fl- fit-tramuntana tal-Prussja tal-Lvant dik tal-Unjoni Sovjetika (Oblast ta' Kaliningrad). Fuq ħeġġa ta' Stalin, il-poteri tal-Punent approvaw dan fil-Ftehim ta' Potsdam, kif ukoll it-tkeċċija tal-Ġermaniżi mill-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant. Ir-Repubblika tal-Awstrija ġiet restawrata għall-fruntieri tagħha tal-1938 u wkoll maqsuma f'erba 'żoni ta' okkupazzjoni. Fl-1946/1947, is-Saarland ġie separat mit-territorju okkupat u mqiegħed taħt amministrazzjoni Franċiża diretta. Inizjalment, l-erba 'poteri ppruvaw jiżviluppaw politika ta' okkupazzjoni komuni. Kien hemm qbil dwar id-demilitarizzazzjoni, id-denazifikazzjoni u ż-żarmar tal-kartelli; Il-mistoqsija dwar x'kienet tfisser demokrazija żvelat differenzi bejn l-Unjoni Sovjetika u l-poteri tal-Punent, li intensifikaw meta bdiet il-Gwerra Bierda. Fit-tliet żoni tal-punent, l-Alleati tal-Punent ssuġġettaw l-industrija tal-minjieri, li kienet importanti għar-rikostruzzjoni, għall-Istatut tar-Ruhr. Bir-riforma monetarja ta' Ġunju, 1948 u l-abolizzjoni simultanja ta' prezzijiet fissi u l-ġestjoni, id-direttur ekonomiku taż-żoni tal-punent, Ludwig Erhard, immarka bidla ekonomika partikolarment psikoloġikament sinifikanti; Bir-riforma monetarja fiż-żona tal-Ġermanja okkupata mis-Sovjetiċi li segwew ftit jiem wara u l-imblokk ta' Berlin mill-USSR, is-separazzjoni bejn il-Lvant u l-Punent żdiedet. === Repubblika Federali tal-Ġermanja u GDR (1949-1990) === [[File:Deutschland Bundeslaender 1957.png|thumb|left|Il-Ġermanja skont it-teorija ta' tliet stati difiża mill-Unjoni Sovjetika u l-GDR wara l-1958, li ma rnexxilhiex: Repubblika Federali, Berlin tal-Punent u GDR]] Ir-Repubblika Federali tal-Ġermanja twaqqfet fit-23 ta' Mejju, 1949 fit-tliet żoni ta' okkupazzjoni tal-punent u l-Liġi Bażika daħlet fis-seħħ bħala kostituzzjoni proviżorja, li l-preambolu tagħha kien fih ir-rekwiżit ta' riunifikazzjoni matul perjodu tranżitorju; Bonn saret is-sede tal-gvern. Erba’ xhur u nofs wara, ir-Repubblika Demokratika Ġermaniża twaqqfet fiż-żona okkupata mis-Sovjetiċi. Iż-żewġ stati raw lilhom infushom bħala parti mill-kontinwità ta' stat Ġermaniż kollu u ma għarfux lill-ieħor. It-tnejn baqgħu taħt il-kontroll tal-forzi tal-okkupazzjoni. Bl-integrazzjoni fl-alleanzi militari opposti tan-NATO u t-Trattat ta' Varsavja, huma kisbu l-indipendenza formali fl-1955 (ara t-Trattati ta' Pariġi, id-Dikjarazzjoni tas-Sovranità tal-USSR għall-GDR). Il-prerekwiżit għal dan kien li f'Lulju 1951 it-tliet potenzi tal-Punent iddeċidew li jtemmu formalment l-istat ta 'gwerra mal-Ġermanja; L-Unjoni Sovjetika ma ddikjaratx qabel Jannar 1955, u wara segwew stati oħra tal-Ewropa tal-Lvant. L-Alleati baqgħu responsabbli għall-Ġermanja kollha kemm hi u d-drittijiet tagħha f'Berlin. Filwaqt li fil-GDR ġiet stabbilita ekonomija ppjanata kkontrollata mill-istat, ir-Repubblika Federali għażlet l-hekk imsejħa ekonomija tas-suq soċjali bi ftit influwenza statali. Il-qawwa ta' okkupazzjoni Sovjetika ħolqot kundizzjonijiet inizjali diffiċli fil-GDR b'talbiet għoljin għal riparazzjonijiet (speċjalment id-dekummissjonar), filwaqt li fir-Repubblika Federali beda "miraklu ekonomiku" b'għajnuna barranija (Pjan Marshall), li wassal għal rati ta' tkabbir għoli sostnuti, impjieg sħiħ. . u l-prosperità. [[File:Berlinermauer.jpg|thumb|Il-Ħajt ta' Berlin f'Bethaniendamm f'Berlin-Kreuzberg (Berlin tal-Punent), 1986]] [[File:Bundesarchiv Bild 183-1989-1118-028, Berlin, Grenzübergang Bornholmer Straße.jpg|thumb|Bornholmer Straße f'Berlin tal-Punent fl-10 ta' Novembru, 1989. Ġurnata wara l-waqgħa tal-Ħajt, gradilja tħejji l-ewwel merħba għall-viżitaturi fil-GDR.]] Fil-Punent, bliet ġodda u mibnija mill-ġdid kienu bbażati fuq il-Karta ta' Ateni (CIAM) tal-1933, filwaqt li fil-Lvant is-16-il prinċipju tal-iżvilupp urban, żviluppati skont il-mudell Sovjetiku, saru vinkolanti. B'riżultat ta' dan, ir-rikostruzzjoni fiż-żewġ stati Ġermaniżi segwiet il-mudell tal-belt favur il-karozzi. Żoni residenzjali u kummerċjali spiss kienu separati minn xulxin. Minn dakinhar ’il quddiem, ġew ippjanati wkoll bosta bliet suburbani bis-satellita (“bliet rieqda”). Dan it-tip ta' żvilupp urban kien rikonoxxut mill-bidu bħala mhux korrett. Il-Purtiera tal-Ħadid li qasmet l-Ewropa Ċentrali wkoll qasmet il-Ġermanja; L-emigrazzjoni kontinwa ta' nies speċjalment żgħażagħ u bi kwalifiki għolja wasslet biex il-GDR tagħlaq dejjem aktar il-fruntiera interna Ġermaniża sakemm fl-1961, taħt l-eks segretarju ġenerali tas-SED Walter Ulbricht, ingħalqet kompletament bil-bini tal-Ħajt ta' Berlin, li saħansitra għamel kuntatti tal-Familja. bejn il-Ġermanja tal-Punent u tal-Lvant huma diffiċli ħafna. Kull min ipprova jaħrab mir-Repubblika xorta waħda kien detenut bil-forza (ara l-ordni ta' eżekuzzjoni, imwiet fil-fruntieri u l-ħitan). F'termini ta' politika barranija, il-Kanċillier Konrad Adenauer imbuttat għall-integrazzjoni tal-Punent u l-parteċipazzjoni fl-unifikazzjoni ekonomika tal-Ewropa tal-Punent għar-Repubblika Federali parzjalment sovrana, li tibda bl-Unjoni Montan fl-1952. forza tal-integrazzjoni Ewropea. F'Settembru 1950, il-GDR saret membru sħiħ tal-Kunsill tal-Lvant għall-Assistenza Ekonomika Reċiproka (RGW). Fi ħdan il-GDR, is-soċjaliżmu sar vinkolanti mill-partit statali SED u organizzazzjonijiet tal-massa bħall-FDJ; Ma kienx għad baqa' elezzjonijiet ħielsa u r-rewwixta tas-17 ta' Ġunju, 1953 ġiet imrażżna. L-opinjonijiet dissidenti ġew ippersegwitati permezz ta' ċensura u sorveljanza estensiva mill-pulizija sigrieta, is-Sigurtà tal-Istat; Il-protesta kontra dan qamet f'moviment dissidenti u tad-drittijiet ċivili, li sar radikalizzat bl-espatrijazzjoni ta' Wolf Biermann fl-1976. Fir-Repubblika Federali, li kienet qed tilliberalizza permezz tal-Punent, it-talbiet għal bidla soċjali u rikonċiljazzjoni żdiedu mal-passat, filwaqt li l-elites Nażisti baqgħet fil-biċċa l-kbira bla tfixkil, speċjalment mill-moviment tal-istudenti tal-Ġermanja tal-Punent tas-sittinijiet. Tfaċċat oppożizzjoni extra-parlamentari kontra l-koalizzjoni kbira ffurmata fl-1966 bil-liġijiet ta' emerġenza tagħha. Il-koalizzjoni soċjali-liberali taħt Willy Brandt espandiet l-istat soċjali u l-libertajiet soċjali mill-1969; Il-“New Ostpolitik”, li kellha l-għan li tnaqqas it-tensjonijiet mal-Ewropa tal-Lvant, qalgħet lil Brandt il-Premju Nobel għall-Paċi fl-1971 u kritika mill-konservattivi. Fl-1973, ir-Repubblika Federali u l-GDR saru stati membri tan-NU. Minbarra l-problemi tal-provvista li qed jikbru (ekonomija ta 'skarsezza), l-ekonomija ppjanata tal-GDR kellha tlaħħaq ma' bidliet demografiċi, li għalihom Erich Honecker, li ddeċidiet mill-1971 sal-1989, wieġeb b'appoġġ massiv tal-familja. Il-politika tal-GDR għan-nisa u l-familja, kif ukoll l-ugwaljanza u s-sigurtà soċjali miksuba, huma kkunsidrati parzjalment ta' suċċess. Is-snin sebgħin fir-Repubblika Federali kienu kkaratterizzati minn żieda fid-dejn u l-qgħad wara l-kriżi taż-żejt u t-terrur mill-fazzjoni tax-xellug radikali tal-Armata l-Ħamra. Il-Kanċillier Helmut Schmidt (SPD) tilef l-appoġġ fil-partit tiegħu minħabba l-appoġġ tiegħu għad-deċiżjoni doppja tan-NATO - attakkat mill-moviment għall-paċi, parti mill-Movimenti Soċjali Ġodda emerġenti - u ġie sostitwit fl-1982 minn Helmut Kohl (CDU ), li kellu l-opportunità biex tgħaqqad mill-ġdid il-Ġermanja fl-1989. L-iskuntentizza tal-popolazzjoni tal-GDR kien żdied minħabba t-tqabbil kostanti tas-sistemi appoġġjati mit-televiżjoni tal-Punent. Fl-aħħar tas-snin tmenin, bil-politika riformista ta' Mikhail Gorbachev fl-Unjoni Sovjetika, ġie ffurmat ukoll moviment ta' protesta fil-GDR, li fil-ħarifa tal-1989 għamel pressjoni fuq il-mexxejja politiċi tal-GDR mdgħajfa permezz ta’ moviment ta' ħruġ permezz tal-Ħadid Proċess, li kienet mimlija toqob, u permezz ta' dimostrazzjonijiet tal-massa (“Aħna l-poplu”) u wasslu għar-riżenja ta' Honecker. Fid-9 ta' Novembru, 1989, l-għoti tal-libertà tal-moviment mit-tmexxija tal-GDR wasslet għal stampede tal-massa u l-ftuħ tal-qsim tal-fruntiera tal-Ħajt ta' Berlin. Ibda bil-programm ta' għaxar punti tiegħu ta' Novembru tard, Kohl idderieġa l-avvenimenti lejn l-għaqda nazzjonali ("Aħna poplu wieħed") filwaqt li żamm rabtiet militari u politiċi mal-Punent. Fl-ewwel elezzjonijiet ħielsa għall-Kamra tal-Poplu fit-18 ta' Marzu, 1990, rebħet l-alleanza tal-partit “Alleanza għall-Ġermanja”, immexxija mis-CDU tal-Lvant, li ttamat għal riunifikazzjoni rapida. Dan ġie nnegozjat fix-xhur ta' wara fit-Trattat ta' Unifikazzjoni u mar-rappreżentanti tal-Alleati fi ħdan il-qafas tat-“Żewġ u Erba’ Taħditiet”. === Il-Ġermanja riunifikata (mill-1990) === [[File:BrandenburgerTorDezember1989.jpg|thumb|left||Folol fil-Bieb ta' Brandenburg fl-1 ta' Diċembru, 1989. Id-daħla għan-naħa tal-punent kienet għadha ma miftuħa.]] [[File:Brandenburger Tor abends.jpg|thumb|Bieb ta' Brandenburg f'Berlin, simbolu nazzjonali tal-Ġermanja tal-lum u r-riunifikazzjoni tagħha fl-1990]] [[File:BRD.png|thumb|Il-fruntieri esterni tal-Ġermanja mir-riunifikazzjoni fl-1990; il-fruntieri interni juru status wara d-29 ta' Ġunju, 1993.]] Ir-riunifikazzjoni Ġermaniża tlestiet fit-3 ta' Ottubru, 1990 bl-adeżjoni tal-GDR mar-Repubblika Federali tal-Ġermanja; Din il-ġurnata tal-għaqda Ġermaniża saret festa nazzjonali. It-Trattat Two Plus Four, li daħal fis-seħħ fl-1991, fl-aħħar solviet il-kwistjoni Ġermaniża: l-erba 'poteri rrinunzjaw is-setgħat sovrani tagħhom, it-truppi tagħhom ħallew il-pajjiż fl-aħħar tal-1994, u l-Ġermanja riunifikata rċeviet is-sovranità statali sħiħa tagħha. Huwa wiegħed li jiddiżarma massimu ta' 370,000 suldat. Bit-trattat tal-fruntiera bejn il-Ġermanja u l-Polonja ffirmat f'Varsavja fl-14 ta' Novembru, 1990, il-Ġermanja rrikonoxxiet il-fruntiera Oder-Neisse; It-territorju lejn il-lvant eventwalment sar Pollakk taħt il-liġi internazzjonali. Dan kien ikkumplimentat minn politika ta' rikonċiljazzjoni mal-ġirien tagħha tal-Lvant, l-ewwel mal-Polonja fl-1991 u mbagħad mar-Repubblika Ċeka fl-1997. F'termini ta 'politika barranija, il-gvern federali tal-Kanċillier Kohl sostna integrazzjoni aktar profonda mal-formazzjoni tal-Unjoni Ewropea, l-espansjoni sussegwenti tal-UE lejn il-lvant, u l-introduzzjoni tal-ewro. [[File:SoziodemographieDeutschlandsNachDerWiedervereinigung.png|thumb|left|Dejta soċjoekonomika mid-disgħinijiet: telf qawwi tal-popolazzjoni u qgħad massiv fl-istati federali l-ġodda]] Il-Bundestag għamel lil Berlin il-kapitali fl-1991, li għaliha marru l-gvern u l-parlament fl-1999 (ara l-bini tar-Reichstag u d-distrett tal-gvern). Wara żieda qawwija fir-riunifikazzjoni qasira, id-disgħinijiet kienu kkaratterizzati minn staġnar ekonomiku, qgħad tal-massa, u "riforma b'lura." B'mod partikolari, il-pajjiżi l-ġodda ma żviluppawx malajr kemm mistenni wara l-introduzzjoni tal-ekonomija tas-suq (“pajsaġġi li jiffjorixxu”). Mill-1991 sal-1993 kien hemm mewġa ta' rewwixti kontra dawk li jfittxu l-ażil. Kien biss fis-snin 2000 li l-istati l-ġodda stabbilizzaw soċjalment u ekonomikament. Fl-elezzjoni federali tal-1998, il-koalizzjoni iswed-isfar ta' Kohl tilfet il-maġġoranza tagħha fil-Bundestag, l-ex partiti tal-oppożizzjoni SPD u Alliance 90/The Greens iffurmaw l-ewwel koalizzjoni aħmar-aħdar taħt il-Kanċillier Gerhard Schröder (SPD), li kkawża bidliet profondi fil- politika soċjali, tal-pensjoni u tas-saħħa. L-ekoloġija saret aktar importanti, pereżempju mal-bidu tat-tneħħija gradwali tal-enerġija nukleari. Il-liberalizzazzjonijiet soċjo-politiċi inkludew il-liġi tal-unjoni ċivili u liġi ġdida taċ-ċittadinanza. L-ewwel missjoni ta' ġlieda mis-suldati Ġermaniżi mit-Tieni Gwerra Dinjija – fil-Gwerra tal-Kosovo fl-1999 – immarkat bidla fil-politika barranija. Wara l-attakki terroristiċi tal-11 ta' Settembru, 2001, Schröder assigura lill-Istati Uniti b’“solidarjetà bla restrizzjonijiet”; Il-Ġermanja pparteċipat fil-Gwerra tal-Afganistan, iżda mhux fil-Gwerra tal-Iraq, li għamlet lill-"Kanċillier tal-paċi" Schröder popolari. It-tieni mandat ta' Schröder mill-2002 kien ikkaratterizzat mill-Aġenda 2010 u r-riformi assoċjati tas-suq tax-xogħol tal-kunċett Hartz. Il-benefiċċji soċjali għall-persuni qiegħda tnaqqsu u marbuta ma' miżuri ta' appoġġ individwali, li dawk affettwati qiesu bħala inġusti. Dan wassal għal protesti madwar il-Ġermanja u indirettament għal elezzjoni federali bikrija fl-2005, u wara Angela Merkel (CDU) daħlet fil-gvern bħala l-ewwel kanċillier mara tal-Ġermanja. Il-koalizzjoni kbira tiegħu ffaċċjat fallimenti bankarji matul il-kriżi finanzjarja globali u r-riċessjoni kbira li segwiet. Wara li għelbet dan, il-Ġermanja esperjenzat boom ekonomiku sostnut u tnaqqis sostnut fil-qgħad. Minn dakinhar 'l hawn, il-kriżi tal-euro (li bdiet fl-2010) u l-kriżi tar-refuġjati fl-Ewropa li bdiet fl-2015 irrappreżentaw l-aktar sfidi politiċi importanti, li l-isplużjoni ekonomika għamlithom ħafna aktar faċli biex jingħelbu. Madankollu, iż-żewġ avvenimenti wasslu wkoll għal diskrezzjoni soċjali konsiderevoli u tisħiħ tal-movimenti Iżlamofobiċi u xettiċi tal-UE (Pegida, Alternattiva għall-Ġermanja). Bil-legalizzazzjoni taż-żwiġijiet bejn persuni tal-istess sess, l-introduzzjoni tat-tielet sess fiż-żwiġijiet ċivili, u t-twaqqif tal-konskrizzjoni fil-Bundeswehr, il-Ġermanja stinkat għal liberalizzazzjoni akbar tas-soċjetà tagħha. Angela Merkel temmet l-aħħar mill-erba' mandati tagħha fil-kariga matul il-pandemija tal-COVID-19, li għaliha l-Ġermanja wieġbet b'restrizzjonijiet temporanji fuq il-ħajja ekonomika, kulturali u pubblika u kkumbattuha bi programmi nazzjonali ta' tilqim, inkluż il-vaċċin ġdid tal-mRNA tozinameran żviluppat fil-Ġermanja. beda. Il-maġġoranza l-kbira tal-Ġermaniżi appoġġaw il-miżuri biex tiġi miġġielda l-pandemija. Madankollu, minn naħa waħda, il-pandemija żvelat tfixkil soċjali u ekonomiku fi ħdan is-soċjetà Ġermaniża, is-sistema tal-kura tas-saħħa Ġermaniża, u r-ritard teknoloġiku tal-Ġermanja meta mqabbla ma 'pajjiżi oħra tal-Punent. Min-naħa l-oħra, movimenti ta' protesta mmobilizzati kontra miżuri biex tiġi miġġielda l-pandemija u indirizzaw speċifikament il-biżgħat tal-popolazzjoni rigward it-tilqim. Wara l-elezzjoni federali tal-2021, Merkel ġiet sostitwita minn Olaf Scholz (SPD) u s-CDU, li qabel kienu ggvernaw f'koalizzjoni, b'koalizzjoni aħmar-aħdar-isfar. Dan ikompli t-trasformazzjoni diġitali tal-Ġermanja kif ukoll it-transizzjoni tat-trasport u l-enerġija lejn sorsi ta' enerġija sostenibbli li bdew minħabba t-tibdil fil-klima. L-attakk Russu fuq l-Ukrajna fl-2022 wassal għal sanzjonijiet ekonomiċi estensivi mill-Punent kontra r-Russja, li fiha pparteċipat ukoll il-Ġermanja. Fost affarijiet oħra, il-Ġermanja waqqfet l-ikkummissjonar tal-pipeline tal-gass Nord Stream 2. L-ekonomija Ġermaniża, li kienet saret dipendenti fuq il-gass Russu, kellha taċċetta inflazzjoni qawwija fis-settur tal-enerġija. Il-Ġermanja appoġġat lill-Ukrajna finanzjarjament u bil-provvista ta' armi li jiswew diversi biljuni ta' ewro, kif ukoll permezz ta' taħriġ militari ta' suldati Ukraini fuq art Ġermaniża fi ħdan il-qafas tal-Missjoni ta' Assistenza Militari tal-Unjoni Ewropea għall-Ukrajna. Aktar minn miljun refuġjat tal-gwerra Ukraini fittxew protezzjoni fil-Ġermanja. L-Ukraini fil-Ġermanja saru (mill-aħħar tal-2022) it-tieni l-akbar grupp ta' popolazzjoni barranija, wara t-Torok fil-Ġermanja. == Politika == === Fundazzjoni tal-stat === [[File:Berlin Reichstag BW 1.jpg|thumb|Bini tar-Reichstag f'Berlin, sede tal-Bundestag Ġermaniż; Quddiemha hemm il-bandiera tal-għaqda, li ilha tittajjar kontinwament mit-3 ta' Ottubru, 1990.]] Skont id-duttrina prevalenti u l-ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti Kostituzzjonali Federali, ir-Repubblika Federali tal-Ġermanja bħala Stat u suġġett tad-dritt internazzjonali hija identika għall-Imperu Ġermaniż u l-predeċessur tiegħu, il-Konfederazzjoni tal-Ġermanja tat-Tramuntana, u għalhekk ilha fil-kontinwità tal-istat minn mindu 'l hawn. 1867 (ara Sitwazzjoni legali tal-Ġermanja wara l-1945). Kostituzzjonijiet storikament differenti jipprovdu informazzjoni dwar l-awto-immaġni tal-istat rispettiv. Wara li l-Ġermanja ġiet okkupata mill-Erbgħa Poteri, il-poteri rebbieħa tat-Tieni Gwerra Dinjija, fl-1945, il-Liġi Bażika tar-Repubblika Federali ħarġet fil-Ġermanja tal-Punent ġiet ipproklamata fit-23 ta' Mejju, 1949 u daħlet fis-seħħ l-għada. L-ambitu tiegħu kien limitat mid-diviżjoni tal-Ġermanja u, sal-1955, mill-Istatut tal-Okkupazzjoni. Fil-parti tal-Lvant tal-Ġermanja, il-GDR twaqqfet bħala stat indipendenti fis-7 ta' Ottubru, 1949 u rċeviet kostituzzjoni li ġiet sostitwita fl-1968 u riveduta fl-1974. Il-Liġi Bażika tilfet il-karattru proviżorju tagħha bir-riunifikazzjoni u l-GDR daħlet fl-ambitu tagħha ta' applikazzjoni fit-3 ta' Ottubru, 1990. Bit-tmiem tar-responsabbiltà ta' Erba' Qawwa, il-Ġermanja magħquda kisbet sovranità sħiħa. === Territorju nazzjonali === It-territorju nazzjonali tal-Ġermanja jirriżulta mit-totalità tat-territorji nazzjonali tal-pajjiżi tagħha. It-territorju ġie estiż darbtejn bl-adeżjoni skont l-Artikolu 23 sentenza 2 tal-verżjoni l-antika tal-Liġi Bażika: fl-1957 biex jinkludi s-Saarland, fl-1990 biex jinkludi ż-żona tal-adeżjoni tal-GDR u Berlin (parti tal-Lvant ta' Berlin u tal-Punent parti). -Staaken). Iż-żona ekonomika esklussiva fl-ibħra tat-Tramuntana u tal-Baltiku mhijiex parti mit-territorju nazzjonali. Il-kors tal-fruntiera tal-istat issa huwa ffissat, ħlief f'xi partijiet tal-Lag ta' Constance. L-uniku condominium eżistenti fil-Ġermanja huwa t-territorju konġunt Ġermaniż-Lussemburgiż, li jifforma x-xmajjar Moselle, Sauer u Our fuq il-fruntiera bejn il-Gran Dukat tal-Lussemburgu u r-Repubblika Federali tal-Ġermanja (ma 'l-stati ta' Rhineland-Palatinate u Saarland). Din tmur lura għall-Att tal-Kungress ta' Vjenna tad-9 ta' Ġunju, 1815, li r-regoli tiegħu ġew ikkonfermati fi trattat tal-fruntiera fl-1984. Iż-żona hija l-unika żona mhux inkorporata fl-stati ta' Rhineland-Palatinate u Saarland. Il-kwistjoni tal-fruntiera bejn il-Ġermanja u l-Olanda fiż-żona Ems - Dollart (→ Reġjun Ems Dollart) għadha kontroversjali minħabba li ż-żewġ stati ġirien iżommu l-pożizzjonijiet legali inkompatibbli tagħhom fuq il-fruntiera. Fi ħdan il-Ġermanja, it-tqassim tal-fruntieri statali bejn Schleswig-Holstein, is-Sassonja t'Isfel u possibbilment Hamburg fiż-żona ta' Lower Elbe ma ġiex iċċarat b'mod konklużiv. L-Istati rregolaw responsabbiltajiet amministrattivi u ġudizzjarji għal dan il-qasam permezz ta' ftehimiet amministrattivi u trattati internazzjonali, iżda s-sovranità territorjali mhijiex iċċarata. It-tilwima bejn l-istati ta' Baden-Württemberg u Hesse dwar l-affiljazzjoni kostituzzjonali tal-muniċipalità ta’ Bad Wimpfen, inkorporata f’Baden-Württemberg, lanqas ma ġiet iċċarata għal kollox. Partijiet esklussivi tat-territorju nazzjonali Ġermaniż huma Büsingen fuq ir-Rhine ta' Fuq f'Baden-Württemberg, li hija mdawra mill-Isvizzera u li tappartjeni għat-territorju doganali Żvizzeru, kif ukoll xi żoni żgħar ta' North Rhine-Westphalia li huma separati miż-żona ewlenija ta' ​​Il-Ġermanja mill-binarju Belġjan Vennbahn, li huwa wiesa' ftit metri. === Sistema politika === [[File:Politisches System Deutschlands neu.svg|thumb|Sistema politika tar-Repubblika Federali tal-Ġermanja]] Il-Liġi Bażika (GG) hija l-kostituzzjoni tar-Repubblika Federali tal-Ġermanja. Il-kap tal-istat huwa l-president federali, li l-funzjonijiet tiegħu huma prinċipalment rappreżentattivi. Huwa elett mill-Assemblea Federali. Huwa segwit f'termini ta' protokoll mill-president tal-Bundestag Ġermaniż, il-Kanċillier federali, l-aġent president tal-Bundesrat, li jirrappreżenta lill-president federali, u l-president tal-Qorti Kostituzzjonali Federali. Is-sede tal-korp kostituzzjonali federali hija l-kapitali federali, Berlin (l-artikolu 3, paragrafu 3, il-Liġi ta' Berlin/Bonn). L-Artikolu 20 GG jistipula - garantit mill-klawsola ta' l-eternità - li l-Ġermanja għandha torganizza ruħha bħala Stat demokratiku, soċjali, kostituzzjonali u federali. Is-sistema tal-gvern hija demokrazija parlamentari. Il-federalità hija maqsuma f'żewġ livelli fis-sistema politika: il-livell federali, li jirrappreżenta l-istat kollu tal-Ġermanja esternament, u l-livell statali, li jeżisti f'kull wieħed mis-16-il stat federali. Kull livell għandu l-korpi statali tiegħu stess tal-eżekuttiv (fergħa eżekuttiva), leġiżlattiva (fergħa leġiżlattiva) u ġudizzjarja (fergħa ġudizzjarja). L-istati, min-naħa tagħhom, jiddeterminaw l-ordni tal-bliet u l-komunitajiet tagħhom; Pereżempju, ħames pajjiżi huma maqsuma f'total ta' 22 distrett amministrattiv. Il-pajjiżi taw lilhom infushom il-kostituzzjonijiet tagħhom; Fil-prinċipju għandhom kwalità statali, iżda huma suġġetti limitati tal-liġi internazzjonali li huma permessi biss jikkonkludu t-trattati tagħhom stess ma' stati oħra bil-kunsens tal-gvern federali (Art. 32 Para. 3, Art. 24 Para. 1 GG) . Ir-Repubblika Federali tista' titqies bħala l-unjoni kostituzzjonali ta' l-stati federati tagħha u biss imbagħad tikseb karattru statali, jiġifieri, hija stat federali fil-veru sens. ==== Leġiżlatura ==== Il-korpi leġiżlattivi tal-gvern federali huma l-Bundestag Ġermaniż, il-Bundesrat u, f'każ ta' difiża, il-Kumitat Konġunt taħt kundizzjonijiet oħra. Il-liġijiet federali huma approvati mill-Bundestag b'maġġoranza sempliċi. Dawn isiru effettivi jekk il-Kunsill Federali ma jkunx qajjem oġġezzjonijiet jew approvahom (art. 77 GG). Huwa possibbli biss li tiġi emendata l-Liġi Bażika b'maġġoranza ta' żewġ terzi tal-membri tal-Bundestag u l-Bundesrat (Art. 79, paragrafu 2 GG). Fl-istati federali, il-parlamenti statali jiddeċiedu l-liġijiet tal-istat federali tagħhom. Għalkemm il-membri parlamentari mhumiex suġġetti għal struzzjonijiet skont il-Liġi Bażika (l-Artikolu 38 tal-Liġi Bażika), fil-prattika leġiżlattiva huma jiddominaw id-deċiżjonijiet preliminari tal-partijiet involuti fil-formazzjoni tar-rieda politika (l-Artikolu 21 tal-Liġi Bażika ). Ir-responsabbiltà għall-leġislazzjoni hija tal-istati federati, sakemm il-gvern federali ma jkollux awtorità leġiżlattiva (artikoli 70 sa 72 GG), jiġifieri leġiżlazzjoni esklussiva jew, f'ċerti każijiet, kuntrarja. ==== Eżekuttiv ==== [[File:Frank-Walter Steinmeier - 2018 (cropped).jpg|thumb|L-aġent president federali]] [[File:2021-09-12 Politik, TV-Triell Bundestagswahl 2021 1DX 3801 by Stepro (cropped).jpg|thumb|left|Aġent Kanċillier Federali Olaf Scholz]] Il-fergħa eżekuttiva hija ffurmata fil-livell federali mill-gvern federali, li jikkonsisti mill-Kanċillier Federali bħala kap tal-gvern u l-ministri federali. Il-ministeri federali kollha għandhom uffiċċju f'Berlin u ieħor fil-belt federali ta' Bonn; xi wħud għandhom l-ewwel kwartieri ġenerali uffiċjali tagħhom f’Bonn. Fil-livell tal-istat, il-Prim Ministru jmexxi l-fergħa eżekuttiva, fil-bliet-stati ta' Hamburg u Bremen, il-presidenti tas-Senat, u f'Berlin, is-sindku fil-gvern imexxi l-fergħa eżekuttiva. L-istati federali huma wkoll demokraziji parlamentari u l-kapijiet tal-gvern tagħhom huma eletti mill-parlamenti tal-istat, iċ-ċittadini u l-Kamra tar-Rappreżentanti ta' Berlin. L-amministrazzjonijiet federali u statali huma mmexxija minn ministri speċjalizzati. Il-Kanċillier Federali jiġi elett mill-Bundestag b'maġġoranza tal-membri tiegħu, fuq rakkomandazzjoni tal-President Federali (art. 63 GG). Il-mandat tiegħu jintemm bil-perjodu elettorali tal-Bundestag (Art. 69.2 GG); Qabel ma jiskadi, il-Kanċillier Federali jista' biss iħalli l-kariga kontra r-rieda tiegħu jekk il-Bundestag jeleġġi suċċessur b'maġġoranza tal-membri tiegħu (art. 67 GG, l-hekk imsejjaħ vot kostruttiv ta' sfiduċja). Il-ministri federali jinħatru fuq rakkomandazzjoni tal-Kanċillier Federali (Art. 64 Para. 1 GG); Huma u l-Kanċillier Federali jiffurmaw il-gvern federali (Art. 62 GG), li l-awtorità tad-direttiva tiegħu tikkorrispondi mal-Kanċillier Federali (Art. 65 Sentenza 1 GG). Il-kompitu tat-tmexxija fid-“Demokrazija tal-Kanċillier” Ġermaniża jaqa' f'idejn il-Kanċillier Federali. Il-Kanċillier isemmi wkoll il-kandidat Ġermaniż għall-kariga ta' Kummissarju tal-UE. L-eżerċizzju tas-setgħat statali u l-applikazzjoni tal-liġijiet federali huma fundamentalment ir-responsabbiltà tal-istati federali, sakemm ma jkunx stabbilit jew permess regolament differenti mil-Liġi Bażika (Art. 30, Art. 83 GG). === Baġit tal-Stat === [[File:Bundeshaushaltsplan 2011.png|thumb|Pjan tal-baġit federali 2011. L-infiq soċjali individwali u l-pjanijiet tad-dejn federali waħedhom jeliminaw aktar minn nofs il-finanzi annwali]] Fl-2021, il-baġit tal-Stat kellu dħul minn taxxi, miżati u ħlasijiet parafiskali ta' 1,629 miljun ewro u spejjeż ta' 1,762 miljun ewro. Mid-dħul, €833 biljun kien dħul mit-taxxa minn gvernijiet federali, statali, lokali u tal-UE. Minħabba ż-żieda fin-numru ta' impjegati soġġetti għal kontribuzzjonijiet soċjali għal madwar 33 miljun u ż-żieda fis-salarji, dħul importanti mit-taxxa bħat-taxxa fuq id-dħul u t-taxxa fuq il-bejgħ jibqa' f'livell perċentwali għoli għall-istat. Skont ir-rapport tad-Deutsche Bundesbank, id-dejn pubbliku tal-Ġermanja kien jammonta għal madwar €2.5 biljun fl-2021. Bi prodott gross domestiku ta' madwar 3.6 biljun ewro għall-2021, il-proporzjon tad-dejn nazzjonali kien jikkorrispondi għal madwar 70 fil-mija tal-prodott gross domestiku. Fl-2005, id-dejn pubbliku tar-Repubblika Federali tal-Ġermanja kien jammonta għal 1,541 miljun ewro. Bi prodott gross domestiku ta' madwar 2,281 miljun ewro fl-2005, dan kien jikkorrispondi għal proporzjon ta' dejn pubbliku ta' 67%. Ir-Repubblika Federali, li l-bonds tal-gvern tagħha jissejħu bonds federali, tirċievi l-aħjar klassifikazzjoni tal-kreditu possibbli mit-tliet aġenziji tal-klassifikazzjoni ewlenin Standard & Poor's, Moody's u Fitch. Id-domanda għal titoli, li huma meqjusa bħala investimenti sikuri, naqqset b'mod sinifikanti r-rati tal-imgħax f'dawn l-aħħar snin u, f'xi każijiet, saħansitra wasslet għal rati tal-imgħax negattivi, li kienet waħda mir-raġunijiet ewlenin għas-surplus tal-baġit tal-Ġermanja. Minbarra diversi taxxi tat-traffiku (eż. taxxa fuq il-bejgħ), l-istat jiġġenera parti kbira mid-dħul tiegħu minn taxxi fuq id-dħul u l-profitti: dawn jinkludu t-taxxa fuq id-dħul, it-taxxa fuq il-kumpanniji u t-taxxa fuq il-kummerċ. Jekk il-prodotti jew is-servizzi huma soġġetti għat-taxxa tal-bejgħ, ir-rata tat-taxxa fil-Ġermanja hija 19 fil-mija (rata ġenerali) jew 7 fil-mija (rata mnaqqsa, eż. ikel). B'mod kolokwali u fil-liġi tal-UE, it-taxxa tal-bejgħ tissejjaħ ukoll VAT. Skont studju tal-OECD tal-2014, il-Ġermaniżi għandhom l-ogħla piż tat-taxxa fid-dinja minħabba taxxi għoljin u kontribuzzjonijiet oħra bħall-kontribuzzjonijiet tas-sigurtà soċjali, anke qabel l-istati tal-welfare Skandinavi. Madankollu, it-tassazzjoni tad-dħul biss kienet ikkunsidrata. Jekk inħarsu lejn ir-rata tat-taxxa (proporzjon ta' taxxi u kontribuzzjonijiet tas-sigurtà soċjali mal-prodott gross domestiku), il-Ġermanja tikklassifika fid-disa' fost il-pajjiżi tal-OECD, skont studju tal-OECD tal-2021. Skont studju ppubblikat min-NU, il-Ġermanja hija waħda mill-pajjiżi l-aktar lesti li jiffinanzjaw beni pubbliċi permezz tat-taxxi. Il-gvern federali kultant jista 'jikseb self fit-tul (sa għaxar snin) b'rati ta' imgħax negattivi. === Partiti politiċi === [[File:German parliamentary elections diagram.svg|thumb|It-tieni voti fl-elezzjonijiet federali mill-1949 u l-gvernijiet federali]] Skont l-Artikolu 21 tal-Liġi Bażika, il-partiti jipparteċipaw fil-formazzjoni tar-rieda politika tal-poplu. L-ispettru tal-partiti huwa magħmul mill-partiti rappreżentati fil-Bundestag; dejjem inkludiet il-partiti popolari, l-SPD u l-partiti tal-Unjoni (fil-gruppi parlamentari CDU u CSU). Mill-partiti l-oħra, wara l-elezzjoni federali tal-2021, hemm rappreżentati wkoll ix-Xellug u l-Ħodor, l-SSW, kif ukoll l-AfD u l-FDP; L-SSW hija rappreżentata fil-Bundestag għall-ewwel darba mill-elezzjoni federali tal-1949. Il-partiti kollha msemmija huma rappreżentati fil-gruppi politiċi tal-Parlament Ewropew. L-organizzazzjonijiet taż-żgħażagħ jappoġġjaw kważi l-partiti influwenti kollha, u organizzazzjonijiet politiċi oħra ta' quddiem jinkludu rappreżentanti tal-istudenti, assoċjazzjonijiet tal-istudenti, organizzazzjonijiet tan-nisa u tal-anzjani, assoċjazzjonijiet tan-negozju, organizzazzjonijiet lokali u assoċjazzjonijiet internazzjonali. Il-fondazzjonijiet tal-partiti jgħinu biex jiddeterminaw id-diskors politiku, legalment indipendenti mill-partiti. === Politika ewropea === Il-Ġermanja hija membru fundatur tal-Kunsill tal-Ewropa u l-Komunitajiet Ewropej, li kibru flimkien biex jiffurmaw l-Unjoni Ewropea (UE) politika fid-disgħinijiet permezz tal-bidu prinċipalment integrazzjoni ekonomika. Ir-Repubblika Federali tal-Ġermanja ssieħbet fl-Unjoni Monetarja Ewropea fl-1990 u hija parti mis-Suq Uniku Ewropew. L-euro ilu introdott bħala mezz ta' ħlas mill-2002 u ħa post il-marka Ġermaniża fir-Repubblika Federali. Il-Ġermanja hija wkoll parti miż-żona Schengen u mill-kooperazzjoni ġudizzjarja u tal-pulizija bl-għajnuna tal-Europol u l-Eurojust. Il-politika barranija u ta' sigurtà komuni ta' l-UE tiddetermina l-politika barranija Ġermaniża. Il-qafas legali tal-politika Ewropea Ġermaniża fl-UE huwa stabbilit mill-Artikolu 23 tal-Liġi Bażika. L-Uffiċċju Ewropew tal-Privattivi (Munich) u bosta istituzzjonijiet tal-UE huma bbażati fil-Ġermanja: il-Bank Ċentrali Ewropew fi Frankfurt am Main, l-awtorità superviżorja tal-assigurazzjoni tal-UE wkoll fi Frankfurt u l-Aġenzija Ewropea għas-Sigurtà tal-Avjazzjoni f'Cologne. Il-Ġermanja kellha l-presidenza tal-Kunsill tal-Unjoni Ewropea tlettax-il darba, l-aktar reċenti fit-tieni nofs tal-2020 taħt il-motto “Flimkien. "Agħmel l-Ewropa b'saħħitha mill-ġdid." === Politika barranija u ta' sigurtà === [[File:Plenarsaal des Europäischen Parlaments in Brüssel.jpg|thumb|Sala Plenarja tal-Parlament Ewropew fi Brussell. Il-Ġermanja hija waħda mis-27 stat membru tal-[[Unjoni Ewropea]].]] [[File:33rdG8Leaders.jpg|thumb|left|Ir-Repubblika Federali hija membru fundatur tas-summit G8 (issa G7) u G20 (G8 (issa G7) f'Heiligendamm, 2007).]] Il-prinċipji gwida tal-politika barranija Ġermaniża huma rabtiet mal-Punent u l-integrazzjoni Ewropea. Is-sħubija fl-alleanza transatlantika tad-difiża tan-NATO kienet ċentrali għall-politika tas-sigurtà mill-1955. Matul il-Gwerra Bierda, l-ambitu tal-politika barranija tal-Ġermanja tal-Punent kien limitat. Ir-riunifikazzjoni kienet meqjusa bħala waħda mill-aktar għanijiet importanti. L-operazzjonijiet militari barranin kienu barra mill-kwistjoni. Skont il-Liġi Bażika, il-Bundeswehr ma tistax tipparteċipa fi gwerer ta' aggressjoni; Il-missjoni tagħhom hija biss li jiddefendu l-pajjiż u l-alleanzi. Il-"Ostpolitik il-Ġdida" mibdija mill-koalizzjoni soċjali-liberali fl-1969 taħt l-islogan Bidla permezz tar-ravviċinament, li l-alleati importanti inizjalment qiesu b'xettiċiżmu, irnexxielha twaqqaf it-triq tagħha stess u kompliet mill-gvern liberali-konservattiv ta' Helmut Kohl mill-1982. . Sa mir-riunifikazzjoni, il-Ġermanja kellha responsabbiltà internazzjonali akbar; Mill-1991, il-Bundeswehr ilha involuta f'operazzjonijiet taż-żamma tal-paċi u l-infurzar tal-paċi barra l-Ġermanja u t-territorju tal-alleati tan-NATO, taħt is-superviżjoni tal-Bundestag u flimkien mal-armati alleati (operazzjonijiet barra miż-żona). Il-gvern federali aħmar-aħdar ta' Gerhard Schröder ċaħad il-gwerra tal-Iraq fl-2003 u għalhekk oppona l-alleat importanti l-Istati Uniti. Tradizzjonalment, il-Ġermanja, flimkien ma' Franza, għandha rwol ewlieni fl-Unjoni Ewropea. Il-Ġermanja qed tmexxi sforzi biex toħloq politika barranija u ta' sigurtà Ewropea uniformi u effettiva lil hinn mill-unjoni ekonomika u monetarja. Għanijiet oħra ta' politika barranija jinkludu l-implimentazzjoni tal-Protokoll ta' Kjoto dwar il-protezzjoni tal-klima u r-rikonoxximent globali tal-Qorti Kriminali Internazzjonali. Il-Ġermanja hija speċjalment interessata f'soluzzjoni paċifika għall-kunflitt tal-Lvant Nofsani, xi ħaġa li tappoġġja prinċipalment permezz ta' opportunitajiet ta' kuntatt informali bejn il-partijiet involuti. Flimkien mal-alleati tagħha l-Gran Brittanja u Franza, ir-Repubblika Federali qed tipprova permezz tad-djalogu tikkonvinċi lill-Iran biex jabbanduna l-programm tal-enerġija nukleari tiegħu. Fit-13 ta' Lulju, 2016, il-gvern federali adotta l-White Paper il-ġdida dwar il-politika tas-sigurtà u l-futur tal-Bundeswehr bħala l-iktar dokument bażiku importanti tal-politika tas-sigurtà fil-Ġermanja. Il-politika tajba tal-Ġermanja u l-kooperazzjoni lejn il-Vjetnam minn dakinhar ikkontestati u miċħuda mill-germanes, migranti Vjetnamiżi u attivisti Vjetnamiżi inzak r-repressjoni u l-awtoritarjaniżmu li l-Vjetnam jimponi fuq il-bank tagħha stess. === Militari === [[File:Bundeswehr Kreuz Black.svg|thumb|L-emblema nazzjonali tal-Bundeswehr: is-Salib tal-Ħadid. Din tmur lura għall-gwerer tal-ħelsien mill-1813 sal-1815.]] Wara li twaqqfet fl-1949, ir-Repubblika Federali tal-Ġermanja inizjalment ma tħallietx toħloq il-forzi armati tagħha stess minħabba l-status ta' okkupazzjoni. Madankollu, taħt l-influwenza tal-Gwerra Koreana u s-Sovjelizzazzjoni tal-Ewropa tal-Lvant, ir-Repubblika Federali tħalliet toħloq fl-1951 il-Gwardja Federali tal-Fruntiera paramilitari bħala pulizija tal-fruntiera u, mill-1955, forzi armati bis-sħiħ li jissieħbu fin-NATO. Għalhekk, it-twaqqif ta' din il-Bundeswehr bħala prerekwiżit għall-adeżjoni kien kontribut sinifikanti għar-rabtiet mal-Punent u għalhekk għar-rikonoxximent internazzjonali tar-Repubblika Federali, iżda kien kontroversjali ħafna internament minħabba l-impatt tat-Tieni Gwerra Dinjija. Wara r-riunifikazzjoni fl-1990, partijiet mill-Armata Popolari Nazzjonali (NVA) tal-GDR ġew inkorporati f'dawn il-forzi armati. Mill-1956 sal-2011, skont l-Artikolu 12a tal-Liġi Bażika, ġie applikat servizz militari obbligatorju ġenerali fir-Repubblika Federali għall-irġiel kollha ta' aktar minn 18-il sena. Ġie sospiż fl-2011 u sostitwit b'servizz militari volontarju. Mill-2001 'l hawn, in-nisa kellhom ukoll aċċess bla restrizzjonijiet biex iservu fil-forzi armati. Il-proporzjon tagħhom huwa madwar 13 fil-mija tas-suldati (minn Lulju 2023). Madwar 1,600 suldat Ġermaniż ġew skjerati barra mill-pajjiż fl-2023 (minn Settembru 2023). Il-Bundeswehr hija maqsuma fl-Armata, l-Air Force u l-Navy, kif ukoll l-oqsma organizzattivi ta' appoġġ tal-Bażi tal-Forzi Armati, is-Servizz Mediku Ċentrali u l-Ispazju Ċibernetiku u ta' Informazzjoni. Wara t-tmiem tal-Gwerra Bierda, il-qawwa totali tal-Bundeswehr tnaqqset gradwalment minn madwar 500,000 għal inqas minn 180,000 suldat fl-2015, wara li l-liġi internazzjonali stipula qawwa massima fi żmien il-paċi ta' 370,000 suldat Ġermaniż fit-Trattat. Is-sospensjoni tas-servizz militari obbligatorju fl-2011 fissret ukoll riforma komprensiva tal-Bundeswehr, li prinċipalment kienet tfisser l-istabbiliment ta' saħħa massima ta' 185,000 suldat u 55,000 impjegat ċivili. Barra minn hekk, in-numru ta' tagħmir tqil (tankijiet tal-battalja prinċipali, artillerija) tnaqqas b'mod sinifikanti. L-isfond għal dawn il-bidliet strutturali kien il-fokus tal-Bundeswehr minn nofs is-snin 90 fuq il-parteċipazzjoni f'missjonijiet internazzjonali tan-NU u tan-NATO, li għalihom kien meħtieġ inqas persunal militari u, fuq kollox, materjal eħfef u aktar skjerat. Bl-annessjoni tal-Krimea mir-Russja fl-2014 u l-gwerra madwar l-Ukrajna mill-2022, il-fokus tal-kompiti tal-Bundeswehr għal darb'oħra qaleb għad-difiża nazzjonali u tal-alleanza fi ħdan il-qafas tan-NATO u l-UE. Il-Bundeswehr hija l-ewwel armata ta' stat nazzjonali Ġermaniż li tkun armata parlamentari, li l-operazzjonijiet tagħha huma deċiżi esklussivament mill-Bundestag fuq rakkomandazzjoni tal-gvern federali. Fi żmien il-paċi, il-kmandant in-kap ("id-detentur tal-awtorità li jikkmanda") huwa l-Ministru Federali tad-Difiża rispettiv; F'każ ta' difiża, din il-funzjoni tiġi trasferita lill-Kanċillier Federali. Il-fehim tal-Bundeswehr tat-tradizzjoni tbiegħed kemm mill-Wehrmacht tal-era Nazista kif ukoll mill-NVA. Jirreferi għar-riforma tal-armata Prussjana madwar l-1810, il-gwerer tal-ħelsien kontra Napuljun, ir-reżistenza militari kontra n-Nazzjonaliżmu u l-istorja tagħha stess (ara d-digriet tradizzjonali). Il-mudell "ċittadin bl-uniformi" japplika għas-suldati. Il-Kbir Tatwaġġ huwa meqjus bħala l-aktar ċerimonja militari importanti; Il-ġuramenti u l-ġuramenti tas-suldati, li spiss jittieħdu barra mill-installazzjonijiet militari, huma pubbliċi ħafna. Fl-2024, ir-Repubblika Federali tal-Ġermanja nefqet 71.75 biljun ewro fuq il-Bundeswehr. Dan jagħmel lill-Ġermanja wieħed mill-għaxar pajjiżi fid-dinja bl-ogħla baġits għad-difiża; B'sehem ta 'madwar 2.12 fil-mija tal-prodott gross domestiku, l-infiq Ġermaniż issa huwa ogħla mill-medja ta' 2.02 fil-mija tal-stati Ewropej tan-NATO u l-Kanada. Il-medja inkluża l-Istati Uniti hija 2.71%. === Dipartiment tan-nar === [[File:Fire in a tire depot - 2012 April 27th - Mörfelden-Walldorf -7.jpg|thumb|Pumpieri fuq xogħol f'Mörfelden-Walldorf (Hesse)]] Mill-2021, it-tifi tan-nar tal-Ġermanja kellha madwar 1,385,000 membru attiv, inklużi aktar minn 1,014,000 pompier voluntier, 35,800 pompier professjonali, 34,000 pompier tal-kumpanija u 301,000 żagħżugħ u tfal. Jaħdmu fi kważi 24,000 dipartiment tan-nar voluntier, 111 dipartiment tan-nar professjonali, 754 dipartiment tan-nar tal-kumpanija u 22,900 dipartiment tan-nar taż-żgħażagħ. Dik l-istess sena, il-pumpiera Ġermaniżi ssejħu għal aktar minn 4,344,500 missjoni. Kellhom jintefa 197,834 nirien, kellha tingħata assistenza teknika kważi 659,700 darba, operazzjonijiet ta' salvataġġ ta' emerġenza kellhom isiru madwar 2,437,000 darba u kellhom isiru 1,050,000 operazzjoni oħra oħra. Barra minn hekk, bosta miljuni ta' membri ta' appoġġ jappartjenu għal assoċjazzjonijiet lokali tas-servizz tan-nar. It-tifi tan-nar huma magħqudin permezz ta' assoċjazzjonijiet distrettwali tat-tifi tan-nar, eventwalment assoċjazzjonijiet distrettwali tat-tifi tan-nar u assoċjazzjonijiet statali tat-tifi tan-nar biex jiffurmaw l-Assoċjazzjoni Ġermaniża tat-tifi tan-nar, li tirrappreżentahom fl-Assoċjazzjoni Dinjija tal-Pompieri CTIF. === Pulizija u servizzi ta' intelligence === [[File:DSC 9248 (8739201218).jpg|thumb|Ħelikopter tal-Pulizija użat għall-Pulizija Federali (Gwardja tal-Fruntiera)]] Minħabba l-federaliżmu fil-Ġermanja, l-istati federali u b'mod partikolari l-pulizija tal-stat u l-uffiċċji tal-investigazzjoni kriminali tal-istat huma ġeneralment responsabbli għas-sigurtà interna tar-Repubblika Federali. Fi ħdan il-pulizija, ħafna drabi ssir distinzjoni bejn pulizija tal-protezzjoni, pulizija tal-irvellijiet, pulizija kriminali, unitajiet speċjali (bħal Kmand tal-Operazzjonijiet Speċjali (SEK) jew Kmand tal-Operazzjonijiet Mobbli (MEK)) u awtoritajiet regolatorji. Biex tinżamm l-ordni pubbliku, f'xi muniċipalitajiet għandhom ukoll l-appoġġ ta' uffiċċji tal-ordni pubbliku. Madankollu, diversi organizzazzjonijiet jeżistu wkoll fil-livell federali biex jipproteġu s-sigurtà pubblika. Dan jinkludi b'mod partikolari l-Pulizija Federali (li qabel kienet il-Gwardja Federali tal-Fruntiera), li tieħu kompiti bħall-protezzjoni tal-fruntieri, il-pulizija tal-ferrovija u l-ġlieda kontra t-terroriżmu u żżomm ukoll l-unità speċjali GSG 9, kif ukoll l-Uffiċċju Federali tal-Pulizija Kriminali, li, fost affarijiet o[rajn, jipproseku/a reati spe/jalment serji. It-tnejn huma direttament subordinati għall-Ministeru Federali tal-Intern u l-Patrija. Barra minn hekk, hemm awtoritajiet tal-infurzar tal-Amministrazzjoni Federali Doganali (bħas-Servizz tal-Investigazzjoni Doganali, l-Uffiċċju tal-Investigazzjoni Kriminali tad-Dwana, u l-Grupp ta' Appoġġ Ċentrali tad-Dwana), li huma responsabbli għall-infurzar tat-taxxa, il-kummerċ u x-xogħol u jinfurmaw lill-Ministeru Federali dwar Finanzi. Fil-Ġermanja hemm ukoll tliet servizzi ta' intelligence federali: Is-Servizz Federali ta' Intelliġenza ċivili (BND), bħala servizz ta' intelligence barrani, jiġbor u jevalwa informazzjoni ċivili u militari dwar pajjiżi barranin. Is-servizzi nazzjonali ta' intelligence responsabbli għall-kompiti ta' protezzjoni kostituzzjonali u kontro-intelliġenza huma l-Uffiċċju Federali għall-Protezzjoni tal-Kostituzzjoni (BfV), is-Servizz Militari ta' Kontra-intelliġenza (MAD) tal-Ministeru Federali tad-Difiża (BMVg) u, f'kull wieħed mill- stati federati, aġenzija statali għall-protezzjoni tal-kostituzzjoni. Is-servizzi tal-intelliġenza fil-Ġermanja m'għandhomx setgħat tal-pulizija minħabba r-rekwiżit tas-separazzjoni. === Dritt === ==== Oriġini ==== [[File:Bundesarchiv B 145 Bild-F083310-0005, Karlsruhe, Bundesverfassungsgericht (retuschiert).jpg|thumb|L-ewwel Senat tal-Qorti Kostituzzjonali Federali fil-kompożizzjoni li kienet teżisti sal-15 ta' Ġunju 1989 mal-President Roman Herzog. Il-ħelsien tal-ajkla fl-awla inħoloq fl-1969 minn Hans Kindermann.]] Il-liġi Ġermaniża tappartjeni għaċ-ċirku legali kontinentali u żviluppat għal ħafna mill-eżistenza tagħha mingħajr l-ordni ta' stat nazzjonali Ġermaniż. Għalhekk hija bbażata fuq il-liġi Ġermaniża trażmessa storikament, li tmur lura għal-liġijiet tribali Ġermaniċi u kollezzjonijiet legali medjevali bħas-Sachsenspiegel, u għar-riċeviment tal-liġi Rumana mis-seklu 12 'il quddiem, li kienet meqjusa superjuri għall-eżattezza u l-universalità tagħha. Apparti xi normi legali, bħall- Constitutio Criminalis Carolina tal-1532, l-Imperu Ruman Qaddis kien ikkaratterizzat minn drittijiet speċjali. Matul is-seklu 19 biss bdiet in-normalizzazzjoni legali u ġie introdott Kodiċi Kummerċjali Ġenerali fil-Konfederazzjoni Ġermaniża fl-1861 u fl-Imperu, fost affarijiet oħra, il-Qorti tar-Reich fl-1877 u l-Liġijiet tal-Ġustizzja tar-Reich fl-1879. Fl-1900 daħal il-Kodiċi Ċivili. fis-seħħ. ==== Dittatorjat u wara l-gwerra ==== Is-Soċjaliżmu Nazzjonali biddel il-liġi f'mezz ta' tirannija, li hija rappreżentata mid-deċiżjonijiet tat-terrur tal-Qorti tal-Poplu, il-Liġijiet ta' Nuremberg u ħafna atti legali oħra, li tħassru biss mil-liġi tal-okkupazzjoni Alleata, sors legali mhux Ġermaniż. Għalkemm il-liġi tal-okkupazzjoni ġiet revokata f'ħames liġijiet federali u d-dispożizzjonijiet tagħha ġew inkorporati fil-biċċa l-kbira fil-liġi Ġermaniża, il-ġudikatura Ġermaniża għadha tistinka sal-lum biex terġa' lura l-liġi li tqattgħet mill-istat Nazzjonali Soċjalista inġust. Pereżempju, ir-reat kriminali tal-qtil, li jmur lura għall-era Nazzjonali Soċjalista, huwa kontroversjali fost l-awtoritajiet ġudizzjarji Ġermaniżi. Il-verżjoni aktar stretta tal-Artikolu 175 fit-Tielet Reich wasslet ukoll għal persekuzzjoni estensiva tal-omosesswalità fir-Repubblika Federali; Ma ġiex riformat sal-1969 u eliminat mill-kodiċi penali fl-1994. Fil-GDR, il-liġi kienet ikkontrollata mill-gvern SED ta’ partit wieħed; Is-separazzjoni tas-setgħat u l-indipendenza tal-qrati, meħtieġa mill-Kostituzzjoni, ġew elużi fir-realtà kostituzzjonali. Fl-amministrazzjoni tal-ġustizzja u l-leġiżlazzjoni, il-GDR ppruvat tul l-eżistenza tagħha biex titbiegħed mit-tradizzjoni legali ċivili, imwaqqfa fl-Imperu u kompliet fir-Repubblika Federali, u biex toħloq sorsi legali indipendenti bbażati fuq kuntest legali u storiku. perspettiva. B'differenza mir-Repubblika Federali, il-GDR legalment irrifjutat kemm l-identità kif ukoll is-suċċessjoni legali lill-Imperu Ġermaniż. Fil-Kodiċi Ċivili tal-GDR, li daħal fis-seħħ fl-1976, l-enfasi kienet fuq ir-"relazzjonijiet tal-provvista" taċ-ċittadini. [189] Kwistjonijiet ta’ proprjetà kienu regolati taħt l-awspiċi ċari tal-ekonomija ppjanata soċjalista; Bl-introduzzjoni tal-Kodiċi Ċivili, definizzjoni ta’ proprjetà ma baqgħetx teżisti. Bl-adeżjoni tal-GDR kemm l-iżvilupp kif ukoll l-eżistenza tal-liġi tal-GDR ġew fi tmiemhom. Ħlief f'każijiet antiki tal-amministrazzjoni tal-ġustizzja, il-liġi kriminali u ċivili tal-GDR m'għadhiex tinfluwenza l-liġi Ġermaniża kontemporanja. Permezz tal-Artikolu 9 tat-Trattat tal-Unifikazzjoni, xi liġijiet u regolamenti tal-GDR ġew trasferiti għal-liġi nazzjonali tal-istati l-ġodda. Il-piena tal-mewt ġiet abolita fil-Ġermanja bl-Artikolu 102 tal-Liġi Bażika meta ġiet promulgata. Fil-GDR, l-abolizzjoni ma seħħetx qabel l-1987, ftit snin qabel it-tmiem tagħha. ==== Preżenti ==== Ir-Repubblika Federali tal-Ġermanja hija meqjusa bħala stat kostituzzjonali (Artikolu 20, Artikolu 28, paragrafu 1, sentenza 1 GG), li jfisser li l-attività tal-istat tista' tiġi ġġustifikata biss bil-liġi u hija limitata mil-liġi. Għalhekk, il-kontenut tal-liġijiet Ġermaniżi huwa normalment l-ewwel il-limiti tal-kamp ta' applikazzjoni tagħhom qabel ma tiġi stabbilita l-liġi. Pereżempju, l-Artikolu 1 tal-Kodiċi Penali jeżenta l-atti kollha li ma kinux punibbli bil-liġi fiż-żmien tal-att. Kull persuna li d-drittijiet tagħha huma miksura minn awtorità pubblika għandha d-dritt li titlob protezzjoni legali kontra dan quddiem il-qrati (Art. 19 Para. 4 GG). L-imħallfin ma huma suġġetti għall-ebda struzzjonijiet meta jagħtu l-ġustizzja u huma indipendenti minn awtoritajiet statali jew politiċi oħra. Il-Ġermanja għandha qrati ta' mħallfin lajċi u awli kriminali li fihom is-sentenzi jingħataw b'mod konġunt minn imħallfin onorarji u mħallfin professjonali, sakemm is-sentenza mistennija għar-reati ma taqbiżx erba' snin. Proċedimenti bil-ġurija ġew aboliti fil-Ġermanja fl-1924. Regoli proċedurali estensivi, bħall-Kodiċi tal-Proċedura Kriminali u l-Kodiċi tal-Proċedura Ċivili, jiddeterminaw il-kors eżatt tal-proċedimenti ġudizzjarji, iżda wkoll proċedimenti pre-, extraġudizzjarji u sussegwenti. ==== Preżenti ==== Il-ġurisprudenza hija essenzjalment eżerċitata mill-qrati tal-istati federali: f'kawżi ċivili u kriminali minn qrati lokali, qrati reġjonali u qrati reġjonali ogħla (ġurisdizzjoni ordinarja); Ġurisdizzjonijiet speċjalizzati jinkludu ġurisdizzjoni tax-xogħol, amministrattiva, soċjali u finanzjarja. Il-Qorti Federali tal-Privattivi hija responsabbli għall-protezzjoni tal-proprjetà intellettwali. Il-qrati federali ogħla jaġixxu bħala qrati tal-appell (Art. 95 GG): il-Qorti Federali tal-Ġustizzja bħala l-qorti ċivili u kriminali ogħla, il-Qorti Federali tax-Xogħol, il-Qorti Amministrattiva Federali, il-Qorti Soċjali Federali u l-Qorti Federali tal-Finanzi. It-tilwim kostituzzjonali jiġi solvut mill-qrati kostituzzjonali tal-istati federali u l-Qorti Kostituzzjonali Federali (l-Artikolu 93 GG), li d-deċiżjonijiet tagħhom jista’ jkollhom is-saħħa tal-liġi u b’hekk jorbtu qrati oħra (ara l-Artikolu 31 tal-Att dwar il-Qorti Kostituzzjonali Federali ). ==== Ġurisprudenza kostituzzjonali tal-qrati tal-UE ==== Il-liġi Ewropea u l-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea qed isiru dejjem aktar importanti. Bħala riżultat tal-kuntratti fit-tul tal-Ġermanja mal-Unjoni Ewropea u l-attivitajiet legali bbażati fuqhom, il-liġi Ġermaniża hija influwenzata b'mod sinifikanti mil-liġi tal-Unjoni. F'Diċembru 2021, il-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea ddikjarat f'deċiżjoni innovattiva u mifruxa mal-Unjoni kollha li l-liġi li tat tista' wkoll tegħleb il-każistika tal-qrati kostituzzjonali tal-istati membri. Skont l-osservaturi, il-Qorti Ewropea tal-Ġustizzja timmira wkoll li tkun l-awtorità finali dwar kwistjonijiet ta' kompetizzjoni għall-Istati Membri; Ma setgħux jistrieħu aktar fuq il-kostituzzjoni tagħhom bħala distinzjoni mil-liġi tal-UE. Id-deċiżjoni kienet preċeduta minn diversi tilwim bejn l-Unjoni Ewropea u l-istati membri tagħha dwar il-ġurisprudenza kostituzzjonali finali, inkluża proċedura ta' ksur (ma tkompliex) kontra l-Ġermanja minħabba deċiżjoni mill-Qorti Kostituzzjonali Federali tagħha dwar is-superviżjoni finanzjarja li kienet tikkontradixxi lill-ECJ. == Ekonomija == === L-essenzjali === [[File:Frankfurt Am Main-Gallileo von Nordosten-20120115.jpg|thumb|left|Il-bini Gallileo fi Frankfurt il-kwartieri ġenerali tal-Commercebank]] [[File:Vessel Cosco Pride IMO9472153 departing Hamburg Germany 01.jpg|thumb|Vapur tal-kontejners fil-port ta' Hamburg. Imkejla mill-valur tal-merkanzija, il-Ġermanja hija t-tielet l-akbar esportatur u importatur fid-dinja fl-2018.]] Bi prodott domestiku gross nominali ta' madwar $3.8 triljun fl-2020, il-Ġermanja hija l-akbar ekonomija fl-Ewropa u t-tielet l-akbar fid-dinja. Imkejla mill-PGD nominali per capita, il-Ġermanja tikklassifika fit-18-il post internazzjonali u fit-8 fl-Unjoni Ewropea (mill-2019). Imkejjel mill-valur tal-merkanzija, il-pajjiż kien it-tielet l-akbar importatur u esportatur fid-dinja fl-2016. Il-Programm tal-Iżvilupp tan-Nazzjonijiet Uniti jikklassifika lill-Ġermanja fost il-pajjiżi b'livelli għoljin ħafna ta' żvilupp uman. Ikklassifikat fis-seba' post fl-Indiċi tal-Kompetittività Globali fl-2019. Il-kompetittività tal-Ġermanja hija bbażata prinċipalment fuq in-numru kbir ta 'intrapriżi żgħar u ta' daqs medju (Mittelstand), li huma fost il-mexxejja tas-suq globali, speċjalment f'setturi industrijali speċjalizzati. 2.1 fil-mija tal-produzzjoni ekonomika totali hija ġġenerata fis-settur ekonomiku primarju (agrikoltura), 24.4 fil-mija fis-settur sekondarju (industrija), u 73.5 fil-mija fis-settur terzjarju (servizzi). Fl-2014, il-Ġermanja rreġistrat rekord b’medja ta' madwar 42.6 miljun impjegat soġġetti għal kontribuzzjonijiet tas-sigurtà soċjali. In-numru medju ta' nies qiegħda fl-2014 kien ta' 2,898 miljun. Skont l-Eurostat, il-Ġermanja kellha t-tieni l-inqas rata ta' qgħad fl-Unjoni Ewropea f'Ġunju 2019 bi 3.1 fil-mija. Fattur importanti fil-ħolqien ta' impjiegi ġodda huwa l-intraprenditorija u n-negozji ġodda, li dwarhom, fost affarijiet oħra, il-monitor annwali tal-bidu tal-KfW jipprovdi informazzjoni. Il-Ġermanja għandha varjetà wiesgħa ta' depożiti ta' materja prima u tradizzjoni twila tal-minjieri (inkluż faħam, melħ prezzjuż, minerali industrijali u materjali tal-kostruzzjoni, kif ukoll fidda, ħadid u landa). L-industrija tiddependi fuq importazzjonijiet globali ta 'materja prima. Il-potenzjal uman flimkien ma' edukazzjoni tajba u kultura ta' innovazzjoni huma kkunsidrati bħala prerekwiżiti għas-suċċess tal-ekonomija Ġermaniża u s-soċjetà tal-għarfien. L-aktar setturi kompetittivi globalment tal-industrija Ġermaniża huma l-karozzi, il-vetturi kummerċjali, l-inġinerija elettrika, l-inġinerija mekkanika u l-industrija kimika. It-teknoloġija aerospazjali, is-settur finanzjarju – pereżempju fiċ-ċentru finanzjarju ta' Frankfurt am Main – u s-settur tal-assigurazzjoni, speċjalment ir-riassigurazzjoni, huma importanti wkoll globalment. L-importanza tal-industriji kulturali u kreattivi qed tiżdied. Bħala membru tal-Unjoni Ewropea, il-Ġermanja hija parti mill-akbar suq uniku fid-dinja, b'popolazzjoni magħquda ta' madwar 500 miljun u PGD nominali ta' $17.6 triljun fl-2011. Il-Ġermanja hija wkoll parti miż-żona tal-euro, unjoni monetarja b'19-il membru. Pajjiżi u madwar 337 miljun abitant. Il-mezz ta' ħlas tiegħu huwa l-euro, li l-politika monetarja tiegħu hija kkontrollata mill-Bank Ċentrali Ewropew (BĊE) u hija t-tieni l-aktar munita ta' riżerva importanti fid-dinja u l-akbar munita fiċ-ċirkolazzjoni f'termini ta' valur fi flus kontanti. Ir-rata tal-qgħad fil-Ġermanja hija fost l-inqas fl-UE; huwa 3%; huwa aktar baxx biss fil-Polonja u r-Repubblika Ċeka. Il-medja fil-pajjiżi kollha tal-UE hija ta’ 6.1 %, filwaqt li l-pajjiżi tal-OECD għandhom rata ta' qgħad ta’ 4.8 % (minn Marzu 2023). L-inugwaljanza fid-dħul fil-Ġermanja kienet ftit inqas mill-medja tal-OECD fl-2005. Fl-2008, id-dħul medjan disponibbli kien 1,252 b'indiċi Gini ta' 0.29. Id-distribuzzjoni tal-ġid fil-Ġermanja hija ferm aktar ikkonċentrata mid-distribuzzjoni tad-dħul, b'indiċi ta' Gini ta' 0.78. Skont Credit Suisse, il-ġid privat ammonta għal $12.4 triljun fl-2016. Bħala medja, kull adult fil-Ġermanja kellu assi ta '$185,175 fl-2016 (assi medji: $42,833). Hija tikklassifika fis-27 post fid-dinja u hija inqas mill-biċċa l-kbira tal-pajjiżi ġirien tal-Ġermanja; kawża jew konsegwenza waħda (skont l-interpretazzjoni) hija l-proporzjon baxx tas-sjieda tal-proprjetà immobbli. Fl-2016 kien hemm 1,637,000 miljunarju fil-Ġermanja u fl-2017 kien hemm total ta' 114-il biljunarju (f'dollari Amerikani), it-tielet l-ogħla numru fid-dinja. === Kummerċ barrani u żvilupp ekonomiku === [[File:Germany Product Exports (2019).svg|thumb|Il-Ġermanja tesporta skont il-kategorija tal-prodott]] Mill-1986 sal-1988, mill-1990 u mill-2003 sal-2008, l-ekonomija Ġermaniża rreġistrat bilanċ favorevoli tal-esportazzjoni akbar minn kwalunkwe pajjiż ieħor (“ċampjin tal-esportazzjoni dinjija”). Matul is-snin 2010, il-Ġermanja kienet il-pajjiż bit-tielet l-ogħla valur ta' esportazzjonijiet fid-dinja. Fl-2020, l-esportazzjonijiet laħqu valur totali ta' 1,205 biljun ewro, il-valur tal-importazzjonijiet kien ta' 1,025 biljun ewro, eċċess fil-bilanċ tal-kummerċ barrani ta' 180 biljun ewro. Is-surplus tal-kont kurrenti kien l-ogħla fid-dinja fl-2016 u qabeż is-7 fil-mija tal-produzzjoni ekonomika, li ntlaqgħet bi kritika kemm f'pajjiżhom kif ukoll barra. L-aktar imsieħba kummerċjali importanti (importazzjonijiet u esportazzjonijiet) fl-2020 kienu r-Repubblika Popolari taċ-Ċina (volum tal-kummerċ ta' 213 biljun ewro), l-Olanda (173 biljun ewro), l-Istati Uniti (172 biljun ewro), Franza (147 biljun ewro), il-Polonja (123 biljun ewro) u l-Italja (114 biljun ewro). L-akbar swieq tal-esportazzjoni kienu l-Istati Uniti, ir-Repubblika Popolari taċ-Ċina, Franza u l-Olanda. Il-Ġermanja wettqet aktar minn nofs il-kummerċ barrani tagħha mal-istati tal-Unjoni Ewropea. Il-valur tal-esportazzjonijiet kollha ta' oġġetti u servizzi ammontaw għal 47 fil-mija tal-produzzjoni ekonomika fl-2019, li huwa għoli fost ekonomiji akbar. Il-pajjiż huwa għalhekk potenzjalment vulnerabbli għall-varjazzjonijiet fil-kummerċ globali, anke jekk ir-rebound f'dawn l-aħħar snin kien immexxi primarjament mill-konsum. [[File:Frankfurt am Main, Skyline von der Alten Brücke.jpg|thumb|Frankfurt am Main huwa ċentru ekonomiku u tat-trasport internazzjonali, kif ukoll il-kwartieri ġenerali tal-Bank Ċentrali Ewropew.]] Il-Ġermanja ġiet affettwata lejn l-aħħar tal-2008 u l-2009 mill-kriżi finanzjarja internazzjonali, li kkawżat tnaqqis fil-prodott gross domestiku ta' 5.6 fil-mija fl-2009. L-ekonomija Ġermaniża mbagħad reġgħet kibret b'mod sinifikanti, b'4.1 u 3.7 fil-mija (2010 u 2011), u b'mod aktar moderat. fl-2012 u l-2013, b’0.5 fil-mija kull wieħed. Fl-2014, it-tkabbir ekonomiku reġa' aċċellera għal 1.9 fil-mija u għal 1.7 u 1.9 fil-mija fl-2015 u l-2016. Fl-2017, it-tkabbir kien 2.2 fil-mija. Il-pandemija tal-COVID-19 ikkawżat kollass ta '4.6 fil-mija fil-produzzjoni ekonomika fl-2020. Is-sena ta' wara, l-ekonomija rkuprat xi ftit u rreġistrat tkabbir ta' 2.7 fil-mija. Bejn l-2000 u l-2011, ir-rata medja ta' inflazzjoni annwali kienet baxxa ta' 0.3 fil-mija (2009) u għolja ta' 2.6 fil-mija (2008). Fil-bidu tal-2015, il-Ġermanja rreġistrat deflazzjoni żgħira (-0.3%) għall-ewwel darba mill-2009 minħabba l-prezzijiet baxxi taż-żejt. Wara snin ta' żidiet fil-prezzijiet relattivament moderati, ir-rata ta' inflazzjoni fil-Ġermanja laħqet l-ogħla livell tagħha mis-snin ħamsin fl-2022 fl-isfond tal-kriżi globali tal-enerġija, b'żidiet fil-prezzijiet b'żewġ ċifri. === Industrija tal-karozzi === [[File:Bundesarchiv B 145 Bild-F078957-0016, Stuttgart-Untertürkheim, Mercedes Autowerk.jpg|thumb|L-iżvilupp u l-manifattura tal-vetturi huma industriji ewlenin fil-Ġermanja.]] Il-Ġermanja hija magħrufa mad-dinja kollha għall-iżvilupp u l-produzzjoni ta' karozzi ta' kwalità għolja u innovattivi. Il-karozza ġiet ivvintata minn Carl Benz fil-Ġermanja fl-1886, u stabbiliet il-pedament għall-iżvilupp ta' dik li issa hija t-tielet l-akbar industrija tal-karozzi fid-dinja. Illum, korporazzjonijiet bħal Volkswagen, Mercedes-Benz u BMW huma parti importanti mill-ekonomija Ġermaniża. L-industrija tal-karozzi Ġermaniża ġġenerat aktar minn 400 biljun ewro f'bejgħ fl-2017 b'madwar 800,000 impjegat fil-Ġermanja, madwar sebgħa fil-mija tal-PGD jistgħu jiġu attribwiti lilhom. === Teknoloġiji ta' l-informazzjoni u telekomunikazzjoni === It-teknoloġiji tal-informazzjoni u l-komunikazzjoni (ICT) huma kkunsidrati bħala fattur ewlieni tal-post. Id-diġitalizzazzjoni tal-ekonomija Ġermaniża hija promossa taħt l-isem tal-proġett Industry 4.0. Il-kumpanija tat-telekomunikazzjoni bl-ogħla dħul fil-Ġermanja hija Deutsche Telekom. SAP, Software AG u DATEV huma fost l-akbar manifatturi ta' softwer fid-dinja bbażati fil-Ġermanja. Fis-settur tal-ħardwer, l-iżvilupp huwa speċjalment importanti, pereżempju f'Infineon u FTS. Minbarra l-kumpaniji tradizzjonali fis-settur tal-ICT, negozji ġodda u e-ventures innovattivi qed isiru dejjem aktar importanti fil-Ġermanja. Fl-2017, 88 fil-mija tal-popolazzjoni kellha aċċess għall-internet; madwar 87 fil-mija setgħu jaċċessaw konnessjoni broadband. === Enerġija === Fl-2010, il-Ġermanja kienet ir-raba' l-akbar produttur tal-enerġija primarja fl-Ewropa u kklassifikat fl-24 post fost il-produtturi tal-enerġija fid-dinja. Fl-2012, il-konsum tal-enerġija primarja fil-Ġermanja kien 13,757 PJ (2005: 14,238 PJ). Dan jagħmel lill-pajjiż it-tieni l-akbar konsumatur nazzjonali tal-enerġija fl-Ewropa u s-seba' fid-dinja. Fl-2012, il-provvista tal-elettriku kienet garantita minn 1,059 kumpanija bbażati fil-Ġermanja. Fl-2016, l-enerġija rinnovabbli forniet 29.2 fil-mija tal-produzzjoni grossa tal-elettriku, 13.4 fil-mija tal-ħtiġijiet finali tal-enerġija fis-settur tat-tisħin u 5.1 fil-mija tal-fjuwils. Bħala parti mit-tranżizzjoni tal-enerġija, huwa ppjanat li jiżdied is-sehem tal-enerġija rinnovabbli fil-konsum tal-elettriku għal 80 fil-mija sal-2050, jitnaqqas il-konsum tal-enerġija primarja b'50 fil-mija meta mqabbel mal-2008 u jitnaqqsu l-emissjonijiet tal-gassijiet serra bejn 80 u 95 fil-mija. fil-mija f'konformità mal-miri tal-UE tal-1990 biex jitnaqqsu. B'mod ġenerali, mill-inqas 60 fil-mija tal-konsum tal-enerġija għandu jkun kopert minn enerġija rinnovabbli sal-2050. ==== Konsum tal-enerġija primarja fil-Ġermanja - Sors ta' enerġija ==== * żejt minerali: 35.1 (1990), 35.3 (2019), 35 (2022) * Gass:​​ 15.5 (1990), 25.0 (2019), 24 (2022) * Enerġija rinnovabbli:​​ 1.3 (1990), 14.7 (2019), 17 (2022) * Lignite:​​ 21.5 (1990), 9.1 (2019), 10 (2022) * Karbonju iebes: 15.5 (1990), 8.8 (2019), 10 (2022) * Enerġija nukleari: 11.2 (1990), 6.4 (2019), 3 (2022) * Oħrajn: 0.7 (1990), 0.8 (2022) === Turiżmu === [[File:Deutschland UNESCO Welterbestätten.png|thumb|Is-siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja huma destinazzjonijiet ta' żjarat importanti għat-turisti kulturali u naturali.]] Fl-2016, il-Ġermanja kienet waħda mis-seba 'pajjiżi l-aktar miżjura fid-dinja, b'aktar minn 35 miljun mistieden barrani matul is-sena. Madwar 4,000 mill-11,116 komunità tal-Ġermanja huma organizzati f'assoċjazzjonijiet turistiċi, li 310 minnhom huma rikonoxxuti bħala resorts tas-saħħa, resorts tas-saħħa u resorts tas-saħħa. Hemm 6,135 mużew, 366 teatru, 34 park ta' divertiment u avventura, 45,000 courts tat-tennis, 648 korsa tal-golf, 190,000 kilometru ta' mixi, 40,000 kilometru ta' mogħdijiet għar-roti fuq distanzi twal, kif ukoll rotot tal-vaganzi u tematiċi. It-turiżmu tan-negozju u tal-konferenzi għandu importanza eċċellenti; Il-Ġermanja hija l-aktar post importanti tal-fieri kummerċjali internazzjonali b'diversi fieri tal-kummerċ ewlenin fid-dinja. L-Internationale Tourismus-Börse Berlin hija l-fiera ewlenija tat-turiżmu fid-dinja. Il-Ġermanja għandha wkoll l-ogħla konċentrazzjoni ta' festivals. == Traffiku == L-Indiċi tal-Prestazzjoni tal-Loġistika tal-2018 maħluq mill-Bank Dinji juri lill-Ġermanja bħala l-pajjiż bl-aqwa infrastruttura fid-dinja. Minħabba l-popolazzjoni densa u l-post ċentrali fl-Ewropa, hemm volum ta' traffiku għoli ħafna fil-Ġermanja. Huwa pajjiż ta' transitu importanti, speċjalment għat-trasport tal-merkanzija. Permezz tal-kunċett ta' Netwerks Trans-Ewropej, il-Ġermanja hija promossa bħala żona ta' trasferiment bejn l-ewwel żona ekonomika ċentrali Ewropea, l-hekk imsejħa Blue Banana, u ż-żona ekonomika ċentrali tal-Ewropa. Ewropa Ċentrali u tal-Lvant. Proġetti importanti f'dawn in-netwerks huma l-assi ferrovjarji Lyon/Ġenova–Rotterdam/Antwerp, POS (Pariġi–Lvant ta' Franza–Lbiċ tal-Ġermanja), PBKA (Pariġi–Brussell–Cologne–Amsterdam), Berlin–Palermo u r-rotta ewlenija lejn l-Ewropa. Barra minn hekk, il-Ġermanja hija l-punt tat-tluq tal-punent għal xi kurituri tat-trasport pan-Ewropej. Fl-2005 ġie introdott pedaġġ tat-trakkijiet tal-awtostrada. L-emissjonijiet tad-dijossidu tal-karbonju mit-trasport tal-merkanzija bit-triq fil-Ġermanja żdiedu b'20 fil-mija bejn l-1995 u l-2017. === Traffiku fit-toroq === [[File:Waldschlößchenbrücke - Dresden, Germany - DSC09192.JPG|thumb|left|Il-Pont Waldschlösschen ([[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]]: Waldschlößchenbrücke jew Waldschlösschenbrücke) huwa pont tat-triq li jaqsam ix-xmara Elbe fi Dresden.]] [[File:Hallerbach- und Wiedtalbrücke.jpg|thumb|Raggruppament tar-rotot tat-trasport fil-kunċett tal-kuritur Ewropew]] [[File:Waldschlösschenbrücke Dresden.jpg|thumb|left|Il-Pont Waldschlösschen ([[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]]: Waldschlößchenbrücke jew Waldschlösschenbrücke) huwa pont tat-triq li jaqsam ix-xmara Elbe fi Dresden.]] Ir-Rumani diġà stabbilixxew toroq pavimentati fil-Ġermanja, li reġgħu marru għall-agħar. L-ewwel toroq inbnew fis-seklu 18. L-invenzjoni tal-karozzi tat impetu ġdid għall-kostruzzjoni tat-toroq. L-ewwel awtostrada fid-dinja, l-AVUS, infetħet f'Berlin fl-1921. It-trasport bit-triq ħa post il-ferroviji bħala l-aktar mod importanti ta' trasport fit-tieni nofs tas-seklu 20. Il-Ġermanja għandha wieħed mill-aktar netwerks tat-toroq densi fid-dinja. Fl-2012, in-netwerk ta' awtostradi federali kien jinkludi 12,845 kilometru ta' awtostradi u 40,711 kilometru ta' awtostradi federali. In-netwerk tat-toroq reġjonali kien jinkludi wkoll 86,597 kilometru ta' toroq statali, 91,520 kilometru ta' toroq distrettwali u muniċipali. Fl-1 ta' Jannar, 2020, 47.7 miljun karozza tal-passiġġieri ġew irreġistrati fil-Ġermanja. In-numru totali ta' vetturi bil-mutur u trejlers kien 65.8 miljun. Mill-1995 sal-2017, l-emissjonijiet assoluti tad-dijossidu tal-karbonju mit-trasport tal-merkanzija bit-triq fil-Ġermanja żdiedu b'20 fil-mija. Biex jitnaqqsu l-perikli u l-piżijiet ikkawżati mit-traffiku tat-triq, inħolqu żoni pedonali, żoni ta' traffiku kwiet u żoni ta' 30 km/h f'ħafna bliet Ġermaniżi. Minn dakinhar, in-numru ta’ nies li jmutu f’inċidenti tat-traffiku naqas kontinwament; Fl-2015 kien hemm 3,459 persuna, fl-2019 kien hemm 3,046. Ir-rota qed taqdi rwol dejjem aktar importanti u l-espansjoni tagħha qed tiġi appoġġjata politikament permezz tal-pjan taċ-ċikliżmu, pereżempju. === Trasport bil-ferrovija === [[File:Bahnhof_Berlin_Zoo_City_West.jpg|thumb|left|Berlin Zoologischer Garten Station (Stazzjon taż-Żoo ta' Berlin)]] [[File:Railway traffic Köln Hauptbahnhof_2015-12-17-01.JPG|thumb|Traffiku reġjonali u fuq distanzi twal quddiem l-istazzjon ċentrali ta' Cologne (mix-xellug għal-lemin: DB Regio, National Express, ICE 3 ta' DB Fernverkehr, DB Regio)]] Fis-7 ta' Diċembru, 1835, infetħet il-Ludwigseisenbahn, l-ewwel linja tal-ferrovija tal-Ġermanja, u fid-deċennji ta' wara n-netwerk ferrovjarju kiber għal aktar minn 18,000 kilometru fl-1870. L-espansjoni tal-ferrovija aċċellerat ukoll it-tkabbir industrijali fis-seklu 19. In-netwerk ferrovjarju Ġermaniż bħalissa huwa twil madwar 39,200 kilometru u madwar 41,500 ferrovija tal-passiġġieri u tal-merkanzija jgħaddu minnu kuljum. Bħala parti mir-riforma ferrovjarja, il-ferroviji statali Deutsche Bundesbahn (Punent) u Deutsche Reichsbahn (Lvant) ġew trasferiti lill-kumpanija privata Deutsche Bahn AG fl-1 ta' Jannar, 1994. Jorganizza l-biċċa l-kbira tat-traffiku ferrovjarju fil-Ġermanja. Madwar 350 kumpanija ferrovjarja oħra joperaw fuq in-netwerk ferrovjarju Ġermaniż. Filwaqt li l-Stat irtira mill-operazzjonijiet operattivi, jiffinanzja l-biċċa l-kbira tal-manutenzjoni u l-espansjoni tan-netwerk, kif ukoll (permezz ta' fondi ta' reġjonalizzazzjoni) l-aktar trasport reġjonali. Ferroviji reġjonali (Interregio-Express (IRE), Regionalbahn (RB), Regional-Express (RE) u S-Bahn (S)) u ferroviji fuq distanzi twal (Intercity (IC), Eurocity (EC) u Intercity-Express (ICE) ) ). Għal ferroviji fuq distanzi twal, rotot ta 'veloċità għolja b'tul totali ta' madwar 2,000 kilometru huma disponibbli. Il-prestazzjoni tat-trasport ferrovjarju fit-trasport lokali u fuq distanzi twal ammontat għal 104.2 biljun kilometru passiġġier fl-2023, u b'hekk laħaq livell rekord. === Trasport lokali === [[File:13-05-03-jena-by-RalfR-04.jpg|thumb|Tram u xarabank f'Jena am Paradies]] [[File:Berlin_SBahn_HackescherMarkt_east.jpg|thumb|Hackescher Markt Station, bil-ferroviji RegionalExpress u S-Bahn, Stazzjon Ċentrali ta' Berlin - Ferroviji Urbani (Berlin Stadtbahn) ]] Fl-1881, Werner von Siemens inawgura l-ewwel tram elettriku fid-dinja f'Lichterfelde, ħdejn Berlin. Dan il-mod ta' trasport iddomina t-trasport pubbliku lokali fl-ibliet il-kbar tal-Ġermanja fl-ewwel nofs tas-seklu 20. Wara t-Tieni Gwerra Dinjija, ħafna ingħalqu, speċjalment fil-Ġermanja tal-Punent, u oħrajn ġew konvertiti għal linji tal-ferrovija ħafifa b'rotot tal-mini miċ-ċentru tal-belt. Ġew sostitwiti minn trasport bil-karozza tal-linja, li huwa wkoll disponibbli madwar il-pajjiż kollu u jservi kważi l-postijiet kollha. Madankollu, in-netwerks tal-karozzi tal-linja tnaqqsu minħabba tnaqqis fil-popolazzjoni fiż-żoni rurali u ħafna drabi ġew sostitwiti b'sistemi tal-karozzi tal-linja on-call. Fi bliet akbar, is-subway inbniet fis-seklu 20 u kkombinat ma' ferroviji S-Bahn biex jiffurmaw netwerk ta' transitu rapidu għall-belt u ż-żoni tal-madwar tagħha. L-ipproċessar amministrattiv isir mill-awtoritajiet tat-trasport pubbliku. Mis-snin tmenin, inħolqu u espandew netwerks ta' mogħdijiet għar-roti fl-ibliet u ż-żoni rurali, sabiex ir-roti għal darb'oħra qed ikollhom rwol dejjem akbar fit-trasport lokali. F'paragun internazzjonali, it-trasport pubbliku lokali fl-ibliet il-kbar tal-Ġermanja huwa kkaratterizzat mill-effiċjenza għolja u l-kopertura wiesgħa tiegħu. === Trasport bl-ajru === [[File:Flughäfen in Deutschland.png|thumb|Mappa tal-ajruporti fil-Ġermanja]] B'madwar 700 ajruport, il-Ġermanja għandha waħda mill-ogħla densitajiet ta' runway fid-dinja. L-ajruport ewlieni ta' Frankfurt huwa l-akbar fil-Ġermanja f'termini ta' passiġġieri (2016: 60.77 miljun), ir-raba' l-akbar fl-Ewropa u l-akbar ajruport fl-[[Ewropa]] f'termini ta' volum ta' merkanzija (2015: 2.1 miljun tunnellata). L-akbar linja tal-ajru tal-Ġermanja, il-Lufthansa, topera hubs interkontinentali fi Frankfurt u t-tieni l-akbar ajruport tal-Ġermanja, Munich. Il-gvern federali u l-stati ta' Berlin u Brandenburg huma l-azzjonisti uniċi ta' Flughafen Berlin Brandenburg GmbH, li topera l-Ajruport ta' Berlin Brandenburg "Willy Brandt". Il-Ġermanja m'għandhiex port spazjali (jew port spazjali) tagħha stess għat-traffiku lil hinn mil-Linja Kármán (100 km) fl-ispazju. Għalhekk, l-ivvjaġġar spazjali taċ-Ċentru Aerospazjali Ġermaniż juża prinċipalment il-port spazjali CSG fil-Gujana Franċiża. === Traffiku marittimu === [[File:Freedom-of-the-Seas--in-Hamburg.jpg|thumb|Il-mollijiet tal-port ta' Hamburg]] Minħabba l-proporzjon għoli tagħha ta' kummerċ barrani, il-Ġermanja hija dipendenti b'mod speċjali fuq il-kummerċ marittimu. Għandha bosta portijiet tal-baħar moderni, iżda wkoll twettaq proporzjon kbir tal-kummerċ barrani tagħha permezz tal-portijiet ta' pajjiżi ġirien, partikolarment fl-Olanda. L-akbar tliet portijiet tal-baħar fil-Ġermanja huma Hamburg, Wilhelmshaven u l-portijiet ta' Bremen. Il-JadeWeserPort f'Wilhelmshaven huwa l-uniku port fil-fond tal-Ġermanja. L-aktar portijiet importanti fuq il-Baħar Baltiku huma Rostock, Lübeck u Kiel. Rostock-Warnemünde huwa l-aktar port traffikuż tal-Ġermanja. Ir-rotot tat-tbaħħir l-aktar importanti huma Lower Elbe u Lower Weser. Il-Kanal ta 'Kiel huwa l-aktar rotta ta' tbaħħir artifiċjali fid-dinja, barra mill-kosta Baltika Ġermaniża tinsab Kadetrinne, l-iktar rotta tat-tbaħħir traffikuża fil-Baħar Baltiku. Hemm netwerk żviluppat tajjeb ta' passaġġi tal-ilma għan-navigazzjoni interna. Ix-xmajjar ewlenin navigabbli huma r-Rhine, Main, Moselle, Weser u Elbe. Kanali interni importanti huma l-Kanal Mittelland, il-Kanal Dortmund-Ems, il-Kanal Rhine-Herne u l-Kanal Lateral Elbe. Il-Kanal Main-Danubju jevita l-baċin tax-xmara ewlieni Ewropew u għalhekk jippermetti rotta marittima diretta mill-Baħar tat-Tramuntana u l-Baħar Baltiku sal-Baħar l-Iswed. Il-kumpless tal-port Duisburg-Ruhrort huwa l-akbar port intern fil-Ġermanja u huwa meqjus bħala l-akbar port intern fl-[[Ewropa]]. Hemm ukoll tibda u tispiċċa t-Triq il-Ħarir Ġdida, proġett infrastrutturali mir-Repubblika Popolari taċ-Ċina li trid tieħu vantaġġ mir-rotot tal-kummerċ antiki. Il-pjan ġenerali tan-navigazzjoni interna ġie approvat fl-2019. == Kultura == [[File:Town hall of Alsfeld (2).jpg|thumb|left|Arkitettura: Il-muniċipju ta' Alsfeld fil-Ġermanja bħala eżempju ta' sala tal-belt b'nofs injam mit-tranżizzjoni mill-Gotiku għar-Rinaxximent]] [[File:Goethecut.png|thumb|J. W. von Goethe, 1786 (prefazju għal Faust)]] [[File:Filmstudio Babelsberg Eingang.jpg|thumb|L-studjo tal-films Babelsberg f'Potsdam huwa wieħed mill-postijiet tal-films l-aktar tradizzjonali u famużi fid-dinja.]] L-storja tal-arti u l-kultura Ġermaniża, li l-għeruq tagħha jmorru lura għal żmien iċ-Ċelti, il-popli Ġermaniċi u r-Rumani, tat lok għal personalitajiet li mmarkaw stili u epoki sa mill-Medju Evu. F'varjetà wiesgħa ta 'dixxiplini, ħaddiema kulturali li jitkellmu bil-Ġermaniż saru pijunieri ta' xejriet ġodda u żviluppi intellettwali. Uħud mill-aktar artisti Ġermaniżi influwenti huma fost il-protagonisti taċ-ċiviltà tal-Punent. Il-finanzjament statali għall-kultura (teatri, mużewijiet, skejjel tal-arti, eċċ.) mill-gvern federali, gvernijiet statali u muniċipalitajiet fil-Ġermanja ammontaw għal aktar minn ħdax-il biljun ewro fl-2017. Peress li l-Ġermanja ma tantx teżisti bħala stat nazzjonali, il-kultura Ġermaniża għal sekli sħaħ ġiet definita primarjament bil-lingwa komuni; Anke wara t-twaqqif tal-imperu fl-1871, il-Ġermanja spiss kienet mifhuma bħala nazzjon kulturali. It-tixrid tal-midja tal-massa fis-seklu 20 tat lill-kultura popolari status għoli fis-soċjetà Ġermaniża. L-espansjoni tal-Internet fis-seklu 21 wasslet għal divrenzjar tal-pajsaġġ kulturali u bidlet il-karatteristiċi ta 'diversi kulturi speċjalizzati. L-Istituti Goethe iservu biex ixerrdu l-lingwa u l-kultura Ġermaniża madwar id-dinja. B'total ta' 158 kwartieri ġenerali, inklużi uffiċċji ta' kollegament, l-istitut huwa rappreżentat fl-2013 fi 93 pajjiż. Skont stħarriġ tal-BBC tal-2013 fuq 22 pajjiż, il-Ġermanja gawdiet l-ogħla reputazzjoni internazzjonali fost is-16-il pajjiż mistħarrġa għas-sitt darba konsekuttiva mill-2008. Bħala medja, 59 fil-mija ta' dawk li wieġbu kklassifikaw l-influwenza politika u jaħdmu b'mod pożittiv mill-Ġermanja, filwaqt li 15 fil-mija kkunsidraw huwa negattiv. == Sport == [[File:Germany champions 2014 FIFA World Cup.jpg|thumb|left|It-tim tal-futbol Ġermaniż wara r-rebħa tiegħu fil-finali tat-Tazza tad-Dinja 2014 fil-Brażil, ir-raba' titlu mondjali tiegħu]] Fil-Ġermanja, il-biċċa l-kbira tal-klabbs sportivi huma organizzati fil-Konfederazzjoni Olimpika Sportiva Ġermaniża (DOSB). Fl-2016, kellha madwar 27.5 miljun membru f'90,025 klabb tal-ġinnastika u sportivi. L-aktar sport li jintlagħab u li jarahom fil-Ġermanja huwa l-futbol. Fl-2012 madwar 6.8 miljun membru u madwar 172,000 tim ġew organizzati fil-Federazzjoni Ġermaniża tal-Futbol, ​​li organizzat it-Tazza tad-Dinja fl-1974 u l-2006 kif ukoll il-Kampjonat Ewropew tal-Futbol fl-1988 u l-2024 u hija waħda mill-akbar u l-aktar suċċess. Assoċjazzjonijiet sportivi tad-dinja. It-tim tal-futbol tal-irġiel Ġermaniż sar ċampjins tad-dinja fl-1954, 1974, 1990 u 2014. Il-Ġermanja hija l-uniku pajjiż li rnexxielu jsir champion Ewropew u dinji kemm fil-futbol tan-nisa kif ukoll tal-irġiel. L-akbar grawnd iddisinjat għal-laqgħat internazzjonali huwa l-Istadium Olimpiku f’Berlin b’74,475 siġġu. Is-Signal Iduna Park f'Dortmund huwa l-istadium bl-aktar siġġijiet awtorizzati għall-ispettaturi fil-partiti tal-futbol tal-Bundesliga, b'aktar minn 80,500 siġġu. Il-Bundesliga tal-handball ħafna drabi titqies bħala l-aqwa kampjonat fid-dinja u fl-2007 it-tim tal-irġiel sar ċampjins tad-dinja għat-tielet darba. Madwar 830,000 membru attiv jappartjenu għal madwar 4,500 klabb (mill-2011). L-organizzazzjoni li tikkoordina hija l-Assoċjazzjoni Ġermaniża tal-Handball. Il-volleyball u l-varjant tiegħu tal-volleyball tal-bajja saru sport popolari fis-snin disgħin. Fl-2016, il-Federazzjoni Ġermaniża tal-Volleyball kellha madwar 430,000 membru. Iċ-champions tal-volleyball tan-nisa u tal-irġiel Ġermaniżi huma determinati kull sena, il-Lega taċ-Champions tal-Volleyball Ewropea ntrebħet diversi drabi minn klabbs Ġermaniżi u t-tim tal-irġiel tal-GDR sar ċampjins tad-dinja tal-volleyball fl-1970. Il-basketball u l-hockey fuq is-silġ qed jikbru kontinwament f'termini ta' telespettaturi u preżenza fil-midja. Iċ-champion rekord tal-kampjonat Ġermaniż tal-hockey fuq is-silġ huwa Eisbären Berlin. Fil-basketball, Dirk Nowitzki, li kien ivvutat bħala l-aktar plejer siewi tal-kampjonat professjonali tal-Amerika ta' Fuq NBA fl-2007 u sar l-ewwel Ġermaniż li rebaħ it-titlu tal-NBA ma’ Dallas Mavericks fl-2011, kien wieħed mill-aqwa plejers fid-dinja. Il-Bundesliga tal-basketball ilha teżisti mill-1966 u ċ-champion tar-rekord huwa Bayer Giants Leverkusen. Il-ProA u l-ProB ilhom jeżistu mill-2007. Fit-Tazza tad-Dinja tal-Baskitbol tal-2023, il-Ġermanja saret ċampjins tad-dinja għall-ewwel darba. Fl-isport tal-mutur, l-interess pubbliku huwa partikolarment iffukat fuq il-Formula 1 u d-DTM, li fihom is-sewwieqa u d-disinjaturi Ġermaniżi kisbu suċċess kbir. B'seba' titli ta' kampjonati mondjali, Michael Schumacher hu l-aktar sewwieq tal-Formula 1 ta' suċċess u Sebastian Vettel huwa l-iżgħar champion tad-dinja fl-istorja tal-Formula 1 Champion ieħor tad-dinja huwa Nico Rosberg. Iċ-champion tad-dinja Walter Röhrl kiseb fama dinjija fir-rally. It-tlielaq tal-muturi, li fihom il-fokus huwa fuq it-triq il-Kampjonat tad-Dinja jew il-MotoGP, ipproduċa ċampjins tad-dinja Ġermaniżi bħal Anton Mang, Dirk Raudies, Stefan Bradl u Sandro Cortese. Boxers notevoli tas-seklu 20 inkludew Max Schmeling u Henry Maske, u fil-bidu tas-seklu 21 Felix Sturm, Robert Stieglitz, Sebastian Sylvester, Jürgen Brähmer, Regina Halmich u l-kickboxer Christine Theiss. L-aħwa Ukraini Vitali u Wladimir Klitschko, kif ukoll Arthur Abraham u Susianna Kentikian imwielda fl-Armenja, saru ċampjins multipli tad-dinja fil-klassijiet tal-piż rispettivi tagħhom u temmew il-karriera professjonali tagħhom għal kollox fl-istalel tal-boksing Ġermaniż. L-isports tax-xitwa għandhom tradizzjoni twila fil-Ġermanja. Fil-bobsleigh, luge, biathlon, skiing cross-country u speed skating, atleti Ġermaniżi rebħu medalji regolarment fil-kampjonati tad-dinja u Ewropej kif ukoll fil-Logħob Olimpiku. Sportivi oħra popolari tax-xitwa huma l-iski jumping, b'Sven Hannawald, Jens Weißflog u Severin Freund huma atleti ta' suċċess partikolari, kif ukoll diversi sports ta' ski alpin. B’żewġ rebħiet Olimpiċi fil-figure skating, Katarina Witt hija waħda mill-akbar atleti fid-dixxiplina tagħha. [[File:München - Olympiapark (Luftbild).jpg|thumb|Munich Olympic Park bil-kwartieri ġenerali tal-Logħob Olimpiku tas-Sajf tal-1972, l-aħħar Logħob Olimpiku fil-Ġermanja]] Fl-1936, il-Ġermanja Nażista ospitat l-Olimpjadi tas-Sajf tal-1936 f'Berlin u l-Logħob tax-Xitwa f'Garmisch-Partenkirchen, u r-Repubblika Federali tal-Ġermanja ospitat il-Logħob tas-Sajf tal-1972. Fit-tabella storika tal-midalji tal-Logħob Olimpiku, il-Ġermanja tinsab fit-tielet post b'600 midalja tad-deheb (2022). It-tennis gawda popolarità kbira, speċjalment mis-snin tmenin u disgħin, grazzi għas-suċċessi tal-atleti Ġermaniżi Boris Becker, Steffi Graf u Michael Stich. Fil-bidu tas-seklu 21, Tommy Haas u Angelique Kerber rebħu xi titli. Il-popolarità taċ-ċikliżmu fit-toroq tiddependi fuq is-suċċessi attwali taċ-ċiklisti Ġermaniżi. Rudi Altig (fis-snin 60), Jan Ullrich (1996-2005/07) u André Greipel (2010s) huma fost l-aktar ċiklisti ta' suċċess ta' żmienhom. Fiċ-ċikliżmu fuq ġewwa, il-Ġermanja hija l-pajjiż ewlieni fin-numru ta' titli tal-kampjonati tad-dinja. B'aktar minn 70 fil-mija tat-titli tat-Tazza tad-Dinja mirbuħa, il-Ġermanja, inkluża l-GDR, hija mexxejja fid-dixxiplini taċ-ċikliżmu u ċ-ċikliżmu artistiku. L-Assoċjazzjoni Ġermaniża tal-Isparar għandha madwar 1.4 miljun membru u madwar il-Ġermanja hemm madwar sitt miljun tiratur sportiv. Fl-2024, kważi 95,000 membru se jiġu organizzati f'madwar 2,250 klabb tal-Federazzjoni Ġermaniża taċ-Ċess. Mill-1894 sal-1921, il-Ġermaniż Emanuel Lasker kien it-tieni ċampjin dinji taċ-ċess. Illum il-Ġermanja hija rappreżentata fil-quċċata tad-dinja minn Vincent Keymer. Atleti Ġermaniżi kisbu wkoll suċċess kbir fi sports oħra bħall-fencing, irkib taż-żwiemel, lotta, qdif, canoeing, hockey, atletika u għawm. Timo Boll u Dimitrij Ovtcharov huma fost l-aqwa plejers fid-dinja fit-table tennis, u Martin Kaymer u Bernhard Langer fil-golf. B'635,000 golfer fl-2014, l-Assoċjazzjoni tal-Golf Ġermaniża hija waħda mill-akbar għaxar assoċjazzjonijiet fl-sport Ġermaniż. Waħda mill-aktar maratoni importanti fid-dinja hija l-Maratona ta’ Berlin, li ilha ssir mill-1974. == Midja == Fil-Ġermanja, jiġu ppubblikati perjodikament 352 gazzetta, 27 fil-ġimgħa, 7 Ħdud, 2,450 rivista popolari u 3,753 rivista speċjalizzata. Xi wħud minn dawn il-midja huma ppubblikati mill-kumpaniji kbar Axel Springer SE, Bauer Media Group, Bertelsmann, Hubert Burda Media u l-grupp tal-midja Funke. Hemm 18-il aġenzija tal-aħbarijiet, li minnhom l-Aġenzija tal-Istampa Ġermaniża (dpa) u n-Netwerk Editorjali tal-Ġermanja (RND) huma l-aktar importanti. Il-gazzetti nazzjonali bl-akbar ċirkolazzjoni (mill-2020) huma Bild (b'ċirkolazzjoni ta' 1.27 miljun), is-Süddeutsche Zeitung (b'ċirkolazzjoni ta' 0.3 miljun), il-Frankfurter Allgemeine Zeitung (b'ċirkolazzjoni ta' 0.2 miljun) u il-Handelsblatt (b'ċirkolazzjoni ta' 0.14 miljun). Bil-bosta, il-gazzetta ta' kull ġimgħa bl-akbar ċirkolazzjoni hija Die Zeit (ċirkolazzjoni ta' 0.55 miljun). Hemm ukoll rivisti politiċi bħal Der Spiegel u rivisti li jiffokaw fuq suġġetti popolari bħal Stern u Focus. Fil-Ġermanja hemm 145 kanal tat-televiżjoni. Fuq it-televiżjoni hemm xandara pubbliċi bħal Das Erste u ZDF u programmi sħaħ iffinanzjati privatament, speċjalment RTL, Sat.1, Pro7, RTL Zwei, Kabel eins u VOX. F'dawn l-aħħar snin żdiedu ħafna kanali reġjonali u programmi ta' interess speċjali. Ix-xandir fil-Ġermanja għandu organizzazzjoni doppja u prinċipalment reġjonali. Huwa maqsum f'radju pubbliku, li huwa ffinanzjat mill-ħlas tax-xandir, u fornituri privati ​​tar-radju, li jiġġeneraw il-biċċa l-kbira tad-dħul tagħhom mir-reklamar. Fl-aħħar tal-2016, ġew irreġistrati aktar minn 300 fornitur tax-xandir, inklużi madwar 290 xandara kummerċjali u aktar minn 60 xandar pubbliku ARD, li xandru prinċipalment permezz tal-VHF, iżda dejjem aktar ukoll permezz tad-DAB. Żewġ sentenzi tal-Qorti Kostituzzjonali Federali fl-1981 u fl-1986, li ddeterminaw l-organizzazzjoni u l-kundizzjonijiet tal-qafas, huma ta' importanza kbira għall-iżvilupp. L-aktar midja onlajn użata huma Spiegel Online (il-firxa ta' kull ġimgħa: 15%), t-online (il-firxa ta' kull ġimgħa: 14%) u l-portali tal-aħbarijiet ARD (il-firxa ta' kull ġimgħa: 13%). L-użu tal-midja attiv u passiv huwa madwar 9 sigħat kuljum (mill-2018). == Soċjetà == [[File:Sonnen und Wolken Kindertagesstätte Römernest Ladenburg.JPG|thumb|Grupp tal-kindergarten f'Ladenburg, Baden-Württemberg]] Skont l-Istħarriġ dwar il-Valuri Dinji, fil-Ġermanja, li huwa bbażat fuq it-tradizzjoni pluralistika tal-Illuminiżmu, il-valuri sekulari-razzjonali u l-iżvilupp personali personali huma vvalutati. Fl-oqsma tal-edukazzjoni, il-konċiljazzjoni, l-impjiegi, l-ambjent, ir-relazzjonijiet soċjali, l-akkomodazzjoni, is-sigurtà u l-benessri suġġettiv, il-popolazzjoni tirrapporta livelli ta’ sodisfazzjon ogħla mill-medja tal-pajjiżi industrijalizzati żviluppati u biss taħt il-medja fis-saħħa. B'mod ġenerali, il-Ġermanja kisbet 7 minn 10 punti fuq l-Indiċi tal-Għixien Aħjar tal-OECD fl-2015, ogħla mill-medja tal-OECD (6.5; il-Greċja 5.5, l-[[Żvizzera]] 7.6). Fir-Rapport Dinji tal-Ferħija 2018 tan-NU, il-Ġermanja kklassifikat fil-15-il post minn 156 pajjiż. === Saħħa === [[File:2016 Charite Hospital.jpg|thumb|left|Bini ewlieni tal-Isptar Klinika tal-Università ta' Charité, Berlin, Huwa parti mill-Fakultà tal-Mediċina tal-Università Ħielsa ta' Berlin u l-Università Humboldt ta' Berlin. Ħames rebbieħa tal-Premju Nobel fil-Mediċina ġew imħarrġa hemmhekk.]] [[File:Uniklinikum Mannheim Haupteingang.jpg|thumb|L-Isptar tal-Università ta' Mannheim]] Is-sistema tas-saħħa Ġermaniża hija żviluppata ħafna, kif muri mir-rata baxxa ħafna ta' mortalità tat-trabi ta' madwar 3.5 subien u 3.0 bniet għal kull 1,000 twelid u stennija tal-għomor għolja, li fl-2016 kienet ta' 78.2 snin għall-irġiel u 83.1 għan-nisa. Fl-2015, l-irġiel foqra kellhom għomor ta' 70.1 snin, l-irġiel sinjuri 80.9 snin (nisa: 76.9 u 85.3 snin). Fl-2015, studju tal-OECD wera li l-pazjenti fil-Ġermanja kellhom ħinijiet qosra ta' stennija, spejjeż finanzjarji personali baxxi u ħafna għażliet. Madankollu, huwa meħtieġ li tittejjeb il-prevenzjoni, kif muri minn numru għoli ta' mard bħal mard kardjovaskulari u dijabete. Il-kwalità hija murija, fost affarijiet oħra, mill-fatt li n-nies spiss jgħixu puplesija. In-numru ta' dħul fl-isptar u operazzjonijiet huwa fost l-ewwel internazzjonalment, iżda wkoll l-ispejjeż tal-mediċini; Fl-2013, l-infiq fuq is-saħħa kien jirrappreżenta 11 fil-mija tal-PGD (medja tal-OECD: ftit inqas minn 9 %). Is-sistema tas-saħħa tinkludi fornituri tas-servizz bħal tobba, spiżjara, infermiera, l-istat (awtoritajiet federali, statali u lokali), kumpaniji tal-assigurazzjoni tas-saħħa, inċidenti, infermiera u pensjoni, assoċjazzjonijiet legali tal-assigurazzjoni tas-saħħa, assoċjazzjonijiet ta' min iħaddem u tal-impjegati. , gruppi ta' interess u pazjenti oħra, rappreżentati parzjalment minn assoċjazzjonijiet u organizzazzjonijiet ta' għajnuna personali. L-isptarijiet huma tipikament immexxija minn organizzazzjonijiet mingħajr skop ta' qligħ, iżda qed jiġu privatizzati dejjem aktar. Servizzi ta' kura oħra huma fil-biċċa l-kbira pprovduti privatament minn ħaddiema li jaħdmu għal rashom (tobba, spiżjara u kumpaniji stabbiliti, pereżempju fl-industriji tat-teknoloġija farmaċewtika u medika). L-Istat għandu biss rwol sekondarju bħala fornitur tas-servizz lill-awtoritajiet tas-saħħa, sptarijiet muniċipali u kliniki universitarji. Il-maġġoranza tal-popolazzjoni tappartjeni għall-assigurazzjoni tas-saħħa obbligatorja (GKV), li l-kontribuzzjonijiet tagħha huma bbażati prinċipalment fuq il-livell tad-dħul. Il-membri tal-familja li m'għandhomx id-dħul tagħhom huma ġeneralment assigurati mingħajr ma jħallsu l-kontribuzzjonijiet. Id-dritt għall-benefiċċji huwa indipendenti mill-ammont tal-kontribuzzjoni. Madwar 10.8 fil-mija ta' dawk assigurati kellhom assigurazzjoni tas-saħħa privata fl-2017. === Edukazzjoni === [[File:Edificio principal de la Universidad Humboldt, Berlín, Alemania, 2016-04-22, DD 25-27 HDR.jpg|thumb|left|L-Università Humboldt ta' Berlin (Ġermaniż: Humboldt-Universität zu Berlin; qabel l-Università ta' Berlin) hija l-eqdem università f'Berlin. Serva bħala mudell għal universitajiet Ewropej oħra u pajjiżi oħra tal-Punent.]] [[File:Frontansicht des Hauptgebäudes der Humboldt-Universität in Berlin.jpg|thumb|Il-Librerija tal-Università ta' Heidelberg hija s-simbolu tal-Università ta' Heidelberg, l-eqdem università fil-Ġermanja, imwaqqfa fl-1386. Ilha parti mill-Inizjattiva ta' Eċċellenza mill-2007.]] [[File:University Library - panoramio (1).jpg|thumb|left|Il-Librerija tal-Università ta' Heidelberg]] [[File:University-bonn 2005-11-18.jpg|thumb|Ir-Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität1 (Ġermaniż: Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität) huwa l-isem sħiħ tal-università Rhenish ta' Bonn (il-Ġermanja), maħluqa mitejn sena ilu. Din hija l-akbar, u waħda mill-universitajiet l-aktar prestiġjużi fil-pajjiż.]] [[File:Freie Universitaet Berlin - Fachbereich Rechtswissenschaft.jpg|thumb|L-Università Ħielsa ta' Berlin (abbrevjata: FU Berlin jew FUB, bil-Ġermaniż: "Freie Universität Berlin") hija l-akbar mill-erba' universitajiet f'Berlin, li kollha huma pubbliċi, u waħda mill-akbar u l-aktar prestiġjużi fil-Ġermanja. Fi ħdan il-qafas tal-inizjattiva ta 'eċċellenza akkademika tal-gvern Ġermaniż, ingħatat status ta' "università elite" għall-kwalità tal-programmi orjentati lejn il-futur tagħha.]] Is-sistema edukattiva Ġermaniża attwali għandha l-għeruq tagħha, fost affarijiet oħra, fl-ideal edukattiv ta' Humboldt, li darba kien eżemplari madwar id-dinja, u fir-riformi edukattivi Prussjani. Id-disinn tiegħu huwa r-responsabbiltà tal-stati ("sovranità kulturali"), iżda huwa kkoordinat permezz ta' konferenzi nazzjonali tal-ministri tal-edukazzjoni, li jistabbilixxu wkoll standards edukattivi komuni. Skont l-stat federali, hemm perjodi ta' qabel l-skola u disa' sa tlettax-il sena ta' skola obbligatorja. L-attendenza ta' skejjel ta' edukazzjoni ġenerali tieħu mill-inqas disa' snin. Imbagħad tista' tattendi skejjel sekondarji jew skejjel vokazzjonali. Ħafna mill-istati federali Ġermaniżi għandhom sistema skolastika strutturata bi skejjel sekondarji, skejjel sekondarji u skejjel sekondarji, iżda hemm xejriet lejn skejjel aktar komprensivi u skejjel għall-ġurnata kollha. Skont l-stat, il-kwalifika tad-dħul fl-università tinkiseb wara tnax jew tlettax-il sena ta' skola. Prattikament iż-żgħażagħ kollha jattendu istituzzjoni ta' edukazzjoni sekondarja wara l-iskola. L-istudenti tal-kumpanija tipikament jattendu skola vokazzjonali jum jew jumejn fil-ġimgħa, li hija magħrufa madwar id-dinja bħala mudell ta' taħriġ doppju ta' suċċess. L-ekwivalenti akkademiku huwa l-programm ta' studju doppju. L-istudenti jistgħu jagħżlu bejn kulleġġi li għadhom ma ggradwawx u kulleġġi orjentati lejn l-applikazzjoni (skejjel tekniċi). Il-proporzjon ta' akkademiċi żdied b'mod kostanti mis-snin sebgħin. [[File:Deutsches Bildungssystem-quer.svg|thumb|left|Korsijiet fis-sistema edukattiva Ġermaniża.]] L-iżvilupp professjonali wkoll għandu rwol importanti. L-Aġenzija Federali tax-Xogħol toffri bonuses ta' taħriġ kontinwu għall-persuni qiegħda. Qabel it-taħriġ vokazzjonali tagħhom, iż-żgħażagħ jistgħu wkoll ilestu l-hekk imsejħa servizzi volontarji, bħal sena soċjali volontarja jew sena ekoloġika volontarja. Attivitajiet ta' tranżizzjoni popolari oħrajn jinkludu servizz militari volontarju u soġġorni barra l-pajjiż, pereżempju fil-forma ta' Xogħol u Ivvjaġġar jew skambju taż-żgħażagħ. Fi studji dwar il-prestazzjoni tal-iskola, il-Ġermanja ħafna drabi tikseb riżultati medjokri jew saħansitra taħt il-medja meta mqabbla mal-bqija tad-dinja. Fl-aħħar studji PISA, il-Ġermanja rnexxielha ttejjeb: fil-klassifika tal-PISA tal-2015, l-istudenti Ġermaniżi laħqu s-16-il post minn 72 fil-matematika, il-15 fix-xjenzi naturali u l-10 fil-komprensjoni tal-qari. Il-prestazzjoni tal-istudenti Ġermaniżi kienet ogħla mill-medja tal-OECD fit-tliet kategoriji kollha. Madankollu, l-OECD tikkritika l-politika edukattiva Ġermaniża fl-istudji PISA, peress li s-suċċess skolastiku ta' tfal minn djar soċjalment jew edukattivi żvantaġġati, u b’mod partikolari dawk ta' oriġini immigranti, huwa taħt il-medja. Kuntrarjament għall-isforzi ta' riforma fl-aħħar deċennji, it-tfal tal-klassi tax-xogħol għadhom statistikament ferm inqas probabbli li jaqilgħu diploma tal-skola sekondarja jew grad tal-kulleġġ minn tfal fil-klassijiet tan-nofs jew ta' fuq. Barra minn hekk, ikun hemm nuqqas ta' differenzjazzjoni u appoġġ individwali kemm għall-studenti ta' kisba għolja kif ukoll għal dawk ta' riżultati baxxi. L-infiq fuq l-edukazzjoni (4.6% tal-prodott gross domestiku) huwa taħt il-medja tal-OECD. Huwa meqjus meħtieġ li jittejjeb l-appoġġ skolastiku fl-età ta' meta jattendu l-skola primarja, speċjalment fir-rigward tal-għażliet ta' kura u appoġġ speċifiku għal studenti aktar dgħajfa. Mill-popolazzjoni fl-età tax-xogħol fl-2011, madwar 2.3 miljun (4 %) kienu kkunsidrati totalment illitterati u 7.5 miljun kienu meqjusa funzjonalment illitterati. Il-Ġermanja għandha madwar 440 università, li minnhom 400 huma pubbliċi u 120 privati. Is-sistema universitarja Ġermaniża hija diversa ħafna u għandha tradizzjoni kbira. L-universitajiet Ġermaniżi joffru aktar minn 9,600 kors undergraduate u madwar 8,500 kors postgraduate. L-universitajiet Ġermaniżi jistgħu jiġu kklassifikati f'erba 'tipi: Universitajiet Tradizzjonali (Universität), Universitajiet tax-Xjenzi Applikati (Fachlochschulen), Universitajiet Tekniċi (Technishche Hochschulen), Universitajiet tal-Belle Arti. L-universitajiet pubbliċi huma ffinanzjati mill-istat, għalhekk l-istudenti ma jħallsux miżati għat-tagħlim. L-universitajiet privati ​​ma jirċievux fondi tal-gvern u mhumiex regolati mill-istat, u għalhekk jistabbilixxu r-rati tat-tagħlim tagħhom stess. === Xjenza === [[File:Einstein1921 by F Schmutzer_2.jpg|thumb|left|Albert Einstein (1921), fiżiku u rebbieħ tal-Premju Nobel]] Il-Ġermanja hija post teknoloġiku u xjentifiku ta' importanza internazzjonali. Sa mir-Rivoluzzjoni Industrijali, riċerkaturi li jitkellmu bil-Ġermaniż kienu strumentali fit-twaqqif tax-xjenzi empiriċi. B'mod partikolari, il-prestazzjoni ekonomika ta' diversi industriji u t-trasferiment tal-għarfien fil-prattika kienu mmexxija mix-xogħol kreattiv tal-inġiniera. Madwar 8 fil-mija tal-privattivi kollha rreġistrati mad-dinja kollha taħt il-PCT fl-2016 ġew mill-Ġermanja; Dan poġġa lill-Ġermanja fir-raba’ post wara l-Istati Uniti, il-Ġappun u ċ-Ċina. Fil-Ġermanja, l-universitajiet, l-universitajiet tekniċi u l-iskejjel tekniċi huma istituzzjonijiet ta' riċerka u tagħlim akkademiċi. L-universitajiet (tekniċi) għandhom id-dritt għal proċeduri ta' dottorat u ta' abilitazzjoni. Iż-żewġ proċeduri għandhom l-għan li juru edukazzjoni u jkun fihom għarfien xjentifiku. Bl-introduzzjoni ta' kwalifiki internazzjonali bħala parti mill-Proċess ta' Bolonja, is-separazzjoni preċedenti tal-kwalifiki bejn skejjel tekniċi u universitajiet fis-settur tal-edukazzjoni akkademika qed tiddgħajjef. Xi istituzzjonijiet ta' edukazzjoni ogħla ma joffru xejn edukazzjoni terzjarja, iżda minflok huma maħluqa għal edukazzjoni postgraduate jew esklussivament għal dottorati u kwalifiki. Ħafna mill-universitajiet Ġermaniżi jirċievu finanzjament pubbliku, iżda r-riċerka tagħhom hija ffinanzjata minn fondi ta' partijiet terzi (Fondazzjoni Ġermaniża għar-Riċerka, fondazzjonijiet, kumpaniji u oħrajn). [[File:Alexander von Humboldt by Friedrich Georg Weitsch.jpg|thumb|left|Alessandru ta' Humboldt (1769–1859)]] Minbarra l-universitajiet, hemm numru kbir ta' organizzazzjonijiet ta' riċerka li joperaw madwar il-Ġermanja u lil hinn. Fil-Ġermanja, inħolqot sistema ta' diviżjoni tax-xogħol bejn l-universitajiet, minn naħa waħda, u bejn universitajiet u istituzzjonijiet ta' riċerka mhux universitarji, min-naħa l-oħra. Is-Soċjetà Max Planck hija impenjata għar-riċerka bażika. Tmexxi 79 istitut fil-Ġermanja u għandha baġit annwali ta' 1.8 biljun ewro. L-Assoċjazzjoni Helmholtz hija l-akbar soċjetà xjentifika fil-Ġermanja u tmexxi 15-il hekk imsejħa ċentru ta' riċerka kbar li jaħdmu fuq kumplessi xjentifiċi interdixxiplinari. Is-Soċjetà Fraunhofer hija l-akbar organizzazzjoni tar-riċerka applikata. Tiġbor ir-riżultati tar-riċerka bażika fis-56 istitut tagħha u tipprova tisfruttahom ekonomikament. Jipprovdi lill-ekonomija b'servizz ta' riċerka b'kuntratt. Huwa kiseb fama dinjija grazzi għall-iżvilupp tal-format awdjo MP3. Huwa wieħed mill-akbar applikanti u sidien tal-privattivi tal-Ġermanja. L-Assoċjazzjoni Leibniz hija netwerk ta' istituzzjonijiet ta' riċerka indipendenti li jaħdmu kemm fuq ir-riċerka bażika kif ukoll dik applikata. [[File:Views in the Main Control Room (12052189474).jpg|thumb|Ċentru Ewropew għall-Operazzjonijiet Spazjali (ESOC), kamra tal-kontroll tal-ESA f'Darmstadt. Il-Ġermanja hija l-akbar kontributur għall-programm spazjali Ewropew.]] In-nefqa tal-universitajiet u l-kulleġġi tal-stat fil-Ġermanja (imsejħa wkoll edukazzjoni terzjarja fil-Ġermanja) ammontat għal aktar minn 64 biljun ewro fl-2020 (fl-2005: 30.9 biljun ewro), li hija prinċipalment iffinanzjata minn dħul mit-taxxa mill-gvernijiet federali u tal-istat. Madwar 2.9 miljun student studjaw f'universitajiet u kulleġġi fil-Ġermanja fl-2020. Minnhom, madwar 14% kienu studenti barranin. Istituti mhux universitarji bħas-Soċjetà Fraunhofer, l-Assoċjazzjoni Helmholtz, l-Assoċjazzjoni Leibniz, is-Soċjetà Max Planck u l-Akkademji tax-Xjenzi rċevew 15.6 biljun ewro oħra. L-infiq totali fuq l-edukazzjoni, ir-riċerka u x-xjenza ammontat għal madwar €334 biljun fil-Ġermanja fl-2020. Bosta riċerkaturi mill-oqsma kollha tax-xjenza moderna ġejjin mill-Ġermanja. Aktar minn 100 rebbieħa Nobel huma assoċjati mal-pajjiż. Albert Einstein u Max Planck waqqfu pilastri importanti tal-fiżika teoretika bit-teoriji tagħhom, li Werner Heisenberg u Max Born, pereżempju, setgħu jibnu. Wilhelm Conrad Roentgen, l-ewwel Rebbieħ Nobel fil-Fiżika, skopra u eżamina r-raġġi-X li jġorru ismu u li għad għandhom rwol importanti llum, fost affarijiet oħra, fid-dijanjosi medika u l-ittestjar tal-materjali. Heinrich Hertz kiteb xogħlijiet importanti dwar ir-radjazzjoni elettromanjetika li huma kruċjali għat-teknoloġija tat-telekomunikazzjoni tal-lum. L-iżviluppi ta' Karl von Drais, Nikolaus Otto, Rudolf Diesel, Gottlieb Daimler u Carl Benz irrevoluzzjonaw it-trasport, u l-burners u ż-zeppelins Bunsen msemmijin wara l-inventuri tagħhom huma magħrufa mad-dinja kollha. L-aġenzija spazjali Ġermaniża wettqet xogħol pijunier importanti fil-qasam tal-ivvjaġġar spazjali u r-riċerka spazjali u llum għandha aġenzija spazjali effiċjenti maċ-Ċentru Aerospazjali Ġermaniż (DLR). Il-Ġermanja hija wkoll l-Stat Membru li jikkontribwixxi l-aktar lill-Aġenzija Spazjali Ewropea (ESA). Ir-riċerka kimika kienet influwenzata minn, fost oħrajn, Carl Wilhelm Scheele, Otto Hahn u Justus von Liebig. Bl-invenzjonijiet ta' suċċess tagħhom, ismijiet bħal Johannes Gutenberg, Werner von Siemens, Wernher von Braun, Konrad Zuse u Philipp Reis huma parti mill-edukazzjoni teknoloġika ġenerali. Fil-Ġermanja twieldu wkoll ħafna matematiċi importanti, bħal Adam Ries, Friedrich Bessel, Richard Dedekind, Carl Friedrich Gauß, David Hilbert, Emmy Noether, Bernhard Riemann, Karl Weierstrass u Johannes Müller (Regiomontanus). Riċerkaturi u xjenzati Ġermaniżi importanti oħra huma l-astronomu Johannes Kepler, l-arkeologu Heinrich Schliemann, il-bijologu Christiane Nüsslein-Volhard, l-istudjuż Gottfried Wilhelm Leibniz, in-naturalista Alexander von Humboldt, ir-riċerkatur reliġjuż Max Müller, l-istoriku Theodor Mommsen, is-soċjologu Theodor Maxsen. Weber u r-riċerkatur mediku Robert Koch. == L-aktar bliet popolati == <gallery> File:Cityscape Berlin.jpg|Berlin File:Brandenburger Tor 2005 006.JPG|Berlin File:Washingtonplatz.jpg|Berlin File:Schloss Charlottenburg zur blauen Stunde.jpg|Berlin File:Siegessäule-Berlin-Tiergarten.jpg|Berlin File:Reichstag, Berlín, Alemania, 2016-04-21, DD 46-48 HDR.jpg|Berlin File:2013-08 View from Rathaus Spandau 03.jpg|Spandau, Berlin File:Staaken1.JPG|Spandau, Berlin File:Zeppelin-Staaken R.VI photo1.jpg|Spandau, Berlin File:Luftbild Falkenhagener See.jpg|Berlin File:Hamburg montage.jpg|Hamburgo File:Munich montage.png|Munich File:Cologne montage.png|Cologne File:Frankfurt am Main, Skyline mit Flößerbrücke 2.jpg|Frankfurt am Main File:FFM-AlteOper-HDR--DINA4.jpg|Frankfurt am Main File:Europäische Zentralbank - European Central Bank (19190136328).jpg|Frankfurt am Main File:Frankfurter Römer.jpg|Frankfurt am Main File:Frankfurt am Main, Römerberg - Marktplatz am Römer (14069915085).jpg|Frankfurt am Main File:Frankfurt 2013 - panoramio (4).jpg|Frankfurt am Main File:Düsseldorf Panorama.jpg|Düsseldorf File:D medienhafen.jpg|Düsseldorf File:GraphyArchy - Wikipedia 00667.jpg|Düsseldorf File:GraphyArchy - Wikipedia 00589.jpg|Düsseldorf File:Koenigsallee 2019 -WPWP.jpg|Düsseldorf File:Düsseldorf Benrath - Schlosspark - Statuen 31 ies.jpg|Düsseldorf File:Old city hall of Leipzig (20).jpg|Leipzig File:Leipzig (Rathausturm, Neues Rathaus) 18 ies.jpg|Leipzig File:Völkerschlachtdenkmal blaue Stunde.jpg|Leipzig File:Das Gewandhaus und der Mendebrunnen in Leipzig bei Nacht.jpg|Leipzig File:Altes Rathaus, Nikolaikirche, von Norden Leipzig 20180814 001.jpg|Leipzig File:Leipzig-Hauptbahnhof-overview.jpg|Leipzig File:Dortmund Panorama.jpg|Dortmund File:NRW, Dortmund, Friedensplatz - Altes Stadthaus 04.jpg|Dortmund File:Dortmund Oper Kaufmann.jpg|Dortmund File:Konzerthaus Dortmud Detail.jpg|Dortmund File:Dortmunder U mit Animation.jpg|Dortmund File:Signal iduna park stadium dortmund 2.jpg|Dortmund File:Essen Panorama.jpg|Essen File:Schloss-Borbeck-Komplettansicht-Sonnenuntergang-2012.jpg|Essen File:Essen-Südviertel Luft.jpg|Essen File:Zollverein 8107 2.jpg|Essen File:Villa Hügel, Essen, 20071222.jpg|Essen File:Essen, Saalbau, 2017-04 CN-07.jpg|Essen File:13-04-20-bremen-by-RalfR-026.jpg|Bremen File:00 1389 Hansestadt Bremen.jpg|Bremen File:00 1383 Hansestadt Bremen.jpg|Bremen File:Schnoor Bremen.jpg|Bremen File:2012-08-08-fotoflug-bremen zweiter flug 0587 (retouched).JPG|Bremen File:Bremer Musikanten.jpg|Bremen File:Dresden Montage (2016).png|Dresde File:Hannover Blick Neues Rathaus 01.jpg|Hannover File:Hannover old townhall Karmarschstrasse Mitte Hannover Germany 01.jpg|Hannover File:Marktkirche St Georgii et Jacobi Mitte Hannover Germany.jpg|Hannover File:Herrenhäuser gärten 2.jpg|Hannover File:Neues Rathaus bei Nacht.jpg|Hannover File:Universität Hannover - Hauptgebäude - B02.jpg|Hannover File:Nürnberg Gostenhof gen Ost.jpg|Nuremberg File:Nürnberger Burg im Herbst 2013.jpg|Nuremberg File:Maxbrücke Nürnberg Nacht.jpg|Nuremberg File:Staatstheater Nürnberg 2006-08-08.jpg|Nuremberg File:Nürnberg-(Frauenkirche)-damir-zg.jpg|Nuremberg File:Nuernberg-Panorama-Burg.jpg|Nuremberg File:Innenhafen Duisburg Blaue Stunde 2014.jpg|Duisburg File:Hafen Duisburg Rhein -Luftbild (51720286199).jpg|Duisburg File:Innenhafen Duisburg Five Boats mit Marina Sonnenuntergang 2014.jpg|Duisburg File:Landesarchiv NRW Duisburg-4395.jpg|Duisburg File:Bochum (DerHexer) 2010-08-12 050.jpg|Bochum File:Wuppertal ansicht.jpg|Wuppertal File:Sparrenburg innovative sights.JPG|Bielefeld File:General view over bonn (cropped).jpg|Bonn File:Muenster Innenstadt.jpg|Münster File:Münster, Historisches Rathaus -- 2014 -- 6855.jpg|Münster File:Der Friedrichsplatz und der Wasserturm.jpg|Mannheim File:Die Jesuitenkirche.jpg|Mannheim File:Luisenpark Mannheim Gondolettas.JPG|Mannheim File:Mannheim wasserspiele.jpg|Mannheim File:MA-Friedrichsplatz-0329.jpg|Mannheim File:Aerial image of the Karlsruhe Schlossgarten (view from the south).jpg|Karlsruhe File:Calle de Maximilian, Augsburgo, Alemania, 2021-06-04, DD 23-25 HDR.jpg|Augsburg File:MK29818 Wiesbaden.jpg|Wiesbaden File:BambergerWiesbaden.jpg|Wiesbaden File:Mönchengladbach münster.jpg|Mönchengladbach File:Gelsenkirchen aug2004 002.jpg|Gelsenkirchen File:KaiserKarlsGymnasium.jpg|Aachen File:20171029 SchlossFassade RL breit DSC00157 PtrQs.jpg|Brunswick File:Braunschweig Alte Waage.jpg|Brunswick File:Happy Rizzi House Mai 2014.jpg|Brunswick File:BraunschweigAltstadtmarkt2022.jpg|Brunswick File:Braunschweig Rathaus Westseite (2012).JPG|Brunswick File:Sankt Michaelis Braunschweig.jpg|Brunswick File:Braunschweig Burg Dankwarderode mit Loewe.JPG|Brunswick File:Schloßkirche am Schloßteich.jpg|Chemnitz File:KielerStadtzentrumLuftaufnahme.jpg|Kiel File:Blick Marktkirche Halle.jpg|Halle (Sajonia-Anhalt) File:Aerial view of Magdeburg.jpg|Magdeburg File:Freiburger Münster - 51732844331.jpg|Freiburg im Breisgau File:Rathaus-krefeld.jpg|Krefeld File:Mainz altstadt.jpg|Maguncia File:Aerial image of Lübeck (view from the southwest).jpg|Lübeck File:Erfurter Dom von Oben 08.jpg|Érfurt File:Oberhausen - Neue Mitte+Gasometer (Aussichtsturm Knappenhalde) 01 ies.jpg|Oberhausen File:Rostock asv2018-05 img42 aerial view.jpg|Rostock File:00 1189 Blick vom Bergpark Wilhelmshöhe, Kassel.jpg|Kassel File:Palacio Wilhelmshöhe, Kassel, Alemania, 2013-10-19, DD 04.JPG|Kassel File:Hagen Rathausplatz.jpg|Hagen File:Sanssouci - Parkanlage -Große Fontäne - Statuen Römischer Götter - Venus - DSC4798.jpg|Potsdam File:2018-08-10 DE Potsdam, Havel, Potsdamer Stadtschloss, Charlottenhof 05609390 (49952695592).jpg|Potsdam File:Alte Rathaus Potsdam November 2013.jpg|Potsdam File:Brandenburg Gate in Potsdam.jpg|Potsdam File:Potsdam Neues Palais 1717.jpg|Potsdam File:Ludwigskirche.jpg|Saarbrücken File:Hamm Luftbild Innenstadt 2007.jpg|Hamm File:Ludwigshafenmitte ausderluft.jpg|Ludwigshafen am Rhein File:Luftaufnahmen Nordseekueste 2013 05 by-RaBoe tele 46.jpg|Oldemburgo File:Panorama Mülheim vom Rathausturm Richtung NW Crop 2014.jpg|Mülheim an der Ruhr File:Osnabrück Süden.JPG|Osnabrück File:Leverkusen-Schloss-Morsbroich Hauptgebäude.jpg|Leverkusen File:Heidelberg corr.jpg|Heidelberg File:Darmstadt Altes Rathaus.jpg|Darmstadt File:Solingen Innenstadt 002.JPG|Solingen File:Regensburg 08 2006 2.jpg|Regensburg File:Herne, Blick auf Europaplatz mit Kreuzkirche.jpg|Herne File:Paderborn Kamp Stadtmodell.jpg|Paderborn File:Dom zu paderborn1.jpg|Paderborn File:Neuss, Rathaus 2008.JPG|Neuss File:St. Sebastianus Kirche Neuss 2.JPG|Neuss File:Ingolstadt Altes Rathaus 2012 02.jpg|Ingolstadt File:Neues Schloss Ingolstadt Front.JPG|Ingolstadt File:Luftansicht der Offenbacher Innenstadt (5954465588).jpg|Offenbach am Main File:Fuerther Innenstadt Mrz 2020.jpg|Fürth File:Ulm Donauschwabenufer1.jpg|Ulm File:Rathaus HN.JPG|Heilbronn File:Heilbronn Bollwerksturm 20050828.jpg|Heilbronn File:Pforzheim, Germany.jpg|Pforzheim File:Dom R1.jpg|Würzburg File:Wolfsburg Autostadt.jpg|Wolfsburg File:5306 Wolfsburg.JPG|Wolfsburgo File:Goettingen Marktplatz Oct06 Antilived.jpg|Göttingen File:Bottrop - Altmarkt 02 ies.jpg|Bottrop File:Bottrop, die Martinskirche Dm45 IMG 8481 2018-09-01 14.29.jpg|Bottrop File:Reutlingen Tübinger Tor 2012-04.jpg|Reutlingen File:Erlangen 08-2012.jpg|Erlangen File:Havenwelten Überblick Bremerhaven 2013.jpg|Bremerhaven File:2017-02-28 Festung Ehrenbreitstein 07.jpg|Koblenz File:Ausblick Bergisch Gladbach.jpg|Bergisch Gladbach File:Bergisch Gladbach altes Rathaus.jpg|Bergisch Gladbach File:Remscheid rathaus.jpg|Remscheid File:Remscheid, der Bismarckturm Dm161 foto6 2015-04-18 16.48.jpg|Remscheid File:Trier-Blick-vom Weishaus.JPG|Trier File:Recklinghausen, Rathaus -- 2015 -- 7398.jpg|Recklinghausen File:Recklinghausen, schachtbok Zeche Recklinghausen 2 Dm115TKD foto9 2015-07-20 10.12.jpg|Recklinghausen File:Zentrum Jenas im Tal 2008-05-24.JPG|Jena File:Moers schloss 211204.jpg|Moers File:Salzgitter Stahlwerk.jpg|Salzgitter File:Siegen - panoramio (9).jpg|Siegen File:Berliner Platz Guetersloh Proedous.jpg|Gütersloh File:Hildesheim - Blick vom Berghözchen.jpg|Hildesheim File:St Michaels Church Hildesheim.jpg|Hildesheim File:Hanau Bruder Grimm.jpg|Hanau File:Kaiserslautern town big 2.jpg|Kaiserslautern File:Weimar - Blick zu Herderkirche & Stadtschloss.jpg|Weimar File:Stuttgart Downtown Sights Collage.png|Stuttgart File:MK29818 Wiesbaden.jpg|Wiesbaden File:Mainz altstadt.jpg|Mainz File:Aerial view of Magdeburg.jpg|Magdeburg File:Hannover Blick Neues Rathaus 01.jpg|Hannover File:2019-06-21 Flatowturm Potsdam (Wikipedianische KulTour) by DCB–023.jpg|Potsdam File:Hamburg montage.jpg|Hamburg File:Schwerin aus dem Flugzeug gesehen .jpg|Schwerin File:KielerStadtzentrumLuftaufnahme.jpg|Kiel File:Büsingen am Hochrhein.jpg|Büsingen am Hochrhein File:Rgbg-dom und rathaus.jpg|Regensburg File:Regensburg-porta-praetoria 2.jpg|Regensburg File:Donau Regensburg.jpg|Regensburg File:Regensburg cathedral front.jpg|Regensburg File:Regensburg square.jpg|Regensburg File:SchlossThurnundTaxis2010.JPG|Regensburg File:Regensburg Uferpanorama 06 2006.jpg|Regensburg File:Walhalla aussen.jpg|Regensburg File:Augsburg - Markt.jpg|Augschburg/Augsburg File:Maximilianmuseum.jpg|Augschburg/Augsburg File:Gasse in der Fuggerei, Augsburg.JPG|Augschburg/Augsburg File:Der Hohe Dom zu AugsburgDSC 2136.jpg|Augschburg/Augsburg File:Aerial image of Heligoland.jpg|Helgoland/Heligoland File:Helgoland Hummerbuden 21955.JPG|Triq prinċipali ta' Helgoland/Heligoland. File:Heligoland 07-2016 photo15.jpg|Lag Anna Laketa ' Helgoland/Heligoland. File:Heligoland 07-2016 photo19.jpg|Irdum aħmar karatteristika tal-pajsaġġ ta' Heligoland/Heligoland. File:Bad Oeynhausen6.JPG|Bad Oeynhausen File:Bielefeld City.jpg|Bielefeld File:20140720 122639 Schloss Burgsteinfurt, Steinfurt (DSC04864 crop).jpg|Steinfurt File:Luftaufnahmen Nordseekueste 2013 05 by-RaBoe tele 46.jpg|Oldenburg/Oldenburgo File:Leer Rathaus Hafen townhall harbour 2008.jpg|Leer File:Oerlinghausen03.jpg|Oerlinghausen File:Oerlinghausen innovative sights.JPG|Oerlinghausen File:Oerlinghausen Hauptstr01.jpg|Oerlinghausen File:Rathaus Oerlinghausen01.jpg|Oerlinghausen File:Alexanderkirche Oerlinghausen.jpg|Oerlinghausen File:Toenskapelle.jpg|Hünenkapelle, knisja ta' qabel f'Oerlinghausen. File:Detmold Schloss01.jpg|Detmold File:City hall Neumuenster Germany.jpg|Neumünster File:Luftbild Flensburg Schleswig-Holstein Zentrum Stadthafen Foto 2012 Wolfgang Pehlemann Steinberg-Ostsee IMG 6187.jpg|Flensburg/Flensburgo File:13-09-29-Rendsburg-N3S 9754.jpg|Rendsburg File:Schwebefähre Rendsburg NIK 2853.JPG|Rendsburg File:Rothenburg BW 4.JPG|Rothenburg ob der Tauber/ File:Rothenburg02-06-008.jpg|Rothenburg ob der Tauber File:Rothenburg BW 25.JPG|Rothenburg ob der Tauber File:Rotenburg 2007.jpg|Rotenburg an der Fulda/Rotenburg an der Fulda File:Rottenburg - Marktplatz - geograph.org.uk - 7534.jpg|Rottenburg am Neckar/Rotemburgo del Néckar File:Altes Rathaus Bebra.jpg|Bebra File:Hersfeld altstadt tageberg.jpg|Bad Hersfeld File:Stiftsruine hersfeld oben.jpg|Bad Hersfeld File:Kathedrale Fulda-6385.jpg|Fulda File:Fulda Panorama.jpg|Fulda File:Rotenburg Rathaus.jpg|Rotenburg an dder Wümme File:Luftbild Oberrotweil.jpg|Vogtsburg im Kaiserstuhl File:Hamm Luftbild Innenstadt 2007.jpg|Hamm File:Euskirchen_fasadoj_en_Kölner_Straße.JPG|Euskirchen File:Euskirchen alter markt.jpg|Euskirchen File:Nettersheim 02.jpg|Nettersheim File:Kaiserstuhl Vogtsburg.jpg|Immaġini mill-ajru ta' Vogtsburg. </gallery> == Gallerija == <gallery> File:Bundesarchiv_Bild_183-1990-1003-400,_Berlin,_deutsche_Vereinigung,_vor_dem_Reichstag.jpg|Il-bandiera tal-għaqda f'nofsillejl tat-3 ta' Ottubru 1990 quddiem ir-Reichstag File:Bundesarchiv_Bild_183-1990-1003-417,_Berlin,_Flaggen_vor_dem_Reichstag.jpg|1990 Jum l-Għaqda Ġermaniża, bil-bnadar tal-istati Ġermaniżi kollha fuq il-bini tar-Reichstag f'Berlin, Ġermanja File:Berliner_Mauer,_ostdeutscher_Grenzer_beobachtet_Räumung_des_Kubat-Dreieck.jpg|Ħajt ta' [[Berlin]] (1961-1989) File:Bundesarchiv_Bild_183-1990-0922-002,_Leipzig,_Montagsdemonstration.jpg|Dimostrazzjoni tat-Tnejn tal-Ġermanja tal-Lvant kontra l-gvern f'Leipzig, 16 ta' Ottubru, 1989. File:Flag_of_East_Germany_with_cut_out_emblem.svg|Bandiera GDR/DDR b'emblema maqtugħa, viżibbli ħafna waqt protesti kontra r-reġim komunista File:BerlinWall-BrandenburgGate.jpg|Ħajt ta' [[Berlin]] fil-Bieb ta' Brandenburg fl-10 ta' Novembru, 1989 li juri l-graffiti Wie denn (“Kif Issa”) fuq it-tabella li twissi lill-pubbliku biex jitlaq minn Berlin tal-Punent. File:Volkspolizei_at_the_official_opening_of_the_Brandenburg_Gate.jpg|Uffiċjali tal-pulizija mill-Volkspolizei tal-Ġermanja tal-Lvant jistennew il-ftuħ uffiċjali tal-Bieb ta' Brandenburg tal-Ħajt ta' [[Berlin]] fit-22 ta' Diċembru, 1989. File:RIAN_archive_428452_Germany_becomes_one_country.jpg|Ħajt ta' [[Berlin]], Ottubru 1990, qal "Grazzi, [[Mikhail Gorbachev|Gorbi]]!" File:EinigungsvertragBRD-DDR.JPG|Iż-żewġ kopji oriġinali tat-Trattat ta' Unifikazzjoni ġew iffirmati fil-31 ta' Awwissu 1990. Il-Ministru tal-Intern tal-Ġermanja tal-Punent Wolfgang Schäuble iffirma għall-FRG u s-Segretarju tal-Istat tal-Ġermanja tal-Lvant Günther Krause għall-GDR. File:Bundesarchiv_Bild_183-1990-1003-008,_Berlin,_Brandenburger_Tor,_Vereinigungsfeier,_Feuerwerk.jpg|Logħob tan-nar fil-Bieb ta' Brandenburg wara r-riunifikazzjoni File:18-09-29-Görlitz-RalfR-DJI_0418.jpg|Fruntiera bejn il-Ġermanja u l-Polonja tul ix-Xmara Neisse tal-punent bejn Zgorzelec tal-Polonja u Görlitz, belt tal-Ġermanja li kienet tappartjeni għall-eks provinċja tas-Silesja t'Isfel. File:Landmark Traffic (26992261693).jpg|Traffiku jaqsam il-Bieb ta' Brandenburg fl-2016 File:DBP_249_Eingliederung_Saarland_10_Pf_1957.jpg|Bolla tad-Deutsche Bundespost (1957) għall-inkorporazzjoni politika tas-Saarland fir-Repubblika Federali tal-Ġermanja fl-1 ta' Jannar 1957 bl-istemma tal-stat il-ġdida tas-Saarland File:Inter-German Locator.svg|Il-Ġermanja tal-Punent u l-Ġermanja tal-Lvant (1957–1990) File:Bundesarchiv_Bild_175-14676,_Leipzig,_Reichsgericht,_russischer_Panzer.jpg|Tank IS-2 [[Unjoni Sovjetika|Sovjetiku]] f'[[Leipzig]] waqt ir-rewwixta tal-Ġermanja tal-Lvant tal-1953 fis-17 ta' Ġunju File:Germans-airlift-1948.jpg|Imblokk ta' [[Berlin]] (1948-1949) File:Bundesarchiv_Bild_183-H26569,_Frankfurt-Main,_Frankfurter_Konferenz.jpg|Il-Prim Ministri u s-Sindki tal-Ġermanja tal-Punent irċevew il-Frankfurt Papers mill-okkupanti Brittaniċi, Amerikani u Franċiżi, li kien fihom rakkomandazzjonijiet għat-twaqqif tal-istat il-ġdid u ffurmaw il-bażi ta' ħidma għal-Liġi Bażika tar-Repubblika Federali tal-Ġermanja; 1 ta' Lulju, 1948 File:Deutschland_Besatzungszonen_8_Jun_1947_-_22_Apr_1949.svg|Mappa fuq il-Ġermanja li turi l-erba' żoni ta' okkupazzjoni Alleati (de facto li ma jinkludux is-Saarland) fil-Ġermanja (1947-1949) </gallery> <gallery> File:Atlas_Van_der_Hagen-KW1049B10_047-S._IMPERIUM_ROMANO-GERMANICUM_oder_DEUTSCHLAND_MIT_SEINEN_ANGRÄNTZENDEN_KÖNIGREICHEN_UND_PROVINCIEN_Neulich_entworffen_und_theils_gezeichnet_durch_IULIUM_REICHELT_Chur_Pfaltz.jpg|Din il-mappa tal-Imperu Ġermaniż kienet iddisinjata minn Julius Reichelt (1637-1717). Reichelt kien professur tal-matematika fl-Università ta' Strasburgu. Matul is-seklu 18 dehru ħafna derivazzjonijiet. Din ir-riproduzzjoni ġiet ippubblikata minn Nicolaes Visscher II (1649-1702). File:Moritzbastei Leipzig 1785.jpg|Moritzbastei hija l-unika parti li fadal tas-swar tal-belt ta' qabel ta' Leipzig. Illum huwa magħruf ħafna bħala ċentru kulturali. fl-1785 File:Leipzig_-_Universitätsstraße_-_Moritzbastei_05_ies.jpg|Moritzbastei hija l-unika parti li fadal tas-swar tal-belt ta' qabel ta' Leipzig. Illum huwa magħruf ħafna bħala ċentru kulturali. fl-2015 File:Neue_Propsteikirche_St._Trinitatis_Leipzig.jpg|Il-Propsteikirche St. Trinitatis (Ġermaniż, knisja retturjali tat-Trinità Qaddisa) f'Leipzig, Sassonja, il-Ġermanja, hija knisja Kattolika fiċ-ċentru tal-belt mibnija fl-2015. </gallery> == Referenzi == {{Referenzi}} {{Pajjiżi tal-Unjoni Ewropea}} {{Ewropa}} {{NATO}} [[Kategorija:Ġermanja| ]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1990]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Ewropa]] sscnh4bbuo4g1zhqybjuukzt85y2hnq 0 8344 332120 325228 2026-09-18T11:57:41Z MalteseFalconnfirn 24800 332120 wikitext text/x-wiki {{stub|Ġeografija}} [[File:Flag of Seychelles.svg|thumb|Il-bandiera ta' Seychelles]] [[File:Coat of Arms of the Republic of Seychelles.svg|thumb|Il-tarka ta' Seychelles]] [[File:SYC orthographic.svg|thumb|Post ta' Seychells]] [[File:World Factbook (1982) Seychelles.jpg|thumb|Mappa tas-CIA tal-1982 tal-Afrika tal-Lvant bis-Seychelles fiċ-ċentru]] Is-'''Seychelles''' jew '''Sejxell''', uffiċjalment ir-Repubblika tas-Seychelles (bl-[[Ingliż]], ir-Repubblika tas-Seychelles; bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]], République des Seychelles; fis-Seychelles Creole, Repiblik Sesel) huma grupp ta' 115-il gżira li jinsabu fl-Oċean Indjan, fil-grigal tal-Madagaskar, b'erja totali ta' 455 km² u popolazzjoni stmata ta' 99,202 abitant (2021) b'popolazzjoni stmata ta' 100,600 fl-2022.​ Jappartjeni għall-Commonwealth tan-Nazzjonijiet. huma nazzjon fl-[[Afrika]]. Il-[[belt kapitali]] hi [[Victoria]]. l-unika belt fl-arċipelagu, li tinsab fuq il-gżira ta' Mahé u abitata minn terz tal-popolazzjoni. Għandu l-uniku ajruport u port internazzjonali fil-pajjiż, li jirċievi titjiriet mill-aktar ajruporti internazzjonali importanti fid-dinja, peress li s-sors ewlieni tal-munita barranija tal-pajjiż huwa t-turiżmu. Ġeografikament u kulturalment qrib il-[[Mawrizju]]. <gallery> File:Flag of Seychelles.svg|Il-bandiera ta' Seychelles File:Coat of Arms of the Republic of Seychelles.svg|Il-tarka ta' Seychelles File:Victoria (Seychelles).jpg|Victoria (Rebħa) File:Victoria Clock Tower - Seychelles.JPG|Victoria (Rebħa) File:Cathedral of the Immaculate Conception, Victoria, Seychelles.jpg|Victoria (Rebħa) File:Hindu Temple Victoria Seychelles Islands of Africa.jpg|Victoria (Rebħa) File:Mahe International Airport.jpg|Victoria (Rebħa) File:Seychelles large map.jpg|Mappa File:SYC orthographic.svg|Mappa File:Seychelles location map.svg|Mappa File:SC-Districts numbered.png|Organizzazzjoni territorjali (Mahé) File:Praslin.svg|Organizzazzjoni territorjali (Praslin) File:La Digue roheline.png|Organizzazzjoni territorjali (La Dinge) File:MAHE - Anse aux pins 4 (43254246895).jpg|Anse aux Pins File:Anse Boileau (17558943141).jpg|Anse Boileau File:La Digue Lighthouse.JPG|La Digue File:Grand Anse-La Digue-Seychellen.jpg|La Digue File:Anse Source d'Argent 2-La Digue.jpg|La Digue File:Luftbild Insel La Digue Seychellen.DNG (39617026111).jpg|La Digue File:Morne Seychellois NP footpath.jpg|Monte Seychellois File:Seychelles 25 cents.JPG|Rupia ta-Seychelles File:World Factbook (1982) Seychelles.jpg|Mappa tas-CIA tal-1982 tal-Afrika tal-Lvant bis-Seychelles fiċ-ċentru </gallery> Waħda mill-attrazzjonijiet ewlenin tar-Rabat hija l-Ġnien Botaniku, fejn tista' tara kampjuni ta' fkieren ġganti li huma endemiċi għal dawn il-gżejjer (pereżempju: il-fekruna ġgant ta' Aldabra, Dipsochelys dussumieri jew Geochelone gigantea) u li, għalkemm huma iżgħar fid-daqs, huma simili ħafna għall-ispeċi ta' fkieren preżenti fil-Gżejjer Galapagos. Speċi oħra ta' fekruna ġgant fis-Seychelles huma l-fekruna ġgant tas-Seychelles (Dipsochelys hoolissa) u l-fekruna ġgant ta' Arnold (Dipsochelys arnoldi), it-tnejn li huma fil-periklu kritiku. Bħalissa huma s-suġġett ta' programm ta' trobbija fil-magħluq u introduzzjoni mill-ġdid mill-Assoċjazzjoni tal-Ħarsien tan-Natura tas-Seychelles. Il-grupp etniku predominanti huwa s-Seychellois, b'għeruq Afrikani u Franċiżi, iżda hemm ukoll minoranzi Ċiniżi u Indjani. Il-maġġoranza tal-popolazzjoni tistqarr il-Kattoliċiżmu, 8% tal-popolazzjoni huma Anglikani u hemm 2% ta' reliġjonijiet varji. Is-Seychelles hija dik li hija magħrufa bħala ġenna tropikali. Il-gżejjer jippreservaw is-sbuħija naturali tagħhom, bi bajjiet sbieħ u baħar b'kundizzjonijiet eċċellenti għal min iħobb l-għadis. Għandha klima tropikali b’temperaturi li, kull sena, ivarjaw bejn 25 u 30 °C, b'xhur ta' xita ħafna minn Novembru sa Mejju, meta' jintlaħqu mill-irjieħ tal-monsoon. Is-Seychelles għandha t-tieni l-ogħla Indiċi tal-Iżvilupp tal-Bniedem fl-Afrika u hija, flimkien mal-Mawrizju, l-uniku pajjiż f’dan il-kontinent b'HDI meqjus bħala “għoli ħafna”. Minkejja l-prosperità ekonomika ġdida tal-pajjiż, li pożizzjonat bħala wieħed mill-aktar sinjuri fl-Afrika, għadu jiffaċċja bosta problemi soċjali. == Storja == Is-Seychelles kienu diżabitati sas-seklu 18, meta l-Ewropej waslu ma' Afrikani skjavi. Baqgħet kolonja Brittanika mill-1814 sal-indipendenza tagħha fl-1976. Is-Seychelles qatt ma kienu abitati minn nies indiġeni, iżda l-gżejjer tagħha jżommu l-wirt Krejol tagħhom stess. === Storja bikrija === [[File:Diamond Jubilee Fountain Victoria Seychelles.jpg|thumb|Il-Funtana tal-Ġublew tad-Djamanti tar-Reġina Victoria (Diamond Jubilee Fountain Victoria), quddiem il-bini tal-Mużew tal-Storja, ir-Rabat, is-Seychelles]] [[File:Flag of Seychelles (1961–1976).svg|thumb|Bandiera (1961–1976)]] [[File:Flag of the Governor of Seychelles (1961–1976).svg|thumb|Bandiera tal-Gvernatur tas-Seychelles]] Is-Seychelles kienu diżabitati għal ħafna mill-istorja tagħhom. L-oqbra fuq il-gżira, viżibbli sal-1910, huma l-bażi tat-twemmin akkademiku li l-baħrin Awstronesjani u, aktar tard, il-kummerċjanti Maldivjani u Għarab kienu l-ewwel li żaru l-arċipelagu.Vasco da Gama u r-4 Portugiż Indjan tiegħu skoprew is-Seychelles f'Marzu. 15, 1503; L-ewwel lemħ sar minn Thomé Lopes abbord Rui Mendes de Brito. Il- bastimenti ta' Da Gama għaddew ħdejn gżira mgħollija, aktarx Silhouette Island, u l- għada Desroches Island. Huma fassal grupp ta' seba' gżejjer u semmewhom Is-Seba' Sorijiet.L-eqdem inżul irreġistrat seħħ f'Jannar 1609, mill-ekwipaġġ tat-Tlugħ Ascension taħt il-kmand tal-Kaptan Alexander Sharpeigh waqt ir-raba' vjaġġ tal-Kumpanija Brittanika tal-Indji tal-Lvant. Punt ta' tranżitu għall-kummerċ bejn l-Afrika u l-Asja, il-gżejjer jingħad li kultant intużaw mill-pirati sakemm il-Franċiżi bdew jieħdu l-kontroll fl-1756, meta l-Kaptan Nicholas Morphey poġġa Ġebla tal-Pussess fuq Mahé. Il-gżejjer ingħataw l-isem għal Jean Moreau de Séchelles, ministru tal-finanzi tar-Re Louis XV. Il-frejgata Ingliża Orpheus, ikkmandata mill-Kaptan Henry Newcome, waslet f’Mahé fis-16 ta' Mejju, 1794, waqt il-Gwerra tal-Ewwel Koalizzjoni. It-termini tal-kapitulazzjoni tfasslu u l-għada Seychelles ċedew lill-Gran Brittanja. Jean Baptiste Quéau de Quincy, l-amministratur Franċiż tas-Seychelles matul is-snin tal-gwerra mar-Renju Unit, irrifjuta li jirreżisti meta waslu vapuri tal-gwerra tal-għadu armati. Minflok, innegozja b'suċċess l-istatus ta 'kapitulazzjoni lill-Gran Brittanja, li tat lill-kolonisti pożizzjoni privileġġata ta' newtralità. Il-Gran Brittanja spiċċat assumiet il-kontroll sħiħ wara l-konsenja tal-Mawrizju fl-1810, formalizzata fl-1814 fit-Trattat ta' Pariġi. Is-Seychelles saret kolonja tal-kuruna separata mill-Mawrizju fl-1903. L-elezzjonijiet saru fl-1966 u fl-1970. === Indipendenza === Fl-1976, is-Seychelles kisbu l-indipendenza mir-Renju Unit u saru repubblika. Minn dakinhar ilha membru tal-Commonwealth. Fis-snin sebgħin, is-Seychelles kienet "il-post li wieħed jista' jara, bitħa għall-istilel taċ-ċinema u l-jet set internazzjonali." Fl-1977, kolp ta' stat minn Franza Albert René neħħa l-ewwel president tar-repubblika, James Mancham. René ta parir kontra dipendenza żejda. dwar it-turiżmu u stqarr li ried "jżomm is-Seychelles għas-Seychellois." Il-kostituzzjoni tal-1979 iddikjarat stat soċjalista b'partit wieħed, li dam għaddej sal-1991. Fis-snin tmenin kien hemm sensiela ta' attentati ta' kolp ta' stat kontra l-President René, li wħud minnhom kienu appoġġjati mill-Afrika t'Isfel. Fl-1981, Mike Hoare mexxa tim ta' 43 merċenarju tal-Afrika t’Isfel li ppreżentaw bħala plejers tar-rugby fuq vaganza fl-attentat ta' kolp ta' stat tal-1981 fis-Seychelles. Kien hemm shootout fl-ajruport, u ħafna mill-merċenarji ħarbu. ajruplan tal-Indja.​ Il-mexxej ta' dan il-ħtif kien il-merċenarju Ġermaniż D. Clodo, eks membru tal-SAS Rhodesian.​ Clodo kien aktar tard ipproċessat fl-Afrika t’Isfel (fejn kien illiberat), kif ukoll f'pajjiżu. oriġini, il-Ġermanja, għall-piraterija bl-ajru.20​ Fl-1986, attentat ta' kolp ta' stat immexxi mill-Ministru tad-Difiża tas-Seychelles Ogilvy Berlouis wassal lill-President René jitlob l-għajnuna mill-Indja. Fl-Operazzjoni Flowers are Blooming, il-vapur navali Indjan Vindhyagiri wasal f’Port Victoria biex jgħin fil-prevenzjoni tal-kolp ta' stat. L-ewwel abbozz ta' kostituzzjoni ġdida naqas milli jikseb is-60% meħtieġa tal-voti fl-1992, iżda verżjoni modifikata ġiet approvata fl-1993. F'Jannar 2013, is-Seychelles iddikjaraw stat ta' emerġenza meta ċ-Ċiklun Tropikali Felleng ġab xita torrenzjali, u għargħar u valangi qerdu mijiet ta' djar. Wara l-kolp ta' stat tal-1977, il-gvern dejjem kien rappreżentat mill-istess partit politiku sal-elezzjonijiet ġenerali ta' Ottubru 2020 fis-Seychelles, li kienu storiċi minħabba r-rebħa ta' partit tal-oppożizzjoni. Wavel Ramkalawan kien l-ewwel president li ma rrappreżentax lil Seychelles Magħquda (l-isem attwali tal-ex Front Progressiv Popolari tas-Seychelles). Fl-2021, il-moutya, żfin mill-era tal-kummerċ tal-iskjavi, ġiet inkluża fil-lista tal-Wirt Kulturali Intanġibbli tal-UNESCO bħala simbolu tal-benessri psikoloġiku fir-rwol tagħha ta' reżistenza kontra t-tbatija, il-faqar, is-servitù u l-inġustizzja soċjali. == Gvern u politika == [[File:Seychelles Palais de Justice.jpg|thumb|left|Il-Palazz tal-Ġustizzja (Palais de Justice) tas-Seychelles, fl-Ile du Port]] [[File:State House Victoria Seychelles.jpg|thumb|Residenza Presidenzjali fis-Seychelles]] Il-president tas-Seychelles huwa l-kap tal-istat u l-gvern. Huwa elett b'vot universali għal terminu ta' ħames snin. Wavel Ramkalawan ilu president tal-pajjiż mill-2020. Il-parlament tas-Seychelles huwa unikamerali u jissejjaħ l-Assemblea Nazzjonali. Huwa magħmul minn 34 deputat, 25 minnhom eletti direttament b'vot popolari f'kostitwenzi ta' membru wieħed, u d-disa' li jifdal eletti proporzjonalment mit-total tal-voti għal kull partit. It-terminu tiegħu huwa wkoll ta' ħames snin. Il-partiti politiċi ewlenin huma l-Front Popolari Progressiv tas-Seychelles, b'ideoloġija soċjalista u magħruf ukoll mill-2009 bħala l-Partit Popolari jew Parti Lepep; u l-Partit Nazzjonali tas-Seychelles li bħalissa qed imexxi, demokratiku liberali. Fil-livell internazzjonali, is-Seychelles hija parti mill-Kummissjoni tal-Oċean Indjan, il-Francophonie u l-Commonwealth tan-Nazzjonijiet. === Politika barranija === [[File:Maison Queau de Quincy - Seychellois Department of Foreign Affairs.jpg|thumb|Maison Queau de Quincy - Dipartiment tal-Affarijiet Barranin tas-Seychelles (Seychellois Department of Foreign Affairs)]] Is-Seychelles issegwi politika ta' dak li tiddeskrivi bħala nuqqas ta' allinjament “pożittiv” u jappoġġja bil-qawwa l-prinċipju li titnaqqas il-preżenza tas-superpotenzi fl-Oċean Indjan. Il-gvern tas-Seychelles huwa wieħed mid-difensuri tal-kunċett ta' żona ta' paċi fl-Oċean Indjan u ppromwova t-tmiem tal-preżenza tal-Istati Uniti f'Diego García. Madankollu, il-pajjiż adotta politika prammatika u jservi bħala waqfa importanti ta' mistrieħ u rikreazzjoni għall-vapuri tal-Istati Uniti li jservu fil-Golf Persjan u l-Oċean Indjan. Il-pożizzjoni tas-Seychelles dwar il-politika barranija poġġieha ġeneralment fuq ix-xellug tal-ispettru fi ħdan il-Moviment Mhux Allinjat. Ir-Russja, ir-Renju Unit, Franza, l-Indja, ir-Repubblika Popolari taċ-Ċina, il-Libja u Kuba jżommu ambaxxati fir-Rabat. Il-gvern tas-Seychelles irtira r-rikonoxximent diplomatiku tar-Repubblika Għarbija Demokratika Sahrawi fis-17 ta' Marzu, 2008, skont sors uffiċjali tal-gvern. === Jiddefendu === [[File:Tata LSV, June 2014.jpg|thumb|Żewġ Vetturi Speċjalizzati Ħfief Tata (LSV) tal-Forzi tad-Difiża Popolari tas-Seychelles, magħmula fl-Indja]] L-Armata tas-Seychelles hija l-Forza tad-Difiża tal-Poplu tas-Seychelles (Force de défense populaire des Seychelles), li tikkonsisti f'diversi fergħat distinti: unità tal-infanterija u gwardja tal-kosta, il-forza tal-ajru u protezzjoni presidenzjali. L-Indja kellha u għadha għandha rwol ewlieni fl-iżvilupp tal-Armata tas-Seychelles. Wara li għaddiet lill-Gwardja tal-Kosta tas-Seychelles żewġ bastimenti tal-għassa SDB Mk5 mibnija mill-GRSE, INS Tarasa u INS Tarmugli, li aktar tard ingħataw l-isem ta' PS Constant u PS Topaz, l-Indja tat ukoll ajruplan Dornier 228 mibni minn Hindustan Aeronautics Limited.​ L-Indja ffirmat ukoll. patt biex tiġi żviluppata l-Gżira Asunción, waħda mill-115-il gżira li jiffurmaw il-pajjiż. B'erja ta '11 km², tinsab strateġikament fl-Oċean Indjan, fit-Tramuntana tal-Madagaskar. Il-gżira qed tiġi mikrija għall-iżvilupp ta' assi strateġiċi mill-Indja.Fl-2018, is-Seychelles iffirmat it-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari. L-Unità tas-Sigurtà Presidenzjali (PSU - La garde présidentielle) inħolqot fl-1977 flimkien mal-Unità tal-Infanteria biex tiddedika lilha nnifisha għall-kompiti tal-protezzjoni tal-President tas-Seychelles u r-residenza tiegħu. Jipprovdi wkoll appoġġ waqt it-tranżitu u l-laqgħat soċjali. Diversi għalliema minn nazzjonijiet barranin iwettqu taħriġ mal-PSU. Din hija waħda mill-unitajiet elite tal-SPDF. L-UPM tinsab fid-Dar tal-Istat u hija marbuta amministrattivament mal-Unità tal-Forzi Speċjali. Il-Banda Nazzjonali tal-Mużika hija l-banda militari uffiċjali tal-FDPB. L-oriġini tiegħu jmorru lura għall-1925 taħt l-isem Brass Ensemble. Din bdiet meta l-Fratelli Maristi tal-Missjoni Kattolika ħarrġu mużiċisti biex idoqqu strumenti differenti. Il-banda xolt fl-1943, meta l-Armata Ingliża tat l-istrumenti. Il-banda rriformat biss biex tiġi xolta wara t-Tieni Gwerra Dinjija, u l-istrumenti tagħha ġew akkwistati mis-Seychelles Scouts Association. Inħolqot banda mużikali ġdida magħrufa bħala LAFANSA, li magħha ngħaqdet banda tal-pulizija. Bil-ħolqien tal-Konservatorju tal-Mużika u ż-Żfin fl-1981, il-Banda tal-Pulizija ġiet riorganizzata f'Banda Nazzjonali tal-Mużika taħt l-isponsorizzazzjoni tal-Ministeru tal-Edukazzjoni. Antoinc Azcmia sar l-ewwel direttur tiegħu, imexxi unità li, mill-1981 sal-1996, kienet banda volontarja (unità li fiha l-mużiċisti huma mikrija part-time). Fl-1996 ġew ingaġġati mużiċisti full-time u tliet snin wara ġie trasferit għall-Ministeru tad-Difiża u kien ibbażat fl-Akkademja tad-Difiża tas-Seychelles. Azcmia irtira fl-2001, u ġie sostitwit minn Thomas Busanya. == Organizzazzjoni politiku-amministrattiva == [[File:BigBenVictoriaSeychelles.JPG|thumb|L-arloġġ famuż fiċ-ċentru tar-Rabat, il-kapitali tas-Seychelles]] Is-Seychelles hija maqsuma f'25 distrett: {{kolonni}} * [[Anse aux Pins (Seychelles)|Anse aux Pins]] * [[Anse Boileau]] * [[Anse Etoile]] * [[Anse Royale]] * [[Au Cap]] * [[Baie Lazare]] * [[Baie Sainte Anne]] * [[Beau Vallon]] * [[Bel Air (Distrett)|Bel Air]] * [[Bel Ombre]] * [[Kaskata]] * [[Glacis (Seychelles)|Glacis]] * [[Grand'Anse (Mahe)]] {{kolonna ġdida}} * [[Grand'Anse (Praslin)]] * [[La Digue]] * [[La Riviere Anglaise]] * [[Les Mamelles]] * [[Mont Buxton]] * [[Mont Fleuri]] * [[Plaisance (Seychelles)|Plaisance]] * [[Pointe La Rue]] * [[Port Glaud]] * [[Roche Caiman]] * [[Saint Louis (Seychelles)|Saint Louis]] * [[Takamaka]] {{tarf il-kolonni}} == Ġeografija == [[File:Mapa Seychelles.png|thumb|Mappa tas-Seychelles]] [[File:Grand Anse-La Digue-Seychellen.jpg|thumb|Il-bajja ta' Grand Anse f'La Digue]] Is-Seychelles huma arċipelagu fl-Oċean Indjan, magħmul minn madwar 115-il gżira tropikali (kif indikat fil-Kostituzzjoni tar-Repubblika), ta' oriġini granitika u qroll. Minnhom, 33 biss huma abitati. L-hekk imsejħa Gżejjer Intern huma l-qalba tal-pajjiż. Il-gżejjer li fadal huma atolli tal-qroll iżgħar, ħafna minnhom diżabitati. L-akbar gżira hija Mahé. Il-kapitali tal-pajjiż hija l-belt Victoria, li tinsab fuq Mahé, fejn tgħix madwar 80% tal-popolazzjoni totali. L-ogħla punt fis-Seychelles huwa Mount Seychellois, li għandu għoli ta '905 m. Huwa l-uniku arċipelagu tal-granit, kif jidher fil-blat ta' La Digue. Il-klima lokali hija tropikali, moderata u pjuttost umda minħabba influwenzi tal-baħar. Il-gżejjer, kif indikat fil-kostituzzjoni tal-pajjiż, huma miġbura kif ġej. * 42 gżira granitika: Mahé, Praslin, Silhouette, La Digue, Curieuse, Félicité, Frégate, St. Anne, North, Cerf, Marianne, Grand Sœur, Thérèse, Aride, Conception, Petite Sœur, Cousin, Cousine, Long, Récif, Round (Praslin), Anonyme, Mamelles, Moyenne, Île aux Vaches Marines, L'Islette, Beacon (Île Sèche), Cachée, Cocos, Round (Mahé), L'Ilot Frégate, Booby, Chauve Souris (Mahé), Chauve Souris (Praslin), Île La Fouche, Hodoul, L'Ilot, Rat, Souris, St. Pierre (Praslin), Zavé, Harrison Rocks (Grand Rocher). * 4 gżejjer imħallta, ramel, qroll u granit: Denis, Bird, Coëtivy, Cahée. * 29 gżira tal-qroll tal-Grupp tal-Ammiral: Desroches, Cahée Poivre Atoll —li jinkludi 3 gżejjer: Poivre, Florentin u South Island—, Alphonse, D'Arros, St. Joseph Atoll —li jinkludi 14-il gżira: St. Joseph, Île aux Fouquets, Ressource, Petit Carcassaye, Grand Carcassaye, Benjamin , Bancs Ferrari, Chiens, Pélicans, Vars, Île Paul, Banc de Sable, Banc aux Cocos e Île aux Poules—, Marie Louise, Desnoeufs, African Banks —li jinkludu 2 gżejjer: African Banks u South Island—, Rémire, St. Boudeuse, Étoile, Bijoutier * 13-il gżira tal-qroll fil-Grupp Farquhar: Farquhar Atoll —li jinkludu 10 gżejjer: Bancs de Sable, Déposés, Île aux Goëlettes, Lapins, Île du Milieu, North Manaha, South Manaha, Middle Manaha, North Island u South Island—, Providence Atoll ( li jinkludi żewġ gżejjer: Providence u Bancs Providence) u St Pierre. * 67 gżira tal-qroll fil-Grupp Aldabra: Aldabra Atoll — li ​​jinkludu 46 gżira: Grande Terre, Picard, Polymnie, Malabar, Ile Michel, Ile Esprit, Ile aux Moustiques, Ilot Parc, Ilot Emile, Ilot Yangue, Ilot Magnan, Ile Lanier, Champignon des Os, Euphrate, Grand Mentor, Grand Ilot, Gros Ilot Gionnet, Gros Ilot Sesame, Heron Rock, Hide Island, Ile aux Aigrettes, Ile aux Cèdres, Iles Chalands, Ile Fangame, Ile Héron, Ile Michel, Ile Squacco , Ile Sylvestre , Ile Verte, Ilot Déder, Ilot du Sud, Ilot du Milieu, Ilot du Nord, Ilot Dubois, Ilot Macoa, Ilot Marquoix, Ilots Niçois, Ilot Salade, Middle Row Island, Noddy Rock, North Row Island, Petit Mentor, Petit Mentor Endans, Petits Ilots, Pink Rock u Table Ronde—, Gżira Asunción, Gżira Astove u Atoll Cosmoledo —li jinkludu 19-il gżira: Menai, Ile du Nord (Tramuntana tal-Punent), Ile Nord-Est (Tramuntana tal-Lvant), Ile du Trou, Goëlettes, Grand Polyte, Petit Polyte, Grand Ile (Wizard), Pagode, Ile du Sud-Ouest (Nofsinhar), Ile aux Moustiques, Ile Baleine, Ile aux Chauve-Souris, Île aux Macaques, Ile aux Rats, Ile du Nord-Ouest, Ile Observation, Ile Sud-Est u Îlot la Croix—. === Klima === [[File:Victoria (Seychelles).jpg|thumb|Veduta mill-ajru tar-Victoria]] Il-klima hija tropikali, moderata u umda. It-temperaturi ftit li xejn ivarjaw matul is-sena, fuq Mahé huma madwar 24 sa 30 °C u x-xita hija ta' 2900 mm fis-sena, fir-Rabat hi ta' 2350 mm u fuq il-gżejjer l-oħra x-xita hija inqas. Matul l-aktar xhur kesħin (Lulju u Awwissu) it-temperatura minima medja hija 24 °C. L-irjieħ tal-art normalment jonfħu minn Mejju sa Novembru. L-aktar xhur sħan huma minn Diċembru sa April, fejn l-umdità hija 80% u t-temperatura rari taqbeż il-31°C. Is-Seychelles tinsab barra miċ-ċinturin taċ-ċiklun, għalhekk ir-riħ b'veloċità għolja huma rari ħafna. === Ekoloġija === Is-Seychelles hija maqsuma f'2 ekoreġjuni: * Ġungla Granitika tas-Seychelles * Scrub Xeric tal-Gżejjer Aldabra L-ispeċi tal-annimali u tal-pjanti huma taħlita ta' speċi Afrikani u Ażjatiċi, kif ukoll ħafna speċi endemiċi bħad-Dicrurus aldabranus tipiċi tal-Gżira Aldabra, endemiżmi bħal dawn huma r-riżultat tal-iżolament primittiv tal-gżejjer, meta Gondwana ġie żmembrat u l- Indja attwali separata mill-Afrika. Il-gżejjer u l-madwar immedjat tagħhom fihom bijodiversità enormi, b'varjetà wiesgħa ta' pjanti, anfibji, rettili, għasafar, ħut u qroll. [[File:Port Launay, Mahé.jpg|thumb|Il-Park Nazzjonali Marittimu ta' Port Launay, Mahé]] Fortunatament, is-Seychelles ipproteġu kważi 50% tal-wiċċ totali tal-arċipelagu u diversi sikek tal-baħar, permezz tal-ħolqien ta' diversi Parks Nazzjonali, xi wħud marittimi, bħal Baie Ternay jew Sainte Anne; oħrajn, bħall-Morne Seychelles, jipproteġu l-ġungla ċentrali u l-massa tal-muntanji ta' Mahé. Ma’ l-isforz nazzjonali biex jiġi ppreservat l-ambjent hemm rikonoxximent internazzjonali, bil-UNESCO ddikjarat l-Atoll kollu ta' Aldabra u r-Riżerva Naturali Valle de Mai, li tinsab fil-gżira ta' Praslin, Sit ta' Wirt Dinji. Pajjiżi bħall-Istati Uniti tal-Amerika qed jikkoperaw mal-awtoritajiet tal-pajjiż fi proġetti għall-irkupru tal-fawna tal-baħar. Mill-2011, sar proġett pilota ta' kultivazzjoni tal-qroll fir-Riżerva Marittima tal-Gżira Cousin għall-irkupru sussegwenti ta' sikek li kienu vittmi kemm tat-tibdil fil-klima kkawżat minn El Niño fl-1998 kif ukoll tat-tsunami tal-2004. Huwa stmat li dawn l-avvenimenti qered 97% tal-qroll ermatipiċi tas-Seychelles. Ġew ikkultivati ​​xi 40,000 kolonja ta' 67 speċi differenti ta' qroll, li fosthom jispikkaw il-ġeneri Acropora u Pocillopora, speċifikament l-ispeċi Pocillopora damicornis, Pocillopora eydouxi, Pocillopora verrucosa, Acropora hyacinthus, Acropora cythera irregularis u Acropora cythera. Il-proġett ġie kkoordinat mill-bijoloġista Spanjola Sarah Frías-Torres, li kisbet rata ta' suċċess ta' 70% fl-akklimatizzazzjoni tal-40,000 qroll ikkultivat, b'24,400 kampjun ta' kolonji tal-qroll li qed jikbru fil-postijiet fejn ġew trapjantati.​ Is-sikka rrestawrata hija il-bażi għal speċi multipli ta' ħajja tal-baħar biex jerġgħu lura f’dawn l-ilmijiet, u jiksbu l-irkupru tal-ekosistema tal-baħar. Din l-esperjenza għandha l-għan li sservi ta' mudell li għandu jiġi applikat għal ħafna sikek oħra bil-ħsara minn żidiet termali tal-baħar. === Fawna === [[File:Ile Curieuse - Crabe (1).JPG|thumb|Granċ fuq il-Gżira Curieuse, is-Seychelles]] Minbarra l-fkieren ġganti l-aktar magħrufa tas-Seychelles, ta' min jenfasizza l-familja taż-żrinġijiet Sooglossidae, b'2 ġeneri u 4 speċi li jinsabu biss fuq il-gżejjer; L-ispeċi Sooglossus gardeneri hija l-iżgħar fid-dinja, twila bejn 9 u 12 mm. It-trabi tagħhom, kważi inviżibbli, jitwieldu 1.6 mm twal. Speċi oħra unika għas-Seychelles hija l-friefet il-lejl Coleura seychellensis, li probabbilment hija l-aktar speċi ta' friefet il-lejl fil-periklu fid-dinja, b’madwar 30 sa 100 biss fadal. Ġew identifikati 250 speċi ta' għasfur, li minnhom 12 huma speċi endemiċi, bħall-pappagall iswed tas-Seychelles, Coracopsis nigra barklyi, li jgħix biss fil-gżira ta' Praslin u huwa l-għasfur nazzjonali tas-Seychelles, l-Acrocephalus seychellensis, jew il-Copsychus sechellarum. , li, grazzi għall-isforzi tal-istituzzjonijiet Nature Seychelles u BirdLife, qed jirkupraw, meta huma speċi li kienu fil-ponta tal-estinzjoni. Huwa stmat li l-gżejjer fihom madwar 2,000 speċi endemiċi ta' invertebrati, u aktar minn 1,000 speċi differenti ta' ħut jgħixu fil-1.2 miljun kilometru kwadru tal-ilmijiet territorjali tagħha.Il-puffotta Amphiprion fuscocaudatus, endemika għall-arċipelagu, tispikka għall-għajn tagħha. dehra. Ir-rikkezza fl-ispeċi tal-baħar hija enormi; In-numri ta' speċijiet li ġejjin ġew identifikati fl-invertebrati tal-baħar biss: {{kolonni}} * [[Sponoż]]: 350 * [[Molluski]]s: 300 * Qroll iebes ([[Scleractinia]]): 178 * [[Gambli]]: 175 * Qroll artab u gorgoni ([[Octocorallia]]): 71 * [[Anemoni tal-Baħar|Anemoni]]: 55 * [[Polychaeta|Dud tal-Polychaeta]]: 50 | * [[Ophiuroids]]: 44 * [[Ħjar tal-Baħar|Ħjar tal-Baħar]]: 35 * [[Sea Urchin|Sea Urchin]]: 33 * [[Starfish|Starfish]]: 32 * [[Pycnogonida|Brimb tal-baħar]]: 22 * [[Crinoid|Sea Dusters]]: 10 {{tarf il-kolonni}} Il-[[Genus (bijoloġija)|ġeneri]] dominanti ta' [[koralli ermatipiċi]], jew bennejja ta' [[sikka tal-qroll|sikek]] tal-arċipelagu, ordnati mill-aktar għall-inqas abbundanti, huma: ''[[Acropora]]'', ''[[Porites]]'' (forma massiva), ''[[Pocillopora]]'', ''[[Montipora]]'', ''[[Galaxea fascicularis|Galaxea]]'' , ''[[Goniastrea]]'', ''[[Fungia]]'', ''[[Porites]]'' (forma friegħi), ''[[Favia]]'', ''[[Favites ]]'', ''[[Pavona (genus)|Pavona]]'' u ''[[Platygyra]]''. <gallery mode="packed"> File:Copsychus sechellarum -Seychelles-8.jpg|''[[Copsychus sechellarum]]'', speċi fil-periklu rkuprati. File:Ile Curieuse - Oiseau (4).JPG|''[[Foudia madagascariensis]]'' fi [[Curieuse|gżira Curieuse]] File:Amphiprion fuscocaudatus.jpg|''[[Amphiprion fuscocaudatus]]'', ħut clown endemiku għas-Seychelles File:Dipsochelys fg01.jpg|''[[Dipsochelys hoolissa]]'', speċi endemika tas-Seychelles fil-periklu tal-estinzjoni File:Acropora muricata, Port Launay, Seychelles.jpg|''[[Acropora muricata]]'', Port Launay, Mahé. </gallery> === Flora === Il-kolonizzazzjonijiet Franċiżi u Ingliżi tal-arċipelagu żiedu ħafna l-agrikoltura matul is-sekli 18 u 19, u mmodifikaw b'mod sinifikanti l-veġetazzjoni oriġinali. 1,500 speċi ta 'pjanti ġew identifikati fuq il-gżejjer granitiċi, li minnhom 25% huma indiġeni. Is-Seychelles għandha 82 speċi ta' pjanti endemiċi. ​Ta' min jenfasizza s-siġra tal-palm endemika tal-Gżira Praslin, Lodoicea maldivica, bl-għoli tagħha sa 30 m u l-ġewż mhux tas-soltu tagħha ta' 22 kilo, imsejħa "coco de mer", apparentement minħabba li s-settlers tas-Seychelles fi żmien il-kolonizzazzjoni Franċiża kienu skoperti fil-baħar, peress li huma endemiċi għall-Gżira Praslin. Speċi endemiċi wkoll huma l-pjanta karnivora Nepenthes pervillei, li tipprolifera f'ħamrija fqira fin-nutrijenti, bħall-fosfru u n-nitroġenu, li jkollha tiksebhom mill-insetti li jaqbad, jew l-orkidea Vanilla phalaenopsis. <gallery mode="packed"> File:Coco de mer - Lodoicea maldivica.jpg|''[[Lodoicea maldivica]]'', is-siġra tal-palm endemika tas-Seychelles File:Coco de mer - BOT.2007.26.21.jpg|Il-"coco de mer" ta' ''Lodoicea maldivica'' File:Nepenthes pervillei pitcher.jpg|Pjanta karnivora endemika ''[[Nepenthes pervillei]]'' File:Vanilla phalaenopsis.jpg|''[[Vanilla phalaenopsis]]'', orkidea endemika għas-Seychelles. File:Morne Seychellois NP footpath.jpg|[[Mount Seychellois|Park Nazzjonali Morne Seychellois]]. File:Valleé de mai4.jpg|Kaskata fil-Wied ta' Mai File:Ile Curieuse (7).JPG|''[[Acanthaceae]] sp'' fil-[[mangrovja]] tal-Gżira Curieuse File:Vacoa Seychelles.jpg|''[[Pandanus utilis]]'' fil-Ġnien Botaniku ta' [[Mahé]] </gallery> == Ekonomija == [[File:Seychelles 25 cents.JPG|thumb|Munita tal-25 ċenteżmu tar-Rupee tas-Seychelles.]] Waqt l-okkupazzjoni Ingliża tal-gżejjer Seychelles, l-ekonomija prekarja tagħha u n-nuqqas ta’ muniti fiċ-ċirkolazzjoni ġiegħlu lill-gvern jimmarka biċċiet barranin differenti b’punch bil-għan li jivvalutawhom mill-ġdid u jippermettu ċ-ċirkolazzjoni tagħhom. Din il-marka kienet tikkonsisti f'żewġ S magħqudin ma' xulxin. Biċċiet ta' 8 reali Spanjoli, 5 franki Franċiżi u thalers Ġermaniżi ta' María Teresa I tal-Awstrija huma magħrufa b'din il-kontromarka kurjuża. Matul iż-żminijiet kolonjali, il-kannella, il-vanilla u l-kopra kienu l-esportazzjonijiet ewlenin tas-Seychelles. F'nofs is-sittinijiet, terz tal-popolazzjoni kienet taħdem fl-agrikoltura u f'ħamsa fl-amministrazzjoni tal-gvern. Mill-indipendenza fl-1976, il-produzzjoni per capita żdiedet, malajr, għal seba' darbiet il-livell ta' sussistenza preċedenti. It-tkabbir kien immexxi mis-settur tat-turiżmu, li jimpjega madwar 30% tal-forza tax-xogħol u jipprovdi aktar minn 70% tad-dħul tal-pajjiż fil-kambju; u għas-sajd għat-tonn. Fl-aħħar snin il-gvern ħeġġeġ l-investiment barrani biex jimmodernizza lukandi u servizzi oħra. Fl-istess ħin, il-gvern ikkonvinċa li jnaqqas id-dipendenza fuq it-turiżmu, jippromwovi l-iżvilupp tal-agrikoltura, is-sajd u l-manifattura fuq skala żgħira. Il-vulnerabbiltà tas-settur tat-turiżmu hija żvelata mit-tnaqqis fid-dejn fl-1991-1992, l-aktar minħabba r-rata tal-kambju stmata żżejjed tal-pajjiż, il-Gwerra tal-Golf, segwita mill-qrib mill-avvenimenti tal-11 ta’ Settembru, 2001. kontra l-Istati Uniti Żviluppi oħra li qed jiffaċċjaw il- gvern huma shortcuts jew brejkijiet fuq id-defiċit tal-baġit, bħat-trażżin tal-ispejjeż għall-assistenza soċjali u l-privatizzazzjoni ulterjuri tal-kumpaniji pubbliċi. Il-gvern għandu preżenza dominanti fl-attività ekonomika, f'kumpaniji pubbliċi li jqassmu prodotti taż-żejt, fl-assigurazzjoni, bankarji, importazzjonijiet ta' komoditajiet, telekomunikazzjonijiet u firxa wiesgħa ta' negozji oħra. [[File:Central Bank of Seychelles.jpg|thumb|Bank Ċentrali tas-Seychelles (Central Bank of Seychelles)]] It-tkabbir ġie ttardjat fil-perjodu 1998-2001 minħabba l-inattività tas-setturi tat-turiżmu u tas-sajd għat-tonn, li qabel kienu msemmija bħala l-attivitajiet ewlenin tal-ekonomija. Barra minn hekk, il-kontroll strett fuq ir-rati tal-kambju u n-nuqqas ta 'munita barranija ddeterjoraw il-prospetti ekonomiċi fi żmien qasir. Il-valur tas-suq iswed tar-Rupee tas-Seychelles huwa kullimkien minn żewġ terzi sa nofs ir-rata tal-kambju uffiċjali; mingħajr żvalutazzjoni fis-settur tat-turiżmu attwali, li għadu rieqed, filwaqt li t-turisti jfittxu destinazzjonijiet irħas fil-viċin, bħall-Komoros u l-Madagaskar. Tnaqqis fin-numru ta’ titjiriet li jservu l-pajjiż, prinċipalment minħabba l-inkapaċità tal-kumpaniji tal-ajru li jirripatrijaw il-fondi, ġiegħel ukoll it-tkabbir tal-industrija tat-turiżmu. Il-wasla riċenti tal-Emirates Airlines u l-Qatar Airlines fil-gżejjer wasslet għal żieda fit-tkabbir. Fir-rati tal-kambju uffiċjali, is-Seychelles tibqa' l-aktar pajjiż sinjur fl-Afrika, f’termini ta' PGD per capita; (US$7,504 fl-2005), għalkemm jekk tiġi applikata r-rata tal-kambju parallela, jew ir-rati tal-parità tas-saħħa tal-akkwist, tkun wara l-Mawrizju u l-Botswana. Minħabba t-tnaqqis ekonomiku (l-ekonomija naqset bi 2% bejn l-2004 u l-2005, u naqset għall-inqas għall-istess livell bħal fl-2006), il-pajjiż qed jinżel, f'termini ta' dħul per capita. Mill-kriżi ekonomika globali tal-2008, il-gvern tas-Seychelles ipprijoritizza t-tnaqqis tad-defiċit tal-baġit, inkluż it-trażżin tal-ispejjeż tal-benessri soċjali u l-privatizzazzjoni ulterjuri tal-intrapriżi pubbliċi. Il-gvern għandu preżenza mifruxa fl-attività ekonomika, b'kumpaniji pubbliċi attivi fid-distribuzzjoni ta' prodotti taż-żejt, banek, importazzjonijiet ta' komoditajiet, telekomunikazzjonijiet, u firxa wiesgħa ta' negozji oħra. Skont l-Indiċi tal-Libertà Ekonomika tal-2013, li jkejjel il-grad ta' gvern limitat, il-ftuħ tas-suq, l-effiċjenza regolatorja, l-istat tad-dritt u fatturi oħra, il-libertà ekonomika żdiedet kull sena mill-2010. Huwa importanti li wieħed jinnota li s-Seychelles hija, per capita, l-aktar pajjiż midjun fid-dinja skont il-Bank Dinji, b’dejn pubbliku totali ta' madwar 122.8% tal-PGD. Madwar żewġ terzi ta' dan id-dejn jinsab fil-pajjiż, bil-bilanċ dovut lill-banek kummerċjali multilaterali u bilaterali. Il-pajjiż jinsab lura fuq ħafna mill-kredituri internazzjonali tiegħu, u kellu jirrikorri għal dejn kummerċjali biex jibqa' jista' jissellef. Dan il-piż għoli tad-dejn huwa konsegwenza diretta tar-rata tal-kambju stmata żżejjed; Essenzjalment, il-pajjiż jgħix lil hinn mill-mezzi tiegħu u jiffinanzja l-għajxien tiegħu billi jissellef domestikament u internazzjonalment. === Turiżmu === Fl-1971, bil-ftuħ tal-Ajruport Internazzjonali tas-Seychelles, it-turiżmu sar industrija ewlenija, essenzjalment qasam l-ekonomija fi pjantaġġuni u turiżmu. Is-settur tat-turiżmu ħallas aħjar, u l-ekonomija tal-pjantaġġuni setgħet tespandi biss s'issa. Is-settur tal-pjantaġġuni tilef prominenza u t-turiżmu sar l-industrija ewlenija fis-Seychelles. Konsegwentement, seħħet mewġa sostnuta ta' kostruzzjoni ta' lukandi matul il-biċċa l-kbira tas-snin sebgħin, inkluż il-ftuħ ta' Coral Strand Smart Choice, Vista Do Mar u Bougainville Hotel fl-1972. F’dawn l-aħħar snin, il-gvern ħeġġeġ l-investiment barrani biex itejjeb il-lukandi u servizzi oħra. Dawn l-inċentivi wasslu għal ammont kbir ta' investiment fi proġetti ta' proprjetà immobbli u resorts turistiċi ġodda, bħall-proġett TIME, imqassam mill-Bank Dinji, flimkien mal-proġett ta' qablu MAGIC. Minkejja t-tkabbir tagħha, il-vulnerabbiltà tas-settur tat-turiżmu kienet evidenti bit-tnaqqis qawwi tal-1991-1992, l-aktar minħabba l-Gwerra tal-Golf. [[File:Giant tortoise D'Arros.jpg|thumb|Fekruna ġgant (Giant tortoise) mill-Gżira ta' Arros, is-Seychelles]] Minn dakinhar, il-Gvern fittex li jnaqqas id-dipendenza fuq it-turiżmu billi jippromwovi l-iżvilupp tal-agrikoltura, is-sajd, il-manifattura fuq skala żgħira u, aktar reċentement, is-settur finanzjarju offshore, billi ħoloq l-Awtorità għas-Servizzi Finanzjarji u jippromulga diversi liġijiet (bħall- Il-Liġi tal-Fornituri ta' Servizzi Korporattivi Internazzjonali, il-Liġi tal-Kumpaniji tan-Negozju Internazzjonali, il-Liġi tat-Titoli, il-Liġi tal-Fondi ta' Investiment u l-Hedge Funds, fost oħrajn). F'Marzu 2015, is-Seychelles allokaw il-Gżira Assumption biex tiġi żviluppata mill-Indja. Minħabba l-effetti tal-COVID-19, is-Seychelles għalqu l-fruntieri tagħha għat-turiżmu internazzjonali fl-2020. Il-pajjiż reġa' fetaħ il-fruntieri tiegħu għat-turisti internazzjonali mill-25 ta' Marzu, 2021. Hekk kif il-programm nazzjonali ta' tilqim mexa 'l quddiem tajjeb, il-Ministeru Il-Ministeru tal-Affarijiet Barranin tal-pajjiż u It-turiżmu ħa d-deċiżjoni li jippermetti aċċess għat-turisti barranin filwaqt li żamm il-miżuri tas-saħħa pubblika, bħall-użu ta' maskri, id-distanza soċjali, sanità regolari u ħasil tal-idejn. Fl-2023, intgħażlet fost it-30 gżira l-aktar attraenti fid-dinja skont il-komunità tal-qarrejja Conde Nast Travelers. === Enerġija === Għalkemm multinazzjonali taż-żejt esploraw l-ilmijiet ta' madwar il-gżejjer, ma nstab l-ebda żejt jew gass. Fl-2005, ġie ffirmat ftehim mal-kumpanija Amerikana Petroquest, li taha drittijiet ta' esplorazzjoni f'madwar 30,000 km² (territorju simili għad-daqs tal-Belġju) madwar il-gżejjer Constant, Topaz, Farquhar u Coëtivy sal-2014. Seychelles jimporta żejt mill-Persjan. Golf fil-forma ta' derivati ​​taż-żejt raffinati b'rata ta' madwar 5,700 barmil kuljum (910 m3/d). F'dawn l-aħħar snin, iż-żejt ġie importat mill-Kuwajt u wkoll mill-Baħrejn. Is-Seychelles jimporta tliet darbiet aktar żejt milli jeħtieġ għall-użi interni tagħha minħabba li tesporta mill-ġdid is-surplus fil-forma ta' bunkers għal bastimenti u ajruplani li jieqfu f’Mahé. M'hemm l-ebda kapaċità ta' raffinar fuq il-gżejjer. L-importazzjonijiet, id-distribuzzjoni u r-riesportazzjoni taż-żejt u l-gass huma r-responsabbiltà tas-Seychelles Petroleum (Sepec), filwaqt li l-esplorazzjoni taż-żejt hija r-responsabbiltà tas-Seychelles National Oil Company (SNOC). === Agrikoltura === Fl-1993, il-Ministeru tal-Agrikoltura u r-Riżorsi tal-Baħar tas-Seychelles ċeda l-ġestjoni ta' ħames irziezet tal-stat, li kienu maqsuma f’plottijiet żgħar u mikrija lil individwi privati. Barra minn hekk, is-settur agrikolu kien jikkonsisti mill-irziezet tal-istat tas-Seychelles Agricultural Development Company (Sadeco) u dawk tal-gżejjer ta' barra, ġestiti mill-IDC; tliet irziezet kbar oħra li prinċipalment jipproduċu coconuts, kannella u tè; madwar 250 familja ddedikati għall-produzzjoni tal-ikel full-time; u madwar 700 familja li jaħdmu part-time. Ħafna familji jikkultivaw ġonna u jrabbu bhejjem għall-konsum domestiku. [[File:Seychellois farmer in his field.jpg|thumb|L-agrikoltura sservi bħala għajxien għal parti mill-familji fis-Seychelles]] Iż-żona totali li tinħarat tal-gżejjer hija biss madwar 400 ettaru. Għalkemm ix-xita hija abbundanti, l-istaġuni mxarrba u niexfa huma definiti ħafna. Hemm bżonn ta' sistemi aħjar ta' tisqija u drenaġġ biex jitjiebu l-ħsad. Il-gvern ħa diversi miżuri biex inaqqas id-dipendenza fuq l-ikel importat, bħad-deregolazzjoni tal-produzzjoni u l-kummerċjalizzazzjoni u t-tnaqqis tat-taxxi fuq il-fertilizzanti u t-tagħmir. Bħala riżultat, il-produzzjoni tal-frott u l-ħaxix żdiedet minn 505 tunnellata fl-1990 għal 1,170 tunnellata fl-1992. Din iż-żieda ma kinitx akkumpanjata minn tnaqqis proporzjonali fl-importazzjonijiet tal-frott u l-ħaxix, li laħqu 3,471 tunnellata fl-1992. Fil-biċċa l-kbira Fil-biċċa l-kbira tal-każijiet, prodotti importati huma ferm irħas, minkejja merkanzija bl-ajru, taxxi fuq l-importazzjoni u spejjeż oħra, li jagħmilha meħtieġa għall-SMB li japplika marġini ta' profitt għoli fuq l-importazzjonijiet biex tiġi evitata l-interruzzjoni tal-produzzjoni nazzjonali. L-espansjoni tal-produzzjoni tal-bhejjem hija mxekkla minn invażjoni tad-djar u żviluppi oħra fuq art agrikola, kif ukoll spejjeż dejjem jogħlew tax-xogħol u l-għalf tal-annimali. In-numru ta' bhejjem maqtula fl-1992 (329 ras) prattikament ma nbidilx meta mqabbel mal-ħames snin ta' qabel. Il-qatla tal-ħnieżer (4,598) żdiedet b'45% meta mqabbla mal-1987, u l-produzzjoni tat-tiġieġ (439,068) żdiedet b'60%. Iż-żewġ uċuħ ta' esportazzjoni tradizzjonali, copra (laħam tal-ġewż imnixxef li minnu jiġi prodott iż-żejt) u l-kannella, naqsu ħafna minħabba l-ispiża għolja tal-produzzjoni u l-pressjoni minn kompetituri bi prezz baxx fis-suq internazzjonali. Il-vanilla, darba importanti, hija prodotta fuq skala żgħira ħafna. It-te mkabbar fuq l-għoljiet miċ-ċpar ta' Mahé huwa uċuħ tar-raba' tal-pjantaġġuni aktar riċenti, li jservi primarjament is-suq lokali. == Demografija == Skont stimi tal-2015, il-popolazzjoni tas-Seychelles kienet 91,400. Billi l-gżejjer ma kellhom l-ebda popolazzjoni indiġena, is-Seychelles tal-lum ġejjin minn immigranti, l-aktar ta’ dixxendenza Franċiża, Afrikana, Indjana u Ċiniża. Nofs biss il-popolazzjoni tgħix f’żoni urbani, bir-Rabat (il-kapitali) tkun l-akbar belt fl-arċipelagu, b’popolazzjoni ta’ 26,450 abitant fl-2010. Il-kompożizzjoni etnika tal-pajjiż hija simili ħafna għal dik tal-arċipelagu tal-gżira.Mawrizju. u Reunion Island. === Lingwi === [[File:Seventh Seychelles National Assembly.jpg|thumb|Assemblea Nazzjonali tas-Seychelles b'ismu miktub biss bil-Kreol ''Lasanble Nazzjonali Sesel'']] Il-Gżejjer Seychelles għandhom tliet lingwi uffiċjali skont il-kostituzzjoni attwali tagħhom: * Il-Kreol tas-Seychellois, (Kreol Seselwa jew Créole Seychellois) lingwa komuni b'bażi ​​lessikali Franċiża, hija l-lingwa materna ta' 95% tal-popolazzjoni u hija mitkellma minn 97% minnha. Jingħad li hija bbażata fuq Mascarino Creole. u li huwa qrib ħafna tal-Kreoli tal-Mawrizja; * L-Ingliż, il-lingwa tal-kolonizzatur għal aktar minn seklu u nofs, huwa mitkellem minn 60% tal-popolazzjoni87​ u jintuża prinċipalment fl-amministrazzjoni u n-negozju; * Il-Franċiż, il-lingwa tal-ewwel kolonizzatur għal seba' deċennji, mitkellma minn 30% tal-popolazzjoni (53% inklużi Francophones parzjali), tintuża prinċipalment fl-istampa bil-miktub, sinjali kummerċjali u ċerimonji reliġjużi tal-Ħadd. Ta’ min jinnota li l-karti tal-flus jinkitbu biss bil-Kreol u bl-Ingliż tas-Seychelles, iżda mhux bil-Franċiż. Seychellois oħra wkoll f'minoranza jitkellmu b'mod fluwenti lingwi Ewropej oħra bħat-Taljan jew il-Ġermaniż. === Reliġjon === [[File:Victoria Seychelles cathedral.jpg|thumb|Katidral tal-Kunċizzjoni, is-Seychelles]] Il-maġġoranza tas-Seychelles huma Insara, l-aktar Kattoliċi u parzjalment Protestanti. Il-bqija tal-popolazzjoni tipprattika reliġjonijiet oħra, bħall-Induiżmu u l-Islam. Xi abitanti jemmnu f'reliġjon antika msejħa Ahrjuje. ==== Reliġjonijiet fis-Seychelles (Ċensiment 2010) ==== * [[Knisja Kattolika|Insara Kattoliċi]] - 76.2% * [[Insara Anglikani]] - 6.1% * Insara oħra - 6.9% * [[Ħinduiżmu]] - 2.4% * [[Iżlam]] - 1.6% * Oħrajn mhux Insara - 1.1% * Mhux reliġjużi - 0.9% * Mhux indikat - 4.8% === Edukazzjoni === Is-Seychelles għandha l-ogħla rata ta' litteriżmu mill-pajjiżi kollha fl-Afrika sub-Saħarjana.Skond The World Factbook mill-2018, 95.9% tal-popolazzjoni ta' aktar minn 15-il sena taf jaqra u tikteb fis-Seychelles, rispettivament. [[File:The Little North Island Library (North Island), is-Seychelles|thumb|The Little North Island Library (North Island), is-Seychelles]] Sa nofs is-seklu 19, kien hemm ftit edukazzjoni formali fis-Seychelles. Il-knejjes Kattolika u Anglikana fetħu skejjel fil-missjonijiet fl-1851. Il-missjoni Kattolika aktar tard mexxiet skejjel sekondarji għal subien u bniet ma’ aħwa reliġjużi u sorijiet minn barra, anke wara li l-gvern ħa r-responsabbiltà tagħhom fl-1944. Fl-1959 infetħet skola għat-taħriġ tal-għalliema, hekk kif il-provvista ta' għalliema mħarrġa lokalment bdiet tikber, u ma tantx inħolqu ħafna skejjel ġodda. Sistema ta' edukazzjoni b'xejn ilha fis-seħħ mill-1981, li tirrikjedi l-attendenza tat-tfal kollha fil-gradi wieħed sa disgħa, li jibdew mill-età ta' ħames snin. 90% tat-tfal jattendu l-iskola tan-nursery fl-età ta' erba' snin. Ir-rata tal-litteriżmu tat-tfal fl-età tal-iskola qabżet id-90% fl-aħħar tas-snin 80. Ħafna Seychelles anzjani ma kinux tgħallmu jaqraw jew jiktbu fi tfulithom; Il-klassijiet tal-edukazzjoni għall-adulti għenu biex jgħollu l-litteriżmu tal-adulti minn 60% għal kważi 100% mitluba fl-2014. Hemm total ta’ 68 skola fis-Seychelles. Is-sistema tal-iskejjel pubbliċi tikkonsisti fi 23 daycare, 25 skola primarja, u 13-il skola sekondarja. Dawn jinstabu f'Mahé, Praslin, La Digue u Silhouette. Barra minn hekk, hemm tliet skejjel privati: École Française, International School u l-iskola indipendenti. L-iskejjel privati ​​kollha jinsabu f'Mahé, u l-Iskola Internazzjonali għandha fergħa fi Praslin. Hemm seba' skejjel post-sekondarji (mhux terzjarji): is-Seychelles Polytechnic, l-Iskola ta' l-Istudji Avvanzati, l-Akkademja tat-Turiżmu tas-Seychelles, l-Università ta' l-Edukazzjoni tas-Seychelles, l-Istitut tat-Teknoloġija tas-Seychelles, iċ-Ċentru ta' Taħriġ Marittimu, l-Agrikoltura u l-Ortikultura tas-Seychelles. Ċentru ta' Taħriġ u l-Istitut Nazzjonali tas-Saħħa u l-Istudji Soċjali. L-amministrazzjoni lokali nediet pjanijiet biex tiftaħ università sabiex titwaqqaf it-telf tal-imħuħ li seħħ. L-Università tas-Seychelles, li bdiet b'kollaborazzjoni mal-Università ta' Londra, fetħet il-bibien tagħha fis-17 ta' Settembru 2009 fi tliet siti, u toffri lawrji mill-Università ta' Londra. === Saħħa === [[File:Hospital sign in Seychelles.jpg|thumb|Isptar tas-Seychelles]] Is-Seychelles kisbu ċ-ċaqliq epidemjoloġiku minn mard li jittieħed għal mard li ma jitteħidx. Ħafna mill-mard li jittieħed u li jittieħed ġie kkontrollat ​​jew eradikat. Fl-2014, l-Organizzazzjoni Dinjija tas-Saħħa rrappurtat li l-pajjiż kien fit-triq it-tajba biex jilħaq l-Għanijiet ta' Żvilupp tal-Millennju u kien indirizza xi wħud mid-determinanti soċjali tas-saħħa. L-aċċess għall-kura tas-saħħa primarja huwa b'xejn għaċ-ċittadini kollha, iżda biex taċċessa servizzi tal-kura tas-saħħa terzjarja aktar kumplessi trid tivvjaġġa lejn il-Kenja jew l-Afrika t'Isfel u tħallas. F'Mahé hemm servizzi speċjalizzati. Hemm xi kliniċi mediċi privati ​​żgħar f'Mahé. Fl-2014, kien hemm madwar tabib wieħed għal kull 780 persuna u infermier wieħed għal kull 400. Fl-2019 kien hemm sptar wieħed u 17-il ċentru tas-saħħa fis-Seychelles.​ Fis-snin 2020, il-pajjiż iffaċċja epidemija ta' użu ta' eroina, li affettwat mill-inqas 10% tal-popolazzjoni tiegħu. == Trasport == It-trasport fis-Seychelles iseħħ fil-kuntest muntanjuż ta' pajjiż tropikali żgħir b'diversi gżejjer. It-trasport fis-Seychelles huwa lokali għall-popolazzjoni residenti u globali għall-flussi turistiċi. === Trasport bit-triq === In-netwerk tat-toroq prinċipali jgħaqqad iċ-ċentri ewlenin tal-popolazzjoni, li jmur tul il-biċċa l-kbira tal-kosta u jaqsam l-intern diversi drabi. Hemm bejn 400 u 500 km ta' toroq pavimentati, l-aktar fuq Mahé, il-gżira ewlenija. Fuq il-gżejjer l-oħra hemm ftit, jekk hemm, vetturi privati, iżda n-netwerk tal-karozzi tal-linja huwa estensiv ħafna. SPTC (Seychelles Public Transport Corporation) topera karozzi tal-linja tad-ditta Tata mill-Indja, fit-toroq ewlenin kollha, diversi drabi fis-siegħa. Ir-rata hija l-istess għar-residenti u l-barranin; Il-biljett jiswa ħames rupee Seychellois (0.30 ewro). === Trasport bl-Ajru === [[File:Mahe airport SCAA.jpg|thumb|Ajruport Internazzjonali tas-Seychelles]] It-trasport bl-ajru fis-Seychelles huwa rregolat mill-Awtorità tal-Avjazzjoni Ċivili tas-Seychelles (Autorité de l'aviation civile des Seychelles) u huwa bbażat prinċipalment fuq l-Ajruport Internazzjonali tas-Seychelles, li huwa l-punt ta' dħul ewlieni għall-flussi turistiċi. Hemm ukoll it-tieni ajruport, Praslin. Il-linja tal-ajru nazzjonali hija Air Seychelles, maħluqa fl-1986. B'5 ġettijiet reġjonali DHC-6 Twin Otter-400 Series u żewġ Airbus A320-200 li joperaw minn Mahé fl-2017, ilha 40% proprjetà ta' Etihad Airways mill-2012. === Trasport marittimu === [[File:Seychelles 077.JPG|thumb|Jottijiet f'Mahé, is-Seychelles]] It-trasport tal-passiġġieri jopera fuq rotta li tgħaqqad it-tliet gżejjer ewlenin: Mahé, Praslin u La Digue. Din ir-rotta hija moqdija minn lanċa żgħira u veloċi, il-Cat Coco, li tiswa ħafna flus, tiswa kważi ewro kull kilometru. Mill-2014 'l hawn, ir-rabta marittima bejn it-tliet gżejjer prinċipali kienet f'sitwazzjoni ta' monopolju, peress li vapuri merkantili żgħar oħra ma jistgħux iġorru aktar passiġġieri. La Belle Séraphina u La Praslinoise kienu jieħdu passiġġieri abbord għal madwar 15-il ewro, għalkemm il-vjaġġ huwa ħafna aktar bil-mod. Madankollu, ir-rata Cat Coco tiddistingwi lit-turisti minn ċittadini. Barra minn hekk, is-Seychelles huma destinazzjoni popolari għal jottijiet u katamarani. Il-fluss tal-merkanzija jilħaq il-gżira prinċipali qabel ma jerġa 'jqassam minn bastimenti żgħar. === Monorail === In-negozjant Barry Laine ilu jippromwovi l-bini ta' monorail għat-trasport tal-passiġġieri f'Mahé mill-inqas mill-2008. Speċjalment fil-perjodu bejn l-2009 u l-2012, il-proġett kien is-suġġett ta' dibattiti intensi kemm politikament kif ukoll fil-midja.Komunikazzjoni tas-Seychelles. Il-proġett kellu jitlesta l-ewwel żewġ fażijiet, minn Anse Etoile għar-Rabat u mir-Rabat għall-ajruport, sal-2015. It-tielet fażi kellha ssegwi fl-aħħar tal-2017. L-ispiża tal-ewwel żewġ fażijiet kienet stmata għal $45 miljun, u $18-il miljun dollaru għall-fażi 3. Il-kuntratt tal-kostruzzjoni u l-operat, għalkemm mingħajr finanzjament tal-gvern, kien diġà ngħata fl-2009 lil Anse Royale Express, kumpanija mmexxija minn Barry Laine u mwaqqfa sena qabel. [[File:Ferry across the islands.jpg|thumb|Ferry fis-Seychelles użat għat-trasport bejn gżejjer differenti]] Il-pjan jinkludi sitt waqfiet fil-fażijiet 1 u 2, mit-tramuntana għan-nofsinhar: * Ferry fis-Seychelles użat għat-trasport bejn gżejjer differenti * Anse Etoile fil-grigal tal-gżira * Perseveranza, għall-gżira tal-istess isem u l-gżira ta’ Puerto, li kienet tqajmet bl-irkupru tal-artijiet * Victoria, fil-kapitali tas-Seychelles * Roche Caiman * Providenza * Ajruport Internazzjonali tas-Seychelles * Żewġ stazzjonijiet ġew ippjanati bħala espansjoni tas-sistema (fażi 3): Anse aux Pins Anse Royale Il-kostruzzjoni kellha titwettaq bl-għajnuna Indjana.​ Mill-aħħar tal-2016, il-kostruzzjoni ma' kinitx bdiet u ma kinitx se tibda qabel is-sajf tal-2021. Barry Laine qed ikompli jiddefendi l-proġett. == Kultura == === Arti === Is-Seychelles għandha grupp ta' artisti divers u promettenti li jispiraw mill-gżejjer ta' madwarhom. Fl-1994 ġiet inawgurata Gallerija Nazzjonali tal-Arti biex jimmarka l-ftuħ uffiċjali taċ-Ċentru Kulturali Nazzjonali, li fih il-Librerija Nazzjonali u l-Arkivji Nazzjonali flimkien ma' uffiċċji oħra tal-Ministeru tal-Kultura. [[File:Seychelles Natural History Museum Front.JPG|thumb|Mużew tal-Storja Naturali tas-Seychelles (Seychelles Natural History Museum)]] Fl-inawgurazzjoni tiegħu, il-Ministru tal-Kultura ddikjara li l-wirja ta' xogħlijiet minn artisti, pitturi u skulturi tas-Seychelles kienet xhieda tal-iżvilupp tal-arti fis-Seychelles bħala forma kreattiva ta' espressjoni, u offriet ħarsa lejn l-istat tal-arti kontemporanja fl- pajjiż. Ħafna artisti Seychellois kontemporanji attendew universitajiet internazzjonali mill-indipendenza tal-pajjiż fl-1976, u kienu ħielsa li jesprimu lilhom infushom f'varjetà ta' stili. Il-pitturi kienu tradizzjonalment ispirati mill-karatteristiċi naturali tas-Seychelles biex jipproduċu firxa wiesgħa ta' xogħlijiet fil-midja li jvarjaw minn akwarell għal żejt, akriliku, collage, metalli, aluminju, injam, drappijiet, gouache, verniċ, materjali riċiklati, pastelli, faħam, intaljar, inċiżjoni u stampi giclée. Skulturi lokali jipproduċu xogħlijiet multa fl-injam, ġebel, bronż u kartun. Il-kotba ppubblikati reċentement joffru ħarsa ġenerali unika tal-arti kontemporanja fis-Seychelles, li jesploraw l-storja tal-pajjiż u l-iżvilupp tal-arti viżiva. === Mużika u żfin === [[File:Kanmtole dance 2.jpg|thumb|Kanmtole, żfin tipiku tas-Seychelles]] Il-mużika u ż-żfin dejjem kellhom rwol prominenti fil-kultura u l-festivals lokali tas-Seychelles. Għeruq fil-kulturi Afrikani, tal-Madagaskar u Ewropej, il-mużika hija kkaratterizzata minn tnabar, bħat-tam-tam, u strumenti sempliċi tal-korda. Il-vjolin u l-kitarra huma importazzjonijiet barranin relattivament reċenti li għandhom rwol prominenti fil-mużika kontemporanja. Iż-żfin Sega, bit-tbandil tal-ġenbejn u t-tfixkil tas-saqajn, jibqa' popolari, bħalma jibqa' l-Moutya tradizzjonali, żfin li jmur lura għal żmien l-iskjavitù, meta spiss kien jintuża biex jesprimi emozzjonijiet qawwija u skuntentizza. Il-mużika tas-Seychellois hija diversa, riflessjoni tal-fużjoni tal-kulturi tul l-storja tagħha. Il-mużika folkloristika tal-gżejjer tinkorpora influwenzi multipli b'mod sinkretiku. Jinkludi ritmi Afrikani, estetika u strumentazzjoni, bħal zez u bom (magħrufa fil-Brażil bħala berimbau); contredanse Ewropea, polka u mazurka; folk u pop Franċiż; sega tal-Mawrizju u Réunion; taarab, soukous u ġeneri pan-Afrikani oħra; u mużika Polinesjana, Indjana u Arcadian. Il-Contumbley hija forma popolari ta' mużika ta' perkussjoni, bħalma hija moutya, fużjoni ta' ritmi folkloristiċi indiġeni mal-benga Kenjan. Kontredans, ibbażat fuq żfin kontrapunt Ewropew, huwa popolari wkoll, speċjalment fil-kompetizzjonijiet tad-distrett u tal-iskejjel matul il-Festival Kreol annwali (Festival Internazzjonali tal-Kreol). Fil-bazaars tal-bajja, il-moutya ħafna drabi tintlagħab u tiżfen. Il-mużika titkanta bil-Kreolu tas-Seychelles tal-[[lingwa Franċiża]], u bil-[[lingwa Franċiża|Franċiż]] u bl-[[Ingliż]]. === Gastronomija === L-ikel bażiku tas-Sechelles jinkludi platti tal-ħut, tal-frott tal-baħar u tal-krustaċji, ħafna drabi akkumpanjati mir-ross.Dixxijiet tal-ħut huma msajra b'diversi modi, bħal steamed, grilled, mgeżwra fil-weraq tal-banana, moħmija, immellaħ u affumikata.Dixxijiet tal-curry bir-ross huma wkoll parti importanti tal-kċina tal-pajjiż. [[File:Coconut parfait Seychelles.jpg|thumb|Il-Coconut Parfait: Ġelat magħmul lokalment ippreparat ġo coconut nofsu maqtugħ għad-deżerta.]] Ikel bażiku ieħor huwa coconut, breadfruit, mango, u kordonnyen fish.119 Il-pjanċi spiss ikunu mżejna bi fjuri friski. * Dixxijiet tat-tiġieġ, bħall-curry tat-tiġieġ u l-ħalib tal-ġewż. * Curry tal-ġewż tal-Indi. * Dal (għads).​ * Curry tal-ħut. * Ross biż-żagħfran. * Frott tropikali frisk. * Ladob, li jittiekel bħala platt savory jew bħala deżerta. Il-verżjoni tad-deżerta ġeneralment tikkonsisti minn banana misjura u patata ħelwa (iżda tista 'tinkludi wkoll kassava, frott tal-ħobż jew saħansitra corossol), mgħollija bil-ħalib tal-ġewż, zokkor, noċemuskata u pod tal-vanilla sakemm il-frott ikun ratba u z-zalza tkun krema. normalment jinkludi ħut immellaħ, imsajjar bl-istess mod għall-verżjoni tad-deżerta, bil-banana, kassava, u frott tal-ħobż, iżda bil-melħ minflok iz-zokkor (u tħalli barra l-vanilla). *Iċ-ċatney tal-kelb il-baħar normalment jikkonsisti minn kelb il-baħar bil-ġilda mgħollija, imfarrak fin u msajjar bil-meraq tal-bilimbi mbuttat u l-ġir. Huwa mħallat ma 'basla u ħwawar, u l-basla hija moqlija u msajra fiż-żejt. * Ħxejjex. === Midja === Il-gazzetta ewlenija hija n-Nazzjon tas-Seychelles, iddedikata għall-fehmiet tal-gvern lokali u l-affarijiet kurrenti. Partiti politiċi oħra jippubblikaw gazzetti bħal Regar. Gazzetti u rivisti barranin jistgħu jinstabu fil-biċċa l-kbira tal-ħwienet tal-kotba u tal-gazzetti. Il-gazzetti huma ppubblikati prinċipalment bil-Kreol tas-Seychellois, bil-Franċiż u bl-Ingliż. [[File:Launch of the Seychelles News Agency, April 2014.jpg|thumb|Tnedija tal-Aġenzija tal-Aħbarijiet tas-Seychelles fl-2014]] In-netwerk ewlieni tat-televiżjoni u tar-radju, imħaddem mis-Seychelles Broadcasting Corporation, joffri programmi ta' aħbarijiet u dibattitu prodotti lokalment bil-lingwa Kreol tas-Seychelles, bejn it-3 u l-11:30 p.m. matul il-ġimgħa u sigħat itwal matul il-ġimgħa. Hemm ukoll programmi tat-televiżjoni importati bl-Ingliż u bil-Franċiż fuq it-televiżjoni terrestri tas-Seychelles, u t-televiżjoni bis-satellita internazzjonali kibret malajr f'dawn l-aħħar snin. Fis-Seychelles, il-linji tat-telekomunikazzjoni lokali u internazzjonali huma operati minn Cable & Wireless. Fl-1997 kien hemm madwar 11,000 linja tat-telefon u aktar minn 20,000 telefon, li jfisser li aktar minn nofs il-popolazzjoni għandha telefon id-dar. L-istazzjon FEBA Seychelles ġie rtirat mis-servizz fl-aħħar ta' Marzu 2003, u xandiriet b'mewġ qasir ġew trasferiti għal stazzjonijiet oħra, ħafna minnhom fl-ex [[Unjoni Sovjetika]]. === Telekomunikazzjonijiet === L-Internet ġie introdott fis-Seychelles minn Atlas Seychelles Ltd, joint venture ta' tliet kumpaniji ewlenin tal-kompjuter, Victoria Computer Services (Proprietary) Ltd, Space 95 u MBM Seychelles Ltd, f’Settembru 1996. Fl-2000 kien hemm madwar 2,000 abbonat għall-Internet. fuq il-gżejjer. 60% huma utenti privati ​​jew domestiċi u 40% huma kumpaniji, li minnhom 30% huma gvern u 70% huma kumpaniji oħra. Hemm tliet fornituri tas-servizz tal-Internet fis-Seychelles: Atlas, Intelvision u Kokonet. Fl-2009, wara l-kundanna tas-sidien ta' The Pirate Bay għal ksur tad-drittijiet tal-awtur, is-sit popolari BitTorrent inbiegħ lil kumpanija bbażata fis-Seychelles bl-isem ta’ Riversella Ltd. Fl-2012, il-kejbil taħt il-baħar tas-Seychelles East Africa System (SEAS) ta' 1,930 km laħaq Beau Vallon fuq il-gżira ta' Mahé, u għaqqad il-gżejjer tas-Seychelles mat-Tanżanija.Il-kejbil SEAS inizjalment huwa mgħammar b'20 Gbit/s b'kapaċità ta' disinn finali ta' 320 Gbit /s. == Sports == L-aktar sport popolari fis-Seychelles huwa l-basketball, li r-rilevanza tiegħu kibret b'mod sinifikanti fl-aħħar għaxar snin.It-tim nazzjonali tal-pajjiż ikkwalifika għal-Logħob Afrikan tal-2015, fejn ikkompetiet kontra wħud mill-akbar pajjiżi tal-kontinent, bħall-[[Eġittu]]. [[File:Seychelles national football team - 2011 Indian Ocean Island Games.jpg|thumb|It-tim tal-futbol tas-Seychelles f'Awwissu 2011 wara li rebaħ il-midalja tad-deheb fil-Logħob tal-Gżira tal-Oċean Indjan.]] Is-Seychelles Basketball League (SBL) hija l-kompetizzjoni ewlenija tal-basketball tal-klabbs fis-Seychelles. Il-kampjonat jikkonsisti minn 10 timijiet. Għal Diċembru 2019, iċ-champion difensur kien it-tim Beau Vallon Heat. Iċ-champions tal-SBL jistgħu jipparteċipaw fir-rawnds ta' kwalifika tal-Lega Afrikana tal-Baskitbol jew tal-Lega tal-Basketball Africa (BAL). Timijiet oħra jinkludu Premium Cobras, Praslin Warriors, Razors, RC Dynamics, Mont Fleuri Dawgz, BAYA, Anse Boileau Angels, PLS Hawks u MBU Rockers. It-tim nazzjonali tal-basketball tas-Seychelles jirrappreżenta lil dan il-pajjiż f’kompetizzjonijiet internazzjonali. Huwa amministrat mill-Federazzjoni tal-Baskitbol tas-Seychelles. Is-Seychelles ikkompetew tajjeb fil-Logħob tal-Gżira tal-Oċean Indjan, iżda għad iridu jikkwalifikaw għall-Kampjonat Afrikan tal-Baskitbol. Is-Seychelles għandha tim nazzjonali tal-futbol affiljat mal-FIFA (permezz tal-Federazzjoni tal-Futbol tas-Seychelles jew il-Federazzjoni tal-Futbol tas-Seychelles) u kampjonat jew kampjonat lokali (Seychelles Premier League) stabbilit fl-1979, barra minn hekk il-pajjiż bagħat rappreżentazzjonijiet għal-Logħob Olimpiku tas-Sajf. == Data == Isem Uffiċjali: Repubblika tas-Seychelles, Repiblik Sesel (Seychelles Creole), République des Seychelles (Franċiż), Repubblika tas-Seychelles (Ingliż); Motto: Finis Coronat Opus (Latin: “It-tarf jinkuruna x-xogħol”); Innu: Koste Seselwa (Seychellois Creole: "Magħquda, Seychellois"); Kapitali (u l-aktar belt popolata): Victoria (4°37′25″S 55°27′16″E); Lingwi Uffiċjali: Seychellois Creole, Franċiż u Ingliż; Gentilicio: Seychellois jew Seychellois; Forma ta' Gvern: Repubblika presidenzjali unitarja; President: Wavel Ramkalawan, Viċi President: Ahmed Afif; Korp Leġiżlattiv: Assemblea Nazzjonali tas-Seychelles; Indipendenza mir-Renju Unit: 29 ta' Ġunju 1976; Żona (198 pożizzjoni): 4551 km², Kosta: 491 km1; L-Ogħla Punt: Mount Seychellois; Popolazzjoni (202 pożizzjoni): Ċensiment (2022): 99,202 abitant, Densità: 216 abitant/km²; PGD ​​(PPP) (177 pożizzjoni) (2023): Tkabbir $4.175 biljun​, Per capita: Tkabbir $41.8282​; HDI (2021): Tnaqqis 0.7853​ (72) – Għoli, Koeffiċjent Gini. Ebda bidla 32.1 medju (2018); Munita: Seychelles Rupee (SCR); Żona tal-ħin. UTC+ 4; Kodiċi ISO: 690/SYC/SC; Dominju tal-Internet: .sc; Prefiss tat-telefon: +248; Prefiss tar-Radju: S7A-S7Z; Akronimu tal-pajjiż għal Sutomóviles: SY; Kodiċi IOC: SEY; Sħubija: Commonwealth tan-Nazzjonijiet, Francophonie, UN, AU, COMESA. == Victoria (Seychelles) == Victoria, kultant imsejħa Port Victoria jew Mahé, hija l-kapitali tas-Seychelles, li tinsab fis-settur tal-grigal tal-gżira ta' Mahé. Il-popolazzjoni tagħha kienet 26,450 abitant fl-2010,1 li tirrappreżenta madwar terz tal-popolazzjoni totali tan-nazzjon. <gallery> File:Victoria (Seychelles).jpg|Victoria File:Victoria Clock Tower - Seychelles.JPG|Torri tal-Arloġġ tar-Victoria (Clock Tower of Victoria) File:Cathedral of the Immaculate Conception, Victoria, Seychelles.jpg|Katidral tal-Kunċizzjoni (Cathedral of the Immaculate Conception) File:Hindu Temple Victoria Seychelles Islands of Africa.jpg|Tempju ta' Arulmigu Navasakti Vinayagar (Arulmigu Navasakti Vinayagar Temple) File:Seychelles large map.jpg|Seychelles </gallery> Għall-ewwel, kien stabbilit bħala l-kwartieri ġenerali tal-Gvern Kolonjali tar-Renju Unit. Il-koordinati tagħha huma: 4°37' Nofsinhar, 55°27' Lvant (-4.61667, 55.45). L-esportazzjonijiet ewlenin tar-Rabat huma l-vanilla, il-ġewż, iż-żejt tal-ġewż, il-qoxra tal-fekruna, is-sapun u l-guano. L-attrazzjonijiet tal-belt jinkludu t-torri tal-arloġġ Little Ben, il-Qorti, il-Ġonna Botanika Nazzjonali, il-Mużew Storiku Nazzjonali tar-Victoria, il-Mużew tal-Storja Naturali tar-Victoria, u s-Suq Sir Selwyn Selwyn-Clarke. Għandu wkoll l-Istadium Nazzjonali, Istitut tat-Teknoloġija, filwaqt li l-port jinsab fil-Lvant tal-belt, fejn is-sajd tat-tonn u l-bottiljar huma industrija lokali kbira. L-Ajruport Internazzjonali tas-Seychelles, fil-viċinanza tal-belt, tlesta fl-1971. Pont ewlieni fir-Rabat inqered fit-terremot tal-Oċean Indjan tal-2004 (26 ta' Diċembru, 2004). === Data === Entità: Kapitali tas-Seychelles; Gżira: Mahé; Żona: 20.1 km²; Popolazzjoni (2010): 26,450 abitant, Densità: 1228.91 abitant/km²; Żona tal-Ħin: UTC+04:00. === Storja === Sekli u nofs ilu, il-gżira ta' Mahé kienet għadha diżabitata. Fl-1744, in-navigatur Franċiż Lazare Picault mar lura lejn il-gżira ta' Abondance, li kienet se ssir Mahé, u ankra l-bastiment tiegħu Elisabeth f’bajja kbira, kalma u sigura li sejjaħ Port-Royal. Il-frejgata Franċiża Le Cerf waslet Port-Royal fl-1 ta' Novembru, 1756 waqt il-Gwerra tas-Seba' Snin Abbord kien hemm il-mexxej tal-ispedizzjoni Franċiża Corneille Nicholas Morphey, li ħa l-gżira billi poġġa ġebla tal-pussess fuq Mahé. Huwa l-eqdem monument fis-Seychelles u bħalissa jista' jidher fil-Mużew Nazzjonali tal-Storja. Il-post żamm dan l-isem sal-1778, meta ngħata l-isem ġdid ta' “Établissement du Roy”. Il-belt kienet tissejjaħ hekk sal-1841, meta l-Ingliżi isemmuha mill-ġdid Victoria, f'ġieħ ir-Reġina Victoria. === Ekonomija === It-turiżmu huwa settur importanti tal-ekonomija. L-esportazzjonijiet ewlenin tar-Rabat huma l-vanilla, il-ġewż, iż-żejt tal-ġewż, il-ħut u l-guano. === Edukazzjoni === Il-kampus Mont Fleuri tal-Università tas-Seychelles jinsab fir-Rabat.L-Università tas-Seychelles (UniSey) bdiet tgħallem l-ewwel studenti tagħha fl-2009. L-università għandha żewġ kampus, Anse Royale u Mont Fleuri. Dan tal-aħħar fih iċ-Ċentru ta' Eċċellenza fl-Indja u s-Seychelles fit-Teknoloġiji tal-Informazzjoni u l-Komunikazzjoni. L-Università tas-Seychelles stabbiliet tliet istituti ta' riċerka li jaħdmu mill-qrib mal-fakultajiet biex jippromwovu attivitajiet ta' riċerka u jistabbilixxu rabtiet ma' organizzazzjonijiet ta' interessi simili. Permezz tar-riċerka, l-università għandha l-għan li tipprovdi lill-gvern b'dejta biex tgħinu jieħu deċiżjonijiet infurmati li jibbenefikaw lill-pajjiż. === Kultura === Fost l-attrazzjonijiet tal-belt hemm torri tal-arloġġ immudellat wara Little Ben ta' Londra, il-qorti, il-Ġonna Botanika Nazzjonali, il-Mużew tal-Istorja Nazzjonali, il-Mużew tal-Istorja Naturali u s-Suq Sir Selwyn Selwyn-Clarke.​ Suq Victoria u l-ħut u l-frott ta' kulur jgħajjat is-swieq huwa l-punt lokali ta' interess għas-Seychellois. === Postijiet ta' qima === Fir-Victoria hemm żewġ katidrali, Katidral tal-Kunċizzjoni (Kattoliku) u Katidral ta' San Pawl (Anglikani). Hemm ukoll knejjes Battista u Pentekostali,-il moskea u tempji Hindu. === Sports === L-Stade Linité, l-istadium nazzjonali, jinsab fir-Rabat. Jintuża prinċipalment għal-logħbiet tal-futbol. ==== Stade Linité ==== Il-Linité Stadium (bil-Franċiż: Stade Linité) (Koordinati: 4°38′08″S 55°28′14″E) huwa grawnd b'ħafna skopijiet fir-Rabat, is-Seychelles. Bħalissa huwa użat prinċipalment għal logħbiet tal-futbol. L-istadium għandu kapaċità ta' 10,000 spettatur u nbena fl-1992. L-istadium jospita wkoll il-biċċa l-kbira tal-logħbiet f'darhom tat-tim nazzjonali tal-futbol tas-Seychelles. L-istadium irċieva t-tielet ġenerazzjoni ta' turf artifiċjali, grawnd ta' stilla waħda, fi Frar 2007 mill-programm ta' żvilupp tal-FIFA "Nirbħu fl-Afrika mal-Afrika". === Trasport === === Trasport bl-Ajru === Victoria hija moqdija mill-Ajruport Internazzjonali tas-Seychelles, li tlesta fl-1971. ==== Ajruport Internazzjonali tas-Seychelles ==== L-Ajruport Internazzjonali tas-Seychelles (IATA: SEZ, ICAO: FSIA) jew Aeroport de La pointe Larue, kif inhu magħruf lokalment, jinsab fil-gżira ta' Mahé, is-Seychelles ħdejn il-belt ta’ Victoria. Hija parti mid-distrett amministrattiv ta' La Pointe Larue (żona terminali), Cascade/Providence (fit-tramuntana) u Anse aux pins (fin-nofsinhar u l-bażi militari). L-ajruport jinsab ħdax-il km fix-Xlokk tal-kapitali u huwa aċċessibbli permezz tal-awtostrada Victoria - Providence. Hemm servizzi ta' xarabank frekwenti minn Victoria Bus Station It-terminal domestiku huwa mixja qasira fit-tramuntana tat-terminal internazzjonali u joffri titjiriet domestiċi bejn il-gżejjer b'titjiriet kull 10–15-il minuta fil-ħinijiet l-aktar għoljin għal titjiriet internazzjonali u kull tletin minuta f'ħinijiet oħra. L-Ajruport Internazzjonali tas-Seychelles huwa l-bażi tal-operazzjonijiet tal-Air Seychelles. Tip: Ċivili / Militari; Operatur: SCAA; Binarji: 13/31; Tul: 2,987; Wiċċ: Konkrit; Websajt: http://www.scaa.sc/. ==== Ajruport Internazzjonali tas-Seychelles - Storja ==== Il-ftuħ tal-Ajruport Internazzjonali tas-Seychelles sar fl-20 ta' Marzu, 1972 mill-Maestà Tagħha Reġina Eliżabetta II, kien avveniment epiku għall-Gżejjer Seychelles. F'Novembru 1971, East African Airways daħlu fis-servizz u Luxair f'Diċembru tal-istess sena. Il-BOAC SUPER VC10 kien l-ewwel jet li niżel fl-Ajruport Internazzjonali tas-Seychelles fl-4 ta' Lulju, 1971. Fl-1972, fiż-żmien tal-inawgurazzjoni tiegħu, kienet teżisti l-infrastruttura li ġejja: Ir-runway ta' 2,987 metru u torri ta' kontroll. Is-servizz fuq l-art, kif ukoll il-bqija tas-servizzi tal-ajruport, saru mid-DCA (Direttorat tal-Avjazzjoni Ċivili). Fl-1972 John Faulkner Taylor waqqaf l-ewwel linja tal-ajru lokali msejħa Air Mahé, li ħadmet Piper PA-34 SENECA bejn Praslin, Fregate u l-Gżejjer Mahé. Dan l-ajruplan aktar tard ġie sostitwit minn Britten Norman BN-2AIII. Sal-1974, madwar tletin linja tal-ajru oħra kienu qed itiru lejn is-Seychelles. Is-servizz fuq l-art u l-bqija tal-operazzjonijiet saru dipendenti fuq Aviation Seychelles Company, kumpanija mwaqqfa fl-1973. Il-bidu tal-ewwel espansjoni kbira seħħ f'Lulju tal-1980. Sal-2005/2006, l-ebda xogħol kbir ieħor ma beda fl-ajruport. L-għan tax-xogħol kien li jespandi u jtejjeb it-terminal, sabiex ikun jista 'jimmaniġġja mill-inqas ħames ajruplani kbar (per eżempju, l-A330) u ħames ajruplani żgħar (per eżempju, l-A320). Il-faċilità l-ġdida tista' takkomoda sa għaxar inġenji tal-ajru skont id-daqs. Meta wieħed iqis li s-Seychelles huwa pajjiż żgħir b'popolazzjoni ta' madwar 90,000 ruħ u li hemm numru żgħir ta' turisti, id-daqs tal-ajruport huwa raġonevolment adegwat għall-bżonnijiet tal-pajjiż. Madankollu, it-trasportatur tal-bandiera Air Seychelles qed jippjana li jżid id-daqs tal-flotta u d-destinazzjonijiet tiegħu fil-futur qarib. === Trasport marittimu === Il-port ta' ġewwa jinsab immedjatament fil-lvant tal-belt, fejn is-sajd tat-tonn u l-bottiljar huma industrija ewlenija.Wieħed mill-akbar pontijiet tar-Rabat inqered mill-mewġ tat-tsunami mit-terremot fl-2004 fl-Oċean Indjan (26 ta' Diċembru, 2004).​ === Distretti === Ir-Victoria tinkludi tmienja mill-25 distrett tas-Seychelles: * [[La Riviere Anglaise|Xmara Ingliża]] (La Rivière Anglaise), id-distrett ċentrali * [[Saint Louis, Seychelles|Saint Louis]] * [[Mont Fleuri]] * Bel Air * Mont Buxton. * Roche Caïman. * Les Mamelles. * Plaisance. {{Pajjiżi tal-Commonwealth}} [[Kategorija:Pajjiżi tal-Afrika]] [[Kategorija:Commonwealth tan-Nazzjonijiet]] [[Kategorija:Seychelles]] {{Afrika}} oloi8qy67st26guq1nxapd7jufwl00y 0 23263 332108 331829 2026-09-18T03:15:04Z CommonsDelinker 257 [[c:COM:CDC|Bot]]: il-fajl Rt._Honourable_Prime_Minister_Balendra_Shah.jpg ġie mħassar minn fuq [[Wikimedia Commons|Commons]] minn [[c:User:Satdeep Gill|Satdeep Gill]] minħabba: per [[:c:COM:GVT Nepal|]] 332108 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika Federali Demokratika tan-Nepal |isem_nattiv = सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल<br />''Sanghiya Loktāntrik Ganatantra Nepāl'' |isem_komuni = Kirġiżistan |stampa_bandiera = Flag of Nepal.svg |stampa_emblema =Emblem of Nepal.svg |tip_simbolu = Emblema |daqs_simbolu = 125px |stampa_mappa = Nepal (orthographic projection).svg |stampa_mappa2 = Map of Nepal (Political and Administrative).jpg |deskrizzjoni_mappa = <small>Pożizzjoni tan-Nepal (aħdar)</small> |ħolqa_bandiera = Bandiera tan-Nepal |ħolqa_emblema = Emblema tan-Nepal |ħolqa_demografija = Demografija tan-Nepal |mottu_nazzjonali = जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी <small>([[Sanskrit]])<br/>''Janani Janmabhoomischa Swargadapi Gariyasi''</small> |innu_nazzjonali = ''[[Sayaun Thunga Phool Ka|Sayaun Thunga Phulka]]''<br/><small>''Magħmula minn Mijiet ta' Fjuri''</small> |lingwi_uffiċjali = [[lingwa Nepali|Nepali]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Kathmandu]] |latd=27 |latm=42 |latNS=N |lonġd=85 |lonġm=19 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[Kathmandu]] |leġislatura = [[Assemblaġġ kostitwenti]] |tip_gvern = [[Repubblika parlamentari]] [[Repubblika federali|federali]] |titlu_kap1 = [[President tan-Nepal|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru tan-Nepal|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Ram Chandra Paudel]] |isem_kap2 = [[Balen Shah]] |poż_erja = 95 |erja_km2 = 147,181 |erja_mi_kw = 56,827 |perċentwal_ilma = 2.8 |sena_stima_popolazzjoni = 28,982,771 |stima_popolazzjoni = 2016 |poż_stima_popolazzjoni = <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 26,494,504 |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011 |densità_popolazzjoni_km2 = 180 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 518 |poż_densità_popolazzjoni = 62 |sena_PGD_PSX = 2013 |PGD_PSX = $62.384 biljun<ref>http://databank.worldbank.org/data/download/GDP_PPP.pdf</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita =$2,310 |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2014 |IŻU = {{increase}} 0.548<ref name="HDI">{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |titlu=2015 Human Development Report |sena=2015 |data-aċċess=2015-12-15 |pubblikatur=United Nations Development Programme |lingwa=Ingliż}}</ref> |poż_IŻU = 145 |kategorija_IŻU =<span style="color:#e0584e;white-space:nowrap;">bax</span> |tip_sovranità = [[Unifikazzjoni tan-Nepal|Unifikazzjoni]] |avveniment_stabbilit1 = Renju iddikjarat |data_stabbilit1 = 25 ta' Settembru 1768 |avveniment_stabbilit2 = Stat iddikjarat |data_stabbilit2 = 15 ta' Jannar 2007 |avveniment_stabbilit3 =Repubblika iddikjarata |data_stabbilit3 = 28 ta' Mejju 2008 |valuta = [[Rupee tan-Nepal]] |kodiċi_valuta = NPR |żona_ħin = [[Ħin Koordinat Universali|UTC]] |differenza_ħku = +05:45 |żona_ħin_legali = [[Ħin Koordinat Universali|UTC]] |differenza_żona_ħin_legali = +05:45 |cctld = [[.np]] |kodiċi_telefoniku = +977 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $19.921 biljun |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $743 |poż_PGD_nominali_per_capita = }} In-'''Nepal''' ([[lingwa Nepali|Nepali]]:नेपाल), uffiċjalment ir-'''Repubblika Federali Demokratika tan-Nepal''',<ref>{{ċita web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html|titlu=CIA&nbsp;– The World Factbook|pubblikatur=CIA|data-aċċess=2012-12-05|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20101229013308/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html|arkivju-data=2010-12-29|url-status=dead}}</ref> huwa [[pajjiż interkjuż]] fl-[[Asja t'Isfel]]. B'erja ta' 147,181 kilometri kwadri (56,827 mi kw) u b'popolazzjoni ta' madwar 27 miljun, in-Nepal huwa t-[[Lista ta' pajjiżi skont l-erja|93 l-akbar]] pajjiż mill-erja<ref>{{ċita web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|titlu=The World Factbook: Rank order population|pubblikatur=CIA|data-aċċess=2014-02-14|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|arkivju-data=2014-02-09|url-status=dead}}</ref> u l-[[Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni|41 l-akbar]] pajjiż mill-popolazzjoni. Il-pajjiż huwa allokat fil-[[Ħimalajas]] u mill-[[Indja]] minn nofsinhar, mill-lvant, u mill-Punent. In-Nepal huwa separat mill-[[Bangladexx]] minn kuritur dejjaq Indjan ta' [[Kuritur Siliguri|Siliguri]] u mill-[[Butan]] minn stat ta' [[Sikkim]]. [[Kathmandu]] hija l-belt kapitali u l-akbar metropoli tal-pajjiż. == Etimoloġija == [[File:Nēpāla in the Allahabad Pillar inscription.jpg|thumb|"Nēpāla" fl-iskritt Brahmi tardiv, fl-iskrizzjoni tal-Kolonna ta’ Allahabad ta’ Samudragupta (350–375 WK).]] Qabel l-unifikazzjoni tan-Nepal, il-Wied ta' Kathmandu kien magħruf bħala n-Nepal. L-oriġini preċiża tat-terminu *Nepāl* mhijiex ċerta. In-Nepal jissemma f'testi letterarji Indjani tal-qedem li jmorru lura għar-raba' seklu W.K. Ma tistax tiġi stabbilita kronoloġija assoluta, ladarba anke l-eqdem testi jistgħu jinkludu kontribuzzjonijiet anonimi li jmorru lura għall-bidu tal-era moderna. L-isforzi tal-istudjużi biex jipproponu teorija plawżibbli huma mfixkla min-nuqqas ta' ħarsa ġenerali storika komprensiva u minn fehim insuffiċjenti tal-lingwistika jew tal-lingwi rilevanti Indo-Ewropej u Tibeto-Burmani. Skont il-mitoloġija Ħindu, in-Nepal jieħu ismu minn għaref Ħindu tal-qedem jismu Ne, magħruf ukoll bħala Ne Muni jew Nemi. Skont il-*Pashupati Purāna*, billi kienet art protetta minn Ne, iż-żona fil-qalba tal-Ħimalaja saret magħrufa bħala Nepāl. Skont in-*Nepāl Mahātmya*, Pashupati kien afda lil Nemi bil-protezzjoni tal-pajjiż. Skont il-mitoloġija Buddista, il-Bodhisattva Manjushri tbattal lag primordjali mimli sriep biex joħloq il-Wied tan-Nepal u pproklama li Adi-Buddha Ne kien se jieħu ħsieb il-komunità li stabbiliet ruħha hemmhekk; billi l-wied kien għal qalbu lil Ne, ingħata l-isem ta’ Nepāl. Skont il-*Gopalarājvamshāvali*, kompilata għall-ħabta tas-snin tmenin tas-seklu erbatax, in-Nepal jieħu ismu minn Nepa, ragħaj tal-baqar li waqqaf il-fergħa Nepaliżi tal-Abhiras. F'dan ir-rakkont, il-baqra li kien qed jaħleb fil-post fejn skopra l-Jyotirlinga ta' Pashupatinath kienet jisimha wkoll Ne. L-etimoloġija "Ne Muni" ġiet miċħuda minn viżitaturi Ewropej bikrin. L-Indologu Norveġiż Christian Lassen ippropona li *Nepāla* kienet kelma komposta minn *Nipa* (qiegħ ta’ muntanja) u *-ala* (forma mqassra ta’ *alaya*, li tfisser "abitazzjoni"), u għalhekk *Nepāla* kienet tfisser "abitazzjoni fil-qiegħ tal-muntanja." L-Indologu Sylvain Lévi qies it-teorija ta’ Lassen bħala waħda li ma tistax tiġi sostnuta, iżda ma ppropona l-ebda teorija tiegħu stess; huwa sempliċiment issuġġerixxa li jew *Newara* hija forma vernakulari tal-kelma Sanskrita *Nepala*, jew inkella *Nepala* hija forma Sanskritizzata tat-terminu etniku lokali. Il-fehma tiegħu sabet xi appoġġ, għalkemm ma ssolvix il-kwistjoni tal-etimoloġija. Ġie propost ukoll li *Nepa* hija għerq tat-tip Tibeto-Burman magħmul minn *ne* (baqar) u *pa* (gwardjan), fatt li jirrifletti li l-ewwel abitanti tal-wied kienu *gopalas* (rgħajja tal-baqar) u *mahispalas* (rgħajja tal-buflu). Suniti Kumar Chatterji kien jemmen li l-kelma "Nepal" oriġinat minn għeruq tat-tip Tibeto-Burman: *Ne*, li t-tifsira tagħha mhix ċerta (minħabba l-possibbiltajiet numerużi), u *pala* jew *bal*, li t-tifsira tagħhom intilfet għalkollox. == Storja == === Prestorja === Madwar 55,000 sena ilu, l-ewwel bnedmin moderni waslu fis-sottokontinent Indjan mill-Afrika. L-eqdem fdalijiet magħrufa ta’ bnedmin moderni fl-Asja t'Isfel imorru lura madwar 30,000 sena. L-eqdem evidenza arkeoloġika ta’ insedjamenti umani fin-Nepal tmur lura għal madwar l-istess perjodu. Wara s-sena 6500 QK, ħarġet evidenza tad-domestikazzjoni tal-għelejjel u tal-annimali għall-ikel, tal-bini ta’ strutturi permanenti, u tal-ħażna ta' surplus agrikolu f’Mehrgarh u f’siti oħra f’dik li llum hija l-Balochistan. Dawn l-iżviluppi gradwalment evolvew fiċ-Ċivilizzazzjoni tal-Wied tal-Indu, l-ewwel kultura urbana fl-Asja t’Isfel. F’Għoljiet Siwalik tad-distrett ta' Dang ġew skoperti siti preistoriċi li jmorru lura għall-perjodi Paleolitiku, Mesolitiku u Neolitiku. Huwa maħsub li l-ewwel abitanti tan-Nepal modern u taż-żoni biswit kienu nies assoċjati maċ-Ċivilizzazzjoni tal-Wied tal-Indu. Popli Dravidjani — li ​​l-istorja tagħhom tmur lura għal qabel il-bidu tal-Era tal-Bronż fis-sottokontinent Indjan (madwar is-sena 6300 QK) — jista’ jkun li għexu f’din iż-żona qabel il-wasla ta' gruppi etniċi oħra bħat-Tibeto-Burmani u l-Indo-Arjani. Sal-4000 QK, il-popli Tibeto-Burmani kienu waslu n-Nepal; huma waslu jew direttament minn fuq il-Ħimalaja mit-Tibet, jew inkella permezz tal-Mjanmar u l-Grigal tal-Indja, jew saħansitra permezz taż-żewġ rotot. Stella Kramrisch (1964) tinnota l-eżistenza ta’ substrat pre-Dravidjan u Dravidjan; dawn il-gruppi kienu preżenti fin-Nepal saħansitra qabel in-Newars, li kienu jiffurmaw il-maġġoranza tal-abitanti tal-qedem tal-Wied ta' Kathmandu. === Antik === [[File:Changunarayan photowalk-WLV-3897.jpg|thumb|left|Fil-kumpless tat-Tempju ta' Changu Narayan hemm iskrizzjoni fuq il-ġebel li tmur lura għas-sena 464 W.K.; din hija l-ewwel waħda tan-nepal sa mill-iskrizzjoni ta' Ashoka f'Lumbini (għall-ħabta tal-250 Q.K.).]] Madwar is-sena 600 QK, fir-reġjuni tan-Nofsinhar tan-Nepal u tat-Tramuntana tal-Indja bdew jitfaċċaw saltniet żgħar u konfederazzjonijiet ta' klanijiet. Minn waħda minn dawn—is-saltna ta' Shakya—ħareġ prinċep li aktar tard irrinunzja għall-istatus tiegħu biex jgħix ħajja axetika u sar magħruf bħala Gautama Buddha (li tradizzjonalment jitqiegħed fil-perjodu bejn il-563 u l-483 QK). Fis-sekli ta' wara, in-Nepal stabbilixxa ruħu bħala art ta' spiritwalità u post ta' kenn; kellu rwol sinifikanti fit-tixrid tal-Buddiżmu lejn l-Asja tal-Lvant permezz tat-Tibet u kkontribwixxa għall-preservazzjoni ta' manuskritti Ħindu u Buddisti. Għall-ħabta tal-250 QK, ir-reġjuni tan-nofsinhar kienu taħt l-influwenza tal-Imperu Maurya. L-Imperatur Mawrjan Ashoka għamel pellegrinaġġ lejn Lumbini — il-post fejn twieled il-Buddha skont it-tradizzjoni Buddista — u hemmhekk waqqaf kolonna; l-iskrizzjonijiet fuqha jimmarkaw il-bidu tal-istorja dokumentata tan-Nepal. Ashoka żar ukoll il-Wied ta' Kathmandu u bena monumenti biex ifakkar iż-żjara ta' Gautama Buddha f’dik iż-żona. Sas-seklu 4 WK, parti kbira min-Nepal kienet taħt l-influwenza tal-Imperu Gupta. Fil-Wied ta' Kathmandu, il-Kiratas ġew imbuttati lejn il-Lvant mil-Licchavis, u d-dinastija Licchavi telgħet fil-poter għall-ħabta tas-sena 400 W.K. Il-Licchavis bnew monumenti u ħallew warajhom sensiela ta' iskrizzjonijiet; l-istorja tan-Nepal matul dan il-perjodu hija rikostruwita kważi għalkollox abbażi tagħhom. Fis-sena 641, Songtsen Gampo tal-Imperu Tibetan bagħat lil Narendradeva lura lejn ir-renju Licchavi b’armata u ssottometta lin-Nepal. Sussegwentement, partijiet min-Nepal u mir-renju Licchavi waqgħu taħt l-influwenza diretta tal-Imperu Tibetan. Id-dinastija Licchavi bdiet tiddgħajjef lejn l-aħħar tat-tmien seklu u minflokha daħal il-ħakma tat-Thakuri. Ir-rejiet Thakuri ħakmu l-pajjiż sa nofs il-ħdax-il seklu W.K.; ftit li xejn huwa magħruf dwar dan il-perjodu, li spiss jissejjaħ il-"Perjodu tad-Dlam." === Medjevali === [[File:Sinja Valley, Karnali.jpg|thumb|left|Il-Wied ta' Sinja, meqjus bħala l-post tal-oriġini tar-Renju ta' Khasa u tal-lingwa Nepali.]] [[File:Patan Durbar Square-2644.jpg|thumb|Patan Durbar Square, waħda mit-tliet pjazez tal-palazz fil-Wied ta' Kathmandu, inbniet mid-dinastija Malla fis-seklu sbatax. Il-pjazez Durbar jirrappreżentaw il-quċċata ta' aktar minn millennju ta' żvilupp fl-arti u l-arkitettura tan-Nepal.]] Fil-ħdax-il seklu, fil-punent tan-Nepal ħareġ fil-beraħ imperu b'saħħtu tal-poplu Khas; fl-aqwa tiegħu, it-territorju tiegħu kien ikopri parti kbira mill-punent tan-Nepal kif ukoll partijiet mill-punent tat-Tibet u minn Uttarakhand, fl-Indja. Sas-seklu erbatax, l-imperu kien inqasam fil-*Baise rajyas* (li litteralment tfisser "22 stat"), li kienu assoċjati bejniethom b'mod laxk. Il-kultura u l-lingwa għonja tal-poplu Khas infirxu fin-Nepal kollu u saħansitra sa l-Indoċina fis-sekli ta' wara; il-lingwa tagħhom — li ​​aktar tard ingħatat l-isem ta' Nepali — saret il-*lingua franca* tan-Nepal u tar-reġjuni tal-Indja li jmissu miegħu. Fix-xlokk tan-Nepal, mal-fruntiera ma' Bihar, Simraungadh serviet bħala l-belt kapitali tal-Karnats ta' Mithila (jew Tirhut) għall-ħabta tas-sena 1100 W.K.; din baqgħet renju b'saħħtu għal aktar minn 200 sena, u għal perjodu anke ħakmet lil Kathmandu. Wara 300 sena oħra ta' ħakma Musulmana, Tirhut spiċċat taħt il-kontroll tas-Senas ta' Makwanpur. Fl-għoljiet tal-lvant, konfederazzjoni ta' prinċipati Kirat kienet tmexxi ż-żona li tinsab bejn Kathmandu u l-Bengal. Fil-Wied ta' Kathmandu, id-dinastija Malla — li ​​tidher fl-istorja tan-Nepal sa minn żminijiet antiki — stabbiliet ruħha f’Kathmandu u f'Patan f'nofs is-seklu 14. Għall-ewwel, il-Malla ħakmu l-wied taħt is-sovranità ta' Tirhut, iżda stabbilew renju indipendenti lejn l-aħħar tas-seklu 14 hekk kif Tirhut beda jitlef is-saħħa tiegħu. Matul dak l-istess perjodu, Jayasthiti Malla introduċa riformi soċjoekonomiċi estensivi. Sa nofs is-seklu 15, Kathmandu kienet kibret f’imperu b’saħħtu li, skont Kirkpatrick, kien jifrex minn Digarchi (jew Shigatse) fit-Tibet sa Tirhut u Gaya fl-Indja. Lejn l-aħħar tas-seklu 15, il-prinċpijiet Malla qasmu r-renju tagħhom f'erba' saltniet: Kathmandu, Patan u Bhaktapur fil-wied, u Banepa fil-lvant. Ir-rivalità għall-prestiġju bejn dawn is-saltniet aħwa wasslet għal fjuriment tal-arti u l-arkitettura fiċ-ċentru tan-Nepal, kif ukoll għall-bini tal-famużi Pjazez Durbar f’Kathmandu, Patan u Bhaktapur. Il-frammentazzjoni u n-nuqqas ta' fiduċja reċiproka bejniethom wasslu għall-waqgħa tagħhom lejn l-aħħar tas-seklu 18 u, fl-aħħar mill-aħħar, għall-unifikazzjoni tan-Nepal fi stat modern. Minbarra attakk devastanti fuq il-Wied ta' Kathmandu f’nofs is-seklu 14, in-Nepal baqa' fil-biċċa l-kbira tiegħu mhux affettwat mill-invażjoni Musulmana tal-Indja li bdiet fis-seklu 11. Matul il-perjodu tal-Mughal, kien hemm influss lejn in-Nepal ta’ Ħindù li kienu jappartjenu għall-kasti għoljin fl-Indja. Dawn malajr ħalltu kulturalment mal-poplu Khas, u sas-seklu 16, fin-Nepal kien hemm madwar 50 prinċipat immexxi minn Rajput, inklużi t-22 stat *Baisi* u—fil-lvant ta' dawn, fil-parti tal-punent u ċentrali tan-Nepal—l-24 stat *Chaubisi*. Bdiet tinfirex l-idea li n-Nepal kien baqa' l-bastjun veru tal-Ħinduwiżmu pur fi żmien meta l-kultura Indjana kienet ġiet influwenzata minn sekli ta’ ħakma Mughal, segwita mill-ħakma Brittanika. Gorkha, wieħed mill-istati *Baisi*, żviluppa fi saltna influwenti u ambizzjuża magħrufa għall-ġustizzja tagħha, wara li kienet ikkodifikat l-ewwel liġijiet ibbażati fuq il-Ħinduwiżmu fir-reġjun muntanjuż tan-Nepal. === Renju tan-Nepal (1768–2008) === [[File:Prithvi Narayan Shah.jpg|thumb|left|Prithvi Narayan Shah beda l-proċess tal-unifikazzjoni ta' dak li kellu jsir il-pajjiż modern tan-Nepal.]] [[File:Bhimsen-thapa-painting (cropped).jpg|thumb|Matul ir-renju ta' Bhimsen Thapa, in-Nepal laħaq il-quċċata tiegħu.]] [[File:Jung Bahadur Rana in 1887.jpg|thumb|left|Jung Bahadur Rana, li daħħal fis-seħħ politika barranija favur il-Brittaniċi.]] [[File:King Mahendra (cropped).png|thumb|Matul ir-renju tar-Re Mahendra, in-Nepal għadda minn perjodu ta' bidliet industrijali, politiċi u ekonomiċi.]] [[File:Flag of Nepal (1856-c.1930).svg|thumb|left|Bandiera tar-Renju tan-Nepal (1856–ċ. 1930)]] [[File:Nepal flag 1927.jpg|thumb|Bandiera tar-Renju tan-Nepal (1927–1930)]] [[File:Coat of arms of kingdom of Nepal, 1935.jpg|thumb|left|L-arma tar-Renju tan-Nepal (1935)]] [[File:Arms Achievement of Nepal 1935.jpg|thumb|L-arma tar-Renju tan-Nepal (1935–1946)]] [[File:Flag of Nepal (1743–1962).svg|thumb|Bandiera tar-Renju tan-Nepal (1930–1962)]] === Unifikazzjoni, espansjoni u konsolidazzjoni (1768–1846) === F'nofs is-seklu tmintax, Prithvi Narayan Shah, ir-Reta' Gorkha, beda proċess biex jgħaqqad dak li llum huwa n-Nepal. Huwa beda l-missjoni tiegħu billi kiseb in-newtralità tar-renji muntanjużi ġirien. Wara diversi battalji u assedji mdemmija — b'mod partikolari l-Battalja ta' Kirtipur — huwa rnexxielu jirbaħ il-Wied ta' Kathmandu fl-1769. Il-qawwa tal-Gurkha laħqet il-quċċata tagħha meta territorji li kienu jestendu mir-renji ta' Kumaon u Garhwal fil-punent sa Sikkim fil-lvant ġew taħt il-kontroll tan-Nepal. Tilwima mat-Tibet dwar il-kontroll tal-passaġġi fil-muntanji u l-widien interni ta' Tingri wasslet lill-Imperatur Qing taċ-Ċina biex jibda l-Gwerra Sino-Nepaliża, u b'hekk ġiegħel lin-Nepaliżi jirtiraw lejn il-fruntieri tat-tramuntana tagħhom stess. Ir-rivalità bejn ir-Renju tan-Nepal u l-British East India Company dwar il-kontroll ta' stati li jmissu man-Nepal eventwalment wasslet għall-Gwerra Anglo-Nepaliża (1815–16). Għall-ewwel, l-Ingliżi ssottovalutaw lin-Nepaliżi u sofrew telfiet kbar sakemm iddeċidew li jużaw aktar riżorsi militari milli kienu ħasbu li kellhom bżonn. Dan kien il-bidu tar-reputazzjoni tal-Gurkhas bħala suldati ħorox u bla ħniena. Il-gwerra ntemmet bit-Trattat ta' Sugauli, li permezz tiegħu n-Nepal ċeda t-territorji li kien għadu kif rebaħ. Fl-1846, inkixfet konspirazzjoni li wriet kif ir-reġina li kienet qed tmexxi kienet ippjanat li twaqqa’ lil Bir Narsingh Kunwar, mexxej militari li kien qed jikseb prominenza. Dan wassal għall-Massakru ta' Kot; konfronti armati bejn il-militar u uffiċjali leali lejn ir-reġina rriżultaw fl-eżekuzzjoni ta' mijiet ta' prinċpijiet u kapijiet madwar il-pajjiż. Bir Narsingh Kunwar ħareġ rebbieħ u waqqaf id-dinastija Rana, u sar magħruf bħala Jung Bahadur Rana. Ir-re spiċċa b’rwol simboliku biss, filwaqt li l-kariga ta' Prim Ministru saret waħda b'saħħitha u ereditarja. Ir-Rana kienu favur il-Brittaniċi b’mod sod u appoġġjawhom matul ir-Ribelljoni Indjana tal-1857 (u sussegwentement fiż-żewġ Gwerer Dinjija). Fl-1860, partijiet mir-reġjun tal-Punent ta' Terai ingħataw lin-Nepal mill-Brittaniċi bħala ġest ta' ħbiberija u rikonoxximent tal-assistenza militari pprovduta biex jinżamm il-kontroll Brittaniku fl-Indja matul ir-ribelljoni (żona magħrufa bħala *Naya Muluk*, jew "Pajjiż Ġdid"). Fl-1923, ir-Renju Unit u n-Nepal iffirmaw formalment ftehim ta' ħbiberija li ħa post it-Trattat ta' Sugauli tal-1816. Il-prattika Ħindu ta' Sati — fejn armla kienet tissagrifika ruħha fuq il-ħatab tal-funeral ta' żewġha — ġiet ipprojbita fl-1919, u l-iskjavitù ġiet abolita uffiċjalment fl-1924. ==== Monarkija Assoluta, Demokratizzazzjoni u Gwerra Ċivili (1951–2008) ==== [[File:Coat of arms of nepal in 1946.jpg|thumb|left|L-arma tar-Renju tan-Nepal (1946–1962)]] [[File:Coat of arms of Nepal (1962–2008).svg|thumb|L-arma tar-Renju tan-Nepal (1962–2008)]] Il-partit tal-Kungress tan-Nepal irnexxielu jwaqqa' l-gvern u jistabbilixxi demokrazija parlamentari. Wara għaxar snin ta' taqbid għall-poter bejn il-monarka u l-gvern, ir-Re Mahendra (li rrenja mill-1955 sal-1972) daħħal fis-seħħ sistema Panchayat "mingħajr partiti" biex tmexxi n-Nepal. Il-partiti politiċi ġew ipprojbiti, u l-politiċi ġew mitfugħa l-ħabs jew sfurzati fl-eżilju. Il-gvern Panchayat immodernizza l-pajjiż permezz ta' riformi u l-iżvilupp tal-infrastruttura, iżda fl-istess waqt illimita l-libertajiet u impona ċensura stretta. Fl-1990, ir-Re Birendra (li rrenja mill-1972 sal-2001) qabel ma' riformi kostituzzjonali u mal-istabbiliment ta' demokrazija b'diversi partiti. Fl-1996, il-Partit Maoista nieda kampanja vjolenti, brutali u mdemmija bil-għan li jissostitwixxi l-monarkija parlamentari b’dittatorjat Maoista. Dan wassal għall-Gwerra Ċivili twila tan-Nepal u għall-mewt ta' aktar minn 16,000 persuna. Wara l-mewt tar-Re Birendra u tal-Prinċep Ereditarju Dipendra f’massakru fil-palazz irjali mwettaq minn Dipendra stess, ħu r-Re Birendra, Gyanendra, wiret it-tron fl-2001 u sussegwentement ħa f’idejh setgħat eżekuttivi sħaħ bil-għan li jrażżan personalment ir-ribelljoni Maoista. === Repubblika === In-Nepal sar stat sekulari u, fit-28 ta' Mejju 2008, ġie ddikjarat repubblika federali, u b’hekk temm l-istatus tiegħu ta’ żmien twil bħala l-uniku renju Ħindu fid-dinja. Wara għaxar snin ta' instabbiltà u kunflitt intern li raw żewġ elezzjonijiet għall-Assemblea Kostitwenti, il-kostituzzjoni l-ġdida ġiet ippromulgata fl-20 ta' Settembru, 2015, u stabbiliet lin-Nepal bħala repubblika demokratika federali maqsuma f'seba' provinċji. Is-Sibt, 25 ta' April, 2015, seħħ it-terremot tan-Nepal (magħruf ukoll bħala t-terremot ta' Gorkha), li ħasad il-ħajja ta’ 8,962 persuna u kkawża korrimenti lil 21,952 oħra fin-Nepal, l-Indja, Ċina u l-Bangladexx. It-terremot seħħ fil-11:56 (ħin standard tan-Nepal) b'kobor ta' 7.8 jew 8.1 Mw u intensità massima fuq l-iskala Mercalli ta' X (Estrema). Dan ikkawża ħsara enormi fin-Nepal, partikolarment f’żoni bħal Kathmandu, u l-mod kif il-gvern immaniġġja s-sitwazzjoni dak iż-żmien kien fqir u inadegwat. Xita qalila matul l-istaġun annwali tal-monsun—fil-bidu ta' Lulju, f'nofs Awwissu u fl-aħħar ta' Settembru tal-2024—ikkawżat għargħar kbir madwar in-Nepal, kif ukoll diversi valangi tat-tajn, u ħalliet 300 persuna mejta, u l-mod kif il-gvern immaniġġja s-sitwazzjoni dak iż-żmien kien fqir u inadegwat.. Bejn Marzu u Ġunju tal-2025, f'Kathmandu saru diversi protesti favur il-monarkija, li kienu jappellaw għar-restawrazzjoni tal-eks Renju tan-Nepal bl-eks Re Gyanendra bħala l-kap tiegħu. Il-ħsara fl-infrastruttura kienet tinkludi 25 pont, 27 triq, 11-il impjant idroelettriku, 7 awtostradi u bosta stazzjonijiet tat-telekomunikazzjoni. Ġarrbu ħsara wkoll ir-riżorsi agrikoli u dawk relatati mal-bhejjem. [[File:2025 Nepalese Gen Z protesters infront of Bharatpur mahanagarpalika office.jpg|thumb|Dimostranti u rvellużi rrabjati f'Kathmandu waqt il-protesti tal-Ġenerazzjoni Z fin-Nepal fl-2025.]] Fid-19 ta' Frar, 2025 — jum ta' festa pubblika li tfakkar ir-rivoluzzjoni tal-1951 — Shah għamel diskors permezz ta' vidjow li fih tkellem dwar il-frustrazzjoni mifruxa fir-rigward tal-gvern komunista. Għalkemm ma talabx b’mod espliċitu r-restawrazzjoni tal-monarkija, l-enfasi tad-diskors fuq l-għaqda u s-sagrifiċċju ġiet interpretata minn uħud bħala ħjiel ta' possibbli qawmien mill-ġdid tal-monarkija. Fid-9 ta' Marzu 2025, eluf ta' sostenituri laqgħu lil Shah malli wasal Kathmandu. Kelliema għall-partit monarkista Rastriya Prajatantra Party stqarret li l-parteċipazzjoni kbira "turi l-frustrazzjoni tal-poplu bil-gvern attwali u t-tfittxija tiegħu għal alternattiva għas-sistema eżistenti." F’Settembru 2025, protesti mifruxa kontra l-projbizzjoni tal-midja soċjali u l-inugwaljanza ekonomika wasslu għal taqlib li ħalla għexieren ta' mejtin u midruba, ikkawża ħsara fil-Parlament u f’bini ieħor, u wassal għar-riżenja tal-Prim Ministru KP Sharma Oli, li ħarab minn Kathmandu u fittex kenn mal-armata tan-Nepal. Bi tweġiba għall-kriżi, l-armata ħadet il-kontroll tas-sigurtà nazzjonali u bdiet taħditiet mal-mexxejja tal-protesti, li għażlu lill-eks Prim Imħallef Sushila Karki bħala Prim Ministru interim. Fis-27 ta' Marzu, 2026, Balendra Shah ħa l-ġurament tal-ħatra bħala Prim Ministru tan-Nepal wara r-rebħa kbira tal-partit tiegħu, ir-Rastriya Swatantra Party (RSP), fl-elezzjonijiet ġenerali demokratiċi li saru f’dak ix-xahar ta' Marzu. == Ġeografija == [[File:Nepal topo en.jpg|thumb|Mappa topografika tan-Nepal]] In-Nepal għandu forma li tixbah bejn wieħed u ieħor lil dik ta' trapeżojd; huwa twil madwar 800 kilometru (500 mil) u wiesa’ 200 kilometru (120 mil), b'erja ta’ 147,516 km² (56,956 mil kwadru). Jinsab bejn il-latitudnijiet 26° u 31° Tramuntana u l-lonġitudnijiet 80° u 89° Lvant. Il-proċessi ġeoloġiċi li sawru lin-Nepal bdew 75 miljun sena ilu, meta l-pjanċa Indjana — li ​​dak iż-żmien kienet parti mis-superkontinent tan-Nofsinhar magħruf bħala Gondwana — bdiet tiċċaqlaq lejn il-Grigal, imbuttata mill-espansjoni tal-qiegħ tal-oċean fil-Lbiċ tagħha u, aktar tard, fin-Nofsinhar u fix-Xlokk tagħha. Fl-istess ħin, il-qoxra oċeanika vasta ta' Tethys, li kienet tinsab fil-Grigal, bdiet tiżżerżaq taħt il-pjanċa Ewrasjatika (proċess magħruf bħala subduzzjoni). Dawn iż-żewġ proċessi, imħaddma minn kurrenti ta' konvezzjoni fil-mantell tad-Dinja, ħolqu l-Oċean Indjan u wasslu biex il-qoxra kontinentali Indjana gradwalment tiżżerżaq taħt l-Ewrasja, u b'hekk għollew il-katina muntanjuża tal-Ħimalaja. [[File:Everest kalapatthar crop.jpg|thumb|left|Il-Muntanja Everest, l-ogħla quċċata fid-Dinja, tinsab fin-Nepal.]] Ostakli li kienu qed jogħlew imblukkaw il-kanali tax-xmajjar u ħolqu lagi kbar; dawn il-lagi kissru d-digi naturali tagħhom madwar 100,000 sena ilu, u b'hekk iffurmaw widien fertili fiż-żona tal-għoljiet tan-nofs, bħall-Wied ta' Kathmandu. Fir-reġjun tal-punent, ix-xmajjar—li kellhom qawwa wisq kbira biex jiġu mwaqqfa—ħaffru wħud mill-aktar widien dojoq u fondi (gorges) fid-dinja. Eżatt fin-nofsinhar tal-muntanji tal-Ħimalaja li kienu qed jogħlew, il-moviment tal-pjanċi tektoniċi ħoloq depressjoni vasta li malajr imtliet b'sediment miġjub mix-xmajjar, u b'hekk iffurmat dik li llum hija l-Pjanura Indo-Ganġetika. In-Nepal jinsab kważi kollu kemm hu f'din iż-żona ta' ħabta bejn il-pjanċi; huwa jokkupa s-sezzjoni ċentrali tal-ark tal-Ħimalaja—kważi terz tat-tul totali tal-katina muntanjuża li jlaħħaq l-2,400 km (1,500 mil)—bi strixxa żgħira tat-tarf tan-nofsinhar tiegħu testendi sal-Pjanura Indo-Ganġetika u b’żewġ distretti fil-majjistral li jilħqu l-Plateau tat-Tibet. In-Nepal huwa maqsum fi tliet żoni fiżjografiċi ewlenin magħrufa bħala Himal, Pahad u Terai. Il-Himal hija r-reġjun muntanjuż miksi bil-borra li jinsab fil-Katina tal-Ħimalaja l-Kbira; din tifforma l-parti tat-tramuntana tan-Nepal. Hawnhekk jinsabu l-ogħla quċċati fid-dinja, inkluż il-Muntanja Everest (magħrufa bħala Sagarmatha bin-Nepaliż), li tilħaq għoli ta' 8,848.86 metru (29,032 pied). Aktar minn 340 persuna tilfu ħajjithom fuq il-Muntanja Everest, u huwa stmat li madwar 200 katavru għadhom jinsabu fuq il-muntanja. Uħud minn dawn il-katavri, li ppreservaw tajjeb, saru punti ta' referenza rikonoxxibbli tul ir-rotot stabbiliti għat-tlugħ. Hemm seba’ muntanji oħra li jaqbżu t-8,000 metru fl-għoli li jinsabu fin-Nepal jew tul il-fruntiera tiegħu mat-Tibet: Lhotse, Makalu, Cho Oyu, Kangchenjunga, Dhaulagiri, Annapurna u Manaslu. Il-Pahad hija r-reġjun muntanjuż li ġeneralment ma jkollux kopertura tas-silġ. L-għoli tal-muntanji jvarja bejn 800 u 4,000 metru (2,600 sa 13,100 pied), bi tranżizzjoni minn klimi subtropikali f’altitudni taħt l-1,200 metru (3,900 pied) għal klimi alpini f’altitudni ’l fuq minn 3,600 metru (11,800 pied). Il-Katina tal-Ħimalaja Minuri (Lesser Himalayan Range), li tilħaq għoli ta' bejn 1,500 u 3,000 metru (4,900 sa 9,800 pied), tifforma l-konfini tan-Nofsinhar ta' dan ir-reġjun; fit-Tramuntana ta' din il-katina jalternaw widien tax-xmajjar subtropikali u għoljiet. Id-densità tal-popolazzjoni hija għolja fil-widien iżda ferm aktar baxxa f’altitudni ’l fuq minn 2,000 metru (6,600 pied), u baxxa ħafna ’l fuq minn 2,500 metru (8,200 pied), fejn kultant tinżel il-borra fix-xitwa. Il-pjanuri baxxi tan-Nofsinhar, jew it-Terai, li jmissu mal-Indja, jiffurmaw parti mit-tarf tat-Tramuntana tal-Pjanura Indo-Gangetika. It-Terai huwa reġjun ta' art baxxa li jinkludi xi ktajjen muntanjużi. Dawn il-pjanuri ġew iffurmati u huma alimentati minn tliet xmajjar ewlenin tal-Ħimalaja—il-Koshi, in-Narayani u l-Karnali—kif ukoll minn xmajjar iżgħar li joriġinaw taħt il-linja tal-borra permanenti. Dan ir-reġjun għandu klima li tvarja minn subtropikali għal tropikali. L-aktar katina muntanjuża esterna tal-għoljiet ta’ qabel il-muntanji l-kbar—magħrufa bħala l-Għoljiet Sivalik jew il-Katina Churia, li tilħaq għoli ta' bejn 700 u 1,000 metru (2,300 sa 3,280 pied)—timmarka l-konfini tal-Pjanura Gangetika. Widien wesgħin u baxxi, magħrufa bħala l-Widien tat-Terai Intern (*Bhitri Tarai Upatyaka*), jinsabu fit-Tramuntana ta' dawn l-għoljiet f’diversi postijiet. [[File:Koppen-Geiger Map v2 NPL 1991–2020.svg|thumb|Il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen għan-Nepal]] Il-Pjanċa Indjana tkompli timxi lejn it-tramuntana relattivament għall-Asja b'rata ta' madwar 50 mm (2.0 pulzieri) fis-sena. Dan jagħmel lin-Nepal żona suxxettibbli għat-terremoti, u terremoti perjodiċi b'konsegwenzi devastanti joħolqu ostaklu sinifikanti għall-iżvilupp. L-erożjoni fil-Himalayas hija sors ewlieni ta' sediment li jispiċċa fl-Oċean Indjan. B'mod partikolari, ix-Xmara Saptakoshi ġġorr kwantità enormi ta' ħama 'l barra min-Nepal iżda tesperjenza tnaqqis drastiku fil-gradjent malli tasal f'Bihar, u dan jikkawża għargħar qawwi u bidliet fil-kors tagħha; konsegwentement, hija magħrufa bħala d-"Dulur ta' Bihar." Kull sena, matul l-istaġun tal-monsun, għargħar qawwi u valangi jikkawżaw imwiet u mard, jeqirdu artijiet agrikoli, u jipparalizzaw l-infrastruttura tat-trasport tal-pajjiż. In-Nepal għandu ħames żoni klimatiċi li bejn wieħed u ieħor jikkorrispondu mal-elevazzjoni. Iż-żoni tropikali u subtropikali jinsabu taħt l-1,200 metru (3,900 pied); iż-żona moderata tinsab bejn l-1,200 u l-2,400 metru (3,900 u 7,900 pied); iż-żona kiesħa tinsab bejn l-2,400 u t-3,600 metru (7,900 u 11,800 pied); iż-żona subartika tinsab bejn it-3,600 u l-4,400 metru (11,800 u 14,400 pied); u ż-żona artika tinsab 'il fuq mill-4,400 metru (14,400 pied). In-Nepal jesperjenza ħames staġuni: is-sajf, il-monsun, il-ħarifa, ix-xitwa u r-rebbiegħa. Il-Himalayas jimblokkaw l-irjieħ kesħin mill-Asja Ċentrali matul ix-xitwa u jiffurmaw il-konfini tat-tramuntana għall-mudelli tal-irjieħ tal-monsun. Konfini totali tan-Nepal: 3,159 km. === Bijodiversità === [[File:Land cover map of Nepal using Landsat 30 m (2010) data.jpg|thumb|left|Din il-mappa tal-kopertura tal-art tan-Nepal, li tuża data minn Landsat b’riżoluzzjoni ta’ 30 metru (2010), turi li l-kopertura tal-foresti hija t-tip dominanti ta' kopertura tal-art fin-Nepal.]] In-Nepal għandu diversità ta' pjanti u annimali kbira b’mod sproporzjonat meta mqabbel mad-daqs tiegħu. Il-pajjiż kollu kemm hu jifforma l-parti tal-punent taż-żona ta' importanza kritika għall-bijodiversità tal-Ħimalaja tal-Lvant u jiftaħar b’diversità bijokulturali notevoli. Id-differenzi kbar fl-elevazzjoni li nsibu fin-Nepal — li ​​jvarjaw minn 60 metru ’l fuq mil-livell tal-baħar fil-pjanuri ta' Terai sa 8,848 metru fil-Muntanja Everest — iwasslu għal varjetà ta' bijomi. In-Nepal tal-Lvant huwa aktar sinjur fil-bijodiversità minħabba preċipitazzjoni ogħla meta mqabbel mar-reġjuni tal-punent, fejn kundizzjonijiet ta' deżert artiku huma aktar komuni f’elevazzjonijiet ogħla. In-Nepal jospita 4.0% tal-ispeċi kollha tal-mammiferi, 8.9% tal-ispeċi tal-għasafar, 1.0% tal-ispeċi tar-rettili, 2.5% tal-ispeċi tal-anfibji, 1.9% tal-ispeċi tal-ħut, 3.7% tal-ispeċi tal-friefet, 0.5% tal-ispeċi tal-kamlijiet (moths), u 0.4% tal-ispeċi tal-brimb. Permezz tal-35 tip ta’ foresta u l-118-il ekosistema tiegħu, in-Nepal jipprovdi ħabitat għal 2% tal-ispeċi ta' pjanti bil-fjuri, 3% tal-pteridofiti, u 6% tal-brijofiti. [[File:Indian rhinoceros (Rhinoceros unicornis) 4.jpg|thumb|Ir-rinoċeront Indjan jgħix fil-mergħat sottotropikali tal-pjanuri ta' Terai.]] Il-kopertura tal-foresti fin-Nepal testendi għal 59,624 km² (23,021 mil kwadru)—jiġifieri 40.36% tal-erja totali tal-art tal-pajjiż—b'4.38% oħra tikkonsisti f'art miksija bl-arbuxxelli, u b’hekk l-erja totali relatata mal-foresti tilħaq l-44.74%; dan jirrappreżenta żieda ta' 5% mill-bidu tal-millennju ’l hawn. Fl-2019, il-pajjiż irreġistra punteġġ medju ta' 7.23/10 fl-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti (Forest Landscape Integrity Index), u kklassifika fil-45 post minn fost 172 pajjiż madwar id-dinja. Fil-pjanuri tan-nofsinhar, l-ekoreġjun tas-savanna u l-mergħat ta' Terai-Duar jinkludi wħud mill-itwal ħaxix fid-dinja, flimkien ma' foresti tas-siġar Sal, foresti tropikali dejjem ħodor, u foresti tropikali tax-xmajjar b'siġar li jitilfu l-weraq. Fl-għoljiet l-aktar baxxi (700 m – 2,000 m), huma komuni foresti mħallta subtropikali u temperati btsiġar li jitilfu l-weraq—li jinkludu prinċipalment is-siġar Sal (f’altitudnijiet aktar baxxi), Chilaune u Katus—kif ukoll foresti subtropikali tal-arżnu ddominati mill-arżnu Chir. L-għoljiet ta’ altitudni medja (2,000 m – 3,000 m) huma ddominati mis-siġar tal-ballut u r-rododendru. Foresti koniferi subalpini jkopru ż-żona bejn it-3,000 m u t-3,500 m, u huma ddominati mill-ballut (partikolarment fil-punent), iż-żnuber tal-Ħimalaja tal-Lvant, l-arżnu tal-Ħimalaja u l-hemlock tal-Ħimalaja; ir-rododendru huwa wkoll komuni. F’altitudnijiet ogħla minn 3,500 m fil-punent u 4,000 m fil-lvant, is-siġar koniferi jagħtu lok għal artijiet bl-arbuxxelli u mergħat alpini ddominati mir-rododendru. Fost is-siġar notevoli nsibu l-*Azadirachta indica* (neem)—li għandha proprjetajiet astringenti u tintuża ħafna fil-mediċina tradizzjonali tal-ħxejjex—u l-*Ficus religiosa* (peepal), siġra li tidher fuq siġilli antiki minn Mohenjo-daro u li taħtha, skont il-kanonku Pali, Gautama Buddha kiseb l-illuminazzjoni. Il-biċċa l-kbira tal-foresti subtropikali ta' siġar b'weraq wiesa' u dejjem ħodor fir-reġjun t’isfel tal-Ħimalaja joriġinaw mill-flora tal-perjodu Terzjarju tat-Tethys. Hekk kif il-pjanċa Indjana ħabtet mal-Ewrażja—proċess li fforma u għolla l-katina muntanjuża tal-Ħimalaja—il-flora Mediterranja ta' żoni aridi u semi-aridi ġiet imbuttata ’l fuq u adattat ruħha għall-klima aktar alpina matul l-40 sa 50 miljun sena ta' wara. Iż-żona ta' bijodiversità rikka tal-Ħimalaja kienet sit ta' skambju u taħlit kbir bejn speċi Indjani u Ewrażjatiċi matul il-perjodu Neoġeniku. Speċi waħda ta' mammiferu (il-ġurdien tal-għelieqi tal-Ħimalaja), żewġ speċi ta' għasafar u rettili, disa' speċi ta' anfibji, tmienja ta' ħut u 29 speċi ta' farfett huma endemiċi għan-Nepal. [[File:Lophophorus impejanus Zoo DU 2.jpg|thumb|left|Il-Monal tal-Ħimalaja (Danphe), l-għasfur nazzjonali tan-Nepal, ibejjet fl-għoli tal-Ħimalaja.]] In-Nepal huwa dar għal 107 speċi li l-IUCN ikklassifikat bħala mhedda: 88 speċi ta' annimali, 18-il speċi ta' pjanti, u speċi waħda mill-grupp tal-fungi jew protisti. Dawn jinkludu speċi fil-periklu ta' estinzjoni bħat-tigra tal-Bengal, il-panda l-aħmar, l-iljunfant tal-Asja, iċ-ċerva tal-musk tal-Ħimalaja, il-buflu tal-ilma selvaġġ u d-delfin tax-xmajjar tal-Asja t’Isfel, kif ukoll speċi li jinsabu f’periklu kritiku ta' estinzjoni bħall-gharial, il-Bengal florican u l-vultur b’dahru abjad (white-rumped vulture) — dan tal-aħħar wasal fix-xifer tal-estinzjoni wara li kiel karkassi ta' bhejjem li kienu ġew ikkurati bid-diclofenac. L-indħil tal-bniedem fl-ambjent naturali, li kien mifrux u devastanti mil-lat ekoloġiku matul l-aħħar deċennji, poġġa lill-ħajja selvaġġa tan-Nepal f'periklu kritiku. Bi tweġiba għal dan, is-sistema ta' parks nazzjonali u żoni protetti — li ​​kienet ġiet stabbilita għall-ewwel darba fl-1973 bl-approvazzjoni tal-Att dwar il-Parks Nazzjonali u l-Konservazzjoni tal-Ħajja Selvaġġa — ġiet estiża b'mod sinifikanti. Il-ħolqien ta' "ristoranti għall-vulturi," flimkien mal-projbizzjoni tal-użu veterinarju tad-diclofenac, wasslu għal żieda fin-numru ta' vulturi b'dahru abjad. Il-programm tal-forestrija komunitarja—li ra lil terz tal-popolazzjoni tal-pajjiż tipparteċipa direttament fil-ġestjoni ta' kwart tal-erja totali tal-foresti—saħħaħ l-ekonomiji lokali filwaqt li naqqas il-kunflitti bejn il-bnedmin u l-annimali selvaġġi. Il-programmi tat-tgħammir, flimkien ma' rondi militari megħjuna mill-komunità u miżuri stretti kontra l-kaċċa illegali u l-kuntrabandu, irnexxielhom prattikament jeliminaw il-kaċċa illegali tat-tigri u l-iljunfanti li jinsabu f’periklu kritiku ta' estinzjoni, kif ukoll tar-rinoċeronti li huma vulnerabbli (fost oħrajn), u dan wassal għal tkabbir kostanti fil-popolazzjoni tagħhom. In-Nepal jiftaħar b'għaxar parks nazzjonali, tliet riżervi għall-annimali selvaġġi, riżerva waħda għall-kaċċa, tliet żoni ta' konservazzjoni u ħdax-il żona ta' lqugħ (buffer zones)—li jkopru erja totali ta' 28,959.67 km² (11,181.39 mil kwadru), jew 19.67% tal-erja totali tal-art—filwaqt li għaxar artijiet mistagħdra huma rreġistrati taħt il-Konvenzjoni ta' Ramsar. In-Nepal kien ikklassifikat b’mod konsistenti fost l-aktar pajjiżi mniġġsa fid-dinja. == Gvern u politika == === Politika === In-Nepal huwa repubblika parlamentari b'sistema ta' bosta partiti. === Il-Gvern === [[File:|thumb|]] [[File:|thumb|left|]] [[File:|thumb|]] In-Nepal huwa mmexxi skont il-Kostituzzjoni tan-Nepal. Din tiddefinixxi lin-Nepal bħala pajjiż b'karatteristiċi multi-etniċi, multilingwi, multireliġjużi u multikulturali, bl-aspirazzjonijiet komuni ta' nies li jgħixu f’reġjuni ġeografiċi diversi, li huma impenjati lejn u magħqudin b'rabta ta' lealtà lejn l-indipendenza nazzjonali, l-integrità territorjali, l-interess nazzjonali u l-prosperità tan-Nepal. Il-Gvern tan-Nepal jikkonsisti fi tliet fergħat: <gallery> File:Kathmandu-35.JPG|Singha Durbar File:Supreme Court of Nepal 01.jpg|Qorti Suprema File:Nepalese Constituent Assembly Building.jpg|Il-Parlament </gallery> * Fergħa Eżekuttiva: Il-forma ta' gvern hija sistema parlamentari federali, demokratika-repubblikana, b'sistema ta' bosta partiti u kompetittiva, ibbażata fuq maġġoranza sempliċi. Il-President jaħtar lill-mexxej tal-partit politiku li jkollu l-maġġoranza fil-Kamra tar-Rappreżentanti bħala Prim Ministru; din il-persuna tifforma l-Kunsill tal-Ministri, li jeżerċita l-poter eżekuttiv. * Leġiżlatura: Il-korp leġiżlattiv tan-Nepal, magħruf bħala l-Parlament Federali, jikkonsisti fil-Kamra tar-Rappreżentanti u fl-Assemblea Nazzjonali. Il-Kamra tar-Rappreżentanti tikkonsisti f’275 membru elett permezz ta’ sistema elettorali mħallta u sservi mandat ta' ħames snin. L-Assemblea Nazzjonali, magħmula minn 59 membru elett minn kulleġġi elettorali provinċjali, hija kamra permanenti; terz tal-membri tagħha jiġu eletti kull sentejn għal mandat ta' sitt snin. * Ġudikatura: In-Nepal għandu sistema ġudizzjarja indipendenti u bi tliet livelli li tikkonsisti fil-Qorti Suprema — l-ogħla qorti tal-pajjiż, ippreseduta mill-Prim Imħallef — seba' Qrati Għoljin (waħda f’kull provinċja, li jservu bħala l-ogħla qorti fil-livell provinċjali), u 77 qorti distrettwali (waħda f'kull distrett). Il-kunsilli muniċipali jistgħu jwaqqfu korpi ġudizzjarji lokali biex isolvu tilwim u joħorġu deċiżjonijiet mhux vinkolanti f’każijiet li ma jinvolvux reati punibbli. L-azzjonijiet u l-proċeduri ta' dawn il-korpi ġudizzjarji lokali jistgħu jiġu ggwidati u annullati mill-qrati distrettwali. === Diviżjonijiet amministrattivi (Provinċji) === [[File:Nepal adm location map.svg|thumb|Diviżjonijiet amministrattivi (Provinċji)]] In-Nepal huwa repubblika federali magħmula minn seba' provinċji. Kull provinċja tikkonsisti f'għadd ta' distretti li jvarja bejn 8 u 14. Id-distretti, min-naħa tagħhom, jinkludu unitajiet lokali magħrufa bħala muniċipalitajiet urbani u rurali. B'kollox hemm 753 unità lokali, inklużi 6 muniċipalitajiet metropolitani, 11-il muniċipalità sub-metropolitana u 276 muniċipalità — li ​​jammontaw għal total ta' 293 muniċipalità urbana — flimkien ma' 460 muniċipalità rurali. Kull unità lokali hija magħmula minn diviżjonijiet lokali (magħrufa bħala *wards*); b'kollox hemm 6,743 minn dawn id-diviżjonijiet. L-awtoritajiet lokali għandhom setgħat eżekuttivi u leġiżlattivi, kif ukoll setgħat ġudizzjarji limitati fi ħdan il-ġurisdizzjoni lokali tagħhom. Il-provinċji joperaw taħt sistema parlamentari ta' kamra waħda (unikamerali) skont il-mudell ta' Westminster. L-awtoritajiet lokali u provinċjali jeżerċitaw ċerti setgħat esklussivi, filwaqt li jaqsmu oħrajn mal-gvern provinċjali jew federali. Il-Kumitat ta' Koordinazzjoni tad-Distrett — korp magħmul mill-uffiċjali eletti kollha mill-awtoritajiet lokali tad-distrett — għandu rwol limitat ħafna. === Liġijiet u l-infurzar tal-liġi === [[File:Traffic-controllers - Kathmandu, Nepal - panoramio.jpg|thumb|Uffiċjali tal-pulizija tat-traffiku jidderieġu t-traffiku manwalment fit-toroq u fl-intersezzjonijiet l-aktar traffikużi.]] Il-Kostituzzjoni tan-Nepal hija l-liġi suprema tal-pajjiż, u kwalunkwe liġi oħra li tikkontradixxiha hija awtomatikament invalida sal-punt ta' dik il-kontradizzjoni. Dispożizzjonijiet legali speċifiċi huma kkodifikati fil-Kodiċi Ċivili u l-Kodiċi Penali, akkumpanjati mill-Kodiċi tal-Proċedura Ċivili u l-Kodiċi tal-Proċedura Kriminali, rispettivament. Il-Qorti Suprema hija l-awtorità aħħarija dwar l-interpretazzjoni legali u tista' tordna lill-Parlament biex jemenda jew jippromulga liġijiet ġodda kif meħtieġ. Il-piena tal-mewt ġiet abolita. Il-liġi tirrikonoxxi l-istupru fiż-żwieġ u tappoġġja d-dritt għall-abort; madankollu, ġew introdotti restrizzjonijiet minħabba żieda fl-abort selettiv għas-sess. In-Nepal huwa firmatarju tal-Konvenzjoni ta' Ġinevra, trattati li jipprojbixxu armi bijoloġiċi, kimiċi u nukleari, il-Konvenzjonijiet Fundamentali tal-Organizzazzjoni Internazzjonali tax-Xogħol, it-Trattat dwar in-Nonproliferazzjoni tal-Armi Nukleari, u l-Ftehim ta' Pariġi dwar it-tibdil fil-klima. Ċerti dispożizzjonijiet legali, iffurmati minn sensittivitajiet soċjoekonomiċi, kulturali u reliġjużi, jibqgħu diskriminatorji. Teżisti diskriminazzjoni bbażata fuq is-sess kontra ċittadini barranin miżżewġin ma’ ċittadini Nepaliżi. Il-linjaġġ patern ta’ persuna huwa vvalutat u meħtieġ f'dokumenti legali. Ħafna liġijiet jibqgħu mhux infurzati fil-prattika. === Militari u intelligence === [[File:Kukri, karda & chakmak.jpg|thumb|Is-sikkina b'użi multipli Kukri (hawn fuq) hija l-arma distintiva tal-forzi armati tan-Nepal u tintuża mill-Gurkhas, mill-Armata tan-Nepal, mill-pulizija u saħansitra mill-gwardji tas-sigurtà.]] Il-President huwa l-kmandant suprem tal-Armata tan-Nepal; l-amministrazzjoni ta' kuljum tagħha titmexxa mill-Ministeru tad-Difiża. L-infiq militari fl-2018 kien ta' $398.5 miljun, li jammonta għal madwar 1.4% tal-Prodott Domestiku Gross (PDG). L-Armata tan-Nepal — forza magħmula kważi esklussivament minn infanterija fuq l-art — għandha inqas minn 100,000 membru; ir-reklutaġġ isir fuq bażi volontarja. Hija għandha ftit inġenji tal-ajru — prinċipalment ħelikopters — li ​​jintużaw l-aktar għat-trasport, għall-għassa, u għal operazzjonijiet ta' tfittxija u salvataġġ. Id-Direttorat tal-Intelligence Militari fi ħdan l-Armata tan-Nepal iservi bħala l-aġenzija tal-intelligence militari, filwaqt li d-Dipartiment tal-Investigazzjoni Nazzjonali, responsabbli għall-ġbir ta' intelligence domestika u internazzjonali, jopera b'mod indipendenti. L-Armata tan-Nepal tintuża primarjament għas-sigurtà ta' rutina ta' infrastruttura u riżorsi kritiċi, għal rondi kontra l-kaċċa illegali fil-parks nazzjonali, għal operazzjonijiet kontra l-insurġenza, u għal missjonijiet ta' tfittxija u salvataġġ waqt diżastri naturali; hija twettaq ukoll proġetti kbar ta' kostruzzjoni. M'hemm l-ebda politika diskriminatorja fir-rigward tar-reklutaġġ fl-armata, iżda l-forza hija ddominata minn irġiel li ġejjin mill-kasti tal-gwerriera tal-elite Pahari. == Ekonomija == In-Nepal huwa wieħed mill-pajjiżi l-inqas żviluppati; jikklassifika fil-165 post fid-dinja f’termini ta’ PDG nominali per capita u fil-162 post f'termini ta' PDG per capita bbażat fuq il-parità tal-kapaċità tal-akkwist (PPP). Fl-2019, il-prodott domestiku gross (PDG) tan-Nepal kien jammonta għal $34.186 biljun. In-Nepal dejjem kien ikklassifikat fost l-ifqar pajjiżi fid-dinja. Ilu membru tad-WTO mit-23 ta' April 2004. Il-forza tax-xogħol tan-Nepal, li tikkonsisti fi 16.8 miljun ħaddiem, hija s-37 l-akbar waħda fid-dinja. Is-settur primarju jammonta għal 27.59% tal-PDG, is-settur sekondarju għal 14.6%, u s-settur terzjarju għal 57.81%. Ir-rimessi — li ​​fl-2018 ammontaw għal total ta' US$8.1 biljun (id-dsatax-il l-akbar ammont globalment u 28.0% tal-PDG) — ġew kontribwiti lill-ekonomija minn mijiet ta' eluf ta' ħaddiema, prinċipalment fil-Malasja u fil-Lvant Nofsani; kważi kollha kemm huma kienu ħaddiema bla ħiliet speċifiċi. Il-prodotti agrikoli ewlenin jinkludu ċ-ċereali (xgħir, qamħirrum, millieġ, ross u qamħ), żrieragħ taż-żejt, patata, legumi, kannamieli taz-zokkor, ġuta, tabakk, ħalib u laħam tal-buflu tal-ilma. L-industriji ewlenin jinkludu t-turiżmu, it-twapet, it-tessuti, is-sigaretti, is-siment u l-briks, kif ukoll impjanti fuq skala żgħira għall-ipproċessar tar-ross, il-ġuta, iz-zokkor u ż-żrieragħ taż-żejt. Il-kummerċ internazzjonali tan-Nepal espanda b’mod sinifikanti fl-1951 bl-istabbiliment tad-demokrazija; il-liberalizzazzjoni bdiet fl-1985 u aċċellerat wara l-1990. Fis-sena fiskali 2016/17, il-kummerċ barrani tan-Nepal ammonta għal 1.06 triljun rupja — żieda ta' tlieta u għoxrin darba meta mqabbel mal-45.6 biljun rupja rreġistrati fl-1990/91. Aktar minn 60% tal-kummerċ tan-Nepal isir mal-Indja. L-esportazzjonijiet ewlenin jinkludu ħwejjeġ lesti, twapet, legumi, artiġjanat, ġilda, ħxejjex aromatiċi mediċinali u prodotti tal-karta, li flimkien jammontaw għal 90% tat-total. L-importazzjonijiet ewlenin jinkludu diversi oġġetti lesti u nofshom lesti, materja prima, makkinarju u tagħmir, fertilizzanti kimiċi, apparat elettriku u elettroniku, prodotti tal-petroleum, deheb u ħwejjeġ lesti. Ir-rata tal-inflazzjoni kienet ta’ 4.5% fl-2019. Id-dħul per capita huwa ta' $1,004. Id-distribuzzjoni tal-ġid fost in-Nepali hija simili għal dik ta’ ħafna pajjiżi żviluppati u dawk li qed jiżviluppaw: l-aktar 10% sinjuri tal-familji jikkontrollaw 39.1% tal-ġid nazzjonali, filwaqt li l-aktar 10% foqra jikkontrollaw biss 2.6%. L-Unjoni Ewropea (UE) (46.13%), l-Istati Uniti (17.4%) u l-Ġermanja (7.1%) huma l-imsieħba ewlenin tagħha fl-esportazzjoni; dawn prinċipalment jixtru ħwejjeġ lesti (RMG) min-Nepal. L-imsieħba tan-Nepal fl-importazzjoni jinkludu lill-Indja (47.5%), lill-Emirati Għarab Magħquda (11.2%), lill-Għarabja Sawdija (4.9%) u lil Singapore (4%). === Turiżmu === [[File:USAID Measuring Impact Conservation Enterprise Retrospective (Nepal; National Trust for Nature Conservation) (26428623908).jpg|thumb|Turisti josservaw rinoċeronte mill-perspettiva ta' iljunfant Ażjatiku fil-Park Nazzjonali ta' Chitwan.]] It-turiżmu huwa wieħed mill-akbar industriji tan-Nepal u dik li qed tikber bl-aktar mod mgħaġġel; jimpjega aktar minn miljun ruħ u jikkontribwixxi 7.9% tal-Prodott Domestiku Gross (PDG) totali. In-numru ta' viżitaturi internazzjonali qabeż il-miljun għall-ewwel darba fl-2018 (esklużi t-turisti Indjani li jaslu bl-art). In-Nepal jattira madwar 6% tal-viżitaturi li jżuru l-Asja t’Isfel, għalkemm dawn jonfqu ferm inqas bħala medja, u b'hekk in-Nepal jiġġenera 1.7% tad-dħul totali. Fost id-destinazzjonijiet ewlenin insibu lil Pokhara, ir-rotta tal-mixi (trekking) ta' Annapurna, u erba’ siti elenkati fil-Wirt Dinji tal-UNESCO: Lumbini, il-Park Nazzjonali ta' Sagarmatha (fejn jinsab il-Muntanja Everest), is-seba' siti fil-Wied ta' Kathmandu li huma elenkati kollettivament bħala entrata waħda, u l-Park Nazzjonali ta' Chitwan. Il-biċċa l-kbira tad-dħul tan-Nepal mill-muntanjiżmu ġej mill-Muntanja Everest. In-Nepal fetaħ uffiċjalment għall-Punentin fl-1951 u sar destinazzjoni popolari fi tmiem ir-"rotta tal-hippies" matul is-snin sittin u sebgħin. Għalkemm l-industrija — li ​​sofriet matul il-gwerra ċivili tad-disgħinijiet — minn dak iż-żmien irkuprat, tiffaċċja sfidi ta' tkabbir minħabba nuqqas ta' faċilitajiet adattati għal turiżmu ta’ livell għoli (kwistjoni magħrufa bħala l-"konġestjoni fl-infrastruttura"), problemi dejjem akbar għal Nepal Airlines, u l-iżvilupp u l-kummerċjalizzazzjoni limitati ta’ ċerti destinazzjonijiet. It-turiżmu tat-tip *homestay* — fejn turisti interessati fil-kultura u fl-ekoturiżmu joqogħdu bħala mistednin li jħallsu fi djar ta' komunitajiet indiġeni — kiseb ċertu suċċess. It-Tempju ta' Pashupatinath f’Kathmandu huwa kumpless ewlieni ta' tempji Ħindu li jinsab max-xtut tax-Xmara Bagmati. Is-sit jinkludi l-Pashupati Aryaghat, sensiela ta' pjattaformi ddedikati għall-kremazzjoni ta' katavri fil-miftuħ. Dawn il-kremazzjonijiet isiru fil-pubbliku, u ż-żona tattira numru sinifikanti ta' turisti internazzjonali. Minħabba l-istands fil-viċin li jbigħu xorb u ikel ħafif, huwa komuni li tara turisti jikkunsmaw dawn l-oġġetti waqt li jaraw lin-nies tal-post li jkunu qed jesprimu l-luttu tagħhom. == Infrastruttura == === Enerġija === [[File:Kaligandaki A HPS Tailrace Channel.jpg|thumb|Id-diga idroelettrika ta' Middle Marsyangdi. In-Nepal għandu potenzjal sinifikanti għall-ġenerazzjoni tal-enerġija idroelettrika, li biħsiebu jesporta lejn l-Asja t'Isfel kollha.]] Il-biċċa l-kbira tal-enerġija tan-Nepal ġejja mill-bijomassa (80%) u minn fjuwils fossili importati (16%). Il-maġġoranza tal-konsum finali tal-enerġija sseħħ fis-settur domestiku (84%), segwit mit-trasport (7%) u l-industrija (6%); is-setturi tat-trasport u dawk industrijali kibru b'rata mgħaġġla f'dawn l-aħħar snin. Minbarra xi depożiti tal-linjite, in-Nepal m'għandu l-ebda riżerva magħrufa ta' żejt, gass jew faħam. Il-fjuwils fossili kummerċjali kollha (prinċipalment iż-żejt, il-LPG u l-faħam) huma importati, bi spiża ekwivalenti għal 129% tad-dħul totali tal-pajjiż mill-esportazzjoni. Madwar 1% biss tal-ħtiġijiet tal-enerġija huma sodisfatti bl-elettriku. In-natura permanenti tax-xmajjar tan-Nepal u t-topografija wieqfa tal-pajjiż jipprovdu kundizzjonijiet ideali għall-iżvilupp ta' proġetti idroelettriċi. L-istimi jindikaw li l-potenzjal idroelettriku ekonomikament vijabbli tan-Nepal huwa ta' madwar 42,000 MW. In-Nepal irnexxielu jisfrutta biss madwar 1,100 MW. Peress li l-biċċa l-kbira tal-enerġija tiġi ġġenerata minn impjanti tat-tip "run-of-the-river" (ROR), il-produzzjoni attwali tkun ħafna aktar baxxa matul ix-xhur xotti tax-xitwa — meta d-domanda massima tista' tilħaq l-1,200 MW — u dan iġiegħel lin-Nepal jimporta sa 650 MW mill-Indja biex jissodisfa d-domanda. Proġetti idroelettriċi ewlenin qed jiffaċċjaw dewmien u intoppi. Ir-rata ta' elettrifikazzjoni tan-Nepal (76%) hija komparabbli ma' dik ta' pajjiżi oħra fir-reġjun, iżda teżisti disparità sinifikanti bejn iż-żoni rurali (72%) u dawk urbani (97%). Il-prestazzjoni tas-settur tal-enerġija għadha mhix sodisfaċenti minħabba tariffi għoljin, telf sostanzjali fis-sistema, spejjeż għoljin ta' ġenerazzjoni, spejjeż ġenerali għoljin, persunal żejjed u domanda domestika baxxa. === Trasport === In-Nepal jibqa' iżolat mir-rotot ewlenin tat-trasport globali fuq l-art, fl-ajru u bil-baħar, għalkemm is-settur tal-avjazzjoni fil-pajjiż jinsab f'qagħda aħjar; dan jiftaħar b’47 ajruport — li ​​11 minnhom għandhom runways pavimentati — u jara volum sinifikanti ta' traffiku u titjiriet frekwenti. It-terren imħarbat u muntanjuż li jkopri ż-żewġ terzi tat-tramuntana tal-pajjiż għamel il-kostruzzjoni ta' toroq u infrastruttura oħra biċċa xogħol diffiċli u għalja. Sal-2016, kien hemm ftit aktar minn 11,890 km (7,388 mil) ta' toroq pavimentati, 16,100 km (10,004 mil) ta' toroq mhux pavimentati, u 59 km (37 mil) biss ta' linji ferrovjarji fin-nofsinhar. Iċ-ċentri amministrattivi tad-distretti kollha (bl-eċċezzjonita' Simikot) kienu konnessi man-netwerk tat-toroq. Il-biċċa l-kbira tat-toroq rurali ma jkunux jistgħu jintużaw matul l-istaġun tax-xita, u anke t-toroq ewlenin nazzjonali spiss jispiċċaw ma jistgħux jintużaw. In-Nepal jiddependi kważi għalkollox fuq nazzjonijiet barranin, bħall-Ġappun, għall-kostruzzjoni, il-manutenzjoni u l-espansjoni tan-netwerk tat-toroq tiegħu. Il-linja tal-ajru nazzjonali, Nepal Airlines, tinsab f’qagħda ħażina minħabba amministrazzjoni ħażina u korruzzjoni, u tpoġġiet fil-lista s-sewda tal-UE. Fuq livell domestiku, l-istat sottożviluppat tan-netwerk tat-toroq ixekkel l-aċċess għas-swieq, l-iskejjel u l-kliniċi tas-saħħa. === Komunikazzjoni === Skont ir-rapport MIS ta' Awwissu 2019 tal-Awtorità tat-Telekomunikazzjoni tan-Nepal, ir-rata ta' abbonament għas-servizzi tat-telefonija bil-vuċi kienet tammonta għal 2.70% tal-popolazzjoni totali għal-linji fissi u 138.59% għall-mowbajls; 98% tat-telefonija bil-vuċi kollha saret permezz tal-mowbajls. Bl-istess mod, filwaqt li huwa stmat li 14.52% kellhom aċċess għall-broadband fiss, 52.71% oħra aċċessaw l-Internet permezz ta' abbonamenti tad-data mobbli — b’kważi 15-il miljun minnhom jużaw it-teknoloġija 3G jew ogħla. Is-suq tal-vuċi u l-broadband mobbli kien iddominat minn żewġ kumpaniji tat-telekomunikazzjoni: Nepal Telecom, li hija proprjetà tal-istat (55%), u l-kumpanija multinazzjonali privata Ncell (40%). Fir-rigward tal-ishma tas-suq ta' 21% miżmuma mill-broadband fiss, Nepal Telecom kienet tammonta għal madwar 25%, bil-bqija mqassma fost fornituri privati ​​tas-servizz tal-Internet. Għalkemm teżisti disparità sinifikanti fir-rati ta' penetrazzjoni bejn iż-żoni rurali u dawk urbani, is-servizz mobbli laħaq 75 distrett madwar il-pajjiż — u b’hekk kopra 90% tat-territorju — u l-aċċess għall-broadband mistenni jilħaq 90% tal-popolazzjoni. === Midja === Sal-2019, l-istat kien jopera tliet stazzjonijiet tat-televiżjoni, kif ukoll stazzjonijiet tar-radju nazzjonali u reġjonali. Hemm 117-il stazzjon tat-televiżjoni privat u 736 stazzjon tar-radju FM liċenzjat, li minnhom tal-inqas 314 huma stazzjonijiet tar-radju tal-komunità. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-perċentwal ta' unitajiet domestiċi li kellhom radju kien ta' 50.82%; televiżjoni, 36.45%; televiżjoni bil-kejbil, 19.33%; u kompjuter, 7.28%. Skont il-klassifikazzjoni tal-Kunsill tal-Istampa tan-Nepal tal-2017, għaxar gazzetti nazzjonali ta' kuljum u ta' kull ġimgħa — minn fost 833 pubblikazzjoni li jipproduċu kontenut oriġinali — huma kklassifikati fil-Kategorija A+. Fl-2019, l-organizzazzjoni Reporters Without Borders ikklassifikat lin-Nepal fil-106 post fid-dinja f’dak li għandu x'jaqsam mal-libertà tal-istampa. == Data demografika == [[File:Ethnicities and Castes Nepal.png|thumb|Gruppi etniċi u kasti fid-distretti tan-Nepal]] Iċ-ċittadini tan-Nepal huma magħrufa bħala Nepali. In-Nepali huma dixxendenti ta' tliet mewġiet migratorji ewlenin li oriġinaw mill-Indja, mit-Tibet u—permezz ta' Assam—mit-tramuntana tal-Burma u minn Yunnan. Fost l-ewwel abitanti kien hemm il-Kirat tar-reġjun tal-Lvant, in-Newar tal-Wied ta' Kathmandu, it-Tharu indiġeni tal-pjanuri ta' Terai, u l-poplu Khas Pahari tal-għoljiet fil-Punent imbiegħed. Minkejja l-migrazzjoni ta' parti sinifikanti tal-popolazzjoni lejn Terai fi żminijiet reċenti, il-maġġoranza tan-Nepali għadhom jgħixu fl-artijiet għoljin ċentrali, filwaqt li l-muntanji tat-Tramuntana huma ftit popolati. [[File:Magar Culture.jpg|thumb|Koppja Magar]] In-Nepal huwa pajjiż multikulturali u multietniku, dar għal 125 grupp etniku distint li jitkellmu 123 lingwa materna differenti u jipprattikaw diversi reliġjonijiet indiġeni u tradizzjonali flimkien mal-Induiżmu, il-Buddiżmu, l-Iżlam u l-Kristjaneżmu. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-popolazzjoni tan-Nepal kienet tammonta għal 26.5 miljun—kważi tliet darbiet id-disa' miljuni rreġistrati fl-1950. Bejn l-2001 u l-2011, id-daqs medju tal-familja naqas minn 5.44 għal 4.9. Iċ-ċensiment irreġistra wkoll madwar 1.9 miljun persuna bħala "assenti"—żieda ta' aktar minn miljun mill-2001—bil-maġġoranza jkunu ħaddiema rġiel impjegati barra mill-pajjiż. Din ix-xejra kienet marbuta ma' tnaqqis fil-proporzjon bejn is-sessi minn 99.8 fl-2001 għal 94.2. Ir-rata annwali tat-tkabbir tal-popolazzjoni kienet ta' 1.35% bejn l-2001 u l-2011, tnaqqis mill-medja ta' 2.25% bejn l-1961 u l-2001; dan it-tnaqqis huwa attribwit ukoll għall-popolazzjoni assenti. In-Nepal jikklassifika fost l-għaxar pajjiżi l-inqas urbanizzati fid-dinja, iżda fl-istess ħin għandu waħda mill-ogħla rati ta' urbanizzazzjoni globalment (ibbażat fuq dejta tal-2014). Huwa stmat li 18.3% tal-popolazzjoni kienet tgħix f’żoni urbani. Ir-rati ta' urbanizzazzjoni huma għoljin fit-Terai, fil-widien Doon tal-Inner Terai, u fil-widien tal-Middle Hills, iżda baxxi fil-Ħimalaja. Bl-istess mod, ir-rata hija ogħla fiċ-ċentru u fil-lvant tan-Nepal meta mqabbla mal-punent. Il-belt kapitali, Kathmandu—magħrufa bħala l-"Belt tat-Tempji"—hija l-akbar belt tal-pajjiż u ċ-ċentru kulturali u ekonomiku tiegħu. Bliet ewlenin oħra fin-Nepal jinkludu Pokhara, Biratnagar, Lalitpur, Bharatpur, Birgunj, Dharan, Hetauda u Nepalgunj. Il-konġestjoni, it-tniġġis u n-nuqqas ta' ilma tax-xorb huma wħud mill-problemi ewlenin li qed jiffaċċjaw bliet li qed jikbru malajr, speċjalment il-Wied ta' Kathmandu. === Lingwa === [[File:MOST SPOKEN LANGUAGE IN NEPAL.png|thumb|Lingwi tan-Nepal (2021)]] Il-wirt lingwistiku divers tan-Nepal ġej minn tliet gruppi lingwistiċi ewlenin: l-Indo-Arjan, is-Sino-Tibetan, u diversi lingwi indiġeni iżolati. Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-lingwi ewlenin tan-Nepal (skont il-perċentwal ta' kelliema nattivi) huma n-Nepali (44.6%), il-Maithili (11.7%), il-Bhojpuri (6.0%), it-Tharu (5.8%), it-Tamang (5.1%), in-Nepal Bhasa (3.2%), il-Bajjika (3%), il-Magar (3.0%), id-Doteli (3.0%), l-Urdu (2.6%), l-Awadhi (1.89%) u s-Sunwar. In-Nepal huwa dar għal mill-inqas erba' lingwi tas-sinjali indiġeni. In-Nepali, li oriġina mis-Sanskrit, jinkiteb bl-iskrittura Devanagari. Hija l-lingwa uffiċjali u sservi bħala *lingua franca* fost in-Nepaliżi li ġejjin minn gruppi etnolingwistiċi diversi. Il-lingwi reġjonali Maithili, Awadhi u Bhojpuri huma mitkellma fir-reġjun tan-Nofsinhar tat-Terai, filwaqt li l-Urdu huwa komuni fost il-Musulmani Nepaliżi. Diversi forom tat-Tibetan huma mitkellma fil-Ħimalaja u fir-reġjun tat-Tramuntana, bit-Tibetan Letterarju Standard mifhum sew minn dawk li għandhom taħriġ reliġjuż. Id-djaletti lokali fit-Terai u fiż-żoni muntanjużi fil-biċċa l-kbira m’għandhomx sistema ta' kitba, għalkemm għaddejjin sforzi biex jiġu żviluppati sistemi ta' kitba għal ħafna minnhom bl-użu tad-Devanagari jew tal-alfabett Ruman. === Reliġjon === [[File:Sadus at Pashupatinath temple.JPG|thumb|Sadus fit-Tempju ta' Pashupatinath]] In-Nepal huwa pajjiż sekulari, kif iddikjarat fil-Kostituzzjoni tan-Nepal tal-2012 (Parti 1, Artikolu 4), fejn is-sekulariżmu "jfisser libertà reliġjuża u kulturali, flimkien mal-ħarsien tar-reliġjon u l-kultura mgħoddija lilna minn żmien immemorjali (*Sanatan*)." Iċ-ċensiment tal-2011 irrapporta li r-reliġjon bl-akbar għadd ta' segwaċi fin-Nepal kienet l-Induiżmu (81.3% tal-popolazzjoni), segwita mill-Buddiżmu (9%); il-bqija kienu jinkludu l-Iżlam (4.4%), il-Kirant (3.1%), il-Kristjaneżmu (1.4%), u l- *Prakriti* jew il-qima tan-natura (0.5%). F'termini ta' perċentwal tal-popolazzjoni, in-Nepal għandu l-akbar popolazzjoni Induista fid-dinja. In-Nepal kien uffiċjalment saltna Induista sa żmien mhux ilu, u Shiva kien meqjus bħala d-divinità protettriċi tal-pajjiż. Għalkemm ħafna politiki tal-gvern matul iż-żmien injoraw jew emarġinaw reliġjonijiet minoritarji, is-soċjetà Nepaliżi ġeneralment tgawdi minn tolleranza reliġjuża u armonija bejn il-fidi kollha, b'inċidenti iżolati biss ta' vjolenza motivata mir-reliġjon. Il-kostituzzjoni tan-Nepal ma tagħti lil ħadd id-dritt li jikkonverti persuna oħra għal reliġjon differenti. In-Nepal għadda wkoll liġi aktar stretta kontra l-konverżjoni fl-2017. In-Nepal għandu t-tieni l-akbar popolazzjoni Induista fid-dinja, wara l-Indja. === Edukazzjoni === In-Nepal daħal fl-era moderna fl-1951 b’rata ta’ litteriżmu ta’ 5% u madwar 10,000 student irreġistrati fi 300 skola. Sal-2017, kien hemm aktar minn seba’ miljun student irreġistrati f’35,601 skola. Ir-rata ġenerali tal-litteriżmu (għall-popolazzjoni ta’ ħames snin ’il fuq) kienet ta’ 54.1% fl-2001. Ir-rata netta ta’ reġistrazzjoni fl-edukazzjoni primarja laħqet is-97% sal-2017; madankollu, ir-rata ta’ reġistrazzjoni kienet taħt is-60% fil-livell sekondarju (gradi 9–12) u madwar 12% fil-livell terzjarju. Għalkemm teżisti disparità sinifikanti bejn is-sessi fir-rata ġenerali tal-litteriżmu, il-bniet qabżu lis-subien fir-reġistrazzjoni fil-livelli kollha tal-edukazzjoni. In-Nepal għandu ħdax-il università u erba’ akkademji tax-xjenza indipendenti. Fl-2025, in-Nepal ikklassifika fil-107 post fl-Indiċi Globali tal-Innovazzjoni. In-nuqqas ta' infrastruttura u materjali tat-tagħlim adegwati, il-proporzjonijiet għoljin ta' studenti għal kull għalliem, il-politiċizzazzjoni tal-kumitati tal-ġestjoni tal-iskejjel, u l-organizzazzjoni f'unjins fuq bażi partiġjana fost l-istudenti u l-għalliema joħolqu ostakli għall-progress. L-edukazzjoni bażika b’xejn hija garantita mill-kostituzzjoni, iżda l-programm nieqes mill-fondi meħtieġa għal implimentazzjoni effettiva. Il-gvern iżomm programmi ta' boroż ta' studju għall-bniet u għall-istudenti b'diżabilità, kif ukoll għat-tfal ta' martri, ta' komunitajiet emarġinati u ta' familji foqra. Għexieren ta' eluf ta' studenti Nepali jitilqu mill-pajjiż kull sena fit-tfittxija ta' edukazzjoni u impjieg aħjar, u nofshom qatt ma jirritornaw. === Saħħa === Is-servizzi tal-kura tas-saħħa fin-Nepal huma pprovduti kemm mis-settur pubbliku kif ukoll minn dak privat. L-istennija tal-ħajja mat-twelid kienet stmata għal 71 sena fl-2017, u poġġiet lill-pajjiż fil-153 post globalment. Żewġ terzi tal-imwiet kollha huma attribwiti għal mard mhux trażmissibbli, bil-mard tal-qalb ikun l-aktar kawża komuni tal-mewt. Filwaqt li l-istili ta’ ħajja sedentarji, id-dieti mhux ibbilanċjati, u l-konsum tat-tabakk u l-alkoħol ikkontribwew għaż-żieda fil-mard mhux trażmissibbli, ħafna nies għadhom jitilfu ħajjithom minħabba mard trażmissibbli u li jista’ jiġi kkurat, ikkawżat minn sanità fqira u malnutrizzjoni—problemi li jirriżultaw minn nuqqas ta' edukazzjoni, għarfien, u aċċess għas-servizzi tal-kura tas-saħħa. In-Nepal għamel passi kbar ’il quddiem fis-saħħa tal-ommijiet u tat-tfal. 95% tat-tfal għandhom aċċess għal melħ jodizzat, u 86% tat-tfal bejn is-6 u d-59 xahar jirċievu profilassi tal-vitamina A. Ir-rati ta' tkabbir stunted (nuqqas ta' żvilupp fl-għoli), piż baxx wisq, u wasting (telf ta' massa tal-ġisem) naqsu b’mod sinifikanti; madankollu, il-malnutrizzjoni tibqa' għolja ħafna, u taffettwa 43% tat-tfal taħt l-età ta' ħames snin. L-anemija fost in-nisa u t-tfal żdiedet bejn l-2011 u l-2016, u laħqet il-livelli ta' 41% u 53% rispettivament. Ir-rata ta' trabi li jitwieldu b'piż baxx hija ta' 27%, filwaqt li r-rata tat-treddigħ hija ta' 65%. Il-proporzjon tal-mortalità materna fin-Nepal huwa ta' 229, u r-rata tal-mortalità tat-trabi niżlet għal 32.2 għal kull 1,000 twelid ħaj. Ir-rata tal-użu tal-kontraċettivi hija ta' 53%, għalkemm teżisti disparità sinifikanti bejn iż-żoni rurali u dawk urbani minħabba nuqqas ta' għarfien u aċċess limitat. Il-progress fil-qasam tas-saħħa huwa mmexxi minn inizjattiva governattiva qawwija, b'kollaborazzjoni ma' organizzazzjonijiet mhux governattivi (NGOs) u NGOs internazzjonali. Iċ-ċentri tas-saħħa pubblika jipprovdu 72 mediċina essenzjali mingħajr ħlas. === Immigranti u refuġjati === In-Nepal għandu tradizzjoni twila li jilqa' lill-immigranti u lir-refuġjati. Fiż-żminijiet moderni, it-Tibetani u l-Bhutaniżi ffurmaw il-maġġoranza tar-refuġjati fin-Nepal. Ir-refuġjati Tibetani bdew jaslu fl-1959, u ħafna oħrajn ikomplu jaqsmu l-fruntiera lejn in-Nepal kull sena. Ir-refuġjati Lhotsampa mill-Bhutan bdew jaslu fis-snin tmenin, u n-numru tagħhom qabeż il-110,000 fis-snin elfejn; minn dak iż-żmien ’l hawn, il-maġġoranza tagħhom ġew risistemati f'pajjiżi terzi. Sal-aħħar tal-2018, in-Nepal kellu total ta' 20,800 refuġjat ikkonfermat, li 64% minnhom kienu Tibetani u 31% Bhutaniżi. L-immigranti ekonomiċi u r-refuġjati li jaħarbu mill-persekuzzjoni jew mill-gwerra — li ​​ġejjin minn pajjiżi ġirien, mill-Afrika u mil-Lvant Nofsani — m'għandhomx rikonoxximent uffiċjali; huma magħrufa bħala "refuġjati urbani" għaliex jgħixu f'appartamenti fil-bliet minflok f'kampijiet tar-refuġjati, għalkemm il-gvern jiffaċilita r-risistemazzjoni tagħhom f’pajjiżi terzi. Madwar 2,000 immigrant — li ​​nofshom kienu Ċiniżi — applikaw għal permessi tax-xogħol fl-2018–19. Il-gvern m'għandux data dwar l-immigranti Indjani, għalkemm il-Gvern tal-Indja jistma li n-numru ta’ Indjani mhux residenti fil-pajjiż huwa ta' 600,000. == Kultura == === Soċjetà === [[File:Gadhimai.jpg|thumb|Il-Festival ta' Gadhimai]] Is-soċjetà tradizzjonali Nepaliża ħafna drabi hija definita minn ġerarkija soċjali. Is-sistema tal-kasti Nepaliża tirrifletti ħafna mill-istratifikazzjoni soċjali u ħafna mir-restrizzjonijiet soċjali karatteristiċi tal-Asja t'Isfel. Il-klassijiet soċjali huma definiti minn aktar minn mitt grupp ereditarju u endogamu, ħafna drabi msejħa *jātis* jew "kasti." In-Nepal ipprojbixxa l-intokkabbiltà fl-1963 u minn dakinhar għadda aktar liġijiet kontra d-diskriminazzjoni u inizjattivi ta' benesseri soċjali. Il-valuri tal-familja huma ċentrali għat-tradizzjoni Nepaliża, u l-familji estiżi multiġenerazzjonali u patrijarkali storikament kienu n-norma, għalkemm il-familji nukleari qed isiru komuni f'żoni urbani. Maġġoranza kbira tan-Nepalis jidħlu fi żwiġijiet irranġati mill-ġenituri tagħhom jew minn anzjani oħra tal-familja, kemm jekk jagħtu l-kunsens tagħhom għat-tqabbil kif ukoll jekk le. Iż-żwieġ huwa meqjus bħala impenn tul il-ħajja, u r-rata tad-divorzju hija baxxa ħafna, b'inqas minn wieħed minn kull elf żwieġ li jispiċċa bid-divorzju. Iż-żwieġ tat-tfal huwa komuni, partikolarment f'żoni rurali; ħafna nisa jiżżewġu qabel l-età ta' 18-il sena. [[File:Teej.jpg|thumb|Nisa jiċċelebraw Haritalika Teej fin-Nepal]] Ħafna mill-festivals tan-Nepal għandhom oriġini reliġjuża. Fost l-aktar magħrufa nsibu l-festival ta' Gadhimai, Dashain, Tihar, Teej, Chhath, Maghi, Sakela, Holi u l-Ewwel tas-Sena tan-Nepal. Il-festival ta' Gadhimai huwa avveniment reliġjuż Ħindu li jsir kull ħames snin fit-Tempju ta' Gadhimai fin-Nepal. Dan ġie deskritt bħala l-aktar festival imdemmi fid-dinja minħabba l-qatla tal-massa ta’ annimali u għasafar, fosthom bufli, mogħoż, nagħaġ, tiġieġ, papri, ħamiem, ħnieżer, firien u ġrieden bojod. Dan is-sagrifiċċju tal-massa jsir bil-għan li tiġi sodisfatta l-alla Gadhimai. Il-kritiċi kkundannaw dan ir-ritwal bħala wieħed barbaru, mhux iġjeniku u li jwassal għal ħela kbira. Min-naħa l-oħra, id-devoti Ħindù jisħqu li din il-prattika għandha sinifikat profond. Dashain huwa festival reliġjuż Ħindu ewlieni fin-Nepal. Imħeġġa mit-twemmin li offerti ta’ demm frisk jikkalmaw lill-alla Durga, eluf ta' bufli, mogħoż, nagħaġ, ħnieżer, tiġieġ u papri jiġu sagrifikati matul iċ-ċelebrazzjoni. Il-gvern tan-Nepal ipprova jipprojbixxi l-iffilmjar ta' dawn is-sagrifiċċji tal-annimali. Grupp favur id-drittijiet tal-annimali li kien preżenti għall-festival irrapporta li ffaċċja ostilità kbira: "Ħadulna t-tagħmir u l-kameras u kissruhom f’biċċiet." Il-grupp innota wkoll kwistjonijiet serji ta' iġjene pubblika, u stqarr li ra nies fil-folla jagħmlu l-bżonnijiet fiżjoloġiċi tagħhom fil-pubbliku u li kellhom jimxu qalb il-ħmieġ uman. F'inċident ieħor, individwi Nepali armati b’machetes ġrew wara attivisti tad-drittijiet tal-annimali fit-triq. Il-kaċċa għas-saħħaħar għadha sseħħ fin-Nepal, anke fis-seklu wieħed u għoxrin. Il-vittmi huma tipikament nies vulnerabbli, partikolarment dawk li ġejjin minn kasti inferjuri. Politiċi, uffiċjali tal-armata, uffiċjali tal-pulizija u membri oħra tal-komunità kienu involuti wkoll f’diversi inċidenti. L-eżekuzzjonijiet jistgħu jsiru billi l-vittma tinħaraq ħajja. Ħafna vittmi fl-aħħar mill-aħħar imutu kawża tal-ġrieħi li jġarrbu mit-tortura u l-aggressjoni. Kaċċa għas-saħħaħar li ma tirriżultax f’mewt spiss tinvolvi swat qawwi. == Simboli == [[File:Flag of Nepal.svg|thumb|Bandiera ta' Nepal]] L-emblema tan-Nepal turi l-muntanji tal-Ħimalaja miksijin bil-borra, għoljiet miksijin bis-siġar, u r-reġjun fertili tat-Terai, imdawrin b'kuruna ta' fjuri tar-rododendru; fiha tidher il-bandiera nazzjonali fil-parti ta' fuq, mappa bajda tan-Nepal fuq quddiem, u l-idejn il-leminija ta' raġel u mara magħqudin flimkien, li jissimbolizzaw l-ugwaljanza bejn is-sessi. Fil-parti t’isfel jinsab il-motto nazzjonali—kwotazzjoni patrijottika bis-Sanskrit li fil-folklor Nepali hija attribwita lill-alla Rama u miktuba bl-iskrittura Devanagari: "Omm u l-art twelidek huma akbar mis-sema." Il-bandiera tan-Nepal hija l-unika bandiera nazzjonali fid-dinja li mhijiex rettangolari. Il-kostituzzjoni tinkludi struzzjonijiet għall-kostruzzjoni ġeometrika ta' din il-bandiera magħmula minn żewġ triangoli (jew pennons). Skont id-deskrizzjoni uffiċjali tagħha, il-kulur aħmar skur (crimson) jirrappreżenta r-rebħa fil-gwerra jew il-kuraġġ, u huwa wkoll il-kulur tar-rododendru. It-tarf blu jissimbolizza x-xewqa tal-poplu Nepali għall-paċi. Il-qamar fuq il-bandiera jissimbolizza n-natura paċifika u kalma tal-poplu Nepali, filwaqt li x-xemx tirrappreżenta l-qawwa u l-kuraġġ tal-ġellieda Nepali. Il-president iservi bħala s-simbolu tal-għaqda nazzjonali. Il-martri huma simboli tal-patrijottiżmu. Kmandanti mill-Gwerra Anglo-Nepaliża—Amar Singh Thapa, Bhakti Thapa, u Balbhadra Kunwar—jitqiesu bħala eroj tal-gwerra. Sittax-il figura mill-istorja tan-Nepal ingħataw id-distinzjoni speċjali ta' "Eroj Nazzjonali" għall-kontribuzzjonijiet eċċezzjonali tagħhom għall-prestiġju tal-pajjiż. Prithvi Narayan Shah, il-fundatur tan-Nepal modern, huwa rispettat ħafna u meqjus minn ħafna bħala l-"Missier tan-Nazzjon". === Arti u arkitettura === [[File:Nyatapola Temple.JPG|thumb|left|Nyatapola, pagoda ta' ħames sulari f'Bhaktapur imżejna b’ħidma artiġjanali karatteristika tal-ġebel, tal-metall u tal-injam, baqgħet teżisti wara tal-inqas erba' terremoti kbar.]] [[File:Tusha Hiti step-well.jpg|thumb|Ħidma artistika fuq il-ġebel min-Nepal fuq żennuna tal-ilma li għadha tintuża.]] [[File:Shivas Kinder - 0219.jpg|thumb|left|Tieqa tradizzjonali Newar f'għamla ta' pagun.]] L-eqdem eżempji magħrufa ta' arkitettura Nepali huma l-istupas li jmorru lura għall-ewwel kostruzzjonijiet Buddisti f'Kapilvastu u l-inħawi tal-madwar fil-Lbiċ tan-Nepal, kif ukoll dawk mibnija minn Ashoka fil-Wied ta' Kathmandu għall-ħabta tas-sena 250 QK. L-istil arkitettoniku distintiv assoċjat esklussivament man-Nepal ġie żviluppat u pperfezzjonat mill-artiġjani Newa fil-Wied ta' Kathmandu, li bdew din il-ħidma matul il-perjodu Lichchhavi. Kronaka tal-ivvjaġġar Ċiniża tad-Dynasty Tang — li ​​x'aktarx hija bbażata fuq rekords li jmorru lura għall-ħabta tas-sena 650 WK — tiddeskrivi l-arkitettura Nepali ta' dak iż-żmien (mibnija l-aktar mill-injam) bħala waħda rikka fid-dettalji artistiċi, inklużi skulturi tal-injam u tal-metall. Hija tiddeskrivi pagoda magnífika ta' seba' sulari li tinsab fi ħdan kumpless ta' palazz, li fiha soqfa miksijin bil-madum tar-ram; balustradi, gradilji, kolonni u travi mżejna b'ħaġar prezzjuż u ħaġar fin; kif ukoll erba’ skulturi indurati tal-Makara fil-kantunieri tal-bażi li jferrgħu l-ilma bħal funtana, fornuti minn pajpijiet tar-ram konnessi ma' kanali fil-quċċata tat-torri. Kronaki Ċiniżi ta' wara jiddeskrivu l-palazz tar-Re tan-Nepal bħala struttura immensa b’ħafna soqfa, fatt li jissuġġerixxi li ċ-Ċiniżi kienu għadhom mhux familjari mal-arkitettura tal-pagodi. Tempju tipiku fi stil ta' pagoda jinbena mill-injam, b’kull biċċa mnaqqxa b'mod fin b'disinji ġeometriċi jew b'xbihat ta' allat, allat nisa, ħlejjaq mitiċi u bhejjem. Is-soqfa—ġeneralment miksija b'madum tat-tafal u xi drabi indurati bid-deheb—jonqsu gradwalment fid-daqs hekk kif jitilgħu lejn l-ogħla saqaf, li jkun inkurunat b'pinnaklu tad-deheb. Il-bażi tipikament tikkonsisti f'terrazzi rettangolari magħmula minn ġebel imnaqqax b'sengħa kbira, u d-daħla spiss tkun protetta minn skulturi tal-ġebel li jirrappreżentaw figuri tradizzjonali. Is-sengħa fil-bronż u r-ram—viżibbli fi skulturi ta' divinitajiet u bhejjem, f'dekorazzjonijiet tal-bibien u t-twieqi, f’pinnakli tal-bini u f'oġġetti ta' kuljum—hija mill-aqwa wkoll. L-aktar tradizzjoni tal-pittura Nepali żviluppata hija dik tal-pittura Buddisti Tibetana magħrufa bħala thangka jew paubha, ipprattikata fin-Nepal minn patrijiet Buddisti u artiġjani tal-poplu Newar. It-Tempju ta' Changu Narayan, mibni għall-ħabta tar-raba’ seklu WK, jiftaħar b’dak li forsi huma l-aqwa eżempji tas-sengħa Nepali fl-injam. Il-Pjazez Durbar ta' Kathmandu, Patan u Bhaktapur jirrappreżentaw il-quċċata tal-arti u l-arkitettura Nepali, u juru sengħa fl-injam, fil-metall u fil-ġebel li ġiet ipperfezzjonata tul elfejn sena. It-tieqa "ankhijhyal", li tippermetti veduta f'direzzjoni waħda tad-dinja ta' barra, hija eżempju ta' sengħa unika tal-injam Nepaliża li tinsab kemm f'bini domestiku kif ukoll pubbliku, kemm jekk antik kif ukoll modern. Ħafna kulturi jżebgħu l-ħitan tad-djar tagħhom b'disinji regolari, figuri ta' allat u bhejjem, u simboli reliġjużi; oħrajn jżebgħuhom b'kuluri solidi, ħafna drabi jużaw tafal jew ħamrija sewda li tikkuntrasta mal-ħamrija safra jew il-ġebla tal-ġir. Is-soqfa ta' strutturi reliġjużi u domestiċi għandhom sporġenzi sinifikanti, preżumibbilment biex jipprovdu protezzjoni mix-xemx u x-xita. L-injam fi strutturi domestiċi huwa minqux fin, bħal dak tal-kontropartijiet reliġjużi tagħhom. Is-serq kulturali huwa kriżi fin-Nepal, minkejja l-isforzi biex jiġi miġġieled. === Letteratura u arti tal-ispettaklu === [[File:Bhanu Bhakta Acharya (1814-1869) author.jpg|thumb|Bhanubhakta Acharya, kittieb Nepali li traduċa l-epopea antika Ħindu Ramayana għal-lingwa Nepali.]] Il-letteratura tan-Nepal kienet marbuta mill-qrib ma' dik tal-bqija tal-Asja t’Isfel sakemm il-pajjiż ingħaqad fi renju modern. Ix-xogħlijiet letterarji — miktuba bis-Sanskrit minn qassisin Brahmins edukati, li wħud minnhom kienu bbażati f'Varanasi — kienu jinkludu testi reliġjużi u leġġendi dwar rejiet, allat u demonji. L-eqdem test li għadu jeżisti bil-lingwa Nepaliża jmur lura għas-seklu 13; madankollu, apparti minn materjal epigrafiku, ma nstabet l-ebda letteratura Nepaliża ta' qabel is-seklu 17. Il-letteratura Newar tmur lura kważi 500 sena. L-istorja moderna tal-letteratura Nepaliża tibda b'Bhanubhakta Acharya (1814–1868), li kien l-ewwel wieħed li kiteb xogħlijiet sinifikanti u influwenti bil-lingwa Nepaliża — lingwa aċċessibbli għall-mases — l-aktar notevoli fosthom il-*Bhanubhakta Ramayana*, traduzzjoni tal-epika antika Ħindu. Lejn l-aħħar tas-seklu 19, Motiram Bhatta ppubblika edizzjonijiet stampati tax-xogħlijiet ta' Acharya; permezz tal-isforzi tiegħu, huwa popolarizza l-letteratura bil-lingwa Nepaliża u mexxieha lejn il-modernità. Sa nofs is-seklu 20, il-letteratura Nepaliża ma baqgħetx limitata għat-tradizzjonijiet letterarji Ħindu. Influwenzati mit-tradizzjonijiet letterarji tal-Punent, il-kittieba ta' dak iż-żmien bdew jipproduċu xogħlijiet li kienu jindirizzaw kwistjonijiet soċjali kontemporanji, filwaqt li ħafna oħrajn komplew jarrikkixxu t-tradizzjonijiet poetiċi Nepaliżi b’poeżija Nepaliża awtentika. Il-letteratura Newar ukoll ħarġet bħala tradizzjoni letterarja ewlenija. Wara l-wasla tad-demokrazija fl-1951, il-letteratura Nepaliża ffjorixxiet, u bdew jiġu prodotti xogħlijiet letterarji f’ħafna lingwi oħra. Il-letteratura Nepaliża kompliet timmodernizza ruħha; f’dawn l-aħħar snin, ġiet influwenzata bil-qawwa mill-esperjenza tan-Nepal wara l-gwerra ċivili kif ukoll mit-tradizzjonijiet letterarji globali. Maruni, Lakhey, Sakela, Kauda u Tamang Selo huma eżempji ta' mużika u żfin tradizzjonali tan-Nepal li ġejjin mir-reġjuni muntanjużi tal-pajjiż. L-industrija tal-films tan-Nepal hija magħrufa bħala "Kollywood." L-Akkademja tan-Nepal hija l-istituzzjoni ewlenija għall-promozzjoni tal-arti u l-kultura fin-Nepal, u twaqqfet fl-1957. === Ħwejjeġ === [[File:Bhoto jatra.jpg|thumb|Raġel tan-Nepal liebes Daura-Suruwal, kowt, u topi ta' Dhaka juri l-bhoto waqt il-festival Bhoto Jatra.]] Minn żminijiet antiki sal-era moderna, l-ilbies tradizzjonali l-aktar komuni fin-Nepal, kemm għall-irġiel kif ukoll għan-nisa, kien jikkonsisti f'biċċa drapp imgeżwra mal-ġisem. Għan-nisa, dan l-ilbies evolva maż-żmien fis-sari — biċċa drapp waħda twila, magħrufa li tkejjel sitt jards u li hija wiesgħa biżżejjed biex tgħatti l-parti t’isfel tal-ġisem. Is-sari jintrabat mal-qadd, jitgeżwer madwar il-parti t’isfel tal-ġisem, u mbagħad jitħalla jaqa’ fuq l-ispalla. Fil-forma aktar moderna tiegħu, jintuża biex jgħatti r-ras — u xi kultant il-wiċċ — bħal velu, partikolarment fir-reġjun tat-Terai. Jintlibes flimkien ma' dublett ta' taħt (petticoat) u jiddaħħal fiċ-ċinturin tad-dublett biex jibqa' f'postu sew. Jintlibes ukoll ma’ bluża, jew cholo, li sservi bħala l-ilbies ewlieni għall-parti ta' fuq tal-ġisem; it-tarf tas-sari li jkun imdendel fuq l-ispalla jaħbi l-kontorni tal-parti ta' fuq tal-ġisem u jgħatti ż-żona tal-qadd. Il-kombinazzjoni ta' *cholo* u sari saret l-ilbies preferut għal okkażjonijiet formali, ambjenti uffiċjali u laqgħat festivi. Fil-forma l-aktar tradizzjonali tiegħu — meta jintlibes waqt attivitajiet ta' kuljum, xogħol tad-dar jew xogħol manwali — jidher bħala fariya jew *gunyu*; dawn ġeneralment ikunu iqsar u idjaq minn sari standard u jitgeżwru għalkollox madwar il-parti t’isfel tal-ġisem. Għall-irġiel, biċċa drapp simili iżda iqsar — ​​id-*dhoti* — isservi bħala ilbies għall-parti t’isfel tal-ġisem; din ukoll titkebbeb madwar il-qadd. Fost l-Arjani, id-drapp jitkebbeb darba madwar kull riġel qabel ma jgħaddi minn bejn ir-riġlejn u jiddaħħal sew fil-parti ta' wara. Id-*dhoti* u l-varjanti tiegħu — li ​​normalment jintlibsu fuq langauti — jiffurmaw l-ilbies għall-parti t'isfel tal-ġisem fl-ilbies tradizzjonali tal-popli Tharu, Gurung u Magar, kif ukoll tal-poplu Madheshi, fost oħrajn. Forom oħra ta' ilbies tradizzjonali li ma jinvolvux ħjata jew tfassil jinkludu l-patukas (strixxa drapp imkebba sewwa madwar il-qadd bħal faxxa — parti mill-biċċa l-kbira tal-ilbiesi tradizzjonali tan-Nepal u li spiss iżżomm khukuri meta tintlibes mill-irġiel); xalpi bħal pachhyauras u majetros; xalli bħall-ga tan-Newar u l-khata tat-Tibet; ghumtos (velijiet tal-għarusa); u tipi varji ta' turbani — xalpi li jintlibsu madwar ir-ras għal raġunijiet tradizzjonali jew għall-protezzjoni mix-xemx jew mill-kesħa — magħrufa bħala pheta, pagri jew sirpau. Sal-bidu tal-ewwel millennju W.K., l-ilbies komuni tan-nies tal-Asja t'Isfel kien jikkonsisti f'biċċiet tad-drapp mhux meħjuta. Il-wasla tal-Kushans mill-Asja Ċentrali, għall-ħabta tas-sena 48 WK, għamlet popolari l-ilbies maqtugħ u meħjut fi stil tipiku tal-Asja Ċentrali. L-aktar forma sempliċi ta' ilbies meħjut hija l- bhoto (vesta rudimentali), li tintlibes kemm mis-subien kif ukoll mill-bniet; tradizzjonalment, dan huwa l-uniku ilbies li jilbsu t-tfal sakemm jilħqu l-età adulta u jibdew jilbsu ħwejjeġ tal-kbar—kultant waqt ċerimonja ta' tranżizzjoni, bħaċ-ċerimonja gunyu-choli għall-bniet Ħindu. L-irġiel ikomplu jilbsu l-bhoto anke meta jikbru. Għall-parti ta' fuq tal-ġisem, l-irġiel tipikament jilbsu vesta bħall- *bhoto* jew qmis tat-tip *kurta*, bħad-daura—qmis twila b'għeluq doppju fuq quddiem u għonq magħluq, li fiha ħames tiwi u tmien rbitiet biex titwaħħal mal-ġisem. Is-suruwal—kelma li tfisser sempliċiment "qalziet"—iservi bħala alternattiva għad-dhoti, il-kachhad (li jilbsuh in-nies tal-poplu Magar), jew il- lungi (li jilbsuh in-nies tal-poplu Tharu), u fi żminijiet aktar reċenti saħansitra ħa posthom; tradizzjonalment, ikun wiesa’ ħafna ’l fuq mill-irkopptejn iżda jidjieq ’l isfel biex jiġi mwaħħal mal-għekiesi, u jintrabat mal-qadd permezz ta' qafla. Il-blużi moderni tat-tip cholo, li jintlibsu mas-saris, normalment ikollhom kmiem qosra, buttuna waħda, u ma jgħattux iż-żona tal-qadd. Il-verżjoni tradizzjonali, magħrufa bħala chaubandi cholo, tixbaħ lid-daura: ikollha kmiem twal, għeluq doppju fuq quddiem bi tiwi u rbitiet, u tinżel sal- patuka (faxxa tal-qadd), u b'hekk tgħatti ż-żona tal-qadd. Id-daura-suruwal u l- gunyu-cholo servew bħala l-ilbies nazzjonali għall-irġiel u n-nisa rispettivament sal-2011, meta din id-denominazzjoni tneħħiet biex jiġi eliminat kull favoritizmu. L-ilbies tradizzjonali għal ħafna gruppi etniċi Pahari jikkonsisti fid- daura-suruwal (jew ilbies simili) flimkien ma' patuka, dhaka topi (beritta), u kiswa ta' fuq (kowt) għall-irġiel; u l-gunyu-cholo (jew xi ħaġa simili) flimkien ma' patuka u, għan-nisa, xi kultant xalpa tar-ras. Għal ħafna gruppi oħra, l-ilbies tradizzjonali tal-irġiel jikkonsisti f'qmis jew vest flimkien ma' *dhoti*, kachhad jew lungi. Fir-reġjuni għoljin tal-Ħimalaja, l-ilbies tradizzjonali huwa influwenzat ħafna mill-kultura Tibetana. In-nisa Sherpa jilbsu ċ-chuba flimkien mal-fardal pangi, filwaqt li l-irġiel Sherpa jilbsu qomos bi kmiem twal u għenuq għoljin u iebsin — magħrufa bħala tetung — taħt iċ-chuba. Il-kpiepel Tibetani Xamo Gyaise tas-Sherpa, id-dhaka topi li jilbsu l-irġiel Pahari, u l-kpiepel tondi tat-Tamang huma fost l-aktar tipi distintivi ta' xedd ir-ras. In-nisa Ħindu miżżewġin jilbsu tika, sindoor, pote (ġiżirajjen biż-żibeġ) u brazzuletti ħomor. Huwa komuni li jilbsu dehbijiet tad-deheb u tal-fidda—kultant inkrustati b'ħaġar prezzjuż. Id-dehbijiet tad-deheb jinkludu l-*mangalsutras* u t-*tilaharis* li jilbsuhom il-Ħindu flimkien mal-pote; is-samyafung (fjura kbira tad-deheb li tintlibes fuq ir-ras) u n-nessey (imsielet kbar u ċatti tad-deheb) li jilbsuhom in-nies tal-poplu Limbu; kif ukoll is-sirphuli, is-*sirbandhi* u ċ-chandra li jilbsuhom in-nies tal-poplu Magar. In-nisa tal-poplu Tharu jistgħu jilbsu sa sitt kilogrammi ta' dehbijiet tal-fidda, inklużi l-*mangiya* (li tintlibes fuq ir-ras), it-*tikuli* (fuq il-forehead), u l-*kanseri* u t-tikahamala (madwar l-għonq). Il-moda fin-Nepal inbidlet b’mod sinifikanti matul l-aħħar 50 sena. Fiż-żoni urbani, is-sari qed jintuża dejjem inqas bħala ilbies ta' kuljum u qed isir ilbies riżervat għal okkażjonijiet formali. Il-kurta suruwal tradizzjonali rarament jintlibes minn nisa żgħażagħ, li dejjem aktar jippreferu l-jeans. Id-*dhoti* spiċċa l-aktar bħala ilbies ċerimonjali għax-xamani u għall-qassisin Ħindu. === Kċina === [[File:Nepali dal-bhat-tarkari.jpg|thumb|"Dal-bhat thali" li tikkonsisti f’ross mgħolli, soppa tal-għads, ħaxix aħdar imqalli, kari tal-ħaxix, jogurt, "papad" u insalata tal-ħaxix.]] Il-kċina tan-Nepal tinkludi varjetà wiesgħa ta' stili ta' tisjir reġjonali u tradizzjonali. Minħabba d-diversità fit-tipi ta' ħamrija, fil-klima, fil-kultura, fil-gruppi etniċi u fl-okkupazzjonijiet, dawn il-kċejjen ivarjaw b'mod sinifikanti, billi jagħmlu użu minn ħwawar, ħxejjex aromatiċi, ħaxix u frott disponibbli lokalment. L-Iskambju Kolombjan introduċa l-patata, it-tadam, il-qamħirrum, il-karawett, il-ġewż tal-anakardju, l-ananas, il-gwava u—fuq kollox—il-bżar jaħraq (chili peppers) fl-Asja t’Isfel; dawn kollha saru ikel bażiku. Iċ-ċereali mkabbra fin-Nepal, flimkien mal-istaġuni tat-tħawwil u r-reġjuni tagħhom, jikkorrispondu fil-biċċa l-kbira maż-żmien tal-monsuni u mal-varjazzjonijiet fl-altitudni. Ir-ross u l-qamħ jiġu kkultivati ​​primarjament fil-pjanuri ta' Terai u fil-widien imsaqqija sew, filwaqt li l-qamħirrum, il-millieġ, ix-xgħir u l-qamħ saraċin jitkabbru l-aktar fl-għoljiet li huma aktar niexfa u inqas fertili. Ikla tipika tan-Nepal tikkonsisti f’xi tip ta' qamħ jew ċereali msajjar sempliċiment, akkumpanjat minn platti b'togħma rikka u li joffru sens ta' kumdità. Dawn tal-aħħar jinkludu l-għads, il-legumi u l-ħaxix, li spiss jiġu mħawwra bil-ġinġer u t-tewm, jew b’taħlitiet aktar elaborati ta' kosbor, kemmun, żagħfran (turmeric), kannella, kardamomu, jimbu u ħwawar oħra. Is-soltu tiġi servuta fuq trej, jew thali, b'post ċentrali għaċ-ċereali msajjar u skutelli żgħar għall-akkumpanjamenti l-oħra. Dawn l-elementi jingħaqdu flimkien billi jitħalltu direttament—bħar-ross u l-għads—jew billi wieħed ikebbeb element—bħall-ħobż—madwar ieħor, bħall-ħaxix imsajjar. Id-Dal-bhat, li għandu r-ross imsajjar bil-fwar bħala l-bażi tiegħu, huwa l-aktar eżempju komuni, u spiss ikun akkumpanjat minn prodotti tal-ħalib u kultant mil-laħam. Il-ħobż ċatt tal-qamħ bla ħmira magħruf bħala *chapati* kultant jieħu post ir-ross, speċjalment f’Terai, filwaqt li d-Dhindo—ippreparat billi tgħalli d-dqiq tal-qamħirrum, tal-millieġ jew tal-qamħ saraċin fl-ilma waqt li tħawwad kontinwament u żżid id-dqiq sakemm tinkiseb konsistenza ħoxna u kważi solida—huwa s-sostitut ewlieni fiż-żoni tal-għoljiet u tal-muntanji. It-Tsampa, dqiq magħmul mix-xgħir inkaljat jew ipproċessat apposta, huwa l-ikel bażiku fir-reġjuni għoljin tal-Ħimalaja. Madwar in-Nepal kollu, il-*Gundruk*—ħaxix bil-weraq li jiġi ffermentat u mbagħad imnixxef fix-xemx—iservi kemm bħala delikatezza kif ukoll bħ [[File:Plateful of Momo in Nepal.jpg|thumb|Dumplings Momo biċ-chutney]] Karatteristika notevoli tal-kċina Nepali hija l-eżistenza ta' diversi tradizzjonijiet kulinari veġetarjani distinti, li kull waħda minnhom tirrifletti l-istorja ġeografika u kulturali ta' dawk li jħaddnuhom. Huwa maħsub li l-emerġenza tal-ahimsa — jiġifieri l-evitar tal-vjolenza kontra kull forma ta' ħajja — fi ħdan ħafna ordnijiet reliġjużi fi stadju bikri tal-istorja tal-Asja t'Isfel (partikolarment fl-Induiżmu tal-Upanishads, fil-Buddiżmu u fil-Ġainiżmu) kienet fattur sinifikanti fil-firxa tal-veġetariżmu fost partijiet mill-popolazzjoni Induista u Buddista tan-Nepal, kif ukoll fost il-Ġainisti. Dawn il-gruppi spiss iħossu stmerrija qawwija għall-idea li jieklu l-laħam. Għalkemm il-konsum tal-laħam ras għal ras fin-Nepal huwa baxx, il-prevalenza tal-veġetariżmu mhijiex għolja daqs kemm hi fl-Indja; dan minħabba l-firxa tax-Xaktiżmu, tradizzjoni li fiha s-sagrifiċċju tal-annimali huwa karatteristika prominenti. [[File:Samaybaji.JPG|thumb|Samayabaji (kċina Newar)]] Il-kċina tan-Nepal għandha karatteristiċi distintivi li jiddistingwuha minn dik tal-ġirien tagħha fit-tramuntana u fin-nofsinhar. Il-curries tan-Nepal—li ġeneralment ikunu bbażati fuq it-tadam u eħfef—huma inqas jaħarqu mill-verżjonijiet Indjani bbażati fuq il-krema, filwaqt li l-momo (għaġina mimlija) tan-Nepal huma sinjuri fl-ispices meta mqabbla mal-verżjonijiet tat-tramuntana. Il-kċina Newar, waħda mit-tradizzjonijiet kulinari l-aktar sinjuri u influwenti tan-Nepal, hija aktar elaborata u varjata minn ħafna oħrajn, hekk kif żviluppat fil-Wied fertili u prosperu ta' Kathmandu. Ikla tipika Newar tista' tikkonsisti f'aktar minn tużżana platti, inklużi qmuħ, laħam, curries tal-ħaxix, chutneys u pickles. Eżempji notevoli jinkludu Kwanti (soppa tal-fażola mnibbta), chhwela (laħam imħawwar), chatamari (crepe tad-dqiq tar-ross), bara (patty tal-għads moqli), kachila (laħam ikkapuljat nej immarinat), samaybaji (li għandu r-ross imsawwat bħala l-element ewlieni), lakhaamari u yomari. Il-Juju dhau, jogurt ħelu li joriġina minn Bhaktapur, huwa wkoll rinomat. Il-kċina Thakali hija tradizzjoni oħra magħrufa sew li tgħaqqad flimkien influwenzi Tibetani u Indjani, u tuża firxa wiesgħa ta' ingredjenti—partikolarment ħxejjex aromatiċi u ħwawar. Fir-reġjun ta' Terai, il-Bagiya—għaġina tad-dqiq tar-ross b'mili ħelu—hija popolari fost il-popli Tharu u Maithil. Diversi komunitajiet f'Terai jippreparaw sidhara (ħut żgħir imnixxef fix-xemx imħallat mal-weraq tat-taro) u biriya (pejst tal-għads imħallat mal-weraq tat-taro) biex jaħżnuhom għall-istaġun tal-għargħar tal-monsun. Ħelu tradizzjonali jinkludi *Selroti*, kasaar, fini u chaku. Il-Pulau (pilaf) jew il-kheer (pudina ħelwa tar-ross) spiss iservu bħala l-platt ewlieni waqt il-festi. It-te u x-xorrox tal-butir (il-likwidu ffermentat li jibqa' wara li l-jogurt jiġi mħawwad biex isir il-butir) huma xorb komuni mhux alkoħoliku. Kważi l-komunitajiet Janajati kollha għandhom il-metodi tradizzjonali tagħhom stess għall-produzzjoni tal-alkoħol. *Raksi* (spirtu distillat tradizzjonali), jaand (birra tar-ross), tongba (birra tal-millieġ) u chyaang huma l-varjetajiet l-aktar magħrufa. == Sports u rikreazzjoni == [[File:Kathmandu Rangasaala(Football Stadium) (2).JPG|thumb|left|L-Istadium Dasharath Rangasala nbena mill-gvern tar-Renju tan-Nepal bejn l-1956 u l-1958 u għandu kapaċità ta' bejn 13,000 u 15,000 persuna.]] [[File:Nepali Fans.JPG|thumb|Il-partitarji tan-Nepal tal-cricket huma magħrufa għall-appoġġ entużjastiku ħafna tagħhom lit-tim nazzjonali.]] Sports indiġeni tan-Nepal bħal *dandi biyo* u *kabaddi* — li ​​sa ftit ilu kienu meqjusa bħala sports nazzjonali mhux uffiċjali — għadhom popolari fiż-żoni rurali. Minkejja diversi sforzi, l-istandardizzazzjoni u l-iżvilupp tad-*dandi biyo* għadhom ma ntlaħqux, filwaqt li l-*kabaddi* għadu fil-bidu nett tiegħu bħala sport professjonali fin-Nepal. Il-*Bagh-chal*, logħba tal-bord antika li huwa maħsub li oriġinat fin-Nepal, għadha popolari sal-lum u tista' tintlagħab fuq bordijiet imfassla bil-ġibs u bl-użu ta’ ċagħaq. Il-Ludo, is-Snakes and Ladders u l-carrom huma passatempi popolari; jintlagħab ukoll iċ-ċess. Il-volleyball ġie ddikjarat bħala l-isport nazzjonali tan-Nepal fl-2017. Logħob popolari fost it-tfal jinkludi verżjonijiet tal-logħba tal-qbid (tag), il-logħba tal-għadam (knucklebones), il-logħba tal-kwadri mal-art (hopscotch), Duck, Duck, Goose u lagori, filwaqt li l-blalen tal-ħġieġ (marbles), il-fuqqiegħ (spinning tops), ir-roti li jiġu mbuttati b'bastun u l-cricket fit-triq huma wkoll popolari fost it-tfal. L-istrixxi tal-lastku — jew strixxi maqtugħin mit-tubi ta' ġewwa tar-roti — iservu bħala tagħmir sportiv versatili għat-tfal tan-Nepal; dawn jistgħu jinġabru flimkien jew jintrabtu u jintużaw biex jintlagħbu logħob bħad-dodgeball, il-logħba tal-ħajt bejn is-swaba' (cat's cradle), il-*jianzi* u diversi logħob bil-ħabel tal-qbiż. [[File:Dasarath Stadium during 2022 SAFF Women's Championship Final match.jpg|thumb|left|L-Istadium Dasharath Rangasala nbena mill-gvern tar-Renju tan-Nepal bejn l-1956 u l-1958 u għandu kapaċità ta' bejn 13,000 u 15,000 persuna.]] [[File:TU Stadium 2025.jpg|thumb|Il-Grawnd Internazzjonali tal-Cricket tal-Università ta' Tribhuvan inbena mill-Gvern tar-Renju tan-Nepal fl-1998, b'dimensjonijiet ta' 154 metru (168 jarda) b'132 metru (144 jarda).]] [[File:TU Cricket Stadium in 2025.jpg|thumb|left|Il-Grawnd Internazzjonali tal-Cricket tal-Università ta' Tribhuvan inbena mill-Gvern tar-Renju tan-Nepal fl-1998, b'dimensjonijiet ta' 154 metru (168 jarda) b'132 metru (144 jarda).]] [[File:Kirtipur Cricket Ground3.JPG|thumb|Il-Grawnd Internazzjonali tal-Cricket tal-Università ta' Tribhuvan inbena mill-Gvern tar-Renju tan-Nepal fl-1998, b'dimensjonijiet ta' 154 metru (168 jarda) b'132 metru (144 jarda).]] Il-futbol u l-cricket huma sports professjonali popolari. In-Nepal huwa kompetittiv fil-futbol fir-reġjun tal-Asja t'Isfel; għalkemm qatt ma rebaħ il-Kampjonat tas-SAFF, kiseb ċertu suċċess fil-Logħob tal-Asja t'Isfel. Ġeneralment, jikklassifika fl-inqas kwart tal-klassifika dinjija tal-FIFA. In-Nepal kiseb suċċess ukoll fil-cricket, fejn iżomm l-istatus ta' ODI u jikklassifika b'mod konsistenti fost l-aqwa 20 fil-klassifiki tal-ICC għall-ODI u t-T20I. Il-pajjiż kiseb suċċess ukoll fl-atletika u fl-arti marzjali, billi rebaħ bosta midalji fil-Logħob tal-Asja t'Isfel u xi wħud fil-Logħob tal-Asja. In-Nepal qatt ma rebaħ midalja Olimpika. Sports bħall-basketball, il-volleyball, il-futsal, il-lotta, il-bodybuilding kompetittiv u l-badminton qed jiksbu wkoll popolarità. In-nisa kisbu suċċess fil-futbol, ​​fil-cricket, fl-atletika, fl-arti marzjali, fil-badminton u fl-għawm. In-Nepal jipparteċipa wkoll b'plejers u timijiet nazzjonali f'diversi tournaments għal persuni b'diżabilità, b'mod partikolari fil-cricket għall-għomja kemm tal-irġiel kif ukoll tan-nisa. L-uniku grawnd internazzjonali tal-pajjiż huwa d-Dasarath Stadium, li jintuża għal diversi skopijiet u fejn it-timijiet nazzjonali tal-futbol tal-irġiel u tan-nisa jilagħbu l-logħbiet tagħhom f'darhom. Minn mindu twaqqaf it-tim nazzjonali, in-Nepal lagħab il-logħbiet tal-cricket f'darhom fit-Tribhuvan University International Cricket Ground. Il-Pulizija tan-Nepal, il-Forza tal-Pulizija Armata u l-Armata tan-Nepal huma l-aktar entitajiet li jipproduċu plejers nazzjonali; atleti li jaspiraw għal karriera sportiva spiss jingħaqdu ma' dawn il-forzi tas-sigurtà minħabba l-opportunitajiet sportivi superjuri li joffru. L-isport fin-Nepal huwa mfixkel minn nuqqas ta' infrastruttura u finanzjament, kif ukoll mill-korruzzjoni, in-nepotiżmu u l-indħil politiku. Ftit ħafna plejers jirnexxilhom jaqilgħu l-għajxien tagħhom bħala atleti professjonali. == Gallerija == <gallery> Kathmandu-Hanuman Dhoka-Nasal Chowk-08-Pancamukhi Hanuman Mandir-2013-gje.jpg|Kathmandu Pashupatinath-Menschen-10-Holzsammler-2013-gje.jpg|Pashupatinath Patan-Palast-Garten-16-Stele-2015-gje.jpg|Patan Bhaktapur-Palastplatz 01 mit Siddhilakshmi-Cyasilim-Bhupatindramalla-Saeule-Vatsala-Yaksheshvara-gje.jpg|Bhaktapur Gokyo surroundings-44-Mulde-2007-gje.jpg|Himalaya Cho La Tsho-14-2007-gje.jpg|Himalaya Mustang-Chhungkar-08-Choerten-2015-gje.jpg|Mustang Mustang-Lo Manthang to Tibetan border-38-Milka-Kuh-2015-gje.jpg|Mustang Mount Everest as seen from Drukair2 PLW edit.jpg|Mount Everest </gallery> <gallery> File:Nepal adm location map.svg|Mappa File:Nepal relief location map.jpg|Nepal Relief Mappa tal-Post File:Flag of Kathmandu.svg|Bandiera ta' Katmandu/Katmandú File:NepalKathmanduDistrictmap.png|Map displaying Village Development Committees in Kathmandu District, Katmandu/Katmandú (Motto: Il-wirt tiegħi, il-kburija tiegħi, Kathmandu tiegħi) File:Kathmandu District in Nepal 2015.svg|Distrett ta' Kathmandu (Nepaliż: काठमाडौं जिल्ला) huwa distrett li jinsab fil-Wied ta' Kathmandu, Provinċja ta' Bagmati tan-Nepal. Huwa wieħed mis-77 distrett tan-Nepal, għandu erja ta' 413.69 km² (159.7 mi²), u huwa l-aktar distrett b'popolazzjoni densa fin-Nepal b'1,081,845 abitant fl-2001, 1,744,240 fl-2011 u 2,017,532 fil-kwartieri ġenerali amministrattivi. tad-distrett ta 'Kathmandu jinsab f'Kathmandu. Il-belt għandha 21 uffiċċju postali li jimmaniġġjaw il-posta minn madwar il-pajjiż u lil hinn, u Kathmandu DPO għandha 44,600 bħala kodiċi postali għal servizzi ta 'kunsinna ta' posta internazzjonali bħal UPS jew DHL Couriers, eċċ. </gallery> <gallery> File:Bhaktapur durbar square.jpg|Bhaktapur Durbar Square, il-kumpless tal-palazz irjali, fl-1854, miżbugħa minn Henry Ambrose Oldfield (1822-1871). File:Sindhuli Fort 01.jpg|Sindhuli Gadhi Ruins (Distrett tal-lum Sindhuli, Provinċja ta' Bagmati, Nepal) File:Kirtipur swords.jpg|Xwabel mill-Battalja ta' Kirtipur ((Nepal bhasa bhasa: कीर्तिपुरयाउ युद्ध) seħħew fl-1767 waqt il-konkwista ta' Gorkha tan-Nepal, u kienet miġġielda fil-belt prinċipali ta' Kathman f'Bagha fil-Wied ta' Nepal va tempju File:Kathmandu 1811 high (cropped).jpg|L-orizzont ta' Kathmandu mimli pagoda fl-1811. File:Kathmandu durbar square.jpg|Kathmandu Durbar Square, fejn saret il-battalja ewlenija, kif deher fl-1852, miżbugħa minn Henry Ambrose Oldfield (1822-1871).. File:Jaya prakash malla.jpg|Jaya Prakash Malla (saltan 1736–1768), l-aħħar re ta' Kathmandu File:Capture of Magaer.jpg|Qbid ta' Magaer (il-lum ir-raħal ta' Maga fil-majjistral ta' Gyirong): xena mill-Kampanja Gurkha (Nepal) 1792, Il-Gwerra Sino-Nepaliż (Nepaliż: नेपाल-चीन युद्ध u ċ-Ċiniż), magħrufa wkoll bħala Waro the u-Ċiniż bħala l-Kampanja Gorkha (Ċiniż: 廓爾喀之役), kienet gwerra miġġielda bejn id-dinastija Qing taċ-Ċina u r-Renju tan-Nepal bejn l-1788 u l-1792. File:Anglo-Nepal war.jpg|Bhakti Thapa (isfar) imexxi l-armata Gurkhali tan-Nepal kontra l-forzi Brittaniċi, Anglo-Nepal Thapa (isfar) li jmexxi l-armata Gurkhali tan-Nepal kontra l-forzi Brittaniċi, Il-Gwerra Anglo-Nepaliż (नेपाल-अङ्ग्रेज युद 46 ta' Marzu), magħrufa wkoll bħala l-1 ta' Novembru 1818 ्ध – Gorkha File:Joppen1907India1805a.jpg|Mappa tal-Indja fl-1805 File:Bhimsen-thapa-painting.jpg|Bhimsen Thapa, Prim Ministru tan-Nepal mill-1806 sal-1837. File:Gurkha soldier 1815.jpg|Gwerrier Gorkhali. File:Battle of Jaithak.JPG|Pożizzjoni palisade tan-Nepaliż f'Jaithak File:Eight Gurkha men depicted in a British Indian painting, 1815.jpg|Suldati Gorkhali fl-1815 AD File:Sugauli treaty.jpg|It-truppi ta' Bhimsen Thapa, il-lemin, f'Segauli, 1816, b'moskets Bess Brown Pattern ta' l-Indja u bayonets chupi. File:Sugauli Treaty cessions.png|It-Trattat ta' Sugauli tal-4 ta' Marzu 1816. Kien fl-interess ta' Ochterlony li jikkonkludi l-kampanja malajr minħabba l-avviċinament tal-istaġun tad-deni tal-aul, iżda wkoll minħabba li bosta mit-truppi Ewropej tiegħu kienu qed ibatu mid-diżinterija. File:Ilngurkhas1858.jpg|Gurkahs tas-66 Reġiment bil-kostum nazzjonali tagħhom File:Francis Edward Rawdon, Marquess of Hastings.jpg|Francis Edward Rawdon, Markiż ta' Hastings, Gvernatur Ġenerali tal-Indja mill-1813 sal-1823. File:Officer and Private, 40th Foot, 1815.jpg|Uffiċjal u suldat, l-40 Reġiment tal-Marda Brittaniċi, 1815 File:Nepal-Tibet Treaty of 1856.jpg|It-Trattat ta' Thapathali (Ċiniż: 藏尼條約) kien trattat iffirmat bejn il-gvern Tibetan ta' Ganden Phodrang (dak iż-żmien protettorat tad-dinastija Qing) u r-Renju tan-Nepal f'Thapathali Durbar f'Kathmandu, il-kapitali tan-Nepal, wara n-Nepal. -Gwerra tat-Tibet (1855–1856). F'Jannar 1856, grupp rappreżentattiv mit-Tibet (flimkien ma' ambaxxatur Ċiniż) ġie Kathmandu biex jiddiskuti t-trattat. Wara diskussjoni twila, il-grupp rappreżentattiv fl-aħħar iffirma trattat fl-24 ta' Marzu. </gallery> <gallery> File:Nepal army-Basantapur darbar square3.JPG|Guruju Paltan (kumpanija tal-infanterija ċerimonjali) tal-Armata tan-Nepal bl-uniformi tradizzjonali File:Kukri, karda & chakmak.jpg|Khukuri, Karda u Chakmak. Khukuri hija l-arma simbolika tal-armata tan-Nepal File:Kukri.jpg|Il-Khukuri hija l-arma u l-għodda tradizzjonali tal-Gurkhas. File:Nepali soldiers Le Bon 1885.jpg|Suldati Nazzjonali tan-Nepal minn Gustave Le Bon, 1885 File:Nepal Army Special Forces.jpg|Suldati tal-Armata tan-Nepal f'Jum l-Armata </gallery> ==Referenzi== {{Referenzi}} {{Asja}} [[Kategorija:Nepal| ]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Asja]] [[Kategorija:Pajjiżi interkjużi]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1768]] egdij9qsfx2f1tpvq6xxm46g7xgsj0v 3 27102 332106 269524 2026-09-18T02:40:36Z Max 22665 Max mexxa l-paġna [[Diskussjoni utent:SHB2000]] għal [[Diskussjoni utent:SHB]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/SHB2000|SHB2000]]" to "[[Special:CentralAuth/SHB|SHB]]" 269524 wikitext text/x-wiki <div style="border: 1rem #dd0000 ridge; padding: 0.5em;">Hello! Please message me on [[m:User talk:SHB2000|meta.wikimedia.org]] instead. I may not notice messages on this page.</div> ojy2vkqs676esjrcfi79dwyt0tjr5xc 0 33485 332116 332060 2026-09-18T07:02:28Z ToniSant 4257 tindif ħafif 332116 wikitext text/x-wiki {{Infobox ġeneriku|color=#B5954B|name=<center> Victoria Gate <center>|img1=Victoria Gate, Valletta 001.jpg|width1=300px|row1=Il-bieb tal-belt|lbl1='''Tip'''|row2=1885|lbl2='''Fondazzjoni'''|row3=[[Arkitettura Victoria]]|lbl3='''Stil'''|lbl4='''Perit'''|row4=[[Emanuele Luigi Galizia]]|row5=[[Gvern ta' Malta]]|lbl5='''Sid'''|hdr2=Post|lbl21='''Post'''|row21=[[Valletta]] ({{Flagicon|MLT}} [[Malta]])}} Il-'''Victoria Gate''' huwa bieb tal-belt [[Valletta]], [[Malta]]. Inbena mill-Ingliżi fl-1885 u ngħata l-isem [[Victoria (Reġina)|tar-Reġina Victoria]]. Il-bieb huwa d-daħla prinċipali għall-belt mid-distrett [[Il-Port il-Kbir|tal-Port il-Kbir]], li darba kien l-aktar parti traffikuża tal-belt. Il-bieb jinsab bejn is-Sur tal-Marina u l-Bastjun ta’ Santa Barbara, fuq il-post ''tal-Bieb Del Monte'' tas-seklu sittax. Il-Victoria Gate huwa l-uniku bieb oriġinali li fadal mill-fortifikazzjonijiet tal-Belt, peress li l-bibien l-oħra kollha ġew imwaqqgħin bejn is-sekli dsatax u għoxrin. Fil-preżent, l-uniku bieb ieħor tal-belt huwa ''Bieb tal-Belt'', li nbena fl-2014 fuq disinn modern. == Storja == [[Stampa:Victoria_Gate_1885.jpg|xellug|daqsminuri| Il-Gvernatur Arthur Borton ipoġġi l-pedamenti ta’ Victoria Gate, fis-27 ta’ Mejju, 1884.]] Meta twaqqfet [[Valletta|il-Belt Valletta]] fl-1566, inbniet sistema ta’ fortifikazzjonijiet bis-swar madwar il-belt, fuq disinn tal-inġinier militari Taljan [[Francesco Laparelli]] . Il-belt kellha biss tliet bibien, il-biċċa l-kbira kienet magħrufa bħala Porta San Giorgio, u żewġ bibien iżgħar fuq kull naħa tal-belt, magħrufa bħala Bieb ta’ Marsamxett u Bieb Del Monte . Il-Bieb Del Monte (Taljan: ''Porta Del Monte'') inbniet fl-1569 fuq disinn ta’ Laparelli, u ssemmiet għall-Gran Mastru Pietro del Monte. Dan il-bieb kien jinsab bejn Marina Curtain u s-swar Sainte-Barbe fuq in-naħa tal-lvant tal-belt, iħares lejn il-Port il-Kbir. Iż-żona ta’ madwarha saret marina żgħira, u l-bieb kien jissejjaħ ukoll Marina Gate (Taljan: ''Porta Marina'') peress li kien jipprovdi aċċess għall-belt mill-marina. Iż-żona ta’ madwar il-kanċell kienet mimlija attività u kienet tinkludi ġnien magħruf bħala Ġnien is-Sultan, il-Knisja tal-Madonna ta’ Liesse, u s-suq tal-ħut. [[Stampa:Porta_Victoria_plaque.jpeg|xellug|daqsminuri| Plakka ta’ Victoria Gate.]] Fl-aħħar tas XIX 19 seklu, il-Bieb Del Monte sar żgħir wisq għax iż-żona ta’ madwarha kienet l-aktar parti traffikuża tal-Belt Valletta. Din twaqqgħet fl-1884 u floku l-akbar Bieb tar-Rabat. L- [[Ġebla tax-xewka|ewwel ġebla]] għall-bieb il-ġdid tpoġġiet fl-1884 mill-Gvernatur Arthur Borton, u tlestiet u nfetħet għall-pubbliku fl-1885. Il-bieb kien iddisinjat mill-perit Malti Emanuele Luigi Galizia u huwa msemmi għar-[[Victoria (Reġina)|Reġina Victoria]].<ref name="times2010-06-14">{{Ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100614/local/a-unique-work-of-engineering.312405|titlu=A unique work of engineering|kunjom=Musumeci|isem=Marielouise|data=14 June 2010|data-aċċess=5 December 2014}}</ref> Victoria Gate ġiet restawrat b’mod estensiv mid-Dipartiment tar-Riżorsi u l-Affarijiet Rurali bejn l-2009 u l-2010. Ir-restawr dam madwar sitt xhur u kien immexxi mill-periti Claude Borg u Alexis Inguanez. Matul ir-restawr, l-istruttura ġiet imnaddfa, il-foss tagħha ġie skopert mill-ġdid u rrestawrat, il-pavimentar tiegħu sar mill-ġdid, tneħħew l-installazzjonijiet l-antik u ġie msewwija xi ġebel. == Arkitettura == [[Stampa:Porta_Victoria_back.jpeg|daqsminuri|nofs]] Victoria Gate jikkonsisti f’fetħa b’arkati doppji bi struttura cross-vault maħsuba biex tippermetti l-passaġġ tat-traffiku, u żewġ bibien iżgħar fuq kull naħa biex jippermettu l-passaġġ tal-pedestrians. Iż-żewġ arkati huma mgħaqqda mill [[Emblema ta' Malta|-istemma ta’ Malta]] u l-Belt Valletta, u l-bieb huwa mirqum mill -istemma Ingliża . L-arkata hija mibnija mill [[Ġebla tal-ġir|-ġebla tal-franka]] Maltija <ref name="victorianweb">{{Ċita web|url=http://www.victorianweb.org/art/architecture/galizia/3.html|titlu=Victoria Gate|data=18 March 2010|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151022082525/http://www.victorianweb.org//art/architecture/galizia/3.html|arkivju-data=22 October 2015}}</ref> . [[Stampa:Victoria Gate 2024.jpg|nofs|daqsminuri|Stemma Ingliża]] Il-bieb oriġinarjament kellu pont levabbli u foss. Il-foss imtela matul is-snin, iżda ġie skopert u restawrat fl-2010 <ref name="times2010-06-14">{{Ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100614/local/a-unique-work-of-engineering.312405|titlu=A unique work of engineering|kunjom=Musumeci|isem=Marielouise|data=14 June 2010|data-aċċess=5 décembre 2014}}</ref> . == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Belt Valletta]] b72h5ojyzho28716uxj8dc0tzetknhs 332117 332116 2026-09-18T07:03:07Z ToniSant 4257 /* Arkitettura */ +ref 332117 wikitext text/x-wiki {{Infobox ġeneriku|color=#B5954B|name=<center> Victoria Gate <center>|img1=Victoria Gate, Valletta 001.jpg|width1=300px|row1=Il-bieb tal-belt|lbl1='''Tip'''|row2=1885|lbl2='''Fondazzjoni'''|row3=[[Arkitettura Victoria]]|lbl3='''Stil'''|lbl4='''Perit'''|row4=[[Emanuele Luigi Galizia]]|row5=[[Gvern ta' Malta]]|lbl5='''Sid'''|hdr2=Post|lbl21='''Post'''|row21=[[Valletta]] ({{Flagicon|MLT}} [[Malta]])}} Il-'''Victoria Gate''' huwa bieb tal-belt [[Valletta]], [[Malta]]. Inbena mill-Ingliżi fl-1885 u ngħata l-isem [[Victoria (Reġina)|tar-Reġina Victoria]]. Il-bieb huwa d-daħla prinċipali għall-belt mid-distrett [[Il-Port il-Kbir|tal-Port il-Kbir]], li darba kien l-aktar parti traffikuża tal-belt. Il-bieb jinsab bejn is-Sur tal-Marina u l-Bastjun ta’ Santa Barbara, fuq il-post ''tal-Bieb Del Monte'' tas-seklu sittax. Il-Victoria Gate huwa l-uniku bieb oriġinali li fadal mill-fortifikazzjonijiet tal-Belt, peress li l-bibien l-oħra kollha ġew imwaqqgħin bejn is-sekli dsatax u għoxrin. Fil-preżent, l-uniku bieb ieħor tal-belt huwa ''Bieb tal-Belt'', li nbena fl-2014 fuq disinn modern. == Storja == [[Stampa:Victoria_Gate_1885.jpg|xellug|daqsminuri| Il-Gvernatur Arthur Borton ipoġġi l-pedamenti ta’ Victoria Gate, fis-27 ta’ Mejju, 1884.]] Meta twaqqfet [[Valletta|il-Belt Valletta]] fl-1566, inbniet sistema ta’ fortifikazzjonijiet bis-swar madwar il-belt, fuq disinn tal-inġinier militari Taljan [[Francesco Laparelli]] . Il-belt kellha biss tliet bibien, il-biċċa l-kbira kienet magħrufa bħala Porta San Giorgio, u żewġ bibien iżgħar fuq kull naħa tal-belt, magħrufa bħala Bieb ta’ Marsamxett u Bieb Del Monte . Il-Bieb Del Monte (Taljan: ''Porta Del Monte'') inbniet fl-1569 fuq disinn ta’ Laparelli, u ssemmiet għall-Gran Mastru Pietro del Monte. Dan il-bieb kien jinsab bejn Marina Curtain u s-swar Sainte-Barbe fuq in-naħa tal-lvant tal-belt, iħares lejn il-Port il-Kbir. Iż-żona ta’ madwarha saret marina żgħira, u l-bieb kien jissejjaħ ukoll Marina Gate (Taljan: ''Porta Marina'') peress li kien jipprovdi aċċess għall-belt mill-marina. Iż-żona ta’ madwar il-kanċell kienet mimlija attività u kienet tinkludi ġnien magħruf bħala Ġnien is-Sultan, il-Knisja tal-Madonna ta’ Liesse, u s-suq tal-ħut. [[Stampa:Porta_Victoria_plaque.jpeg|xellug|daqsminuri| Plakka ta’ Victoria Gate.]] Fl-aħħar tas XIX 19 seklu, il-Bieb Del Monte sar żgħir wisq għax iż-żona ta’ madwarha kienet l-aktar parti traffikuża tal-Belt Valletta. Din twaqqgħet fl-1884 u floku l-akbar Bieb tar-Rabat. L- [[Ġebla tax-xewka|ewwel ġebla]] għall-bieb il-ġdid tpoġġiet fl-1884 mill-Gvernatur Arthur Borton, u tlestiet u nfetħet għall-pubbliku fl-1885. Il-bieb kien iddisinjat mill-perit Malti Emanuele Luigi Galizia u huwa msemmi għar-[[Victoria (Reġina)|Reġina Victoria]].<ref name="times2010-06-14">{{Ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100614/local/a-unique-work-of-engineering.312405|titlu=A unique work of engineering|kunjom=Musumeci|isem=Marielouise|data=14 June 2010|data-aċċess=5 December 2014}}</ref> Victoria Gate ġiet restawrat b’mod estensiv mid-Dipartiment tar-Riżorsi u l-Affarijiet Rurali bejn l-2009 u l-2010. Ir-restawr dam madwar sitt xhur u kien immexxi mill-periti Claude Borg u Alexis Inguanez. Matul ir-restawr, l-istruttura ġiet imnaddfa, il-foss tagħha ġie skopert mill-ġdid u rrestawrat, il-pavimentar tiegħu sar mill-ġdid, tneħħew l-installazzjonijiet l-antik u ġie msewwija xi ġebel. == Arkitettura == [[Stampa:Porta_Victoria_back.jpeg|daqsminuri|nofs]] Victoria Gate jikkonsisti f’fetħa b’arkati doppji bi struttura cross-vault maħsuba biex tippermetti l-passaġġ tat-traffiku, u żewġ bibien iżgħar fuq kull naħa biex jippermettu l-passaġġ tal-pedestrians. Iż-żewġ arkati huma mgħaqqda mill [[Emblema ta' Malta|-istemma ta’ Malta]] u l-Belt Valletta, u l-bieb huwa mirqum mill -istemma Ingliża . L-arkata hija mibnija mill [[Ġebla tal-ġir|-ġebla tal-franka]] Maltija <ref name="victorianweb">{{Ċita web|url=http://www.victorianweb.org/art/architecture/galizia/3.html|titlu=Victoria Gate|data=18 March 2010|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151022082525/http://www.victorianweb.org//art/architecture/galizia/3.html|arkivju-data=22 October 2015}}</ref> . [[Stampa:Victoria Gate 2024.jpg|nofs|daqsminuri|Stemma Ingliża]] Il-bieb oriġinarjament kellu pont levabbli u foss. Il-foss imtela matul is-snin, iżda ġie skopert u restawrat fl-2010.<ref name="times2010-06-14" /> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Belt Valletta]] ahbscy59cblvhb0hosopr6wg580d8xp 0 33874 332105 325346 2026-09-17T17:33:43Z JovalQC 21720 "Ġeografija" toħloq. 332105 wikitext text/x-wiki '''Osaka''' jew 大阪市 hija t-tielet l-akbar muniċipalità fil- [[Ġappun]] u ċ-ċentru tal- konurbazzjoni ''ta’ Keihanshin'' ( [[Kjoto]] - [[Kōbe|Kobe]] - Osaka), it-tieni l-akbar żona metropolitana fil-pajjiż kemm f’termini ta’ popolazzjoni kif ukoll ta’ PGD . Il-belt hija wkoll il-belt kapitali tal- prefettura tal-istess isem . Jinsab fuq il-gżira ta' {{japonais|[[Honshū]]|本州}}, il-gżira ewlenija tal-Ġappun li fuqha tinsab ukoll [[Tokjo|Tokyo]], fuq ix-xtut tal-Baħar Intern ta' Seto, aktar preċiżament fil -Bajja ta' Osaka. Ōsaka (大阪) tfisser "inklinazzjoni kbira". == Ġeografija == In-naħa tal-punent ta' Osaka hija miftuħa għall-Bajja ta' Osaka, u hija mdawra kompletament b'aktar minn għaxar bliet satellitari, kollha fil-[[Prefettura ta' Osaka]], b'eċċezzjoni waħda: il-belt ta' Amagasaki, li tappartjeni għall-Prefettura ta' Hyōgo, fil-majjistral. Il-belt tokkupa erja akbar (madwar 13%) minn kwalunkwe belt jew raħal ieħor fil-[[Prefettura ta' Osaka]]. == Klima == Is-sjuf huma sħan ħafna u umdi. F'Awwissu, l-aktar xahar sħun, it-temperatura għolja medja ta' kuljum tilħaq it-33.7 °C. It-temperaturi baxxi medji bil-lejl tipikament ikunu madwar 25.8 °C. Il-ħarifa f'Osaka tara xejra ta' tkessiħ, bil-parti bikrija tal-istaġun tixbaħ is-sajf, filwaqt li l-aħħar parti tal-ħarifa tixbaħ ix-xitwa<ref>{{Ċita web|url=https://www.accuweather.com/en/jp/osaka-shi/225007/october-weather/225007|titlu=Osaka-shi, Osaka, Japan Monthly Weather {{!}} AccuWeather|sit=www.accuweather.com|lingwa=en-us|data-aċċess=2026-09-17}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.climatestotravel.com/climate/japan/osaka|titlu=Osaka climate: seasons, when to go, monthly averages|sit=Climates to Travel|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-17}}</ref>. Il-preċipitazzjoni hija abbundanti. Ix-xitwa hija l-aktar staġun niexef. Ix-xita ta' kull xahar tilħaq il-quċċata tagħha f'Ġunju bl-istaġun tax-xita "tsuyu", li tipikament jintemm f'nofs jew fl-aħħar ta' Lulju. Minn tmiem Lulju sa tmiem Awwissu, is-sħana u l-umdità tas-sajf jilħqu l-quċċata tagħhom, u x-xita tonqos xi ftit. Osaka għandha t-tieni perjodu tax-xita f'Settembru u fil-bidu ta' Ottubru, meta sistemi ta' temp tropikali, inklużi tifuni, li ġejjin min-nofsinhar jew mil-lbiċ huma possibbli<ref>{{Ċita web|url=https://weatherspark.com/y/143399/Average-Weather-in-Osaka-Japan-Year-Round|titlu=Osaka Climate, Weather By Month, Average Temperature (Japan) - Weather Spark|sit=weatherspark.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-17}}</ref>. == Storja == Il-fondazzjoni tal-belt tmur lura għat-tielet seklu. Il-port tagħha kellu rwol kruċjali fl-iżvilupp tagħha, u ppermettielha tistabbilixxi kuntatti mal-Korea u ċ-Ċina. Il-kofun, strutturi funerarji impressjonanti, jmorru lura għal dan il-perjodu. Ċentru tal-kummerċ u l-industrija, Osaka saret ukoll, taħt l-Imperatur Tenji, il-kapitali tal-imperu bejn nofs is-seklu 7 u nofs is-seklu 8, taħt l-isem preċedenti tagħha ta' Naniwa (難波 / 浪華 / 浪花). L-ewwel tempju Buddista fil-Ġappun, Shi Tennō-ji, inbena matul dan iż-żmien. == Referenzi == d3vlkwl9rqe0ypo7b7nkmr3jhver6xg 0 34089 332118 332003 2026-09-18T11:12:56Z ToniSant 4257 /* Settembru */ +Joe Attard 332118 wikitext text/x-wiki '''Din hija lista ta' nies notevoli Maltin li mietu fl-2026.''' F'din il-lista jidhru biss ismijiet ta' nies li l-mewt tagħhom hija kkonfermata peremezz ta' rapport/i minn sorsi verifikabbli. Żidiet bla referenza għal sors verifikabbli jitneħħew minn hawn u jitpoġġew fil-[[Diskussjoni:Nies Maltin li mietu fl-2026|paġna ta' diskussjoni]] sakemm jiġu verifikati sew. Dwar kull persuna jinġabru biss dawn id-dettalji hawn: * Data: Isem u Kunjom, età (jew "??" meta din mhux magħrufa), għal xiex inhi magħrufa l-persuna, kawża tal-mewt (m'għandu jiddaħħal xejn meta mhux magħrufa uffiċjalment) - tagħrif ieħor f'każ ta' persuna li mhux inkluża f'Wikidata (eż. data tat-twelid), referenzi (għandu jkun hemm aktar minn waħda f'każ ta' nies aktar notevoli) '''''Nota:''' id-data tal-mewt m'għandix tkun dik ta' meta tħabbret imma ta' meta seħħet.'' ---- == Jannar == * 2: [[Tony Carr]], 98, mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tony-carr-pioneering-maltese-jazz-drummer-dies.1121949|titlu=Tony Carr, Maltese jazz drummer to the stars, dies|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-01-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-perkussjonist-tony-carr-george-caruana-jmut-fl-eta-ta-98-sena/|titlu=Il-perkussjonist Tony Carr (George Caruana) jmut fl-età ta’ 98 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/01/02/tony-carr-passes-away/|titlu=Renowned Maltese drummer, Tony Carr, passes away aged 98|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-01-02|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/138938/maltese_jazz_great_tony_carr_dies_aged_98|titlu=Maltese jazz great Tony Carr dies aged 98|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=2 Jannar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-02/local-news/Maltese-jazz-legend-Tony-Carr-passes-away-aged-98-6736286044|titlu=Maltese jazz legend, Tony Carr, passes away aged 98 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-ta-98-sena-d-drummer-malti-tony-carr/|titlu=Imut ta' 98 sena d-drummer Malti Tony Carr|data=2026-01-02|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-ta-98-sena-d-drummer-famuz-malti-tony-carr-li-daqq-mal-akbar-stilel-muzikali/|titlu=Imut ta’ 98 sena d-drummer famuż Malti Tony Carr li daqq mal-akbar stilel mużikali|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=3 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.melodija.eu/post/tony-carr-george-caruana-maltese-jazz-pioneer-dies-at-98|titlu=Tony Carr (George Caruana): Maltese Jazz Pioneer Dies at 98|kunjom=Mifsud|isem=Noel|data=2026-01-05|sit=Melodija|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.sussexexpress.co.uk/news/fond-tribute-on-death-of-drummer-who-played-with-the-greats-5465983|titlu=Fond tribute on death of drummer who played with the greats|kunjom=Hewitt|isem=Phil|data=2026-01-10|sit=SussexWorld|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-10}}</ref> * 5: [[George Spiteri]], 90, mużiċist u l-ewwel leader tal-[[Orkestra Filarmonika ta' Malta]] (twieled: 20 ta’ Lulju 1935) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-6-2026.1122080|titlu=Announcements − January 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-george-spiteri-l-ewwel-leader-tal-orkestra-filarmonika-ta-malta/|titlu=Imut George Spiteri, l-ewwel leader tal-Orkestra Filarmonika ta’ Malta|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/reel/1540894257190704/?t=49|titlu=MPO: Protagonisti - George Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Joe Julian|data=6 Jannar 2026|sit=Facebook}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/a-real-gentleman-good-musician-violinist-george-spiteri-dies-aged-90.1122103|titlu='A real gentleman': trailblazing violinist George Spiteri dies at 90|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref> * 6: [[Thomas Farrell]], 89, għalliem u l-ewwel sindku ta' Ħaż Żabbar <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/thomas-farrell-first-mayor-zabbar-dies-aged-89.1122141|titlu=Thomas Farrell, first mayor of Żabbar, dies aged 89|kunjom=|isem=|data=2026-01-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-07}}</ref> * 14: [[Paul Chetcuti Caruana]], 77, tabib u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-deputat-laburista-t-tabib-paul-chetcuti-caruana/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Deputat Laburista t-Tabib Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=14 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-mp-paul-chetcuti-caruana-dies.1122497|titlu=Mosta doctor Paul Chetcuti Caruana, targeted by 1977 letter bomb, dies aged 77|kunjom=Calleja|isem=Claudia|data=2026-01-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-14/local-news/Paul-Chetcuti-Caruana-who-survived-letter-bomb-attempt-in-1977-dies-6736286334|titlu=Paul Chetcuti Caruana, who survived letter-bomb attempt in 1977, dies - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-15}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/parliament-pays-tribute-mosta-doctor-pl-mp-paul-chetcuti-caruana.1123482|titlu=Parliament pays tribute to Mosta doctor and PL MP Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-02-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-02}}</ref> * 20: [[Matthew Wismayer]], 53, fundatur ta' Schools for Africa (Malta) Foundation <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/matthew-wismayer-schools-africa-foundation-entrepreneur-dies.1122791|titlu=Matthew Wismayer, who turned a cancer diagnosis into inspiration, dies aged 53|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-01-20|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-matthew-wismayer-il-mohh-wara-progett-biex-jigu-meghjuna-tfal-fl-afrika/|titlu=Imut Matthew Wismayer, il-moħħ wara proġett biex jiġu megħjuna tfal fl-Afrika|kunjom=|isem=|data=2026-01-20|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/malta/founder-of-prince-princess-malta-matthew-wismayer-passes-away/|titlu=Founder Of 'Prince & Princess Malta' Matthew Wismayer Passes Away|kunjom=Spiteri|isem=Rebecca Scalvini|data=2026-01-20|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/matthew-wismayer-passes-away-aged-53|titlu=Maltese Entrepreneur Matthew Wismayer passes away at 53|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-21-2026.1122811|titlu=Announcements – January 21, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> * 20: [[George Callus]], 88, ko-fundatur tal-Comtec (twieled: 8 ta' Settembru 1937) <ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/comtec-co-founder-george-callus-has-passed-away|titlu=Comtec Co-Founder George Callus has passed away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ir-ragel-ta-amy-callus-orlando-mrs-axiak-ta-simpatici/|titlu=Imut ir-raġel ta’ Amy Callus Orlando, Mrs Axiak ta’ Simpatiċi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/nimmissjak-immens-ghaziz-l-attrici-amy-callus-thabbar-it-telfa-ta-zewgha-george/|titlu="Nimmissjak Immens, Għażiż" - L-Attriċi Amy Callus Tħabbar It-Telfa Ta' Żewġha George|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-01-22|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-23-2026.1122923|titlu=Announcements – January 23, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> == Frar == * 4: [[Alfred Abela]], 80, eks-assistent kummissarju tal-pulizija <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-assistent-kummissarju-tal-pulizija-alfred-abela/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Assistent Kummissarju tal-Pulizija Alfred Abela|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 5: [[Philip Farrugia Randon]], 76, avukat u kittieb li ħoloq il-karattru ta' Puttinu <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dedicated-patriot-philip-farrugia-randon-dies.1123612|titlu='Dedicated patriot' Philip Farrugia Randon dies|kunjom=|isem=|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-6-2026.1123652|titlu=Announcements − February 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-dr-philip-farrugia-randon-avukat-u-awtur-li-holoq-il-karattru-puttinu/|titlu=Imut Dr Philip Farrugia Randon, avukat u awtur li ħoloq il-karattru Puttinu|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-02-05|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-philip-farrugia-randon.1124083|titlu=Appreciation: Philip Farrugia Randon|kunjom=De Bono|isem=Anthony|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 5: [[Helen Micallef]], 75, kantanta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/helen-micallef-eurovision-1972-singer-dies-aged-75.1123643|titlu=Helen Micallef, Eurovision 1972 singer, dies aged 75|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-helen-micallef-l-ewwel-maltija-fil-eurovision/|titlu=Tmut Helen Micallef, l-ewwel kantanta Maltija fil-Eurovision|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=5 Frar 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/139589/veteran_singer_helen_micallef_dies_aged_75|titlu=Veteran singer Helen Micallef dies aged 75|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=5 Frar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/helen-micallef-tinghata-l-ahhar-tislima-ghada-s-sibt/|titlu=Helen Micallef tingħata l-aħħar tislima għada s-Sibt|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-05/local-news/Helen-Micallef-first-Maltese-woman-at-Eurovision-dies-at-75-6736286990|titlu=Helen Micallef, first Maltese woman at Eurovision, dies at 75 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/iccelebrata-l-hajja-tal-kantanta-helen-micallef/|titlu=Iċċelebrata l-ħajja tal-kantanta Helen Micallef|kunjom=Falzon|isem=Anton|data=7 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 8: [[Paul Aquilina]], 94, Ġiżwita Malti bbażat fl-Indja <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-fr-paul-aquilina-l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja/|titlu=Imut Fr Paul Aquilina – l-aħħar Ġiżwita Malti fl-Indja|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=8 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja-jkanta-l-ghanjiet-tal-milied/|titlu=L-aħħar Patri Ġiżwita Malti fl-Indja jkanta l-Għanjiet tal-Milied|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=25 Diċembru 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mort-l-indja-biex-narah-jordna-sacerdot-u-kantajt-bil-malti-waqt-il-funeral-ta-fr-aquilina/|titlu=“Mort l-Indja nara żagħżugħ jiġi ordnat qassis, u spiċċajt inkanta bil-Malti fil-funeral ta’ Fr Aquilina”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-15-2026.1124084|titlu=Announcements – February 15, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 10: [[Lina Brockdorff|Lina Brockdorff,]] 95, kittieba <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/awardwinning-writer-lina-brockdorff-dies-aged-96.1123850|titlu=Novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-02-10|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-awtrici-lina-brockdorff-fl-eta-ta-95-sena/|titlu=Tmut l-awtriċi Lina Brockdorff fl-età ta' 95 sena|data=2026-02-10|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbret-il-mewt-tax-xandara-u-l-kittieba-lina-brockdorff/|titlu=Tħabbret il-mewt tax-xandara u l-kittieba Lina Brockdorff|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=10 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-10/local-news/Maltese-novelist-and-playwright-Lina-Brockdorff-dies-aged-95-6736287109|titlu=Maltese novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-10}}</ref> * 10: [[Achille Cauchi]], 86, monsinjur Għawdxi, ħu l-Isqof [[Nikol Cauchi]] <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-monsinjur-achille-cauchi/|titlu=Imut Monsinjur Achille Cauchi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/mons-achille-cauchi-10-02-2026|titlu=Mons. Achille Cauchi - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Laurence Grech]], 77, ġurnalist u eks-editur tas-Sunday Times of Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-times-malta-editor-laurence-grech-dies-aged-77.1124107|titlu=Former Times of Malta editor Laurence Grech dies, aged 77|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-laurence-grech-il-ggant-tal-gurnalizmu-l-eks-editur-tat-times-of-malta/|titlu=Imut Laurence Grech, “il-ġgant tal-ġurnaliżmu”, l-eks-editur tat-Times of Malta|data=15 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-16-2026.1124125|titlu=Announcements – February 16, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/laurence-grech-15-02-2026|titlu=Laurence Grech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Esmeralda Galea Camilleri]], 37, mużiċista <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mahsuda-bil-mewt-tal-muzicista-brava-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=Ħafna Maħsuda Bil-Mewt Tal-Mużiċista Brava Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-02-16|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/kont-titpaxxa-tismaghha-tmut-il-muzicista-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=“Kont titpaxxa tismagħha” – tmut il-mużiċista Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=16 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 16: [[Mario Bonnici]], 76, kantant <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-kanzunetta-li-kont-iddedikaktli-se-tibqa-fqalbi-imut-il-kantant-mario-bonnici/|titlu=“Il-kanzunetta li kont iddedikajtli se tibqa’ f’qalbi” – imut il-kantant Mario Bonnici|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 18: [[Julian Attard]], 44, amministratur tal-futbol ma' [[Marsaxlokk FC]] u [[Floriana FC]] (twieled fis-27 ta' Novembru 1981) <ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/02/18/former-marsaxlokk-and-floriana-fc-administrator-julian-attard-dies/|titlu=Former Marsaxlokk and Floriana FC administrator Julian Attard dies|kunjom=Lia|isem=Gianluca|data=2026-02-18|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-02-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/hallejtna-kmieni-wisq-habib-imut-julian-attard-tat-tim-tal-futbol-ta-marsaxlokk/|titlu=“Ħallejtna kmieni wisq ħabib” – imut Julian Attard, tat-tim tal-futbol ta’ Marsaxlokk|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=18 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 23: [[Manuel Casha]], 81, mużiċist, kittieb, u folklorista <ref> {{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-muzicist-manuel-casha-fl-awstralja/ |sit=ONEnews|data=24 Frar 2026|isem=Josef|kunjom=Caruana|lingwa=mt|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u mużiċist Manuel Casha fl-Awstralja}}</ref> * 28: [[Mario Buhagiar]], 81 professur tal-istorja tal-arti <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/mario-buhagiar-founder-art-history-department-dies-aged-81.1124795|titlu=Mario Buhagiar, founder of art history department dies aged 81|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-03-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/03/02/prof-mario-buhagiar/|titlu=Founder of the arts History Department – Professor Mario Buhagiar passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2 Marzu 2026|sit=The Maltese Herald|lingwa=en}}</ref> == Marzu == * 8: [[Joseph Gatt (Caritas)|Joseph Gatt]], 81, pijunier fir-riabilitazzjoni tad-drogati f'Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-gatt-drug-rehabilitation-pioneer-dies-aged-81.1125168|titlu=Joseph Gatt, drug rehabilitation pioneer, dies aged 81|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/segwi-meta-konna-fl-infern-habba-d-droga-joe-kien-anglu-kustodju/|titlu=Segwi: “Meta konna fl-infern ħabba d-droga Joe kien anġlu kustodju”|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=9 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 13: [[Luciano Bonello Bianco]], 72, propjetarju ta' Luciano Restaurant <ref>{{Ċita web|url= https://timesofmalta.com/article/announcements-march-15-2026.1125478 |titlu=Announcements|sit=Times of Malta|data-aċċess=2026-03-15}}</ref> * 21: [[Charles Micallef St John]], 81, kittieb u eks-kunsillier tal-Gżira <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-awtur-charles-micallef-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St John|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=21 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/21/imut-l-awtur-chaf-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St. John|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-03-21|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 22: [[Calvin Brincat]], 32, parteċipant fil-programm tat-television ''Hazzzard'', kanċer <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-calvin-brincat-li-ggieled-2-tipi-ta-kancer-u-kien-ippartecipa-fhazzzard/|titlu=Imut Calvin Brincat li ġġieled 2 tipi ta' kanċer u kien ipparteċipa f'HazZzard|data=2026-03-23|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-iz-zaghzugh-calvin-brincat-ta-hazzzard/|titlu=Imut iż-żagħżugħ Calvin Brincat ta’ HazZzard|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=23 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-paid-truly-sensitive-soul-cancer-patient-calvin-brincat.1125893|titlu=Tributes paid to 'truly sensitive soul', cancer victim Calvin Brincat|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 29: [[Elio Lombardi]], 92, kittieb u direttur tal-films <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/prolific-filmmaker-author-elio-lombardi-dies-aged-92.1126197|titlu=Prolific film-maker, author Elio Lombardi dies aged 92|kunjom=|isem=|data=2026-03-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-awtur-tal-kotba-u-direttur-tal-films-elio-lombardi/|titlu=Imut l-awtur tal-kotba u direttur tal-films Elio Lombardi|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-03-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/29/tithabbar-il-mewt-ta-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Elio Lombardi fl-età ta' 92 sena|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-03-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-attur-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u attur Elio Lombardi fl-età ta’ 92 Sena|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=29 Marzu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-elio-lombardi-figura-prominenti-fil-films-u-l-letteratura-maltija/|titlu=Imut Elio Lombardi, figura prominenti fil-films u l-letteratura Maltija|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=29 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-03-29/local-news/Maltese-author-and-film-director-Elio-Lombardi-dies-aged-92-6736288379|titlu=Maltese author and film director Elio Lombardi dies aged 92 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbar-meta-se-jinghata-l-ahhar-tislima-elio-lombardi/|titlu=Tħabbar meta se jingħata l-aħħar tislima Elio Lombardi|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=1 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-elio-dejjem-gharaf-li-kien-mimli-doni-minn-alla/|titlu=Ara: “Elio dejjem għaraf li kien mimli doni minn Alla”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=8 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tinghata-l-ahhar-tislima-lil-elio-lombardi-ikona-fid-drama-maltija/|titlu=Tingħata l-aħħar tislima lil Elio Lombardi … ikona fid-drama Maltija|kunjom=Camilleri|isem=Enrique|data=8 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> == April == * 2: [[Edmond Zarb]], 81, kittieb u mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/02/tithabbar-il-mewt-tal-muzicist-u-awtur-edmond-zarb/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-mużiċist u awtur Edmond Zarb|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-02|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tajt-kontribut-lill-kultura-maltija-imut-l-awtur-u-pjanist-edmond-zarb|titlu=“Tajt kontribut lill-kultura Maltija” – imut l-awtur u pjanist Edmond Zarb|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 6: [[Graziella Castillo]], 47, direttur tal-Aġenzija Appoġġ <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/graziella-castillo-director-agenzija-appogg-dies-aged-47.1126547|titlu=Graziella Castillo, director of Agenzija Appoġġ, dies aged 47|kunjom=|isem=|data=2026-04-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-graziella-castillo-direttrici-tal-agenzija-appogg/|titlu=Tmut Graziella Castillo – Direttriċi tal-Aġenzija Appoġġ|data=6 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 11: [[Colin Willis]], 81, eks-kummissajru Awstraljan għal Malta u attur <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-13/local-news/Well-known-actor-Colin-Willis-passes-away-aged-81-6736288759|titlu=Well-known actor Colin Willis passes away aged 81 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-04-13}}</ref> * 12: [[Aurelio Belli]], 49, mużiċist u arranġatur <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/musician-mpo-manager-aurelio-belli-dies-aged-49.1126829|titlu=Musician and MPO manager Aurelio Belli dies, aged 49|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-04-12|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://slippedisc.com/2026/04/malta-mourns-maestro-49/|titlu=Malta mourns maestro, 49|kunjom=lebrecht|isem=Norman|data=12 April 2026|sit=Slipped Disc|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-12/local-news/Maestro-Aurelio-Belli-dies-aged-49-6736288731|titlu=Maestro Aurelio Belli dies, aged 49 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/140933/maestro_aurelio_belli_dies_at_49_|titlu=Maestro Aurelio Belli dies at 49|kunjom=Zammit|isem=Juliana|data=12 April 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-il-maestro-aurelio-belli/|titlu=Imut il-Maestro Aurelio Belli|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=12 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-is-surmast-aurelio-belli/|titlu=Imut is-Surmast Aurelio Belli|kunjom=|isem=|data=2026-04-12|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-maestro-aurelio-belli-fl-eta-ta-49-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Maestro Aurelio Belli fl-età ta’ 49 sena|kunjom=Sacco Baldacchino|isem=Kimberley|data=12 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/12/tithabbar-il-mewt-tas-surmast-aurelio-belli/|titlu=Titħabbar il-mewt tas-Surmast Aurelio Belli|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-12|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-maestro-aurelio-belli-jinghata-l-ahhar-tislima|titlu=Tislima lill-Maestro Aurelio Belli: “Mela s-silenzju b’ħajja ta’ noti”|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=18 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 19: [[Desmond Morris]], 98, etoloġista Ingliż li għex f'Malta (1968–1974) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/desmond-morris-famous-zoologist-author-painter-malta-past-dies-98.1127264|titlu=Desmond Morris, famous zoologist, author and painter with Malta past, dies at 98|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-04-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> * 24: [[Mary Grech]], 88, attriċi u xandara <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-actress-mary-grech-dies-aged-88.1127413|titlu=Veteran actress Mary Grech dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-04-24|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-attrici-u-prezentatrici-mary-grech/|titlu=Tmut l-attriċi u preżentatriċi Mary Grech|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=24 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-eks-prezentattrici-televiziva-mary-grech/|titlu=Tmut l-eks preżentattriċi televiżiva Mary Grech|kunjom=Attard|isem=Francesca|data=2026-04-24|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/24/tmut-mary-grech-pijufniera-tax-xandir-u-fost-l-ewwel-ucuh-tat-televizjoni-maltija/|titlu=Tmut Mary Grech, attriċi, pijuniera tax-xandir u fost l-ewwel uċuħ tat-televiżjoni Maltija|kunjom=Abdilla|isem=Raymond|data=2026-04-24|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref> == Mejju == * 1: [[Dolindo Cassar]], 83, xandar u eks-president tas-[[Soċjetà Filarmonika La Stella]] u tat-[[Teatru Astra]] <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/tislima-lil-dolindo-cassar-li-ghadda-ghall-hajja-ta-dejjem-figura-li-halliet-marka-kbira-fil-kultura-ghawdxija/|titlu=Tislima Lil Dolindo Cassar Li Għadda Għall-Ħajja Ta’ Dejjem - Figura Li Ħalliet Marka Kbira Fil-Kultura Għawdxija|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-05-05|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.stgeorge.org.mt/events/funeral-of-dolindo-cassar/|titlu=Funeral of DOLINDO CASSAR|data=2026-05-03|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-dolindo-cassar.1129615|titlu=Appreciation: Dolindo Cassar|kunjom=Spiteri|isem=Charles|data=2026-06-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-08}}</ref> * 14: [[Noel Galea Bason]], 71, skultur <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/05/15/imut-l-artist-noel-galea-bason/|titlu=Imut l-artist Noel Galea Bason|kunjom=|isem=|data=2026-05-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/artist-noel-galea-bason-dies-aged-71.1128464|titlu=Artist Noel Galea Bason dies aged 71|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-05-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-noel-galea-bason-furjaniz-moghni-btalenti-artistici-varji/|titlu=Imut Noel Galea Bason, Furjaniż mogħni b’talenti artistiċi varji|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=15 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 19: [[Norbert Ellul Vincenti]], 88, patri Franġiskan, għalliem u kittieb <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/05/19/imut-p-norbert-ellul-vincenti-ofm/|titlu=Imut P. Norbert Ellul Vincenti OFM|kunjom=|isem=|data=2026-05-19|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-patri-norbert-ellul-vincenti/|titlu=Imut Patri Norbert Ellul Vincenti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=19 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 22: [[Franco Fenech]], 47, ko-eredi ta' Tumas Group <ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/franco-fenech-22-05-2026|titlu=Franco Fenech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=22 Mejju 2026|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tumas-group-director-franco-fenech-dies.1128869|titlu=Tumas Group heir Franco Fenech dies|kunjom=|isem=|data=2026-05-22|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/142011/franco_fenech_yorgen_fenechs_older_brother_passes_away|titlu=Franco Fenech, Yorgen Fenech's older brother, passes away|kunjom=Farrugia|isem=Matthew|data=22 Mejju 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/05/22/franco-fenech-dies-with-drug-overdose/|titlu=Franco Fenech dies by drug overdose|kunjom=Camilleri|isem=Mark|data=2026-05-22|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-07}}</ref> * 26: [[Benny Muscat]], 86, sid ta' diversi ristorant <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/goodbye-nonno-renowned-restaurateur-benny-muscat-dies.1129052|titlu='Goodbye Nonno' – renowned restaurateur Benny Muscat dies|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-05-26|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-benny-muscat-il-qalb-wara-ta-marija-palazzo-pescatore-u-trattoria-del-nonno/|titlu=Imut Benny Muscat, il-qalb wara Ta’ Marija, Palazzo Pescatore u Trattoria del Nonno|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=26 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/benny-muscat-26-05-2026|titlu=Benny Muscat - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-28}}</ref> * 28: [[Rose Riolo]], 90, attriċi <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-eks-attrici-rose-riolo/|titlu=Tmut l-eks attriċi Rose Riolo|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=28 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-29-2026.1129195|titlu=Announcements – May 29, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-05-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> * 28: [[Ray Ghigo Laferla]], ??, imprenditur u DJ <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ray-ghigo-laferla-eks-dj-tal-griffin-u-fundatur-tal-ghigos-disco/|titlu=Imut Ray Ghigo Laferla, eks DJ tal-Griffin u fundatur tal-Ghigos Disco|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=29 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> == Ġunju == * 4: [[Jonathan Cardona]], 47, eks-CEO tal-[[Enemalta]] <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-enemalta-ceo-residency-malta-head-jonathan-cardona-dies.1129476|titlu=Former Enemalta CEO, Residency Malta head Jonathan Cardona dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-kap-ezekuttiv-tal-enemalta-u-residenza-malta-jonathan-cardona/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Kap Eżekuttiv tal-Enemalta u Residenza Malta Jonathan Cardona|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Ġunju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/142318/former_joseph_muscat_aide_jonathan_cardona_passes_away_|titlu=Former Joseph Muscat aide Jonathan Cardona passes away|kunjom=Azzopardi|isem=Karl|data=4 Ġunju 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-eks-kap-tal-enemalta-u-tal-programm-tac-cittadinanza-jonathan-cardona/|titlu=Imut l-eks kap tal-Enemalta u tal-programm taċ-ċittadinanza Jonathan Cardona|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=4 Ġunju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ara-il-pm-jinhasad-bil-mewt-ta-jonathan-cardona-waqt-il-gurament-tal-hatra-tal-membri-tal-kabinett/|titlu=ARA: il-PM jinħasad bil-mewt ta' Jonathan Cardona waqt il-ġurament tal-ħatra tal-membri tal-Kabinett|data=2026-06-04|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-04/local-news/CEO-of-Residency-Malta-Agency-Jonathan-Cardona-dies-6736290235|titlu=CEO of Residency Malta Agency, Jonathan Cardona, passes away - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-04}}</ref> * 5: [[Olivia Dow]]: ??, żeffiena u għalliema tal-ballet <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/renowned-ballet-teacher-olivia-dow-dies.1129558|titlu=Renowned ballet teacher Olivia Dow dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-olivia-dow.1129901|titlu=Appreciation: Olivia Dow|kunjom=Chetcuti|isem=Kristina|data=2026-06-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 8: [[Antonio Briguglio]], 91, referee tal-futbol <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/sport/imut-l-ex-referee-internazzjonali-tonio-briguglio/|titlu=Imut l-ex-referee internazzjonali Tonio Briguglio|kunjom=Cossai|isem=Peter|data=2026-06-08|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/sports/football/142408/former_referee_antonio_briguglio_dies_|titlu=Former referee Antonio Briguglio dies|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/06/08/maltese-legendary-referee-tonio-briguglio-dies-aged-91/|titlu=Maltese legendary referee Tonio Briguglio dies, aged 91|kunjom=Camilleri|isem=Valhmor|data=2026-06-08|sit=SportsDesk|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-06-08}}</ref> * 14: [[Josephine Xuereb]], ??, attivita u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-pn-election-candidate-dies.1129912|titlu=Former PN election candidate dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/14/tithabbar-il-mewt-ta-josephine-xuereb/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Josephine Xuereb|kunjom=|isem=|data=2026-06-14|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-14/local-news/Former-PN-candidate-Josephine-Xuereb-dies-6736290504|titlu=Former PN candidate Josephine Xuereb dies|data=14 Ġunju 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/17/josephine-xuereb-kienet-mara-li-uzat-it-talenti-taghha-biex-tkattar-il-gid/|titlu="Josephine Xuereb kienet mara li użat it-talenti tagħha biex tkattar il-ġid"|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-06-17|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 18: [[Helen Borg]], ??, eks President tal-Kunsill tal-Iskola għat-Tagħlim Tul il-Ħajja u eks Kap tal-Iskola Vincenzo Borg Brared, marda tal-Parkinson's <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/riptmut-helen-borg-eks-president-tal-kunsill-tal-iskola-ghat-taghlim-tul-il-hajja-u-eks-headteacher-ta-birkirkara/|titlu=Tmut Helen Borg, Eks President Tal-Kunsill Tal-Iskola Għat-Tagħlim Tul Il-Ħajja U Eks Headteacher Ta’ Birkirkara|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-06-19|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 21: [[Żeppi l-Ħafi|Joseph Fenech]], 71, kriminal magħruf bħala Żeppi l-Ħafi <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-fenech-known-zeppi-lhafi-dies-aged-71.1130234|titlu=Joseph Fenech, known as Żeppi l-Ħafi, dies aged 71|kunjom=|isem=|data=2026-06-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-joseph-fenech-maghruf-bhal-zeppi-l-hafi/|titlu=Imut Joseph Fenech, magħruf bħal Żeppi l-Ħafi|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=21 Ġunju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-joseph-fenech-maghruf-bhala-zeppi-l-hafi/|titlu=Imut Joseph Fenech magħruf bħala Żeppi l-Ħafi|data=2026-06-21|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 22: [[Paul Fenech (kunsilleri)|Paul Fenech]], 79, kunsillier tas-Swieqi, artist u kowċ tal-basketball <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-swieqi-councillor-artist-basketball-coach-paul-fenech-dies.1130293|titlu=Former Swieqi councillor, artist and basketball coach, Paul Fenech dies aged 79|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-06-22|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/22/il-pn-isellem-il-memorja-ta-paul-fenech-li-serva-ghal-snin-twal-bhala-kunsillier-lokali-tal-pn-fi-swieqi/|titlu=Il-PN isellem il-memorja ta' Paul Fenech li serva għal snin twal bħala kunsillier lokali tal-PN fi Swieqi|kunjom=Borg|isem=Maria|data=2026-06-22|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/paul-fenech-22-06-2026|titlu=Paul Fenech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-25}}</ref> * 29: [[Antoinette Miggiani]], 88, sopran u għalliema tal-kant <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-is-sopran-u-ghallieam-tal-kant-antoinette-miggiani/|titlu=Tmut is-sopran u għalliema tal-kant Antoinette Miggiani|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/29/thabbret-il-mewt-tas-sopran-u-ghalliema-tal-kant-antoinette-miggiani/|titlu=Tħabbret il-mewt tas-sopran u għalliema tal-kant Antoinette Miggiani|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/antoinette-miggiani-soprano-teacher-dies-aged-88.1130669|titlu=Antoinette Miggiani, soprano, teacher dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-29/local-news/Renowned-Maltese-soprano-and-vocal-teacher-Antoinette-Miggiani-dies-aged-88-6736290961|titlu=Renowned Maltese soprano and vocal teacher Antoinette Miggiani dies aged 88|data=29 June 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/antoinette-miggiani-29-06-2026|titlu=Antoinette Miggiani|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=30 Ġunju 2026|sit=RIP.com.mt|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-antoinette-miggiani-19372026.1130913|titlu=Appreciation: Antoinette Miggiani (1937-2026)|kunjom=Said|isem=Mark|data=2026-07-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-05}}</ref> == Lulju == * 1: [[John Ripard Snr]], 96, baħħar Olimpiku <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-07-01/local-news/Sailing-icon-and-RMYC-Honorary-President-John-Ripard-Snr-Passes-Away-6736291009|titlu=Sailing icon and RMYC Honorary President John Ripard Snr dies, aged 96 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/john-ripard-snr-cofounder-rolex-middle-sea-race-dies-aged-96.1130762|titlu=John Ripard Snr, Olympian and co-founder of Rolex Middle Sea Race, dies aged 96|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-07-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/01/tithabbar-il-mewt-ta-john-ripard-pijunier-tal-ibburdjar-fmalta/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' John Ripard...pijunier tal-ibburdjar f'Malta|kunjom=|isem=|data=2026-07-01|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-july-3-2026.1130831|titlu=Announcements – July 3, 2026|data=3 Lulju 2026|sit=Times of Malta|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/john-c-ripard-01-07-2026|titlu=John C Ripard|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=3 Lulju 2026|sit=RIP.com.mt|lingwa=en}}</ref> * 3: [[Carmen Vella]], 79, kantanta u xandara <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-carmen-vella-li-kienet-kantanta-u-xandara-ma-radju-malta/|titlu=Tmut Carmen Vella li kienet kantanta u xandara ma’ Radju Malta|data=3 Lulju 2026|sit=TVMnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kantanta-u-xandara-carmen-vella/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kantanta u xandara Carmen Vella|kunjom=Cini|isem=Luana|data=3 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-il-kantanta-carmen-vella/|titlu=Tmut il-kantanta Carmen Vella|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=3 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/kelli-x-xorti-nipprezenta-maghha-ghal-diversi-snin-il-programm-tar-radju-maltin-biss-in-neputija-bmessagg-lil-carmen-vella-li-hallietna/|titlu=“Kelli X-Xorti Nippreżenta Magħha Għal Diversi Snin Il-Programm Tar-Radju Maltin Biss” – In-Neputija B’Messaġġ Lil Carmen Vella Li Ħallietna|kunjom=Grech|isem=Matthea|data=3 Lulju 2026|sit=Gwida|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/07/04/farewell-carmen-vella-another-icon-of-the-maltese-song-scene-passes-away/|titlu=Farewell Carmen Vella - another icon of the Maltese song scene passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-07-04|sit=The Maltese Herald|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-04|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260704130639/https://themalteseherald.com/2026/07/04/farewell-carmen-vella-another-icon-of-the-maltese-song-scene-passes-away/|arkivju-data=2026-07-04|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sliema.news/local/carmen-vella-sliema-cabaret-legend-dies-at-79/|titlu=Carmen Vella, Sliema Cabaret Legend, Dies at 79|kunjom=Camilleri|isem=Paul|data=2026-07-04|sit=sliema.news|lingwa=en-MT|data-aċċess=2026-07-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-july-6-2026.1130957|titlu=Announcements – July 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-07-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.mt/obituary/carmen-portanier-03-07-2026|titlu=Carmen Portanier - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-08}}</ref> * 14: [[Ryan Spiteri]], 47, DJ, avvelenament aċċidentali mill-monossidu tal-karbonju <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/two-found-dead-parked-car-marsascala.1131404|titlu=Two found dead in parked car in Marsascala|kunjom=|isem=|data=2026-07-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dj-woman-died-accidental-carbon-monoxide-poisoning-probe-indicates.1131419|titlu=DJ and woman died of accidental carbon monoxide poisoning|kunjom=Zammit|isem=Mark Laurence|data=2026-07-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-dj-ryan-spiteri-following-sudden-death.1131405|titlu=Tributes to DJ Ryan Spiteri after he is found dead in car with woman|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-07-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/local/ryan-spiteri-and-woman-believed-to-have-died-from-carbon-monoxide-poisoning/|titlu=Ryan Spiteri And Woman Believed To Have Died From Carbon Monoxide Poisoning|kunjom=Falzon|isem=Gabriel|data=2026-07-15|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/local/police-confirm-ryan-spiteri-and-woman-died-from-accidental-carbon-monoxide-poisoning/|titlu=Police Confirm Ryan Spiteri And Woman Died From Accidental Carbon Monoxide Poisoning|kunjom=Falzon|isem=Gabriel|data=2026-07-15|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/l-investigazzjoni-fil-mewt-taz-zewg-persuni-fkarozza-tindika-li-sehh-b-avvelenament-accidentali/|titlu=L-awtopsja turi li ż-żewġ persuni f'karozza f'Wied il-Għajn mietu b' avvelenament aċċidentali|kunjom=|isem=|data=2026-07-15|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ragel-u-mara-jinstabu-mejta-fgaraxx-fwied-il-ghajn-eskluz-omicidju/|titlu=AĠĠORNAT: DJ Ryan Spiteri u mara ta' 41 sena jinstabu mejta f'garaxx f'Wied il-Għajn – eskluż omiċidju|data=2026-07-14|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tad-dj-mahbub-ryan-spiteri/|titlu=Titħabbar il-mewt tad-DJ maħbub Ryan Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=15 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/il-prim-ministru-jsellem-il-memorja-ta-ryan-spiteri/|titlu=Il-Prim Ministru jsellem il-memorja ta’ Ryan Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=15 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/15/ragel-umara-jinstabu-mejta-fkarozza/|titlu="Mhu se ninsewk qatt" - qraba u ħbieb isellmu lil Ryan Spiteri wara l-mewt tiegħu|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-07-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/15/l-investigaturi-jemmnu-li-mietu-avvelenati-bil-carbon-monoxide-mill-ac-tal-karozza/|titlu=L-investigaturi jemmnu li mietu avvelenati bil-carbon monoxide mill-AC tal-karozza|kunjom=|isem=|data=2026-07-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/eluf-ixxukkjati-bil-mewt-tad-dj-ryan-spiteri/|titlu=Eluf ixxukkjati bil-mewt tad-DJ Ryan Spiteri|kunjom=Gauci|isem=Francesca|data=15 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mara-u-ragel-jinstabu-mejta-fkarozza-pparkjata-fmarsaskala/|titlu=DJ u mara jmutu “b’avvelenament tal-monossidu tal-karbonju b’mod aċċidentali”|kunjom=Attard|isem=Charmaine|data=15 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mbikkma-u-mahsuda-bil-mewt-tad-dj-mahbub-ryan-spiteri-strieh-fis-sliem/|titlu=Ħafna Mbikkma U Maħsuda Bil-Mewt Tad-DJ Maħbub Ryan Spiteri - Strieħ Fis-Sliem|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-07-14|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/court_and_police/143172/two_found_dead_in_car_in_marsaskala1|titlu=DJ Ryan Spiteri and woman died from carbon monoxide poisoning, death considered accidental|kunjom=Sansone|isem=Kurt|data=15 July 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-id-dj-ryan-spiteri-jinghata-l-ahhar-tislima/|titlu=Ara: Id-DJ Ryan Spiteri jingħata l-aħħar tislima|kunjom=Gauci|isem=Francesca|data=18 July 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 28: [[Anthony Spiteri]], ??, eks-membru tas-sigurtà tal-MFA <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/28/imut-anthony-spiteri-imlaqqam-bhala-jerry-lewis-li-ghal-snin-twal-hadem-bhala-membru-tas-sigurta-tal-mfa/|titlu=Imut Anthony Spiteri, imlaqqam bħala 'Jerry Lewis', li għal snin twal ħadem bħala membru tas-sigurtà tal-MFA|kunjom=Micallef|isem=Christian|data=2026-07-28|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-28}}</ref> == Awwissu == * 11: [[Norman Hamilton]], 85, xandar u negozjant <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-broadcaster-norman-hamilton-dies-aged-85.1132535|titlu=Veteran broadcaster Norman Hamilton dies aged 85|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/kien-pedament-tax-xandir-fpajjizna-l-ewwel-reazzjonijiet-wara-l-mewt-tax-xandar-veteran-norman-hamilton/|titlu=“Kien pedament tax-xandir f’pajjiżna” – l-ewwel reazzjonijiet wara l-mewt tax-xandar veteran Norman Hamilton|data=11 Awwissu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/il-prim-ministru-u-l-partit-laburista-jsellmu-l-memorja-ta-norman-hamilton/|titlu=Il-Prim Ministru u l-Partit Laburista jsellmu l-memorja ta’ Norman Hamilton|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=11 Awwissu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-norman-hamilton-pijunier-tax-xandir-fmalta/|titlu=Imut Norman Hamilton, pijunier tax-xandir f’Malta|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/norman-hamilton-imut-fl-eta-ta-85-sena/|titlu=Norman Hamilton imut fl-età ta’ 85 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-08-11/local-news/Veteran-broadcaster-Norman-Hamilton-dies-aged-85-6736292052|titlu=Veteran broadcaster Norman Hamilton dies aged 85 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/11/thabbret-il-mewt-tal-eks-prezentatur-televiziv-norman-hamilton-fl-eta-ta-85-sena/|titlu=Tħabbret il-mewt tal-eks preżentatur televiżiv Norman Hamilton fl-età ta' 85 sena|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/143727/veteran_broadcaster_and_former_ambassador_norman_hamilton_dead_at_85|titlu=Veteran broadcaster and former ambassador Norman Hamilton dead at 85|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-13-2026.1132660|titlu=Announcements – August 13, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-13|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ikbar-vokazzjoni-ta-norman-kienet-il-familja/|titlu=Ara: “L-ikbar vokazzjoni ta’ Norman kienet il-familja”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=14 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 12: [[Nazju Cassar]], 74, Kunsillier f'isem il-Partit Nazzjonalista fir-Rabat sa mit-twaqqif tal-Kunsilli Lokali <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/12/tithabbar-il-mewt-tal-kunsillier-tal-pn-fir-rabat-nazju-cassar/}}</ref> * 13: [[Raymond Chetcuti]], 66, eks-Direttur Ġenerali fil-qasam soċjali <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-raymond-chetcuti-ex-direttur-generali-fil-qasam-socjali-fl-eta-ta-66-sena/|titlu=Imut Raymond Chetcuti, ex Direttur Ġenerali fil-qasam soċjali fl-età ta' 66 sena|data=2026-08-13|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ragel-umli-ta-qalb-kbira-u-bgentilezza-li-ma-tinsa-qatt-imut-raymond-chetcuti/|titlu=“Raġel umli, ta’ qalb kbira u b’ġentilezza li ma tinsa qatt”: imut Raymond Chetcuti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=13 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 16: [[Charles Demicoli]], 80, eks-spettur tal-pulizija u attivist politiku <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/ex-police-inspector-pn-activist-charles-demicoli-dies-aged-80.1132824|titlu=Ex police inspector and PN activist Charles Demicoli dies aged 80|kunjom=|isem=|data=2026-08-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/16/il-pn-isellem-il-memorja-ta-charles-demicoli/|titlu=Il-PN isellem il-memorja ta’ Charles Demicoli|kunjom=|isem=|data=2026-08-16|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-16}}</ref> * 17: [[Lino Cauchi (mużiċist)|Lino Cauchi]], 76, mużiċist (twieled fit-30 ta' Novembru 1949) <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-lino-cauchi-wiehed-mill-pijunieri-tal-jazz-malti/|titlu=Imut Lino Cauchi, wieħed mill-pijunieri tal-jazz Malti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/muzicist-rispettat-li-tani-kompozizzjonijiet-mill-isbah-paul-giordimaina-isellem-lil-lino-cauchi/|titlu="Mużiċist Rispettat Li Tani Kompożizzjonijiet Mill-Isbaħ" – Paul Giordimaina Isellem Lil Lino Cauchi|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-08-17|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-17}}</ref> * 17: [[John Lowell]], 90, bankier, eks-chairman tat-Teatru Manoel u ambaxxatur <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-manoel-theatre-chairman-ambassador-john-lowell-dies.1132874|titlu=Former Manoel Theatre chairman, ambassador John Lowell dies|kunjom=|isem=|data=2026-08-17|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-17}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-19-2026.1132911|titlu=Announcements – August 19, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-19}}</ref> * 19: [[Ġorġ Mallia]], 68, akkademiku, karikaturist u kittieb <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/cartoonist-author-gorg-mallia-dies-aged-68.1132924|titlu=Academic, cartoonist and author Ġorġ Mallia dies aged 68|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-08-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-prof-gorg-mallia/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Prof. Ġorġ Mallia|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=19 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-akkademiku-gorg-mallia-fl-eta-ta-68-sena/|titlu=Imut l-akkademiku Ġorġ Mallia fl-età ta' 68 sena|data=2026-08-19|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://maltadaily.mt/articles/author-trevor-zahra-pays-tribute-to-late-or-mallia|titlu=Trevor Zahra’s Tribute To Late Ġorġ Mallia|data=2026-08-19|sit=MaltaDaily|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/143846/cartoonist_or_mallia_draws_his_last_smile_at_68|titlu=Cartoonist Ġorġ Mallia draws his last smile at 68|kunjom=Sansone|isem=Kurt|data=19 Awwissu 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/gorg-mallia-jhalli-warajh-wirt-fl-arti-il-komunikazzjoni-u-l-edukazzjoni/|titlu=Ġorġ Mallia jħalli warajh wirt fl-arti, il-komunikazzjoni u l-edukazzjoni|kunjom=Mallia|isem=Maria Christina|data=2026-08-20|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> * 20: [[Charles J. Falzon]], 87, akkademiku u ekonomista <ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/former-university-lecturer-charles-j-falzon-passes-away|titlu=Former university lecturer Charles J Falzon passes away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-eks-lettur-universitarju-charles-j-falzon|titlu=Imut l-eks lettur universitarju Charles J. Falzon|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-21-2026.1133004|titlu=Announcements – August 21, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-21}}</ref> * 26: Mons. [[Lawrenz Zammit]], 75, eks-Arċipriet tal-Furjana <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-mons-lawrenz-zammit/|titlu=Titħabbar il-mewt ta’ Mons. Lawrenz Zammit|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=27 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> == Settembru == * 4: [[Bro. Edward Galea]], 102, edukatur Lasalljan <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/bro-edward-galea-icon-de-la-salle-brothers-dies-aged-102.1133704|titlu=Bro. Edward Galea, icon of De La Salle Brothers, dies, aged 102|kunjom=Grech|isem=Herman|data=2026-09-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-09-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-br-edward/|titlu=Imut Br Edward|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=4 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-bro-edward-galea-fl-eta-ta-102/|titlu=Imut Bro. Edward Galea fl-età ta' 102|kunjom=|isem=|data=2026-09-05|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-09-04/local-news/De-La-Salle-s-Brother-Edward-dies-aged-102-6736292676|titlu=De La Salle's Brother Edward dies, aged 102|data=4 Settembru 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/br-edward-anton-galea-fsc-04-09-2026|titlu=Br Edward (Anton) Galea FSC - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=7 Settembru 2026|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-08}}</ref> * 7: [[Silvio Meli]], 72, eks-imħallef <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/retired-judge-silvio-meli-dies-aged-72.1133779|titlu=Retired judge Silvio Meli dies aged 72|kunjom=|isem=|data=2026-09-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-09-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-imhallef-emeritu-silvio-meli-fl-ghomor-ta-72-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Imħallef Emeritu Silvio Meli fl-għomor ta’ 72 sena|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=7 Settembru 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/144233/retired_judge_silvio_meli_dies_aged_72|titlu=Retired judge Silvio Meli dies aged 72|kunjom=Zammit|isem=Juliana|data=7 Settembru 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbret-il-mewt-tal-imhallef-irtirat-silvio-meli/|titlu=Tħabbret il-mewt tal-Imħallef irtirat Silvio Meli|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=7 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-imhallef-emeritu-silvio-meli/|titlu=Imut l-Imħallef irtirat Silvio Meli|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-09-07|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/09/07/imut-l-eks-imhallef-silvio-meli/|titlu=AĠĠORNATA: Imut l-eks Imħallef Silvio Meli|kunjom=Cassar|isem=Joe|data=2026-09-07|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-07}}</ref> * 7: [[Spiru Cauchi]], 90, mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-spiru-cauchi-il-muzicist-veteran-minn-ghajnsielem/|titlu=Imut Spiru Cauchi, il-mużiċist veteran minn Għajnsielem|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=7 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/sal-ahhar-gimgha-bqajt-tferrah-lin-nies-anke-fl-isptar-bit-talent-u-s-simpatija-tieghek-l-mep-peter-agius-isellem-lil-spiru-cauchi/|titlu="Sal-Aħħar Ġimgħa Bqajt Tferraħ Lin-Nies Anke Fl-Isptar Bit-Talent U S-Simpatija Tiegħek" - L-MEP Peter Agius Isellem Lil Spiru Cauchi|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-09-07|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-08}}</ref> * 10: [[Lawrence V. Zrinzo]], 81, newrokirurgu <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-lawrence-v-zrinzo-il-pijunier-li-introduca-n-newrokirurgija-fmalta|titlu=Imut Lawrence V. Zrinzo, il-pijunier li introduċa n-newrokirurġija f’Malta|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=10 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/neurosurgeon-removed-bullet-wound-hijack-survivor-head-dies.1133950|titlu=Neurosurgeon who removed bullet from hijack victim’s head dies|kunjom=Ellul|isem=Daniel|data=2026-09-10|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-09-10}}</ref> * 17: [[Joe Attard (GreenMT)|Joe Attard]], ??, negozjant <ref>{{Ċita web|url=https://talk.mt/tithabbar-il-mewt-ta-joe-attard-kap-ezekuttiv-ta-greenmt/|titlu=Titħabbar il-mewt ta’ Joe Attard - Kap Eżekuttiv ta’ GreenMT|kunjom=|data=2026-09-17|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-09-18}}</ref> == Ara aktar == * [[:Kategorija:Mietu fl-2026]] - tinkludi ħoloq għal artikli fil-Wikipedija dwar nies li mietu fl-2026 == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Nies Maltin]] [[Kategorija:2026 f'Malta]] [[Kategorija:Imwiet f'Malta]] [[Kategorija:Mietu fl-2026|*]] [[Kategorija:Listi ta' mwiet bis-sena]] 756h6r2yodepgzrcz6v186a3th1mspq 332119 332118 2026-09-18T11:24:49Z ToniSant 4257 /* Settembru */ +Paul Cuschieri 332119 wikitext text/x-wiki '''Din hija lista ta' nies notevoli Maltin li mietu fl-2026.''' F'din il-lista jidhru biss ismijiet ta' nies li l-mewt tagħhom hija kkonfermata peremezz ta' rapport/i minn sorsi verifikabbli. Żidiet bla referenza għal sors verifikabbli jitneħħew minn hawn u jitpoġġew fil-[[Diskussjoni:Nies Maltin li mietu fl-2026|paġna ta' diskussjoni]] sakemm jiġu verifikati sew. Dwar kull persuna jinġabru biss dawn id-dettalji hawn: * Data: Isem u Kunjom, età (jew "??" meta din mhux magħrufa), għal xiex inhi magħrufa l-persuna, kawża tal-mewt (m'għandu jiddaħħal xejn meta mhux magħrufa uffiċjalment) - tagħrif ieħor f'każ ta' persuna li mhux inkluża f'Wikidata (eż. data tat-twelid), referenzi (għandu jkun hemm aktar minn waħda f'każ ta' nies aktar notevoli) '''''Nota:''' id-data tal-mewt m'għandix tkun dik ta' meta tħabbret imma ta' meta seħħet.'' ---- == Jannar == * 2: [[Tony Carr]], 98, mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tony-carr-pioneering-maltese-jazz-drummer-dies.1121949|titlu=Tony Carr, Maltese jazz drummer to the stars, dies|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-01-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-perkussjonist-tony-carr-george-caruana-jmut-fl-eta-ta-98-sena/|titlu=Il-perkussjonist Tony Carr (George Caruana) jmut fl-età ta’ 98 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/01/02/tony-carr-passes-away/|titlu=Renowned Maltese drummer, Tony Carr, passes away aged 98|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-01-02|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/138938/maltese_jazz_great_tony_carr_dies_aged_98|titlu=Maltese jazz great Tony Carr dies aged 98|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=2 Jannar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-02/local-news/Maltese-jazz-legend-Tony-Carr-passes-away-aged-98-6736286044|titlu=Maltese jazz legend, Tony Carr, passes away aged 98 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-ta-98-sena-d-drummer-malti-tony-carr/|titlu=Imut ta' 98 sena d-drummer Malti Tony Carr|data=2026-01-02|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-ta-98-sena-d-drummer-famuz-malti-tony-carr-li-daqq-mal-akbar-stilel-muzikali/|titlu=Imut ta’ 98 sena d-drummer famuż Malti Tony Carr li daqq mal-akbar stilel mużikali|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=3 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.melodija.eu/post/tony-carr-george-caruana-maltese-jazz-pioneer-dies-at-98|titlu=Tony Carr (George Caruana): Maltese Jazz Pioneer Dies at 98|kunjom=Mifsud|isem=Noel|data=2026-01-05|sit=Melodija|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.sussexexpress.co.uk/news/fond-tribute-on-death-of-drummer-who-played-with-the-greats-5465983|titlu=Fond tribute on death of drummer who played with the greats|kunjom=Hewitt|isem=Phil|data=2026-01-10|sit=SussexWorld|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-10}}</ref> * 5: [[George Spiteri]], 90, mużiċist u l-ewwel leader tal-[[Orkestra Filarmonika ta' Malta]] (twieled: 20 ta’ Lulju 1935) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-6-2026.1122080|titlu=Announcements − January 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-george-spiteri-l-ewwel-leader-tal-orkestra-filarmonika-ta-malta/|titlu=Imut George Spiteri, l-ewwel leader tal-Orkestra Filarmonika ta’ Malta|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/reel/1540894257190704/?t=49|titlu=MPO: Protagonisti - George Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Joe Julian|data=6 Jannar 2026|sit=Facebook}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/a-real-gentleman-good-musician-violinist-george-spiteri-dies-aged-90.1122103|titlu='A real gentleman': trailblazing violinist George Spiteri dies at 90|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref> * 6: [[Thomas Farrell]], 89, għalliem u l-ewwel sindku ta' Ħaż Żabbar <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/thomas-farrell-first-mayor-zabbar-dies-aged-89.1122141|titlu=Thomas Farrell, first mayor of Żabbar, dies aged 89|kunjom=|isem=|data=2026-01-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-07}}</ref> * 14: [[Paul Chetcuti Caruana]], 77, tabib u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-deputat-laburista-t-tabib-paul-chetcuti-caruana/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Deputat Laburista t-Tabib Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=14 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-mp-paul-chetcuti-caruana-dies.1122497|titlu=Mosta doctor Paul Chetcuti Caruana, targeted by 1977 letter bomb, dies aged 77|kunjom=Calleja|isem=Claudia|data=2026-01-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-14/local-news/Paul-Chetcuti-Caruana-who-survived-letter-bomb-attempt-in-1977-dies-6736286334|titlu=Paul Chetcuti Caruana, who survived letter-bomb attempt in 1977, dies - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-15}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/parliament-pays-tribute-mosta-doctor-pl-mp-paul-chetcuti-caruana.1123482|titlu=Parliament pays tribute to Mosta doctor and PL MP Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-02-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-02}}</ref> * 20: [[Matthew Wismayer]], 53, fundatur ta' Schools for Africa (Malta) Foundation <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/matthew-wismayer-schools-africa-foundation-entrepreneur-dies.1122791|titlu=Matthew Wismayer, who turned a cancer diagnosis into inspiration, dies aged 53|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-01-20|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-matthew-wismayer-il-mohh-wara-progett-biex-jigu-meghjuna-tfal-fl-afrika/|titlu=Imut Matthew Wismayer, il-moħħ wara proġett biex jiġu megħjuna tfal fl-Afrika|kunjom=|isem=|data=2026-01-20|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/malta/founder-of-prince-princess-malta-matthew-wismayer-passes-away/|titlu=Founder Of 'Prince & Princess Malta' Matthew Wismayer Passes Away|kunjom=Spiteri|isem=Rebecca Scalvini|data=2026-01-20|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/matthew-wismayer-passes-away-aged-53|titlu=Maltese Entrepreneur Matthew Wismayer passes away at 53|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-21-2026.1122811|titlu=Announcements – January 21, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> * 20: [[George Callus]], 88, ko-fundatur tal-Comtec (twieled: 8 ta' Settembru 1937) <ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/comtec-co-founder-george-callus-has-passed-away|titlu=Comtec Co-Founder George Callus has passed away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ir-ragel-ta-amy-callus-orlando-mrs-axiak-ta-simpatici/|titlu=Imut ir-raġel ta’ Amy Callus Orlando, Mrs Axiak ta’ Simpatiċi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/nimmissjak-immens-ghaziz-l-attrici-amy-callus-thabbar-it-telfa-ta-zewgha-george/|titlu="Nimmissjak Immens, Għażiż" - L-Attriċi Amy Callus Tħabbar It-Telfa Ta' Żewġha George|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-01-22|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-23-2026.1122923|titlu=Announcements – January 23, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> == Frar == * 4: [[Alfred Abela]], 80, eks-assistent kummissarju tal-pulizija <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-assistent-kummissarju-tal-pulizija-alfred-abela/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Assistent Kummissarju tal-Pulizija Alfred Abela|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 5: [[Philip Farrugia Randon]], 76, avukat u kittieb li ħoloq il-karattru ta' Puttinu <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dedicated-patriot-philip-farrugia-randon-dies.1123612|titlu='Dedicated patriot' Philip Farrugia Randon dies|kunjom=|isem=|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-6-2026.1123652|titlu=Announcements − February 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-dr-philip-farrugia-randon-avukat-u-awtur-li-holoq-il-karattru-puttinu/|titlu=Imut Dr Philip Farrugia Randon, avukat u awtur li ħoloq il-karattru Puttinu|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-02-05|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-philip-farrugia-randon.1124083|titlu=Appreciation: Philip Farrugia Randon|kunjom=De Bono|isem=Anthony|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 5: [[Helen Micallef]], 75, kantanta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/helen-micallef-eurovision-1972-singer-dies-aged-75.1123643|titlu=Helen Micallef, Eurovision 1972 singer, dies aged 75|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-helen-micallef-l-ewwel-maltija-fil-eurovision/|titlu=Tmut Helen Micallef, l-ewwel kantanta Maltija fil-Eurovision|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=5 Frar 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/139589/veteran_singer_helen_micallef_dies_aged_75|titlu=Veteran singer Helen Micallef dies aged 75|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=5 Frar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/helen-micallef-tinghata-l-ahhar-tislima-ghada-s-sibt/|titlu=Helen Micallef tingħata l-aħħar tislima għada s-Sibt|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-05/local-news/Helen-Micallef-first-Maltese-woman-at-Eurovision-dies-at-75-6736286990|titlu=Helen Micallef, first Maltese woman at Eurovision, dies at 75 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/iccelebrata-l-hajja-tal-kantanta-helen-micallef/|titlu=Iċċelebrata l-ħajja tal-kantanta Helen Micallef|kunjom=Falzon|isem=Anton|data=7 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 8: [[Paul Aquilina]], 94, Ġiżwita Malti bbażat fl-Indja <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-fr-paul-aquilina-l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja/|titlu=Imut Fr Paul Aquilina – l-aħħar Ġiżwita Malti fl-Indja|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=8 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja-jkanta-l-ghanjiet-tal-milied/|titlu=L-aħħar Patri Ġiżwita Malti fl-Indja jkanta l-Għanjiet tal-Milied|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=25 Diċembru 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mort-l-indja-biex-narah-jordna-sacerdot-u-kantajt-bil-malti-waqt-il-funeral-ta-fr-aquilina/|titlu=“Mort l-Indja nara żagħżugħ jiġi ordnat qassis, u spiċċajt inkanta bil-Malti fil-funeral ta’ Fr Aquilina”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-15-2026.1124084|titlu=Announcements – February 15, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 10: [[Lina Brockdorff|Lina Brockdorff,]] 95, kittieba <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/awardwinning-writer-lina-brockdorff-dies-aged-96.1123850|titlu=Novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-02-10|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-awtrici-lina-brockdorff-fl-eta-ta-95-sena/|titlu=Tmut l-awtriċi Lina Brockdorff fl-età ta' 95 sena|data=2026-02-10|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbret-il-mewt-tax-xandara-u-l-kittieba-lina-brockdorff/|titlu=Tħabbret il-mewt tax-xandara u l-kittieba Lina Brockdorff|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=10 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-10/local-news/Maltese-novelist-and-playwright-Lina-Brockdorff-dies-aged-95-6736287109|titlu=Maltese novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-10}}</ref> * 10: [[Achille Cauchi]], 86, monsinjur Għawdxi, ħu l-Isqof [[Nikol Cauchi]] <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-monsinjur-achille-cauchi/|titlu=Imut Monsinjur Achille Cauchi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/mons-achille-cauchi-10-02-2026|titlu=Mons. Achille Cauchi - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Laurence Grech]], 77, ġurnalist u eks-editur tas-Sunday Times of Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-times-malta-editor-laurence-grech-dies-aged-77.1124107|titlu=Former Times of Malta editor Laurence Grech dies, aged 77|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-laurence-grech-il-ggant-tal-gurnalizmu-l-eks-editur-tat-times-of-malta/|titlu=Imut Laurence Grech, “il-ġgant tal-ġurnaliżmu”, l-eks-editur tat-Times of Malta|data=15 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-16-2026.1124125|titlu=Announcements – February 16, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/laurence-grech-15-02-2026|titlu=Laurence Grech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Esmeralda Galea Camilleri]], 37, mużiċista <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mahsuda-bil-mewt-tal-muzicista-brava-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=Ħafna Maħsuda Bil-Mewt Tal-Mużiċista Brava Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-02-16|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/kont-titpaxxa-tismaghha-tmut-il-muzicista-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=“Kont titpaxxa tismagħha” – tmut il-mużiċista Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=16 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 16: [[Mario Bonnici]], 76, kantant <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-kanzunetta-li-kont-iddedikaktli-se-tibqa-fqalbi-imut-il-kantant-mario-bonnici/|titlu=“Il-kanzunetta li kont iddedikajtli se tibqa’ f’qalbi” – imut il-kantant Mario Bonnici|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 18: [[Julian Attard]], 44, amministratur tal-futbol ma' [[Marsaxlokk FC]] u [[Floriana FC]] (twieled fis-27 ta' Novembru 1981) <ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/02/18/former-marsaxlokk-and-floriana-fc-administrator-julian-attard-dies/|titlu=Former Marsaxlokk and Floriana FC administrator Julian Attard dies|kunjom=Lia|isem=Gianluca|data=2026-02-18|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-02-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/hallejtna-kmieni-wisq-habib-imut-julian-attard-tat-tim-tal-futbol-ta-marsaxlokk/|titlu=“Ħallejtna kmieni wisq ħabib” – imut Julian Attard, tat-tim tal-futbol ta’ Marsaxlokk|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=18 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 23: [[Manuel Casha]], 81, mużiċist, kittieb, u folklorista <ref> {{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-muzicist-manuel-casha-fl-awstralja/ |sit=ONEnews|data=24 Frar 2026|isem=Josef|kunjom=Caruana|lingwa=mt|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u mużiċist Manuel Casha fl-Awstralja}}</ref> * 28: [[Mario Buhagiar]], 81 professur tal-istorja tal-arti <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/mario-buhagiar-founder-art-history-department-dies-aged-81.1124795|titlu=Mario Buhagiar, founder of art history department dies aged 81|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-03-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/03/02/prof-mario-buhagiar/|titlu=Founder of the arts History Department – Professor Mario Buhagiar passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2 Marzu 2026|sit=The Maltese Herald|lingwa=en}}</ref> == Marzu == * 8: [[Joseph Gatt (Caritas)|Joseph Gatt]], 81, pijunier fir-riabilitazzjoni tad-drogati f'Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-gatt-drug-rehabilitation-pioneer-dies-aged-81.1125168|titlu=Joseph Gatt, drug rehabilitation pioneer, dies aged 81|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/segwi-meta-konna-fl-infern-habba-d-droga-joe-kien-anglu-kustodju/|titlu=Segwi: “Meta konna fl-infern ħabba d-droga Joe kien anġlu kustodju”|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=9 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 13: [[Luciano Bonello Bianco]], 72, propjetarju ta' Luciano Restaurant <ref>{{Ċita web|url= https://timesofmalta.com/article/announcements-march-15-2026.1125478 |titlu=Announcements|sit=Times of Malta|data-aċċess=2026-03-15}}</ref> * 21: [[Charles Micallef St John]], 81, kittieb u eks-kunsillier tal-Gżira <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-awtur-charles-micallef-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St John|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=21 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/21/imut-l-awtur-chaf-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St. John|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-03-21|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 22: [[Calvin Brincat]], 32, parteċipant fil-programm tat-television ''Hazzzard'', kanċer <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-calvin-brincat-li-ggieled-2-tipi-ta-kancer-u-kien-ippartecipa-fhazzzard/|titlu=Imut Calvin Brincat li ġġieled 2 tipi ta' kanċer u kien ipparteċipa f'HazZzard|data=2026-03-23|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-iz-zaghzugh-calvin-brincat-ta-hazzzard/|titlu=Imut iż-żagħżugħ Calvin Brincat ta’ HazZzard|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=23 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-paid-truly-sensitive-soul-cancer-patient-calvin-brincat.1125893|titlu=Tributes paid to 'truly sensitive soul', cancer victim Calvin Brincat|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 29: [[Elio Lombardi]], 92, kittieb u direttur tal-films <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/prolific-filmmaker-author-elio-lombardi-dies-aged-92.1126197|titlu=Prolific film-maker, author Elio Lombardi dies aged 92|kunjom=|isem=|data=2026-03-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-awtur-tal-kotba-u-direttur-tal-films-elio-lombardi/|titlu=Imut l-awtur tal-kotba u direttur tal-films Elio Lombardi|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-03-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/29/tithabbar-il-mewt-ta-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Elio Lombardi fl-età ta' 92 sena|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-03-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-attur-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u attur Elio Lombardi fl-età ta’ 92 Sena|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=29 Marzu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-elio-lombardi-figura-prominenti-fil-films-u-l-letteratura-maltija/|titlu=Imut Elio Lombardi, figura prominenti fil-films u l-letteratura Maltija|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=29 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-03-29/local-news/Maltese-author-and-film-director-Elio-Lombardi-dies-aged-92-6736288379|titlu=Maltese author and film director Elio Lombardi dies aged 92 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbar-meta-se-jinghata-l-ahhar-tislima-elio-lombardi/|titlu=Tħabbar meta se jingħata l-aħħar tislima Elio Lombardi|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=1 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-elio-dejjem-gharaf-li-kien-mimli-doni-minn-alla/|titlu=Ara: “Elio dejjem għaraf li kien mimli doni minn Alla”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=8 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tinghata-l-ahhar-tislima-lil-elio-lombardi-ikona-fid-drama-maltija/|titlu=Tingħata l-aħħar tislima lil Elio Lombardi … ikona fid-drama Maltija|kunjom=Camilleri|isem=Enrique|data=8 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> == April == * 2: [[Edmond Zarb]], 81, kittieb u mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/02/tithabbar-il-mewt-tal-muzicist-u-awtur-edmond-zarb/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-mużiċist u awtur Edmond Zarb|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-02|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tajt-kontribut-lill-kultura-maltija-imut-l-awtur-u-pjanist-edmond-zarb|titlu=“Tajt kontribut lill-kultura Maltija” – imut l-awtur u pjanist Edmond Zarb|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 6: [[Graziella Castillo]], 47, direttur tal-Aġenzija Appoġġ <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/graziella-castillo-director-agenzija-appogg-dies-aged-47.1126547|titlu=Graziella Castillo, director of Agenzija Appoġġ, dies aged 47|kunjom=|isem=|data=2026-04-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-graziella-castillo-direttrici-tal-agenzija-appogg/|titlu=Tmut Graziella Castillo – Direttriċi tal-Aġenzija Appoġġ|data=6 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 11: [[Colin Willis]], 81, eks-kummissajru Awstraljan għal Malta u attur <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-13/local-news/Well-known-actor-Colin-Willis-passes-away-aged-81-6736288759|titlu=Well-known actor Colin Willis passes away aged 81 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-04-13}}</ref> * 12: [[Aurelio Belli]], 49, mużiċist u arranġatur <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/musician-mpo-manager-aurelio-belli-dies-aged-49.1126829|titlu=Musician and MPO manager Aurelio Belli dies, aged 49|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-04-12|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://slippedisc.com/2026/04/malta-mourns-maestro-49/|titlu=Malta mourns maestro, 49|kunjom=lebrecht|isem=Norman|data=12 April 2026|sit=Slipped Disc|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-12/local-news/Maestro-Aurelio-Belli-dies-aged-49-6736288731|titlu=Maestro Aurelio Belli dies, aged 49 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/140933/maestro_aurelio_belli_dies_at_49_|titlu=Maestro Aurelio Belli dies at 49|kunjom=Zammit|isem=Juliana|data=12 April 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-il-maestro-aurelio-belli/|titlu=Imut il-Maestro Aurelio Belli|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=12 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-is-surmast-aurelio-belli/|titlu=Imut is-Surmast Aurelio Belli|kunjom=|isem=|data=2026-04-12|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-maestro-aurelio-belli-fl-eta-ta-49-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Maestro Aurelio Belli fl-età ta’ 49 sena|kunjom=Sacco Baldacchino|isem=Kimberley|data=12 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/12/tithabbar-il-mewt-tas-surmast-aurelio-belli/|titlu=Titħabbar il-mewt tas-Surmast Aurelio Belli|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-12|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-maestro-aurelio-belli-jinghata-l-ahhar-tislima|titlu=Tislima lill-Maestro Aurelio Belli: “Mela s-silenzju b’ħajja ta’ noti”|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=18 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 19: [[Desmond Morris]], 98, etoloġista Ingliż li għex f'Malta (1968–1974) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/desmond-morris-famous-zoologist-author-painter-malta-past-dies-98.1127264|titlu=Desmond Morris, famous zoologist, author and painter with Malta past, dies at 98|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-04-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> * 24: [[Mary Grech]], 88, attriċi u xandara <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-actress-mary-grech-dies-aged-88.1127413|titlu=Veteran actress Mary Grech dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-04-24|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-attrici-u-prezentatrici-mary-grech/|titlu=Tmut l-attriċi u preżentatriċi Mary Grech|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=24 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-eks-prezentattrici-televiziva-mary-grech/|titlu=Tmut l-eks preżentattriċi televiżiva Mary Grech|kunjom=Attard|isem=Francesca|data=2026-04-24|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/24/tmut-mary-grech-pijufniera-tax-xandir-u-fost-l-ewwel-ucuh-tat-televizjoni-maltija/|titlu=Tmut Mary Grech, attriċi, pijuniera tax-xandir u fost l-ewwel uċuħ tat-televiżjoni Maltija|kunjom=Abdilla|isem=Raymond|data=2026-04-24|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref> == Mejju == * 1: [[Dolindo Cassar]], 83, xandar u eks-president tas-[[Soċjetà Filarmonika La Stella]] u tat-[[Teatru Astra]] <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/tislima-lil-dolindo-cassar-li-ghadda-ghall-hajja-ta-dejjem-figura-li-halliet-marka-kbira-fil-kultura-ghawdxija/|titlu=Tislima Lil Dolindo Cassar Li Għadda Għall-Ħajja Ta’ Dejjem - Figura Li Ħalliet Marka Kbira Fil-Kultura Għawdxija|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-05-05|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.stgeorge.org.mt/events/funeral-of-dolindo-cassar/|titlu=Funeral of DOLINDO CASSAR|data=2026-05-03|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-dolindo-cassar.1129615|titlu=Appreciation: Dolindo Cassar|kunjom=Spiteri|isem=Charles|data=2026-06-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-08}}</ref> * 14: [[Noel Galea Bason]], 71, skultur <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/05/15/imut-l-artist-noel-galea-bason/|titlu=Imut l-artist Noel Galea Bason|kunjom=|isem=|data=2026-05-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/artist-noel-galea-bason-dies-aged-71.1128464|titlu=Artist Noel Galea Bason dies aged 71|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-05-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-noel-galea-bason-furjaniz-moghni-btalenti-artistici-varji/|titlu=Imut Noel Galea Bason, Furjaniż mogħni b’talenti artistiċi varji|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=15 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 19: [[Norbert Ellul Vincenti]], 88, patri Franġiskan, għalliem u kittieb <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/05/19/imut-p-norbert-ellul-vincenti-ofm/|titlu=Imut P. Norbert Ellul Vincenti OFM|kunjom=|isem=|data=2026-05-19|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-patri-norbert-ellul-vincenti/|titlu=Imut Patri Norbert Ellul Vincenti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=19 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 22: [[Franco Fenech]], 47, ko-eredi ta' Tumas Group <ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/franco-fenech-22-05-2026|titlu=Franco Fenech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=22 Mejju 2026|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tumas-group-director-franco-fenech-dies.1128869|titlu=Tumas Group heir Franco Fenech dies|kunjom=|isem=|data=2026-05-22|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/142011/franco_fenech_yorgen_fenechs_older_brother_passes_away|titlu=Franco Fenech, Yorgen Fenech's older brother, passes away|kunjom=Farrugia|isem=Matthew|data=22 Mejju 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/05/22/franco-fenech-dies-with-drug-overdose/|titlu=Franco Fenech dies by drug overdose|kunjom=Camilleri|isem=Mark|data=2026-05-22|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-07}}</ref> * 26: [[Benny Muscat]], 86, sid ta' diversi ristorant <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/goodbye-nonno-renowned-restaurateur-benny-muscat-dies.1129052|titlu='Goodbye Nonno' – renowned restaurateur Benny Muscat dies|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-05-26|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-benny-muscat-il-qalb-wara-ta-marija-palazzo-pescatore-u-trattoria-del-nonno/|titlu=Imut Benny Muscat, il-qalb wara Ta’ Marija, Palazzo Pescatore u Trattoria del Nonno|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=26 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/benny-muscat-26-05-2026|titlu=Benny Muscat - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-28}}</ref> * 28: [[Rose Riolo]], 90, attriċi <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-eks-attrici-rose-riolo/|titlu=Tmut l-eks attriċi Rose Riolo|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=28 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-29-2026.1129195|titlu=Announcements – May 29, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-05-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> * 28: [[Ray Ghigo Laferla]], ??, imprenditur u DJ <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ray-ghigo-laferla-eks-dj-tal-griffin-u-fundatur-tal-ghigos-disco/|titlu=Imut Ray Ghigo Laferla, eks DJ tal-Griffin u fundatur tal-Ghigos Disco|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=29 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> == Ġunju == * 4: [[Jonathan Cardona]], 47, eks-CEO tal-[[Enemalta]] <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-enemalta-ceo-residency-malta-head-jonathan-cardona-dies.1129476|titlu=Former Enemalta CEO, Residency Malta head Jonathan Cardona dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-kap-ezekuttiv-tal-enemalta-u-residenza-malta-jonathan-cardona/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Kap Eżekuttiv tal-Enemalta u Residenza Malta Jonathan Cardona|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Ġunju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/142318/former_joseph_muscat_aide_jonathan_cardona_passes_away_|titlu=Former Joseph Muscat aide Jonathan Cardona passes away|kunjom=Azzopardi|isem=Karl|data=4 Ġunju 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-eks-kap-tal-enemalta-u-tal-programm-tac-cittadinanza-jonathan-cardona/|titlu=Imut l-eks kap tal-Enemalta u tal-programm taċ-ċittadinanza Jonathan Cardona|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=4 Ġunju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ara-il-pm-jinhasad-bil-mewt-ta-jonathan-cardona-waqt-il-gurament-tal-hatra-tal-membri-tal-kabinett/|titlu=ARA: il-PM jinħasad bil-mewt ta' Jonathan Cardona waqt il-ġurament tal-ħatra tal-membri tal-Kabinett|data=2026-06-04|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-04/local-news/CEO-of-Residency-Malta-Agency-Jonathan-Cardona-dies-6736290235|titlu=CEO of Residency Malta Agency, Jonathan Cardona, passes away - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-04}}</ref> * 5: [[Olivia Dow]]: ??, żeffiena u għalliema tal-ballet <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/renowned-ballet-teacher-olivia-dow-dies.1129558|titlu=Renowned ballet teacher Olivia Dow dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-olivia-dow.1129901|titlu=Appreciation: Olivia Dow|kunjom=Chetcuti|isem=Kristina|data=2026-06-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 8: [[Antonio Briguglio]], 91, referee tal-futbol <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/sport/imut-l-ex-referee-internazzjonali-tonio-briguglio/|titlu=Imut l-ex-referee internazzjonali Tonio Briguglio|kunjom=Cossai|isem=Peter|data=2026-06-08|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/sports/football/142408/former_referee_antonio_briguglio_dies_|titlu=Former referee Antonio Briguglio dies|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/06/08/maltese-legendary-referee-tonio-briguglio-dies-aged-91/|titlu=Maltese legendary referee Tonio Briguglio dies, aged 91|kunjom=Camilleri|isem=Valhmor|data=2026-06-08|sit=SportsDesk|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-06-08}}</ref> * 14: [[Josephine Xuereb]], ??, attivita u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-pn-election-candidate-dies.1129912|titlu=Former PN election candidate dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/14/tithabbar-il-mewt-ta-josephine-xuereb/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Josephine Xuereb|kunjom=|isem=|data=2026-06-14|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-14/local-news/Former-PN-candidate-Josephine-Xuereb-dies-6736290504|titlu=Former PN candidate Josephine Xuereb dies|data=14 Ġunju 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/17/josephine-xuereb-kienet-mara-li-uzat-it-talenti-taghha-biex-tkattar-il-gid/|titlu="Josephine Xuereb kienet mara li użat it-talenti tagħha biex tkattar il-ġid"|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-06-17|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 18: [[Helen Borg]], ??, eks President tal-Kunsill tal-Iskola għat-Tagħlim Tul il-Ħajja u eks Kap tal-Iskola Vincenzo Borg Brared, marda tal-Parkinson's <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/riptmut-helen-borg-eks-president-tal-kunsill-tal-iskola-ghat-taghlim-tul-il-hajja-u-eks-headteacher-ta-birkirkara/|titlu=Tmut Helen Borg, Eks President Tal-Kunsill Tal-Iskola Għat-Tagħlim Tul Il-Ħajja U Eks Headteacher Ta’ Birkirkara|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-06-19|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 21: [[Żeppi l-Ħafi|Joseph Fenech]], 71, kriminal magħruf bħala Żeppi l-Ħafi <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-fenech-known-zeppi-lhafi-dies-aged-71.1130234|titlu=Joseph Fenech, known as Żeppi l-Ħafi, dies aged 71|kunjom=|isem=|data=2026-06-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-joseph-fenech-maghruf-bhal-zeppi-l-hafi/|titlu=Imut Joseph Fenech, magħruf bħal Żeppi l-Ħafi|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=21 Ġunju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-joseph-fenech-maghruf-bhala-zeppi-l-hafi/|titlu=Imut Joseph Fenech magħruf bħala Żeppi l-Ħafi|data=2026-06-21|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 22: [[Paul Fenech (kunsilleri)|Paul Fenech]], 79, kunsillier tas-Swieqi, artist u kowċ tal-basketball <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-swieqi-councillor-artist-basketball-coach-paul-fenech-dies.1130293|titlu=Former Swieqi councillor, artist and basketball coach, Paul Fenech dies aged 79|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-06-22|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/22/il-pn-isellem-il-memorja-ta-paul-fenech-li-serva-ghal-snin-twal-bhala-kunsillier-lokali-tal-pn-fi-swieqi/|titlu=Il-PN isellem il-memorja ta' Paul Fenech li serva għal snin twal bħala kunsillier lokali tal-PN fi Swieqi|kunjom=Borg|isem=Maria|data=2026-06-22|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/paul-fenech-22-06-2026|titlu=Paul Fenech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-25}}</ref> * 29: [[Antoinette Miggiani]], 88, sopran u għalliema tal-kant <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-is-sopran-u-ghallieam-tal-kant-antoinette-miggiani/|titlu=Tmut is-sopran u għalliema tal-kant Antoinette Miggiani|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/29/thabbret-il-mewt-tas-sopran-u-ghalliema-tal-kant-antoinette-miggiani/|titlu=Tħabbret il-mewt tas-sopran u għalliema tal-kant Antoinette Miggiani|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/antoinette-miggiani-soprano-teacher-dies-aged-88.1130669|titlu=Antoinette Miggiani, soprano, teacher dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-29/local-news/Renowned-Maltese-soprano-and-vocal-teacher-Antoinette-Miggiani-dies-aged-88-6736290961|titlu=Renowned Maltese soprano and vocal teacher Antoinette Miggiani dies aged 88|data=29 June 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/antoinette-miggiani-29-06-2026|titlu=Antoinette Miggiani|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=30 Ġunju 2026|sit=RIP.com.mt|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-antoinette-miggiani-19372026.1130913|titlu=Appreciation: Antoinette Miggiani (1937-2026)|kunjom=Said|isem=Mark|data=2026-07-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-05}}</ref> == Lulju == * 1: [[John Ripard Snr]], 96, baħħar Olimpiku <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-07-01/local-news/Sailing-icon-and-RMYC-Honorary-President-John-Ripard-Snr-Passes-Away-6736291009|titlu=Sailing icon and RMYC Honorary President John Ripard Snr dies, aged 96 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/john-ripard-snr-cofounder-rolex-middle-sea-race-dies-aged-96.1130762|titlu=John Ripard Snr, Olympian and co-founder of Rolex Middle Sea Race, dies aged 96|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-07-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/01/tithabbar-il-mewt-ta-john-ripard-pijunier-tal-ibburdjar-fmalta/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' John Ripard...pijunier tal-ibburdjar f'Malta|kunjom=|isem=|data=2026-07-01|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-july-3-2026.1130831|titlu=Announcements – July 3, 2026|data=3 Lulju 2026|sit=Times of Malta|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/john-c-ripard-01-07-2026|titlu=John C Ripard|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=3 Lulju 2026|sit=RIP.com.mt|lingwa=en}}</ref> * 3: [[Carmen Vella]], 79, kantanta u xandara <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-carmen-vella-li-kienet-kantanta-u-xandara-ma-radju-malta/|titlu=Tmut Carmen Vella li kienet kantanta u xandara ma’ Radju Malta|data=3 Lulju 2026|sit=TVMnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kantanta-u-xandara-carmen-vella/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kantanta u xandara Carmen Vella|kunjom=Cini|isem=Luana|data=3 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-il-kantanta-carmen-vella/|titlu=Tmut il-kantanta Carmen Vella|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=3 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/kelli-x-xorti-nipprezenta-maghha-ghal-diversi-snin-il-programm-tar-radju-maltin-biss-in-neputija-bmessagg-lil-carmen-vella-li-hallietna/|titlu=“Kelli X-Xorti Nippreżenta Magħha Għal Diversi Snin Il-Programm Tar-Radju Maltin Biss” – In-Neputija B’Messaġġ Lil Carmen Vella Li Ħallietna|kunjom=Grech|isem=Matthea|data=3 Lulju 2026|sit=Gwida|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/07/04/farewell-carmen-vella-another-icon-of-the-maltese-song-scene-passes-away/|titlu=Farewell Carmen Vella - another icon of the Maltese song scene passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-07-04|sit=The Maltese Herald|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-04|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260704130639/https://themalteseherald.com/2026/07/04/farewell-carmen-vella-another-icon-of-the-maltese-song-scene-passes-away/|arkivju-data=2026-07-04|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sliema.news/local/carmen-vella-sliema-cabaret-legend-dies-at-79/|titlu=Carmen Vella, Sliema Cabaret Legend, Dies at 79|kunjom=Camilleri|isem=Paul|data=2026-07-04|sit=sliema.news|lingwa=en-MT|data-aċċess=2026-07-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-july-6-2026.1130957|titlu=Announcements – July 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-07-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.mt/obituary/carmen-portanier-03-07-2026|titlu=Carmen Portanier - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-08}}</ref> * 14: [[Ryan Spiteri]], 47, DJ, avvelenament aċċidentali mill-monossidu tal-karbonju <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/two-found-dead-parked-car-marsascala.1131404|titlu=Two found dead in parked car in Marsascala|kunjom=|isem=|data=2026-07-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dj-woman-died-accidental-carbon-monoxide-poisoning-probe-indicates.1131419|titlu=DJ and woman died of accidental carbon monoxide poisoning|kunjom=Zammit|isem=Mark Laurence|data=2026-07-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-dj-ryan-spiteri-following-sudden-death.1131405|titlu=Tributes to DJ Ryan Spiteri after he is found dead in car with woman|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-07-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/local/ryan-spiteri-and-woman-believed-to-have-died-from-carbon-monoxide-poisoning/|titlu=Ryan Spiteri And Woman Believed To Have Died From Carbon Monoxide Poisoning|kunjom=Falzon|isem=Gabriel|data=2026-07-15|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/local/police-confirm-ryan-spiteri-and-woman-died-from-accidental-carbon-monoxide-poisoning/|titlu=Police Confirm Ryan Spiteri And Woman Died From Accidental Carbon Monoxide Poisoning|kunjom=Falzon|isem=Gabriel|data=2026-07-15|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/l-investigazzjoni-fil-mewt-taz-zewg-persuni-fkarozza-tindika-li-sehh-b-avvelenament-accidentali/|titlu=L-awtopsja turi li ż-żewġ persuni f'karozza f'Wied il-Għajn mietu b' avvelenament aċċidentali|kunjom=|isem=|data=2026-07-15|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ragel-u-mara-jinstabu-mejta-fgaraxx-fwied-il-ghajn-eskluz-omicidju/|titlu=AĠĠORNAT: DJ Ryan Spiteri u mara ta' 41 sena jinstabu mejta f'garaxx f'Wied il-Għajn – eskluż omiċidju|data=2026-07-14|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tad-dj-mahbub-ryan-spiteri/|titlu=Titħabbar il-mewt tad-DJ maħbub Ryan Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=15 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/il-prim-ministru-jsellem-il-memorja-ta-ryan-spiteri/|titlu=Il-Prim Ministru jsellem il-memorja ta’ Ryan Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=15 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/15/ragel-umara-jinstabu-mejta-fkarozza/|titlu="Mhu se ninsewk qatt" - qraba u ħbieb isellmu lil Ryan Spiteri wara l-mewt tiegħu|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-07-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/15/l-investigaturi-jemmnu-li-mietu-avvelenati-bil-carbon-monoxide-mill-ac-tal-karozza/|titlu=L-investigaturi jemmnu li mietu avvelenati bil-carbon monoxide mill-AC tal-karozza|kunjom=|isem=|data=2026-07-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/eluf-ixxukkjati-bil-mewt-tad-dj-ryan-spiteri/|titlu=Eluf ixxukkjati bil-mewt tad-DJ Ryan Spiteri|kunjom=Gauci|isem=Francesca|data=15 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mara-u-ragel-jinstabu-mejta-fkarozza-pparkjata-fmarsaskala/|titlu=DJ u mara jmutu “b’avvelenament tal-monossidu tal-karbonju b’mod aċċidentali”|kunjom=Attard|isem=Charmaine|data=15 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mbikkma-u-mahsuda-bil-mewt-tad-dj-mahbub-ryan-spiteri-strieh-fis-sliem/|titlu=Ħafna Mbikkma U Maħsuda Bil-Mewt Tad-DJ Maħbub Ryan Spiteri - Strieħ Fis-Sliem|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-07-14|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/court_and_police/143172/two_found_dead_in_car_in_marsaskala1|titlu=DJ Ryan Spiteri and woman died from carbon monoxide poisoning, death considered accidental|kunjom=Sansone|isem=Kurt|data=15 July 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-id-dj-ryan-spiteri-jinghata-l-ahhar-tislima/|titlu=Ara: Id-DJ Ryan Spiteri jingħata l-aħħar tislima|kunjom=Gauci|isem=Francesca|data=18 July 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 28: [[Anthony Spiteri]], ??, eks-membru tas-sigurtà tal-MFA <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/28/imut-anthony-spiteri-imlaqqam-bhala-jerry-lewis-li-ghal-snin-twal-hadem-bhala-membru-tas-sigurta-tal-mfa/|titlu=Imut Anthony Spiteri, imlaqqam bħala 'Jerry Lewis', li għal snin twal ħadem bħala membru tas-sigurtà tal-MFA|kunjom=Micallef|isem=Christian|data=2026-07-28|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-28}}</ref> == Awwissu == * 11: [[Norman Hamilton]], 85, xandar u negozjant <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-broadcaster-norman-hamilton-dies-aged-85.1132535|titlu=Veteran broadcaster Norman Hamilton dies aged 85|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/kien-pedament-tax-xandir-fpajjizna-l-ewwel-reazzjonijiet-wara-l-mewt-tax-xandar-veteran-norman-hamilton/|titlu=“Kien pedament tax-xandir f’pajjiżna” – l-ewwel reazzjonijiet wara l-mewt tax-xandar veteran Norman Hamilton|data=11 Awwissu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/il-prim-ministru-u-l-partit-laburista-jsellmu-l-memorja-ta-norman-hamilton/|titlu=Il-Prim Ministru u l-Partit Laburista jsellmu l-memorja ta’ Norman Hamilton|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=11 Awwissu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-norman-hamilton-pijunier-tax-xandir-fmalta/|titlu=Imut Norman Hamilton, pijunier tax-xandir f’Malta|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/norman-hamilton-imut-fl-eta-ta-85-sena/|titlu=Norman Hamilton imut fl-età ta’ 85 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-08-11/local-news/Veteran-broadcaster-Norman-Hamilton-dies-aged-85-6736292052|titlu=Veteran broadcaster Norman Hamilton dies aged 85 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/11/thabbret-il-mewt-tal-eks-prezentatur-televiziv-norman-hamilton-fl-eta-ta-85-sena/|titlu=Tħabbret il-mewt tal-eks preżentatur televiżiv Norman Hamilton fl-età ta' 85 sena|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/143727/veteran_broadcaster_and_former_ambassador_norman_hamilton_dead_at_85|titlu=Veteran broadcaster and former ambassador Norman Hamilton dead at 85|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-13-2026.1132660|titlu=Announcements – August 13, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-13|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ikbar-vokazzjoni-ta-norman-kienet-il-familja/|titlu=Ara: “L-ikbar vokazzjoni ta’ Norman kienet il-familja”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=14 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 12: [[Nazju Cassar]], 74, Kunsillier f'isem il-Partit Nazzjonalista fir-Rabat sa mit-twaqqif tal-Kunsilli Lokali <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/12/tithabbar-il-mewt-tal-kunsillier-tal-pn-fir-rabat-nazju-cassar/}}</ref> * 13: [[Raymond Chetcuti]], 66, eks-Direttur Ġenerali fil-qasam soċjali <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-raymond-chetcuti-ex-direttur-generali-fil-qasam-socjali-fl-eta-ta-66-sena/|titlu=Imut Raymond Chetcuti, ex Direttur Ġenerali fil-qasam soċjali fl-età ta' 66 sena|data=2026-08-13|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ragel-umli-ta-qalb-kbira-u-bgentilezza-li-ma-tinsa-qatt-imut-raymond-chetcuti/|titlu=“Raġel umli, ta’ qalb kbira u b’ġentilezza li ma tinsa qatt”: imut Raymond Chetcuti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=13 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 16: [[Charles Demicoli]], 80, eks-spettur tal-pulizija u attivist politiku <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/ex-police-inspector-pn-activist-charles-demicoli-dies-aged-80.1132824|titlu=Ex police inspector and PN activist Charles Demicoli dies aged 80|kunjom=|isem=|data=2026-08-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/16/il-pn-isellem-il-memorja-ta-charles-demicoli/|titlu=Il-PN isellem il-memorja ta’ Charles Demicoli|kunjom=|isem=|data=2026-08-16|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-16}}</ref> * 17: [[Lino Cauchi (mużiċist)|Lino Cauchi]], 76, mużiċist (twieled fit-30 ta' Novembru 1949) <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-lino-cauchi-wiehed-mill-pijunieri-tal-jazz-malti/|titlu=Imut Lino Cauchi, wieħed mill-pijunieri tal-jazz Malti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/muzicist-rispettat-li-tani-kompozizzjonijiet-mill-isbah-paul-giordimaina-isellem-lil-lino-cauchi/|titlu="Mużiċist Rispettat Li Tani Kompożizzjonijiet Mill-Isbaħ" – Paul Giordimaina Isellem Lil Lino Cauchi|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-08-17|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-17}}</ref> * 17: [[John Lowell]], 90, bankier, eks-chairman tat-Teatru Manoel u ambaxxatur <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-manoel-theatre-chairman-ambassador-john-lowell-dies.1132874|titlu=Former Manoel Theatre chairman, ambassador John Lowell dies|kunjom=|isem=|data=2026-08-17|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-17}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-19-2026.1132911|titlu=Announcements – August 19, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-19}}</ref> * 19: [[Ġorġ Mallia]], 68, akkademiku, karikaturist u kittieb <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/cartoonist-author-gorg-mallia-dies-aged-68.1132924|titlu=Academic, cartoonist and author Ġorġ Mallia dies aged 68|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-08-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-prof-gorg-mallia/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Prof. Ġorġ Mallia|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=19 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-akkademiku-gorg-mallia-fl-eta-ta-68-sena/|titlu=Imut l-akkademiku Ġorġ Mallia fl-età ta' 68 sena|data=2026-08-19|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://maltadaily.mt/articles/author-trevor-zahra-pays-tribute-to-late-or-mallia|titlu=Trevor Zahra’s Tribute To Late Ġorġ Mallia|data=2026-08-19|sit=MaltaDaily|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/143846/cartoonist_or_mallia_draws_his_last_smile_at_68|titlu=Cartoonist Ġorġ Mallia draws his last smile at 68|kunjom=Sansone|isem=Kurt|data=19 Awwissu 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/gorg-mallia-jhalli-warajh-wirt-fl-arti-il-komunikazzjoni-u-l-edukazzjoni/|titlu=Ġorġ Mallia jħalli warajh wirt fl-arti, il-komunikazzjoni u l-edukazzjoni|kunjom=Mallia|isem=Maria Christina|data=2026-08-20|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> * 20: [[Charles J. Falzon]], 87, akkademiku u ekonomista <ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/former-university-lecturer-charles-j-falzon-passes-away|titlu=Former university lecturer Charles J Falzon passes away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-eks-lettur-universitarju-charles-j-falzon|titlu=Imut l-eks lettur universitarju Charles J. Falzon|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-21-2026.1133004|titlu=Announcements – August 21, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-21}}</ref> * 26: Mons. [[Lawrenz Zammit]], 75, eks-Arċipriet tal-Furjana <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-mons-lawrenz-zammit/|titlu=Titħabbar il-mewt ta’ Mons. Lawrenz Zammit|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=27 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> == Settembru == * 4: [[Bro. Edward Galea]], 102, edukatur Lasalljan <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/bro-edward-galea-icon-de-la-salle-brothers-dies-aged-102.1133704|titlu=Bro. Edward Galea, icon of De La Salle Brothers, dies, aged 102|kunjom=Grech|isem=Herman|data=2026-09-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-09-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-br-edward/|titlu=Imut Br Edward|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=4 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-bro-edward-galea-fl-eta-ta-102/|titlu=Imut Bro. Edward Galea fl-età ta' 102|kunjom=|isem=|data=2026-09-05|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-09-04/local-news/De-La-Salle-s-Brother-Edward-dies-aged-102-6736292676|titlu=De La Salle's Brother Edward dies, aged 102|data=4 Settembru 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/br-edward-anton-galea-fsc-04-09-2026|titlu=Br Edward (Anton) Galea FSC - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=7 Settembru 2026|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-08}}</ref> * 7: [[Silvio Meli]], 72, eks-imħallef <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/retired-judge-silvio-meli-dies-aged-72.1133779|titlu=Retired judge Silvio Meli dies aged 72|kunjom=|isem=|data=2026-09-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-09-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-imhallef-emeritu-silvio-meli-fl-ghomor-ta-72-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Imħallef Emeritu Silvio Meli fl-għomor ta’ 72 sena|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=7 Settembru 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/144233/retired_judge_silvio_meli_dies_aged_72|titlu=Retired judge Silvio Meli dies aged 72|kunjom=Zammit|isem=Juliana|data=7 Settembru 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbret-il-mewt-tal-imhallef-irtirat-silvio-meli/|titlu=Tħabbret il-mewt tal-Imħallef irtirat Silvio Meli|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=7 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-imhallef-emeritu-silvio-meli/|titlu=Imut l-Imħallef irtirat Silvio Meli|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-09-07|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/09/07/imut-l-eks-imhallef-silvio-meli/|titlu=AĠĠORNATA: Imut l-eks Imħallef Silvio Meli|kunjom=Cassar|isem=Joe|data=2026-09-07|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-07}}</ref> * 7: [[Spiru Cauchi]], 90, mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-spiru-cauchi-il-muzicist-veteran-minn-ghajnsielem/|titlu=Imut Spiru Cauchi, il-mużiċist veteran minn Għajnsielem|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=7 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/sal-ahhar-gimgha-bqajt-tferrah-lin-nies-anke-fl-isptar-bit-talent-u-s-simpatija-tieghek-l-mep-peter-agius-isellem-lil-spiru-cauchi/|titlu="Sal-Aħħar Ġimgħa Bqajt Tferraħ Lin-Nies Anke Fl-Isptar Bit-Talent U S-Simpatija Tiegħek" - L-MEP Peter Agius Isellem Lil Spiru Cauchi|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-09-07|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-08}}</ref> * 10: [[Lawrence V. Zrinzo]], 81, newrokirurgu <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-lawrence-v-zrinzo-il-pijunier-li-introduca-n-newrokirurgija-fmalta|titlu=Imut Lawrence V. Zrinzo, il-pijunier li introduċa n-newrokirurġija f’Malta|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=10 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/neurosurgeon-removed-bullet-wound-hijack-survivor-head-dies.1133950|titlu=Neurosurgeon who removed bullet from hijack victim’s head dies|kunjom=Ellul|isem=Daniel|data=2026-09-10|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-09-10}}</ref> * 15: [[Paul Cuschieri]], 78, professur tal-mikrobijoloġija <ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/microbiologist-professor-paul-cuschieri-passes-away-aged-78|titlu=Microbiologist Professor Paul Cuschieri passes away aged 78|kunjom=Falzon|isem=Julia|data=16 Settembru 2026|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-september-17-2026.1134217|titlu=Announcements – September 17, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-09-17|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-09-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/prof-paul-cuschieri-15-09-2026|titlu=Prof Paul Cuschieri - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-18}}</ref> * 17: [[Joe Attard (GreenMT)|Joe Attard]], ??, negozjant <ref>{{Ċita web|url=https://talk.mt/tithabbar-il-mewt-ta-joe-attard-kap-ezekuttiv-ta-greenmt/|titlu=Titħabbar il-mewt ta’ Joe Attard - Kap Eżekuttiv ta’ GreenMT|kunjom=|data=2026-09-17|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-09-18}}</ref> == Ara aktar == * [[:Kategorija:Mietu fl-2026]] - tinkludi ħoloq għal artikli fil-Wikipedija dwar nies li mietu fl-2026 == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Nies Maltin]] [[Kategorija:2026 f'Malta]] [[Kategorija:Imwiet f'Malta]] [[Kategorija:Mietu fl-2026|*]] [[Kategorija:Listi ta' mwiet bis-sena]] 1w1j7oeqz2y7hp0c50lpp18y1w99eri 1 34630 332109 332061 2026-09-18T06:54:23Z ToniSant 4257 /* L-isem ta' l-artiklu */ Tweġiba 332109 wikitext text/x-wiki == L-isem ta' l-artiklu == Victoria Gate huwa l-isem bl-Ingliż. Peress li din hija Wikipedia Maltija, naħseb li, għaldaqstant, l-isem ta' dan l-artiklu għandu jinbidel għal: "Bieb Victoria". [[Utent:Joe Gatt|Joe Gatt]] ([[Diskussjoni utent:Joe Gatt|d]]) 11:36, 16 Settembru 2026 (UTC) :Punt interessanti dan. L-isem uffiċjali li jidher fuq il-bieb innisfu huwa Victoria Gate, anke għax dan biex mibni fi żmien l-Ingliżi. L-istess bħall-[[Victoria Lines]]. Rajt xi dokument bħala sors tajjeb li jirreferi għal Victoria Gate bħala Bieb Vitorja? Anqas komunament m'hu magħruf bl-isem Malti...apparti li naħseb ikun Bieb Vittoria, probabbilment. Fil-fehma umli tiegħi, li jista' jsir biex ikun akkommodatat dan li qed tissuġġerixxi inti, huwa li jkun hemm rindirizz minn dan l-isem li qed tissuġġerixxi int Bieb Victoria, anke jekk naħseb li dan jista' jsir b'mod aħjar peremezz ta' Wikidata [[wikidata:Q21986844|hawn]]. -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 06:54, 18 Settembru 2026 (UTC) 4gd5xguzt4j8swi62hmxkvslbsw0owu 0 34632 332110 332065 2026-09-18T06:59:06Z ToniSant 4257 +nebbieta 332110 wikitext text/x-wiki {{Stub|bijografija}}{{Infobox bijografija}}'''Mounir Mourad''' (13 ta' Jannar 1922 – 17 ta' Ottubru 1981) kien artist Eġizzjan li kiteb u kkompona wkoll kanzunetti għal films għal stilel famużi bħal Sharifa Fadel u Sabah, kif ukoll duetti għall -attriċi Eġizzjana Shadia u l-attur Abdel Halim Hafez. Huwa kellu rwoli ewlenin f'xi films Eġizzjani, l-aktar famuż kien "Good Day" (Neharak Sa'id). hykig3zsla8wt1c5854eban8gvrvmu5 332111 332110 2026-09-18T06:59:39Z ToniSant 4257 added [[Category:Atturi]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 332111 wikitext text/x-wiki {{Stub|bijografija}}{{Infobox bijografija}}'''Mounir Mourad''' (13 ta' Jannar 1922 – 17 ta' Ottubru 1981) kien artist Eġizzjan li kiteb u kkompona wkoll kanzunetti għal films għal stilel famużi bħal Sharifa Fadel u Sabah, kif ukoll duetti għall -attriċi Eġizzjana Shadia u l-attur Abdel Halim Hafez. Huwa kellu rwoli ewlenin f'xi films Eġizzjani, l-aktar famuż kien "Good Day" (Neharak Sa'id). [[Kategorija:Atturi]] k5hii9p0j629pu47mmwd2wjdo6ozr48 332112 332111 2026-09-18T06:59:53Z ToniSant 4257 added [[Category:Kantanti]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 332112 wikitext text/x-wiki {{Stub|bijografija}}{{Infobox bijografija}}'''Mounir Mourad''' (13 ta' Jannar 1922 – 17 ta' Ottubru 1981) kien artist Eġizzjan li kiteb u kkompona wkoll kanzunetti għal films għal stilel famużi bħal Sharifa Fadel u Sabah, kif ukoll duetti għall -attriċi Eġizzjana Shadia u l-attur Abdel Halim Hafez. Huwa kellu rwoli ewlenin f'xi films Eġizzjani, l-aktar famuż kien "Good Day" (Neharak Sa'id). [[Kategorija:Atturi]] [[Kategorija:Kantanti]] 9g1fq9jtkwlr5q1bim3pyo8m9pmkzeh 332113 332112 2026-09-18T07:00:08Z ToniSant 4257 added [[Category:Nies Eġizzjani]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 332113 wikitext text/x-wiki {{Stub|bijografija}}{{Infobox bijografija}}'''Mounir Mourad''' (13 ta' Jannar 1922 – 17 ta' Ottubru 1981) kien artist Eġizzjan li kiteb u kkompona wkoll kanzunetti għal films għal stilel famużi bħal Sharifa Fadel u Sabah, kif ukoll duetti għall -attriċi Eġizzjana Shadia u l-attur Abdel Halim Hafez. Huwa kellu rwoli ewlenin f'xi films Eġizzjani, l-aktar famuż kien "Good Day" (Neharak Sa'id). [[Kategorija:Atturi]] [[Kategorija:Kantanti]] [[Kategorija:Nies Eġizzjani]] f52e1hysdvk57h47l1bhtfe50g3kpwo 332114 332113 2026-09-18T07:00:18Z ToniSant 4257 added [[Category:Twieldu fl-1922]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 332114 wikitext text/x-wiki {{Stub|bijografija}}{{Infobox bijografija}}'''Mounir Mourad''' (13 ta' Jannar 1922 – 17 ta' Ottubru 1981) kien artist Eġizzjan li kiteb u kkompona wkoll kanzunetti għal films għal stilel famużi bħal Sharifa Fadel u Sabah, kif ukoll duetti għall -attriċi Eġizzjana Shadia u l-attur Abdel Halim Hafez. Huwa kellu rwoli ewlenin f'xi films Eġizzjani, l-aktar famuż kien "Good Day" (Neharak Sa'id). [[Kategorija:Atturi]] [[Kategorija:Kantanti]] [[Kategorija:Nies Eġizzjani]] [[Kategorija:Twieldu fl-1922]] 7lth4eiroljnam14rx3ziddfca8djdw 332115 332114 2026-09-18T07:00:32Z ToniSant 4257 added [[Category:Mietu fl-1981]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 332115 wikitext text/x-wiki {{Stub|bijografija}}{{Infobox bijografija}}'''Mounir Mourad''' (13 ta' Jannar 1922 – 17 ta' Ottubru 1981) kien artist Eġizzjan li kiteb u kkompona wkoll kanzunetti għal films għal stilel famużi bħal Sharifa Fadel u Sabah, kif ukoll duetti għall -attriċi Eġizzjana Shadia u l-attur Abdel Halim Hafez. Huwa kellu rwoli ewlenin f'xi films Eġizzjani, l-aktar famuż kien "Good Day" (Neharak Sa'id). [[Kategorija:Atturi]] [[Kategorija:Kantanti]] [[Kategorija:Nies Eġizzjani]] [[Kategorija:Twieldu fl-1922]] [[Kategorija:Mietu fl-1981]] 0z14lr8l8i6bx93rv61kaz2f1lwbi8a 3 34635 332107 2026-09-18T02:40:36Z Max 22665 Max mexxa l-paġna [[Diskussjoni utent:SHB2000]] għal [[Diskussjoni utent:SHB]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/SHB2000|SHB2000]]" to "[[Special:CentralAuth/SHB|SHB]]" 332107 wikitext text/x-wiki #RINDIRIZZA [[Diskussjoni utent:SHB]] d2hdk5ro2rd0kbtkl7c7ws76oi6rr38