Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 12 332155 329772 2026-09-20T05:05:33Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332155 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_nattiv = Repubblika ta' Malta<br />''Republic of Malta'' |isem_komuni = Malta |stampa_bandiera = Flag of Malta.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Malta.svg |stampa_mappa = Location Malta EU Europe.png |deskrizzjoni_mappa = Lokazzjoni ta' Malta (aħdar skur) <br /> – fi ħdan l-[[Unjoni Ewropea]] (aħdar ċar) fil-[[Ewropa|kontinent Ewropew]] (griż skur) <br /> |ħolqa_bandiera = Bandiera ta' Malta |ħolqa_emblema = Emblema ta' Malta |ħolqa_demografija = Demografija ta' Malta |mottu_nazzjonali =''Virtute et constantia'' <Br>(Qawwa u persistenza) |innu_nazzjonali = ''[[L-Innu Malti]]'' [[Stampa:Malta National Anthem.ogg|nofs]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Maltija|Malti]] u [[Lingwa Ingliża|ingliż]] |gruppi_etniċi = [[Maltin]] |kapitali = [[Valletta]] |latd=35 |latm=53 |lats=42 |latNS=N |lonġd=14 |lonġm=30 |lonġs=36 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[San Pawl il-Baħar]] |tip_gvern = [[Repubblika parlamentari]] |titlu_kap1 = [[President ta' Malta|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Myriam Spiteri Debono]] |isem_kap2 = [[Robert Abela]] |data_sħubija_UE = 1 ta' Mejju, 2004 |poż_erja = 200 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 316 |erja_mi_kw = 121 |perċentwal_ilma = 0.001 |sena_stima_popolazzjoni = 2019 |stima_popolazzjoni = 514,564 |poż_stima_popolazzjoni = 173 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 404,962¹ |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011 |densità_popolazzjoni_km2 = 1,633 <!--2019--> |densità_popolazzjoni_mi_kw = 4,229.5 |poż_densità_popolazzjoni = 4 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2019 |PGD_PSX = $11.260&nbsp;biljun<ref name=imf2>{{ċita web |titlu=Malta |sit=International Monetary Fund |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=3&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=181&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |data-aċċess=2013-04-17 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150324055128/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=3&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=181&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |arkivju-data=2015-03-24 |lingwa=en}}</ref> |poż_PGD_PSX = 125 |PGD_PSX_per_capita = $27,022<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = 32 |sena_IŻU = 2019 |IŻU = {{profitt}}0.895<ref name=HDI>{{ċita rapport |titlu=Human Development Report 2013 - The Rise of the South: Human Progress in a Diverse World |pubblikatur=United Nations Development Programme |data=2013 |isbn=978-92-1-126340-4 |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130319002613/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |arkivju-data=2013-03-19 |lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 28 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli ħafna</span> |tip_sovranità = Indipendenza |avveniment_stabbilit1 = mir-[[Renju Unit]] |data_stabbilit1 = 21 ta' Settembru, 1964 |avveniment_stabbilit2 = Repubblika |data_stabbilit2 = 13 ta' Diċembru, 1974 |avveniment_stabbilit3 = Ħelsien |data_stabbilit3 = 31 ta' Marzu, 1979 |valuta = [[Ewro]] ([[Simbolu tal-Ewro|€]])²[[Lista ta' banek f'Malta|Banek]] |kodiċi_valuta = EUR |żona_ħin = [[Ħin tal-Ewropa Ċentrali|CET]] |differenza_ħku = +1 |żona_ħin_legali = [[Ħin tas-sajf tal-Ewropa Ċentrali|CEST]] |differenza_żona_ħin_legali = +2 |cctld = [[.mt]]³ |kodiċi_telefoniku = 356 |sena_PGD_nominali = 2019 |PGD_nominali = $16,476&nbsp;biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = 125 |PGD_nominali_per_capita = $32,021<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = 32 |noti = ¹ Il-popolazzjoni totali tinkludi wkoll lir-residenti barranin. Il-popolazzjoni ta' residenti Maltin fl-2004 kien ta' madwar 389,764. Kull data uffiċjali ta' popolazzjoni hi pprovduta mill-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika (NSO).<ref>{{ċita rapport |awtur=National Statistics Office |titlu=Census of Population and Housing 2005: Preliminary Report |data=2006 |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1653 |isbn=978-99909-73-38-9 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070311025208/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1653 |arkivju-data=2007-03-11 |lingwa=en}}</ref><br />²Qabel l-2008: [[Lira Maltija]]<br />³ Ukoll [[.eu]], li hi maqsuma flimkien mal-istati membri l-oħra tal-[[Unjoni Ewropea]]. |leġislatura=[[Kamra tad-Deputati ta' Malta]]}} '''Malta''', magħrufa uffiċjalment bħala r-'''Repubblika ta' Malta,''' hija repubblika indipendenti, kostituzzjonali, żviluppata fl-[[Unjoni Ewropea]].<ref>{{ċita web |url=http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |titlu=European Microstates |sit=TravelTips24.com |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090523094108/http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |arkivju-data=2009-03-23 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita rivista |kunjom1=Sultana |isem1=Ronald G. |titlu=Career guidance in Malta: A Mediterranean microstate in transition |rivista=International Journal for the Advancement of Counselling |volum=20 |paġni=3-15 |data=1998 |doi=10.1023/A:1005386004103 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita web |url=http://www.environmentalgraffiti.com/offbeat-news/the-microstate-environmental-world-cup-malta-vs-san-marino/613 |titlu=The Microstate Environmental World Cup: Malta vs. San Marino |sit=EnvironmentalGraffiti.com |data=2007-12-15 |arkivju-url= |arkivju-data=2008-02-16 |lingwa=en}}</ref> Il-pajjiż jikkonsisti minn [[arċipelagu]] ta' seba' gżejjer li jinsabu fil-[[Baħar Mediterran]], u meqjus pajjiż parti mill-[[Ewropa t'Isfel]], 80 km mill-kosta ta' [[Sqallija]] (l-[[Italja]]), 288 km fil-Lvant tat-[[Tuneżija]] u 300 km fit-Tramuntana tal-[[Libja]]. Dawn il-gżejjer igawdu minn klima Mediterranja.<ref>{{ċita web |titlu=Malta: Geography |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/#geographyhttps://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html |data-aċċess=2021-03-30 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/#geographyhttps://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html |arkivju-data=2021-04-02 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita web |titlu=Il-Gżejjer Maltin |url=https://www.gov.mt/mt/About%20Malta/Pages/il-Gzejjer%20Maltin.aspx |sit=gov.mt |lingwa=mt}}</ref> Matul l-[[storja|istorja]], il-pożizzjoni ta' Malta fil-Baħar Mediterran dejjem ġiet meqjusa t'importanza strateġika.<ref>{{ċita web |url=http://home.wanadoo.nl/bezver/introduc.html |sit=A History of Malta |titlu=A History of Malta - Introduction |data-aċċess=2008-02-06 |lingwa=en}}</ref> Minħabba f'hekk, bosta nazzjonijiet u qawwiet militari, fosthom il-[[Feniċi]], il-[[Kartaġiniżi]], ir-[[Imperu Ruman|Rumani]], l-[[Għarab]], ir-rejiet u l-imperaturi ta' [[Spanja]], il-[[Kavallieri ta' San Ġwann]], il-[[Franza|Franċiżi]] u l-[[Renju Unit|Brittaniċi]], ħakmu lil Malta. Fl-1964, Malta kisbet l-indipendenza tagħha mir-Renju Unit u mill-ewwel ġiet aċċettata bħala membru tan-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]]. Għaxar snin wara, fl-1974, Malta saret Repubblika imma Malta żammet l-istatus tagħha bħala membru tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]]. Fl-2004, Malta saret membru tal-Unjoni Ewropea. Fl-2008, Malta bdiet tuża l-[[ewro]] bħala l-munita tagħha. Il-lingwa ewlenija hija l-[[Lingwa Maltija|Malti]], ilsien li ġej kemm mis-[[Semitiku]] u r-[[Lingwa Latina|Rumanz]]. Illum dan l-ilsien tħallat ħafna bi kliem li ġej mill-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]. L-[[Storja ta' Malta|istorja ta' Malta]] tmur lura daqs 7,000 sena. It-[[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi]] li jmorru lura daqs 5,500 sena huma rikonoxxuti mill-[[UNESCO]] bħala [[Sit ta’ Wirt Dinji|Wirt Dinji]].<ref name=Unesco>{{ċita web |titlu= Megalithic Temples of Malta |url= http://whc.unesco.org/en/list/132 |sit=UNESCO |lingwa=en |data-aċċess=2009-09-28}}</ref> Ma' dawn, il-UNESCO tirrikonoxxi wkoll il-[[Valletta|Belt Valletta]] u l-[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] bħala Siti ta' Wirt Dinji.<ref>{{ċita web |url=http://www.bradshawfoundation.com/malta/ |titlu=The Prehistoric Archaeology of the Temples of Malta |sit=BradshawFoundation.com |data-aċċess=2009-04-28 |lingwa=en }}</ref><ref>{{ċita web |url=https://otsf.org/otsf-in-malta |titlu=OTSF in Malta |sit=The OTS Foundation for Neolithic Studies |data-aċċess=2009-04-28 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201205171731/https://otsf.org/otsf-in-malta |arkivju-data=2020-12-05 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita ktieb |editur-kunjom1=Cilia |editur-isem1=Daniel |titlu=Malta Before History: The World's Oldest Free-Standing Stone Architecture |data=2004 |pubblikatur=Miranda Publishers |isbn=9789990985085 |lingwa=en}}</ref> Skont l-[[Atti tal-Appostli]], Kap. 28, fis-sena 60 W.K., wara li l-bastiment li kien qed jivvjaġġa fuqu nkalja fuq il-kosta ta' Malta, [[Pawlu minn Tarsu|San Pawl]] qatta' tliet xhur jgħix fuq il-gżira. Il-kitba fit-[[Testment il-Ġdid]] ma ssemmi xejn li San Pawl ikkonverta lill-[[Maltin]] għall-[[Kristjaneżmu|Kristjaneżimu]]. Biss, dan seta' ġara minħabba l-fatt li l-Maltin raw il-qawwa ta' dan il-bniedem meta ħelisha mill-għarqa kif ukoll mill-gidma velenuża tal-lifgħa u San Pawl seta' daħal f'widen il-Maltin wara li kien ukoll fejjaq lill-Missier Pubbliju, il-Gvernatur Ruman ta' Malta. Fl-Atti tal-Appostli lanqas ma jissemma li San Pawl għamel lil Pubbliju bħala l-ewwel Isqof ta' Malta. L-eqdem provi tal-eqdem komunità Nisranija f'Malta ġejjin minn xi katakombi li tħaffru u ntużaw xi ftit mijiet ta' snin wara il-miġja ta' San Pawl. Il-[[belt kapitali]] ta' Malta hi l-Belt Valletta. Il-lingwi uffiċjali tal-pajjiż huma l-Malti u l-Ingiż, u dawn it-tnejn ħadu post it-[[Lingwa Taljana|Taljan]] fl-1935. Malta għandha konnessjoni qawwija mal-[[Knisja Kattolika|Kattoliċiżmu Ruman]], li għadu r-[[reliġjon]] uffiċjali u l-aktar wieħed ipprattikat f'Malta. == Etimoloġija == Id-definizzjoni tal-kelma '[[etimoloġija]]' tista' tiġi deskritta bħala l-istudju tal-oriġini preċiża tal-kliem semantiku (tifsir) preżenti f'lingwa. L-oriġini tat-terminu "Malta" hu inċert u l-varjazzjoni moderna hi derivata mil-lingwa Maltija. L-isem x'aktarx ġej mill-[[Lingwa Griega Antika|Grieg]] μέλι (''meli'') ('għasel'). Il-Griegi kienu jsejħu lill-gżira Μελίτη (''Melite'') li tfisser "għasel" jew "għasel ħelu" possibbilment minħabba l-produzzjoni ta' kwalità tal-għasel bnin Malti. Speċi endemika ta' [[Naħla|naħal]] tgħix f'din il-gżira.<ref>{{ċita aħbar |kunjom1=Manduca |isem1=Julian |url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |pubblikatur=Malta Today |titlu=Controversy over unique Maltese bee population |data=2003-06-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20030823104545/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |arkivju-data=2003-08-23 |lingwa=en}}</ref> == Storja == {{artiklu prinċipali|Storja ta' Malta}} === [[Preistorja|Il-Preistorja]] === L-ewwel abitazzjoni tal-Gżejjer Maltin tmur lura għal madwar is-sena 6500 [[Ante Christum natum|Q.K]]. bil-wasla ta' kaċċaturi [[Mesolitiku|Mesolitiċi]] li probabbilment oriġinaw minn Sqallija. Dan nistgħu narawh minn skoperti mmexxija mill-arkeologa Eleanor Scerri f'Għar tal-Latnija fejn sabu fdalijiet ta' fuklari, għodod tal-ġebel u diversi tipi ta' għadam tal-annimali. Għall-ħabta ta' madwar il-5400 Q.K. waslu f'Malta bdiewa [[Neolitiku|Neolotiċi]] minn Sqallija. Għal mijiet ta' snin dawn kienu jgħixu fi kmamar żgħar bħal giren u fl-għerien. Minn dawn il-bdiewa twieldu bennejja [[Megalitiku|Megalitiċi]] li bnew it-tempji Megalitiċi minn madwar it-3800 sal-2800 Q.K. Malta ġiet diżabitata għal bosta żmien sakemm mbagħad waslu nies ta' [[Żmien il-Bronż]] u abitaw il-gżejjer minn madwar l-2000 sas-750 Q.K. === Il-Feniċi, il-Kartaġiniżi u r-Rumani === Warajhom ġew kummerċjanti Feniċi li kkonoloizzaw lil Malta qrib it-800 Q.K taħt l-isem Ann jew Għonan (𐤀𐤍𐤍‎, ʾNN). Wara l-waqa ta' Feniċja fit-332 Q.K., Malta ġiet taħt [[Kartaġni]] fejn matul dan iż-żmien in-nies f'Malta kkultivaw primarjament iż-żebbuġ u l-ħarrub. Fil-bidu tat-Tieni [[Gwerer Puniċi|Gwerra Punika]] (218 Q.K.), il-gżejjer Maltin waqgħu f'idejn ir-Rumani li għamlu lil Malta u lil [[Għawdex]] muniċipalitajiet. Iżda, f'dan iż-żmien l-influenza Punika baqgħet preżenti f'Malta kif nistgħu naraw miċ-Ċippi ta' Melqart. Meta l-[[Imperu Ruman]] inqasam fi tnejn, Malta għaddiet f'idejn l-Imperu Ruman tal-Punent fit-395. Matul il-waqgħa ta' dan l-Imperu, Malta għaddiet minn bosta ħakmiet differenti waqt l-hekk imsejjaħ Żmien il-Migrazzjoni. Mill-454 sal-464 Malta nħakment mill-Vandali u wara l-464 mill-Ostrogoti. Fil-533, il-gżejjer ġew taħt l-Imperu Ruman tal-Lvant iġifieri l-Imperu Biżantin permezz ta' Belisarius u baqgħet sat-870 fejn ġiet involuta fil-Gwerer bejn l-Għarab u l-Biżantini. === L-Għarab === Fit-870 l-Għarab tad-dinistà Aglabida invadew u ħakmu Malta ħallewha diżabitata sakemm għaddiet minn risistemazzjoni mill-Għarab ta' Sqallija qrib l-1048 fejn din id-distinità laħqet inħakmet taħt id-distinità Fatimida. I-Revoluzzjoni Agrikula Għarbija introduċiet tisqija ġdida, il-qoton, u xi tipi ta' frott. L-lingwa [[Għarbi Sqalli|Sikulo-Għarbija]] ukoll ġiet adettata minn Sqallija li evenwalment evolviet fil-lingwa Maltija. F'dan i-żmien l-Għarab xerrdu t-twemmin [[Iżlam|Iżlamiku]] fost il-Maltin u ta' dan hemm xhieda fl-oqbra Musulmani li nstabu qrib id-Domus Rumana fir-[[Rabat (Malta)|Rabat]]. === Il-Kuruna ta' Aragona === Fl-1091, [[Ruġġieru I ta' Sqallija|il-Konti Ruġġieru]] żbarka Malta b'qawwa militari biex juri l-kobor u s-sovranità tiegħu bħala l-mexxej ta' Malta. Biss hu ma għamel xejn biex ibiddel l-amministrazzjoni Għarbija-Musulmana. Kien fi żmien ir-renju tat-tifel tiegħu, [[Ruġġieru II]], li f'Malta beda jseħħ xi ċaqliq fl-amministrazzjoni influwenzata jew immexxija minn Sqallija. Bil-mod il-mod, l-influwenza tar-renju l-ġdid fi Sqallija u ta' dawk li ġew wara bdiet kulma jmur tinħass, u sal-aħħar tas-seklu ħdax bdiet dieħla sew f'Malta il-kultura Ewropea u t-twemmin Nisrani. Fis-sekli ta' wara u sa ma ġie l-[[Ordni Militari Sovran ta' Malta|Ordni ta' San Ġwann]], Malta ngħatat kemm-il darba mir-Re ta' Spanja lil diversi nies ta' poter li kienu jgħinuh jew finanzjarjament jew inkella militarment. Fl-1492 b'ordni tar-Re Ferdinandu u r-Reġina Isabella, tkeċċew minn Malta l-aħħar nies ta' twemmin Għarbi kif ukoll dawk ta' twemmin [[Ġudaiżmu|Lhudi]]. === [[Ordni ta' San Ġwann|L-Ordni ta' San Ġwann]] === Fl-1530, il-gżejjer Maltin ingħataw lill-Ordni ta' San Ġwann mill-Imperatur [[Karlu V]]. Dawn il-Kavallieri ta' [[demm]] nobbli kienu qed ifittxu art ġdida wara li kienu tkeċċew minn [[Rodi (belt)|Rodi]] mis-Sultan [[Imperu Ottoman|Ottoman]] fl-1522. Meta l-Ordni wasal Malta, il-popolazzjoni tal-Gżejjer Maltin kienet tlaħħaq madwar 20,000 ruħ. Bosta kienu jgħixu fl-[[Mdina|Imdina]], fir-Rabat u fl-irħula ż-żgħar mxerrda ma' Malta u Għawdex. L-Ordni ddeċida li juża l-Forti ta' Sant'Anġlu bħala l-kwartier il-ġdid tiegħu minn fejn imexxi, u r-raħal iż-żgħir tal-[[Birgu]] bħala l-post fejn bosta mill-Kavallieri setgħu jgħixu fi djar separati skont l-ilsien tagħhom. Din l-għażla saret minħabba li l-Ordni kellu x-xwieni tiegħu x'jieħu ħsieb għax dawn kienu importanti bħala servizz ta' komunikazzjoni u utli biex ikunu impurtati f'Malta oġġetti essenzjali. Wara xi ftit żmien, l-Ordni beda jsaħħaħ xi swar kemm ta' Sant'Anġlu kif ukoll madwar il-Birgu. Fuq l-[[L-Isla|Isla]] ttella' l-Forti San Mikiel. Matul is-snin ta' wara, l-attakki tal-furbani Musulmani ma naqsu xejn, u fl-1551, Dragut attakka l-ewwel il-Birgu, imbagħad l-Imdina u wara salpa lejn Għawdex fejn minn hemm kaxkar il-popolazzjoni kollha għal fuq il-bastimenti bħala [[Skjavitù|skjavi]]. Fl-1565, seħħ l-[[Assedju l-Kbir]] hekk kif fit-18 ta' Mejju qawwiet militari Ottomani żbarkaw f'[[Marsaxlokk]] u ħadu posthom f'diversi lokalitajiet strateġiċi madwar il-[[Il-Port il-Kbir|Port il-Kbir]]. Dan l-Assedju dam sejjer sat-8 ta' Settembru, meta l-armata Ottomana ddeċidiet li ssalpa lura minn fejn ġiet. Il-ġurnata tar-rebħa tal-Ordni u l-Maltin fuq l-armata Ottomana għadha sal-lum titfakkar kull sena u hi meqjusa bħala festa nazzjonali. Dan il-jum fil-fatt hu magħruf bħala ''Jum il-Vitorja''. Din ir-rebħa ġiegħlet lil [[Jean Parisot de la Valette|Gran Mastru La Valette]] u l-Kavallieri tal-Ordni jifhmu li issa li ddifendew lilhom infushom u lil Malta u li rebħu l-battalja għandhom iħarsu lejn il-gżejjer Maltin bħala r-residenza l-ġdida tagħhom b'mod permanenti. Dlonk La Valette ordna li tinbena belt ġdida ffortifikata fuq l-Għolja Xiberras. Din il-belt setgħet tiddefendi l-Port il-Kbir, dak ta' [[Port ta’ Marsamxett|Marsamxett]] u l-ibliet tal-madwar. Din il-belt il-ġdida ngħatat l-isem tal-Gran Mastru fundatur tagħha u saret il-belt kapitali ta' Malta. === Il-Franċiż === L-Ordni dam Malta sal-1798 meta mbagħad kellu jċedi għall-qawwa militari u r-rieda ta' [[Napuljun Bonaparte|Napuljun]] hekk kif dan wasal Malta fid-9 ta' Ġunju. Fit-2 ta' Settembru ta' wara, il-Maltin qamu kontra l-[[Malta taħt il-Franċiżi|Franċiżi]] u bdew imblokk militari kontra t-truppi barranin li kellhom jissakkru wara s-swar tal-Belt u t-Tlett Ibliet tal-Kottonera. Bl-għajnuna tat-truppi Brittaniċi li Nelson stazzjona kemm fuq l-art kif ukoll bil-bastimenti Brittaniċi li żammew l-imblokk minn fuq il-baħar qrib il-kosta, wara sentejn il-Franċiżi kellhom iċedu l-armi u tkeċċew minn Malta. Il-Patt ta' Paċi li sar, kien iffirmat bejn il-Franċiżi u l-Brittaniċi, għax il-Maltin ma tħallewx jipparteċipaw f'dan il-ftehim. === L-Imperu Brittaniku === B'hekk Malta waqgħet taħt amministrazzjoni ta' 'protettorat' taħt il-Gran Brittanja. Sir Alexander John Ball sar l-ewwel Kummissarju Ċivili. Fl-1814, bħala parti mit-Trattat ta' Pariġi, Malta uffiċjalment saret tagħmel parti mill-[[Imperu Brittaniku|Imperu Brittanniku]] biex b'hekk saret bażi navali ta' importanza kbira għall-Gran Brittanja fil-[[Baħar Mediterran|Mediterran]]. Dan ir-rwol baqa' dejjem importanti kemm fis-seklu 19 kif ukoll fis-seklu 20. Malta kellha rwol importanti ħafna fit-[[Tieni Gwerra Dinjija]], minħabba li kienet fuq ir-rotta strateġika u importanti tal-Forzi tal-Assi, bejn l-[[Italja]] u t-Tramuntana tal-[[Afrika]], fejn Rommel kien qed jieħu l-artijiet minn taħt idejn l-għadu. Malta sofriet aktar minn 3,000 attakk mill-ajru, għall-ewwel mill-Qawwa Ajrunawtika Taljana u mbagħad mill-Fliegerkorps [[Ġermanja|Ġermaniż]] li kien stazzjonat fi Sqallija. === L-Indipendenza === Malta ngħatat l-indipendenza tagħha fil-21 ta' Settembru 1964, b'arranġament li kien iħalli l-flotta Brittanika tibqa' tuża lil Malta bħala bażi navali - dan biex jagħti n-nifs lill-Gvern Malti jibni l-ekonomija l-ġdida b'mod kummerċjali u liberu u mhux aktar ibbażata fuq il-preżenza militari tal-Brittaniċi. Dan il-ftehim iġġedded fl-1971 u l-Flotta Navali Rjali Brittanika baqgħet tuża lil Malta bħala bażi militari sal-31 ta' Marzu 1979. Malta baqgħet membru tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]] u saret Repubblika fl-1974. F'referendum li sar f'April 2003, il-votanti wrew ir-rieda tagħhom li Malta tidħol fl-Unjoni Ewropea, biex b'hekk Malta saret membru sħiħ fl-1 ta' Mejju 2004. == Lingwa == {{artiklu prinċipali|Lingwa Maltija}} [[Stampa:Malta - Zurrieq - Triq il-Belt Valletta 01 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Sinjal tat-triq fiż-[[Żurrieq]] ]] Illum il-Malti stabbilit u meqjus bħala l-lingwa franka tal-poplu Malti waqt li l-Ingliż fl-istess ħin jaqsam mal-Malti l-istat ta' lingwa uffiċjali. Il-lingwa Maltija tmur lura lejn l-aħħar parti tad-disa' seklu għall-ħabta tat-870 W.K. meta l-Għarab invadew lil Malta. L-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] baqa' jinfluwenza lill-Malti għal bosta sekli, kif naraw mill-''[[Cantilena]]'' ta' [[Pietru Caxaro]] li nkitbet lejn l-aħħar kwart tas-seklu ħmistax. Il-kliem kollu ta' din il-[[poeżija]], ħlief għal kelma waħda, huma kollha kliem li ġejjin mill-Għarbi. Aktar ma għadda ż-żmien, it-Taljan u l-Isqalli bdew jinfluwenzaw il-vokabularju li l-Maltin kienu jużaw. [[Mikiel Anton Vassalli]] (1764-1829) jgħid li l-Malti ta' madwar il-Port kien difettuż għax bosta minnu kien kliem li ġej mit-Taljan. Mas-seklu dsatax ħafna kliem Taljan kien stabbilixxa ruħu sew. Mal-ewwel deċennji tas-seklu għoxrin daħlu ħafna kliem fl-ilsien Malti tant li meta wieħed jifli r-riklami fil-kotba ta' dak iż-żmien, insibu li bosta termini bdew ikunu bl-Ingliż. Fl-1935, l-Ingliż u l-Malti ħadu post it-Taljan b'mod uffiċjali. Ironikament, kien fiż-żmien li l-Brittaniċi kienu bdew jitilfu, lejn l-aħħar tas-snin ħamsin u tas-snin sittin, li l-interess f'Malta lejn l-Ingliż beda jikber b'pass aktar mgħaġġel u sar l-aktar ilsien barrani studjat fl-iskejjel. Dan anki minħabba l-ħtieġa ta' bosta eluf ta' Maltin li xtaqu jemigraw lejn pajjiżi u kontinenti fejn l-Ingliż kien mitkellem. Il-ħajra lejn l-ilsien Ingliż kompliet kibret aktar u aktar meta l-films u l-[[mużika]] kif ukoll il-qari tal-kotba u r-rivisti Ingliżi u [[Stati Uniti|Amerikani]] kienu saru aktar popolari fost il-Maltin. == Festi nazzjonali == Dawn huma l-ħames festi nazzjonali ċċelebrati f'Malta: * [[Jum il-Ħelsien (Malta)|Jum il-Ħelsien]] (31 ta' Marzu 1979) * [[Is-Sette Giugno|Sette Giugno]] (7 ta' Ġunju 1919) * [[Jum il-Vitorja]] (8 ta' Settembru 1565 u 8 ta' Settembru 1943) * [[Jum l-Indipendenza (Malta)|Jum l-Indipendenza]] (21 ta' Settembru 1964) * [[Jum ir-Repubblika (Malta)|Jum ir-Repubblika]] (13 ta' Diċembru 1974) Uħud minn dawn il-festi huma marbuta ma' diversi tradizzjonijiet, fosthom ir-[[Regatta Nazzjonali Maltija|regatta]] fil-Port il-Kbir nhar [[Jum il-Ħelsien (Malta)|Jum il-Ħelsien]] u [[Jum il-Vitorja]]. Minbarra dawn il-ħames festi, hemm ukoll għadd ta' festi pubbliċi marbuta mar-reliġjon u t-tradizzjonijiet li ssawru magħhom. Fosthom insibu l-[[Imnarja]] (29 ta' Ġunju), [[Santa Marija]] (15 ta' Awissu), il-miġja ta' San Pawl f'Malta (10 ta' Frar) u l-festa tal-Immakulata Kunċizzjoni ([[8 ta' Diċembru]]). == Politika == {{artiklu prinċipali|Politika ta' Malta}} [[Stampa:Malta’s Parliament building in Valletta (cropped).jpg|nofs|daqsminuri|Il-bini tal-[[Parlament ta' Malta|Parlament ta’ Malta]] fil-[[Belt Valletta]]]] Malta hija repubblika demokratika b'parlament elett kull ħames snin jew kif ikun hemm il-ħtieġa skont is-sitwazzjoni politika. <gallery mode="packed"> Stampa:Robert Abela - Official Portrait 2022 (cropped).jpg|Il-Prim Ministru [[Robert Abela]] </gallery>Il-poteri eżekuttivi tal-Gvern huma f'idejn il-[[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]], magħżul mill-partit rebbieħ fl-elezzjoni. Il-[[President ta' Malta|President]] għandu r-rwol li jirrappreżenta lil Malta barra l-pajjiż u li jaġixxi b'mod imparzjali f'affarijiet ta' importanza kostituzzjonali. Il-Gvern hu wkoll assistit fit-tmexxija tiegħu f'kull belt u raħal f'Malta u Għawdex minn kumitati amministrattivi, magħrufa bħala [[Kunsilli lokali ta' Malta|Kunsilli Lokali]]. Malta hi repubblika<ref>{{ċita web|url=https://legislation.mt/eli/const/mlt |titlu=Kostituzzjoni ta' Malta |sit=Leġiżlazzjoni Malta |lingwa=mt |data-aċċess=2021-03-30}}</ref> li għandha s-sistema parlamentari u l-amministrazzjoni pubblika mfassla fuq is-[[sistema Westminster|sistema ta' Westminster]]. Mill-1960 sal-1995, skont l-istatistika li nġabret fl-elezzjonijiet tal-kunsilli lokali, Malta kellha t-tieni l-ogħla rata fid-dinja ta' nies li kienu eleġibbli li jivvutaw u li ħarġu jivvutaw (u l-ogħla waħda minn nazzjonijiet mingħajr votazzjoni obbligatorja).<ref>{{ċita ktieb |kunjom1=Franklin |isem1=Mark N. |kapitlu=Electoral Participation |editur-kunjom1=Niemi |editur-isem1=Richard |editur-kunjom2=Weisberg |editur-isem2=Herbert |titlu=Controversies in Voting Behavior |edizzjoni=4ba |pubblikatur=CQ Press |data=2001 |lingwa=en |isbn=978-1568023342}}</ref> Il-[[Kamra tad-Deputati ta' Malta|Kamra tad-Deputati]] tiġi eletta kull ħames snin u hi magħmula minn ħamsa u sittin membru parlamentari. Madanakollu, meta partit jikseb il-maġġoranza tal-voti imma mhux tas-siġġijiet, il-partit jingħata aktar siġġijiet biex jiġi assigurat maġġoranza parlamentari. Il-[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] tgħid li l-President għandu jaħtar bħala Prim Ministru dak il-membru tal-Kamra li hu l-aktar kapaċi li jmexxi l-maġġoranza fil-Kabinett. L-istess President normalment jaħtar, fuq rakkomandazzjoni tal-Prim Ministru, il-ministri li għandhom imexxu kull ministeru.<ref>[https://web.archive.org/web/20160311114142/http://opm.gov.mt/segretarjat-tal-prim-ministru?l=2 Segratarjat tal-Prim Ministru], Uffiċċju tal-Prim Ministru</ref> Kandidati għal xi postijiet vakanti jiġu determinati bil-maġġoranza tal-voti li jkunu ġabu fl-elezzjoni preċedenti. Il-President tar-Repubblika jiġi elett kull ħames snin mill-Kamra tad-Deputati. F'Malta hawn diversi partiti. Il-partiti politiċi l-kbar huma l-[[Partit Nazzjonalista (Malta)|Partit Nazzjonalista]], li hu partit [[Demokrazija Kristjana|Demokratiku Kristjan]], u l-[[Partit Laburista (Malta)|Partit Laburista]], li hu partit [[Soċjaliżmu Demokratiku|Soċjal-Demokratiku]]. Il-Partit Laburista jinsab attwalment fil-Gvern u l-Prim Ministru huwa [[Robert Abela]]. Il-Partit Nazzjonalista jinsab fl-oppożizzjoni. Il-[[Partit Demokratiku (Malta)|Partit Demokratiku]] li tela' fuq il-lista tal-Partit Nazzjonalista, għandu żewġ siġġijiet. Apparti dawn il-partiti, hemm ukoll partiti iżgħar li mhumiex eletti u rrappreżentati fil-Kamra tad-Deputati. Malta saret membru fl-Unjoni Ewropea fl-2004. Fl-2008, Malta bdiet tagħmel parti miż-żona tal-ewro. Fil-21 ta' Diċembru 2007, Malta implimentat it-[[Trattat ta' Schengen]].<ref>{{ċita web|url=http://ec.europa.eu/snapshot2007/travel/travel_mt.htm|titlu=L-Ewropa u int fl-2007, Estiż l-ivvjaġġar mingħajr passaport|sit=Kummissjoni Ewropea|lingwa=mt|data-aċċess=2009-04-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110323212527/http://ec.europa.eu/snapshot2007/travel/travel_mt.htm|arkivju-data=2011-03-23}}</ref> Il-kontrolli fil-fruntieri baqgħu jsiru fl-ajruporti sa Marzu 2008. === Diviżjonijiet amministrattivi === {{artiklu prinċipali|Kunsilli lokali ta' Malta}} [[Stampa:Malta - administrative division.svg|daqsminuri|250x250px|Diviżjonijiet amministrattivi ta' Malta]] L-Att tal-Kunsilli Lokali tal-1993 (Att XV tal-1993) ġie ppubblikat fit-30 ta' Ġunju 1993, fejn qasam lill-gżejjer Maltin f'54 kunsill lokali f'Malta u 14-il kunsill lokali f'Għawdex b'kull kunsill responsabbli għall-amministrazzjoni tal-belt jew tar-raħal tiegħu. Ir-responsabbiltà amministrattiva hi mqassma bejn il-kunsilli lokali u l-gvern ċentrali. L-abitanti li huma eleġibbli għall-votazzjoni jeleġġu l-kunsill tagħhom kull tliet snin. Is-sindku hu l-kap tal-kunsill lokali u r-rappreżentant tal-kunsill b'kull effett taħt l-Att. Is-Segretarju Eżekuttiv, li jiġi appuntat mill-Kunsill, hu l-kap eżekuttiv, amministrattiv u finanzjarju tal-Kunsill. Il-kunsilliera l-oħra eletti mill-elezzjoni tal-kunsilli jieħdu d-deċiżjonijiet flimkien mas-sindku. Il-kunsilli lokali huma responsabbli għall-ħarsien u tisbiħ tal-lokalità, l-allokazzjoni tal-gwardjani lokali u l-ġbir tal-iskart. Il-kunsilli lokali jieħdu ħsieb ċerti doveri amministrattivi għall-Gvern Ċentrali, bħal ġbir ta' fondi u kirjiet tal-gvern u jirrispondu għall-ilmenti li għandhom x'jaqsmu mal-ambjent tal-lokalità u kif dan jaffettwa lir-residenti. '''<big>Militari</big>''' [[Stampa:Malta armed forces marine ships 02.jpg|nofs|daqsminuri|Vapur tal-għassa Malti f’[[Hay Wharf]], [[Furjana|il-Furjana]]]] L-għanijiet tal-[[Forzi Armati ta’ Malta]] (AFM) huma li żżomm organizzazzjoni militari bl-għan primarju li tiddefendi l-integrità tal-gżejjer skont ir-rwoli tad-difiża kif stabbiliti mill-gvern b’mod effiċjenti u kost-effettiv<ref>{{Ċita web|url=https://afm.gov.mt/en/Pages/AFM.aspx|titlu=Armed Forces of Malta|sit=afm.gov.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Dan jinkiseb billi ssir enfasi fuq iż-żamma tal-ilmijiet territorjali ta’ Malta u l-integrità tal-ispazju tal-ajru. L-AFM tinvolvi ruħha wkoll fil-ġlieda kontra t-terroriżmu, il-ġlieda kontra t-traffikar illeċitu tad-droga, it-tmexxija ta’ operazzjonijiet u rondi kontra l-immigranti illegali, u operazzjonijiet ta’ sajd kontra l-illegali, it-tħaddim ta’ servizzi ta’ tfittxija u salvataġġ (SAR), u sigurtà fiżika jew elettronika u sorveljanza ta’ postijiet sensittivi. Iż-żona ta' tfittxija u salvataġġ ta' Malta testendi mil-lvant tat-Tuneżija sal-punent ta' Kreta, żona ta' madwar 250,000 km2 (97,000 sq mi). [[Stampa:Police car in Malta 02.JPG|nofs|daqsminuri|Karozza tal-pulizija]] Bħala organizzazzjoni militari, l-AFM tipprovdi appoġġ ta’ backup lill-Korp tal-[[Il-Korp tal-Pulizija ta’ Malta|Pulizija ta’ Malta]] (MPF) u dipartimenti/aġenziji oħra tal-gvern f’sitwazzjonijiet kif meħtieġ b’mod organizzat u dixxiplinat f’każ ta’ emerġenzi nazzjonali (bħal diżastri naturali) jew sigurtà interna u rimi tal-bombi<ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/bir-ritratti-il-korp-tal-pulizija-buniformi-gdida-1/|titlu=|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241226155407/https://one.com.mt/bir-ritratti-il-korp-tal-pulizija-buniformi-gdida-1/|arkivju-data=2024-12-26|url-status=dead}}</ref>. Fl-2020, Malta ffirmat u rratifikat it-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister|titlu=Nuclear arms prohibition treaty ratified by foreign minister|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en|titlu=United Nations Treaty Collection|sit=treaties.un.org|lingwa=EN|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. '''<big>Drittijiet tal-bniedem</big>''' Malta hija meqjusa bħala wieħed mill-aktar pajjiżi li jappoġġjaw lill-[[LGBT]] fid-dinja, u kienet l-ewwel nazzjon fl-[[Unjoni Ewropea]] li pprojbixxa t-terapija ta’ konverżjoni. Malta wkoll tipprojbixxi kostituzzjonalment id-diskriminazzjoni bbażata fuq id-diżabilità. Il-leġislazzjoni Maltija tirrikonoxxi żwiġijiet kemm ċivili kif ukoll kanoniċi (ekkleżjastiċi). Annullamenti mill-qrati ekkleżjastiċi u ċivili mhumiex relatati u mhux bilfors ikunu approvati reċiprokament. Malta vvutat favur il-leġiżlazzjoni tad-divorzju f’referendum li sar fit-28 ta’ Mejju 2011<ref>{{Ċita web|url=https://www.illum.com.mt/ahbarijiet/politika/41271/iddifferenza_bejn_ilvoti_li_ma_nabrux_bejn_dawk_tarreferendum_huma_biss_ta_150|titlu=150 biss id-differenza bejn il-voti li ma nġabrux fir-referendum tad-divorzju|sit=Illum.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|titlu=UN equality head praises Malta as ‘beacon of human rights for LGBTIQ issues’ - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|titlu=}}</ref>. L-abort f’Malta huwa illegali. Hija u l-Polonja huma l-uniċi membri tal-[[Unjoni Ewropea]] bi projbizzjonijiet kważi totali fuq il-proċedura. M'hemm l-ebda eċċezzjoni għall-istupru jew l-inċest. Fil-21 ta’ Novembru 2022, il-gvern immexxi mill-Partit Laburista ppropona abbozz ta’ liġi li “jintroduċi klawżola ġdida fil-kodiċi kriminali tal-pajjiż li tippermetti t-tmiem ta’ tqala jekk il-ħajja tal-omm tkun f’riskju jew jekk saħħtha tkun f’periklu serju”. Mill-2023, ġiet miżjuda eċċezzjoni biex tippermetti l-abort biss jekk il-ħajja tal-omm tkun f’riskju<ref>{{Ċita web|url=https://charliehebdo.fr/2022/03/societe/feminisme/malte-alors-accouchement-ivg-ca-vient/|titlu=Malte : Alors, l’accouchement de l’IVG, ça vient ?|kunjom=Charlie|isem=Je suis|data=2022-03-23|sit=charliehebdo.fr|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726|titlu=Malta proposes bill to ease EU's strictest anti-abortion law|data=2022-11-21|sit=AP News|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. == Ġeografija == {{artiklu prinċipali|Ġeografija ta' Malta}} [[Stampa:Malta from space via laser ESA378503.jpg|nofs|daqsminuri|Malta mill-ispazju ]] Il-gżejjer Maltin huma arċipelagu li jinsabu f'nofs il-Baħar Mediterran madwar 93 km fin-Nofsinhar ta' Sqallija. Huma biss it-tliet gżejjer, Malta, Għawdex u [[Kemmuna]] li huma abitati. Il-gżejjer iż-żgħar, bħal [[Filfla]], [[Kemmunett]] u l-[[Gżejjer ta' San Pawl]] huma diżabitati. Malta hi miżgħuda b'bajjiet u wħud minnhom jipprovdu wkoll portijiet tajbin. Il-gżejjer tal-arċipelagu ġew iffurmati mis-sediment ta' qiegħ il-baħar miljuni ta' snin ilu (fiż-Żmien Plioċen). Meta dan is-sediment issolidifika u bil-mod il-mod inkixef f'wiċċ l-ilma dawn biż-żmien, l-aktar dak Tas-Silġ, ingħaqdu ma' Sqallija. Dan il-pont ma kienx jibqa' sejjer lejn l-Afrika minħabba l-widien profondi immens ta' taħt il-baħar li jeżistu bejn Malta u l-Afrika.<ref>{{ċita rivista |kunjom1=Mannion |isem1=A. M. |kunjom2=Vogiatzakis |isem2=I. N. |url=http://www.reading.ac.uk/web/files/geographyandenvironmentalscience/GP183_Island_Landscapes_AMMINV_1Aa.pdf |titlu=Island Landscape Dynamics: Examples from the Mediterranean |data=2007 |rivista=Geographical Paper |numru=183 |lingwa=en}}</ref> L-arċipelagu jinsab f'tarf il-plakka tettonika Afrikana, bil-konfini tiegħu jmissu mal-plakka Ewroasjatika.<ref>{{ċita mappa |url=http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |titlu=Geodynamic Map of the Mediterranean |pubblikatur=Commission for the Geological Map of the World |edizzjoni=1el |skala=1:13,000,000 |format=JPG |data-aċċess=2009-04-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100214144714/http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |arkivju-data=2010-02-14}}</ref> Għal mijiet ta' snin, Malta kienet meqjusa bħala gżira tal-Afrika ta' fuq.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Falconer|isem=William|kunjom2=Falconer|isem2=Thomas|data=2009-09|titlu=Dissertation on St. Paul's Voyage|url=https://books.google.com.mt/books?id=B3Q29kWRdtgC&pg=PA50&redir_esc=y|lingwa=en|iktar=Google-Books-ID: B3Q29kWRdtgC|pubblikatur=BiblioBazaar}}</ref> Il-qiegħ tal-baħar madwar il-gżejjer ta’ Malta jżomm traċċi ta’ karatteristiċi ġeomarini antiki, li jissuġġerixxu skoperti arkeoloġiċi potenzjali li jistgħu jitfgħu dawl fuq l-ambjent preistoriku tar-reġjun.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltainfoguide.com/where-is-malta.html|titlu=Where Is Malta? {{!}} World Map, Facts, People & History of Malta|sit=Malta Info Guide|lingwa=en|data-aċċess=2024-11-17}}</ref> Il-pajsaġġ tal-gżejjer Maltin attwalment huwa kkaraterizzat minn għoljiet baxxi b'għelieqi mtarrġin. L-ogħla punt hu [[Ta' Dmejrek]], 253 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, qrib [[Ħad-Dingli]]. Ċerti widien fil-gżejjer Maltin jimtlew bl-ilma ġieri tax-xita li jdum għaddej għal ċertu żmien biss, u li jinxef wara ċertu żmien, l-aktar fis-sajf. Ma jeżistux [[xmara|xmajjar]] jew għadajjar ta' ċertu kobor b'mod permanenti. Postijiet f'Malta fejn hemm xi sorsi tal-ilma magħrufa huma, Wied il-Qlejgħa (iċ-Chadwick Lakes), il-[[Baħrija]], l-[[L-Imtaħleb|Imtaħleb]] u San Martin, waqt li f'Għawdex hemm il-[[Wied tal-Lunzjata]]. === Gżejjer żgħar, blat fil-baħar u skolli === Gżejjer żgħar li jiffurmaw parti mill-arċipelagu jinkludu lil Kemmunett (diżabitata), Filfla (riżerva naturali diżabitata), il-[[Ġebla tal-Ġeneral]] (diżabitata), il-[[Gżira Manoel]] (li hi magħquda mal-lokalità tal-[[Gżira (lokalità)|Gżira]] permezz ta' pont żgħir), u l-Gżejjer ta' San Pawl (diżabitati). Il-gżejjer Maltin huma dawn is-segwenti: {| class="multicol" style="width:100%;" | width="33%" align="left" valign="top" | * Delmarva * Filfla * Ġebel Fessej * Ġebel ta' Bejn il-Kmiemen * Ġebla ta' Sala * Ġebla taċ-Ċawla * Ġebla tal-Ġeneral * Ġebla tal-Għallis * Ġebla tal-Ħalfa * Gżejjer ta' San Paw<nowiki/>l/Selmunett | width="33%" align="left" valign="top" | * Gżira ta' Malta * Gżira Manoel * Għawdex * Kemmuna * Kemmunett * Mistra * Skoll tal-Barbaġanni * Ta' Fraben * Xrob l-Għaġin |} === Klima === {{artiklu prinċipali|Klima ta' Malta}} [[Stampa:Valletta-view-from-senglea.jpg|thumb|left|500px|Malta ġeneralment tgawdi minn klima Mediterranja]] Il-[[Klima ta' Malta|klima]] hi waħda Mediterranja, bi xtiewi moderati u umdużi, u bi sjuf sħan u xotti. M'hemm l-ebda staġun sħun fejn il-pjanti jorqdu, minkejja li l-iżvilupp tal-pjanti jista' jiġi osservat xi ftit f'xitwa b'kesħa li ma tkunx normali, u s-sħana u l-aridità tas-sajf jistgħu jwasslu biex il-veġetazzjoni tkun dgħajfa. L-inqas temperatura qatt irreġistrata kienet fid-19 ta' Frar 1895, fil-Belt Valletta, meta t-temperatura niżlet għal 1.2°C, waqt li l-ogħla waħda laħqet it-43.8°C f'Awwissu tal-1999.<ref>{{ċita web |url=http://www.maltaweather.com/archives/tmaxhigh.shtml |titlu=Highest Maximum Temperature (Celsius) |sit=MaltaWeather.com |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150330062131/http://maltaweather.com/archives/tmaxhigh.shtml |arkivju-data=2015-03-30 |lingwa=en}}</ref> Kienu ftit l-okkażjonijiet fejn ġiet irreġistrata xi preċipitazzjoni ta' borra, u dawn kienu fi Frar 1895, f'Jannar 1905 u fil-31 ta' Jannar 1962. Il-bidla fil-klima wasslet biex id-differenza li hemm bejn l-ogħla u l-inqas temperaturi tiżdied, u dan ħafna drabi jwassal għal staġuni b'temp instabbli. Dawn l-aħħar snin kienu rreġistrati wkoll każi aktar frekwenti ta' borra u silġ li laqtu lill-gżejjer.<ref>{{ċita aħbar |kunjom1=Fenech |isem1=Ingrid |url=http://www.maltarightnow.com/Default.asp?module=news&at=It-Temp+fl-2008&t=a&aid=99809315&cid=19 |titlu=It-Temp fl-2008 |pubblikatur=MaltaRightNow.com |data=2009-01-01 |data-aċċess=2009-04-03 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120109231709/http://www.maltarightnow.com/Default.asp?module=news&at=It-Temp+fl-2008&t=a&aid=99809315&cid=19 |arkivju-data=2012-01-09 |lingwa=mt }}</ref> Il-provista tal-ilma toffri sfida għal Malta, peress li fiż-żmien sħun tas-sajf il-preċipitazzjoni tkun waħda minima filwaqt li dan ikun ukoll iż-żmien fejn l-ilma jkun użat l-iktar. Din il-problema tinħass ukoll matul ix-xitwa minħabba x-xita qawwija li tagħmel, li ħafna drabi tkompli nieżla fil-baħar minflok tippenetra fl-art. Malta tiddependi fuq ir-riżervi ta' taħt l-art tal-ilma ħelu (40 fil-mija), li jinġieb minn sistema ta' riżervi tal-ilma msejħin galleriji, bħal pereżempju, [[Ta' Kandja]], b'fond ta' madwar 97 metru. Aktar minn nofs l-ilma tax-xorb ta' Malta huwa prodott permezz tad-desalinazzjoni (60 fil-mija), li twassal għal aktar użu ta' kombustibbli fossili u għal aktar tniġġis.<ref>{{ċita aħbar|kunjom1=McGrath|isem1=Matt|data=2007-04-04|titlu=Briney future for vulnerable Malta|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6525069.stm|lingwa=en|pubblikatur=BBC News}}</ref> {{Infobox Temp |l-ewwel_metrika=yes |linja_waħda=yes |post=&nbsp;Malta |Jan_Hi_°C = 15 |Fra_Hi_°C = 15 |Mar_Hi_°C = 16 |Apr_Hi_°C = 18 |Mej_Hi_°C = 22 |Ġun_Hi_°C = 26 |Lul_Hi_°C = 30 |Aww_Hi_°C = 30 |Set_Hi_°C = 27 |Ott_Hi_°C = 23 |Nov_Hi_°C = 19 |Diċ_Hi_°C = 16 |Year_Hi_°C = 21 |Jan_Lo_°C = 9 |Fra_Lo_°C = 9 |Mar_Lo_°C = 10 |Apr_Lo_°C = 12 |Mej_Lo_°C = 15 |Ġun_Lo_°C = 18 |Lul_Lo_°C = 21 |Aww_Lo_°C = 22 |Set_Lo_°C = 20 |Ott_Lo_°C = 17 |Nov_Lo_°C = 13 |Diċ_Lo_°C = 11 |Year_Lo_°C = 15 |Jan_MEDJA_°C = 12 |Fra_MEDJA_°C = 12 |Mar_MEDJA_°C = 13 |Apr_MEDJA_°C = 15 |Mej_MEDJA_°C = 18 |Ġun_MEDJA_°C = 22 |Lul_MEDJA_°C = 26 |Aww_MEDJA_°C = 26 |Set_MEDJA_°C = 24 |Ott_MEDJA_°C = 21 |Nov_MEDJA_°C = 16 |Diċ_MEDJA_°C = 13 |Year_MEDJA_°C = 18 |Jan_Preċip_ċm = 8 |Fra_Preċip_ċm = 5 |Mar_Preċip_ċm = 4 |Apr_Preċip_ċm = 2 |Mej_Preċip_ċm = 1 |Ġun_Preċip_ċm = 0 |Lul_Preċip_ċm = 0 |Aww_Preċip_ċm = 0 |Set_Preċip_ċm = 3 |Ott_Preċip_ċm = 7 |Nov_Preċip_ċm = 9 |Diċ_Preċip_ċm = 10 |Year_Preċip_ċm = 53 |sors1 = Weatherbase<ref>{{Ċita web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=79561&refer=&units=metric|titlu=Valletta, Malta Travel Weather Averages (Weatherbase)|sit=Weatherbase|data-aċċess=2024-08-25|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160403141404/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?refer=&s=79561&units=metric|arkivju-data=2016-04-03|url-status=dead}}</ref> |aċċess = }} == Ekonomija == {{artiklu prinċipali|Ekonomija ta' Malta}} [[Stampa:Malta - Valletta - Triq il-Papa Piju V - Central Bank of Malta 03 ies.jpg|nofs|daqsminuri|[[Bank Ċentrali ta' Malta|Bank Ċentrali ta’ Malta]], [[Triq il-Papa Piju V]] fil-[[Belt Valletta]].]] L-ekonomija ta' Malta hi bbażata fuq diversi setturi, kemm dawk tal-manifattura kif ukoll tas-servizzi. L-uniċi riżorsi naturali u tanġibbli huma l-blat tal-Franka u tal-Qawwi/taż-Żonqor, u l-baħar ta' madwar il-gżejjer. Minn tal-ewwel jitqatta' l-ġebel tal-franka għall-bini kif ukoll jittieħed żrar u trab mill-ġebla ta' qawwi l-aktar biex titħallat mas-siment<ref>{{Ċita web|url=https://ekonomija.gov.mt/|titlu=Home|sit=ekonomija|lingwa=mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. L-ekonomija tiddependi ħafna fuq il-kummerċ u l-investiment barrani, l-aktar fil-manifattura ta' bosta prodotti. Hawn ħames żoni industrijali fejn jiġu prodotti tant kwalitajiet ta' oġġetti bħal, għodda ta' inġinerija speċjalizzata, u komponenti tagħhom, oġġetti tal-plastik, kimika, oġġetti elettroniċi jew komponenti tagħhom, tessuti, ikel, xorb u tant affarijiet oħra. Dawn kollha jaħdmu f'suq liberu. L-aktar setturi importanti tal-ekonomija ta' Malta fl-2018 kienet il-manifattura u l-esportazzjoni tal-prodotti tagħhom, it-turiżmu, il-qasam finanzjarju, l-avjazzjoni, il-Port frank u s-servizzi tal-ikel. Il-kummerċ fl-UE jammonta għal 57% tal-esportazzjonijiet ta' Malta (il-[[Ġermanja]] 16%, l-[[Italja]] 12% u [[Franza]] 11%), filwaqt li barra mill-UE 6% jmorru kemm f'[[Singapor|Singapore]] kif ukoll fil-[[Ġappun]].<ref name="EU"/> F'termini ta' importazzjonijiet, 72% jiġu minn Stati Membri tal-UE (l-[[Italja]] 25% u l-[[Ġermanja]] 8%), filwaqt li barra mill-UE 4% jiġu miċ-[[Ċina]] u 3% mill-[[Indja]].<ref name="EU"/> === Storja tal-ekonomija === Qabel l-1800, Malta kellha vera ftit industriji, apparti dik tal-[[qoton]], it-[[tabakk]], u tat-tarzna. L-Ingliżi bdew jibnu it-tarzna u bosta baċiri mill-1848 'l hinn. Fi żmien il-gwerer fil-Mediterran li l-Ingliżi kienu involuti fihom, l-ekonomija ta' Malta kienet tmur tajjeb. Eżempju ta' dan kienet il-Gwerra tal-Krimea (1854 - 1856). Fl-1869, mal-ftuħ tal-Kanal tas-Swejz kien hemm żieda massiva fil-vapuri li kienu jidħlu Malta. L-ekonomija tal-Mediterran ġiet ideskritta bħala "Awtostrada" tan-negozju tad-dinja, u numru ta' vapuri kienu jidħlu Malta għal [[faħam]] u proviżjon ieħor qabel ikomplu bil-vjaġġi tagħhom lejn l-Eġittu u [[Oċean Indjan|l-Oċean Indjan]]. Bejn l-1871 u l-1881, 8,000 ħaddiem sabu xogħol fit-tarzni. In-negozjanti kienu ngħaqdu bħala assoċjazzjoni u fl-1856 inbniet ''La Borsa'' (''The Exchange'') fi triq ir-Repubblika (dak iż-żmien imsejħa Strada Rjali). Fil-Borsa kien hemm żewġ banek. '''<big>Bankarja u finanzi</big>''' [[Stampa:Portomaso Business Tower (25689178531).jpg|xellug|daqsminuri|[[Portomaso|Portomaso Business Tower]], it-tieni l-ogħla bini f’Malta]] L-akbar żewġ banek kummerċjali huma l-[[Bank of Valetta|Bank of Valletta]] u l-[[HSBC Bank Malta]]. Banek diġitali bħal Revolut żdiedu wkoll fil-popolarità. Il-[[Bank Ċentrali ta' Malta]] għandu żewġ oqsma ewlenin ta' responsabbiltà: il-formulazzjoni u l-implimentazzjoni tal-politika monetarja u l-promozzjoni ta' sistema finanzjarja soda u effiċjenti. Il-[[Gvern ta' Malta|gvern Malti]] daħal fl-ERM II fl-4 ta’ Mejju 2005, u adotta l-ewro bħala l-munita tal-pajjiż fl-1 ta’ Jannar 2008. '''<big>Turiżmu</big>''' [[Stampa:Malta - Ghajnsielem - Comino + Large Blue Lagoon Rock + Small Blue Lagoon Rock + Cominotto + Blue Lagoon 02 ies.jpg|nofs|daqsminuri|[[Blue Lagoon]] ([[Kemmuna]])]] Malta hija destinazzjoni turistika popolari, b’1.6 miljun turist fis-sena, tliet darbiet aktar turisti jżuru milli hemm residenti. L-infrastruttura tat-turiżmu żdiedet b'mod drammatiku matul is-snin u għadd ta' lukandi huma preżenti fil-gżira, għalkemm l-iżvilupp żejjed u l-qerda tad-djar tradizzjonali huma ta' tħassib dejjem jikber. Fl-2019, Malta kellha sena rekord fit-turiżmu, fejn irreġistrat aktar minn 2.1 miljun turist f’sena waħda<ref>{{Ċita web|url=https://turizmu.gov.mt/|titlu=Home|sit=turiżmu|lingwa=mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. F’dawn l-aħħar snin, Malta rreklamat ruħha bħala destinazzjoni tat-turiżmu mediku, u numru ta’ fornituri tat-turiżmu tas-saħħa qed jiżviluppaw l-industrija. Madankollu, l-ebda sptar Malti ma għadda minn akkreditazzjoni indipendenti tal-kura tas-saħħa internazzjonali. Malta hija popolari mat-turisti mediċi Brittaniċi, u tindika lill-isptarijiet Maltin lejn li jfittxu akkreditazzjoni minn sorsi tar-[[Renju Unit]], bħall-Iskema ta' Akkreditazzjoni Trent. [[Stampa:Mercury Tower seen from a drone.jpg|nofs|daqsminuri|[[Torri tal-Merkurju]] ([[San Ġiljan (lokalità)|San Ġiljan)]]]] It-turiżmu f’Malta jikkontribwixxi madwar 11.6 fil-mija tal-prodott gross domestiku tal-pajjiż<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/malta-presents-proposals-for-the-recovery-of-tourism-sector-from-pandemic-effects/|titlu=Malta presents proposals for the recovery of tourism sector from pandemic effects|kunjom=Galea|isem=Rachel|data=2020-04-27|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. '''<big>Xjenza u teknoloġija</big>''' Malta ffirmat ftehim ta’ kooperazzjoni mal-Aġenzija Spazjali Ewropea (ESA) għal kooperazzjoni aktar intensiva fi proġetti tal-ESA<ref>{{Ċita web|url=https://www.esa.int/About_Us/Corporate_news/Member_States_Cooperating_States|titlu=Member States & Cooperating States|sit=www.esa.int|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Il-Kunsill Malti għax-Xjenza u t-Teknoloġija (MCST) huwa l-korp ċivili responsabbli għall-iżvilupp tax-xjenza u t-teknoloġija fuq livell edukattiv u soċjali. Il-biċċa l-kbira tal-istudenti tax-xjenza f'Malta jiggradwaw mill-Università ta' Malta u huma rappreżentati minn S-Cubed (Science Student's Society), UESA (University Engineering Students Association) u ICTSA (University of Malta ICT Students' Association). Malta kienet ikklassifikata fid-29 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2024<ref>{{Ċita ktieb|titlu=Global Innovation Index 2024|url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2024/en/|lingwa=en}}</ref>. == Demografija == {{artiklu prinċipali|Demografija ta' Malta}} Il-popolazzjoni tal-gzejjer Maltin hi ta' madwar 500,000 ruħ. Hu mifhum li f'kull kilometru kwadru jgħixu madwar 1,400 ruħ. Malta tista' titqies bħala wieħed mill-iktar pajjiżi b'densità tal-popolazzjoni fid-dinja. '''<big>Lingwi</big>''' [[Stampa:Il-Kantilena.png|nofs|daqsminuri|[[Il Cantilena|Il-Kantilena]] ta' [[Pietru Caxaro]], l-eqdem test bil-[[Maltin|Malti]], seklu 15.]] Il-Malti huwa wieħed miż-żewġ lingwi kostituzzjonali ta' Malta u huwa meqjus bħala l-lingwa nazzjonali. It-tieni lingwa uffiċjali hija l-Ingliż u għalhekk il-liġijiet jiġu promulgati kemm bil-Malti kif ukoll bl-Ingliż. Madankollu, l-artikolu 74 tal-Kostituzzjoni jgħid li "jekk ikun hemm xi kunflitt bejn it-testi Malti u Ingliż ta' xi liġi, it-test Malti għandu jipprevali."<ref>{{Ċita web|url=http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181001103554/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566|arkivju-data=2018-10-01|url-status=bot: unknown}}</ref> Fl-2022, l-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika ta’ Malta jgħid li 90 fil-mija tal-popolazzjoni Maltija għandha mill-inqas għarfien bażiku tal-Malti, 96 fil-mija tal-Ingliż, 62 fil-mija tat-Taljan, u 20 fil-mija tal-Franċiż. Dan l-għarfien mifrux tat-tieni lingwa jagħmel lil Malta wieħed mill-aktar pajjiżi multilingwi fl-[[Unjoni Ewropea]]. Studju li ġabar l-opinjoni pubblika dwar liema lingwa kienet “preferuta” skopra li 86 fil-mija tal-popolazzjoni ppreferew il-Malti, 12 fil-mija l-Ingliż, u 2 fil-mija t-Taljan. Stazzjonijiet tat-televiżjoni Taljani minn xandara bbażati fl-Italja, bħal Mediaset u RAI, jaslu Malta u jibqgħu popolari<ref>{{Ċita web|url=http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm|titlu=NOVES SL. SPRING-SUMMER 2004. A VIEW OF THE LINGUISTIC SITUATION IN MALTA (2)|data=2012-03-12|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120312145908/http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm|arkivju-data=2012-03-12|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|titlu=|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070128095746/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|arkivju-data=2007-01-28|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-[[Lingwa tas-Sinjali Maltija]] tintuża minn firmaturi f'Malta<ref>{{Ċita web|url=https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/lsm|titlu=Dizzjunarju tal-Lingwa tas-Sinjali Maltija|sit=mlrs.research.um.edu.mt|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241226161346/https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/lsm|arkivju-data=2024-12-26|url-status=dead}}</ref>. '''<big>Reliġjon</big>''' [[Stampa:Statue of Saint Publius.jpg|nofs|daqsminuri|Statwa ta’ [[San Publju]]]] Ir-reliġjon predominanti f’Malta hija l-Kattoliċiżmu Ruman. It-tieni artiklu tal-Kostituzzjoni ta’ Malta jistabbilixxi l-Kattoliċiżmu Ruman bħala r-reliġjon tal-istat u huwa rifless ukoll f’diversi elementi tal-kultura Maltija, għalkemm hemm dispożizzjonijiet sodi għal-libertà tar-reliġjon. Hemm aktar minn 360 knisja f’[[Malta (gżira)|Malta]], [[Għawdex]], u [[Kemmuna]], jew knisja waħda għal kull 1,000 resident. Il-knisja parrokkjali hija l-punt fokali arkitettoniku u ġeografiku ta' kull belt u raħal Malti<ref>{{Ċita web|url=https://knisja.mt/|titlu=Home|sit=Arċidjoċesi ta' Malta|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Malta hija Sede Appostolika; l-Atti tal-Appostli (Atti 28) jirrakkonta kif [[San Pawl]] nawfraġ fil-gżira ta’ “Melite”, li ħafna studjużi Bibliċi jidentifikawha ma’ Malta, episodju datat madwar is-sena 60 AD. Jingħad li l-ewwel qaddis Malti, [[San Publju]]. saru l-ewwel isqof ta’ Malta. Aktar evidenza ta’ prattiċi u twemmin Insara matul il-perjodu tal-persekuzzjoni Rumana tidher f’katakombi li jinsabu taħt diversi siti madwar Malta, fosthom il-[[Katakombi ta’ San Pawl]]. Hemm ukoll numru ta’ knejjes tal-grotta, fosthom il-[[Santwarju tal-Madonna tal-Mellieħa|grotta tal-Mellieħa]], li hija [[Santwarju tat-Twelid tal-Madonna]] fejn, skont il-leġġenda, [[San Luqa]] pinġa ritratt tal-[[Santa Marija|Verġni Marija]]. Ilu post ta’ pellegrinaġġ mill-perjodu medjevali<ref>{{Ċita web|url=https://www.quddies.com.mt/churches/182/Madonna-tal-Mellieha/Mellieha|titlu=Madonna tal-Mellieha - Sanctuary - Mellieha, Malta|sit=www.quddies.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Għal sekli sħaħ, [[Knisja f’Malta|il-Knisja f’Malta]] kienet subordinata għad-[[Djoċesi ta’ Palermo]], ħlief meta kienet taħt Karlu ta’ Anjou, li ħatar isqfijiet għal Malta, kif għamlu – f’okkażjonijiet rari – l-Ispanjoli u wara, il-Kavallieri. Mill-1808 l-isqfijiet kollha ta’ Malta kienu Maltin. Il-qaddisin patruni ta’ Malta huma [[San Pawl]], [[San Publju]], u [[Sant’Agata]]. Għalkemm mhux patrun, [[San Ġorġ Preca]] huwa meqjum ħafna bħala t-tieni qaddis Malti kanonizzat wara [[San Publju]]. F’Malta hemm preżenti diversi ordnijiet reliġjużi [[Kattoliċi Rumani]] fosthom il-Ġiżwiti, Franġiskani, Dumnikani, Karmelitani u Little Sisters of the Poor. [[Stampa:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|nofs|daqsminuri|''Il-Qtugħ tar-ras ta’ San Ġwann'', ta’ [[Caravaggio]]. Żejt fuq tila, 361 cm × 520 cm (142.13 in × 204.72 in). Oratorju tal-[[Konkatidral ta' San Ġwann|Kon-Katidral]].]] F’Malta teżisti minoranza konsiderevoli ta’ Kristjani Ortodossi tal-Lvant, li minnhom hemm 16,457, skont iċ-ċensiment tal-2021; għalkemm in-numru jista 'jinkludi wkoll Kristjani Ortodossi Orjentali, li mhumiex f'komunjoni ma' tal-ewwel. Hemm numru żgħir ta’ parroċċi li jappartjenu għal kull Knisja awtoċefali, tipikament waħda għal kull waħda. Hemm parroċċi Ortodossi [[Greċja|Griegi]], [[Russja|Russi]], [[Serbja|Serbi]], [[Rumanija|Rumeni]], u [[Bulgarija|Bulgari]] li jinsabu madwar Malta<ref>{{Ċita web|url=https://www.exarmalta.com/|titlu=Holy Patriarchal Exarchate of Malta -|sit=Holy Patriarchal Exarchate of Malta|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260105031816/https://www.exarmalta.com/|arkivju-data=2026-01-05|url-status=dead}}</ref>. Ħafna mill-kongreganti tal-knejjes Protestanti lokali mhumiex Maltin; il-kongregazzjonijiet tagħhom prinċipalment jiġbdu minn vacationers u irtirati Brittaniċi li jgħixu fil-pajjiż. Hemm ukoll knisja Avventista tas-Seba’ Jum f’[[Birkirkara]], u kongregazzjoni tal-Knisja Appostolika Ġdida mwaqqfa fl-1983 fi [[Gwardamanġa]]. Hemm madwar 600 Xhud taʼ Ġeħova. Il-Mormoniżmu huwa rappreżentat ukoll b’241 membru f’kongregazzjoni waħda fil-[[Mosta]]<ref>{{Ċita web|url=https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/malta|titlu=Statistics and Church Facts {{!}} Total Church Membership|sit=newsroom.churchofjesuschrist.org|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|titlu=MaltaToday|data=2015-10-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|arkivju-data=2015-10-16|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-popolazzjoni Lhudija ta’ Malta laħqet il-quċċata tagħha fil-Medju Evu taħt il-ħakma Normanna. Fl-1479, Malta u Sqallija ġew taħt il-ħakma Aragonese u d-Digriet tal-Alhambra tal-1492 ġiegħel lill-Lhud kollha jitilqu mill-pajjiż. Illum, hemm żewġ kongregazzjonijiet Lhud. Fl-2019 il-komunità Lhudija f'Malta ġabret madwar 150 persuna, ftit aktar mill-120 (li minnhom 80 kienu attivi) stmati fl-2003, u l-aktar anzjani. Ħafna fost il-ġenerazzjonijiet ġodda ddeċidew li joqgħodu barra, inkluż fl-Ingilterra u l-Iżrael. Il-biċċa l-kbira tal-Lhud Maltin kontemporanji huma Sefardi, madankollu, jintuża ktieb tat-talb Ashkenazi. Fl-2013 twaqqaf iċ-Ċentru Lhudi Chabad f’Malta<ref>{{Ċita web|url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|titlu=MaltaToday|data=2015-10-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|arkivju-data=2015-10-16|url-status=bot: unknown}}</ref>. [[Stampa:Malta - Paola - Triq Kordin - Mosque 01 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Ċentru Iżlamiku ta’ Malta]] Hemm moskea [[Iżlam|Musulmana]] waħda mibnija apposta, il-[[Moskea Mariam Al-Batool]], għalkemm hemm ukoll ftit moskej improvizzati li jinsabu fi djar Musulmani mifruxa madwar il-gżira. Mit-3,000 Musulmani stmati f’Malta, madwar 2,250 huma barranin, madwar 600 huma ċittadini naturalizzati, u madwar 150 huma Maltin imwielda fil-pajjiż. Il-Buddiżmu Zen u l-Fidi Baháʼí jippretendu madwar 40 membru. Fi stħarriġ li sar mill-Malta Today, il-maġġoranza assoluta tal-popolazzjoni Maltija taderixxi mal-Kristjaneżmu (95.2%) bil-Kattoliċiżmu Ruman bħala d-denominazzjoni ewlenija (93.9%); 4.5% tal-popolazzjoni ddikjaraw lilhom infushom jew atei jew agnostiċi, waħda mill-inqas ċifri fl-Ewropa. Skont stħarriġ tal-Ewrobarometru tal-2019, 83% tal-popolazzjoni identifikata bħala [[Kattolika Rumana]]. In-numru ta’ atei rdoppja mill-2014 għall-2018. Persuni mhux reliġjużi għandhom riskju akbar li jsofru minn diskriminazzjoni. Fl-edizzjoni tal-2015 tar-Rapport annwali dwar il-Libertà tal-Ħsieb mill-Unjoni Internazzjonali Umanista u Etika, Malta kienet fil-kategorija ta’ “diskriminazzjoni severa”. Fl-2016, wara t-tneħħija tal-liġi dwar id-dagħa, Malta ġiet mibdula għall-kategorija ta’ “diskriminazzjoni sistematika” (l-istess bħall-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-UE)<ref>{{Ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311|titlu=Malta still discriminating against the non-religious - report - timesofmalta.com|data=2016-12-10|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161210140814/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311|arkivju-data=2016-12-10|url-status=bot: unknown}}</ref>. == Malta fl-UE == Malta daħlet fl-Unjoni Ewropea (UE) fl-2004 fejn għandha sitt membri jirrapreżentawha. <ref name="EU"/> Fil-[[Kunsill tal-UE]], il-ministri tal-pajjiżi membri jiltaqgħu b'mod regolari biex jadottaw il-liġijiet tal-UE u jikkoordinaw il-politika ta' bejniethom. Il-laqgħat tal-Kunsill jattendu għalihom regolarment rappreżentanti mill-gvern ta' Malta, skont il-qasam ta' politika li jkun qed jiġi indirizzat.<ref name="EU"/> Il-Kunsill tal-UE m'għandux persuna waħda permanenti bħala President (bħal pereżempju l-Kummissjoni jew il-Parlament). Minflok, ix-xogħol jitmexxa mill-pajjiż li jkollu l-Presidenza tal-Kunsill, li jinbidel kull sitt xhur.<ref name="EU"/> Matul dawn is-sitt xhur, il-ministri mill-gvern ta' dak il-pajjiż jippresiedu u jgħinu jiddeterminaw l-aġenda tal-laqgħat tal-Kunsill f'kull qasam ta' politika, u jiffaċilitaw id-djalogu ma' istituzzjonijiet oħra tal-UE. Dati tal-Presidenza Maltija: Jan-Ġun 2017<ref name="EU"/> Il-Kummissarju nominat minn Malta għall-[[Kummissjoni Ewropea]] hi [[Helena Dalli]], li hi responsabbli għall-Ugwaljanza.<ref name="EU">{{ċita web|url=https://europa.eu/european-union/about-eu/countries/member-countries/malta_mt|titlu=Malta|sit=europa.eu|lingwa=mt}}</ref> Il-Kummissjoni hija rrappreżentata f'kull pajjiż tal-UE minn uffiċċju lokali, imsejjaħ "rappreżentanza".<ref name="EU"/> Malta għandha ħames rappreżentanti fil-[[Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew]]. Dan il-korp konsultattiv – li jirrappreżenta lil dawk li jħaddmu, il-ħaddiema u gruppi oħra ta' interess – huwa kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex ikun hemm idea aħjar tal-bidliet possibbli tas-sitwazzjonijiet soċjali u tax-xogħol fil-pajjiżi membri.<ref name="EU"/> Malta għandha rappreżentant wieħed fil-[[Kumitat Ewropew tar-Reġjuni]], l-assemblea tal-UE tar-rappreżentanti reġjonali u lokali. Dan il-korp konsultattiv jiġi kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex jiżgura li dawn il-liġijiet iqisu l-perspettiva minn kull reġjun tal-UE.<ref name="EU"/> Malta tikkomunika wkoll mal-istituzzjonijiet tal-UE permezz tar-rappreżentanza permanenti tagħha fi [[Brussell]]. L-"ambaxxata għall-UE" ta' Malta, il-kompitu ewlieni tagħha hu li tiżgura li l-interessi u l-politiki tal-pajjiż huma segwiti b'mod effettiv kemm jista' jkun fl-UE.<ref name="EU"/> L-ammont li jħallas kull pajjiż tal-UE fil-baġit tal-UE huwa kkalkulat b'mod ġust, skont il-mezzi. Aktar ma tkun b'saħħitha l-ekonomija tal-pajjiż, akbar hi l-kontribuzzjoni finanzjarja. L-għan tal-baġit tal-UE mhuwiex li jipprova jqassam mill-ġdid il-ġid, iżda pjuttost li jiffoka fuq il-ħtiġijiet tal-Ewropej b'mod ġenerali. <ref name="EU"/> Ċifri tal-2018 għal Malta: <ref name="EU"/> * Nefqa totali tal-UE f'Malta – € 0.156 biljun (ekwivalenti għal 1.38% tal-ekonomija ta' Malta) * Kontribuzzjoni totali għall-baġit tal-UE – € 0.102 biljun (ekwivalenti għal 0.91% tal-ekonomija ta' Malta) Il-flus imħallsa fil-baġit tal-UE minn Malta jgħinu biex jiġu ffinanzjati programmi u proġetti fil-pajjiżi kollha tal-UE – bħall-bini ta' toroq, is-sussidjar ta' riċerkaturi u l-ħarsien tal-ambjent.<ref name="EU"/> == Ara wkoll == * [[Irħula ta' Malta]] * [[Parroċċi ta' Malta]] * [[Lista tal-għasafar ta' Malta]] * [[Flora ta' Malta]] * [[Fortifikazzjonijet ta' Żmien l-Ingliżi f'Malta]] * [[Fortifikazzjonijiet ta' Żmien il-Kavallieri f'Malta]] * [[Muniti tal-ewro ta' Malta]] * [[Nies prominenti Maltin]] * [[Kolonja ta' Malta]] * [[Stat ta' Malta]] == Referenzi == {{referenzi|2}} == Ħoloq Esterni == === Gvern === {{Commonscat}} * [http://www.gov.mt/ Sit uffiċjali tal-gvern Malti] * [https://web.archive.org/web/20130926165007/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-m/malta.html Kap tal-Istat u l-Membri tal-Kabinett] * [http://www.afm.gov.mt/ Sit uffiċjali tal-Forzi Armati ta' Malta] * [http://www.mepa.org.mt/ L-Awtorità tal-Ambjent u l-Ippjanar] * [https://web.archive.org/web/20091026055425/http://victorcauchi.fortunecity.com/EuCmp/lex/lexindex.htm Liġijiet ta' Malta] – Taqsira ta' liġijiet prinċipali u glossarju ta' xi termini ;Aħbarijiet * [http://www.timesofmalta.com/ The Times of Malta] * [https://web.archive.org/web/20121110123848/http://www.maltatoday.com.mt/en/home Malta Today] * [http://www.independent.com.mt/ The Malta Independent] * [http://www.inewsmalta.com/ iNewsMalta] * [https://web.archive.org/web/20140103172519/http://www.maltastar.com/ MaltaStar] * [http://www.newsbook.com.mt/ Newsbook] * [http://www.maltarightnow.com/ MaltaRightNow] ;Vjaġġar * [http://www.visitmalta.com/ Sit uffiċjali tal-Awtorità tat-Turiżmu] * [[wikivoyage:Malta|Gwida għall-ivjaġġar għal Malta]] fuq Wikivjaġġar * (en) [https://web.archive.org/web/20090909013026/http://malta.world-travel.com.mt/ Malta Travel Guide] patronized by Malta Tourism Authority ;Oħrajn * [https://web.archive.org/web/20151016010540/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html Malta] fuq il-[[CIA World Factbook|Ktieb tal-Fatti tad-Dinja]] {{Repubblika ta' Malta}} {{Pajjiżi tal-Unjoni Ewropea}} {{Ewropa}} {{Pajjiżi tal-Commonwealth}} {{Awtorità}} [[Kategorija:Stati membri tal-Unjoni Ewropea]] [[Kategorija:Pajjiżi gżejjer]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Gżejjer Mediterranji]] [[Kategorija:Commonwealth tan-Nazzjonijiet]] [[Kategorija:Malta]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1974]] 5709rjnc1d5u5o0u3wwmbzexnng0of3 0 1228 332176 280712 2026-09-20T09:42:30Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332176 wikitext text/x-wiki {{Infobox tim nazzjonali tal-futbol | isem = Malta | pajjiż = Malta | psewdonimu = ''Knights of St John'', ''Il-Ħomor'' | assoċjazzjoni = [[Federazzjoni tal-futbol ta' Malta|Malta Football Association]] | konfederazzjoni = [[UEFA]] ([[Ewropa]]) | kowċ = [[Devis Mangia]] | kaptan = | rekord_preżenzi = [[Michael Mifsud]] (143) | rekord_gowls = [[Michael Mifsud]] (42) | stadju = [[Grawnd Nazzjonali Ta' Qali]] | kodiċi_FIFA = MLT | pożizzjoni_FIFA = 169 | data_pożizzjoni_FIFA = Awwissu 2022 | pożizzjoni_massima_FIFA = 66 | data_pożizzjoni_massima_FIFA = Settembru 1994, Settembru 1995 | pożizzjoni_minima_FIFA = 191 | data_pożizzjoni_minima_FIFA = Lulju 2017, Settembru 2017 | l-ewwel_logħba = {{flagicon|Malta|1943}} Malta 2 – 3 {{fb-lemin|Awstrija}}<br />([[Gżira (Malta)|Gżira]], [[Malta]]; 24 ta' Frar 1957) | l-ikbar_rebħa = {{flagicon|Malta}} Malta 7 – 1 {{fb-lemin|Liechtenstein}}<br />([[Ta' Qali]], [[Malta]]; 26 ta' Marzu 2008) | l-ikbar_telfa = {{fb|Spanja}} 12 – 1 Malta {{flagicon|Malta|colonial}}<br />([[Sivilja]], [[Spanja]]; 21 ta' Diċembru 1983) | pattern_la1 = _mlt20h | pattern_b1 = _mlt20h | pattern_ra1 = _mlt20h | pattern_sh1 = _mlt20h | pattern_so1 = | leftarm1 = FF0000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FF0000 | pattern_la2 = _mlt20a | pattern_b2 = _mlt20a | pattern_ra2 = _mlt20a | pattern_sh2 = _mlt20a | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FF0000 | socks2 = FFFFFF }} It-'''tim nazzjonali tal-futbol ta' Malta''' hu t-tim nazzjonali tad-dixxiplina sportiva tal-[[futbol]] ta' [[Malta]] u hu kkontrollat mill-[[Malta Football Association]]. Iffurmat fil-bidu tas-seklu għoxrin, it-tim naqas li javvanza għal xi fażi finali ta' kompetizzjoni internazzjonali. Sa Settembru 2011, in-nazzjonal Malti rnexxielu jikseb biss erba' rebħiet kompetittivi. Minkejja prestazzjonijiet qalbiena kontra timijiet iktar kwotati, speċjalment matul is-snin sebgħin u tmenin, ir-rendiment tat-tim fis-snin riċenti naqas drastikament, b'Malta titlef diversi postijiet fil-[[klassifika dinjija tal-FIFA]]. == Storja == ===Is-snin tal-bidu=== L-infiltrazzjoni tal-logħba tal-futbol ġewwa l-Gżejjer Maltin taf il-bidu tagħha matul iż-żmien meta Malta kienet kolonja [[Renju Unit|Brittanika]]. Jidher li l-ewwel partita ntlagħbet fl-4 ta' Marzu 1882 bejn is-suldati tal-gwarniġjon u l-inġiniera rjali. Aktar ma bdew jintlagħbu logħbiet, flimkien mal-fundazzjoni ta' klabbs ġodda bħall-[[Floriana FC|Floriana]] u [[St. George's FC|St. George's]], dan kollu għen biex il-futbol ikompli jikseb ċerta popolarità. Wara li l-[[Federazzjoni tal-futbol ta' Malta|federazzjoni Maltija tal-futbol]] ġiet stabbilita biex tkun tista' tikkontrolla l-attivitajiet sporitvi li jikkonċernaw il-futbol, din il-federazzjoni tat il-ħajja lit-[[Tazza ta' Malta|tazza nazzjonali]]. Iż-żmien ta' qabel it-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]], jibqa' mfakkar għan-numru ta' klabbs prominenti li żaru l-gżejjer matul iż-żmien tal-Milied għat-turnej li ġew ospitati f'Malta.<ref>{{ċita web |url=http://www.mfa.com.mt/MaltaFootballAssociation/content.aspx?id=96399 |titlu=History of the Malta Football Association |pubblikatur=Malta Football Association |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110927140807/http://www.mfa.com.mt/MaltaFootballAssociation/content.aspx?id=96399 |arkivju-data=2011-09-27 }}</ref> Is-snin ħamsin raw id-debutt tat-tim nazzjonali Malti fix-xena internazzjonali, meta Malta lagħbet l-ewwel partita internazzjonali kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Awstrija|Awstrija]], nhar il-Ħadd 24 ta' Frar 1957. Il-federazzjoni Maltija ħatret lil [[Joseph Henry Griffiths|Joe Griffiths]] bħala l-kowċ nazzjonali għal dan l-ewwel konfront,<ref>{{ċita web |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20070206/sport/joe-griffiths-maltas-first-national-coach.27362 |titlu=Joe Griffiths... Malta's first national coach |pubblikatur=Times of Malta |data=2007-02-06 |lingwa=Ingliż }}</ref> u għamlet stedina lir-referi internazzjonali Taljan [[Vincenzo Orlandini]] (li kien irrefja l-finali tat-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1954|Tazza tad-Dinja tal-1954]]) sabiex jikkontrolla l-logħba.<ref>{{ċita web |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20070206/sport/maltas-late-rally-thrills-home-crowd-on-debut.27363 |titlu=Malta's late rally thrills home crowd on debut |pubblikatur=Times of Malta |isem=Carmel |kunjom=Baldacchino |data=2007-02-06 |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2013-03-24 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150622063839/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20070206/sport/maltas-late-rally-thrills-home-crowd-on-debut.27363 |arkivju-data=2015-06-22 |url-status=dead }}</ref> Quddiem attendenza uffiċjali ta' 17,421 persuna{{nota|Iċ-ċifra uffiċjali hi dik ta' 17,421 ruħ, però ċertament ġiet segwita minn aktar nies li segwewha minn kull rokna possibbli tal-istadju.}} ġewwa l-[[Empire Stadium (Gżira)|Empire Stadium]] tal-[[Gżira (Malta)|Gżira]], it-tim Malti mar 3–0 minn taħt bi tnax-il minuta mit-tmiem. Rimonta fl-aħħar minuti wassal biex Malta tnaqqas id-distakk għal gowl wieħed biss, b'żewġ gowls fi tliet minuti ta' [[Tony Cauchi]] u [[Sammy Nicholl]]. Finalment, l-Awstrijaċi irreżistew l-aħħar assalti biex ħarġu rebbieħa 3–2. {{logħba futbol |data = 24 ta' Frar 1957 |tim1 = {{fb-lemin|Malta|1943}} |riżultat = 2 – 3 |rapport = |tim2 = {{fb|Awstrija}} |gowls1 = [[Tony Cauchi|Cauchi]] {{goal|86}}<br />[[Sammy Nicholl|Nicholl]] {{goal|89}} |gowls2 = {{goal|16|awt.}} [[Ġużi Bonnici|Bonnici]]<br />{{goal|72}} [[Theodor Wagner|Wagner]]<br />{{goal|78}} [[Walter Haummer|Haummer]] |grawnd = [[Empire Stadium (Gżira)|Empire Stadium]], [[Gżira (Malta)|Gżira]] |attendenza = 17,421<ref>[http://www.eu-football.info/_match.php?id=14770 Malta - Austria* 2:3], ''eu-football.info''</ref><ref>[http://www.austriasoccer.at/dataold/lsp/1957/s1957_01.htm MALTA - ÖSTERREICH 2:3 (0:1)], ''.austriasoccer.at''</ref> |referi = {{flagicon|ITA}} [[Vincenzo Orlandini]] }} {| style="width:99%; background:#eeefff;" cellspacing="0" border="0" |- | width="14%" | &nbsp; | style="font-size:85%" width="26%" align="right" valign="top" |<br />[[Victor Scerri]]<br />[[Ġużi Bonnici]]<br />[[Lolly Borg]]<br />[[Ninu Calleja]] {{suboff|75}}<br />[[Stampa:Blue square K.PNG|13px|ħolqa=Kaptan (futbol)]] [[Salvinu Schembri]]<br />[[Tony Cauchi]]<br />[[Joe Cilia]]<br />[[Joe Cini]]<br />[[Lolly Debattista]]<br />[[Pullu Demanuele]]<br />[[Sammy Nicholl]]<br />'''Għad-dispożizzjoni:'''<br />[[George Jones]] {{subon|75}} | style="font-size:85%" width="13%" align="center" valign="top" | '''Formazzjonijiet''' | style="font-size:85%" width="26%" valign="top" |<br />[[Bruno Engelmeier]]<br />[[Ignaz Pusnik]]<br />[[Leopold Barschand]]<br />[[Ernest Kozlicek]]<br />[[Karl Stotz]]<br />[[Karl Koller]]<br />[[Paul Halla]]<br />{{suboff|60}} [[Erich Hof]]<br />[[Theodor Wagner]] [[Stampa:Blue square K.PNG|13px|ħolqa=Kaptan (futbol)]]<br />[[Paul Kozlicek]]<br />[[Walter Haummer]]<br />'''Għad-dispożizzjoni:'''<br />{{subon|60}} [[Hans Buzek]] | &nbsp; |} Wara serje ta' partiti ta' ħbiberija li fost oħrajn kienu jinkludu l-pari prestiġjużi ta' 0–0 u 1–1 mat-[[Tim nazzjonali tal-futbol tat-Tuneżija|tim nazzjonali Tuneżin]] u dak [[Tim nazzjonali tal-futbol tan-Norveġja|Norveġiż]] rispettivament, flimkien mar-rebħa ta' 1–0 kontra l-istess [[Tuneżija]], il-federazzjoni Maltija ssieħbet mal-assoċjazzjoni internazzjonali tal-[[FIFA]] (1959) u mal-[[UEFA]] (1960). Dawn is-sħubiji taw stampa ġdida lill-futbol Malti. ===Kampjonati Ewropej 1964=== Malta applikat biex tieħu sehem fil-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol|Kampjonati Ewropej]] u d-debutt f'kompetizzjoni internazzjonali wasal il-Ħamis 28 ta' Ġunju 1962 meta lagħbet kontra d-[[Tim nazzjonali tal-futbol tad-Danimarka|Danimarka]]. Bis-sistema wżata dakinhar kienet dik ta' żewġ partiti (barra u ġewwa darek) bir-rebbieħ jgħaddi għar-rawnd suċċessiv, Malta sofriet f'Kopenħagen, telfa ta' 6–1, waqt li ġewwa l-Gżira, Malta tilfet bl-iskor minimu ta' 3–1. Id-Danimarka għaddiet għar-rawnd tal-aħħar sittax bi skor aggregat ta' 9–2. {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=[[Tim nazzjonali tal-futbol tad-Danimarka|Danimarka]] {{flagicon|DEN}} |estern={{flagicon|MLT|1943}} Malta |stil=background:#ffcccc; |skor=6 – 1 |stadju=[[Idrætsparken]], [[Kopenħagen]] |referi=[[Pieter P. Roomer|Pieter Roomer]] (Olanda) |data=28-06-1962 |gowls-intern=[[Ole Madsen|O. Madsen]] {{goal|9}} {{goal|14}} {{goal|49}}<br />[[Eyvind Clausen|Clausen]] {{goal|22}}<br /> [[Henning Enoksen|Enoksen]] {{goal|70}}<br />[[Carl Bertelsen|Bertelsen]] {{goal|80}} |gowls-estern=[[Edward Theobald|Theobald]] {{goal|57}} |skorers = yes }} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=Malta {{flagicon|MLT|1943}} |estern={{flagicon|DEN}} [[Tim nazzjonali tal-futbol tad-Danimarka|Danimarka]] |stil=background:#ffcccc; |skor=1 – 3 |stadju=[[Empire Stadium (Gżira)|Empire Stadium]], [[Gżira (Malta)|Gżira]] |referi=[[Raoul Righi]] (Italja) |data=08-12-1962 |gowls-intern=[[Joseph Urpani|Urpani]] {{goal|37}} |gowls-estern=[[Ole Madsen|O. Madsen]] {{goal|13}}<br />[[Carl Emil Christiansen|Christiansen]] {{goal|42}}<br />[[Carl Bertelsen|Bertelsen]] {{goal|48}} |skorers = yes }} ===Kampjonati Ewropej 1972=== It-tim nazzjonali Malti kellu jistenna tmien snin oħra biex jidher għal darb'oħra fix-xena internazzjonali. Dan wasal dejjem fil-fażi ta' kwalifikazzjoni għall-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1972|Kampjonati Ewropej 1972]]. Din kienet l-ewwel darba li Malta ħadet sehem f'fażi tal-gruppi, li kienet ġiet adottata mill-UEFA għall-ewwel darba fil-kwalifiki għall-edizzjoni tal-1968. Malta spiċċat fi grupp tqil li kien jinvolvi lill-qawwa tal-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ingilterra|Ingilterra]], li kienet għadha kemm ġejja minn eliminazzjoni fil-kwarti tal-finali fit-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1970|Tazza tad-Dinja 1970]], il-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Greċja|Greċja]], li bħal Malta kienet qatt ma dehret f'ebda fażi finali, u l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Iżvizzera|Iżvizzera]], li minkejja li fil-kwalifiki tat-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol|Tazza tad-Dinja]] kienet dejjem tkun fost dawk kwalifikati, f'dik Ewropea dejjem ħassitha diffiċli. L-ewwel sett ta' tliet partiti taw riżultati prestiġjużi, fejn minkejja li kisbet biss punt wieħed, laqtet biss erba' gowls u skorjat tnejn. Però l-folja nbidlet mal-bidu tat-tieni rawnd, hekk kif Malta sofriet tliet telfiet u laqtet tnax-il gowl mingħajr ma tagħti ebda risposta. Malta spiċċat l-aħħar b'punt wieħed biss miksub fl-ewwel partita kontra l-[[Greċja|Griegi]]. {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" width="60%" class=wikitable !Poż. !Tim !Pti !L !R !P !T !GF !GK |- bgcolor=#C0FFC0 align="center" | 1 |align=left| {{fb|Ingilterra}} | '''11''' | 6 | 5 | 1 | 0 | 15 | 3 |- align="center" | 2 |align=left| {{fb|Żvizzera}} | '''9''' | 6 | 4 | 1 | 1 | 12 | 5 |- align="center" | 3 |align=left| {{fb|Greċja|old}} | '''3''' | 6 | 1 | 1 | 4 | 3 | 8 |- align="center" | 4 |align=left| {{fb|Malta}} | '''1''' | 6 | 0 | 1 | 5 | 2 | 16 |} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=Malta {{flagicon|MLT}} |estern={{flagicon|GRE|old}} [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Greċja|Greċja]] |stil= |skor=1 – 1 |stadju=[[Empire Stadium]], [[Gżira (Malta)|Gżira]] |referi=[[Concetto Lo Bello|Lo Bello]] (Italja) |data=11-09-1970 |gowls-intern=[[Willie Vassallo|Vassallo]] {{goal|66}} |gowls-estern=[[Michalis Kritikopoulos|Kritikopoulos]] {{goal|88}} |skorers=yes }} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=Malta {{flagicon|MLT}} |estern={{flagicon|SUI}} [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Iżvizzera|Żvizzera]] |stil=background:#ffcccc; |skor=1 – 2 |stadju=[[Empire Stadium]], [[Gżira (Malta)|Gżira]] |referi=[[Gocho Rusev|Rusev]] (Bulgarija) |data=20-12-1970 |gowls-intern=[[Eddie Theobald|Theobald]] {{goal|57|pen}} |gowls-estern=[[René-Pierre Quentin|Quentin]] {{goal|50}}<br/>[[Fritz Künzli|Künzli]] {{goal|59}} |skorers=yes }} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=Malta {{flagicon|MLT}} |estern={{flagicon|ENG}} [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ingilterra|Ingilterra]] |stil=background:#ffcccc; |skor=0 – 1 |stadju=[[Empire Stadium]], [[Gżira (Malta)|Gżira]] |referi=[[Ferdinand Marschall|Marschall]] (Awstrija) |data=03-02-1971 |gowls-intern= |gowls-estern=[[Martin Peters|Peters]] {{goal|35}} |skorers=yes }} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Iżvizzera|Żvizzera]] {{flagicon|SUI}} |estern={{flagicon|MLT}} Malta |stil=background:#ffcccc; |skor=5 – 0 |stadju=[[Stadion Allmend|Allmend Stadion]], [[Luċerna]] |referi=[[Gunnar Michaelsen|Michaelsen]] (Danimarka) |data=21-04-1971 |gowls-intern=[[Rolf Blättler|Blättler]] {{goal|14}}<br/>[[Fritz Künzli|Künzli]] {{goal|17}}<br/>[[René-Pierre Quentin|Quentin]] {{goal|26}}<br/>[[Roland Citherlet|Citherlet]] {{goal|28}}<br/>[[Kurt Müller|Müller]] {{goal|30}} |gowls-estern= |skorers=yes }} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ingilterra|Ingilterra]] {{flagicon|ENG}} |estern={{flagicon|MLT}} Malta |stil=background:#ffcccc; |skor=5 – 0 |stadju=[[Stadju Wembley (1923)|Stadju Wembley]], [[Londra]] |referi=[[Einar Røed|Røed]] (Norveġja) |data=21-04-1971 |gowls-intern=[[Martin Chivers|Chivers]] {{goal|29}}, {{goal|48}}*<br />[[Francis Lee|Lee]] {{goal|41}}<br />[[Allan Clarke|Clarke]] {{goal|47|pen}}<br />[[Chris Lawler|Lawler]] {{goal|75}}<br/>'''''* Ir-raba' gowl hu rappurtat wkoll fid-59 minuta.''''' |gowls-estern= |skorers=yes }} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Greċja|Greċja]] {{flagicon|GRE|old}} |estern={{flagicon|MLT}} Malta |stil=background:#ffcccc; |skor=2 – 0 |stadju=[[Stadju Karaiskakis|Stadio Karaiskaki]], [[Piraeus]] |referi=[[István Zsolt|Zsolt]] (Ungerija) |data=28-06-1971 |gowls-intern=[[Kostas Davourlis|Davourlis]] {{goal|60}}<br/>[[Kostas Aidiniou|Aidiniou]] {{goal|80}} |gowls-estern= |skorers=yes }} ===Tazza tad-Dinja 1974=== Din kienet l-ewwel parteċipazzjoni ta' Malta f'fażi ta' kwalifikazzjoni għat-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol|Tazza tad-Dinja]], bil-fażi finali kienet se tiġi ospitata fil-[[Ġermanja]]. Malta ittellgħet fi Grupp A flimkien mal-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Awstrija|Awstrija]], l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Iżvezja|Iżvezja]] u l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ungerija|Ungerija]]. Din il-kampanja ma tantx kienet ta' suċċess hekk kif Malta ma ġabet ebda punt u skurjat gowl wieħed fl-aħħar logħba. {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" width="60%" class=wikitable !Poż. !Tim !Pti !L !R !P !T !GF !GK !DG |- align="center" | 1= |align=left| {{fb|Awstrija}} | '''8''' | 6 | 3 | 2 | 1 | 14 | 7 | 7 |- bgcolor=#C0FFC0 align="center" | 1= |align=left| {{fb|Żvezja}}{{nota|Wara li kienu spiċċaw l-istess kemm fil-punti u anki fid-differenza tal-gowls, fil-partita ta' spareġġ kienu l-Iżvediżi li ħarġu rebbieħa 2–1 fuq l-Awstrijaċi.}} | '''8''' | 6 | 3 | 2 | 1 | 15 | 8 | 7 |- align="center" | 3 |align=left| {{fb|Ungerija|1957}} | '''8''' | 6 | 2 | 4 | 0 | 12 | 7 | 5 |- align="center" | 4 |align=left| {{fb|Malta}} | '''0''' | 6 | 0 | 0 | 6 | 1 | 20 | &minus;19 |} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=Malta {{flagicon|MLT}} |estern={{flagicon|HUN|1957}} [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ungerija|Ungerija]] |stil=background:#ffcccc; |skor=0 – 2 |stadju=[[Belt Valletta|Valletta]] |referi= |data=14-11-1971 |gowls-intern= |gowls-estern= |skorers= }} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Awstrija|Awstrija]] {{flagicon|AUT}} |estern={{flagicon|MLT}} Malta |stil=background:#ffcccc; |skor=4 – 0 |stadju=[[Vjenna]] |referi= |data=30-04-1972 |gowls-intern= |gowls-estern= |skorers= }} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ungerija|Ungerija]] {{flagicon|HUN|1956}} |estern={{flagicon|MLT}} Malta |stil=background:#ffcccc; |skor=3 – 0 |stadju=[[Budapest]] |referi= |data=06-05-1972 |gowls-intern= |gowls-estern= |skorers= }} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Iżvezja|Żvezja]] {{flagicon|SWE}} |estern={{flagicon|MLT}} Malta |stil=background:#ffcccc; |skor=7 – 0 |stadju=[[Gotenburg]] |referi= |data=15-10-1972 |gowls-intern= |gowls-estern= |skorers= }} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=Malta {{flagicon|MLT}} |estern={{flagicon|AUT}} [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Awstrija|Awstrija]] |stil=background:#ffcccc; |skor=0 – 2 |stadju=[[Belt Valletta|Valletta]] |referi= |data=25-11-1972 |gowls-intern= |gowls-estern= |skorers= }} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=Malta {{flagicon|MLT}} |estern={{flagicon|SWE}} [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Iżvezja|Żvezja]] |stil=background:#ffcccc; |skor=1 – 2 |stadju=[[Belt Valletta|Valletta]] |referi= |data=11-11-1973 |gowls-intern= |gowls-estern= |skorers= }} ===Kampjonati Ewropej 1976=== It-tielet parteċipazzjoni ta' Malta fil-fażi preliminarja tal-Kampjonati Ewropej waslet għall-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1976|edizzjoni tal-1976]]. Il-Grupp 8 ta' Malta kien jinvolvi lill-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ġermanja|Ġermanja tal-Punent]], li kienet għadha kemm ġejja mit-trijonf fit-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1974|Tazza tad-Dinja tal-1974]] u aktar qabel ir-rebħ tal-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1972|Kampjonati Ewropej tal-1972]], u kif ukoll għat-tieni darba konsekuttiva f'din il-kompetizzjoni mal-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Greċja|Greċja]] u l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Bulgarija|Bulgarija]]. Din il-fażi tibqa' memorabbli għal Malta fejn minbarra prestazzjonijiet tajbin ġewwa darhom, huma rnexxielhom jiksbu l-ewwel rebħa kompettiva fl-istorja, u din waslet nhar it-23 ta' Frar 1975 kontra l-Griegi. Kienet f'din il-fażi wkoll li Malta sofriet telfa umiljanti kontra l-Ġermanja tal-Punent, li sa dakinhar kienet l-ikbar telfa sofferta. {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" width="60%" class=wikitable !Poż. !Tim !Pti !L !R !P !T !GF !GK |- bgcolor=#C0FFC0 align="center" | 1 |align=left| {{fb|Ġermanja tal-Punent}} | '''9''' | 6 | 3 | 3 | 0 | 14 | 4 |- align="center" | 2 |align=left| {{fb|Greċja}} | '''7''' | 6 | 2 | 3 | 1 | 12 | 9 |- align="center" | 3 |align=left| {{fb|Bulgarija|1971}} | '''6''' | 6 | 2 | 2 | 2 | 12 | 7 |- align="center" | 4 |align=left| {{fb|Malta}} | '''2''' | 6 | 1 | 0 | 5 | 2 | 20 |} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=Malta {{flagicon|MLT}} |estern={{flagicon|FRG}} [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ġermanja|Ġermanja tal-Punent]] |stil=background:#ffcccc; |skor=0 – 1 |stadju=[[Empire Stadium]], [[Gżira (Malta)|Gżira]] |referi=[[Gyula Emsberger|Emsberger]] (Ungerija) |data=22-12-1974 |gowls-intern= |gowls-estern=[[Bernhard Cullmann|Cullmann]] {{goal|44}} |skorers=yes }} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=Malta {{flagicon|MLT}} |estern={{flagicon|GRE}} [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Greċja|Greċja]] |stil=background:#c0ffc0; |skor=2 – 0 |stadju=[[Empire Stadium]], [[Gżira (Malta)|Gżira]] |referi=[[Robert Matthewson|Matthewson]] (Ingilterra) |data=23-02-1975 |gowls-intern=[[Richard Aquilina|Aquilina]] {{goal|33}}<br/>[[Vincent Magro|Magro]] {{goal|79}} |gowls-estern= |skorers=yes }} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Greċja|Greċja]] {{flagicon|GRE}} |estern={{flagicon|MLT}} Malta |stil=background:#ffcccc; |skor=4 – 0 |stadju=[[Stadio Toumbas]], [[Salonika]] |referi=[[Marjan Rauš|Rauš]] (Jugożlavja) |data=04-06-1975 |gowls-intern=[[Thomas Mavros|Mavros]] {{goal|32}}<br />[[Antonis Antoniadis|Antoniadis]] {{goal|34|pen}}<br />[[Kostas Iosifidis|Iosifidis]] {{goal|47}}<br />[[Dimitris Papaioannou (futboler)|Papaioannou]] {{goal|50}} |gowls-estern= |skorers=yes }} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Bulgarija|Bulgarija]] {{flagicon|BUL|1971}} |estern={{flagicon|MLT}} Malta |stil=background:#ffcccc; |skor=5 – 0 |stadju=[[Stadju Nazzjonali Vasil Levski|Stadju Vasil Levski]], [[Sofija]] |referi=[[Michal Jursa|Jursa]] (Ċekoslovakkja) |data=11-06-1975 |gowls-intern=[[Borislav Dimitrov|Dimitrov]] {{goal|2}}<br />[[Georgi Denev|Denev]] {{goal|22}}<br />[[Pavel Panov|Panov]] {{goal|25}}<br />[[Hristo Bonev|Bonev]] {{goal|68|pen}}<br />[[Kiril Milanov|Milanov]] {{goal|71}} |gowls-estern= |skorers=yes }} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=Malta {{flagicon|MLT}} |estern={{flagicon|BUL|1971}} [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Bulgarija|Bulgarija]] |stil=background:#ffcccc; |skor=0 – 2 |stadju=[[Empire Stadium]], [[Gżira (Malta)|Gżira]] |referi=[[Norbert Rolles|Rolles]] (Lussemburgu) |data=21-12-1975 |gowls-intern= |gowls-estern=[[Pavel Panov|Panov]] {{goal|69}}<br />[[Iordan Iordanov|Iordanov]] {{goal|83}} |skorers=yes }} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ġermanja|Ġermanja tal-Punent]] {{flagicon|FRG}} |estern={{flagicon|MLT}} Malta |stil=background:#ffcccc; |skor=8 – 0 |stadju=[[Westfalenstadion]], [[Dortmund]] |referi=[[Marian Kustoń|Kustoń]] (Polonja) |data=28-02-1976 |gowls-intern=[[Ronald Worm|Worm]] {{goal|5}}, {{goal|27}}<br />[[Jupp Heynckes|Heynckes]] {{goal|34}}, {{goal|58}}<br />[[Erich Beer|Beer]] {{goal|41|pen}}, {{goal|77}}<br />[[Berti Vogts|Vogts]] {{goal|82}}<br />[[Bernd Hölzenbein|Hölzenbein]] {{goal|87}} |gowls-estern= |skorers=yes }} ===Tazza tad-Dinja 1978=== Minkejja serje ta' telfiet f'dawn il-fażijiet preliminarji, Malta ġewwa darha wriet li kienet taf iżżomm l-avversarju tagħha. Għal darb'oħra fil-grupp ta' kwalifika għat-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1978|Tazza tad-Dinja 1978]] Malta spiċċat fil-grupp flimkien mal-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Awstrija|Awstrija]], u anki mal-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ġermanja tal-Lvant|Ġermanja tal-Lvant]] u t-[[Tim nazzjonali tal-futbol tat-Turkija|Turkija]]. It-tim nazzjonali Malti ma rnexxielux itejjeb ir-rekord deludenti li kellu f'din il-kompetizzjoni, fejn baqa' jsofri u ma jirrispondix lura &ndash; jispikkaw l-iktar iż-żewġ telfiet indentiċi ta' 9–0 sofferti kontra l-Ġermanja tal-Lvant u l-Awstrija. {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" width="60%" class=wikitable !Poż. !Tim !Pti !L !R !P !T !GF !GK !DG |- bgcolor=#C0FFC0 align="center" | 1 |align=left| {{fb|Awstrija}} | '''10''' | 6 | 4 | 2 | 0 | 14 | 2 | 12 |- align="center" | 2 |align=left| {{fb|Ġermanja tal-Lvant}} | '''9''' | 6 | 3 | 3 | 0 | 15 | 4 | 11 |- align="center" | 3 |align=left| {{fb|Turkija}} | '''5''' | 6 | 2 | 1 | 3 | 9 | 5 | 4 |- align="center" | 4 |align=left| {{fb|Malta}} | '''0''' | 6 | 0 | 0 | 6 | 0 | 27 | &minus;27 |} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=[[Tim nazzjonali tal-futbol tat-Turkija|Turkija]] {{flagicon|TUR}} |estern={{flagicon|MLT}} Malta |stil=background:#ffcccc; |skor=4 – 0 |stadju=[[İzmir]] |referi= |data=31-10-1976 |gowls-intern= |gowls-estern= |skorers= }} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=Malta {{flagicon|MLT}} |estern={{flagicon|AUT}} [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Awstrija|Awstrija]] |stil=background:#ffcccc; |skor=0 – 1 |stadju=[[Belt Valletta|Valletta]] |referi= |data=05-12-1976 |gowls-intern= |gowls-estern= |skorers= }} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=Malta {{flagicon|MLT}} |estern={{flagicon|GDR}} [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ġermanja tal-Lvant|Ġermanja tal-Lvant]] |stil=background:#ffcccc; |skor=0 – 1 |stadju=[[Belt Valletta|Valletta]] |referi= |data=02-04-1977 |gowls-intern= |gowls-estern= |skorers= }} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Awstrija|Awstrija]] {{flagicon|AUT}} |estern={{flagicon|MLT}} Malta |stil=background:#ffcccc; |skor=9 – 0 |stadju=[[Saliżburgu]] |referi= |data=30-04-1977 |gowls-intern= |gowls-estern= |skorers= }} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ġermanja tal-Lvant|Ġermanja tal-Lvant]] {{flagicon|GDR}} |estern={{flagicon|MLT}} Malta |stil=background:#ffcccc; |skor=9 – 0 |stadju=[[Potsdam]] |referi= |data=29-10-1977 |gowls-intern= |gowls-estern= |skorers= }} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=Malta {{flagicon|MLT}} |estern={{flagicon|TUR}} [[Tim nazzjonali tal-futbol tat-Turkija|Turkija]] |stil=background:#ffcccc; |skor=0 – 3 |stadju=[[Belt Valletta|Valletta]] |referi= |data=27-11-1977 |gowls-intern= |gowls-estern= |skorers= }} ===Kampjonati Ewropej 1980=== Malta spiċċat fi Grupp 7 tal-fażi ta' kwalifika fejn għat-tieni darba konsekuttiva kellhom jaffaċċjaw lill-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ġermanja|Ġermanja tal-Punent]] u lit-[[Tim nazzjonali tal-futbol tat-Turkija|Turkija]], u għall-ewwel darba ma' [[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Wales|Wales]]. Ġewwa darhom, il-Maltin irnexxielhom iżommu riżultati rispettabbli però sofrew bil-kbir barra minn darhom. Fost dawn kien hemm it-telfiet deludenti ta' 7–0 fl-ewwel partita kontra Wales, u telfa oħra kbira kontra l-Ġermanja tal-Punent din id-darba 8–0, wara li fil-Gżira, Malta kienet irnexxielha tikseb pari prestiġjuż kontra dan tal-aħħar. {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" width="60%" class=wikitable !Poż. !Tim !Pti !L !R !P !T !GF !GK |- bgcolor=#C0FFC0 align="center" | 1 |align=left| {{fb|Ġermanja tal-Punent}} | '''10''' | 6 | 4 | 2 | 0 | 17 | 1 |- align="center" | 2 |align=left| {{fb|Turkija}} | '''7''' | 6 | 3 | 1 | 2 | 5 | 5 |- align="center" | 3 |align=left| {{fb|Wales}} | '''6''' | 6 | 3 | 0 | 3 | 11 | 8 |- align="center" | 4 |align=left| {{fb|Malta}} | '''2''' | 6 | 0 | 1 | 5 | 2 | 21 |} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=[[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Wales|Galles]] {{flagicon|WAL}} |estern={{flagicon|MLT}} Malta |stil=background:#ffcccc; |skor=7 – 0 |stadju=[[Wrexham]] |referi= |data=25-10-1978 |gowls-intern= |gowls-estern= |skorers= }} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=Malta {{flagicon|MLT}} |estern={{flagicon|FRG}} [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ġermanja|Ġermanja tal-Punent]] |stil= |skor=0 – 0 |stadju=[[Gżira (Malta)|Gżira]] |referi= |data=25-02-1979 |gowls-intern= |gowls-estern= |skorers= }} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=[[Tim nazzjonali tal-futbol tat-Turkija|Turkija]] {{flagicon|TUR}} |estern={{flagicon|MLT}} Malta |stil=background:#ffcccc; |skor=2 – 1 |stadju=[[İzmir]] |referi= |data=01-04-1979 |gowls-intern= |gowls-estern= |skorers= }} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=Malta {{flagicon|MLT}} |estern={{flagicon|WAL}} [[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Wales|Wales]] |stil=background:#ffcccc; |skor=0 – 2 |stadju=[[Gżira (Malta)|Gżira]] |referi= |data=02-06-1979 |gowls-intern= |gowls-estern= |skorers= }} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=Malta {{flagicon|MLT}} |estern={{flagicon|TUR}} [[Tim nazzjonali tal-futbol tat-Turkija|Turkija]] |stil=background:#ffcccc; |skor=0 – 2 |stadju=[[Gżira (Malta)|Gżira]] |referi= |data=28-10-1979 |gowls-intern= |gowls-estern= |skorers= }} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ġermanja|Ġermanja tal-Punent]] {{flagicon|FRG}} |estern={{flagicon|MLT}} Malta |stil=background:#ffcccc; |skor=8 – 0 |stadju=[[Bremen]] |referi= |data=27-02-1980 |gowls-intern= |gowls-estern= |skorers= }} ===Tazza tad-Dinja 1982=== Fi grupp magħmul minn tliet timijiet, Malta reġgħet impressjonat ġewwa darha, imma sofriet barra minn darha. Fl-ewwel partita li ntlagħbet fil-[[Belt Valletta]] kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Polonja|Polonja]], din kellha tiġi abbandunata wara problemi ta' ġlied fil-grawnd, u dan il-konfront ġie abbandunat bil-Polonja 2−0 fil-vantaġġ. Il-forma barra minn darhom dehret fiż-żewġ konfronti li kellha kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ġermanja tal-Lvant|Ġermanja tal-Lvant]] u l-Polonja, Malta sofriet ħdax-il gowl u skurjat biss gowl wieħed. {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" width="60%" class=wikitable !Poż. !Tim !Pti !L !R !P !T !GF !GK !DG |- bgcolor=#C0FFC0 align="center" | 1 |align=left| {{fb|Polonja}} | '''8''' | 4 | 4 | 0 | 0 | 12 | 2 | 10 |- align="center" | 2 |align=left| {{fb|Ġermanja tal-Lvant}} | '''4''' | 4 | 2 | 0 | 2 | 9 | 6 | 3 |- align="center" | 3 |align=left| {{fb|Malta}} | '''0''' | 4 | 0 | 0 | 4 | 2 | 15 | &minus;13 |} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=Malta {{flagicon|MLT}} |estern={{flagicon|POL}} [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Polonja|Polonja]] |stil=background:#ffcccc; |skor=0 – 2{{nota|Partita abbandunata b'dan ir-riżultat.}} |stadju=[[Belt Valletta|Valletta]] |referi= |data=07-12-1980 |gowls-intern= |gowls-estern= |skorers= }} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=Malta {{flagicon|MLT}} |estern={{flagicon|GDR}} [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ġermanja tal-Lvant|Ġermanja tal-Lvant]] |stil=background:#ffcccc; |skor=1 – 2 |stadju=[[Belt Valletta|Valletta]] |referi= |data=04-04-1981 |gowls-intern= |gowls-estern= |skorers= }} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ġermanja tal-Lvant|Ġermanja tal-Lvant]] {{flagicon|GDR}} |estern={{flagicon|MLT}} Malta |stil=background:#ffcccc; |skor=5 – 1 |stadju=[[Jena]] |referi= |data=11-11-1981 |gowls-intern= |gowls-estern= |skorers= }} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Polonja|Polonja]] {{flagicon|POL}} |estern={{flagicon|MLT}} Malta |stil=background:#ffcccc; |skor=6 – 0 |stadju=[[Wrocław]] |referi= |data=15-11-1981 |gowls-intern= |gowls-estern= |skorers= }} ===Kampjonati Ewropej 1984=== Għat-tieni darba infila Malta spiċċat fi Grupp 7 tal-fażi ta' kwalifikazzjoni għall-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1984|Kampjonati Ewropej tal-1984]] li kienu se jsiru fi Franza. Barra Malta, kien hemm [[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Spanja|Spanja]], friska mill-ospitazzjoni tal-aħħar edizzjoni tat-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1982|Tazza tad-Dinja 1982]], l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Olanda|Olanda]], li minkejja li kienet naqset li tikkwalifika għat-Tazza tad-Dinja li saret fi Spanja, kienet għadha bit-togħma tal-finali mitlufa tat-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1978|Tazza tad-Dinja 1978]] u tat-tielet post fil-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1976|Kampjonati Ewropej 1976]]. L-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Irlanda|Irlanda]] u l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Iżlanda|Iżlanda]], iż-żewġ timijiet l-oħra li kienu jkomplu l-grupp, kienu għadhom ma waslux sal-fażi finali ta' ebda kompetizzjoni internazzjonali. Malta bdiet din il-kampanja bl-aqwa tal-modi, b'rebħa ta' 2–1 fuq l-Iżlanda, partita li ntlagħbet ġewwa [[Messina]], b'din ir-rebħa tkun it-tieni waħda kompetittiva fl-istorja. Fil-partita ta' wara, sitt xhur wara din ir-rebħa storika, Malta ngħatat lezzjoni mit-tim Olandiż li ġewwa [[Aachen]] (fil-Ġermanja), ħareġ rebbieħ 6–0. Il-prestazzjonijiet tat-tim nazzjonali Malti ġewwa daru bdew kull ma jmorru jitjiebu, u kellu jkun gowl fid-89 minuta ta' [[Francis Stapleton]] li xellef il-konfront f'favur l-Irlandiżi, ġewwa Ta' Qali. Wirja oħra ta' kuraġġ intweriet ġewwa Ta' Qali, fejn il-viżitaturi Spanja ħarġu trijunfanti b'rebħa ta' 3–2, fejn sas-60 minuta Malta kienet qed tiggwida l-partita 2–1 b'doppjetta tal-leġġendarju [[Carmel Busuttil]]. Però, wara l-pari, gowl fl-84 minuta ta' [[Rafael Gordillo]] ta t-tliet punti u r-raba' rebħa minn erba' partiti lit-tim Spanjol. Il-partita ta' ritorn kontra l-Iżlanda, rat lill-Iżlandiżi jieħdu t-tielet punt{{nota|Sa dak iż-żmien kienet għadha ma ġietx adottata s-sistema ta' punti moderna (jiġifieri, 3 punti għal rebħa, punt għal pari, u xejn għal telfa), imma s-sistema kienet ta' 2 punti għal rebħa, punt għal pari u xejn għal telfa.}} f'din il-fażi b'rebħa ta' 1–0. L-aħħar tliet partiti raw waqgħa fil-forma tat-tim Malti, fejn barra minn daru safa' ddominat u umiljat. Wara t-telfa ta' 8–0 kontra l-Irlandiżi ġewwa [[Dublin]], ġewwa Rotterdam Malta sofriet telfa oħra ta' 5–0 kontra l-Olanda. Però, nhar il-21 ta' Diċembru 1983, it-tim nazzjonali Malti kellu jsofri l-ikbar telfa ta' kull żmien. Spanja kellha bżonn li tirbaħ bi ħdax-il gowl biex jegħlbu d-differenza tal-gowls u l-medja tal-gowls tal-Olanda biex jassiguraw kwalifikazzjoni. Ġewwa [[Sivilja]], wara l-ftuħ tal-iskor minn [[Carlos Alonso González|Santillana]] u l-gowl tal-pari tal-Maltin minn [[Michael Degiorgio]], Spanja rat il-ħolma li jilħqu t-Tazza tad-Dinja issir aktar reali, b'Santillana u [[Hipólito Rincón]] jiskorjaw erba' gowls kull wieħed, bil-partita tintemm f'telfa ta' 12–1. {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" width="60%" class=wikitable !Poż. !Tim !Pti !L !R !P !T !GF !GK |- bgcolor=#C0FFC0 align="center" | 1 |align=left| {{fb|Spanja}} | '''13''' | 8 | 6 | 1 | 1 | 24 | 8 |- align="center" | 2 |align=left| {{fb|Olanda}} | '''13''' | 8 | 6 | 1 | 1 | 22 | 6 |- align="center" | 3 |align=left| {{fb|Repubblika tal-Irlanda}} | '''9''' | 8 | 4 | 1 | 3 | 20 | 10 |- align="center" | 4 |align=left| {{fb|Iżlanda}} | '''3''' | 8 | 1 | 1 | 6 | 3 | 13 |- align="center" | 5 |align=left| {{fb|Malta}} | '''2''' | 8 | 1 | 0 | 7 | 5 | 37 |} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=Malta {{flagicon|MLT}} |estern={{flagicon|ISL}} [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Iżlanda|Iżlanda]] |stil=background:#c0ffc0; |skor=2 – 1 |stadju=[[Stadju Giovanni Celeste|Giovanni Celeste]], [[Messina]] |referi=[[Pietro D'elia|D'elia]] (Italja) |data=05-06-1982 |attendenza=1,271 |gowls-intern=[[Ernest Spiteri Gonzi|Spiteri Gonzi]] {{goal|44}}<br/>[[Emanuel Fabri|Fabri]] {{goal|48}} |gowls-estern=[[Marteinn Geirsson]] {{goal|51|pen}} |skorers=yes }} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=Malta {{flagicon|MLT}} |estern={{flagicon|NED}} [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Olanda|Olanda]] |stil=background:#ffcccc; |skor=0 – 6 |stadju=[[Sportpark Tivoli]], [[Aachen]] |referi=[[Dieter Pauly|Pauly]] (Ġermanja) |data=19-12-1982 |attendenza=18,000 |gowls-intern= |gowls-estern=[[Edo Ophof|Ophof]] {{goal|22|pen}}<br/>[[Cornelis Van Kooten|Van Kooten]] {{goal|25}}, {{goal|71}}<br/>[[Hugo Harmanus Hovenkamp|Hovenkamp]] {{goal|34}}<br/>[[Dirk Hendrikus Schoenaker|Schoenaker]] {{goal|39}}, {{goal|51}}<br/> |skorers=yes }} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=Malta {{flagicon|MLT}} |estern={{flagicon|IRL}} [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Irlanda|Irlanda]] |stil=background:#ffcccc; |skor=0 – 1 |stadju=[[Stadju ta' Ta' Qali|Ta' Qali]], [[Ta' Qali]] |referi=[[Adolf Mathias|Mathias]] (Awstrija) |data=30-03-1983 |attendenza=6,487 |gowls-intern= |gowls-estern=[[Francis Stapleton|Stapleton]] {{goal|89}} |skorers=yes }} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=Malta {{flagicon|MLT}} |estern={{flagicon|ESP}} [[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Spanja|Spanja]] |stil=background:#ffcccc; |skor=2 – 3 |stadju=[[Stadju ta' Ta' Qali|Ta' Qali]], [[Ta' Qali]] |referi=[[Evangelos Giannacoudakis|Giannacoudakis]] (Greċja) |data=15-05-1983 |attendenza=7,732 |gowls-intern=[[Carmel Busuttil]] {{goal|30}}, {{goal|47}} |gowls-estern=[[Juan Antonio Señor|Señor Gomez]] {{goal|21}}<br/>[[Francisco Carrasco]] {{goal|60}}<br/>[[Rafael Gordillo Vazquez|Gordillo Vazquez]] {{goal|84}} |skorers=yes }} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Iżlanda|Iżlanda]] {{flagicon|ISL}} |estern={{flagicon|MLT}} Malta |stil=background:#ffcccc; |skor=1 – 0 |stadju=[[Laugardalsvöllur]], [[Rejkjavik]] |referi=[[Alex Jacobsen|Jacobsen]] (Danimarka) |data=05-06-1983 |attendenza=5,718 |gowls-intern=[[Atli Edvaldsson|Edvaldsson]] {{goal|43}} |gowls-estern= |skorers=yes }} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Irlanda|Irlanda]] {{flagicon|IRL}} |estern={{flagicon|MLT}} Malta |stil=background:#ffcccc; |skor=8 – 0 |stadju=[[Dalymount Park]], [[Dublin]] |referi=[[Ole Amundsen|Amundsen]] (Danimarka) |data=16-11-1983 |attendenza=8,500 |gowls-intern=[[Mark Lawrenson|Lawrenson]] {{goal|25}}, {{goal|63}}<br/>[[Francis Stapleton|Stapleton]] {{goal|28}}<br/>[[Kevin O'Callaghan|O'Callaghan]] {{goal|35}}<br/>[[Kevin Sheedy|Sheedy]] {{goal|74}}, {{goal|84}}<br/>[[Liam Brady|Brady]] {{goal|84}}<br/>[[Gerry Daly|Daly]] {{goal|86}} |gowls-estern= |skorers=yes }} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Olanda|Olanda]] {{flagicon|NED}} |estern={{flagicon|MLT}} Malta |stil=background:#ffcccc; |skor=5 – 0 |stadju=[[De Kuip]], [[Rotterdam]] |referi=[[Klaus Peschel|Peschel]] (Ġermanja) |data=17-12-1983 |attendenza=58,000 |gowls-intern=[[Budde Jan Peter Brocken|Peter Brocken]] {{goal|19}}<br/>[[Ben Wijnstekers|Wijnstekers]] {{goal|30}}<br/>[[Frank Rijkaard|Rijkaard]] {{goal|74}}, {{goal|90}}<br/>[[Petrus Johannes Houtman|Houtman]] {{goal|79}} |gowls-estern= |skorers=yes }} {{Fb partita |bg1= f9f9f9;border:solid #f2f2f2 1px;font-size:90%; |komp=&nbsp; |intern=[[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Spanja|Spanja]] {{flagicon|ESP}} |estern={{flagicon|MLT}} Malta |stil=background:#ffcccc; |skor=12 – 1 |stadju=[[Estadio Ramón Sánchez Pizjuán|Ramón Sánchez Pizjuán]], [[Sivilja]] |referi=[[Erkan Göksel|Göksel]] (Turkija) |data=21-12-1983 |attendenza=25,000 |gowls-intern=[[Carlos Alonso González|Santillana]] {{goal|15}}, {{goal|26}}, {{goal|28}}, {{goal|75}}<br/>[[Hipólito Rincón|Rincón]] {{goal|46}}, {{goal|55}}, {{goal|63}}<br/>[[Antonio Maceda|Maceda]] {{goal|60}}, {{goal|62}}<br/>[[Rafael Gordillo|Gordillo]] {{goal|77}}<br/>[[Manuel Sarabia|Sarabia]] {{goal|79}}<br/>[[Juan Antonio Señor|Señor]] {{goal|88}} |gowls-estern=[[Michael Degiorgio]] {{goal|24}} |skorers=yes }} <!-- ===Kampjonati Ewropej 2008=== It-tim nazzjonali Malti, fil-fażi ta' kwalifikazzjoni għall-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2008|Kampjonati Ewropej 2008]], kien fil-grupp flimkien mar-rebbieħa tal-edizzjoni tal-2004, il-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Greċja|Greċja]], u anki mat-[[Tim nazzjonali tal-futbol tat-Turkija|Turkija]], mal-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Bosnia-Ħerżegovina|Bosnia-Ħerżegovina]], man-[[Tim nazzjonali tal-futbol tan-Norveġja|Norveġja]], mal-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ungerija|Ungerija]], u mal-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Moldova|Moldova]]. Huma bdew il-kampanja b'żewġ telfiet; l-ewwel kontra l-Bosnia-Ħerżegovina bl-iskor ta' 5-2 b'[[Jamie Pace]] u [[Michael Mifsud]] jiskorjaw il-gowls tal-Maltin, u kontra t-Turkija bl-iskor ta' 2-0. Wara dawn iż-żewġ telfiet, Malta rnexxielha tikseb ir-raba' rebħa f'logħob kompettitiv, meta rebħu lill-Ungerija 2-1 ġewwa [[Ta' Qali Stadium]]. Huma marru fil-vantaġġ permezz ta' [[Andre Schembri]], imma ftit minuti wara l-Ungeriżi kisbu l-gowl tal-pari permezz ta' [[Sándor Torghelle]]. Malta reġgħet bdiet tiddomina l-logħob u kisbet il-gowl tar-rebħa meta Andre Schembri għal darb'oħra jissiġilla l-gowl tar-rebħa wara xogħol tajjeb ta' [[Michael Mifsud]]. L-entużjażmu tal-Maltin wara din ir-rebħa kien kbir u dan kompla ġewwa l-Moldova, meta l-Maltin kisbu pari prestiġjuż kontra l-Moldova bl-iskor ta' 1-1, fejn [[Justin Haber]] irnexxielu jsalva ''penalty''. [[George Mallia]] tefa' lil Malta fil-vantaġġ, biex imbagħad [[Epureanu]] kiseb il-gowl tal-pari. Wara l-kunfidenza li rnexxielha tikseb permezz tal-erba' punti li kienet għadha kemm kisbet, Malta affrontat lill-Griegi, li kienu r-rebbieħa tal-aħħar edizzjoni li saret fil-[[Portugall]]. Malta minkejja li sofriet il-possessjoni tal-Greċja ma ċedietx u l-ewwel taqsima ngħalqet b'pari ta' 0-0. Fit-tieni taqsima, il-Maltin baqgħu jsofru sakemm fl-aħħar il-Greċja rnexxielhom imorru fil-vantaġġ wara li [[Roderick Briffa]] waqqa' lil [[Vassilios Tosoridis]] fil-kaxxa l-kbira, u minn ħdax-il metru [[Angelo Basinas]] ma' żbaljax. Wara il-prestazzjoni tajba, Malta lagħbet kontra n-Norveġja ġewwa [[Ullevål]], imma din id-darba l-istorja kienet differenti. Malta sofriet l-ewwel gowl wara tletin minuta minn [[Kristofer Hæstad]]. Il-Maltin ma tantx għamlu reazzjoni wara l-gowl, u fl-aħħar kwarta logħob, Malta sofriet tliet gowls oħra minn [[Thorstein Helstad]] (73'), [[Steffen Iversen]] (79') u [[John Arne Riise]] (91'). Fl-ewwel partita ta' ritorn għall-Maltin, li kienet kontra l-Bosnia-Ħerżegovina, Malta marret minn taħt wara sitt minuti permezz ta' [[Zlatan Muslimović]], hekk kif dan il-gowl kien biżżejjed biex il-Bożnijaċi jiksbu t-tliet punti. Kontra t-Turkija, Malta kisbet pari ta' 2-2 fejn għal darbtejn Malta marret fil-vantaġġ permezz ta' [[Brian Said]] u [[Andre Schembri]], imma minuti wara l-gowls il-Maltin sofrew il-pari. Kontra l-Ungerija, il-Maltin sofrew u tilfu 2-0 waqt li f'Malta, kontra il-Moldova, il-Maltin kienu saħansitra marru minn taħt 0-3 b'gowls ta' [[Igor Bugaev]] u doppjetta ta' [[Viorel Frunza]]. Fit-tieni taqsima, il-Maltin irnexxielhom jiksbu żewġ gowls lura permezz ta' [[Terence Scerri]] u [[Michael Mifsud]]. Fl-aħħar żewġ partiti tal-kampanja ta' kwalifikazzjoni, il-Maltin sofrew total ta' disa' gowls, meta kontra l-Greċja, l-Griegi rebħu 5-0 waqt li ġewwa Ta' Qali, in-Norveġiżi rebħulna 4-1 bil-gowl tal-Maltin jiġi skurjat minn [[Michael Mifsud]]. Malta spiċċat l-aħħar fil-grupp b'ħames punti permezz ta' rebħa u żewġ pari. Il-Greċja u t-Turkija huma ż-żewġ timijiet li kkwalifikaw għall-fażi finali. ===Tazza tad-Dinja 2010=== Malta, għall-preliminarji tat-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2010|Tazza tad-Dinja 2010]], ittellgħet fi grupp A flimkien mal-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Portugall|Portugall]], mal-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Isvezja|Isvezja]], mad-[[Tim nazzjonali tal-futbol tad-Danimarka|Danimarka]], mal-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ungerija|Ungerija]] u mal-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Albanija|Albanija]]. --> == Impjanti == Il-logħob interni tat-tim nazzjonali Malti jintlagħbu ġewwa l-[[Grawnd Nazzjonali ta' Ta' Qali]]. Preċedentament kien jiġi wżat l-[[Empire Stadium (Gżira)|Empire Stadium]], impjant ġewwa l-[[Gżira (Malta)|Gżira]] li kien jesa' madwar 30,000 spettatur. Fih ospita numru ta' logħbiet importanti fosthom l-ewwel logħba uffiċjali tan-nazzjonal kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Awstrija|Awstrija]] tal-24 ta' Frar 1957. L-art ramlija ta' dan il-grawnd hija sinonimu mal-era inizzjali tat-tim nazzjonali. Aktar tard, bil-bini tal-Grawnd Nazzjonali, l-Empire Stadium ospita l-aħħar logħba fih fl-1981. == Skwadra attwali == It-22 plejers li ġejjin kienu msemmija għall-logħba ta' kwalifika tat-Tazza tad-Dinja kontra d-[[Tim nazzjonali tal-futbol tad-Danimarka|Danimarka]] fis-6 ta' Settembru 2013.<ref>{{ċita aħbar |url=http://mfa.com.mt/en/news/news/711/ghedin-names-squad-to-face-denmark.htm |titlu=Ghedin names Squad to face Denmark |pubblikatur=Malta Football Association |data=2013-09-04 |data-aċċess=2013-09-04 |lingwa=Ingliż }}</ref> Preżenzi u gowls huma korretti sal-14 ta' Awwissu 2013. {{nat fs g start}} {{nat fs g player |no= |pos=G |name=[[Henry Bonello]] |age={{Data tat-twelid u età|1988|10|13}} |caps=1 |goals=0 |club=[[Sliema Wanderers FC|Sliema Wanderers]] |clubnat=MLT }} {{nat fs g player |no= |pos=G |name=[[Justin Haber]] |age={{Data tat-twelid u età|1981|6|9}} |caps=47 |goals=0 |club=[[Birkirkara FC|Birkirkara]] |clubnat= MLT }} {{nat fs g player |no= |pos=G |name=[[Andrew Hogg]] |age={{Data tat-twelid u età|1988|3|2}} |caps=31 |goals=0 |club=[[Kalloni FC|Kalloni]] |clubnat=CYP }} {{nat fs break}} {{nat fs g player |no= |pos=D |name=[[Andrei Agius]] |age={{Data tat-twelid u età|1986|8|12}} |caps=35 |goals=1 |club=[[SEF Torres 1903|Sassari Torres]] |clubnat=ITA }} {{nat fs g player |no= |pos=D |name=[[Jacob Borg]] |age={{Data tat-twelid u età|1991|5|2}} |caps=1 |goals=0 |club=[[Sliema Wanderers FC|Sliema Wanderers]] |clubnat=MLT}} {{nat fs g player |no= |pos=D |name=[[Ryan Camilleri]] |age={{Data tat-twelid u età|1988|5|22}} |caps=7 |goals=0 |club=[[Hibernians FC|Hibernians]] |clubnat=MLT }} {{nat fs g player |no= |pos=D |name=[[Jonathan Caruana]] |age={{Data tat-twelid u età|1986|7|24}} |caps=27 |goals=1 |club=[[Valletta FC|Valletta]] |clubnat=MLT }} {{nat fs g player |no= |pos=D |name=[[Clayton Failla]] |age={{Data tat-twelid u età|1986|1|8}} |caps=27 |goals=0 |club=[[Hibernians FC|Hibernians]] |clubnat=MLT }} {{nat fs g player |no= |pos=D |name=[[Clifford Gatt Baldacchino]] |age={{Data tat-twelid u età|1988|2|9}} |caps=1 |goals=0 |club=[[Sliema Wanderers FC|Sliema Wanderers]] |clubnat=MLT }} {{nat fs g player |no= |pos=D |name=[[Justin Grioli]] |age={{Data tat-twelid u età|1987|9|20}} |caps=0 |goals=0 |club=[[Tarxien Rainbows FC|Tarxien]] |clubnat=MLT }} {{nat fs break}} {{nat fs g player |no= |pos=M |name=[[Roderick Briffa]] |age={{Data tat-twelid u età|1981|8|24}} |caps=72 |goals=1 |club=[[Valletta FC|Valletta]] |clubnat=MLT }} {{nat fs g player |no= |pos=M |name=[[Paul Fenech]] |age={{Data tat-twelid u età|1986|12|20}} |caps=17 |goals=0 |club=[[Birkirkara FC|Birkirkara]] |clubnat=MLT }} {{nat fs g player |no= |pos=M |name=[[Ryan Fenech]] |age={{Data tat-twelid u età|1986|4|20}} |caps=31 |goals=0 |club=[[Valletta FC|Valletta]] |clubnat=MLT }} {{nat fs g player |no= |pos=M |name=[[Edward Herrera]] |age={{Data tat-twelid u età|1986|11|14}} |caps=12 |goals=0 |club=[[Birkirkara FC|Birkirkara]] |clubnat=MLT }} {{nat fs g player |no= |pos=M |name=[[John Mintoff]] |age={{Data tat-twelid u età|1988|8|23}} |caps=2 |goals=0 |club=[[Sliema Wanderers FC|Sliema Wanderers]] |clubnat=MLT }} {{nat fs g player |no= |pos=M |name=[[Rowen Muscat]] |age={{Data tat-twelid u età|1991|6|15}} |caps=4 |goals=0 |club=[[Birkirkara FC|Birkirkara]] |clubnat=MLT }} {{nat fs g player |no= |pos=M |name=[[Gareth Sciberras]] |age={{Data tat-twelid u età|1983|3|29}} |caps=37 |goals=0 |club=[[Birkirkara FC|Birkirkara]] |clubnat=MLT }} {{nat fs break}} {{nat fs g player |no= |pos=A |name=[[Andrew Cohen]] |age={{Data tat-twelid u età|1981|5|13}} |caps=54 |goals=1 |club=[[Hibernians FC|Hibernians]] |clubnat=MLT }} {{nat fs g player |no= |pos=A |name=[[André Schembri]] |age={{Data tat-twelid u età|1986|5|27}} |caps=51 |goals=3 |club=[[AC Omonia|Omonia Nicosia]] |clubnat=CYP }} {{nat fs g player |no= |pos=A |name=[[Michael Mifsud]] |age={{Data tat-twelid u età|1981|04|17}} |caps=97 |goals=37 |club=''mingħajr klabb'' |clubnat= }} {{nat fs g player |no= |pos=A |name=[[Terence Vella]] |age={{Data tat-twelid u età|1990|4|20}} |caps=4 |goals=0 |club=[[Birkirkara FC|Birkirkara]] |clubnat=MLT }} {{nat fs end}} === Sejħiet riċenti === Dawn il-plejers ġew imsejħa fl-iskwadra Maltija fl-aħħar 12-il xahar. {{nat fs r start}} {{nat fs r player |no=12|pos=G |name=[[Mario Muscat]] |age={{Data tat-twelid u età|1976|08|18}} |caps=64 |goals=0 |club=[[Hibernians FC|Hibernians]] |clubnat=MLT |latest=v. {{fb|AZE}}, 14 ta' Awwissu 2013 }} {{nat fs r player |no=21|pos=G |name=Glenn Zammit |age={{Data tat-twelid u età|1987|08|05}} |caps=0 |goals=0 |club=[[Sliema Wanderers FC|Sliema Wanderers]] |clubnat=MLT |latest=v. {{fb|AZE}}, 14 ta' Awwissu 2013 }} {{nat fs break}} {{nat fs r player |no=31 |pos=D |name=[[Joseph Zerafa]] |age={{Data tat-twelid u età|1988|05|31}} |caps=2 |goals=0 |club=[[Birkirkara FC|Birkirkara]] |clubnat=MLT |latest=v. {{fb|NIR}}, 6 ta' Frar 2013 }} {{nat fs r player |no=25 |pos=D |name=Alex Cini |age={{Data tat-twelid u età|1991|10|28}} |caps=0 |goals=0 |club=[[Mosta FC|Mosta]] |clubnat=MLT |latest=v. {{fb|LIE}}, 14 ta' Novembru 2012 }} {{nat fs r player |no=6 |pos=D |name=[[Luke Dimech]] |age={{Data tat-twelid u età|1977|1|11}} |caps=76 |goals=1 |club=[[Valletta FC|Valletta]] |clubnat=MLT |latest=v. {{fb|AZE}}, 14 ta' Awwissu 2013 }} {{nat fs r player |no=22|pos=D |name=[[Alex Muscat]] |age={{Data tat-twelid u età|1984|12|14}} |caps=19 |goals=0 |club=[[Sliema Wanderers FC|Sliema Wanderers]] |clubnat=MLT |latest=v. {{fb|AZE}}, 14 ta' Awwissu 2013 }} {{nat fs r player |no=24 |pos=D |name=[[Steve Borg]] |age={{Data tat-twelid u età|1988|05|15}} |caps=8 |goals=0 |club=[[Valletta FC|Valletta]] |clubnat=MLT |latest=v. {{fb|CZE}}, 10 ta' Ottubru 2012 }} {{nat fs break}} {{nat fs r player |no=17|pos=M |name=[[Shaun Bajada]] |age={{Data tat-twelid u età|1983|08|19}} |caps=33 |goals=0 |club=[[Sliema Wanderers FC|Sliema Wanderers]] |clubnat=MLT |latest=v. {{fb|NIR}}, 6 ta' Frar 2013 }} {{nat fs r player |no=32 |pos=M |name=[[Ayrton Azzopardi]] |age={{Data tat-twelid u età|1993|09|12}} |caps=1 |goals=0 |club=[[Hibernians FC|Hibernians]] |clubnat=MLT |latest=v. {{fb|CZE}}, 10 ta' Ottubru 2012 }} {{nat fs r player |no=18|pos=M |name=[[Shaun Bajada]] |age={{Data tat-twelid u età|1983|08|19}} |caps=33 |goals=0 |club=[[Sliema Wanderers FC|Sliema Wanderers]] |clubnat=MLT |latest=v. {{fb|AZE}}, 14 ta' Awwissu 2013 }} {{nat fs r player |no=28 |pos=M |name=[[Edmond Agius]] |age={{Data tat-twelid u età|1987|2|23}} |caps=2 |goals=0 |club=[[Valletta FC|Valletta]] |clubnat=MLT |latest=v. {{fb|ITA}}, 11 ta' Settembru 2012 }} {{nat fs break}} {{nat fs r player |no=7 |pos=A |name=[[Daniel Bogdanović]] |age={{Data tat-twelid u età|1980|03|26}} |caps=40 |goals=1 |club= [[Valletta FC|Valletta]] |clubnat=MLT |latest=v. {{fb|BUL}}, 22 ta' Marzu 2012 }} {{nat fs r player |no=41 |pos=A |name=Julian Galea |age={{Data tat-twelid u età|1989|9|02}} |caps=0|goals=0 |club=[[Melita FC|Melita]] |clubnat=MLT |latest=v. {{fb|LIE}}, 14 ta' Novembru 2012 }} {{nat fs r player |no=40 |pos=A |name=[[Etienne Barbara]] |age={{Data tat-twelid u età|1982|06|10}} |caps=31 |goals=3 |club=[[Minnesota Stars FC|Minnesota Stars]] |clubnat=USA |latest=v. {{fb|ITA}}, {{Data tat-twelid|2012|9|11}} }} {{nat fs r player |no=19|pos=A|name=[[Jean Pierre Mifsud Triganza]]|age={{Data tat-twelid u età|1981|11|20}}|caps=1 |goals=0 |club=[[Valletta FC|Valletta]] |clubnat=MLT |latest=v. {{fb|AZE}}, 14 ta' Awwissu 2013 }} {{nat fs end}} == Plejers == Plejers miktubin b''''tipa ħoxna''' juri li għandhom attivi. === L-aktar preżenzi === Plejers bl-istess numru ta' preżenzi huma klassifikati skont min għamel l-ewwel dehra. {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !width="50px"|# !width="150px"|Isem !width="100px"|Karriera !width="50px"|Preżenzi !width="50px"|Gowls |- |1 |align="left"|[[David Carabott]] |1987–2005 |122 |13 |- |2 |align="left"|[[Gilbert Agius]] |1993–2010 |119 |8 |- |3 |align="left"|[[Carmel Busuttil]] |1982–2001 |113 |23 |- |4 |align="left"|[[Joseph Brincat]] |1988–2004 |103 |5 |- |5 |align="left"|[[John Buttigieg]] |1984–2000 |97 |1 |- |rowspan="2"|6 |align="left"|[[Brian Said]] |1996–2009 |91 |5 |- |align="left"|'''[[Michael Mifsud]]''' |2000– |91 |36 |- |8 |align="left"|[[Silvio Vella]] |1988–2000 |90 |1 |- |9 |align="left"|[[Michael Degiorgio]] |1981–1992 |77 |3 |- |10 |align="left"|[[Hubert Suda]] |1988–2003 |70 |8 |- |rowspan="2"|11 |align="left"|[[David Cluett]] |1987–1996 |69 |0 |- |align="left"|[[Jeffrey Chetcuti]] |1994–2005 |69 |0 |- |rowspan="2"|13 |align="left"|[[Mario Muscat]] |1997–2009 |68 |0 |- |align="left"|'''[[Luke Dimech]]''' |1999– |68 |1 |- |rowspan="2"|15 |align="left"|[[Kristian Laferla]] |1986–1998 |65 |6 |- |align="left"|[[George Mallia]] |1997– |65 |5 |} === L-aqwa skorers === {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !width="50px"|# !width="150px"|Isem !width="100px"|Karriera !width="50px"|Gowls !width="50px"|Preżenzi !width="50px"|Medja/partita |- |1 |align="left"|'''[[Michael Mifsud]]''' |2000– |36 |91 |{{#expr: 36/91 round 3}} |- |2 |align="left"|[[Carmel Busuttil]] |1982–2001 |23 |113 |{{#expr: 23/113 round 3}} |- |3 |align="left"|[[David Carabott]] |1987–2005 |13 |122 |{{#expr: 13/122 round 3}} |- |rowspan="2"|4 |align="left"|[[Gilbert Agius]] |1993–2010 |8 |119 |{{#expr: 8/119 round 3}} |- |align="left"|[[Hubert Suda]] |1988–2003 |8 |70 |{{#expr: 8/70 round 3}} |- |6 |align="left"|[[Kristian Laferla]] |1986–1998 |6 |65 |{{#expr: 6/65 round 3}} |- |rowspan="4"|7 |align="left"|[[Joseph Brincat]] |1988–2004 |5 |103 |{{#expr: 5/103 round 3}} |- |align="left"|[[George Mallia]] |1999– |5 |65 |{{#expr: 5/65 round 3}} |- |align="left"|[[Brian Said]] |1996–2009 |5 |91 |{{#expr: 5/91 round 3}} |- |align="left"|[[Raymond Xuereb]] |1971–1985 |5 |44 |{{#expr: 6/43 round 3}} |} == Kowċis == {| class="wikitable sortable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !Kowċ !Perjodu !Logħob !Rebħiet !Pari !Telfiet !% Rebħiet |- |align="left"|{{flagicon|Malta}} Joe A. Griffiths |1957–1961 |6 |2 |2 |2 |{{#expr: {{#expr:2/6}} *100 round 1}} |- |align="left"|{{flagicon|Malta}} Carm Borg |1961–1964 |9 |0 |2 |7 |{{#expr: {{#expr:0/9}} *100 round 1}} |- |align="left"|{{flagicon|Ungerija}} Janos Bedl |1966 |2 |2 |0 |0 |{{#expr: {{#expr:2/2}} *100 round 1}} |- |align="left"|{{flagicon|Malta}} Tony Formosa{{nota|Partita minnhom kienet flimkien ma' Janos Bedl.}} |1966 |10 |1 |1 |8 |{{#expr: {{#expr:1/10}} *100 round 1}} |- |align="left"|{{flagicon|Malta}} Joe Attard |1969 |1 |0 |0 |1 |{{#expr: {{#expr:0/1}} *100 round 1}} |- |align="left"|{{flagicon|Malta}} Saviour Cuschieri |1970 |1 |0 |1 |0 |{{#expr: {{#expr:0/1}} *100 round 1}} |- |align="left"|{{flagicon|Malta}} Victor Scerri |1973 |2 |1 |0 |1 |{{#expr: {{#expr:1/2}} *100 round 1}} |- |align="left"|{{flagicon|Italja}} Terenzio Polverini |1974–1976 |9 |1 |2 |6 |{{#expr: {{#expr:1/9}} *100 round 1}} |- |align="left"|{{flagicon|Malta}} [[John Calleja]] |1976–1978 |11 |2 |1 |8 |{{#expr: {{#expr:2/11}} *100 round 1}} |- |align="left"|{{flagicon|Malta}} Victor Scerri |1978–1983 |26 |3 |3 |20 |{{#expr: {{#expr:3/26}} *100 round 1}} |- |align="left"|{{flagicon|Bulgarija}} Guentcho Dobrev |1984–1987 |21 |1 |4 |16 |{{#expr: {{#expr:1/21}} *100 round 1}} |- |align="left"|{{flagicon|Ġermanja}} [[Horst Heese]] |1988–1991 |36 |3 |8 |25 |{{#expr: {{#expr:3/36}} *100 round 1}} |- |align="left"|{{flagicon|Malta}} [[Pippo Psaila]] |1991–1993 |17 |5 |4 |8 |{{#expr: {{#expr:5/17}} *100 round 1}} |- |align="left"|{{flagicon|Italja}} Pietro Ghedin |1993–1995 |24 |4 |5 |15 |{{#expr: {{#expr:4/24}} *100 round 1}} |- |align="left"|{{flagicon|Malta}} Robert Gatt |1996 |3 |0 |1 |2 |{{#expr: {{#expr:0/3}} *100 round 1}} |- |align="left"|{{flagicon|RF Jugożlavja}} [[Milorad Kosanović]] |1996–1997 |15 |0 |2 |13 |{{#expr: {{#expr:0/15}} *100 round 1}} |- |align="left"|{{flagicon|RF Jugożlavja}} [[Josif Ilić]] |1997–2001 |41 |5 |4 |32 |{{#expr: {{#expr:5/41}} *100 round 1}} |- |align="left"|{{flagicon|Ġermanja}} [[Sigfried Held]] |2001–2003 |21 |4 |5 |12 |{{#expr: {{#expr:4/21}} *100 round 1}} |- |align="left"|{{flagicon|Ġermanja}} [[Horst Heese]] |2003–2005 |15 |1 |2 |12 |{{#expr: {{#expr:1/15}} *100 round 1}} |- |align="left"|{{flagicon|Ġermanja}} [[Horst Heese]] |2005 |4 |0 |3 |1 |{{#expr: {{#expr:0/4}} *100 round 1}} |- |align="left"|{{flagicon|Repubblika Ċeka}} [[Dušan Fitzel]] |2006–2009 |26 |3 |3 |20 |{{#expr: {{#expr:3/26}} *100 round 1}} |- |align="left"|{{flagicon|Malta}} [[John Buttigieg]] |2009–2011 |21 |2 |3 |16 |{{#expr: {{#expr:2/21}} *100 round 1}} |- |align="left"|{{flagicon|Malta}} [[Robert Gatt]]{{nota|Robert Gatt ħa l-kariga bħala kowċ temporanju sakemm jintgħażel kowċ ġdid.<ref>{{ċita web |url=http://www.maltafootball.com/2012/01/06/robert-gatt-names-squad-ahead-of-liechtenstein/ |titlu=Robert Gatt names squad ahead of Liechtenstein friendly |pubblikatur=MaltaFootball.com |data=2012-01-06 |lingwa=Ingliż }}</ref>}} |2012 |1 |1 |0 |0 |{{#expr: {{#expr:1/1}} *100 round 1}} |- |align="left"|{{flagicon|Italja}} [[Pietro Ghedin]] |2012–2017 |48 |7 |6 |35 |{{#expr: {{#expr:7/48}} *100 round 1}} |- |align="left"|{{flagicon|Belġju}} [[Tom Saintfiet]] |2017– |1 |0 |0 |1 |{{#expr: {{#expr:0/1}} *100 round 1}} |} == Noti == {{noti}} == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == {{commonscat}} * [https://www.mfa.com.mt/ Sit uffiċjali tal-Malta Football Association] * [https://www.rsssf.org/tablesm/malt-intres.html Arkivju tar-riżultati internazzjonali mill-1957] fuq RSSSF {{Futbol f'Malta}} {{Timijiet nazzjonali tal-UEFA}} [[Kategorija:Timijiet nazzjonali tal-futbol tal-Ewropa|Malta]] [[Kategorija:Futbol f'Malta]] o3su7kgqom9ahurxr1ij5x9lu60fky6 0 1558 332156 329087 2026-09-20T06:20:46Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332156 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Oliver Friggieri''' (27 ta’ Marzu 1947 – 21 ta’ Novembru 2020) kien poeta, rumanzier, kritiku letterarju u filosfu Malti. Kien jgħallem l-Università ta’ Malta u kellu sehem ewlieni fit-twaqqif tal-istorja u l-kritika letterarja bil-[[Lingwa Maltija|Malti]], bi studji dwar [[Dun Karm Psaila|Dun Karm]], [[Rużar Briffa]] u bosta kittieba oħra. Bil-kitbiet tiegħu stinka biex jippromwovi l-lingwa u l-identità kulturali [[Malta|Maltija]]. Ħaddem bosta ġeneri ġodda għal-lingwa u kiteb l-ewwel kantata u libretti għall-ewwel oratorju bil-Malti. Wieħed mill-iktar rumanzi famużi u kontroversjali tiegħu, ''Fil-Parlament Ma Jikbrux Fjuri'' (1986), jattakka l-qasmiet tribalistiċi fis-soċjetà kkawżati mill-politika. Bħala filosfu, ken interessat l-iktar fl-epistemoloġija u l-eżistenzjaliżmu.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Montebello|isem=Mark|sena=2001|titlu=Il-Ktieb tal-Filosofija f’Malta - L-ewwel volum (A-L)|lingwa=Malti|post=Malta|pubblikatur=Pubblikazzjonijiet Indipendenza|paġni=184|isbn=9990941823}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Montebello|isem=Mark|sena=2009|titlu=20th Century Philosophy in Malta|lingwa=Ingliż|post=Malta|pubblikatur=Agius & Agius|paġni=126-128|isbn=9789990991314}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Montebello|isem=Mark|sena=2011|titlu=Malta’s Philosophy & Philosophers|lingwa=Ingliż|post=Malta|pubblikatur=PIN|paġni=152–155}}</ref> == Ħajja Bikrija u Studju == Oliver Friggieri twieled [[Furjana|il-Furjana]] fl-1947<ref name=":0">{{Ċita aħbar|kunjom=Vella|isem=Matthew|data=2020-11-21|titlu=Oliver Friggieri, intellectual who articulated nation’s consciousness, passes away|url=https://www.maltatoday.com.mt/arts/books/106051/oliver_friggieri_intellectual_who_articulated_nations_consciousness_passes_away#.YI0GhWYzaAw|pubblikazzjoni=Malta Today|data-aċċess=2021-05-01}}</ref> u kien imur l-Iskola Primarja tal-Furjana u s-[[Seminarju]] Minuri tal-Arċisqof.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltaseminary.org/wp/?p=1857|titlu=Tislima lill-Professur Oliver Friggieri – eks student tas-Seminarju|kunjom=Debono|isem=Karol Paul|data=2020-11-24|sit=The Archbishop's Seminary School|lingwa=Malti|data-aċċess=2021-05-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210125044314/https://www.maltaseminary.org/wp/?p=1857|arkivju-data=2021-01-25|url-status=dead}}</ref> Kien seminarista fis-Seminarju Maġġuri sal-1967.<ref name=":1">Friggieri, Oliver (1983). "[https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/42351/1/Oliver%20Friggieri.pdf Self portrait : Oliver Friggieri]". ''Civilization: An Encyclopedia on Maltese Civilization, History and Contemporary Arts,'' '''10''': 276–280. Malta: Gulf Publishing Ltd (mill-OAR@UM).</ref> Daħal l-[[Università ta' Malta|Università Rjali ta’ Malta]] fl-1964<ref name=":1" /> u kiseb Baċellerat tal-Arti fil-Malti, it-Taljan u l-Filosofija fl-1968.<ref name=":0" /> Fl-1975 sar l-ewwel student li ggradwa MA fil-letteratura Maltija<ref name=":2">{{Ċita web|url=https://akkademjatalmalti.org/2020/11/21/l-akkademja-ssellem-lill-prof-oliver-friggieri/|titlu=L-Akkademja ssellem lill-Prof. Oliver Friggieri|kunjom=L-Akkademja tal-Malti|isem=|data=2020-11-21|lingwa=mt|data-aċċess=2021-05-01}}</ref>. Fl-1978 kiseb dottorat fil-letteratura Maltija u l-Kritika Letterarja mill-Università Kattolika ta’ Milan, l-Italja bit-teżijiet ta' kritika komparatattiva ''La cultura italiana a Malta: storia e influenza letteraria e stilistica attraverso l’opera di Dun Karm'' u ''La Cultura Italiana del [[Romantiċiżmu|Romanticismo]] e la Poesia Maltese'',<ref name=":2" /> li t-tnejn ħarġu bħala kotba fl-[[Italja]]''.'' == Karriera Akkademika == Bejn l-1968 u l-1975, Friggieri għallem il-Malti u l-Filosofija fl-iskejjel sekondarji.<ref name=":2" /> Fl-1976 ingħaqad mal-Università ta’ Malta bħala assistent lettur. Inħatar lettur fl-1978, Associate Professor fl-1988 u Professur fl-1990. Kien il-Kap tad-[https://www.um.edu.mt/arts/malti Dipartiment tal-Malti] bejn l-1988 u l-2004.<ref name=":0" /><ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/newspoint/news/2020/11/salute-prof-oliver-friggieri|titlu=A final salute given to Prof. Oliver Friggieri|sit=University of Malta|data-aċċess=2021-05-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://malti.mt/dwarna/id-dipartiment-tal-malti/|titlu=Id-Dipartiment tal-Malti|lingwa=en|data-aċċess=2021-05-18}}</ref> Għallem u mexxa t-teżijiet ta' mijiet ta’ studenti u ħafna minnhom komplew jgħallmu l-Malti jew jirriċerkaw diversi oqsma tal-Malti.<ref name=":2" /> == Karriera Letterarja == Fis-snin ta’ wara l-indipendenza, Friggieri kien fost il-kittieba ewlenin li ppromovew  il-lingwa u l-letteratura Maltija.<ref name=":3" /> Kien wieħed mill-fundaturi tal-Moviment Qawmien Letterarju fl-1967.<ref name=":1" /> Kien membru tal-bord editorjali (1967-1973) u mbagħad l-editur (1974-75) ta’ ''Il-Polz'', il-ġurnal tal-Moviment.<ref name=":2" /> <ref>{{Ċita web|url=https://www.tvm.com.mt/en/news/new-book-in-recognition-of-oliver-friggieris-works/|titlu=New book in recognition of Oliver Friggieri's works - TVM News|kunjom=Vassallo|isem=Alvin|data=2018-03-27|sit=TVM|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-05-18}}</ref> Fl-1971, flimkien ma’ oħrajn, beda s-''[https://saghtar.org.mt/ Sagħtar]'', magazine letterarju u kulturali popolari ħafna mat-tfal Malti.<ref name=":1" /> Fl-istess sena, flimkien ma’ Pawlu Mizzi, waqqaf il-''Klabb Kotba Maltin'', dar għall-pubblikazzjoni ta’ kotba bil-Malti.<ref name=":2" /> Fl-1980 inħatar editur tal-''[https://malti.mt/dipartimentali_cat/journal-of-maltese-studies/ Journal of Maltese Studies]''.<ref name=":2" /> Kien ukoll membru tal-''Association Internationale des Critiques Litteraires'' ta’ Pariġi.<ref name=":1" /> Friggieri ppubblika xogħlijiet f’bosta ġeneri differenti, fosthom dizzjunarji letterarji, oratorji, kantati, kritika letterarja, bijografiji letterarji u antoloġiji ta’ poeżiji tiegħu u ta’ kittieba oħra. Kiteb il-librett tal-ewwel oratorju (Pawlu ta’ Malta, 1989) u l-ewwel kankata (L-Għanja ta’ Malta, 1989) bil-Malti,<ref name=":2" /> it-tnejn li huma b’mużika ta’ [[Charles Camilleri]].<ref>{{Ċita web|url=http://icb.ifcm.net/development-choral-singing-malta/|titlu=The Development of Choral Singing in Malta: A Historical Overview|kunjom=Bondin|isem=Joseph Vella|data=2013-04-15|sit=The IFCM Magazine|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-05-27}}</ref> Friggieri analizza wkoll ix-xogħlijiet tal-pijunieri tal-kitba bil-Malti bħal [[Pietru Caxaro]]<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Friggieri|isem1=Oliver|sena=1998-1999|titlu=POINTS OF CONTACT BETWEEN ITALIAN ROMANTICISM AND MALTESE LITERATURE: The Maltese literary background|url=https://scripta.journals.yorku.ca/index.php/scripta/article/view/39988/36201|rivista=Scripta Mediterranea|lingwa=Ingliż|volum=XIX-XX|paġni=93-108}}</ref> u [[Mikiel Anton Vassalli]]<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Friggieri|isem=Oliver|sena=2016|titlu=Il-Kantilena ta' Pietru Caxaro : interpretazzjoni Rinaxximentali|url=https://www.worldcat.org/oclc/970777164|lingwa=Malti|post=L-Imsida, Malta|pubblikatur=Malta University Press|isbn=}}</ref>. Ix-xogħlijiet tiegħu ġew pubblikati f’16-il lingwa, fosthom l-Ingliż, il-Franċiż, il-Ġermaniz, it-Taljan u l-Grieg.<ref name=":4" /> Friggieri ppubblika bosta artikli f’ġurnali bil-Malti bħal ''L-Orizzont'' u ''In-Nazzjon'', rumanzi u novelli.<ref name=":1" /> Ħafna minn dawn ix-xogħlijiet fihom riflessjonijiet filosofiċi u eżistenzjali u ħafna drabi element ta’ patos.<ref name=":5">{{Ċita rivista|kunjom1=Briffa|isem1=Charles|sena=1997|titlu=The Voice of a Nation's Conscience: Oliver Friggieri's Fiction in Recent Maltese Literature|url=http://dx.doi.org/10.2307/40152810|rivista=World Literature Today|volum=71|numru=3|paġni=495}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://www.giuris.org/ritrfriggieri.htm|titlu=Oliver Friggieri: Il maggiore poeta maltese contemporaneo|kunjom=Risica|isem=Giuseppe|sit=Poesis Anima Mundi|lingwa=Taljan|data-aċċess=2021-06-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080518071354/http://www.giuris.org/ritrfriggieri.htm|arkivju-data=2008-05-18|url-status=dead}}</ref> Ir-rumanz tiegħu ''Fil-Parlament ma Jikbrux Fjuri'' kien kontroversjali meta ħareġ fl-1986 minħabba li wera b’mod ċar it-tribaliżmu politiku f’Malta. Kiteb ukoll il-poeżija ''Karin u Raymond'' f’ġieħ [[Karin Grech]] u [[Raymond Caruana]], vittmi tal-vjolenza politika f’Malta fis-snin sebgħin u tmenin tas-seklu għoxrin.<ref name=":0" /> Friggieri kien parti mill-kumitat li qaleb it-testi legali tal-Unjoni Ewropea għall-Malti.<ref>{{Ċita web|url=http://www.zeit.de/2005/18/Malta_2?page=all|titlu=»Kif inti?« – »Tajjeb!«|kunjom=Strassmann|isem=Burkhard|data=2005-04-28|sit=Ziet Online|lingwa=Ġermaniż|data-aċċess=2021-06-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20051122093042/http://www.zeit.de/2005/18/Malta_2?page=all|arkivju-data=2005-11-22|url-status=bot: unknown}}</ref> Qaleb għall-Malti wkoll diversi xogħlijiet letterarji mill-Ingliż, mit-Taljan u mil-Latin.<ref name=":5" /> Fl-2008 ippubblika l-awtobijografija ''Fjuri li ma Jinxfux'', li jkopri s-snin bejn l-1955 u l-1990.<ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2008-12-28/local-news/%C3%A2%E2%82%AC%CB%9CFjuri-Li-ma-jinxfux-%C3%A2%E2%82%AC%E2%80%9C-Tifkiriet-1955-1990%C3%A2%E2%82%AC%E2%84%A2-218044|titlu=‘Fjuri Li ma jinxfux – Tifkiriet 1955-1990’ - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2021-06-18}}</ref> Fl-2013 intalab imexxi l-Fondazzjoni għaċ-Ċelebrazzjonijiet Nazzjonali.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/oliver-friggieri-heads-new-anniversary-committee.675553|titlu=Oliver Friggieri heads new anniversary committee|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2021-06-18}}</ref> Rebaħ il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb diversi drabi u fl-2016 ingħata l-midalja tad-deheb Ġieħ l-Akkademja tal-Malti.<ref>{{Ċita web|url=https://akkademjatalmalti.org/gieh-l-akkademja-tal-malti/2016-prof-oliver-friggieri/|titlu=Il-Professur Oliver Friggieri rebbieħ tal-Midalja tad-Deheb ‘Ġieħ l-Akkademja tal-Malti’ 2016|data=2016-11-14|sit=L-Akkademja tal-Malti|lingwa=Malti|data-aċċess=2021-06-18}}</ref> == Ħajja Personali u Mewt == Oliver Friggieri kien miżżewweġ lil Eileen u kellhom tifla waħda, Sara, u żewġ neputijiet.<ref name=":2" /> [[Stampa:Oliver Friggieri funeral procession.jpg|daqsminuri|Il-korteo funebri ta' Oliver Friggieri ħdejn il-Knisja Arċipretali ta' San Publiju, [[Furjana|il-Furjana]]]] Miet fil-21 ta’ Novembru 2020.<ref name=":3">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/oliver-friggieri-dies-aged-73.833407|titlu=Oliver Friggieri, a giant of Maltese literature, dies aged 73|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2021-05-03}}</ref> Il-Gvern ta’ Malta onorah b’funeral statali<ref name=":4">{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2020-11-22/local-news/Oliver-Friggieri-to-be-given-state-funeral-6736228865|titlu=Oliver Friggieri funeral to be organised by the government - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2021-05-03}}</ref> u jum ta’ luttu nazzjonali fil-25 ta’ Novembru 2020.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/national-day-of-mourning-for-oliver-friggieri-on-wednesday.834070|titlu=National day of mourning for Oliver Friggieri on Wednesday|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2021-05-03}}</ref> It-tebut tiegħu tqiegħed fil-Knisja Arċipretali tal-Furjana u għadda mill-Università ta' Malta, Tal-Qroqq, qabel ma ttieħed l-Imdina għall-quddiesa funebri mmexxija mill-Arċisqof [[Charles J. Scicluna]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/newspoint/news/2020/11/salute-prof-oliver-friggieri|titlu=A final salute given to Prof. Oliver Friggieri|sit=University of Malta|data-aċċess=2021-05-03|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210503205908/https://www.um.edu.mt/newspoint/news/2020/11/salute-prof-oliver-friggieri|arkivju-data=2021-05-03|url-status=dead}}</ref> F'Diċembru 2020, permezz ta' mozzjoni mressqa mill-Minority Leader tal-[[Partit Nazzjonalista]] [[James Aaron Ellul]] fil-Kunsill Lokali tal-Furjana sar magħruf li parti minn Triq l-Argotti, kantuniera ma’ Pjazza San Kalċidonju u ma’ Triq l-Iljun fil-Furjana se tkun qed tissemma għal Friggieri. <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/triq-fil-furjana-se-tissemma-ghal-prof-oliver-friggieri/}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2020/12/16/triq-fil-floriana-se-tissemma-ghal-oliver-friggieri-wara-mozzjoni-tal-pn/}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://maltadaily.mt/oiver-friggieri-to-get-street-named-after-him/}}</ref> F'Marzu 2021 tħabbar li se jsir monument disinjat mill-iskultur John Grima f'ġieħ Oliver Friggieri, il-Furjana, fejn twieled u trabba.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/oliver-friggieri-monument-to-be-erected-in-floriana.856102|titlu=Oliver Friggieri monument to be erected in Floriana|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2021-05-03}}</ref> Il-monument ġie inawgurat fil-11 ta' Diċembru, 2023, jinkludi versi mill-poeżija tiegħu ''Jekk'', u jinsab faċċata tal-monument ta' Dun Karm Psaila. <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/monument-literary-giant-oliver-friggieri-unveiled-floriana.1072440|titlu=Monument to literary giant Oliver Friggieri unveiled in Floriana|kunjom=Claudia Calleja|data=11 ta' Diċembru, 2023|sit=Times of Malta|lingwa=EN}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2023-12-12/local-news/Monument-dedicated-to-Oliver-Friggieri-unveiled-in-Floriana-6736257062|titlu=Monument dedicated to Oliver Friggieri unveiled in Floriana|data=12 ta' Diċembru, 2023|sit=The Malta Independent|lingwa=EN|data-aċċess=30 ta' Awwissu, 2025}}</ref> == Kittieb == Friggieri kiteb għadd kbir ta' kotba ta' ħafna ġeneri, maħruġa f'[[Malta]] kif ukoll u f'ħafna pajjiżi barranin. Ir-rumanzi, in-novelli u l-poeżiji tiegħu nqalbu f'ħafna ilsna. Kotba tiegħu dehru bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]], [[Lingwa Taljana|Taljan]], [[Lingwa Franċiża|Franċiż]], Maċedonjan, Sloven, Serbo-Kroat, [[Lingwa Griega|Grieg]], Romen, Għarbi, Bengali, Urdu, Russu. L-istudji tiegħu, bl-Ingliż u bit-Taljan, dehru f'għadd ta' rivisti akkademiċi madwar id-dinja. Ħa sehem f'iktar minn sittin kungress internazzjonali tal-Letterarura u rebaħ diversi premjijiet internazzjonali. Qaleb għall-[[Lingwa Maltija|Malti]] bosta xogħlijiet mil-[[Lingwa Latina|Latin]], Ingliż u Taljan. Kien lecturer fl-Università ta' Malta fil-letteratura Maltija. Din li ġejja mhijiex il-lista kompluta tax-xogħlijiet letterarji ta' Oliver Friggieri. === Dizzjunarju === * ''Dizzjunarju ta' Termini Letterarji'', (1996) - Dan id-dizzjunarju fih ħażna kbira ta' termini li jmissu l-oqsma kollha tal-kritika letterarja, mit-teorija sa l-istilistika, mill-istorja tal-letteratura sal-kritika prattika, u wkoll termini kritiċi ta' xeħta filosofika u lingwistika. Fih ukoll it-termini kollha li jsawru l-vokabolarju tal-metrika, li fi tmiem il-volum hi miġbura għaliha. L-awtur ifisser it-termini fihom infushom, u dan iwassal biex id-dizzjunarju jista' jinqeda bih kull min hu interessat fl-istudju tal-letteratura fiha nnifisha. Huwa jseddaq it-tifsira tat-termini b'eżempji mil-letteratura Maltija. Id-dizzjunarju hu miktub hekk li jista' jkun ta' fejda f'livelli differenti tal-istudju tal-letteratura, waqt li joffri lill-istudjuż u lill-kittieb it-tagħrif meħtieġ kollu dwar l-arti tal-kelma. === Ġabriet ta' Novelli === * ''Stejjer Għal Qabel Jidlam'' (1986) - F'kull rakkont, b'kitba sempliċi u mimlija implikazzjonijiet, Friggieri xtaq ipinġi karattru mdawwar minn ambjent li jweġġgħu b'mod jew b'ieħor. Hu u jirrakkonta lil Malta li jaf, fittex li jesprimi wkoll il-verità ewlenija: kull qalb tinsab f'dinja waħda, iżda r-realtà hi waħda għal kulħadd, għad li mhux kulħadd iħossha bl-istess qawwa u mhux kulħadd jgħaddi mill-istess tbatija. * ''Fil-Gżira Taparsi Jikbru l-Fjuri'' (1991) === Rumanzi === * ''[[Il-Gidba]]'' (1977) * ''[[L-Istramb]]'' (1980) * ''[[Fil-Parlament ma Jikbrux Fjuri]]'' (1986) - rumanz li fiż-żmien politikament imqalleb ta' Malta qanqal kontroversja politika kbira. Issemma sikwit fil-[[Parlament]], u l-frażi tal-istess isem saret kważi idjoma fl-ilsien Malti. L-awtur kien intervistat minn stazzjonijiet u ġurnali barranin. Għall-preżentazzjoni tiegħu marru mijiet ta' nies, u r-rumanz xtered bl-eluf. Friggieri jikteb dwar l-għeruq tal-konflitti bejn iż-żewġ partiti politiċi u jibni karattru ewlieni, [[Karlu Manju]], li jirrapreżenta lill-Malti ħieles. Huwa rumanz politiku, ta' mħabba, reliġjuż... rumanz li għamel storja... għax jitkellem dwar il-qawwa tal-bniedem tat-triq. * ''[[Ġiżimin li Qatt ma Jiftaħ]]'' (1998) - B'taħlita ta' tifkiriet u immaġinazzjoni dan ir-rumanz jibni l-ambjent tas-snin ħamsin biex jippreżenta l-mixja lejn il-maturita' fi ħdan familja ċkejkna. Il-ġrajja sseħħ f'Malta, iżda hi miktuba hekk li tista' sseħħ kullimkien. Kwadri differenti jsawru bejniethom dinja magħluqa, waħda li minnha tingħaraf ir-realta' fil-kumplessitajiet tagħha. Il-ġrajja timxi bla waqfien lejn il-qofol, waqt li tixħet dawl fuq ħajja li tbiddlet ħafna. * ''[[It-Tfal Jiġu bil-Vapuri]]'' (2000) - Din il-ġrajja sseħħ f'dinja raħlija fil-bidu tas-seklu għoxrin, il-wied, il-kampanja, it-toroq, id-dar, id-dawriet: ambjent antik sħiħ hu mfisser bir-reqqa. Susanna u Arturu huma vittmi taċ-ċirkustanzi. Dun Grejbel hu l-qassis ideali li l-qdusija tiegħu stess tkissru f'għajnejn il-bnedmin. Is-Sinjura, il-missier, u karattri oħrajn jiffurmaw epoka sħiħa. Dan il-ktieb inħadem ukoll f'teleserial u ntwera fuq stazzjon televiżiv lokali. * ''[[La Jibbnazza Niġi Lura]]'' (2006) - Rumanz li jkompli ma' ''It-Tfal Jigu bil-Vapuri''. Storja dwar Susanna, Arturu, is-Sinjura, Dun Grejbel, Katarina, Stiefnu, u oħrajn f'raħal żgħir maqtugħ għalih waħdu. Hemm ukoll il-ħajja kkulurita tal-port. Kollox idur madwar qassis twajjeb, maħbub u mweġġa'. * ''Dik id-Dgħajsa f’Nofs il-Port'' (2011) - Rumanz li jkompli maż-żewġ rumanzi ta’ qablu, ''It-Tfal Jiġu bil-Vapuri'' u ''La Jibbnazza Niġi Lura''. Storja ta’ nies vittmi taċ-ċirkustanzi: Susanna, Arturu, Dun Grejbel, Katarina, Stiefnu u oħrajn, fosthom Wistin li qiegħed ifittex il-passat tiegħu. Fl-ambjent tal-port tiġri wkoll parti kbira mir-rakkont. Kollox idur madwar Dun Grejbel, qassis twajjeb li jispiċċa biex ibati ħafna. Rumanz li permezz tal-passat jirrakkonta sitwazzjonijiet ta’ kull żmien. === Poeżiji === * Il-poeżiji tiegħu kollha nġabru taħt l-isem ''Oliver Friggieri: Il-Poeżiji Miġbura'' (2002). [[Stampa:Il-poeżija Jekk fuq bus shelter f'Ħaż-Żabbar, Malta.jpg|daqsminuri|Il-poeżija [https://www.youtube.com/watch?v=Vt8ynirTXFE&ab_channel=KelmaKelma Jekk] ta' Oliver Friggieri f'bus shelter f'[[Ħaż-Żabbar]]]] "''Jekk''" (il-poeżija li xi versi minnha jinsabu fuq il-bus shelters Maltin) Jekk tifhem x'jgħidu l-kwiekeb lill-qamar tul il-lej', jekk tagħraf minn fejn telaq is-sħab, fejn sejjer, fej', jekk tirfes kull mogħdija u tterraq kullimkien, jekk tkellem lil kull ħlejqa li tikber fil-ħolqien, jekk togħdos fl-ibħra kollha u tmiss qiegħ l-oċean, jekk titla' kull muntanja u titfi kull vulkan, jekk tifhem lil kull siġra u tkellem lil kull fjur, jekk torqod ma' kull dudu u tqum ma' kull għasfur, jekk tgħodd in-numri kollha u taf kull alfabett, jekk tħott kull teorema u żżarma kull kunċett, jekk togħxa b'kull tbissima u tokrob b'kull uġigħ, jekk toftoq il-kliem kollu u ssib is-sens li fih, jekk taf kif kien il-bidu u kif se jkun it-tmiem, jekk taf kull fuq, kull isfel, kull wara, kull quddiem, jekk taf għaliex kull għabex iżelleġ kull żerniq, jekk taf kemm hija twila, kemm twila, twila t-triq, jekk taf għaliex l-iżbalji, u taf x'inhu perfett, jekk taf għax serp jitkaxkar u għax itir farfett, jekk ittawwalt iżżejjed fuq xifer il-ġibjun tal-qalb biex issa ttella' bis-satal x'hemm midfun, jekk il-maltemp sikkittu u lill-irjieħ raqqadt, jekk l-ilmijiet nixxitfhom u lin-nirien qabbadt, jekk fhimt kull mistoqsija u jekk kull ħalfa ħlift, u jekk kull rebħa rbaħtha u jekk kull telfa tlift, - il-petali tal-warda waqgħulek minn idejk, dan l-univers itektek inqasam hemm, f'riġlejk. Il-ħajja mistoqsija miġbura f'elf għaliex, u ssirlek poeżija jekk int ma tweġibhiex. '''Hekk biss ikun poeta''' Għax hekk ikun poeta. Jitkellem bi tbissima, iħoss b’qalb tikwi nar, u jaħraq dinja sħiħa bi mħabbtu lejl u nhar. Iweġġa’ bla ma jsawwat, jissawwat bla jiqliel, il-ġid jislet mill-ħażen, fil-kruha jara l-ġmiel. Ibaħħar fl-oċejani u jogħdos f’qiegħ id-dmugħ, b’testment bla flus iħalli il-kliem, teżor tar-ruħ. Iżomm ma’ xofftu l-kalċi bla ma jitilqu qatt, ilaqqat l-aħħar qatra bla ma jintebaħ ħadd. U jolfoq bla jinstema’, ibati taħt sigriet, bid-dmugħ jidlek il-ġrieħi, bix-xejn jimla x-xewqiet. F’deżert ta’ solitudni bil-pass ta’ nkiss inkiss iterraq sa ma jasal f’riġlejn il-kurċifiss. Il-golgota twelidu, il-golgota xortih, il-golgota li tkissru, il-golgota li tqawwih. Hekk biss ikun poeta. Ara ukoll il-poeżija [[Karin Grech|Karin u Raymond]] === Oratorji === * ''Pawlu ta' Malta'' (1985) * ''Dun Ġorġ'' (2001) === Cantata === * ''L-Għanja ta' Malta'' (1989) * ''Ħodon Fjuri lil San Publju'' (2010) === Awtobijografija === * ''Fjuri li ma jinxfux, Tifkiriet 1955-1990'' (2008) - Ktieb ta’ memorji bejn esperjenzi personali, drawwiet soċjali, u battalji tal-partiti politiċi. Rakkont mimli stampi ta’ nies, avvenimenti, postijiet, l-aktar ta’ Balzunetta, il-[[Port il-Kbir]] u l-inħawi. Toroq bla wisq traffiku, tfal jilagħbu kullimkien, nisa bl-għonnella, djar bla televiżjoni, tallaba jorqdu barra, Malta kolonja Ingliża. L-awtur ipinġi kwadri kurjużi miż-żmien ta’ tfulitu sa perijodu mqalleb ħafna fl-Istorja ta’ Malta. Jirrakkonta l-ġlieda bejn il-[[Knisja Kattolika]] u l-[[Partit Laburista]], kif għexha hu stess, tifel fil-[[MUSEUM]] u mbagħad Seminarista, fi żmien l-[[Interdett]]. Jippreżenta l-ħajja sempliċi tas-snin ħamsin u sittin, u jħallat episodji privati ma’ ġrajjiet drammatiċi fl-epoka ta’ [[Ġorġ Borg Olivier]], [[Dom Mintoff]], [[Karmenu Mifsud Bonnici]] u [[Eddie Fenech Adami]]. Jirrakkonta kif snin wara ddiskuta din is-sitwazzjoni fil-privat u fit-tul ma’ Mintoff, li kien hu stess li bi frażi li qal fil-Parlament ’Min m’għandux x’jagħmel jikteb ktieb!’ kien wasslu biex jikteb ir-rumanz ''Fil-Parlament ma Jikbrux Fjuri'' (1986). === Kritika Letterarja === * Kittieba ta’ Żmienna, 1970 * Ir-Ruħ fil-Kelma, 1973, * Ġ.A. Vassallo - 'Il-Ġifen Tork', 1975 * Il-Kultura Taljana f'Dun Karm, 1976 * Fl-Għarbiel, 1976 * Mekkaniżmi Metaforiċi f'Dun Karm, 1978 * Storja tal-Letteratura Maltija, I, 1979 * Saġġi Kritiċi, 1979 * Ellul Mercer f''Leli ta' Ħaż-Żgħir' - Mir-Realtà għall-Kuxjenza, 1983 * Ġwann Mamo - Il-Kittieb tar-Riforma Soċjali, 1984 * L-Idea tal-Letteratura, Bugelli, 1986 * Dun Karm - 'Il-Jien u Lil hinn Minnu', T. Cortis, 1988 * Dun Karm, 1989 * Saggi sulla letteratura maltese, 1989 * Il-Kuxjenza Nazzjonali Maltija, 1995 * L-Istudji Kritiċi Miġbura, I, edizzjoni mħejjija minn Victor Fenech, 1995 * L-Istorja tal-Poeżija Maltija, Pubblikazzjonijiet Indipendenza, 2001 * Rużar Briffa - L-Aħħar Poeżiji u Taħdita Letterarja, 1974 * Dun Karm - Il-Poeżiji Miġbura, 1980 * Rużar Briffa - Il-Poeżiji Miġbura, 1983 * Dun Karm - Le poesie italiane, 2007 (il-poeżiji kollha bit-Taljan ta' Dun Karm) * Movimenti Letterari e Coscienza Romantika Maltese (1800-1921), 1979 === Bijografiji letterarji === * Dun Karm - il-Bniedem fil-Poeta, 1980 * Il-Ħajja ta' Rużar Briffa, 1984 === Antoloġiji === * Il-Ktieb tal-Poeżija Maltija, I, Testi Magħżula u Miġbura bi Studju Kritiku, 1987 (l-ewwel ġabra tal-iktar poeżiji bikrin fil-Letteratura Maltija) * Il-Ktieb tal-Poeżija Maltija, II, Testi Magħżula u Miġbura bi Studju Kritiku, 1987 (ġabra ta' xogħlijiet ta' poeti tas-sekli 19 u 20) * Il-Poeżija Maltija, 1996 == Ara ukoll == * [[Filosofija f'Malta]] == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == {{Commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20160305192817/http://www.um.edu.mt/__data/assets/pdf_file/0009/75924/Biblijografija_Oliver_Friggieri.pdf Biblijografija tax-xogħlijiet ta' Oliver Friggieri] * ''[http://www.campusfm.um.edu.mt/pages/webcastspages/tqanqal_ruh_mainpage.html Il-Kelma li Tqanqal ir-Ruħ] '' - Programm tal-kelma li fih il-Prof. Oliver Friggieri janalizza temi li jolqtu lill-bniedem mill-qrib.. * [http://www.poetaonline.net/simeonibiancamaria/intervista_Friggeri.htm L’influenza della cultura italiana a Malta nel pensiero del più grande poeta maltese vivente] * [https://web.archive.org/web/20140813124019/http://www.santiquaranta.com/Storieperunasera1.html Parla Friggieri, Malta l’isola dei racconti] * [https://web.archive.org/web/20140813123946/http://www.santiquaranta.com/Storieperunasera2.html "Storie per una sera": racconti dello scrittore maltese Oliver Friggieri] * [https://web.archive.org/web/20080518071354/http://www.giuris.org/ritrfriggieri.htm OLIVER FRIGGIERI: il maggiore poeta maltese contemporaneo] {{DEFAULTSORT:Friggieri, Oliver}} [[Kategorija:Twieldu fl-1947]] [[Kategorija:Mietu fl-2020]] [[Kategorija:Poeti Maltin]] [[Kategorija:Kittieba Maltin bil-Malti]] [[Kategorija:Tradutturi mill-Ingliż għall-Malti]] [[Kategorija:Tradutturi mit-Taljan għall-Malti]] [[Kategorija:Tradutturi mil-Latin għall-Malti]] [[Kategorija:Poeti bil-Malti]] [[Kategorija:Nies mill-Furjana]] hra6pf5xzkzees32vkpikahtlb6byse 0 4095 332177 280707 2026-09-20T09:44:37Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332177 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" style="float: right; margin: 0 0 1em 1em;" |colspan="2" style="background: #efefef; text-align: center;"| '''Kroazja''' |- |- style="vertical-align:top;" !colspan=2|[[Stampa:Croatia_football_federation.png|100px|border|L-Emblema ta' l-Assoċċazzjoni]] |- style="vertical-align:top;" | '''Assoċċazzjoni''' | [[Hrvatski nogometni savez]] |- style="vertical-align:top;" | '''Konfederazzjoni''' | [[UEFA]], ([[Ewropa]]) |- style="vertical-align:top;" | '''Kowċ''' | [[Stampa:Flag of Croatia.svg|border|20px]] Slaven Bilić |- style="vertical-align:top;" | '''Captain''' | Niko Kovač |- style="vertical-align:top;" | '''L-Aktar Dehriet''' | Dario Šimić (91) |- style="vertical-align:top;" | '''L-Aktar Gowls''' | Davor Šuker (45) |- style="vertical-align:top;" | '''Grawnd Nazzjonali''' | Maksimir Stadium |- style="vertical-align:top;" | '''L-Ewwel Internazzjonali''' | [[Stampa:Flag of Croatia.svg|border|20px]] Kroazja 2 - 1 [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' l-Istati Uniti|Stati Uniti]] [[Stampa:Flag of the United States.svg|border|20px]]<br />(Żagreb, Kroazja; 17 ta' Ottubru, 1990) |- style="vertical-align:top;" | '''L-Ikbar Rebħiet''' | [[Stampa:Flag of Croatia.svg|border|20px]] Kroazja 7 - 0 [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' l-Awstralja|Awstralja]] [[Stampa:Flag of Australia.svg|border|20px]]<br />(Żagreb, Kroazja; 6 ta' Ġunju, 1994)<br /> [[Stampa:Flag of Croatia.svg|border|20px]] Kroazja 7 - 0 [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' l-Andorra|Andorra]] [[Stampa:Flag of Andorra.svg|border|20px]]<br />(Żagreb, Kroazja; 7 t'Ottubru, 2006) |- style="vertical-align:top;" | '''L-Ikbar Telfa''' | [[Stampa:Flag of Slovakia.svg|border|20px]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' Slovakkja|Slovakkja]] 4 - 1 Kroazja [[Stampa:Flag of Croatia.svg|border|20px]]<br />(Bratislava, Kroazja; 20 t'April, 1994) |} '''L-iskwadra nazzjonali tal-futbol tal-Kroazja''' hu t-tim nazzjonali tal-[[futbol]] tal- [[Kroazja]] u hu mmexxi mill-[[Croatian Football Federation]]. It-tim ilu jeżisti mill-1990 u kien rikonixxut mill-[[FIFA]] u l-[[UEFA]] fis-sajf ta' l-1992, sena wara li l-Kroazja kisbet l-Indipendenza mill-[[Jugoslavja]]. It-tim lagħab l-ewwel logħob kompettiv fil-[[Kampjonati Ewropej]] 1996 u kkwalfikaw għall-finali biex b'hekk għamlu l-ewwel apparenza f'kampjonat internazzjonali. Huma kienu tim qawwi fil-futbol internazzjonali, meta spiċċaw it-tielet fit-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol|Tazza tad-Dinja]] 1998, b'''golden goal'' ta' Davor Šuker. Huma rnexxielhom jgħaddu għal kull edizzjoni tat-Tazza tad-Dinja meta daħlu bħala nazzjon indipendenti. Fir-''rankings'' tal-FIFA, it-tim kien wasal sat-tielet post u anki żar pożizzjonijiet mhux daqshekk tajbin bħal 125 post. Huma għadhom ma tilfux logħob kompetittiv ġewwa darhom mill-1994. Huma kkwalfikaw għat-Tazza tad-Dinja 2002 u 2006 mingħajr ma jitilfu logħba mill-kwalifikazzjoni. == Storja == Il-futbol beda jintlagħab fil-Kroazja mill-bidu tas-seklu għoxrin, imma qabel id-90ijiet il-pajjiż ma kienx indipendenti. Qabel l-indipendeza, il-plejers mill-Kroazja kienu jagħmlu parti mir-Renju tal-Jugoslavja (1919-39), mill-Banovina tal-Kroazja (1939-41), mill-Istat Indipendenti tal-Kroazja (1941-45) u r-Repubblika Federali Soċjalista tal-Jugoslavja (1945-90). Minħabba ċirkustanzi ta' politika fir-Renju tal-Jugoslavja ftit wara t-[[Tieni Gwerra Dinjija]], timijiet sportivi Kroati kellhom il-jedd li jirrapreżentaw lil pajjiżhom taħt il-bandiera Kroata. Għalhekk l-ewwel logħba internazzjonali tista tiġi kkunsidrata r-rebħa ta' 4-0 kontra l-[[Tim Nazzjonali ta' l-Isvizzera|Isvizzera]] f'Żagreb fit-2 ta' April 1940. == L-Iskwadra tal-Kroazja == '''Gowlers:''' * [[Stipe Pletikosa]] * [[Vedran Runje]] * [[Mario Galinović]] * [[Marin Skender]] '''Difensuri:''' * [[Robert Kovač]] * [[Dario Šimić]] * [[Josip Šimunić]] * [[Vedran Ćorluka]] * [[Dario Knežević]] * [[Dino Drpić]] * [[Hrvoje Vejić]] * [[Goran Sablić]] * [[Marijan Buljat]] '''Midfielders:''' * [[Ivan Rakitić]] * [[Marko Babić]] * [[Niko Kovač]] (c) * [[Darijo Srna]] * [[Luka Modrić]] * [[Jurica Vranješ]] * [[Jerko Leko]] * [[Niko Kranjčar]] * [[Ognjen Vukojević]] * [[Danijel Pranjić]] * [[Milan Rapaić]] * [[Anthony Šerić]] '''Attakkanti:''' * [[Mladen Petrić]] * [[Eduardo]] * [[Ivica Olić]] * [[Igor Budan]] * [[Bosko Balaban]] * [[Ivan Klasnić]] == Storja tal-Kompetizzjonijiet == === [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol|Tazza tad-Dinja]] === * 1930 sa l-1990 - ''Ma ħaditx sehem, kienet parti mill-[[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Jugożlavja|Jugożlavja]]'' * 1994 - ''Ma ħaditx sehem, ma kinitx parti mill-FIFA sa Lulju 1992'' * 1998 - Tielet Post * 2002 - L-Ewwel Rawnd (It-tielet post fi grupp Ġ)' * 2006 - L-Ewwel Rawnd (It-tielet post fi grupp F) === [[Kampjonati Ewropej]] === * 1960 sa l-1992 - ''Ma ħaditx sehem, kienet parti mill-[[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Jugożlavja|Jugożlavja]]'' * 1996 - Kwarti tal-Finali * 2000 - ''Ma kkwalifikatx'' * 2004 - L-Ewwel Rawnd == Plejers famużi mill-passat == * Aljoša Asanović * Slaven Bilić * Zvonimir Boban * Alen Bokšić * Robert Jarni * Dražen Ladić * Robert Prosinečki * Dado Pršo * Zvonimir Soldo * Mario Stanić * Igor Štimac * Goran Vlaović * Davor Šuker == Ħoloq Oħra == * [http://www.hns-cff.hr/ Is-Sit Uffiċċjali tal-Federazzjoni tal-Futbol Kroata (HNS)] * [http://www.rsssf.com/tablesk/kroa-intres.html Il-logħob internazzjonali tal-Kroazja fuq RSSSF] * [http://www.rsssf.com/miscellaneous/kroa-recintlp.html Informazzjoni fuq ir-Rekords tal-Plejers Kroati fuq RSSSF] * [http://crofootballsites.topsiteworld.com/ Lista ta' siti Kroati fuq il-Futbol] * [https://web.archive.org/web/20070908234530/http://hr.nogonet.com/ NogoNet.com - Aħbarijiet fuq il-futbol Kroat] {{UEFA teams}} [[Kategorija:Timijiet nazzjonali tal-futbol tal-Ewropa|Kroazja]] [[Kategorija:UEFA|Kroazja]] [[Kategorija:Futbol fil-Kroazja]] 2kh3g3d53d7sabk4t9s3c208zvalqu7 0 7952 332150 283217 2026-09-20T02:05:53Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332150 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}}{{Għall-aġġornament}} '''Fabrizio Faniello''' ([[Furjana]], [[27 ta' April]] [[1981]]) huwa [[kantant]] [[Malta|Malti]]. Hu rrapreżenta lil Malta fil-[[Festival tal-Eurovision]] darbtejn, fl-[[Festival tal-Eurovision 2001|2001]] u fl-[[Festival tal-Eurovision 2006|2006]]. Minkejja s-suq żgħir tal-mużika f'Malta, hu rnexxielu jagħmel ismu barra minn pajjiżu, fejn ta wirjiet flimkien ma' diversi kantanti prominenti bħal [[Jim O'Rourke]], [[Fennesz]], [[Ryuichi Sakamoto]], [[Aphex Twin|Richard D. James]] u [[Merzbow|Masami Akita]]. Għandu oħtu, [[Claudia Faniello]], li hi wkoll kantanta. ==Bijografija== Faniello skopra il-mużika f'età tenera. L-għalliema tiegħu taghtu parir biex jattendi lezzjonijiet vokali. Madankollu, Faniello kellu interess ukoll fil-futbol. Fl-1997 hu lagħab għal sena f'[[Turin]]. Meta kellu sittax-il sena, għażel li jagħmel il-mużika l-professjoni tiegħu u rritorna Malta. F'dawk is-snin ħareġ 3 albums ta' suċċess kbir u diversi kanzunetti. Minkejja li l-aktar suċċess sar fil-gżejjer Maltin, il-kanzunetti tiegħu ħarġu wkoll f'pajjiżi [[Ewropa|Ewropej]]. Hu rnexxielu jasal fl-Aqwa 10 b'"The Whistel Hit" fl-[[Żvezja|Iżvezja]], flimkien ukoll ma' "Bye Baby Bye Bye" fl-istess pajjiż fl-2005. Ipparteċipa fil-[[Festival tal-Eurovision]] fl-[[Festival tal-Eurovision 2001|2001]] u wasal sad-disa' post. Hu pparteċipa diversi drabi fis-[[Malta Song For Europe|selezzjoni għall-Eurovision]]. Fl-[[Festival tal-Eurovision 2006|2006]], hu reġa' kiseb id-dritt li jirrapreżenta lil Malta fil-Eurovision, imma din id-darba ma tantx kienet avventura ta' suċċess għaliex Malta spiċċat l-aħħar b'punt wieħed biss. Ix-xogħol fuq il-kanzunetti tiegħu isir il-biċċa l-kbira fil-[[Ġermanja]] u ħafna mill-kanzunetti kienu miktuba minn liriċisti Ġermaniżi. ==Diskografija== ===Albums=== *2001: ''While I'm Dreaming'' *2004: ''When We Danced'' *2005: ''Believe'' *2007: ''Hits & Clips'' ===Kanzunetti=== *2001: "[[Another Summer Night]]" *2001: "My Girl" *2002: "Show Me Now" *2002: "Let Me Be Your Lover" *2002: "Just 4 Christmas" *2004: "When We Danced" *2004: "I'm In Love (The Whistle Song)" *2005: "Love On The Radio" *2006: "[[I Do]]" *2006: "Believe" *2007: "Love Me Or Leave Me" *2007: "I Need To Know" ==Ħoloq esterni== *[https://web.archive.org/web/20110914211622/http://www.fabriziofaniello.de/ Sit uffiċjali] {{kaxxa tal-bidu}} {{kaxxa ta' suċċessjoni | qabel=[[Claudette Pace]] | titlu=[[Malta fil-Festival tal-Eurovision]] | snin=2001 | wara=[[Ira Losco]]}} {{kaxxa ta' suċċessjoni | qabel=[[Chiara Siracusa]] | titlu=[[Malta fil-Festival tal-Eurovision]] | snin=2006 | wara=[[Olivia Lewis]]}} {{kaxxa tat-tmiem}} {{DEFAULTSORT:Faniello, Fabrizio}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1981]] [[Kategorija:Kantanti Maltin]] [[Kategorija:Kontestanti fil-Festival tal-Eurovision]] g86o63aiooebyt2y2c7z35cje2kyhdl 0 8344 332187 332120 2026-09-20T10:52:39Z ToniSant 4257 Modifiki annullati ta' [[Speċjali:Kontribuzzjonijiet/MalteseFalconnfirn|MalteseFalconnfirn]] ([[Diskussjoni utent:MalteseFalconnfirn|diskussjoni]]) għall-aħħar verżjoni ta' [[Utent:TheTechnician27|TheTechnician27]] 325228 wikitext text/x-wiki {{stub|Ġeografija}} [[File:Flag of Seychelles.svg|thumb|Il-bandiera ta' Seychelles]] [[File:Coat of Arms of the Republic of Seychelles.svg|thumb|Il-tarka ta' Seychelles]] [[File:SYC orthographic.svg|thumb|Post ta' Seychells]] [[File:World Factbook (1982) Seychelles.jpg|thumb|Mappa tas-CIA tal-1982 tal-Afrika tal-Lvant bis-Seychelles fiċ-ċentru]] Is-'''Seychelles''', uffiċjalment ir-Repubblika tas-Seychelles (bl-[[Ingliż]], ir-Repubblika tas-Seychelles; bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]], République des Seychelles; fis-Seychelles Creole, Repiblik Sesel) huma grupp ta' 115-il gżira li jinsabu fl-Oċean Indjan, fil-grigal tal-Madagaskar, b'erja totali ta' 455 km² u popolazzjoni stmata ta' 99,202 abitant (2021) b'popolazzjoni stmata ta' 100,600 fl-2022.​ Jappartjeni għall-Commonwealth tan-Nazzjonijiet. huma nazzjon fl-[[Afrika]]. Il-[[belt kapitali]] hi [[Victoria]]. l-unika belt fl-arċipelagu, li tinsab fuq il-gżira ta' Mahé u abitata minn terz tal-popolazzjoni. Għandu l-uniku ajruport u port internazzjonali fil-pajjiż, li jirċievi titjiriet mill-aktar ajruporti internazzjonali importanti fid-dinja, peress li s-sors ewlieni tal-munita barranija tal-pajjiż huwa t-turiżmu. Ġeografikament u kulturalment qrib il-[[Mawrizju]]. <gallery> File:Flag of Seychelles.svg|Il-bandiera ta' Seychelles File:Coat of Arms of the Republic of Seychelles.svg|Il-tarka ta' Seychelles File:Victoria (Seychelles).jpg|Victoria (Rebħa) File:Victoria Clock Tower - Seychelles.JPG|Victoria (Rebħa) File:Cathedral of the Immaculate Conception, Victoria, Seychelles.jpg|Victoria (Rebħa) File:Hindu Temple Victoria Seychelles Islands of Africa.jpg|Victoria (Rebħa) File:Mahe International Airport.jpg|Victoria (Rebħa) File:Seychelles large map.jpg|Mappa File:SYC orthographic.svg|Mappa File:Seychelles location map.svg|Mappa File:SC-Districts numbered.png|Organizzazzjoni territorjali (Mahé) File:Praslin.svg|Organizzazzjoni territorjali (Praslin) File:La Digue roheline.png|Organizzazzjoni territorjali (La Dinge) File:MAHE - Anse aux pins 4 (43254246895).jpg|Anse aux Pins File:Anse Boileau (17558943141).jpg|Anse Boileau File:La Digue Lighthouse.JPG|La Digue File:Grand Anse-La Digue-Seychellen.jpg|La Digue File:Anse Source d'Argent 2-La Digue.jpg|La Digue File:Luftbild Insel La Digue Seychellen.DNG (39617026111).jpg|La Digue File:Morne Seychellois NP footpath.jpg|Monte Seychellois File:Seychelles 25 cents.JPG|Rupia ta-Seychelles File:World Factbook (1982) Seychelles.jpg|Mappa tas-CIA tal-1982 tal-Afrika tal-Lvant bis-Seychelles fiċ-ċentru </gallery> Waħda mill-attrazzjonijiet ewlenin tar-Rabat hija l-Ġnien Botaniku, fejn tista' tara kampjuni ta' fkieren ġganti li huma endemiċi għal dawn il-gżejjer (pereżempju: il-fekruna ġgant ta' Aldabra, Dipsochelys dussumieri jew Geochelone gigantea) u li, għalkemm huma iżgħar fid-daqs, huma simili ħafna għall-ispeċi ta' fkieren preżenti fil-Gżejjer Galapagos. Speċi oħra ta' fekruna ġgant fis-Seychelles huma l-fekruna ġgant tas-Seychelles (Dipsochelys hoolissa) u l-fekruna ġgant ta' Arnold (Dipsochelys arnoldi), it-tnejn li huma fil-periklu kritiku. Bħalissa huma s-suġġett ta' programm ta' trobbija fil-magħluq u introduzzjoni mill-ġdid mill-Assoċjazzjoni tal-Ħarsien tan-Natura tas-Seychelles. Il-grupp etniku predominanti huwa s-Seychellois, b'għeruq Afrikani u Franċiżi, iżda hemm ukoll minoranzi Ċiniżi u Indjani. Il-maġġoranza tal-popolazzjoni tistqarr il-Kattoliċiżmu, 8% tal-popolazzjoni huma Anglikani u hemm 2% ta' reliġjonijiet varji. Is-Seychelles hija dik li hija magħrufa bħala ġenna tropikali. Il-gżejjer jippreservaw is-sbuħija naturali tagħhom, bi bajjiet sbieħ u baħar b'kundizzjonijiet eċċellenti għal min iħobb l-għadis. Għandha klima tropikali b’temperaturi li, kull sena, ivarjaw bejn 25 u 30 °C, b'xhur ta' xita ħafna minn Novembru sa Mejju, meta' jintlaħqu mill-irjieħ tal-monsoon. Is-Seychelles għandha t-tieni l-ogħla Indiċi tal-Iżvilupp tal-Bniedem fl-Afrika u hija, flimkien mal-Mawrizju, l-uniku pajjiż f’dan il-kontinent b'HDI meqjus bħala “għoli ħafna”. Minkejja l-prosperità ekonomika ġdida tal-pajjiż, li pożizzjonat bħala wieħed mill-aktar sinjuri fl-Afrika, għadu jiffaċċja bosta problemi soċjali. == Storja == Is-Seychelles kienu diżabitati sas-seklu 18, meta l-Ewropej waslu ma' Afrikani skjavi. Baqgħet kolonja Brittanika mill-1814 sal-indipendenza tagħha fl-1976. Is-Seychelles qatt ma kienu abitati minn nies indiġeni, iżda l-gżejjer tagħha jżommu l-wirt Krejol tagħhom stess. === Storja bikrija === [[File:Diamond Jubilee Fountain Victoria Seychelles.jpg|thumb|Il-Funtana tal-Ġublew tad-Djamanti tar-Reġina Victoria (Diamond Jubilee Fountain Victoria), quddiem il-bini tal-Mużew tal-Storja, ir-Rabat, is-Seychelles]] [[File:Flag of Seychelles (1961–1976).svg|thumb|Bandiera (1961–1976)]] [[File:Flag of the Governor of Seychelles (1961–1976).svg|thumb|Bandiera tal-Gvernatur tas-Seychelles]] Is-Seychelles kienu diżabitati għal ħafna mill-istorja tagħhom. L-oqbra fuq il-gżira, viżibbli sal-1910, huma l-bażi tat-twemmin akkademiku li l-baħrin Awstronesjani u, aktar tard, il-kummerċjanti Maldivjani u Għarab kienu l-ewwel li żaru l-arċipelagu.Vasco da Gama u r-4 Portugiż Indjan tiegħu skoprew is-Seychelles f'Marzu. 15, 1503; L-ewwel lemħ sar minn Thomé Lopes abbord Rui Mendes de Brito. Il- bastimenti ta' Da Gama għaddew ħdejn gżira mgħollija, aktarx Silhouette Island, u l- għada Desroches Island. Huma fassal grupp ta' seba' gżejjer u semmewhom Is-Seba' Sorijiet.L-eqdem inżul irreġistrat seħħ f'Jannar 1609, mill-ekwipaġġ tat-Tlugħ Ascension taħt il-kmand tal-Kaptan Alexander Sharpeigh waqt ir-raba' vjaġġ tal-Kumpanija Brittanika tal-Indji tal-Lvant. Punt ta' tranżitu għall-kummerċ bejn l-Afrika u l-Asja, il-gżejjer jingħad li kultant intużaw mill-pirati sakemm il-Franċiżi bdew jieħdu l-kontroll fl-1756, meta l-Kaptan Nicholas Morphey poġġa Ġebla tal-Pussess fuq Mahé. Il-gżejjer ingħataw l-isem għal Jean Moreau de Séchelles, ministru tal-finanzi tar-Re Louis XV. Il-frejgata Ingliża Orpheus, ikkmandata mill-Kaptan Henry Newcome, waslet f’Mahé fis-16 ta' Mejju, 1794, waqt il-Gwerra tal-Ewwel Koalizzjoni. It-termini tal-kapitulazzjoni tfasslu u l-għada Seychelles ċedew lill-Gran Brittanja. Jean Baptiste Quéau de Quincy, l-amministratur Franċiż tas-Seychelles matul is-snin tal-gwerra mar-Renju Unit, irrifjuta li jirreżisti meta waslu vapuri tal-gwerra tal-għadu armati. Minflok, innegozja b'suċċess l-istatus ta 'kapitulazzjoni lill-Gran Brittanja, li tat lill-kolonisti pożizzjoni privileġġata ta' newtralità. Il-Gran Brittanja spiċċat assumiet il-kontroll sħiħ wara l-konsenja tal-Mawrizju fl-1810, formalizzata fl-1814 fit-Trattat ta' Pariġi. Is-Seychelles saret kolonja tal-kuruna separata mill-Mawrizju fl-1903. L-elezzjonijiet saru fl-1966 u fl-1970. === Indipendenza === Fl-1976, is-Seychelles kisbu l-indipendenza mir-Renju Unit u saru repubblika. Minn dakinhar ilha membru tal-Commonwealth. Fis-snin sebgħin, is-Seychelles kienet "il-post li wieħed jista' jara, bitħa għall-istilel taċ-ċinema u l-jet set internazzjonali." Fl-1977, kolp ta' stat minn Franza Albert René neħħa l-ewwel president tar-repubblika, James Mancham. René ta parir kontra dipendenza żejda. dwar it-turiżmu u stqarr li ried "jżomm is-Seychelles għas-Seychellois." Il-kostituzzjoni tal-1979 iddikjarat stat soċjalista b'partit wieħed, li dam għaddej sal-1991. Fis-snin tmenin kien hemm sensiela ta' attentati ta' kolp ta' stat kontra l-President René, li wħud minnhom kienu appoġġjati mill-Afrika t'Isfel. Fl-1981, Mike Hoare mexxa tim ta' 43 merċenarju tal-Afrika t’Isfel li ppreżentaw bħala plejers tar-rugby fuq vaganza fl-attentat ta' kolp ta' stat tal-1981 fis-Seychelles. Kien hemm shootout fl-ajruport, u ħafna mill-merċenarji ħarbu. ajruplan tal-Indja.​ Il-mexxej ta' dan il-ħtif kien il-merċenarju Ġermaniż D. Clodo, eks membru tal-SAS Rhodesian.​ Clodo kien aktar tard ipproċessat fl-Afrika t’Isfel (fejn kien illiberat), kif ukoll f'pajjiżu. oriġini, il-Ġermanja, għall-piraterija bl-ajru.20​ Fl-1986, attentat ta' kolp ta' stat immexxi mill-Ministru tad-Difiża tas-Seychelles Ogilvy Berlouis wassal lill-President René jitlob l-għajnuna mill-Indja. Fl-Operazzjoni Flowers are Blooming, il-vapur navali Indjan Vindhyagiri wasal f’Port Victoria biex jgħin fil-prevenzjoni tal-kolp ta' stat. L-ewwel abbozz ta' kostituzzjoni ġdida naqas milli jikseb is-60% meħtieġa tal-voti fl-1992, iżda verżjoni modifikata ġiet approvata fl-1993. F'Jannar 2013, is-Seychelles iddikjaraw stat ta' emerġenza meta ċ-Ċiklun Tropikali Felleng ġab xita torrenzjali, u għargħar u valangi qerdu mijiet ta' djar. Wara l-kolp ta' stat tal-1977, il-gvern dejjem kien rappreżentat mill-istess partit politiku sal-elezzjonijiet ġenerali ta' Ottubru 2020 fis-Seychelles, li kienu storiċi minħabba r-rebħa ta' partit tal-oppożizzjoni. Wavel Ramkalawan kien l-ewwel president li ma rrappreżentax lil Seychelles Magħquda (l-isem attwali tal-ex Front Progressiv Popolari tas-Seychelles). Fl-2021, il-moutya, żfin mill-era tal-kummerċ tal-iskjavi, ġiet inkluża fil-lista tal-Wirt Kulturali Intanġibbli tal-UNESCO bħala simbolu tal-benessri psikoloġiku fir-rwol tagħha ta' reżistenza kontra t-tbatija, il-faqar, is-servitù u l-inġustizzja soċjali. == Gvern u politika == [[File:Seychelles Palais de Justice.jpg|thumb|left|Il-Palazz tal-Ġustizzja (Palais de Justice) tas-Seychelles, fl-Ile du Port]] [[File:State House Victoria Seychelles.jpg|thumb|Residenza Presidenzjali fis-Seychelles]] Il-president tas-Seychelles huwa l-kap tal-istat u l-gvern. Huwa elett b'vot universali għal terminu ta' ħames snin. Wavel Ramkalawan ilu president tal-pajjiż mill-2020. Il-parlament tas-Seychelles huwa unikamerali u jissejjaħ l-Assemblea Nazzjonali. Huwa magħmul minn 34 deputat, 25 minnhom eletti direttament b'vot popolari f'kostitwenzi ta' membru wieħed, u d-disa' li jifdal eletti proporzjonalment mit-total tal-voti għal kull partit. It-terminu tiegħu huwa wkoll ta' ħames snin. Il-partiti politiċi ewlenin huma l-Front Popolari Progressiv tas-Seychelles, b'ideoloġija soċjalista u magħruf ukoll mill-2009 bħala l-Partit Popolari jew Parti Lepep; u l-Partit Nazzjonali tas-Seychelles li bħalissa qed imexxi, demokratiku liberali. Fil-livell internazzjonali, is-Seychelles hija parti mill-Kummissjoni tal-Oċean Indjan, il-Francophonie u l-Commonwealth tan-Nazzjonijiet. === Politika barranija === [[File:Maison Queau de Quincy - Seychellois Department of Foreign Affairs.jpg|thumb|Maison Queau de Quincy - Dipartiment tal-Affarijiet Barranin tas-Seychelles (Seychellois Department of Foreign Affairs)]] Is-Seychelles issegwi politika ta' dak li tiddeskrivi bħala nuqqas ta' allinjament “pożittiv” u jappoġġja bil-qawwa l-prinċipju li titnaqqas il-preżenza tas-superpotenzi fl-Oċean Indjan. Il-gvern tas-Seychelles huwa wieħed mid-difensuri tal-kunċett ta' żona ta' paċi fl-Oċean Indjan u ppromwova t-tmiem tal-preżenza tal-Istati Uniti f'Diego García. Madankollu, il-pajjiż adotta politika prammatika u jservi bħala waqfa importanti ta' mistrieħ u rikreazzjoni għall-vapuri tal-Istati Uniti li jservu fil-Golf Persjan u l-Oċean Indjan. Il-pożizzjoni tas-Seychelles dwar il-politika barranija poġġieha ġeneralment fuq ix-xellug tal-ispettru fi ħdan il-Moviment Mhux Allinjat. Ir-Russja, ir-Renju Unit, Franza, l-Indja, ir-Repubblika Popolari taċ-Ċina, il-Libja u Kuba jżommu ambaxxati fir-Rabat. Il-gvern tas-Seychelles irtira r-rikonoxximent diplomatiku tar-Repubblika Għarbija Demokratika Sahrawi fis-17 ta' Marzu, 2008, skont sors uffiċjali tal-gvern. === Jiddefendu === [[File:Tata LSV, June 2014.jpg|thumb|Żewġ Vetturi Speċjalizzati Ħfief Tata (LSV) tal-Forzi tad-Difiża Popolari tas-Seychelles, magħmula fl-Indja]] L-Armata tas-Seychelles hija l-Forza tad-Difiża tal-Poplu tas-Seychelles (Force de défense populaire des Seychelles), li tikkonsisti f'diversi fergħat distinti: unità tal-infanterija u gwardja tal-kosta, il-forza tal-ajru u protezzjoni presidenzjali. L-Indja kellha u għadha għandha rwol ewlieni fl-iżvilupp tal-Armata tas-Seychelles. Wara li għaddiet lill-Gwardja tal-Kosta tas-Seychelles żewġ bastimenti tal-għassa SDB Mk5 mibnija mill-GRSE, INS Tarasa u INS Tarmugli, li aktar tard ingħataw l-isem ta' PS Constant u PS Topaz, l-Indja tat ukoll ajruplan Dornier 228 mibni minn Hindustan Aeronautics Limited.​ L-Indja ffirmat ukoll. patt biex tiġi żviluppata l-Gżira Asunción, waħda mill-115-il gżira li jiffurmaw il-pajjiż. B'erja ta '11 km², tinsab strateġikament fl-Oċean Indjan, fit-Tramuntana tal-Madagaskar. Il-gżira qed tiġi mikrija għall-iżvilupp ta' assi strateġiċi mill-Indja.Fl-2018, is-Seychelles iffirmat it-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari. L-Unità tas-Sigurtà Presidenzjali (PSU - La garde présidentielle) inħolqot fl-1977 flimkien mal-Unità tal-Infanteria biex tiddedika lilha nnifisha għall-kompiti tal-protezzjoni tal-President tas-Seychelles u r-residenza tiegħu. Jipprovdi wkoll appoġġ waqt it-tranżitu u l-laqgħat soċjali. Diversi għalliema minn nazzjonijiet barranin iwettqu taħriġ mal-PSU. Din hija waħda mill-unitajiet elite tal-SPDF. L-UPM tinsab fid-Dar tal-Istat u hija marbuta amministrattivament mal-Unità tal-Forzi Speċjali. Il-Banda Nazzjonali tal-Mużika hija l-banda militari uffiċjali tal-FDPB. L-oriġini tiegħu jmorru lura għall-1925 taħt l-isem Brass Ensemble. Din bdiet meta l-Fratelli Maristi tal-Missjoni Kattolika ħarrġu mużiċisti biex idoqqu strumenti differenti. Il-banda xolt fl-1943, meta l-Armata Ingliża tat l-istrumenti. Il-banda rriformat biss biex tiġi xolta wara t-Tieni Gwerra Dinjija, u l-istrumenti tagħha ġew akkwistati mis-Seychelles Scouts Association. Inħolqot banda mużikali ġdida magħrufa bħala LAFANSA, li magħha ngħaqdet banda tal-pulizija. Bil-ħolqien tal-Konservatorju tal-Mużika u ż-Żfin fl-1981, il-Banda tal-Pulizija ġiet riorganizzata f'Banda Nazzjonali tal-Mużika taħt l-isponsorizzazzjoni tal-Ministeru tal-Edukazzjoni. Antoinc Azcmia sar l-ewwel direttur tiegħu, imexxi unità li, mill-1981 sal-1996, kienet banda volontarja (unità li fiha l-mużiċisti huma mikrija part-time). Fl-1996 ġew ingaġġati mużiċisti full-time u tliet snin wara ġie trasferit għall-Ministeru tad-Difiża u kien ibbażat fl-Akkademja tad-Difiża tas-Seychelles. Azcmia irtira fl-2001, u ġie sostitwit minn Thomas Busanya. == Organizzazzjoni politiku-amministrattiva == [[File:BigBenVictoriaSeychelles.JPG|thumb|L-arloġġ famuż fiċ-ċentru tar-Rabat, il-kapitali tas-Seychelles]] Is-Seychelles hija maqsuma f'25 distrett: {{kolonni}} * [[Anse aux Pins (Seychelles)|Anse aux Pins]] * [[Anse Boileau]] * [[Anse Etoile]] * [[Anse Royale]] * [[Au Cap]] * [[Baie Lazare]] * [[Baie Sainte Anne]] * [[Beau Vallon]] * [[Bel Air (Distrett)|Bel Air]] * [[Bel Ombre]] * [[Kaskata]] * [[Glacis (Seychelles)|Glacis]] * [[Grand'Anse (Mahe)]] {{kolonna ġdida}} * [[Grand'Anse (Praslin)]] * [[La Digue]] * [[La Riviere Anglaise]] * [[Les Mamelles]] * [[Mont Buxton]] * [[Mont Fleuri]] * [[Plaisance (Seychelles)|Plaisance]] * [[Pointe La Rue]] * [[Port Glaud]] * [[Roche Caiman]] * [[Saint Louis (Seychelles)|Saint Louis]] * [[Takamaka]] {{tarf il-kolonni}} == Ġeografija == [[File:Mapa Seychelles.png|thumb|Mappa tas-Seychelles]] [[File:Grand Anse-La Digue-Seychellen.jpg|thumb|Il-bajja ta' Grand Anse f'La Digue]] Is-Seychelles huma arċipelagu fl-Oċean Indjan, magħmul minn madwar 115-il gżira tropikali (kif indikat fil-Kostituzzjoni tar-Repubblika), ta' oriġini granitika u qroll. Minnhom, 33 biss huma abitati. L-hekk imsejħa Gżejjer Intern huma l-qalba tal-pajjiż. Il-gżejjer li fadal huma atolli tal-qroll iżgħar, ħafna minnhom diżabitati. L-akbar gżira hija Mahé. Il-kapitali tal-pajjiż hija l-belt Victoria, li tinsab fuq Mahé, fejn tgħix madwar 80% tal-popolazzjoni totali. L-ogħla punt fis-Seychelles huwa Mount Seychellois, li għandu għoli ta '905 m. Huwa l-uniku arċipelagu tal-granit, kif jidher fil-blat ta' La Digue. Il-klima lokali hija tropikali, moderata u pjuttost umda minħabba influwenzi tal-baħar. Il-gżejjer, kif indikat fil-kostituzzjoni tal-pajjiż, huma miġbura kif ġej. * 42 gżira granitika: Mahé, Praslin, Silhouette, La Digue, Curieuse, Félicité, Frégate, St. Anne, North, Cerf, Marianne, Grand Sœur, Thérèse, Aride, Conception, Petite Sœur, Cousin, Cousine, Long, Récif, Round (Praslin), Anonyme, Mamelles, Moyenne, Île aux Vaches Marines, L'Islette, Beacon (Île Sèche), Cachée, Cocos, Round (Mahé), L'Ilot Frégate, Booby, Chauve Souris (Mahé), Chauve Souris (Praslin), Île La Fouche, Hodoul, L'Ilot, Rat, Souris, St. Pierre (Praslin), Zavé, Harrison Rocks (Grand Rocher). * 4 gżejjer imħallta, ramel, qroll u granit: Denis, Bird, Coëtivy, Cahée. * 29 gżira tal-qroll tal-Grupp tal-Ammiral: Desroches, Cahée Poivre Atoll —li jinkludi 3 gżejjer: Poivre, Florentin u South Island—, Alphonse, D'Arros, St. Joseph Atoll —li jinkludi 14-il gżira: St. Joseph, Île aux Fouquets, Ressource, Petit Carcassaye, Grand Carcassaye, Benjamin , Bancs Ferrari, Chiens, Pélicans, Vars, Île Paul, Banc de Sable, Banc aux Cocos e Île aux Poules—, Marie Louise, Desnoeufs, African Banks —li jinkludu 2 gżejjer: African Banks u South Island—, Rémire, St. Boudeuse, Étoile, Bijoutier * 13-il gżira tal-qroll fil-Grupp Farquhar: Farquhar Atoll —li jinkludu 10 gżejjer: Bancs de Sable, Déposés, Île aux Goëlettes, Lapins, Île du Milieu, North Manaha, South Manaha, Middle Manaha, North Island u South Island—, Providence Atoll ( li jinkludi żewġ gżejjer: Providence u Bancs Providence) u St Pierre. * 67 gżira tal-qroll fil-Grupp Aldabra: Aldabra Atoll — li ​​jinkludu 46 gżira: Grande Terre, Picard, Polymnie, Malabar, Ile Michel, Ile Esprit, Ile aux Moustiques, Ilot Parc, Ilot Emile, Ilot Yangue, Ilot Magnan, Ile Lanier, Champignon des Os, Euphrate, Grand Mentor, Grand Ilot, Gros Ilot Gionnet, Gros Ilot Sesame, Heron Rock, Hide Island, Ile aux Aigrettes, Ile aux Cèdres, Iles Chalands, Ile Fangame, Ile Héron, Ile Michel, Ile Squacco , Ile Sylvestre , Ile Verte, Ilot Déder, Ilot du Sud, Ilot du Milieu, Ilot du Nord, Ilot Dubois, Ilot Macoa, Ilot Marquoix, Ilots Niçois, Ilot Salade, Middle Row Island, Noddy Rock, North Row Island, Petit Mentor, Petit Mentor Endans, Petits Ilots, Pink Rock u Table Ronde—, Gżira Asunción, Gżira Astove u Atoll Cosmoledo —li jinkludu 19-il gżira: Menai, Ile du Nord (Tramuntana tal-Punent), Ile Nord-Est (Tramuntana tal-Lvant), Ile du Trou, Goëlettes, Grand Polyte, Petit Polyte, Grand Ile (Wizard), Pagode, Ile du Sud-Ouest (Nofsinhar), Ile aux Moustiques, Ile Baleine, Ile aux Chauve-Souris, Île aux Macaques, Ile aux Rats, Ile du Nord-Ouest, Ile Observation, Ile Sud-Est u Îlot la Croix—. === Klima === [[File:Victoria (Seychelles).jpg|thumb|Veduta mill-ajru tar-Victoria]] Il-klima hija tropikali, moderata u umda. It-temperaturi ftit li xejn ivarjaw matul is-sena, fuq Mahé huma madwar 24 sa 30 °C u x-xita hija ta' 2900 mm fis-sena, fir-Rabat hi ta' 2350 mm u fuq il-gżejjer l-oħra x-xita hija inqas. Matul l-aktar xhur kesħin (Lulju u Awwissu) it-temperatura minima medja hija 24 °C. L-irjieħ tal-art normalment jonfħu minn Mejju sa Novembru. L-aktar xhur sħan huma minn Diċembru sa April, fejn l-umdità hija 80% u t-temperatura rari taqbeż il-31°C. Is-Seychelles tinsab barra miċ-ċinturin taċ-ċiklun, għalhekk ir-riħ b'veloċità għolja huma rari ħafna. === Ekoloġija === Is-Seychelles hija maqsuma f'2 ekoreġjuni: * Ġungla Granitika tas-Seychelles * Scrub Xeric tal-Gżejjer Aldabra L-ispeċi tal-annimali u tal-pjanti huma taħlita ta' speċi Afrikani u Ażjatiċi, kif ukoll ħafna speċi endemiċi bħad-Dicrurus aldabranus tipiċi tal-Gżira Aldabra, endemiżmi bħal dawn huma r-riżultat tal-iżolament primittiv tal-gżejjer, meta Gondwana ġie żmembrat u l- Indja attwali separata mill-Afrika. Il-gżejjer u l-madwar immedjat tagħhom fihom bijodiversità enormi, b'varjetà wiesgħa ta' pjanti, anfibji, rettili, għasafar, ħut u qroll. [[File:Port Launay, Mahé.jpg|thumb|Il-Park Nazzjonali Marittimu ta' Port Launay, Mahé]] Fortunatament, is-Seychelles ipproteġu kważi 50% tal-wiċċ totali tal-arċipelagu u diversi sikek tal-baħar, permezz tal-ħolqien ta' diversi Parks Nazzjonali, xi wħud marittimi, bħal Baie Ternay jew Sainte Anne; oħrajn, bħall-Morne Seychelles, jipproteġu l-ġungla ċentrali u l-massa tal-muntanji ta' Mahé. Ma’ l-isforz nazzjonali biex jiġi ppreservat l-ambjent hemm rikonoxximent internazzjonali, bil-UNESCO ddikjarat l-Atoll kollu ta' Aldabra u r-Riżerva Naturali Valle de Mai, li tinsab fil-gżira ta' Praslin, Sit ta' Wirt Dinji. Pajjiżi bħall-Istati Uniti tal-Amerika qed jikkoperaw mal-awtoritajiet tal-pajjiż fi proġetti għall-irkupru tal-fawna tal-baħar. Mill-2011, sar proġett pilota ta' kultivazzjoni tal-qroll fir-Riżerva Marittima tal-Gżira Cousin għall-irkupru sussegwenti ta' sikek li kienu vittmi kemm tat-tibdil fil-klima kkawżat minn El Niño fl-1998 kif ukoll tat-tsunami tal-2004. Huwa stmat li dawn l-avvenimenti qered 97% tal-qroll ermatipiċi tas-Seychelles. Ġew ikkultivati ​​xi 40,000 kolonja ta' 67 speċi differenti ta' qroll, li fosthom jispikkaw il-ġeneri Acropora u Pocillopora, speċifikament l-ispeċi Pocillopora damicornis, Pocillopora eydouxi, Pocillopora verrucosa, Acropora hyacinthus, Acropora cythera irregularis u Acropora cythera. Il-proġett ġie kkoordinat mill-bijoloġista Spanjola Sarah Frías-Torres, li kisbet rata ta' suċċess ta' 70% fl-akklimatizzazzjoni tal-40,000 qroll ikkultivat, b'24,400 kampjun ta' kolonji tal-qroll li qed jikbru fil-postijiet fejn ġew trapjantati.​ Is-sikka rrestawrata hija il-bażi għal speċi multipli ta' ħajja tal-baħar biex jerġgħu lura f’dawn l-ilmijiet, u jiksbu l-irkupru tal-ekosistema tal-baħar. Din l-esperjenza għandha l-għan li sservi ta' mudell li għandu jiġi applikat għal ħafna sikek oħra bil-ħsara minn żidiet termali tal-baħar. === Fawna === [[File:Ile Curieuse - Crabe (1).JPG|thumb|Granċ fuq il-Gżira Curieuse, is-Seychelles]] Minbarra l-fkieren ġganti l-aktar magħrufa tas-Seychelles, ta' min jenfasizza l-familja taż-żrinġijiet Sooglossidae, b'2 ġeneri u 4 speċi li jinsabu biss fuq il-gżejjer; L-ispeċi Sooglossus gardeneri hija l-iżgħar fid-dinja, twila bejn 9 u 12 mm. It-trabi tagħhom, kważi inviżibbli, jitwieldu 1.6 mm twal. Speċi oħra unika għas-Seychelles hija l-friefet il-lejl Coleura seychellensis, li probabbilment hija l-aktar speċi ta' friefet il-lejl fil-periklu fid-dinja, b’madwar 30 sa 100 biss fadal. Ġew identifikati 250 speċi ta' għasfur, li minnhom 12 huma speċi endemiċi, bħall-pappagall iswed tas-Seychelles, Coracopsis nigra barklyi, li jgħix biss fil-gżira ta' Praslin u huwa l-għasfur nazzjonali tas-Seychelles, l-Acrocephalus seychellensis, jew il-Copsychus sechellarum. , li, grazzi għall-isforzi tal-istituzzjonijiet Nature Seychelles u BirdLife, qed jirkupraw, meta huma speċi li kienu fil-ponta tal-estinzjoni. Huwa stmat li l-gżejjer fihom madwar 2,000 speċi endemiċi ta' invertebrati, u aktar minn 1,000 speċi differenti ta' ħut jgħixu fil-1.2 miljun kilometru kwadru tal-ilmijiet territorjali tagħha.Il-puffotta Amphiprion fuscocaudatus, endemika għall-arċipelagu, tispikka għall-għajn tagħha. dehra. Ir-rikkezza fl-ispeċi tal-baħar hija enormi; In-numri ta' speċijiet li ġejjin ġew identifikati fl-invertebrati tal-baħar biss: {{kolonni}} * [[Sponoż]]: 350 * [[Molluski]]s: 300 * Qroll iebes ([[Scleractinia]]): 178 * [[Gambli]]: 175 * Qroll artab u gorgoni ([[Octocorallia]]): 71 * [[Anemoni tal-Baħar|Anemoni]]: 55 * [[Polychaeta|Dud tal-Polychaeta]]: 50 | * [[Ophiuroids]]: 44 * [[Ħjar tal-Baħar|Ħjar tal-Baħar]]: 35 * [[Sea Urchin|Sea Urchin]]: 33 * [[Starfish|Starfish]]: 32 * [[Pycnogonida|Brimb tal-baħar]]: 22 * [[Crinoid|Sea Dusters]]: 10 {{tarf il-kolonni}} Il-[[Genus (bijoloġija)|ġeneri]] dominanti ta' [[koralli ermatipiċi]], jew bennejja ta' [[sikka tal-qroll|sikek]] tal-arċipelagu, ordnati mill-aktar għall-inqas abbundanti, huma: ''[[Acropora]]'', ''[[Porites]]'' (forma massiva), ''[[Pocillopora]]'', ''[[Montipora]]'', ''[[Galaxea fascicularis|Galaxea]]'' , ''[[Goniastrea]]'', ''[[Fungia]]'', ''[[Porites]]'' (forma friegħi), ''[[Favia]]'', ''[[Favites ]]'', ''[[Pavona (genus)|Pavona]]'' u ''[[Platygyra]]''. <gallery mode="packed"> File:Copsychus sechellarum -Seychelles-8.jpg|''[[Copsychus sechellarum]]'', speċi fil-periklu rkuprati. File:Ile Curieuse - Oiseau (4).JPG|''[[Foudia madagascariensis]]'' fi [[Curieuse|gżira Curieuse]] File:Amphiprion fuscocaudatus.jpg|''[[Amphiprion fuscocaudatus]]'', ħut clown endemiku għas-Seychelles File:Dipsochelys fg01.jpg|''[[Dipsochelys hoolissa]]'', speċi endemika tas-Seychelles fil-periklu tal-estinzjoni File:Acropora muricata, Port Launay, Seychelles.jpg|''[[Acropora muricata]]'', Port Launay, Mahé. </gallery> === Flora === Il-kolonizzazzjonijiet Franċiżi u Ingliżi tal-arċipelagu żiedu ħafna l-agrikoltura matul is-sekli 18 u 19, u mmodifikaw b'mod sinifikanti l-veġetazzjoni oriġinali. 1,500 speċi ta 'pjanti ġew identifikati fuq il-gżejjer granitiċi, li minnhom 25% huma indiġeni. Is-Seychelles għandha 82 speċi ta' pjanti endemiċi. ​Ta' min jenfasizza s-siġra tal-palm endemika tal-Gżira Praslin, Lodoicea maldivica, bl-għoli tagħha sa 30 m u l-ġewż mhux tas-soltu tagħha ta' 22 kilo, imsejħa "coco de mer", apparentement minħabba li s-settlers tas-Seychelles fi żmien il-kolonizzazzjoni Franċiża kienu skoperti fil-baħar, peress li huma endemiċi għall-Gżira Praslin. Speċi endemiċi wkoll huma l-pjanta karnivora Nepenthes pervillei, li tipprolifera f'ħamrija fqira fin-nutrijenti, bħall-fosfru u n-nitroġenu, li jkollha tiksebhom mill-insetti li jaqbad, jew l-orkidea Vanilla phalaenopsis. <gallery mode="packed"> File:Coco de mer - Lodoicea maldivica.jpg|''[[Lodoicea maldivica]]'', is-siġra tal-palm endemika tas-Seychelles File:Coco de mer - BOT.2007.26.21.jpg|Il-"coco de mer" ta' ''Lodoicea maldivica'' File:Nepenthes pervillei pitcher.jpg|Pjanta karnivora endemika ''[[Nepenthes pervillei]]'' File:Vanilla phalaenopsis.jpg|''[[Vanilla phalaenopsis]]'', orkidea endemika għas-Seychelles. File:Morne Seychellois NP footpath.jpg|[[Mount Seychellois|Park Nazzjonali Morne Seychellois]]. File:Valleé de mai4.jpg|Kaskata fil-Wied ta' Mai File:Ile Curieuse (7).JPG|''[[Acanthaceae]] sp'' fil-[[mangrovja]] tal-Gżira Curieuse File:Vacoa Seychelles.jpg|''[[Pandanus utilis]]'' fil-Ġnien Botaniku ta' [[Mahé]] </gallery> == Ekonomija == [[File:Seychelles 25 cents.JPG|thumb|Munita tal-25 ċenteżmu tar-Rupee tas-Seychelles.]] Waqt l-okkupazzjoni Ingliża tal-gżejjer Seychelles, l-ekonomija prekarja tagħha u n-nuqqas ta’ muniti fiċ-ċirkolazzjoni ġiegħlu lill-gvern jimmarka biċċiet barranin differenti b’punch bil-għan li jivvalutawhom mill-ġdid u jippermettu ċ-ċirkolazzjoni tagħhom. Din il-marka kienet tikkonsisti f'żewġ S magħqudin ma' xulxin. Biċċiet ta' 8 reali Spanjoli, 5 franki Franċiżi u thalers Ġermaniżi ta' María Teresa I tal-Awstrija huma magħrufa b'din il-kontromarka kurjuża. Matul iż-żminijiet kolonjali, il-kannella, il-vanilla u l-kopra kienu l-esportazzjonijiet ewlenin tas-Seychelles. F'nofs is-sittinijiet, terz tal-popolazzjoni kienet taħdem fl-agrikoltura u f'ħamsa fl-amministrazzjoni tal-gvern. Mill-indipendenza fl-1976, il-produzzjoni per capita żdiedet, malajr, għal seba' darbiet il-livell ta' sussistenza preċedenti. It-tkabbir kien immexxi mis-settur tat-turiżmu, li jimpjega madwar 30% tal-forza tax-xogħol u jipprovdi aktar minn 70% tad-dħul tal-pajjiż fil-kambju; u għas-sajd għat-tonn. Fl-aħħar snin il-gvern ħeġġeġ l-investiment barrani biex jimmodernizza lukandi u servizzi oħra. Fl-istess ħin, il-gvern ikkonvinċa li jnaqqas id-dipendenza fuq it-turiżmu, jippromwovi l-iżvilupp tal-agrikoltura, is-sajd u l-manifattura fuq skala żgħira. Il-vulnerabbiltà tas-settur tat-turiżmu hija żvelata mit-tnaqqis fid-dejn fl-1991-1992, l-aktar minħabba r-rata tal-kambju stmata żżejjed tal-pajjiż, il-Gwerra tal-Golf, segwita mill-qrib mill-avvenimenti tal-11 ta’ Settembru, 2001. kontra l-Istati Uniti Żviluppi oħra li qed jiffaċċjaw il- gvern huma shortcuts jew brejkijiet fuq id-defiċit tal-baġit, bħat-trażżin tal-ispejjeż għall-assistenza soċjali u l-privatizzazzjoni ulterjuri tal-kumpaniji pubbliċi. Il-gvern għandu preżenza dominanti fl-attività ekonomika, f'kumpaniji pubbliċi li jqassmu prodotti taż-żejt, fl-assigurazzjoni, bankarji, importazzjonijiet ta' komoditajiet, telekomunikazzjonijiet u firxa wiesgħa ta' negozji oħra. [[File:Central Bank of Seychelles.jpg|thumb|Bank Ċentrali tas-Seychelles (Central Bank of Seychelles)]] It-tkabbir ġie ttardjat fil-perjodu 1998-2001 minħabba l-inattività tas-setturi tat-turiżmu u tas-sajd għat-tonn, li qabel kienu msemmija bħala l-attivitajiet ewlenin tal-ekonomija. Barra minn hekk, il-kontroll strett fuq ir-rati tal-kambju u n-nuqqas ta 'munita barranija ddeterjoraw il-prospetti ekonomiċi fi żmien qasir. Il-valur tas-suq iswed tar-Rupee tas-Seychelles huwa kullimkien minn żewġ terzi sa nofs ir-rata tal-kambju uffiċjali; mingħajr żvalutazzjoni fis-settur tat-turiżmu attwali, li għadu rieqed, filwaqt li t-turisti jfittxu destinazzjonijiet irħas fil-viċin, bħall-Komoros u l-Madagaskar. Tnaqqis fin-numru ta’ titjiriet li jservu l-pajjiż, prinċipalment minħabba l-inkapaċità tal-kumpaniji tal-ajru li jirripatrijaw il-fondi, ġiegħel ukoll it-tkabbir tal-industrija tat-turiżmu. Il-wasla riċenti tal-Emirates Airlines u l-Qatar Airlines fil-gżejjer wasslet għal żieda fit-tkabbir. Fir-rati tal-kambju uffiċjali, is-Seychelles tibqa' l-aktar pajjiż sinjur fl-Afrika, f’termini ta' PGD per capita; (US$7,504 fl-2005), għalkemm jekk tiġi applikata r-rata tal-kambju parallela, jew ir-rati tal-parità tas-saħħa tal-akkwist, tkun wara l-Mawrizju u l-Botswana. Minħabba t-tnaqqis ekonomiku (l-ekonomija naqset bi 2% bejn l-2004 u l-2005, u naqset għall-inqas għall-istess livell bħal fl-2006), il-pajjiż qed jinżel, f'termini ta' dħul per capita. Mill-kriżi ekonomika globali tal-2008, il-gvern tas-Seychelles ipprijoritizza t-tnaqqis tad-defiċit tal-baġit, inkluż it-trażżin tal-ispejjeż tal-benessri soċjali u l-privatizzazzjoni ulterjuri tal-intrapriżi pubbliċi. Il-gvern għandu preżenza mifruxa fl-attività ekonomika, b'kumpaniji pubbliċi attivi fid-distribuzzjoni ta' prodotti taż-żejt, banek, importazzjonijiet ta' komoditajiet, telekomunikazzjonijiet, u firxa wiesgħa ta' negozji oħra. Skont l-Indiċi tal-Libertà Ekonomika tal-2013, li jkejjel il-grad ta' gvern limitat, il-ftuħ tas-suq, l-effiċjenza regolatorja, l-istat tad-dritt u fatturi oħra, il-libertà ekonomika żdiedet kull sena mill-2010. Huwa importanti li wieħed jinnota li s-Seychelles hija, per capita, l-aktar pajjiż midjun fid-dinja skont il-Bank Dinji, b’dejn pubbliku totali ta' madwar 122.8% tal-PGD. Madwar żewġ terzi ta' dan id-dejn jinsab fil-pajjiż, bil-bilanċ dovut lill-banek kummerċjali multilaterali u bilaterali. Il-pajjiż jinsab lura fuq ħafna mill-kredituri internazzjonali tiegħu, u kellu jirrikorri għal dejn kummerċjali biex jibqa' jista' jissellef. Dan il-piż għoli tad-dejn huwa konsegwenza diretta tar-rata tal-kambju stmata żżejjed; Essenzjalment, il-pajjiż jgħix lil hinn mill-mezzi tiegħu u jiffinanzja l-għajxien tiegħu billi jissellef domestikament u internazzjonalment. === Turiżmu === Fl-1971, bil-ftuħ tal-Ajruport Internazzjonali tas-Seychelles, it-turiżmu sar industrija ewlenija, essenzjalment qasam l-ekonomija fi pjantaġġuni u turiżmu. Is-settur tat-turiżmu ħallas aħjar, u l-ekonomija tal-pjantaġġuni setgħet tespandi biss s'issa. Is-settur tal-pjantaġġuni tilef prominenza u t-turiżmu sar l-industrija ewlenija fis-Seychelles. Konsegwentement, seħħet mewġa sostnuta ta' kostruzzjoni ta' lukandi matul il-biċċa l-kbira tas-snin sebgħin, inkluż il-ftuħ ta' Coral Strand Smart Choice, Vista Do Mar u Bougainville Hotel fl-1972. F’dawn l-aħħar snin, il-gvern ħeġġeġ l-investiment barrani biex itejjeb il-lukandi u servizzi oħra. Dawn l-inċentivi wasslu għal ammont kbir ta' investiment fi proġetti ta' proprjetà immobbli u resorts turistiċi ġodda, bħall-proġett TIME, imqassam mill-Bank Dinji, flimkien mal-proġett ta' qablu MAGIC. Minkejja t-tkabbir tagħha, il-vulnerabbiltà tas-settur tat-turiżmu kienet evidenti bit-tnaqqis qawwi tal-1991-1992, l-aktar minħabba l-Gwerra tal-Golf. [[File:Giant tortoise D'Arros.jpg|thumb|Fekruna ġgant (Giant tortoise) mill-Gżira ta' Arros, is-Seychelles]] Minn dakinhar, il-Gvern fittex li jnaqqas id-dipendenza fuq it-turiżmu billi jippromwovi l-iżvilupp tal-agrikoltura, is-sajd, il-manifattura fuq skala żgħira u, aktar reċentement, is-settur finanzjarju offshore, billi ħoloq l-Awtorità għas-Servizzi Finanzjarji u jippromulga diversi liġijiet (bħall- Il-Liġi tal-Fornituri ta' Servizzi Korporattivi Internazzjonali, il-Liġi tal-Kumpaniji tan-Negozju Internazzjonali, il-Liġi tat-Titoli, il-Liġi tal-Fondi ta' Investiment u l-Hedge Funds, fost oħrajn). F'Marzu 2015, is-Seychelles allokaw il-Gżira Assumption biex tiġi żviluppata mill-Indja. Minħabba l-effetti tal-COVID-19, is-Seychelles għalqu l-fruntieri tagħha għat-turiżmu internazzjonali fl-2020. Il-pajjiż reġa' fetaħ il-fruntieri tiegħu għat-turisti internazzjonali mill-25 ta' Marzu, 2021. Hekk kif il-programm nazzjonali ta' tilqim mexa 'l quddiem tajjeb, il-Ministeru Il-Ministeru tal-Affarijiet Barranin tal-pajjiż u It-turiżmu ħa d-deċiżjoni li jippermetti aċċess għat-turisti barranin filwaqt li żamm il-miżuri tas-saħħa pubblika, bħall-użu ta' maskri, id-distanza soċjali, sanità regolari u ħasil tal-idejn. Fl-2023, intgħażlet fost it-30 gżira l-aktar attraenti fid-dinja skont il-komunità tal-qarrejja Conde Nast Travelers. === Enerġija === Għalkemm multinazzjonali taż-żejt esploraw l-ilmijiet ta' madwar il-gżejjer, ma nstab l-ebda żejt jew gass. Fl-2005, ġie ffirmat ftehim mal-kumpanija Amerikana Petroquest, li taha drittijiet ta' esplorazzjoni f'madwar 30,000 km² (territorju simili għad-daqs tal-Belġju) madwar il-gżejjer Constant, Topaz, Farquhar u Coëtivy sal-2014. Seychelles jimporta żejt mill-Persjan. Golf fil-forma ta' derivati ​​taż-żejt raffinati b'rata ta' madwar 5,700 barmil kuljum (910 m3/d). F'dawn l-aħħar snin, iż-żejt ġie importat mill-Kuwajt u wkoll mill-Baħrejn. Is-Seychelles jimporta tliet darbiet aktar żejt milli jeħtieġ għall-użi interni tagħha minħabba li tesporta mill-ġdid is-surplus fil-forma ta' bunkers għal bastimenti u ajruplani li jieqfu f’Mahé. M'hemm l-ebda kapaċità ta' raffinar fuq il-gżejjer. L-importazzjonijiet, id-distribuzzjoni u r-riesportazzjoni taż-żejt u l-gass huma r-responsabbiltà tas-Seychelles Petroleum (Sepec), filwaqt li l-esplorazzjoni taż-żejt hija r-responsabbiltà tas-Seychelles National Oil Company (SNOC). === Agrikoltura === Fl-1993, il-Ministeru tal-Agrikoltura u r-Riżorsi tal-Baħar tas-Seychelles ċeda l-ġestjoni ta' ħames irziezet tal-stat, li kienu maqsuma f’plottijiet żgħar u mikrija lil individwi privati. Barra minn hekk, is-settur agrikolu kien jikkonsisti mill-irziezet tal-istat tas-Seychelles Agricultural Development Company (Sadeco) u dawk tal-gżejjer ta' barra, ġestiti mill-IDC; tliet irziezet kbar oħra li prinċipalment jipproduċu coconuts, kannella u tè; madwar 250 familja ddedikati għall-produzzjoni tal-ikel full-time; u madwar 700 familja li jaħdmu part-time. Ħafna familji jikkultivaw ġonna u jrabbu bhejjem għall-konsum domestiku. [[File:Seychellois farmer in his field.jpg|thumb|L-agrikoltura sservi bħala għajxien għal parti mill-familji fis-Seychelles]] Iż-żona totali li tinħarat tal-gżejjer hija biss madwar 400 ettaru. Għalkemm ix-xita hija abbundanti, l-istaġuni mxarrba u niexfa huma definiti ħafna. Hemm bżonn ta' sistemi aħjar ta' tisqija u drenaġġ biex jitjiebu l-ħsad. Il-gvern ħa diversi miżuri biex inaqqas id-dipendenza fuq l-ikel importat, bħad-deregolazzjoni tal-produzzjoni u l-kummerċjalizzazzjoni u t-tnaqqis tat-taxxi fuq il-fertilizzanti u t-tagħmir. Bħala riżultat, il-produzzjoni tal-frott u l-ħaxix żdiedet minn 505 tunnellata fl-1990 għal 1,170 tunnellata fl-1992. Din iż-żieda ma kinitx akkumpanjata minn tnaqqis proporzjonali fl-importazzjonijiet tal-frott u l-ħaxix, li laħqu 3,471 tunnellata fl-1992. Fil-biċċa l-kbira Fil-biċċa l-kbira tal-każijiet, prodotti importati huma ferm irħas, minkejja merkanzija bl-ajru, taxxi fuq l-importazzjoni u spejjeż oħra, li jagħmilha meħtieġa għall-SMB li japplika marġini ta' profitt għoli fuq l-importazzjonijiet biex tiġi evitata l-interruzzjoni tal-produzzjoni nazzjonali. L-espansjoni tal-produzzjoni tal-bhejjem hija mxekkla minn invażjoni tad-djar u żviluppi oħra fuq art agrikola, kif ukoll spejjeż dejjem jogħlew tax-xogħol u l-għalf tal-annimali. In-numru ta' bhejjem maqtula fl-1992 (329 ras) prattikament ma nbidilx meta mqabbel mal-ħames snin ta' qabel. Il-qatla tal-ħnieżer (4,598) żdiedet b'45% meta mqabbla mal-1987, u l-produzzjoni tat-tiġieġ (439,068) żdiedet b'60%. Iż-żewġ uċuħ ta' esportazzjoni tradizzjonali, copra (laħam tal-ġewż imnixxef li minnu jiġi prodott iż-żejt) u l-kannella, naqsu ħafna minħabba l-ispiża għolja tal-produzzjoni u l-pressjoni minn kompetituri bi prezz baxx fis-suq internazzjonali. Il-vanilla, darba importanti, hija prodotta fuq skala żgħira ħafna. It-te mkabbar fuq l-għoljiet miċ-ċpar ta' Mahé huwa uċuħ tar-raba' tal-pjantaġġuni aktar riċenti, li jservi primarjament is-suq lokali. == Demografija == Skont stimi tal-2015, il-popolazzjoni tas-Seychelles kienet 91,400. Billi l-gżejjer ma kellhom l-ebda popolazzjoni indiġena, is-Seychelles tal-lum ġejjin minn immigranti, l-aktar ta’ dixxendenza Franċiża, Afrikana, Indjana u Ċiniża. Nofs biss il-popolazzjoni tgħix f’żoni urbani, bir-Rabat (il-kapitali) tkun l-akbar belt fl-arċipelagu, b’popolazzjoni ta’ 26,450 abitant fl-2010. Il-kompożizzjoni etnika tal-pajjiż hija simili ħafna għal dik tal-arċipelagu tal-gżira.Mawrizju. u Reunion Island. === Lingwi === [[File:Seventh Seychelles National Assembly.jpg|thumb|Assemblea Nazzjonali tas-Seychelles b'ismu miktub biss bil-Kreol ''Lasanble Nazzjonali Sesel'']] Il-Gżejjer Seychelles għandhom tliet lingwi uffiċjali skont il-kostituzzjoni attwali tagħhom: * Il-Kreol tas-Seychellois, (Kreol Seselwa jew Créole Seychellois) lingwa komuni b'bażi ​​lessikali Franċiża, hija l-lingwa materna ta' 95% tal-popolazzjoni u hija mitkellma minn 97% minnha. Jingħad li hija bbażata fuq Mascarino Creole. u li huwa qrib ħafna tal-Kreoli tal-Mawrizja; * L-Ingliż, il-lingwa tal-kolonizzatur għal aktar minn seklu u nofs, huwa mitkellem minn 60% tal-popolazzjoni87​ u jintuża prinċipalment fl-amministrazzjoni u n-negozju; * Il-Franċiż, il-lingwa tal-ewwel kolonizzatur għal seba' deċennji, mitkellma minn 30% tal-popolazzjoni (53% inklużi Francophones parzjali), tintuża prinċipalment fl-istampa bil-miktub, sinjali kummerċjali u ċerimonji reliġjużi tal-Ħadd. Ta’ min jinnota li l-karti tal-flus jinkitbu biss bil-Kreol u bl-Ingliż tas-Seychelles, iżda mhux bil-Franċiż. Seychellois oħra wkoll f'minoranza jitkellmu b'mod fluwenti lingwi Ewropej oħra bħat-Taljan jew il-Ġermaniż. === Reliġjon === [[File:Victoria Seychelles cathedral.jpg|thumb|Katidral tal-Kunċizzjoni, is-Seychelles]] Il-maġġoranza tas-Seychelles huma Insara, l-aktar Kattoliċi u parzjalment Protestanti. Il-bqija tal-popolazzjoni tipprattika reliġjonijiet oħra, bħall-Induiżmu u l-Islam. Xi abitanti jemmnu f'reliġjon antika msejħa Ahrjuje. ==== Reliġjonijiet fis-Seychelles (Ċensiment 2010) ==== * [[Knisja Kattolika|Insara Kattoliċi]] - 76.2% * [[Insara Anglikani]] - 6.1% * Insara oħra - 6.9% * [[Ħinduiżmu]] - 2.4% * [[Iżlam]] - 1.6% * Oħrajn mhux Insara - 1.1% * Mhux reliġjużi - 0.9% * Mhux indikat - 4.8% === Edukazzjoni === Is-Seychelles għandha l-ogħla rata ta' litteriżmu mill-pajjiżi kollha fl-Afrika sub-Saħarjana.Skond The World Factbook mill-2018, 95.9% tal-popolazzjoni ta' aktar minn 15-il sena taf jaqra u tikteb fis-Seychelles, rispettivament. [[File:The Little North Island Library (North Island), is-Seychelles|thumb|The Little North Island Library (North Island), is-Seychelles]] Sa nofs is-seklu 19, kien hemm ftit edukazzjoni formali fis-Seychelles. Il-knejjes Kattolika u Anglikana fetħu skejjel fil-missjonijiet fl-1851. Il-missjoni Kattolika aktar tard mexxiet skejjel sekondarji għal subien u bniet ma’ aħwa reliġjużi u sorijiet minn barra, anke wara li l-gvern ħa r-responsabbiltà tagħhom fl-1944. Fl-1959 infetħet skola għat-taħriġ tal-għalliema, hekk kif il-provvista ta' għalliema mħarrġa lokalment bdiet tikber, u ma tantx inħolqu ħafna skejjel ġodda. Sistema ta' edukazzjoni b'xejn ilha fis-seħħ mill-1981, li tirrikjedi l-attendenza tat-tfal kollha fil-gradi wieħed sa disgħa, li jibdew mill-età ta' ħames snin. 90% tat-tfal jattendu l-iskola tan-nursery fl-età ta' erba' snin. Ir-rata tal-litteriżmu tat-tfal fl-età tal-iskola qabżet id-90% fl-aħħar tas-snin 80. Ħafna Seychelles anzjani ma kinux tgħallmu jaqraw jew jiktbu fi tfulithom; Il-klassijiet tal-edukazzjoni għall-adulti għenu biex jgħollu l-litteriżmu tal-adulti minn 60% għal kważi 100% mitluba fl-2014. Hemm total ta’ 68 skola fis-Seychelles. Is-sistema tal-iskejjel pubbliċi tikkonsisti fi 23 daycare, 25 skola primarja, u 13-il skola sekondarja. Dawn jinstabu f'Mahé, Praslin, La Digue u Silhouette. Barra minn hekk, hemm tliet skejjel privati: École Française, International School u l-iskola indipendenti. L-iskejjel privati ​​kollha jinsabu f'Mahé, u l-Iskola Internazzjonali għandha fergħa fi Praslin. Hemm seba' skejjel post-sekondarji (mhux terzjarji): is-Seychelles Polytechnic, l-Iskola ta' l-Istudji Avvanzati, l-Akkademja tat-Turiżmu tas-Seychelles, l-Università ta' l-Edukazzjoni tas-Seychelles, l-Istitut tat-Teknoloġija tas-Seychelles, iċ-Ċentru ta' Taħriġ Marittimu, l-Agrikoltura u l-Ortikultura tas-Seychelles. Ċentru ta' Taħriġ u l-Istitut Nazzjonali tas-Saħħa u l-Istudji Soċjali. L-amministrazzjoni lokali nediet pjanijiet biex tiftaħ università sabiex titwaqqaf it-telf tal-imħuħ li seħħ. L-Università tas-Seychelles, li bdiet b'kollaborazzjoni mal-Università ta' Londra, fetħet il-bibien tagħha fis-17 ta' Settembru 2009 fi tliet siti, u toffri lawrji mill-Università ta' Londra. === Saħħa === [[File:Hospital sign in Seychelles.jpg|thumb|Isptar tas-Seychelles]] Is-Seychelles kisbu ċ-ċaqliq epidemjoloġiku minn mard li jittieħed għal mard li ma jitteħidx. Ħafna mill-mard li jittieħed u li jittieħed ġie kkontrollat ​​jew eradikat. Fl-2014, l-Organizzazzjoni Dinjija tas-Saħħa rrappurtat li l-pajjiż kien fit-triq it-tajba biex jilħaq l-Għanijiet ta' Żvilupp tal-Millennju u kien indirizza xi wħud mid-determinanti soċjali tas-saħħa. L-aċċess għall-kura tas-saħħa primarja huwa b'xejn għaċ-ċittadini kollha, iżda biex taċċessa servizzi tal-kura tas-saħħa terzjarja aktar kumplessi trid tivvjaġġa lejn il-Kenja jew l-Afrika t'Isfel u tħallas. F'Mahé hemm servizzi speċjalizzati. Hemm xi kliniċi mediċi privati ​​żgħar f'Mahé. Fl-2014, kien hemm madwar tabib wieħed għal kull 780 persuna u infermier wieħed għal kull 400. Fl-2019 kien hemm sptar wieħed u 17-il ċentru tas-saħħa fis-Seychelles.​ Fis-snin 2020, il-pajjiż iffaċċja epidemija ta' użu ta' eroina, li affettwat mill-inqas 10% tal-popolazzjoni tiegħu. == Trasport == It-trasport fis-Seychelles iseħħ fil-kuntest muntanjuż ta' pajjiż tropikali żgħir b'diversi gżejjer. It-trasport fis-Seychelles huwa lokali għall-popolazzjoni residenti u globali għall-flussi turistiċi. === Trasport bit-triq === In-netwerk tat-toroq prinċipali jgħaqqad iċ-ċentri ewlenin tal-popolazzjoni, li jmur tul il-biċċa l-kbira tal-kosta u jaqsam l-intern diversi drabi. Hemm bejn 400 u 500 km ta' toroq pavimentati, l-aktar fuq Mahé, il-gżira ewlenija. Fuq il-gżejjer l-oħra hemm ftit, jekk hemm, vetturi privati, iżda n-netwerk tal-karozzi tal-linja huwa estensiv ħafna. SPTC (Seychelles Public Transport Corporation) topera karozzi tal-linja tad-ditta Tata mill-Indja, fit-toroq ewlenin kollha, diversi drabi fis-siegħa. Ir-rata hija l-istess għar-residenti u l-barranin; Il-biljett jiswa ħames rupee Seychellois (0.30 ewro). === Trasport bl-Ajru === [[File:Mahe airport SCAA.jpg|thumb|Ajruport Internazzjonali tas-Seychelles]] It-trasport bl-ajru fis-Seychelles huwa rregolat mill-Awtorità tal-Avjazzjoni Ċivili tas-Seychelles (Autorité de l'aviation civile des Seychelles) u huwa bbażat prinċipalment fuq l-Ajruport Internazzjonali tas-Seychelles, li huwa l-punt ta' dħul ewlieni għall-flussi turistiċi. Hemm ukoll it-tieni ajruport, Praslin. Il-linja tal-ajru nazzjonali hija Air Seychelles, maħluqa fl-1986. B'5 ġettijiet reġjonali DHC-6 Twin Otter-400 Series u żewġ Airbus A320-200 li joperaw minn Mahé fl-2017, ilha 40% proprjetà ta' Etihad Airways mill-2012. === Trasport marittimu === [[File:Seychelles 077.JPG|thumb|Jottijiet f'Mahé, is-Seychelles]] It-trasport tal-passiġġieri jopera fuq rotta li tgħaqqad it-tliet gżejjer ewlenin: Mahé, Praslin u La Digue. Din ir-rotta hija moqdija minn lanċa żgħira u veloċi, il-Cat Coco, li tiswa ħafna flus, tiswa kważi ewro kull kilometru. Mill-2014 'l hawn, ir-rabta marittima bejn it-tliet gżejjer prinċipali kienet f'sitwazzjoni ta' monopolju, peress li vapuri merkantili żgħar oħra ma jistgħux iġorru aktar passiġġieri. La Belle Séraphina u La Praslinoise kienu jieħdu passiġġieri abbord għal madwar 15-il ewro, għalkemm il-vjaġġ huwa ħafna aktar bil-mod. Madankollu, ir-rata Cat Coco tiddistingwi lit-turisti minn ċittadini. Barra minn hekk, is-Seychelles huma destinazzjoni popolari għal jottijiet u katamarani. Il-fluss tal-merkanzija jilħaq il-gżira prinċipali qabel ma jerġa 'jqassam minn bastimenti żgħar. === Monorail === In-negozjant Barry Laine ilu jippromwovi l-bini ta' monorail għat-trasport tal-passiġġieri f'Mahé mill-inqas mill-2008. Speċjalment fil-perjodu bejn l-2009 u l-2012, il-proġett kien is-suġġett ta' dibattiti intensi kemm politikament kif ukoll fil-midja.Komunikazzjoni tas-Seychelles. Il-proġett kellu jitlesta l-ewwel żewġ fażijiet, minn Anse Etoile għar-Rabat u mir-Rabat għall-ajruport, sal-2015. It-tielet fażi kellha ssegwi fl-aħħar tal-2017. L-ispiża tal-ewwel żewġ fażijiet kienet stmata għal $45 miljun, u $18-il miljun dollaru għall-fażi 3. Il-kuntratt tal-kostruzzjoni u l-operat, għalkemm mingħajr finanzjament tal-gvern, kien diġà ngħata fl-2009 lil Anse Royale Express, kumpanija mmexxija minn Barry Laine u mwaqqfa sena qabel. [[File:Ferry across the islands.jpg|thumb|Ferry fis-Seychelles użat għat-trasport bejn gżejjer differenti]] Il-pjan jinkludi sitt waqfiet fil-fażijiet 1 u 2, mit-tramuntana għan-nofsinhar: * Ferry fis-Seychelles użat għat-trasport bejn gżejjer differenti * Anse Etoile fil-grigal tal-gżira * Perseveranza, għall-gżira tal-istess isem u l-gżira ta’ Puerto, li kienet tqajmet bl-irkupru tal-artijiet * Victoria, fil-kapitali tas-Seychelles * Roche Caiman * Providenza * Ajruport Internazzjonali tas-Seychelles * Żewġ stazzjonijiet ġew ippjanati bħala espansjoni tas-sistema (fażi 3): Anse aux Pins Anse Royale Il-kostruzzjoni kellha titwettaq bl-għajnuna Indjana.​ Mill-aħħar tal-2016, il-kostruzzjoni ma' kinitx bdiet u ma kinitx se tibda qabel is-sajf tal-2021. Barry Laine qed ikompli jiddefendi l-proġett. == Kultura == === Arti === Is-Seychelles għandha grupp ta' artisti divers u promettenti li jispiraw mill-gżejjer ta' madwarhom. Fl-1994 ġiet inawgurata Gallerija Nazzjonali tal-Arti biex jimmarka l-ftuħ uffiċjali taċ-Ċentru Kulturali Nazzjonali, li fih il-Librerija Nazzjonali u l-Arkivji Nazzjonali flimkien ma' uffiċċji oħra tal-Ministeru tal-Kultura. [[File:Seychelles Natural History Museum Front.JPG|thumb|Mużew tal-Storja Naturali tas-Seychelles (Seychelles Natural History Museum)]] Fl-inawgurazzjoni tiegħu, il-Ministru tal-Kultura ddikjara li l-wirja ta' xogħlijiet minn artisti, pitturi u skulturi tas-Seychelles kienet xhieda tal-iżvilupp tal-arti fis-Seychelles bħala forma kreattiva ta' espressjoni, u offriet ħarsa lejn l-istat tal-arti kontemporanja fl- pajjiż. Ħafna artisti Seychellois kontemporanji attendew universitajiet internazzjonali mill-indipendenza tal-pajjiż fl-1976, u kienu ħielsa li jesprimu lilhom infushom f'varjetà ta' stili. Il-pitturi kienu tradizzjonalment ispirati mill-karatteristiċi naturali tas-Seychelles biex jipproduċu firxa wiesgħa ta' xogħlijiet fil-midja li jvarjaw minn akwarell għal żejt, akriliku, collage, metalli, aluminju, injam, drappijiet, gouache, verniċ, materjali riċiklati, pastelli, faħam, intaljar, inċiżjoni u stampi giclée. Skulturi lokali jipproduċu xogħlijiet multa fl-injam, ġebel, bronż u kartun. Il-kotba ppubblikati reċentement joffru ħarsa ġenerali unika tal-arti kontemporanja fis-Seychelles, li jesploraw l-storja tal-pajjiż u l-iżvilupp tal-arti viżiva. === Mużika u żfin === [[File:Kanmtole dance 2.jpg|thumb|Kanmtole, żfin tipiku tas-Seychelles]] Il-mużika u ż-żfin dejjem kellhom rwol prominenti fil-kultura u l-festivals lokali tas-Seychelles. Għeruq fil-kulturi Afrikani, tal-Madagaskar u Ewropej, il-mużika hija kkaratterizzata minn tnabar, bħat-tam-tam, u strumenti sempliċi tal-korda. Il-vjolin u l-kitarra huma importazzjonijiet barranin relattivament reċenti li għandhom rwol prominenti fil-mużika kontemporanja. Iż-żfin Sega, bit-tbandil tal-ġenbejn u t-tfixkil tas-saqajn, jibqa' popolari, bħalma jibqa' l-Moutya tradizzjonali, żfin li jmur lura għal żmien l-iskjavitù, meta spiss kien jintuża biex jesprimi emozzjonijiet qawwija u skuntentizza. Il-mużika tas-Seychellois hija diversa, riflessjoni tal-fużjoni tal-kulturi tul l-storja tagħha. Il-mużika folkloristika tal-gżejjer tinkorpora influwenzi multipli b'mod sinkretiku. Jinkludi ritmi Afrikani, estetika u strumentazzjoni, bħal zez u bom (magħrufa fil-Brażil bħala berimbau); contredanse Ewropea, polka u mazurka; folk u pop Franċiż; sega tal-Mawrizju u Réunion; taarab, soukous u ġeneri pan-Afrikani oħra; u mużika Polinesjana, Indjana u Arcadian. Il-Contumbley hija forma popolari ta' mużika ta' perkussjoni, bħalma hija moutya, fużjoni ta' ritmi folkloristiċi indiġeni mal-benga Kenjan. Kontredans, ibbażat fuq żfin kontrapunt Ewropew, huwa popolari wkoll, speċjalment fil-kompetizzjonijiet tad-distrett u tal-iskejjel matul il-Festival Kreol annwali (Festival Internazzjonali tal-Kreol). Fil-bazaars tal-bajja, il-moutya ħafna drabi tintlagħab u tiżfen. Il-mużika titkanta bil-Kreolu tas-Seychelles tal-[[lingwa Franċiża]], u bil-[[lingwa Franċiża|Franċiż]] u bl-[[Ingliż]]. === Gastronomija === L-ikel bażiku tas-Sechelles jinkludi platti tal-ħut, tal-frott tal-baħar u tal-krustaċji, ħafna drabi akkumpanjati mir-ross.Dixxijiet tal-ħut huma msajra b'diversi modi, bħal steamed, grilled, mgeżwra fil-weraq tal-banana, moħmija, immellaħ u affumikata.Dixxijiet tal-curry bir-ross huma wkoll parti importanti tal-kċina tal-pajjiż. [[File:Coconut parfait Seychelles.jpg|thumb|Il-Coconut Parfait: Ġelat magħmul lokalment ippreparat ġo coconut nofsu maqtugħ għad-deżerta.]] Ikel bażiku ieħor huwa coconut, breadfruit, mango, u kordonnyen fish.119 Il-pjanċi spiss ikunu mżejna bi fjuri friski. * Dixxijiet tat-tiġieġ, bħall-curry tat-tiġieġ u l-ħalib tal-ġewż. * Curry tal-ġewż tal-Indi. * Dal (għads).​ * Curry tal-ħut. * Ross biż-żagħfran. * Frott tropikali frisk. * Ladob, li jittiekel bħala platt savory jew bħala deżerta. Il-verżjoni tad-deżerta ġeneralment tikkonsisti minn banana misjura u patata ħelwa (iżda tista 'tinkludi wkoll kassava, frott tal-ħobż jew saħansitra corossol), mgħollija bil-ħalib tal-ġewż, zokkor, noċemuskata u pod tal-vanilla sakemm il-frott ikun ratba u z-zalza tkun krema. normalment jinkludi ħut immellaħ, imsajjar bl-istess mod għall-verżjoni tad-deżerta, bil-banana, kassava, u frott tal-ħobż, iżda bil-melħ minflok iz-zokkor (u tħalli barra l-vanilla). *Iċ-ċatney tal-kelb il-baħar normalment jikkonsisti minn kelb il-baħar bil-ġilda mgħollija, imfarrak fin u msajjar bil-meraq tal-bilimbi mbuttat u l-ġir. Huwa mħallat ma 'basla u ħwawar, u l-basla hija moqlija u msajra fiż-żejt. * Ħxejjex. === Midja === Il-gazzetta ewlenija hija n-Nazzjon tas-Seychelles, iddedikata għall-fehmiet tal-gvern lokali u l-affarijiet kurrenti. Partiti politiċi oħra jippubblikaw gazzetti bħal Regar. Gazzetti u rivisti barranin jistgħu jinstabu fil-biċċa l-kbira tal-ħwienet tal-kotba u tal-gazzetti. Il-gazzetti huma ppubblikati prinċipalment bil-Kreol tas-Seychellois, bil-Franċiż u bl-Ingliż. [[File:Launch of the Seychelles News Agency, April 2014.jpg|thumb|Tnedija tal-Aġenzija tal-Aħbarijiet tas-Seychelles fl-2014]] In-netwerk ewlieni tat-televiżjoni u tar-radju, imħaddem mis-Seychelles Broadcasting Corporation, joffri programmi ta' aħbarijiet u dibattitu prodotti lokalment bil-lingwa Kreol tas-Seychelles, bejn it-3 u l-11:30 p.m. matul il-ġimgħa u sigħat itwal matul il-ġimgħa. Hemm ukoll programmi tat-televiżjoni importati bl-Ingliż u bil-Franċiż fuq it-televiżjoni terrestri tas-Seychelles, u t-televiżjoni bis-satellita internazzjonali kibret malajr f'dawn l-aħħar snin. Fis-Seychelles, il-linji tat-telekomunikazzjoni lokali u internazzjonali huma operati minn Cable & Wireless. Fl-1997 kien hemm madwar 11,000 linja tat-telefon u aktar minn 20,000 telefon, li jfisser li aktar minn nofs il-popolazzjoni għandha telefon id-dar. L-istazzjon FEBA Seychelles ġie rtirat mis-servizz fl-aħħar ta' Marzu 2003, u xandiriet b'mewġ qasir ġew trasferiti għal stazzjonijiet oħra, ħafna minnhom fl-ex [[Unjoni Sovjetika]]. === Telekomunikazzjonijiet === L-Internet ġie introdott fis-Seychelles minn Atlas Seychelles Ltd, joint venture ta' tliet kumpaniji ewlenin tal-kompjuter, Victoria Computer Services (Proprietary) Ltd, Space 95 u MBM Seychelles Ltd, f’Settembru 1996. Fl-2000 kien hemm madwar 2,000 abbonat għall-Internet. fuq il-gżejjer. 60% huma utenti privati ​​jew domestiċi u 40% huma kumpaniji, li minnhom 30% huma gvern u 70% huma kumpaniji oħra. Hemm tliet fornituri tas-servizz tal-Internet fis-Seychelles: Atlas, Intelvision u Kokonet. Fl-2009, wara l-kundanna tas-sidien ta' The Pirate Bay għal ksur tad-drittijiet tal-awtur, is-sit popolari BitTorrent inbiegħ lil kumpanija bbażata fis-Seychelles bl-isem ta’ Riversella Ltd. Fl-2012, il-kejbil taħt il-baħar tas-Seychelles East Africa System (SEAS) ta' 1,930 km laħaq Beau Vallon fuq il-gżira ta' Mahé, u għaqqad il-gżejjer tas-Seychelles mat-Tanżanija.Il-kejbil SEAS inizjalment huwa mgħammar b'20 Gbit/s b'kapaċità ta' disinn finali ta' 320 Gbit /s. == Sports == L-aktar sport popolari fis-Seychelles huwa l-basketball, li r-rilevanza tiegħu kibret b'mod sinifikanti fl-aħħar għaxar snin.It-tim nazzjonali tal-pajjiż ikkwalifika għal-Logħob Afrikan tal-2015, fejn ikkompetiet kontra wħud mill-akbar pajjiżi tal-kontinent, bħall-[[Eġittu]]. [[File:Seychelles national football team - 2011 Indian Ocean Island Games.jpg|thumb|It-tim tal-futbol tas-Seychelles f'Awwissu 2011 wara li rebaħ il-midalja tad-deheb fil-Logħob tal-Gżira tal-Oċean Indjan.]] Is-Seychelles Basketball League (SBL) hija l-kompetizzjoni ewlenija tal-basketball tal-klabbs fis-Seychelles. Il-kampjonat jikkonsisti minn 10 timijiet. Għal Diċembru 2019, iċ-champion difensur kien it-tim Beau Vallon Heat. Iċ-champions tal-SBL jistgħu jipparteċipaw fir-rawnds ta' kwalifika tal-Lega Afrikana tal-Baskitbol jew tal-Lega tal-Basketball Africa (BAL). Timijiet oħra jinkludu Premium Cobras, Praslin Warriors, Razors, RC Dynamics, Mont Fleuri Dawgz, BAYA, Anse Boileau Angels, PLS Hawks u MBU Rockers. It-tim nazzjonali tal-basketball tas-Seychelles jirrappreżenta lil dan il-pajjiż f’kompetizzjonijiet internazzjonali. Huwa amministrat mill-Federazzjoni tal-Baskitbol tas-Seychelles. Is-Seychelles ikkompetew tajjeb fil-Logħob tal-Gżira tal-Oċean Indjan, iżda għad iridu jikkwalifikaw għall-Kampjonat Afrikan tal-Baskitbol. Is-Seychelles għandha tim nazzjonali tal-futbol affiljat mal-FIFA (permezz tal-Federazzjoni tal-Futbol tas-Seychelles jew il-Federazzjoni tal-Futbol tas-Seychelles) u kampjonat jew kampjonat lokali (Seychelles Premier League) stabbilit fl-1979, barra minn hekk il-pajjiż bagħat rappreżentazzjonijiet għal-Logħob Olimpiku tas-Sajf. == Data == Isem Uffiċjali: Repubblika tas-Seychelles, Repiblik Sesel (Seychelles Creole), République des Seychelles (Franċiż), Repubblika tas-Seychelles (Ingliż); Motto: Finis Coronat Opus (Latin: “It-tarf jinkuruna x-xogħol”); Innu: Koste Seselwa (Seychellois Creole: "Magħquda, Seychellois"); Kapitali (u l-aktar belt popolata): Victoria (4°37′25″S 55°27′16″E); Lingwi Uffiċjali: Seychellois Creole, Franċiż u Ingliż; Gentilicio: Seychellois jew Seychellois; Forma ta' Gvern: Repubblika presidenzjali unitarja; President: Wavel Ramkalawan, Viċi President: Ahmed Afif; Korp Leġiżlattiv: Assemblea Nazzjonali tas-Seychelles; Indipendenza mir-Renju Unit: 29 ta' Ġunju 1976; Żona (198 pożizzjoni): 4551 km², Kosta: 491 km1; L-Ogħla Punt: Mount Seychellois; Popolazzjoni (202 pożizzjoni): Ċensiment (2022): 99,202 abitant, Densità: 216 abitant/km²; PGD ​​(PPP) (177 pożizzjoni) (2023): Tkabbir $4.175 biljun​, Per capita: Tkabbir $41.8282​; HDI (2021): Tnaqqis 0.7853​ (72) – Għoli, Koeffiċjent Gini. Ebda bidla 32.1 medju (2018); Munita: Seychelles Rupee (SCR); Żona tal-ħin. UTC+ 4; Kodiċi ISO: 690/SYC/SC; Dominju tal-Internet: .sc; Prefiss tat-telefon: +248; Prefiss tar-Radju: S7A-S7Z; Akronimu tal-pajjiż għal Sutomóviles: SY; Kodiċi IOC: SEY; Sħubija: Commonwealth tan-Nazzjonijiet, Francophonie, UN, AU, COMESA. == Victoria (Seychelles) == Victoria, kultant imsejħa Port Victoria jew Mahé, hija l-kapitali tas-Seychelles, li tinsab fis-settur tal-grigal tal-gżira ta' Mahé. Il-popolazzjoni tagħha kienet 26,450 abitant fl-2010,1 li tirrappreżenta madwar terz tal-popolazzjoni totali tan-nazzjon. <gallery> File:Victoria (Seychelles).jpg|Victoria File:Victoria Clock Tower - Seychelles.JPG|Torri tal-Arloġġ tar-Victoria (Clock Tower of Victoria) File:Cathedral of the Immaculate Conception, Victoria, Seychelles.jpg|Katidral tal-Kunċizzjoni (Cathedral of the Immaculate Conception) File:Hindu Temple Victoria Seychelles Islands of Africa.jpg|Tempju ta' Arulmigu Navasakti Vinayagar (Arulmigu Navasakti Vinayagar Temple) File:Seychelles large map.jpg|Seychelles </gallery> Għall-ewwel, kien stabbilit bħala l-kwartieri ġenerali tal-Gvern Kolonjali tar-Renju Unit. Il-koordinati tagħha huma: 4°37' Nofsinhar, 55°27' Lvant (-4.61667, 55.45). L-esportazzjonijiet ewlenin tar-Rabat huma l-vanilla, il-ġewż, iż-żejt tal-ġewż, il-qoxra tal-fekruna, is-sapun u l-guano. L-attrazzjonijiet tal-belt jinkludu t-torri tal-arloġġ Little Ben, il-Qorti, il-Ġonna Botanika Nazzjonali, il-Mużew Storiku Nazzjonali tar-Victoria, il-Mużew tal-Storja Naturali tar-Victoria, u s-Suq Sir Selwyn Selwyn-Clarke. Għandu wkoll l-Istadium Nazzjonali, Istitut tat-Teknoloġija, filwaqt li l-port jinsab fil-Lvant tal-belt, fejn is-sajd tat-tonn u l-bottiljar huma industrija lokali kbira. L-Ajruport Internazzjonali tas-Seychelles, fil-viċinanza tal-belt, tlesta fl-1971. Pont ewlieni fir-Rabat inqered fit-terremot tal-Oċean Indjan tal-2004 (26 ta' Diċembru, 2004). === Data === Entità: Kapitali tas-Seychelles; Gżira: Mahé; Żona: 20.1 km²; Popolazzjoni (2010): 26,450 abitant, Densità: 1228.91 abitant/km²; Żona tal-Ħin: UTC+04:00. === Storja === Sekli u nofs ilu, il-gżira ta' Mahé kienet għadha diżabitata. Fl-1744, in-navigatur Franċiż Lazare Picault mar lura lejn il-gżira ta' Abondance, li kienet se ssir Mahé, u ankra l-bastiment tiegħu Elisabeth f’bajja kbira, kalma u sigura li sejjaħ Port-Royal. Il-frejgata Franċiża Le Cerf waslet Port-Royal fl-1 ta' Novembru, 1756 waqt il-Gwerra tas-Seba' Snin Abbord kien hemm il-mexxej tal-ispedizzjoni Franċiża Corneille Nicholas Morphey, li ħa l-gżira billi poġġa ġebla tal-pussess fuq Mahé. Huwa l-eqdem monument fis-Seychelles u bħalissa jista' jidher fil-Mużew Nazzjonali tal-Storja. Il-post żamm dan l-isem sal-1778, meta ngħata l-isem ġdid ta' “Établissement du Roy”. Il-belt kienet tissejjaħ hekk sal-1841, meta l-Ingliżi isemmuha mill-ġdid Victoria, f'ġieħ ir-Reġina Victoria. === Ekonomija === It-turiżmu huwa settur importanti tal-ekonomija. L-esportazzjonijiet ewlenin tar-Rabat huma l-vanilla, il-ġewż, iż-żejt tal-ġewż, il-ħut u l-guano. === Edukazzjoni === Il-kampus Mont Fleuri tal-Università tas-Seychelles jinsab fir-Rabat.L-Università tas-Seychelles (UniSey) bdiet tgħallem l-ewwel studenti tagħha fl-2009. L-università għandha żewġ kampus, Anse Royale u Mont Fleuri. Dan tal-aħħar fih iċ-Ċentru ta' Eċċellenza fl-Indja u s-Seychelles fit-Teknoloġiji tal-Informazzjoni u l-Komunikazzjoni. L-Università tas-Seychelles stabbiliet tliet istituti ta' riċerka li jaħdmu mill-qrib mal-fakultajiet biex jippromwovu attivitajiet ta' riċerka u jistabbilixxu rabtiet ma' organizzazzjonijiet ta' interessi simili. Permezz tar-riċerka, l-università għandha l-għan li tipprovdi lill-gvern b'dejta biex tgħinu jieħu deċiżjonijiet infurmati li jibbenefikaw lill-pajjiż. === Kultura === Fost l-attrazzjonijiet tal-belt hemm torri tal-arloġġ immudellat wara Little Ben ta' Londra, il-qorti, il-Ġonna Botanika Nazzjonali, il-Mużew tal-Istorja Nazzjonali, il-Mużew tal-Istorja Naturali u s-Suq Sir Selwyn Selwyn-Clarke.​ Suq Victoria u l-ħut u l-frott ta' kulur jgħajjat is-swieq huwa l-punt lokali ta' interess għas-Seychellois. === Postijiet ta' qima === Fir-Victoria hemm żewġ katidrali, Katidral tal-Kunċizzjoni (Kattoliku) u Katidral ta' San Pawl (Anglikani). Hemm ukoll knejjes Battista u Pentekostali,-il moskea u tempji Hindu. === Sports === L-Stade Linité, l-istadium nazzjonali, jinsab fir-Rabat. Jintuża prinċipalment għal-logħbiet tal-futbol. ==== Stade Linité ==== Il-Linité Stadium (bil-Franċiż: Stade Linité) (Koordinati: 4°38′08″S 55°28′14″E) huwa grawnd b'ħafna skopijiet fir-Rabat, is-Seychelles. Bħalissa huwa użat prinċipalment għal logħbiet tal-futbol. L-istadium għandu kapaċità ta' 10,000 spettatur u nbena fl-1992. L-istadium jospita wkoll il-biċċa l-kbira tal-logħbiet f'darhom tat-tim nazzjonali tal-futbol tas-Seychelles. L-istadium irċieva t-tielet ġenerazzjoni ta' turf artifiċjali, grawnd ta' stilla waħda, fi Frar 2007 mill-programm ta' żvilupp tal-FIFA "Nirbħu fl-Afrika mal-Afrika". === Trasport === === Trasport bl-Ajru === Victoria hija moqdija mill-Ajruport Internazzjonali tas-Seychelles, li tlesta fl-1971. ==== Ajruport Internazzjonali tas-Seychelles ==== L-Ajruport Internazzjonali tas-Seychelles (IATA: SEZ, ICAO: FSIA) jew Aeroport de La pointe Larue, kif inhu magħruf lokalment, jinsab fil-gżira ta' Mahé, is-Seychelles ħdejn il-belt ta’ Victoria. Hija parti mid-distrett amministrattiv ta' La Pointe Larue (żona terminali), Cascade/Providence (fit-tramuntana) u Anse aux pins (fin-nofsinhar u l-bażi militari). L-ajruport jinsab ħdax-il km fix-Xlokk tal-kapitali u huwa aċċessibbli permezz tal-awtostrada Victoria - Providence. Hemm servizzi ta' xarabank frekwenti minn Victoria Bus Station It-terminal domestiku huwa mixja qasira fit-tramuntana tat-terminal internazzjonali u joffri titjiriet domestiċi bejn il-gżejjer b'titjiriet kull 10–15-il minuta fil-ħinijiet l-aktar għoljin għal titjiriet internazzjonali u kull tletin minuta f'ħinijiet oħra. L-Ajruport Internazzjonali tas-Seychelles huwa l-bażi tal-operazzjonijiet tal-Air Seychelles. Tip: Ċivili / Militari; Operatur: SCAA; Binarji: 13/31; Tul: 2,987; Wiċċ: Konkrit; Websajt: http://www.scaa.sc/. ==== Ajruport Internazzjonali tas-Seychelles - Storja ==== Il-ftuħ tal-Ajruport Internazzjonali tas-Seychelles sar fl-20 ta' Marzu, 1972 mill-Maestà Tagħha Reġina Eliżabetta II, kien avveniment epiku għall-Gżejjer Seychelles. F'Novembru 1971, East African Airways daħlu fis-servizz u Luxair f'Diċembru tal-istess sena. Il-BOAC SUPER VC10 kien l-ewwel jet li niżel fl-Ajruport Internazzjonali tas-Seychelles fl-4 ta' Lulju, 1971. Fl-1972, fiż-żmien tal-inawgurazzjoni tiegħu, kienet teżisti l-infrastruttura li ġejja: Ir-runway ta' 2,987 metru u torri ta' kontroll. Is-servizz fuq l-art, kif ukoll il-bqija tas-servizzi tal-ajruport, saru mid-DCA (Direttorat tal-Avjazzjoni Ċivili). Fl-1972 John Faulkner Taylor waqqaf l-ewwel linja tal-ajru lokali msejħa Air Mahé, li ħadmet Piper PA-34 SENECA bejn Praslin, Fregate u l-Gżejjer Mahé. Dan l-ajruplan aktar tard ġie sostitwit minn Britten Norman BN-2AIII. Sal-1974, madwar tletin linja tal-ajru oħra kienu qed itiru lejn is-Seychelles. Is-servizz fuq l-art u l-bqija tal-operazzjonijiet saru dipendenti fuq Aviation Seychelles Company, kumpanija mwaqqfa fl-1973. Il-bidu tal-ewwel espansjoni kbira seħħ f'Lulju tal-1980. Sal-2005/2006, l-ebda xogħol kbir ieħor ma beda fl-ajruport. L-għan tax-xogħol kien li jespandi u jtejjeb it-terminal, sabiex ikun jista 'jimmaniġġja mill-inqas ħames ajruplani kbar (per eżempju, l-A330) u ħames ajruplani żgħar (per eżempju, l-A320). Il-faċilità l-ġdida tista' takkomoda sa għaxar inġenji tal-ajru skont id-daqs. Meta wieħed iqis li s-Seychelles huwa pajjiż żgħir b'popolazzjoni ta' madwar 90,000 ruħ u li hemm numru żgħir ta' turisti, id-daqs tal-ajruport huwa raġonevolment adegwat għall-bżonnijiet tal-pajjiż. Madankollu, it-trasportatur tal-bandiera Air Seychelles qed jippjana li jżid id-daqs tal-flotta u d-destinazzjonijiet tiegħu fil-futur qarib. === Trasport marittimu === Il-port ta' ġewwa jinsab immedjatament fil-lvant tal-belt, fejn is-sajd tat-tonn u l-bottiljar huma industrija ewlenija.Wieħed mill-akbar pontijiet tar-Rabat inqered mill-mewġ tat-tsunami mit-terremot fl-2004 fl-Oċean Indjan (26 ta' Diċembru, 2004).​ === Distretti === Ir-Victoria tinkludi tmienja mill-25 distrett tas-Seychelles: * [[La Riviere Anglaise|Xmara Ingliża]] (La Rivière Anglaise), id-distrett ċentrali * [[Saint Louis, Seychelles|Saint Louis]] * [[Mont Fleuri]] * Bel Air * Mont Buxton. * Roche Caïman. * Les Mamelles. * Plaisance. {{Pajjiżi tal-Commonwealth}} [[Kategorija:Pajjiżi tal-Afrika]] [[Kategorija:Commonwealth tan-Nazzjonijiet]] [[Kategorija:Seychelles]] {{Afrika}} o9sblpvxjfl5r1l4c7wf3vxz3e5p47y 0 10713 332181 330672 2026-09-20T10:16:22Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332181 wikitext text/x-wiki {{Infobox klabb tal-futbol | isem = Valletta FC | stampa = [[Stampa:VallettaFC.png|175px]] | ismijiet_oħra = ''City''<br />''Lily Whites''<br />''Tal-Palestina'' | pattern_la1 = | pattern_b1 = _nikepark7wr | pattern_ra1 = | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _nikechallenge4r | pattern_b2 = _nikechallenge4r | pattern_ra2 = _nikechallenge4r | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FF0000 | body2 = FF0000 | rightarm2 = FF0000 | shorts2 = FF0000 | socks2 = FF0000 }} '''Valletta Football Club''' huwa [[klabb tal-futbol]] professjonali [[Malta|Malti]] bbażat ġewwa l-belt kapitali, [[Valletta]]. Il-klabb ġie fundat fl-1943 meta Valletta kienu taħt l-ismijiet ta' ''Valletta Prestons'' u ''Valletta United''. Qabel it-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]], Valletta United rebħu żewġ kampjonati nazzjonali. Ikkunsidrat fost l-aktar klabbs popolari u ta' suċċess fil-futbol Malti,<ref>{{ċita web |url=https://mfa.com.mt/en/news/news/3564/uefa-study-confirms-football-as-most-popular-sport-in-malta.htm |titlu=UEFA-MFA study confirms football as no.1 sport in Malta |pubblikatur=Malta Football Association |data=2018-09-26 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181014165237/https://mfa.com.mt/en/news/news/3564/uefa-study-confirms-football-as-most-popular-sport-in-malta.htm |arkivju-data=2018-10-14 }}</ref> Valletta rebħu 25 [[Premier League Malti|kampjonat nazzjonali]], 14-il titlu tal-[[FA Trophy Maltija|FA Trophy]] u rekord ta' 13-il [[Super Cup Maltija|Super Cup]].Matul l-istaġun 2021/22, il-klabb kien sponsorjat minn Meridian.<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/with-a-goal-to-promote-maltese-sport-meridianbet-sponsored-two-football-clubs-during-the-2021-22-season/?utm_source=chatgpt.com|titlu=With a goal to promote Maltese sport, Meridianbet sponsored two football clubs during the 2021/22 season!|kunjom=Newsroom|isem=T. V. M.|data=2022-07-20|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-30}}</ref> ==Storja== === Fundazzjoni === M'hemm l-ebda evidenza ċara dwar meta Valletta FC bdew il-futbol, għalhekk il-fatt li Valletta kellhom żewġ klabbs fl-era tagħhom. Il-fondazzjoni tal-Belt Valletta FC kien stabbilita bil-ħolqien ta 'l-iskwadra ta' Valletta United. Valletta United kien magħruf bħala l-"tim tal-kwadru" peress li l-klabb kien jinsab fi Pjazza San Ġorġ. Valletta United rappreżentaw il-belt mill-1904-1932. Valletta United rebaħ il-kampjonat darbtejn, fl-istaġuni [[Premier League Malti 1914–15|1914–15]] u [[Premier League Malti 1931–32|1931–32]]. Huma kienu wkoll runners up għal żewġ staġuni [[Premier League Malti 1925–26|1925–26]] u [[Premier League Malti 1926–27|1926–27]]. Valletta wkoll rebħu l-Cousis Shield, li hija magħrufa wkoll bħala l-Kompetizzjoni tan-Knock Out (għalkemm il-kelma "Trofew" hija saħansitra aktar familjari) – huma rebħuwa dan it-trofew darbtejn fl-istaġun 1914–15, u huma għamluwa doppja f'dak istaġun u fl-1920-1921. Għalkemm Sliema u Floriana ddominaw ix-xena lokali f'dawk il-żmienijiet, mill jirbħu dan it-trofej, kienu Valletta li bdew jidħlu f'dan il-monopolju u jinduċu l-akbar kompetizzjoni. Valletta United kienu ħafna attivi fil-Kampjonat tal-ewwel diviżjoni u fil-fatt lagħab 97 logħba. Matul il-perjodu li Valletta United lagħbu fl-[[Malta Football Association|MFA]] (i.e. mil-1909 għall-1932), Valletta United rebħu l-kampjonat fl-istaġun [[Premier League Malti 1931–32|1931–32]]. Madankollu għal xi raġuni fil-istaġun ta 'wara, Valletta United sparixxew mix-xena tal-futbol u għalhekk l-monopolju ta' [[Sliema Wanderers FC|Sliema]] u [[Floriana FC|Floriana]] reġaw bdew. Valletta United ma kienx l-uniku tim mill-belt li kien fl-ogħla diviżjoni ta 'l-MFA. Fl-istaġuni 1925-26 u 1926-27 kien hemm Valletta Rovers li lagħbu fl-ogħla diviżjoni tal-MFA, imbagħad fl-istaġun 1937-38 u 1938-39 kien hemm Valletta City. ===Ir-rebbieħa ta 'ħames tazzi fi staġun wieħed=== Fl-istaġun 1996–97 Valletta FC rebħu kull 5 kompetizzjonijiet li l-futbol Malti joffri. Dan sar billi l-klabb suċċessiv rebaħ l-Premier League, Rothmans Trophy, Tazza Super Five, Tazza Lowenbrau u [[Super Cup Maltija]]. ===L-istaġun storiku 2000-01 Sitt tazzi fi staġun wieħed=== Fl-istaġun 2000–01, Valletta FC irnexxielhom ikissru rekord tagħhom stess mill-1997. Din id-darba huma rebħu s-6 kompetizzjonijiet offruti mill-MFA. Dan l-istaġun partikolari kien hemm tazza waħda addizzjonali, it-Tazza Ċentinarja. Hija kienet ġiet miżjuda biex tiċċelebra l-100 anniversarju tal-MFA ===2007–08: Ċampjins=== It-tama tal-ewwel trofew f'7 snin kien maħsuba enormi permezz partitarji tal-Valletta fis-sajf tal-2007. Valletta nefqu ħafna flus fis-suq tat-trasferiment u l-aspettattivi kienu għoljin. Valletta bdew l-istaġun fl-agħar moda possibbli, b'telfa ta' 3–2 kontra r-rivali eterni, [[Floriana FC|Floriana]]. Bidu fqir ta' Valletta kompliet bid-dro ta' 1-1 kontra [[Hibernians FC|Hibernians]], telfa ma' [[Sliema Wanderers FC|Sliema]], dro ta' 0-0 [[Ħamrun Spartans FC|Ħamrun Spartans]] u [[Msida Saint-Joseph FC|Msida]] rispettivament. Madankollu, eventwalment Valletta forma tajba b'rebħa ta' 1-0 kontra [[Birkirkara FC|Birkirkara]], rebħa ta' 7–0 kontra ċ-ċampjins [[Marsaxlokk FC|Marsaxlokk]] u huma pattew lil-Furjana b'rebħa ta' 4-0 fit-8 ta 'Diċembru. Wara r-rebħ li kisbu kontra [[Msida Saint-Joseph FC|Msida]], [[Mqabba FC|Mqabba]], [[Ħamrun Spartans FC|Ħamrun Spartans]], [[Sliema Wanderers FC|Sliema]] u [[Marsaxlokk FC|Marsaxlokk]] il-klabb wera razza pura ta' rebħ. Valletta intitolat għall-fażi tal-finali tal-istaġun fuq nota għolja. Valletta rebħu id-19-il titlu tal-Premier League tagħhom wara Marsaxlokk naqsu milli jelgħbu lilBirkirkara nhar is-Sibt 3 ta' Mejju wara suċċess kbir kampanja taċ-''Championship Pool''. Madankollu, mat-titolu fil-borża taż-żmien mingħajr telfa hekk intemm, u l-istaġun spiċċa b'numru ta' telfiet. It-tim naqas ukoll milli jilħaq il-finali tal-U*Bet F.A. Trophy 2008,wara li jitilfu 4-2 mar-rivali [[Birkirkara FC|Birkirkara]] fis-semifinali. Iżda ħlief għall-istadji bikrin u l-logħob wara l-kampjonat, Valletta kienu l-aktar ġenb konsistent. == Rekord Ewropew == :''Aġġornat sal-10 ta' Awwissu 2020.''<ref>{{ċita web |url=http://www.vallettafc.net/uefa-competitions |titlu=UEFA Competitions |pubblikatur=Valletta Football Club |data-aċċess=2022-12-09 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221209185701/http://www.vallettafc.net/uefa-competitions |arkivju-data=2022-12-09 |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- !Kompetizzjoni!!Logħob!!Rebħiet!!Dros!!Telfiet!!Gowls Favur!!Gowls Kontra!!Differenza tal-Gowls!!% Rebħiet |- |align=left|{{sort|1|[[UEFA Champions League|Tazza Ewropea / Champions League]]}} {{WDL|45|8|6|31|for=37|against=112|diff=yes}} |- |align=left|{{sort|2|[[Tazza tat-Tazez Ewropej|Tazza tat-Tazez]]}} {{WDL|14|0|2|12|for=6|against=54|diff=yes}} |- |align=left|{{sort|3|[[UEFA Europa League|Tazza UEFA / UEFA Europa League]]}} {{WDL|36|5|7|24|for=35|against=80|diff=yes}} |- |align=left|{{sort|3|[[Tazza Intertoto]]}} {{WDL|4|0|2|2|for=3|against=9|diff=yes}} |- class="sortbottom" !{{sort|8|Total}} {{WDLtot|99|13|17|69|for=75|against=255|diff=yes}} |} ===Tazza tat-Tazez Ewropej=== {| class="wikitable" ! Staġun ! Kompetizzjoni ! Rawnd ! Pajjiż ! Klabb ! Home ! Away ! Aggregat |- |[[Tazza tat-Tazez Ewropej 1964-65|1964–65]] |[[Tazza tat-Tazez Ewropej]] |1. Rawnd |{{flagicon|Spanja}} |[[Real Zaragoza]] |0–3 |1–5 |1–8 |- |[[Tazza tat-Tazez Ewropej 1975-76|1975–76]] |[[Tazza tat-Tazez Ewropej]] |1. Rawnd |{{flagicon|Ungerija}} |[[Haladás VSE]] |1–1 |0–7 |1–8 |- |[[Tazza tat-Tazez Ewropej 1977-78|1977–78]] |[[Tazza tat-Tazez Ewropej]] |1. Rawnd |{{flagicon|Unjoni Sovjetika}} |[[FC Dynamo Moscow]] |0–2 |0–5 |0–7 |- |[[Tazza tat-Tazez Ewropej 1983-84|1983–84]] |[[Tazza tat-Tazez Ewropej]] |1. Rawnd |{{flagicon|SCO}} |[[Rangers FC]] |0–4 |0-6 |0–10 |- |[[Tazza tat-Tazez Ewropej 1991-92|1991–92]] |[[Tazza tat-Tazez Ewropej]] |1. Rawnd |{{flagicon|Portugall}} |[[FC Porto|Porto FC]] |0–3 |0–1 |0–4 |- |[[Tazza tat-Tazez Ewropej 1995-96|1995–96]] |[[Tazza tat-Tazez Ewropej]] |Rawnd tal-Kwalifikazzjoni |{{flagicon|Slovakkja}} |[[FK Inter Bratislava]] |0–0 |2–5 |2–5 |- |[[UEFA Cup Winners' Cup 1996-97|1996–97]] |[[UEFA Cup Winners' Cup]] |Rawnd tal-Kwalifikazzjoni |{{flagicon|ROM}} |[[FC Gloria Bistriţa]] |1–2 |1–2 |2–4 |- |} === Tazza Intertoto === {| class="wikitable" ! Staġun ! Kompetizzjoni ! Rawnd ! Pajjiż ! Klabb ! Home ! Away ! Aggregat |- |[[UEFA Intertoto Cup 2002|2002]] |[[UEFA Intertoto Cup]] |1. Rawnd |{{flagicon|Albanija}} |[[KS Teuta|KS Teuta Durrës]] |1–2 |0–0 |1–2 |- |[[UEFA Intertoto Cup 2005|2005]] |[[UEFA Intertoto Cup]] |1. Rawnd |{{flagicon|Montenegro}} |[[FK Budućnost Podgorica]] |0–5 |2–2 |2–7 |- |} ===UEFA Cup/Europa League=== {| class="wikitable" ! Staġun ! Kompetizzjoni ! Rawnd ! Pajjiż ! Klabb ! Home ! Away ! Aggregat |- |[[UEFA Cup 1972-73|1972–73]] |[[UEFA Cup]] |1. Rawnd |{{flagicon|Italja}} |[[Internazionale Milano FC|Internazionale FC]] |0–1 |1–6 |1–7 |- |[[UEFA Cup 1979-80|1979–80]] |[[UEFA Cup]] |1. Rawnd |{{flagicon|Ingilterra}} |[[Leeds United FC|Leeds United]] |0–4 |0–3 |0–7 |- |[[UEFA Cup 1987-88|1987–88]] |[[UEFA Cup]] |1. Rawnd |{{flagicon|Italja}} |[[Juventus FC|Juventus]] |0–4 |0–3 |0–7 |- |[[UEFA Cup 1989-90|1989–90]] |[[UEFA Cup]] |1. Rawnd |{{flagicon|Awstrija}} |[[First Vienna FC]] |1–4 |0–3 |1–7 |- |[[UEFA Cup 1993-94|1993–94]] |[[UEFA Cup]] |1. Rawnd |{{flagicon|Turkija}} |[[Trabzonspor]] |1–3 |1–3 |2–6 |- |[[UEFA Cup 1994-95|1994–95]] |[[UEFA Cup]] |Rawnd Preliminari |{{flagicon|ROM}} |[[FC Rapid Bucureşti|Rapid Bucureşti]] |2–6 |1–1 |3–7 |- |[[UEFA Cup 2000-01|2000–01]] |[[UEFA Cup]] |1. Rawnd tal-Kwalifikazzjoni |{{flagicon|CRO}} |[[NK Rijeka]] |4–5 |2–3 |6–8([[Ħin supplementari|ħs]]) |- |[[UEFA Cup 2003-04|2003–04]] |[[UEFA Cup]] |1. Rawnd tal-Kwalifikazzjoni |{{flagicon|SWI}} |[[Neuchâtel Xamax]] |0–2 |0–2 |0–4 |- |[[UEFA Europa League 2009–10|2009–10]] |[[UEFA Europa League]] |1. Rawnd tal-Kwalifikazzjoni |{{flagicon|Iżlanda}} |[[Keflavík Football Club|Keflavík]] |3–0 |2–2 |5–2 |- | | |2. Rawnd tal-Kwalifikazzjoni |{{flagicon|Irlanda}} |[[St Patrick's Athletic FC|St Patrick's Athletic]] |0–1 |1–1 |1–2 |- |[[UEFA Europa League 2010–11|2010–11]] |[[UEFA Europa League]] |2. Rawnd tal-Kwalifikazzjoni |{{flagicon|POL}} |[[Ruch Chorzów]] |1–1 |0–0 |1–1 |- |[[UEFA Europa League 2013–14|2013–14]] |[[UEFA Europa League]] |1. Rawnd tal-Kwalifikazzjoni |{{flagicon|SMR}} |[[SP La Fiorita|La Fiorita]] |1–0 |3–0 |4–0 |- | | |2. Rawnd tal-Kwalifikazzjoni |{{flagicon|Belarus}} |[[FC Minsk|Minsk]] |1–1 |0–2 |1–3 |} ===UEFA Champions League=== {| class="wikitable" ! Staġun ! Kompetizzjoni ! Rawnd ! Pajjiż ! Klabb ! Home ! Away ! Aggregat |- |[[1963–64 European Cup|1963–64]] |[[European Cup]] |Rawnd Preliminari |{{flagicon|Ċekoslovakkja}} |[[Dukla Prague]] |0–2 |6-0 |8-0 |- |[[European Cup 1974–75|1974–75]] |[[European Cup]] |1. Rawnd |{{flagicon|Finlandja}} |[[Helsingin Jalkapalloklubi|HJK Helsinki]] |2–0 |1–4 |3–4 |- |[[European Cup 1978–79|1978–79]] |[[European Cup]] |1. Rawnd |{{flagicon|SWI}} |[[Grasshopper Club Zürich|Grasshopper]] |3–5 |0–1 |3–6 |- |[[European Cup 1980–81|1980–81]] |[[European Cup]] |Rawnd Preliminari |{{flagicon|HUN}} |[[Budapest Honvéd FC|Budapest Honvéd]] |0–0 |0–3 |0–3 |- |[[European Cup 1984–85|1984–85]] |[[European Cup]] |1. Rawnd |{{flagicon|AUT}} |[[FK Austria Wien|Austria Wien]] |3–4 |0–1 |3–8 |- |[[European Cup 1990–91|1990–91]] |[[European Cup]] |1. Rawnd |{{flagicon|SCO}} |[[Rangers FC|Rangers]] |1–1 |0–1 |1–2 |- |[[UEFA Champions League 1992–93|1992–93]] |[[UEFA Champions League]] |Rawnd Preliminari |{{flagicon|ISR}} |[[Maccabi Tel Aviv FC|Maccabi Tel Aviv]] |1–2 |0–1 |1–3 |- |[[UEFA Champions League 1997–98|1997–98]] |[[UEFA Champions League]] |1. Rawnd tal-Kwalifikazzjoni |{{flagicon|Latvja}} |[[Skonto FC|Skonto Riga]] |1–0 |0–2 |1–2 |- |[[UEFA Champions League 1998–99|1998–99]] |[[UEFA Champions League]] |1. Rawnd tal-Kwalifikazzjoni |{{flagicon|CYP}} |[[Anorthosis Famagusta FC|Anorthosis Famagusta]] |4–2 |0–6 |4–8 |- |[[UEFA Champions League 1999–00|1999–00]] |[[UEFA Champions League]] |1. Rawnd tal-Kwalifikazzjoni |{{flagicon|Wales}} |[[Barry Town FC|Barry Town]] |3–2 |0–0 |3–2 |- | | |2. Rawnd tal-Kwalifikazzjoni |{{flagicon|AUT}} |[[SK Rapid Wien|Rapid Vienna]] |0–2 |1–3 |1–5 |- |[[UEFA Champions League 2001–02|2001–02]] |[[UEFA Champions League]] |1. Rawnd tal-Kwalifikazzjoni |{{flagicon|FIN}} |[[FC Haka|Haka]] |0–0 |0–1 |0-1 |- |[[UEFA Champions League 2008–09|2008–09]] |[[UEFA Champions League]] |1. Rawnd tal-Kwalifikazzjoni |{{flagicon|Slovakkja}} |[[FC Petržalka 1898|Artmedia]] |2–2 |0–1 |2–3 |- |[[UEFA Champions League 2011–12|2011–12]] |[[UEFA Champions League]] |1. Rawnd tal-Kwalifikazzjoni |{{flagicon|San Marino}} |[[Società Polisportiva Tre Fiori|Tre Fiori]] |2–1 |3–0 |5–1 |- | | |2. Rawnd tal-Kwalifikazzjoni |{{flagicon|Litwanja}} |[[FK Ekranas|Ekranas]] |2–3 |0–1 |2–4 |- |rowspan=2|[[UEFA Champions League 2012–13|2012–13]] |rowspan=2|[[UEFA Champions League]] |1. Rawnd tal-Kwalifikazzjoni |{{flagicon|AND}} |[[FC Lusitanos|Lusitanos]] | 8–0 | 1–0 | 9–0 |- |2. Rawnd tal-Kwalifikazzjoni |{{flagicon|SRB}} |[[FK Partizan|Partizan]] | 1–4 | 1–3 | 2–7 |} == Staff tekniku == :''Aġġornat sa Awwissu 2022.''<ref>{{ċita web |url=http://www.vallettafc.net/squad |titlu=Squad |pubblikatur=Valletta Football Club |data-aċċess=2022-12-09 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181003041618/http://vallettafc.net/squad |arkivju-data=2018-10-03 |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" !Rwol !Isem |- | Kowċ | {{flagicon|MLT}} Thane Micallef |- | Assistenti | {{flagicon|MLT}} Warren Said<br />{{flagicon|MLT}} Andrew Pace |- | ''Team Manager'' | {{flagicon|MLT}} Gerard Ellul |- | ''Assistent Team Manager'' | {{flagicon|MLT}} Eammon O'Neill |- | Terapista tal-massaġġi | {{flagicon|MLT}} Duncan Abdilla |- | Fiżjoterapist | {{flagicon|ESP}} Oscar Alonso |- | Kowċ tal-gowlers | {{flagicon|MLT}} Romeo Schembri |- | Tabib tal-klabb | {{flagicon|MLT}} Dr. Pierre Farrugia |} === Storja tal-kowċis === {| class="wikitable" !Perjodu<ref>{{ċita web |url=http://www.vallettafc.net/club-info/the-coaches |titlu=The Coaches |pubblikatur=Valletta Football Club |data-aċċess=2022-12-09 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181014165244/http://www.vallettafc.net/club-info/the-coaches |arkivju-data=2018-10-14 |url-status=dead }}</ref> !Isem |- |1949–1950 |{{flagicon|ENG}} [[Harry Tedder]] |- |1958–19 |{{flagicon|ENG}} [[Jock Gilmour]] |- |1959–1960 |{{flagicon|ENG}} [[William Dingwall]] |- |1962–1963 |{{flagicon|MLT}} [[Carm Borġ]] |- |1968–1970 |{{flagicon|MLT}} [[Tony Formosa]] |- |1970–1972 |{{flagicon|MLT}} [[Josie Urpani]] |- |1973–1975 |{{flagicon|MLT}} [[Tony Formosa]] |- |1976–1977 |{{flagicon|ITA}} [[Terenzio Polverini]] |- |1977–1978 |{{flagicon|MLT}} [[Lolly Debattista]] |- |1979–1980 |{{flagicon|MLT}} [[John Calleja]] |- |1982–1984 |{{flagicon|MLT}} [[Joe Cilia]] |- |1986–1988 |{{flagicon|MLT}} [[Tony Formosa]]<br />{{flagicon|MLT}} [[Joe Micallef]] |- |1989–1990 |{{flagicon|MLT}} [[George Busuttil]] |- |1990–1991 |{{flagicon|MLT}} [[Eddie Vella]] |- |1991–1993 |{{flagicon|MLT}} [[Tony Euchar Grech]] |- |1993–1994 |{{flagicon|MLT}} [[Lawrence Borġ]] |- |1994–1995 |{{flagicon|MLT}} [[Joe Cilia]]<br />{{flagicon|MLT}} [[Edward Aquilina]] |- |1995–1998 |{{flagicon|MLT}} [[Edward Aquilina]] |- |1998–2001 |{{flagicon|BUL}} [[Krasimir Manolov]] |- |2001–2002 |{{flagicon|BUL}} [[Georgi Deyanov]] |- |2002–2003 |{{flagicon|MLT}} [[Dennis Fenech]] |- |2003–2004 |{{flagicon|BUL}} [[Atanas Marinov]] |- |2004–2005 |{{flagicon|MLT}} [[J. J. Aquilina]] |- |2005–2009 |{{flagicon|MLT}} [[Paul Zammit]] |- |2009–2010 |{{flagicon|NED}} [[Ton Caanen]] |- |2010–2012 |{{flagicon|MLT}} [[Jesmond Zerafa]] |- |2012–2013 |{{flagicon|ENG}} [[Mark Miller]] |- |2014 |{{flagicon|NED}} [[André Paus]] |- |2014–2015 |{{flagicon|MLT}} [[Gilbert Agius]]<br />{{flagicon|MLT}} [[Ivan Zammit]] |- |2015–2017 |{{flagicon|MLT}} [[Paul Zammit]] |- |2017–2019 |{{flagicon|SRB}} [[Danilo Dončić]] |- |2020 |{{flagicon|ITA}} [[Giovanni Tedesco]] |- |2019–2020 |{{flagicon|MLT}} [[Darren Abdilla]] |- |2020 |{{flagicon|MLT}} [[Jesmond Zerafa]] |- |2020–2022 |{{flagicon|PRT}} [[António José Cardoso Mendes]] |- |2022 |{{flagicon|SRB}} [[Danilo Dončić]] |- |2022– |{{flagicon|MLT}} [[Thane Micallef]] |} == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * {{en}} [https://web.archive.org/web/20101230062224/http://vallettafcofficial.net/ Sit uffiċjali] {{Premier League Malti}} [[Kategorija:Klabbs tal-futbol Maltin]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1943]] [[Kategorija:Valletta FC| ]] 30zo6ult6ulzmfabji147sdo4pxknov 0 12032 332172 330668 2026-09-20T09:27:44Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332172 wikitext text/x-wiki {{Infobox plejer tal-futbol |isem_plejer = Terence Scerri |stampa = [[Stampa:Scerri, Terence.jpg|250px]] |data_twelid = {{data tat-twelid u età|1984|4|3}} |post_twelid = [[L-Isla]] |pajjiż_twelid = [[Malta]] |tul = |rwol = [[Attakkant]] |klabb_kurrenti = [[Marsa FC|Marsa]] |numru = |snin_mixtla1 = |klabb_mixtla1 = [[St. Georges FC|St. Georges]] |snin_mixtla2 = |klabb_mixtla2 = [[Hibernians FC|Hibernians]] |snin1 = 2000–2009 |klabb1 = [[Hibernians FC|Hibernians]] |snin2 = 2009–2014 |klabb2 = [[Valletta FC|Valletta]] |snin3 = 2011–2013 |klabb3 = → [[Ħamrun Spartans FC|Ħamrun Spartans]] (self) |snin4 = 2013–2014 |klabb4 = → [[Naxxar Lions FC|Naxxar Lions]] (self) |snin5 = 2014–2018 |klabb5 = [[Senglea Athletic FC|Senglea Athletic]] |snin6 = 2016–2017 |klabb6 = → [[Kalkara FC|Kalkara]] (self) |snin7 = 2018–2019 |klabb7 = [[Żurrieq FC|Żurrieq]] |snin8 = 2019– |klabb8 = [[Marsa FC|Marsa]] |snin_nazzjonali1 = 2006–2009 |tim_nazzjonali1 = [[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Malta|Malta]] }} '''Terence Scerri''' ([[L-Isla]], [[3 ta' April]] [[1984]]) huwa plejer tal-[[futbol]] [[Malta|Malti]]. == Karriera == === Hibernians === Terence Scerri beda l-karriera tiegħu ma' [[St. Georges FC|St. Georges]], qabel mat-tim ta' [[Hibernians FC|Hibernians]] kiseb il-firma tiegħu fis-sena 2000, u lagħab żewġ logħbiet f'dak l-istaġun mat-tim Pawlist. Fl-istaġun segwenti tal-[[Premier League Malti 2001–02|2001–02]] Scerri deher sitt darbiet fejn ħalla l-marka tiegħu għal darbtejn, fi staġun li ra lit-tim tal-Hibernians jinkuruna ruħu ċampjins tal-Premier League. Minkejja dan is-suċċess, l-istaġun segwenti kien wieħed diżappuntanti kemm fuq bażi personali, fejn naqas li jiskorja ebda gowl fl-għoxrin logħba li lagħab, kif ukoll fuq bażi ta' klabb fejn it-tim ma rnexxielux iżomm it-titlu. Mal-bidu tal-[[Premier League Malti 2003–04|istaġun 2003–04]], Terence beda jifforma koppja offensiva flimkien ma' [[Andrew Cohen]], fejn f'dik is-sena skorja tmien gowls f'21 logħba hekk kif Hibernians spiċċaw fit-tielet post. Din il-koppja kompliet tissaħħah, hekk kif fl-[[Premier League Malti 2004–05|istaġun 2004–05]] it-tnejn ikkontribwew bejniethom 33 gowl, b'Scerri jkollu tnax-il gowl taħt ismu. Fl-[[Premier League Malti 2005–06|istaġun 2005–06]], Terence rebaħ l-ewwel titlu tiegħu tal-[[U*BET FA Trophy]], fejn barra s-seba' gowls li skorja matul dak l-istaġun fil-kampjonat sab ukoll l-ewwel sejħa mat-[[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Malta|tim nazzjonali Malti]]. Is-sena ta' wara, għat-tieni sena konsekuttiva, it-tim tal-Hibernians żamm it-titlu tal-FA Trophy fi staġun diżappuntanti li rahom jiġġieldu fiż-żona relegazzjoni tal-kampjonat. Scerri lagħab 24 logħba u skorja ħdax-il gowl. Fuq nota pożittiva, il-klabb rebaħ is-Super Cup Maltija fil-bidu tal-istaġun. Wara sena deludenti, fl-[[Premier League Malti 2008–09|istaġun 2008–09]] taħt il-kowċ il-ġdid [[Mark Miller]], il-klabb qabeż min-naħa għall-oħra tal-klassifika u għeleb l-isfida ta' [[Valletta FC|Valletta]] fir-rebħ tal-għaxar titlu tagħhom tal-kampjonat. Għal Scerri, dan kien l-aqwa staġun fejn spiċċa bħala l-aqwa skorer b'26 gowl minn 26 logħba. Barra minn hekk, fil-Melita Malta Football Awards 2009, ingħata l-unur ta' "L-Aqwa Attakkant".<ref>{{ċita web |url=http://www.maltafootball.com/awards/Malta_Football_Awards_2009/winners.shtml |titlu=Melita Malta Football Awards 2008/09 - Winners |sit=MaltaFootball.com |lingwa=Ingliż }}</ref> === Valletta === Scerri tilef iż-żewġ legs tal-kampanja Ewropea 2009–10 ta' Hibernians kontra [[FK Mogren]] minħabba li kien imweġġa'. Wara nuqqas ta' ftehim mad-diriġenza tal-klabb, fejn kien ingħata 28 ġurnata ta' sospensjoni mill-klabb, it-tim ta' [[Sliema Wanderers FC|Sliema Wanderers]] urew interess fis-servizzi tal-plejer bil-president tal-klabb Slimiż Steve Abela, iqisu bħala "l-objettiv prinċipali tal-kampanja akkwisti".<ref>{{ċita web |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20090728/sport/sliema-hibs-in-scerri-talks |titlu=Sliema, Hibs in Scerri talks |editur=TimesOfMalta.com |data=2009-07-28 |data-aċċess=2009-07-28 |lingwa=Ingliż}}</ref> Però, kien it-tim ta' [[Valletta FC|Valletta]] li kiseb il-firma tal-plejer fejn dan tal-aħħar iffirma kuntratt ta' ħames snin mat-tim Belti.<ref>{{ċita web |url=http://www.vallettafc.net/news/archive-news/2009/261-terence-scerri-joins-valletta-fc-.html |titlu=Terence Scerri joins Valletta FC |pubblikatur=Valletta FC |isem=Andrew |kunjom=Grima |data=2009-07-28 |data-aċċess=2009-07-28 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120305190916/http://www.vallettafc.net/news/archive-news/2009/261-terence-scerri-joins-valletta-fc-.html |arkivju-data=2012-03-05 |url-status=dead }}</ref> Terence iddebutta mat-tim ta' Valletta fl-ewwel ġurnata tal-[[Premier League Malti 2009-10|kampjonat 2009–10]], fir-rebħa ta' 3–1 fuq [[Birkirkara FC|Birkirkara]] fejn ħalla l-marka tiegħu b'doppjetta.<ref>{{ċita web |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20090821/sport/valletta-wins-first-game-of-the-premier-league |titlu=Video: Debutant Scerri scores twice as City beat Birkirkara |isem=Kevin |kunjom=Azzopardi |data=2009-08-21 |data-aċċess=2009-08-22 |pubblikatur=Times of Malta |lingwa=Ingliż}}</ref> Scerri ikkonferma l-istaġun preċedenti, meta irnexxielu jiskorja 20 gowl f'25 partita f'kampjonat missielet ma' [[Birkirkara FC|Birkirkara]]. Minkejja d-diżappunt finali fil-kampjonat, Valletta irnexxielhom xorta waħda jirbħu l-FA Trophy kontra [[Qormi FC|Qormi]], fejn Scerri skorja t-tieni gowl għall-Belt fir-rebħa ta' 2–1, u t-Tazza tal-100 Anniversarju tal-Kampjonat Nazzjonali. Fit-tieni staġun tiegħu mat-tim Belti, hu rnexxielu jirbaħ it-tieni kampjonat tal-karriera meta Valletta ttrijonfaw fi tmiem l-istaġun. Scerri temm l-[[Premier League Malti 2010–11|istaġun 2010–11]], bħala t-tieni l-aqwa skorer fil-Premier League wara [[Alfred Effiong]] b'16-il gowl. Nhar it-22 ta' Mejju, 2011, fi tmiem il-finali tal-[[U*BET FA Trophy|FA Trophy]] bejn Valletta u r-rivali [[Floriana FC|Floriana]], li l-Furjaniżi rebħu 1–0 fil-ħin barrani, Scerri deher jattakka lill-plejer [[Christian Cassar]]. Kawża ta' dan l-aġir, il-[[Malta Football Association]] issospendiet lil Scerri għal perjodu ta' sena, sal-24 ta' Mejju 2012, u ħames logħbiet oħra minħabba kondotta ħażina mar-referì.<ref>{{ċita web |url=http://maltarightnow.com/?module=sport&at=Bdil+fil-kundizzjonijiet+g%26%23295%3Bal+Terrence+Scerri+u+%26%23380%3Bew%26%23289%3B+partitarji+Beltin&t=a&aid=13969&cid=38 |titlu=Sospiż għal sena u ħames logħbiet |sit=MaltaRightNow.com |data=2011-05-25 |data-aċċess=2011-05-27}}</ref> Barra minn hekk, il-qorti ssospendiet lil Scerri li għal sena ma jersaqx lejn l-ebda grawnd fil-gżejjer Maltin.<ref>{{ċita web |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110527/local/court-bans-terence-scerri-from-football-grounds.367572 |titlu=Court bans Terence Scerri from football grounds |pubblikatur=Times of Malta |data=2011-05-27 |data-aċċess=2011-05-27 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110530002902/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110527/local/court-bans-terence-scerri-from-football-grounds.367572 |arkivju-data=2011-05-30 |url-status=dead }}</ref> Ir-ritorn tiegħu wasal fit-13 ta' Marzu 2012, fir-rebħa kbira ta' Valletta bl-iskor ta' 7–2 fuq [[Balzan Youths FC|Balzan Youths]], fejn Scerri daħal wara siegħa logħob u skorja l-aħħar gowl minn ''penalty''.<ref>{{ċita web |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20120314/football/valletta-go-on-rampage.410983 |titlu=Valletta go on rampage |pubblikatur=Times of Malta |data=2012-03-14 |data-aċċess=2012-09-22 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120427101400/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20120314/football/valletta-go-on-rampage.410983 |arkivju-data=2012-04-27 |url-status=dead }}</ref> Bl-istaġun riesaq lejn tmiemu hu ftit li xejn sab post mal-ewwel ħdax u l-aħħar logħba tiegħu kienet it-telfa ta' 4–3 kontra [[Qormi FC|Qormi]] fil-finali tal-[[FA Trophy]], fejn għal darb'oħra Scerri ħalla l-marka b'gowl. === Ħamrun Spartans === Nhar is-6 ta' Lulju 2012, [[Ħamrun Spartans FC|Ħamrun Spartans]] ħabbru l-akkwist b'self ta' Terence Scerri minn Valletta.<ref>{{ċita web |url=http://www.maltafootball.com/2012/07/06/terence-scerri-massimo-grima-join-hamrun-spartans/ |titlu=Terence Scerri, Massimo Grima join Hamrun Spartans |sit=MaltaFootball.com |isem=Antoine |kunjom=Busuttil |data=2012-06-06 |data-aċċess=2012-09-22 |lingwa=Ingliż }}</ref> Hu ddebutta fid-dro ta' 2–2 kontra [[Balzan Youths FC|Balzan Youths]], fejn skorja l-ewwel gowl tiegħu. == Internazzjonali == Id-debutt mat-[[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Malta|tim nazzjonali Malti]] wasal kontra t-[[Tim nazzjonali tal-futbol tat-Turkija|Turkija]] nhar is-6 ta' Settembru 2004, u l-ewwel gowl tiegħu wasal kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Moldova|Moldova]] fil-fażi ta' [[Kwalifikazzjoni għall-Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2008|kwalifikazzjoni għall-Kampjonati Ewropej 2008]].<ref>{{ċita web |url=http://en.euro2008.uefa.com/tournament/qualifying/matches/match=83863/index.html |titlu=Upwardly mobile Moldova win in Malta |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080517164915/http://en.euro2008.uefa.com/tournament/qualifying/matches/match=83863/index.html |arkivju-data=2008-05-17 |lingwa=Ingliż |pubblikatur=UEFA |data-aċċess=2009-02-13 |url-status=live }}</ref> == Statistika == {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !rowspan="2"|Klabb !rowspan="2"|Staġun !colspan="2"|Kampjonat |- !Preż!!Gowls |- |rowspan="9"|[[Hibernians FC|Hibernians]] |[[Premier League Malti 2000–01|2000–01]] |2||0 |- |[[Premier League Malti 2001–02|2001–02]] |6||2 |- |[[Premier League Malti 2002–03|2002–03]] |20||0 |- |[[Premier League Malti 2003–04|2003–04]] |21||8 |- |[[Premier League Malti 2004–05|2004–05]] |25||12 |- |[[Premier League Malti 2005–06|2005–06]] |19||7 |- |[[Premier League Malti 2006–07|2006–07]] |21||14 |- |[[Premier League Malti 2007–08|2007–08]] |23||11 |- |[[Premier League Malti 2008–09|2008–09]] |26||26 |- |rowspan="3"|[[Valletta FC|Valletta]] |[[Premier League Malti 2009–10|2009–10]] |25||20 |- |[[Premier League Malti 2010–11|2010–11]] |28||16 |- |[[Premier League Malti 2011–12|2011–12]] |8||1 |- |rowspan="1"|[[Ħamrun Spartans FC|Ħamrun Spartans]] |[[Premier League Malti 2012–13|2012–13]] |2||1 |- !colspan="2"|Total !226 !108 |} == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == * {{soccerbase}} * {{Nfteams}} {{DEFAULTSORT:Scerri, Terence}} [[Kategorija:Twieldu fl-1984]] [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Futbolers Maltin]] [[Kategorija:Plejers ta' Hibernians FC]] [[Kategorija:Plejers ta' Valletta FC]] [[Kategorija:Plejers ta' Ħamrun Spartans FC]] qqdadne9t0tz4uvnty7dpaotu63v6f8 0 12775 332148 303824 2026-09-20T01:23:25Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332148 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Daphne Caruana Galizia''' ([[Tas-Sliema]], [[26 ta' Awwissu]] [[1964]] – [[Bidnija]], [[16 ta' Ottubru|16 t'Ottubru]] [[2017]]) kienet [[ġurnalist]]a, opinjonista, u [[blogg]]er [[Malta|Maltija]]. Mill-2008 sa meta nqatlet, hija ffukat ħidmietha b'kummentarju frekwenti fuq il-blogg tagħha li fih sikwit kienet tistħarreġ u tiżvela bosta stejjer. Minħabba l-istil tagħha, kien qed tiffaċċja wkoll numru ta' libelli fil-Qorti fuq diversi rapporti. Fl-2016, kienet l-unika Maltija f'lista tal-portal tal-aħbarijiet internazzjonali ''Politico'' tal-aktar 28 persuna influwenti fl-Ewropa. == Tfulija == Bint Michael Alfred Vella u Rose Marie imwielda Mamo, Daphne studjat fl-Iskola tas-Sorijiet Dorotej fl-Imdina u fil-Kulleġġ San Alwiġi Birkirkara. == Żgħożija == Fl-1982, inżammet arrestata mill-Pulizija għal 48 siegħa wara li ħadet sehem fi protesta favur id-demokrazija. Fl-1985, iżżewġet lill-avukat Peter Caruana Galizia u kellha tliet ulied subien: Matthew, Andrew u Paul. == Ġurnaliżmu == Bdiet taħdem fil-mezzi tax-xandir fl-1987, u malajr stabbilixxiet lilha nnifisha bħala waħda fost l-aktar ġurnalisti kontroversjali ta' Malta bil-kolonna tagħha fis-''Sunday Times''. Caruana Galizia tkeċċiet mit-Times fl-1996 wara li l-gazzetta rrifjutat li tippubblika artiklu li kitbet fuq il-President Emeritus [[Guido de Marco]] u t-tifla tiegħu, [[Giannella Demarco|Gianella Demarco]] (avukata). Dan l-artiklu mbagħad deher fuq the ''[[The Malta Independent|Malta Independent]]''. Fl-1992 kienet editur assoċjat ma' The Malta Independent. Hija saret opinjonista regolari f'''The Malta Independent on Sunday'' u editur tar-rivista ''Taste & Flair''. Fl-2016, wara l-investigazzjoni li għamlet fuq il-Panama Papers, Daphne Caruana Galizia kienet l-unika Maltija li ntgħażlet mill-portal tal-aħbarijiet internazzjonali, POLITICO f'lista tal-aktar 28 persuna influwenti fl-Ewropa. Hija kienet ġiet imfissra bħala mara li waħidha tista' titqies ‘wikileaks' li taħdem favur it-trasparenza u kontra l-korruzzjoni. === Kontroversjali === Caruana Galizia mill-ewwel saret magħrufa għall-veduti liberali u ħorox tagħha dwar kwistjonijiet politiċi u soċjali. Il-kitba tagħha tvarja minn ''gossip'' fuq persunaġġi pubbliċi Maltin sa analiżi kritiċi tar-realtà soċjo-politika Maltija. Flimkien ma' [[Andrew Borg-Cardona]], kienet waħda mill-kittieba li kkritikaw bl-aħrax lil-lemin estrem Malti, speċjalment dak assoċjat mal-fehmiet ta' [[Norman Lowell]] dwar l-immigranti illegali.<ref>{{ċita web|url=http://daphnecaruanagalizia.com/2010/09/04/dying-in-the-desert/|titlu=Dying in the desert|awtur=Daphen Caruana Galizia|data=4 Settembru 2010|editur=DaphneCaruanaGalizia.com|lingwa=Ingliż}}</ref> Il-perspettiva femminista ta' Caruana Galizia kienet waħda kemmxejn aggressiva; kienet tħeġġeġ lin-nisa ma jivvittimizzawx ruħhom. Meta impjegata Maltija rebħet l-ewwel każ ta' molestji sesswali ta' natura verbali fuq il-post tax-xogħol,<ref>{{ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100802/local/awarded-euro-2-000-in-first-case-of-verbal-sexual-abuse.320590|titlu=Awarded €2,000 in first case of verbal sexual abuse|awtur=Matthew Xuereb|data=2 Awwissu 2010|editur=TimesOfMalta.com|lingwa=Ingliż}}</ref> – rebħa li kienet meqjusa bħala suċċess għall-mara Maltija – Daphne qalet li f'każijiet bħal dawn il-mara għandha tirreaġixxi u mhux iġġib ruħha b'mod, li skont kif tifhimha hi, hu "infantili".<ref>{{ċita web|url=http://daphnecaruanagalizia.com/2010/08/it%E2%80%99s-not-sexual-harassment-it%E2%80%99s-bullying/|titlu=It's not sexual harrassment. It's bullying.|awtur=Daphne Caruana Galizia|data=8 Awwissu 2010|editur=DaphneCaruanaGalizia.com|lingwa=Ingliż}}</ref> === Running Commentary === Fl-2008, hija bdiet tikteb il-blogg popolari tagħha ''Running Commentary''. Fi Frar tal-2010, il-Maġistrat [[Consuelo Herrera]] ħassitha mmalafamata b'għadd ta' artikli li dehru fuq il-blogg tagħha u fittxitha għal libell.<ref>{{ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100212/local/daphne-caruana-galizia-expected-to-face-charges-of-defamation.293849|titlu=Daphne Caruana Galizia expected to face charges of defamation|awtur=Waylon Johnston|data=12 Frar 2010|editur=Times of Malta|lingwa=Ingliż|data-aċċess=2012-08-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170422140107/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100212/local/daphne-caruana-galizia-expected-to-face-charges-of-defamation.293849|arkivju-data=2017-04-22|url-status=dead}}</ref> Nhar it-8 ta' Marzu 2013, Caruana Galizia ġiet arrestata filgħaxija wara li kisret il-jum ta' riflessjoni ta' qabel l-[[Elezzjonijiet ġenerali ta' Malta 2013|elezzjonijiet ġenerali]].<ref>{{ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20130308/local/caruana-galizia-questioned-by-police-for-breaching-political-silence.460735|titlu=Caruana Galizia questioned by police for breaching 'political silence'|data=8 Marzu 2013|editur=|sit=Times of Malta|lingwa=en}}</ref> Dan wara li kitbet artikli fuq il-blogg tagħha meqjusa bħala ta' natura politika.<ref>{{ċita web|url=http://daphnecaruanagalizia.com/2013/03/arrested-at-9-30pm-for-posting-three-videos-mocking-joseph-muscat-at-7-30pm-the-golden-years-of-labourpolice-hell/|titlu=Arrested at 9.30pm for posting three videos mocking Joseph Muscat at 7.30pm: THE GOLDEN YEARS OF LABOUR+POLICE HELL|awtur=Daphen Caruana Galizia|data=8 Marzu 2013|editur=DaphneCaruanaGalizia.com|lingwa=en}}</ref> ==== Allegazzjoni Egrant ==== Nhar l-20 ta' April 2017 Caruana Galizia kitbet fil-blogg tagħha li dokument f'safe fil-bank Pilatus juri li l-Egrant hi tas-Sinjura Michelle Muscat, mart il-Prim Ministru, u li kienu imtennija mill-[[Partit Nazzjonalista]], li fihom implikaw li l-Prim Ministru [[Joseph Muscat]] u s-Sinjura Muscat huma s-sidien tal-kumpanija Egrant li hija registrata fil-Panama. Għaxart ijiem wara din l-allegazzjoni, Muscat sejjeaħ [[Elezzjonijiet Ġenerali 2017 (Malta)|elezzjoni]] bikrija. F'[[Inkjesta Egrant|inkjesta]] maġisterjali li l-konklużjonijiet tagħha ħarġu wara l-assassinju ta' Caruana Galizia, instab li Muscat u l-familja tiegħu ma kinux sidien ta' din il-kumpanija. == Assassinju == {{Multiple image|direction=vertical|total_width=230|image1=AssassinationSite-DaphneCaruanaGalizia-BidnijaRoadMalta RomanDeckert29102022-01.jpg|caption1=Is-sit tal-isplużjoni. Banner jitlob il-verità u l-ġustizzja.|image2=AssassinationSite-DaphneCaruanaGalizia-BidnijaRoadMalta RomanDeckert29102022-04.jpg|caption2=Veduta mis-sit tal-isplużjoni fejn spiċċaw il-fdalijiet tal-karozza.|image3=AssassinationSite-DaphneCaruanaGalizia-BidnijaRoadMalta RomanDeckert29102022-08.jpg|caption3=Is-sit tal-mafkar fejn spiċċa t-tifrik tal-karozza.}} Nhar it-Tnejn 16 ta' Ottubru 2017, fit-3.00 p.m., Caruana Galizia rikbet il-karozza biex tmur tħallas xi pagamenti lill-kumpanija minn fejn kienet qed tikri l-karozza. Ftit wara li Caruana Galizia rikbet fil-karozza u bdiet issuq, ħarġet mill-isqaq li hemm mad-dar, daret fuq ix-xellug, u bdiet issuq fit-triq ewlenija tal-Bidnija u minn hemm niżlet in-niżla fid-direzzjoni lejn il-Mosta. Kien f'dan il-mument li wara li saqet madwar 100 metru, il-karozza li fiha kienet Caruana Galizia splodiet. L-isplużjoni nstemgħet minn diversi partijiet. Tant kienet b'saħħitha li l-karozza spiċċat f'mitt biċċa li nfirxu fl-għelieqi li hemm qrib ir-residenza tagħha. Wieħed mill-aħħar messaġġi li Caruana Galizia bagħtet lil waħda mill-ħbieb tagħha, Caroline Muscat, kien jgħid hekk: “Inħoss li ż-żmien hawn qed jiskadili. Hemm ħafna affarijiet li xtaqt nagħmel, imma li għadni ma għamiltx.” === Reazzjonijiet għall-Assassinju === ==== Joseph Muscat ==== Fi stqarrija f'Kastilja madwar siegħa u nofs wara d-delitt, il-Prim Ministru [[Joseph Muscat]] qal li dak li seħħ hu inaċċettabbli fuq kull livell. Ikkundanna bla riżervi dan "l-attakk barbaru fuq il-persuna u l-libertà tal-espressjoni f'pajjiżna". Joseph Muscat qal li Caruana Galizia kienet kritika ħarxa tiegħu, kemm politikament kif ukoll personalment. “Madanakollu ma nista' nuża qatt dan il-fatt biex jiġġustifika bl-ebda mod possibbli dan l-att barbaru li jmur kontra kull dinjità u kull ċiviltà.” Il-Prim Ministru qal li ta struzzjonijiet lill-pulizija kif ukoll lis-servizzi kollha tas-sigurtà fil-pajjiż biex jieħdu kull miżura biex il-ħati jew ħatja jitressqu quddiem il-ġustizzja. Ta struzzjonijiet biex tiġi mitluba assistenza minn korpi tas-sigurta' minn pajjiżi oħra fl-investigazzjonijiet. Muscat qal li kkomunika mal-Kap tal-Oppożizzjoni [[Adrian Delia]] u qasam miegħu l-informazzjoni li għandu sa issa. Għaldaqstant, bi qbil bejn iż-żewġ naħat, id-diskors ta' Adrian Delia b'replika għad-diskors tal-baġit kellu jiġi pospost u minflok se jsiru stqarrijiet miż-żewġ naħat tal-Kamra f'din li ġiet deskritta bħala “ġurnata sewda għall-liberta' tal-espressjoni f'pajjiżna”. Il-PM qal li hu l-Prim Ministru ta' kulħadd u s-saħħa tad-demokrazija tagħna toħroġ f'mumenti bħal dan, fejn irridu nkunu lesti niddefendu l-prinċipji tagħna u d-drittijiet ta' kull wieħed u waħda minna. Hu appella għall-għaqda nazzjonali u mhux se jistrieħ sakemm issir ġustizzja għaliex il-pajjiż jistħoqqlu ġustizzja. “Kulħadd għandu dritt jikteb u jgħid li jrid f'pajjiżna u min iħossu nġurjat, għandu d-dritt tal-protezzjoni tal-Qrati u ebda rimedju ieħor. Mhux se nistrieħ qabel nara li ssir ġustizzja f'dan il-każ. Għaliex pajjiżna jistħoqqlu ġustizzja,” temm il-Prim Ministru. ==== Adrian Delia ==== Il-Kap tal-Oppożizzjoni Adrian Delia qal li fil-pajjiż hawn responsabiltajiet legali u politiċi. Qal li Daphne Caruana Galizia ma kinitx persuna kwalunkwe iżda kellha impatt fuq is-soċjeta' Maltija. Dr. Delia qal li ilu ġimgħat sħaħ jgħid li mhux qed ngħixu f'pajjiż normali. Qal li dak li seħħ illum ma nistgħux narawh x'perspettiva li seħħet illum stess. Qal li l-istituzzjonijiet tal-pajjiż ilhom 4 snin u nofs jitmermru. Qal li dak li seħħ illum huwa konsegwenza ta' ħafna deċiżjonijiet li seħħu matul dawn l-aħħar snin. Dr. Delia sejjaħ il-qtil ta' Daphne Caruana Galizia bħala qtil politiku li għalih trid tintrefa ir-responsabilità politika. Qal li din hija traġedja nazzjonali, assalt fuq id-demokrazija. Qal li sfortunatament qed nitgħallmu bl-iktar mod tan-niket u viljakk għax mietet persuna Maltija li kellha opinjoni u li riedet iġġib il-verità il-quddiem. Qal li l-pajjiż naqas meta l-korp tal-pulizija ma investigax, qal li nqassna meta l-Avukat Ġenerali ma nvestigax. Qal li dan sar minħabba deċizjonijiet zbaljati tal-Gvern. Huwa sejjaħ lill-Maltin biex iqumu illum qabel għada biex isemmghu leħinhom fejn il-Gvern irid jibqa' sieket. Fil-ġimgħat ta' qabel l-assassinju, Caruana Galizia kienet kritika ħarxa ta' Delia tant li Delia kien fetħilha ħames libelli. Wara l-assassinju, huwa irtira dawn il-libelli u għamel apoloġija lill-familja tagħha għall-kliem iebes li kien qal fil-konfront tagħha, apoloġija li ma ntlaqgħetx mill-familja. ==== L-Arċisqof Charles J. Scicluna ==== “It-telfa ta' Daphne Caruana Galizia timliena bi swied il-qalb u bid-determinazzjoni li niddefendu d-demokrazija sal-aħħar”, sostna l-Arċisqof. Huwa insista li l-poplu jrid iqum u jiddefendi d-dinjità ta' kull wiehed sabiex jiġi difiż l-valur tad-demokrazija ħalli bil-kliem issa ngħaddu għall-fatti. Filwaqt li wera solidarjetà mal-qraba tal-vittma, l-Arċisqof Scicluna ħeġġeġ lill-ġurnalisti sabiex ma jibżgħu minn ħadd u jiddefendu l-verità. ==== L-Istitut tal-Ġurnalisti Maltin ==== L-Istitut tal-Ġurnalisti Maltin ikkundanna bil-qawwa kollha l-qtil tal-ġurnalista. Fi stqarrija spjegat li għall-komunità tal-ġurnalisti lokali dan hu każ xokkanti u li jolqot direttament id-dritt tal-liberta' tal-espressjoni. Dan filwaqt li ġiet enfasizzata li ankè jekk mhux dejjem wieħed qabel ma' dak li kitbet Caruana Galizia, bla dubju ta' xejn, bħal kull ċittadin ieħor kellha dritt tesprimi ruħha u terfa' r-responsabbilta' għal dak li kitbet. L-istitut tal-Ġurnalisti Maltin appella lill-Pulizija biex tagħmel dak kollu possibbli biex jinstabu l-ħatja ta' dan id-delitt gravi biex jieħdu dak li ħaqqhom skont il-liġi. Dan hu jum ikrah għad-demokrazija fil-pajjiż li għandu jsib il-kundanna ta' kulħadd. L-IGM, appellat għal kull ġurnalist u ġurnalista sabiex ma jħallux din it-traġedja tkiddhom milli jkompli jaqdi d-dmir tiegħu lejn is-soċjeta' u jkompli jirrapportaw bla biża' jew favuri dak kollu li hu fl-interess pubbliku u ta' interess għas-soċjeta'. ==== Reazzjonijiet oħra ==== L-MGRM, aditus Foundation, Integra Foundation, Iil-Critical Institute u l-Platform of Human Rights Organisation f'Malta esprimew il-kondoljanzi tagħhom lill-familja ta' Caruana Galizia filwaqt li saħqu li dan il-qtil huwa attakk dirett fuq il-libertà tal-espressjoni. Huma wkoll ħeġġew lill-Gvern sabiex jiżgura li l-id wara dan l-attakk faħxi jinqabad sabiex issir ġustizzja. Strickland Foundation iddeskrivew lil Caruana Galizia bħala ġurnalista li kienet twettaq xogħolha mingħajr biża' jew favuri. Huma kkunsidraw dan il-qtil makabru bħala attakk faħxi u dirett fuq il-libertà tal-espressjoni u insistew li sseħħ azzjoni immeddjata u effetiva mill-istituzzjonijiet tal-pajjiż bil-għan li l-awturi ta' din l-oxxenità jitressqu quddiem il-ġustizzja. Dan sabiex il-ġurnalisti Maltin iħossuhom siguri u liberi li jistgħu jwettqu xogħolhom mingħajr ma ħajjithom tkun fil-periklu. === Investigazzjonijiet === Fl-investigazzjoni tal-pulizija Maltija fuq il-qtil ta' Caruana Galizia qed jieħdu sehem ukoll esperti Amerikani mill-FBI, oħrajn Olandizi u Taljani, u esperti tal-Europol. Dawn l-esperti barranin b'kompitenzi varji fl-investigazzjonijiet kriminali qed jassistu lill-Pulizija Maltija f'oqsma partikulari tal-investigazzjoni. ==== X'ħareġ mill-Investigazzjoni ==== '''It-Tlieta 15 ta' Novembru 2016''' Jinxtraw iż-żewġ simcards Vodafone li permezz tagħhom ġiet attività l-Bomba li qatlet lil Daphne Caruana Galizia '''It-Tlieta 10 ta' Jannar 2017''' Iż-żewġ SIMCARDS jiġu attivati f'Ħaż-Żebbuġ. Fil-ġimgħat u x-xhur ta' wara kien hemm komunikazzjoni bejniethom biss u minima. '''It-Tnejn 21 ta' Awwissu 2017''' L-Imputtati allegatament jippruvaw is-SIMCARDS fl-inħawi tal-Bidnija. '''Il-Ħadd 15 ta' Ottubru 2017''' '''6:00pm:''' Iben il-vittma, Matthew Caruana Galizia, jipparkja l-karozza tal-vittma barra r-rixtellu tad-dar fil-Bidnija – dan kuntrarju għal dak li kienet tagħmel ommu Daphne li kienet idaħħalha l-ġewwa mir-rixtellu. Il-karozza ma ntużatx iżjed. '''It-Tnejn 16 ta' Ottubru 2017''' '''01:41am:''' Tiġi attivata l-bomba mal-karozza ta' Daphne Caruana Galizia fil-Bidnija. Il-bomba allegatament tpoġġiet fuq  ġewwa tal-karozza eżattament taħt is-seat tal-istess karozza. '''05:00am:''' Miguel Caruana, impjegat tal-GO, jagħmel tliet kwarti jistenna lil George Degiorgio biex imorru jistadu. Ċempel lil Degiorgio u ma weġbux, u wara rċieva SMS mingħandu li ma jistax imur. '''06:14am:''' Fl-inħawi tal-Kurja tal-Furjana inxtegħel il-mobile Nokia li fih kien hemm is-SIM CARD li minnu ntbagħat l-SMS qattiel li eventwalment attiva l-bomba. '''07:55am:''' Id-dgħajsa MAYA propjeta' ta' Alfred Degiorgio l-Fulu ħarġet mill-Port il-Kbir u ġibdet lejn in-nofsinhar ta' Malta. Id-dgħajsa kienet misjuqa minn George Degorgio magħruf bħala iċ-Ċiniz. '''08:58am:''' Meta allegatament George kien fuq il-baħar fl-inħawi ta' Baħar iċ-Ċagħaq, jagħmel telefonata mill-mobile personali tiegħu lil Miguel Caruana biex jibgħatlu l-kreditu. Caruana barax in-numru u bagħtulu SMS. Għalkemm kien jidhirlu li George kien bil-kuntratt, ħaseb li forsi għandu bżonn għat-tfal. '''09:30am:''' Resident fil-Bidnija jilmaħ il-karozza bajda suspettuża li kien ilu jara għall-aħħar 3 ġimgħat. Karozza żgħira u tal-kiri li dehret ukoll fin-12.30pm u allegatament nofs siegħa qabel id-delitt. Il-karozza ma baqgħetx tidher iżjed fl-inħawi wara d-delitt. Ġieli din il-karozza kienet tkun ipparkjata ħdejn il-barriera, fiż-żona jgħidulha ''Ta' Maċedonja.'' Mal-karozza kien hemm imwaħħla sticker bid-ditta tal-kumpanija tal-kiri. Mitlub mill-Prosekuzzjoni dwar id-dehra tal-persuna li kienet fil-karozza, ix-xhud qal li mill-karnaġġjon kien jidher Għarbi jew Libjan. Stqarr li barra l-karozza qatt ma rah u kien jidher ‘stiff' fis-''seat'' tax-xufier. '''2:00pm:''' Daphne Caruana Galizia tagħmel l-aħħar kuntatt permezz tal-mobile tagħha. '''2:50pm:''' Id-dgħajsa MAYA tibda dieħla lura fil-Port il-Kbir. Resident fil-Bidnija ħareġ jiċċekkja l-posta u ra karozza bajda mal-grada tiegħu, ipparkjata b'wiċċha lejn l-Imġarr. Dan stqarr li l-karozza, li kellha pjanċi tal-kiri, bl-ittri DQZ, kienet vojta. '''2:55pm:''' Caruana Galizia toħroġ mid-dar, f'dan il-ħin issir telefonata bejn Alfred il-Fulu fil-Bidnija u George ċ-Ċiniż fil-Port il-Kbir. It-telefonata ddum ftit sekondi, fejn żewġ minuti wara saret oħra li damet iktar minn mitt sekonda. '''2:58pm: SMS jgħaddi fil-module imqabbad mal-bomba u eventwalment tisplodi. F'din il-minuta is-SIM Card fil-bomba taqta' kull kuntatt minn mat-torri ċellulari.''' '''3:15pm:''' Id-dgħajsa misjuqa minn George Degorgio ċ-Ċiniż, tinqabad dieħla lura fil-Menqa fil-Marsa. '''3:19pm:''' L-Ispettur tal-Pulizija Maltija Antoine Cilia jasal fuq il-post tad-delitt wara li fuq ir-''radio'' sema' messaġġ li jgħid li raġel li kien fl-inħawi tal-Ġnien tal-Għarusa tal-Mosta, qal li kienet qed tidher karozza tisplodi. Wasslitlu ukoll informazzjoni li seta' kien hemm persuna maqbuda fil-karozza. Kif wasal ra l-biċċiet tal-karozza mifruxa ma' kullimkien, kif ukoll parti mill-ġisem, li wara rriżulta li kien ta' Daphne Caruana Galizia. Ra wkoll argument bejn iben il-vittma, Matthew Caruana Galizia u Mario Vella, minħabba teħid ta' ritratt. Cilia ra l-ġisem bla ħajja ta' Caruana Galizia jserraħ fuq il-bieba tal-karozza fuq in-naħa tal-passiġġier. Ftit wara, waslu l-membri tal-Protezzjoni Ċivili li bdew jitfu n-nirien. L-Ispettur, meta kien għaddej, innota karozza bin-numru tal-pjanċi QQZ668. Il-kuntistabbli Malcolm Cefai mid-Distrett tal-Mosta jgħid li kif waslu fuq il-post kien hemm Matthew Caruana Galizia, iben il-vittma. Matthew qalilhom, "My mum is in the car". Il-pulizija resqu lejn il-karozza imma ma setgħu jagħmlu xejn f'dak l-istadju, peress li n-nar kien kbir u ma setgħux jitfgħuh bil-''fire extinguisher.  '' "Ippruvajna nikkalmaw ftit lil Matthew". Ħin minnhom, kien hemm ċertu Mario Vella, u Matthew talbu biex jinterrogawh għax kien qed jieħu r-ritratti tal-karozza ta' ommu. Cefai qal li hu mar ikellem lil Mario u qallu biex jitlaq mill-post, talbu l-mowbajl. Jgħid ukoll li Mario ta l-mowbajl iPhone 7 lil Matthew, li tefgħu mal-art. '''4.00pm:''' F'dan il-ħin jew qabel, Miguel Caruana ra lil George qrib it-Tinda tal-Patata fil-Marsa. '''It-Tlieta 17 ta' Ottubru 2017''' Jissoktaw l-Investigazzjonijiet b'rabta ma' dan id-delitt u jibdew jaslu f' Malta investigaturi barranin fosthom dawk Olandizi. '''Il-Ġimgħa 20 ta' Ottubru 2017''' Tinfetaħ ix-xena tar-reat – l-investigaturi barranin ġabru biżżejjed evidenza waqt li l-FBI tibda tipprova tgħaqqad il-biċċiet sabiex tistabbilixxi minn għamel il-bomba. '''Is-Sibt 2 ta' Diċembru 2017''' L-investigaturi jaslu għalll-aħwa Alfred u George Degorgio flimkien ma' Vince Muscat. L-Ispetturi Keith Arnaud u Kurt Zahra jitolbu lill-Maġistrat Anthony Vella joħroġ mandat ta' arrest. === Arresti === '''It-Tnejn 4 ta' Diċembru 2017''' '''8:00pm''' '''Operazzjoni kbira fl-inħawi tal-Menqa fil-Marsa twassal biex jiġu arrestati t-tliet imputati flimkien ma' seba' oħra li jingħataw il-police bail wara 48 siegħa ta' interrogazzjoni. Din l-operazzjoni kienet fost l-akbar li qatt saret f'Malta u li rat is-sehem tal-Pulizija u l-Forzi Armati.''' '''9:00pm''' Il-Prim Ministru Joseph Muscat jindirizza konferenza tal-aħbarijiet f'Kastilja li bi kliem meqjus jagħti dettalji dwar l-operazzjoni. 7 ġimgħat wara l-assassinju ta' Caruana Galizia, Muscat żvela li fl-għodwa tal-4 ta' Diċembru kienu ġew arrestati 8 persuni suspettati bil-qtil ta' Caruana Galizia.  Jirriżulta li l-persuni arrestati huma kollha Maltin. Il-Prim Ministru qal li dawn l-arresti saru waqt li kienet għaddejja operazzjoni li ilha għaddejja għal dawn l-aħħar ġimgħat.  Muscat qal li l-Pulizija għandha 48 siegħa ċans biex tinterroga lis-suspettati u tiddeċiedi jekk hux se jitressqu l-Qorti. Meta kien qed iwieġeb il-mistoqsijiet tal-ġurnalisti, il-Prim Ministru qal li l-operazzjoni li kienet għaddejja dak il-ħin fil-Marsa kellha x'taqsam ma' dak li kien għadu kif ħabbar.  Qal li minbarra fil-Marsa, l-arresti saru f'Ħaż-Żebbuġ, Buġibba u f'postijiet oħra, tant li l-operazzjoni kienet għadha mhix konkluża. Muscat qal li wħud mill-persuni arrestati diġà dehru fil-Qorti f'każi oħrajn, oħrajn kienu magħrufa sew mal-Pulizija, u hemm persuni li mhux bilfors li għandhom każi li fil-passat xellfu difrejhom mal-ġustizzja. Il-PM appella lill-mezzi tax-xandir biex jifhmu li l-informazzjoni li jista' jagħti hija limitata għax irid jintlaħaq bilanċ bejn l-interess pubbliku u l-bżonn li tiġi rispettata l-innoċenza tal-presunti suspettati.  Qal li fis-sigħat li ġejjin kienu se jagħtu iktar tagħrif dwar dan il-każ. Huwa rringrazzja l-ħidma li saret mill-investigaturi Maltin, fi sforz konġunt bejn il-Pulizija, il-Forzi Armati u s-Servizzi Sigrieti, flimkien mal-FBI, il-Europol, u uffiċjali Finlandiżi. Il-PM tenna li qed iġedded l-impenn tal-istat biex il-presunti suspettati jitressqu quddiem il-ġustizzja.  Mistoqsi jekk ġewx infurmati l-familjari tas-Sinjura Caruana Galizia, Muscat wieġeb li huwa m'għandux kuntatt magħhom, iżda spjega kif kien il-Maġistrat inkwerenti li ffirma l-mandati biex isiru t-tfittxijiet meħtieġa f'din l-operazzjoni. === Rikużi ta' Maġistrati === '''It-Tlieta 5 ta' Diċembru 2017''' L-Ispetturi li qed imexxu l-każ jinterrogaw lill-imputati li ma nisslux kelma waqt l-interogazzjoni '''10.00 p.m.''' '''Il-Pulizija tressaq lit-tliet imputati l-qorti u li tixlihom bil-qtil ta' Daphne Caruana Galizia.''' '''Il-Ħamis 14 ta' Diċembru 2017''' '''9:00am''' L-akkużati jitressqu l-qorti quddiem il-Maġistrat Donatella Frendo Dimech. Iżda jitfaċċa l-ewwel skoll minħabba li l-Maġistrat tiddikjara potenzjal ta' konflitt ta' interess għax meta kienet tifla kienet fl-istess klassi ta' oħt il-vittma u dan l-aħħar taw il-kondoljanzi lil xulxin. Fi tmiem is-seduta, il-Maġistrat tirtira mis-smigħ tal-provi. Minflokha, il-każ jiġi assenjat lill-Maġistrat Charmaine Galea. '''It-Tnejn 18 ta' Diċembru 2017''' '''09:00am''' L-akkużati jiġu quddiem il-Maġistrat Charmaine Galea, li wkoll tirrikuża mill-każ, għax kienet ikkritikata mill-istess vittma fil-blogg tagħha. === Kumpilazzjoni tax-Xiehda === '''It-Tlieta 19 ta' Diċembru 2017''' '''10:30am''' '''Il-każ jiġi assenjat lill-Maġistrat Claire Stafrace Zammit. Id-difiża titlob ir-rikuża, iżda l-Qorti tirrifjuta t-talba u jibdew ħerġin il-provi tal-prosekuzzjoni minn fomm l-Ispettur Keith Arnaud. F'awla ppakkjata bin-nies, it-tliet akkużati ma juru ebda emozzjoni.''' Il-Prosekuzzjoni f'dan il-każ qed titmexxa mill-Ispetturi Keith Arnaud u Kurt Zahra. L-Avukat Martin Fenech qed jidher għal Vincent Muscat. L-Avukati William Cuschieri u Martha Muscat qed jidhru għal Alfred Degiorgio. L-Avukat Josette Sultana qed tidher għal George Degiorgio. Għall-familja ta' Caruana Galizia, parte civile, qed jidhru l-Avukati Jason Azzopardi u [[Therese Comodini Cachia]]. '''L-Erbgħa 20 ta' Diċembru 2017''' '''10:00am''' Tkompli l-kumpilazzjoni fil-konfront tat-tliet akkużati. Jixhdu l-Ispetturi Keith Arnaud u Kurt Zahra flimkien mal-Assistent Direttur tal-Ħabs u r-raġel tal-vittma, Peter Caruana Galizia. '''Il-Ħamis 21 ta' Diċembru 2017''' '''10:00am''' Il-Qorti tiddikjara li hemm biżżejjed provi biex it-tliet imputati jitpoġġew taħt att ta' akkuża. '''Il-Ħamis 1 ta' Frar 2018''' Jixhdu żewġ residenti mill-Bidnija, żewġ rappreżentanti tal-kumpanija tal-kiri tal-karozzi li kriet il-karozza lil Caruana Galizia, sprayer ta' garaxx f'Ħaż-Żebbuġ, Miguel Caruana ħabib tal-akkużati, l-Ispettur Antoine Cilia, u 5 uffiċjali oħra tal-pulizija. '''L-Erbgħa 7 ta' Frar 2018''' Jixhdu sid il-kera tal-post fejn joqgħod l-akkużat Alfred Degiorgio, u panel beater mill-Imrieħel. '''Il-Ħamis 15 ta' Frar 2018''' Jixhdu tliet pumpieri tat-tifi tan-nar, uffiċjal tas-CID, uffiċjal tal-isplussivi, Francis Sant resident il-Bidnija. '''It-Tnejn 26 ta' Marzu 2018''' Jixhdu madwar 20 xhud fosthom tobba, infermiera, pulizija, membri tal-Protezzjoni Ċivili u tal-Armata li kellhom sehem fl-investigazzjonijiet li waslu għall-arrest ta' tat-tliet akkużati. Xhieda li damet mat-tliet sigħat u nofs. Il-Kuntistabbli Duncan Dimech qal li l-għada li nqatlet Caruana Galizia mar ifittex filmati mill-kameras tas-sigurtà fil-Bidnija u resident qallu li fit-tliet ġimgħat qabel id-delitt kien innota karozza bajda – x'aktarx tal-kiri – fil-parti ta' fuq tal-Bidnija fejn il-ġnien l-Għarusa tal-Mosta. Il-Kuntistabbli qal li meta mar ifittex fiż-żona sab ċint imwaqqa' u loqma ta' sigarett li ġiet elevata għal iktar stħarriġ. L-Ispettur Kevin Pulis qal li fl-4 ta' Diċembru meta ġew arrestati t-tliet akkużati, flimkien ma membri tas-CID u l-forensika marru fl-appartament ta' Alfred Degiorgio f'San Pawl il-Baħar u fil-preżenza ta' Degiorgio stess u ta' espert barrani saru tfittxijiet u ġew elevati tagħmir elettroniku u teknoloġiku u €4,800 fi flus kontanti li kienu moħbija wara gwarniċ. Il-Kuntistabbli Oliver Borg xehed li hu kien mar jagħmel tfittxijiet f'Wied il-Għajn u Ħaż-Żabbar. Il-kuntistabbli qal li l-mandati għat-tfittxijiet saru fil-preżenza tal-espert tal-Europol li hu u sħabu bdew isejħu ‘Mr Israel'. Xehed ukoll Mario Vella li joqgħod il-Bidnija li rrakkonta kif hu u Matthew Caruana Galizia għal ftit ma ġewx fl-idejn minħabba li Matthew ssuspetta fih li kien ħa xi ritratti tal-karozza sploduta bil-vittma. Xehed li l-Pulizija ċċekkja l-mobile tar-raġel u ma sab xejn, iżda Matthew baqa' jinsisti li kien ħa r-ritratti u meta stiednu jara l-mobile hu stess, dan sabatulu fl-art. Vella qal li hu jifhem li ż-żagħżugħ kien f'dagħdija kbira u l-kwistjoni waqfet hemm. Il-Kuntistabbli Jeffrey Gerada u Duncan Dimech xehdu li waqt it-tfittxija fl-imħażen magħrufa bħala ‘tal-patata' fil-Marsa, George Degiorgio talabhom tazza ilma u kif il-Pulizija qabad tazza u kien se jtih l-ilma fiha, Degiorgio għamillu sinjal għal tazza oħra. Il-Kuntistabbli qalu li dan minkejja li huwa kien qal li ma kien jaf xejn dwar dik il-kamra. Xehdu wkoll il-Konsulent Michael Spiteri u membri oħrajn mid-Dipartiment tal-Emerġenza f'Mater Dei li kif waslu fuq il-post raw karozza taqbad u xena makabra, b'persuna tiġi ċċertifikata mejta fuq il-post. '''Il-Ħamis 12 ta' April 2018''' Mix-xhieda ta' esperti tal-Qorti ħareġ kif mil-laptop elevat mid-dar ta' Caruana Galizia – l-uniċi dokumenti u informazzjoni fuq dan il-laptop imorru lura għas-sena 2015 u b' hekk ma setgħetx tiġi elevata informazzjoni tal-aħħar sentejn. Rapport tal-informazzjoni elevata minn dan il-laptop flimkien ma' memory card u żewġ kameras diġitali għaddew f' idejn il-Qorti mill-espert nominat mill-inkjesta Alvin Cardona. Intant l-avukati li qed jidhru ''parte civile'' għall-familja talbu biex f'kull stadju tiġi protetta l-identità tas-sorsi li kellha Caruana Galizia. Intant, espert ieħor tal-Qorti, din id-darba, Keith Cutajar preżenta wkoll il-filmati kollha tal-kameras tas-sigurtà elevati minn bnadi differenti lill-Qorti. Fost il-filmati preżentati lill-Qorti  hemm dawk elevati minn dar fil-Bidnija, minn Burmarrad Road, Valletta Cruise Port, Transport Malta mill-Portijiet fuq sitt kameras, 20 kamera mit-toroq u kif ukoll entitajiet oħra bħal Percius Car Hire – il-kamera li tagħti fuq il-kaxxa taċ-ċwievet, Mount St Joseph u Identity Malta b' total ta' bejn 60 u 70 kamera. Fis-seduta, xehdu wkoll l-uffiċjali tal-Forzi Armati ta' Malta li bejn l-4 u t-8 ta' Diċembru għamlu tfittxija intensiva taħt il-baħar fl-inħawi tat-tinda tal-patata fil-Marsa – huma qalu kif b' kollox minn taħt dan il-baħar ġew elevati mobile phones, batteriji u kif ukoll simcard holders – liema oġġetti għaddew f' idejn il-Pulizija mit-taqsima forensika. Huma ddiskrivew ix-xena ta' taħt il-baħar f' dawk l-inħawi bħala waħda maħmuġa u mimlija ħama, tant li kienet diffiċli ferm għalihom sabiex jagħmlu dawn it-tfittxijiet. Intant, fuq il-pedana tax-xhieda, l-Prosekuzzjoni, immexxija mill-Ispettur Keith Arnaud, ressqet ukoll għadd ta' uffiċjali tal-Pulizija li kienu nvoluti f' għadd tal operazzjonijiet nhar l-4 ta' Diċembru. B' mod partikolari fit-tfittxija li saret fid-dar ta' George Degorgio ċ-Ċiniz u Vince Muscat il-Koħħu. Mix-xhieda ħareġ ukoll kif fit-tfittxijiet li saru dejjem kien hemm il-preżenza ta' uffiċjali tal-Europol jassistu lill-Pulizija Maltija. '''L-Erbgħa 18 ta' April 2018''' Isir l-aċċess fil-Bidnija bħala parti mill-Kumpilazzjoni tax-Xhieda. Il-prosekuzzjoni tat spjegazzjoni lill-Qorti dwar kif u minn fejn inġabret l-evidenza dwar il-każ mill-Bidnija. Fuq il-post kien hemm il-Maġistrat Claire Stafrace Zammit, it-tliet akkużati u l-avukati tagħhom, l-avukat tal-familja Caruana Galizia Jason Azzopardi, u numru ta' pulizija armati. '''Il-Ġimgħa 20 ta' April 2018''' Loqma ta' sigarett li ġiet elevata minn taħt ċint taħt siġra fil-Bidnija nstab li kellha traċċi ġenetiċi jew aħjar id-DNA ta' Alfred Degiorgio. Dan ġiet żvelata mill-espert forensiku Dr Marisa Cassar. Fil-bidu tas-seduta, Dr Cassar dehret dieħla fl-awla b'żewġ xkejjer kbar b'oġġetti li nġabru mill-Bidnija kif ukoll minn dawk li kienu l-imħażen tal-patata fil-Marsa. Fil-Qorti, l-esperta nnominata mill-Maġistat Anthony Vella xehdet kif fl-esebiti kien hemm profili ġenetiċi ta' 12-il persuna li tqabblu ma' tal-aħwa Alfred u George Degiorgio. Kien hawn li rriżulta li s-sigarett li nġabar minn taħt iċ-ċint fil-Bidnija kien ta' Alfred Degiorgio. Ħareġ ukoll li l-filmati li ttieħdu mill-bugħaddasa tal-Armati bejn l-4 u t-8 ta' Diċembru li għadda b'camera GO PRO- u li kienu miżmuma kemm fil-kompjuter tal-armata kif ukoll f'SD CARD, intilfu minħabba ħsara. Dan il-fatt xehdu Matthew Sant fejn qal li hu ra b'għajnejh dawn il-filmati li ttieħdu fuq l-istess kompjuter iżda jidher li għal xi raġuni l-informazzjoni inqerdet. Spjega li saru diversi tentattivi sabiex l-informazzjoni tiġi salvata – fejn saħansitra kien hemm ukoll l-involviment tal-esperti tac-CyberCrime- iżda dan kien kollu ta' xejn. L-Ispettur John Spiteri li fit-tfittxija fl-appartament ta' George Degiorgio f'San Pawl il-Baħar instab apparat elettroniku fosthom telefons ċellulari u  sim cards fost l-oħrajn.  Semma li fil-kamra tas-sodda matrimonjali ta' Degiorgio instabu xi karti fosthom dokument bl-akkużi li jmorru lura għall-2008. '''Il-Ħamis 26 ta' April 2018''' Xehed il-kriminologu Prof. Saviour Formosa, li kien innominat mill-Maġistrat Anthony Vella biex jagħmel analiżi taż-żona fejn fis-16 ta' Ottubru li għadda seħħ id-delitt. Parti mill-istudju kien li analizza minn fejn jidhru ċertu postijiet ta' interess, bil-Prof. Formosa jgħid li ħoloq mudell tridimensjonali (3D) taż-żona. John Gera, li kien innominat mill-Qorti biex jieħu ħsieb is-sigurtà tal-post tal-inċident qal li huwa kien inkarigat biex jirrapporta xi ċaqliq tal-vettura tal-ġurnalista u biex tkun ippriservata l-evidenza. Min-naħa tiegħu, l-Ispettur Antoine Cilia ppreżenta GPS data tat-tliet karozzi tal-Pulizija li waslu l-Bidnija dakinhar tal-inċident filwaqt li ppreżenta wkoll ritratti li ħadu l-Pulizija hekk kif waslu fuq il-post. Xehed ukoll warrant officer tal-Explosive Ordinance Disposal (EOD) Alex Smith, li spjega kif fil-ġurnata tal-inċident evakwa ż-żona u ra jekk kienx hemm tagħmir ieħor splussiv fl-inħawi. Qal li kien involut ukoll fi tfittxija li saret f'garaxx fil-Mosta nhar is-6 ta' Diċembru iżda ma sabu xejn suspettuż u li tela' wkoll l-Olanda b'xi materjal biex jiġi analizzat. '''It-Tlieta 22 ta' Mejju 2018''' Żewġ membri tal-FBI (Federal Bureau of Investigation), Richard Fennern u William Schute, xehdu kif il-messaġġ li ntbagħat mit-telefown ċellulari biex tieħu l-bomba kien #REL1 = ON. L-Aġenti Speċjali qalu kif intużaw żewġ linji differenti, li ma ntużaw qatt aktar minn wara li ntbagħat il-messaġġ. Iż-żewġ aġenti ppreżentaw rapport dettaljat, li jispjega l-użu tat-telfowns ċellulari li kienu użati dakinhar. L-aġenti qalu li f'dak il-ħin tal-isplużjoni, kien hemm 53 telefonata ċellulari, madanakollu kien hemm numru wieħed biss li ntuża dak il-ħin u li dan ma reġax ntuża aktar. Il-messaġġ li ntbagħat biex splodiet il-bomba kien mibgħut fuq il-baħar. Espert tal-Europol li kien qiegħed jixhed illum stqarr li mill-eżamijiet li saru rriżulta li l-bomba kienet ġewwa l-vettura, taħt is-sit tal-istess vittma. L-espert tenna kif l-evidenza fuq il-vettura eskludiet inċident jew użu ta' pitrolju, imma li dan it-tip ta' splussiv kien "high grade military explosive", li huwa stmat ta' bejn 300 gramma u 400 gramma. Żied jgħid ukoll l-Europol waslet għall-konklużjoni li din il-bomba kienet intenzjonata u kapaċi tikkawża l-mewt jew uġigħ serju fuq dik li kienet qiegħda tuża l-vettura, u din kienet tiddependi fuq il-pożizzjoni tal-persuna. Il-fatt li din il bomba tpoġġiet taħt is-sit tas-sewwieq kienet tikkawża kważi mija fil-mija l-mewt tas-sewwieq. Passiġġieri fuq quddiem kellhom 50% li jmutu, kif ukoll fuq dawk bilqiegħda fuq wara. '''Il-Ħamis 14 ta' Ġunju 2018''' Ix-xhud tal-lum kienet mara, Charlene Abela, li nzertat għaddejja bil-karozza lejn il-Bidnija u rat l-isplużjoni sseħħ quddiemha. Meta bdiet tirrakkonta dak li rat, ix-xhud infaqgħet tibki u qalet li tiftakar splużjoni u ftit wara l-affarijiet bdew itiru ma' kullimkien. Spjegat kif kienet madwar 30 metru ‘l bogħod mill-karozza u meta rat l-isplużjoni daħlet f'''drive in.'' L-Ispettur Arnaud talabha tiddeskrivi l-isplużjoni u hi spjegat kif l-ewwel splużjoni seħħet fuq wara tal-karozza. Ftit wara l-karozza splodiet u baqgħet tinqaleb sakemm spiċċat fl-għalqa. '''L-Erbgħa 4 ta' Lulju 2018''' Wieħed mill-erba' esperti mill-Istitut Forensiku Olandiż, li kellu r-responsabbilità li joħroġ il-ġisem ta' Caruana Galizia mill-karozza, qal li l-ġisem tal-vittma tant kien maħruq li ma kienx possibbli li jagħmel testijiet fuqu dwar l-isplussiv li ntuża. Huwa kien fost diversi esperti li xehdu llum. L-espert Olandiż ta deskrizzjoni ta' x'sabu fuq ix-xena tad-delitt, kif instabet il-karozza, il-ġisem u affarijiet l-oħra li nstabu fuq il-post. Huwa qal li s-sieq il-leminija tal-vittma instabet fuq il-post u minn fuq is-sieq irnexxielhom jieħdu kampjuni tar-residwi tal-isplussiv. L-espert ikkonferma li l-bomba kienet tpoġġiet fuq ġewwa tal-karozza, preċiżament taħt is-seat tax-xufier u li l-metall tal-karozza kien mgħawweġ minn ġewwa għal barra. Qal li l-post kollha ġie mfittex b'reqqa kbira mill-esperti. Sadanittant, xehdu wkoll diversi esperti tal-Europol, li tkellmu fuq ix-xogħol individwali tagħhom u ġew ippreżentati diversi oġġetti fil-Qorti. Wieħed mix-xhieda tal-Europol spjega kif l-evidenza miġbura inqasmet fi tlieta: dik li ġiet eżaminata f'Malta, dik li ttieħdet fil-kwartieri tal-Europol u dik li ma kellha l-ebda importanza. L-evidenza li ttieħdet barra minn Malta inġiebet lura personalment taħt sigurtà massima. '''3 ta' Settembru 2018''' Illum xehdu numru ta' rappreżentanti tal-kumpaniji li jipprovdu servizzi ta' telefonija, esperti mqabbda mill-Qorti, esperti barranin kif ukoll uffiċjali tal-Pulizija. L-espert tal-Qorti Keith Cutajar xehed dwar id-dgħajsa Maya filwaqt li ppreżenta għadd ta' kopji ta' evidenza ppreżentata mill-Europol aktar kmieni din is-sena. Fil-Qorti ġew ippreżentati wkoll informazzjoni relatati mat-telefonati, SMS's u data tal-akwati tal-Bidnija tas-16 ta' Ottubru bejn is-2.30 p.m. u t-3.15 p.m. L-evidenza ġiet ippreżentata minn rappreżentanta tal-kumpanija Melita. Warajha xehed rappreżentant tal-GO li ppreżenta wkoll informazzjoni kif mitluba mill-esperti u l-Prosekuzzjoni. Huwa wkoll ippreżenta data maqbuda mill-antenni tal-kumpanija fl-inħawi msemmija. Sadanittant, iddaħħlu wkoll numru ta' kaxxi bl-evidenza miġbura minn fuq ix-xena tar-reat. Dawn bdew jinfetħu waħda wara l-oħra, bil-proċess ħa kemmxejn fit-tul hekk kif beda jkun spjegat x'fiha kull kaxxa. '''11 u 12 ta' Ottubru 2018''' Numru ta' esperti forensiċi komplew jixhdu dwar l-involviment tagħhom fil-ġbir ta' provi forensiċi mit-tinda tal-patata fejn ġew arrestati t-tliet akkużati, minn żewġ dgħajjes ta' tnejn mill-akkużati u mid-djar tagħhom. Huma xehdu kif elevaw, fost oħrajn, marki tas-swabi mill-imsemmija tinda u anke telefons ċellulari u għaddewhom lil esperti oħra għal aktar stħarriġ. L-għada taw ix-xhieda tagħhom żewġ uffiċjali tal-forensika dwar it-tiftix li kienu għamlu f'appartament f'San Pawl il-Baħar, li s-sid tiegħu huwa George Debono, wieħed mit-tliet akkużati. Huma spjegaw kif mill-appartamenti kienu elevati diversi marki tas-swaba' u kampjuni li kienu sottoposti għat-testijiet tad-DNA. Fuq il-pedana tax-xhieda telgħu wkoll żewġ uffiċjali oħrajn li kieni appuntati f'Diċembru li għadda biex jagħmlu tiftix fl-uffiċini tal-GO fil-Marsa, f'vettura tat-tip Toyota Aygo, u proprjetà f'Ħaż-Żabbar. === Talbiet għall-Ħelsien mill-Arrest Miċħuda === '''It-Tlieta 17 ta' April''' '''2018''' Il-Qorti tiddiskuti t-talba tal-ħelsien mill-arrest tat-tlett akkużati bil-qtil ta' Caruana Galizia. Vince Muscat magħruf bħala l-Koħħu, u l-aħwa George u Alfred Degorgio magħrufa bħala ċ-Ċiniż u l-Fulu, permezz tal-avukati tagħhom fis-seduta li għaddiet talbu l-ħelsien mill-arrest. Wara s-smigħ tad-difiża u tal-prosekuzzjoni, il-Maġistrat issospendiet is-seduta u qalet li ser tkun qed tagħti d-digriet tagħha fil-jiem li ġejjin. '''Il-Ħamis 19 ta' April 2018''' It-tliet suspettati ma jingħatawx il-ħelsien mill-arrest. Il-Qorti ma laqgħetx it-talba li saritilha mid-difiża jumejn qabel, bl-akkużati jibqgħu miżmuma fil-Faċilità Korrettiva ta' Kordin. Il-Maġistrat Claire Stafrace Zammit waslet biex tieħu din id-deċiżjoni wara li kkunsidrat il-gravità tal-każ u r-riskju li l-akkużati jistgħu jaħarbu mill-pajjiż jew possibilment iwettqu reati oħra fost l-oħrajn. '''L-Erbgħa 11 ta' Lulju 2018''' Il-Maġistrat Claire Stafrace Zammit terġa' tiċħad it-talba għall-ħelsien mill-arrest tat-tliet irġiel li jinsabu akkużati bil-qtil ta' Caruana Galizia. Stafrace Zammit reġgħet għamlet referenza għall-punti msemmija fid-digriet preċedenti (ta' April) u rrimarkat ukoll li l-kondotta tal-akkużati turi li dawn kienu ġew ikkundannati fuq diversi reati oħra. Il-Maġistrat Stafrace Zammit irrimarkat kif il-vittma f'dan il-każ ma kinitx persuna ordinarja, iżda ġurnalista u għalhekk il-qtil tagħha kellu jitqies bħala attakk fuq il-libertà tal-espressjoni, pilastru f'soċjetà demokratika. “Jidher ukoll li l-akkużati ma aġixxewx waħedhom u għalhekk jista' jkun li hemm persuni oħra involuti fir-reat. L-għoti tal-ħelsien mill-arrest lill-akkużati jista' jippreġudika l-arrest ta' persuni oħra.” === Il-Kwistjoni tal-Laptops === Artiklu fuq is-sit ''Times of Malta'' tat-23 ta' Mejju 2018 ħabbar li l-Maġistrat Aaron Bugeja ġie infurmat mill-Pulizija Ġermaniża li dawn għandhom fil-pussess tagħhom żewġ laptops u tliet ''hard drives'' li kienet tuża Daphne Caruana Galizia qabel inqatlet. Il-Pulizija Ġermaniża infurmat lill-Maġistrat dwar dan l-iżvilupp hekk kif, is-sena li għaddiet, hu talabha l-għajnuna dwar l-inkjesta ta' Egrant. Malli rċevew din it-talba, il-Pulizija Ġermaniża taw aċċess lil Bugeja għal ''data'' mill-Panama Papers dwar it-tliet kumpaniji fil-Panama, li nfetħu minn Nexia BT. Issa Bugeja jista' formalment jitlob kopji tal-informazzjoni li tinsab fil-laptop ta' Caruana Galizia. Il-Pulizija Ġermaniża qalet ukoll lill-ġurnal ''Suddeutsche Zeitung'' li jista jagħti l-każ li issa awtoritajiet oħra Maltin jitolbu li anke huma jingħataw kopji ta' informazzjoni mill-''laptop'', f'każijiet li mhumiex relatati mal-inkjesta Egrant. Minkejja dan ma qalux jekk hux se jaċċettaw dawn it-talbiet. Ftit ġranet qabel, il-'Fulu,' wieħed mit-tliet akkużati tal-qtil ta' Caruana Galizia kien fetaħ Kawża Kostituzzjonali illi fiha akkuża lill-Kummissarju tal-Pulizija li mhux jagħmel biżżejjed biex tinġabar l-evidenza kollha. Qal ukoll li l-familja ta' Caruana Galizia qed titħalla tiddetta hi x'evidenza tinġabar waqt li saħaq illi l-laptop jista' jkun jinkludi evidenza sensittiva dwar terzi persuni involuti fil-qtil tal-ġurnalista. Oħt Daphne Caruana Galizia, Corinne Vella, kienet qalet lill-Proġett Daphne li l-aħħar laptop li kienet qed tuża Caruana Galizia kien għand il-familja u għax ma għandhomx fiduċja fil-pulizija rrifjutaw li jgħadduh. Matthew Caruana Galizia kien qal ftit qabel li jippreferi jaħraq il-laptop milli jgħaddih lill-pulizija. Kien saħaq li l-Pulizija għandhom minflok jiġbru l-laptop tal-Prim Ministru Joseph Muscat ===Każ b'rabta mal-Kutrabandu ta' fuel mil-Libja? === Il-ġurnalista Amerikana Ann Marlowe qalet fuq l-istazzjon Rainews 24 li l-materjal użat biex saret il-bomba li tpoġġiet taħt il-karozza ta' Caruana Galizia, maħsub li kien Semtex, kien ġej mil-Libja, speċifikament mill-port ta' Zwara. Dan ma kienx ikkonfermat mill-Pulizija Maltija. Marlowe kienet propju l-ewwel ġurnalista li fl-2015 tkellmet dwar it-trasport ta' fjuwil b'kuntrabandu mil-Libja lejn l-Ewropa. “Sirt naf mis-sorsi Libjani tiegħi li l-isplussiv Semtex, li qatel lil Daphne Caruana Galizia kien ġej mill-port ta' Zwara, fejn hemm il-Kwartieri Ġenerali ta' Fahmi Mousa Saleem Ben Khalifa, li huwa magħruf bħala r-re tal-kuntrabandu tal-fjuwil mil-Libja, u numru ta' traffikanti tal-mafja li jaħdmu qrib kriminali Maltin u Taljani ,” qalet il-ġurnalista Amerikana. Hija żiedet tgħid li l-materjal Semtex huwa bħal firma tat-terroriżmu Libjan u spjegat li dan l-isplussiv intuża f'każijiet simili fis-snin tmenin u disgħin, l-istess materjal użat f'lockerbie. Bil-midja Taljana qed torbot id-delitt ta' Daphne Caruana Galizia mal-kuntrabandu tal-fjuwil. Kuntrabandu li dwaru ġie arrestat l-ex plejer internazzjonali Malti, Darren Debono, fil-gżira ta' Lampedusa. Arrest li dwaru fuq Rai News 24, intqal mill-Kmandant tal-Pulizija tat-Tribunal Francesco Ruis, li Debono x'aktarx prova jaħrab lejn port sigur wara li l-awtoritajiet ġudizzjarji fi Sqallija ħarġu mandat ta' arrest Ewropew fil-konfront tiegħu u ta' Malti ieħor b'rabta ma' traffikar ta' fjuwil tal-kutrabandu mil-Libja. Madankollu ngħad li Debono kien kostrett jieqaf Lampedusa minħabba l-maltemp. Ruis qal li lil Malti sabuh wara li segwew bis-satelliti tagħhom il-movimenti ta' Debono li nstab f'lukanda. Żied jgħid li bħalissa għaddejja l-investigazzjoni biex jiġi stabbilit fejn kien sejjer qabel  kien kostrett jieqaf fuq din il-gżira. Il-Kmandant spjega li l-awtoritajiet ġudizzjarji mhux biss kienu qed isegwu l-passi tiegħu iżda anke ta' dawk viċin tiegħu li setgħu kienu qed jassistuh. Huwa sejjaħ lil Darren Debono bħala ċ-ċavetta ta' din l-inkjesta  dwar it-trasport ta' żejt ta' kuntrabandu mil-Libja u li kien qed jinbiegħ fl-Ewropa. Qed ikun irrappurtat li Debono kellu lil Fahmi Mousa Saleem Ben Khalifa bħala kuntatt ewlieni, l-istess persuna li viċin il-kwartieri tiegħu hemm il-port Zwara li l-ġurnalista Amerikana Ann Marlow qalet li kien il-punt tat-tluq tal-materjali Semitex li intuża fid-delitt ta' Daphne Caruana Galizia. L-operazzjoni magħrufa bħala Dirty Oil qed jintqal li kienet tinvolvi aktar minn tletin vjaġġ li matulhom ġew trasportati aktar minn tmenin miljun kilogramma ta' żejt bil-kuntrabandu għall-valur ta' tletin miljun ewro. === Kaz b'rabta ma' Investigazzjoni fuq Ħasil ta' Flus f'bank fil-Latvja? === F'Ġunju 2019, il-familja Caruana Galizia qalet li hemm ċans li hemm rabta bejn il-qtil tagħha u l-investigazzjoni li kienet qed tagħmel fuq il-bank ABLV fil-Latvja, li allegatament kien qed jipprovdi spazju għal network ta' ħasil tal-flus għal persuni esposti politikament f'Malta u fl-Ażerbajġan. Dan qalitu fi stqarrija wara li fit-30 ta' Mejju 2019 ssottomettiet rapport dwar tranżazzjonijiet suspettużi, twil 31 paġna, lill-uffiċju għall-Prevenzjoni tal-ħasil ta' flus li jinġiebu minn attività kriminali fil-Latvja. Ir-rapport isemmi membri tan-network tal-ħasil tal-flus li Daphne Caruana Galizia kienet qed tinvestiga u li hu maħsub li kellhom konnessjoni mal-qtil tagħha. L-istqarrija tgħid li Caruana Galizia tħalliet tiddokumenta waħedha l-kriminalitajiet dwar Pilatus Bank u l-ħabi ta' dawn il-kriminalitajiet mill-Gvern Malti. Il-familja spjegat kif Martins Bunkus, avukat mil-Latvja li wkoll ħadem sabiex ABVL Bank jiġi likwidat involuntarjament, spiċċa maqtul wara attakk ippjanat, seba' xhur biss ‘il bogħod mill-qtil ta' Caruana Galizia. Qalu li l-assassinju tiegħu wkoll għadu mhux solvut. Il-familja sostniet li minħabba li żewġ persuni li bdew jippruvaw jikxfu l-fatti tal-każ spiċċaw maqtula ftit inqas minn sena ‘l bogħod minn xulxin, u fiż-żewġ każijiet il-mandanti għadhom mhux magħrufa, huwa ċar li l-Ewropa qed tesperjenza emerġenza kriminali u korrotta u hemm ċans kbir li jkomplu jinqatlu aktar persuni minħabba dan. Il-familja tenniet li hija kommessa li tikseb ġustizzja sħiħa għal Caruana Galizia u l-investigazzjonijiet tagħha. Qalet li temmen li l-unika mod kif tista' titwaqqaf il-kriminalità hija permezz tal-kontabbiltà u l-użu ta' awtoritajiet ġudizzjarji. === Il-Ġuri === Nhar is-16 ta' Lulju 2919, l-Avukat Ġenerali ressaq formalment l-att ta' akkuża kontra Vince Muscat, George Degiorgio u Alfred Degiorgio, it-tliet irġiel li huma mixlija bil-qtil ta' Daphne Caruana Galizia, wara li l-kumpilazzjoni tax-xhieda kontrihom ilha għaddejja sena u nofs, minn Diċembru 2017. Dan ifisser li nġabru biżżejjed provi biex it-tliet irġiel jgħaddu ġuri. === 17 Black === Fl-2018, il-ġurnal Times of Malta żvela li l-kumpanija 17 Black f'Dubaj hija ta' Yorgen Fenech, li kien id-Direttur tal-Power Station tal-Electrogas f'Malta. Fenech kien ukoll il-Kap Eżekuttiv tal-kumpanija Tumas Group. The Daphne Project: “€1.3m f'17 Black – klijent prospettiv ta' Mizzi u Schembri”. It-Times of Malta f'ħidma konġunta mal-aġenzija tal-aħbarijiet Reuters, kisbet din l-informazzjoni minn imejl li identifikat lil 17 Black bħala wieħed mis-sorsi ta' qligħ għall-kumpaniji sigrieti fil-Panama Hearnville u Tillgate, li kienu tal-Ministru Konrad Mizzi u taċ-Chief of Staff tal-Prim Ministru Keith Schembri rispettivament. Mizzi u Schembri ċaħdu din l-allegazzjoni. F'Novembru 2019, iċ-Chief of Staff tal-Prim Ministru Keith Schembri rtira l-libell dwar 17 Black wara seduta mqanqla fil-Qorti tal-Maġistrati dalgħodu. Schembri kien mistenni jixhed dwar il-kumpanija bbażata f'Dubaj, bħala parti minn libell li fetaħ lil Simon Busuttil, l-eks Kap tal-Oppożizzjoni u l-Partit Nazzjonalista, fuq allegat tixħim fl-2016. === Arresti Importanti === Nhar id-19 ta' Novembru 2019, il-Prim Ministru Joseph Muscat iffirma ittra fejn irrakkommanda lill-President sabiex jagħti l-maħfra presidenzjali lil ċertu Melvin Theuma li serva bħala s-sensar għall-assassinju ta' Caruana Galizia. Dan hekk kif hu deher li kien lest li jagħti l-isem tal-mandant tal-assassinju tal-ġurnalista. L-għada, nhar l-20 ta' Novembru 2019, Yorgen Fenech, negozjant ewlieni f'Malta tat-Tumas Group, is-sid tal-kumpanija 17 Black u d-Direttur tal-kumpanija Electrogas ġie arrestat b'rabta mal-assassinju ta' Caruana Galizia. Dan wara li skont rapporti pprova jaħrab minn Malta bil-jott tiegħu kmieni filgħodu. Il-jott ta' Fenech, ġie interċettat mill-Forzi Armati ta' Malta għall-ħabta tal-5.30am fil-marina ta' Portomaso. Isem Yorgen Fenech issemma' fil-konverżazzjonijiet li kellhom il-Pulizija ma' Melvin Theuma is-suspettat sensar tal-assassinju ta' Caruana Galizia. === Ix-xhieda ta' Melvin Theuma === Nhar l-4 ta' Diċembru 2019, Melvin Theuma, ta l-evidenza tiegħu fil-qorti. Theuma ngħata l-maħfra presidenzjali mill-Prim Ministru Joseph Muscat wara rakkomandazzjoni mill-Avukat Ġenerali u l-Kummissarju tal-Pulizija biex jikxef dak kollu li jaf dwar il-qtil ta' Daphne Caruana Galizia. Huwa beda jagħti x-xhieda tiegħu quddiem il-Maġistrat Claire Stafrace Zammit. Huwa ħalef li jgħid il-verità. Huwa kien qiegħed jixhed fil-kumpilazzjoni tax-xhieda tal-eżekuturi fil-qtil ta' Caruana Galizia, Alfred u George Degiorgio u Vincent Muscat, li kienu preżenti f'awla sebgħa fl-ewwel bank quddiem il-maġistrat. Fil-bidu tas-seduta l-Kap tal-Iskwadra tal-Omicidji l-ispettur Keith Arnaud informa lill-Maġistrat li x-xhud li se jitla' ma jistgħux jittieħdu passi kontrih minħabba li ġimgħa ilu huwa ngħata l-maħfra presidenzjali, wara Ii ta biżżejjed evidenza fil-każ ta' qtil ta' Caruana Galizia u tliet każijiet oħra fosthom relatati ma' ħasil ta' flus. L-ispettur Arnaud qal lill-Maġistrat li f'każ li Theuma ma jgħidx il-verità, il-maħfra presidenzjal taqa' u jittieħdu passi fil-konfront tiegħu. Melvin Theuma identifika lit-tlett eżekuturi b'isimhom u bil-laqam tagħhom. Qal li sar jaf l-ewwel lil Alfred imbagħad sar jaf lil ħuh George u imbagħad sar jaf lil Vince. Qal li sar jafu għax kien hemm wieħed Darren Debono u kellmu Alfred biex krielhom flat. Qal li huwa kien ħabib ma' Yorgen Fenech u kien isiefer miegħu, Franza u Fenech kien iħallaslu kollox. Qal li sar jaf lil Yorgen wara li kien jaf lil zijuh Ray Fenech. Qal li ħames snin ilu Yorgen Fenech tah permess biex ikun jista jibda jaħdem bit-taxi tiegħu minn ħdejn il-Hilton. Theuma xehed li f'Mejju tal-2017, Yorgen Fenech cempillu biex jiltaqgħu barra r-ristorant Blue Elephant. Hemmhek qallu biex ikellem lil George Degiorgio, iċ-Ċiniz biex joqtol lil Caruana Galizia għax kienet se toħroġ informazzjoni dwar zijuh Ray Fenech. L-għada Melvin Theuma ltaqa' maċ-Ċiniż u ħuh il-Fulu fit-tinda tal-patata l-Marsa u spjegalu li hemm persuna li tħallas tajjeb li ried joqtol lil Caruana Galizia. Jumejn wara iltaqa' ma' Alfred fil-ħanut tal-Busy Bee. Alfred qallu li tkellem ma' sħabu u qablu li joqtluha u jitħallsu €150,000, u depożitu ta' €30,000. Theuma qal li mal-eżekuturi qatt ma semma li Yorgen Fenech ried joqtolha. Jumejn wara, Yorgen Fenech ċempillu u qallu  li se jċempillu Sandro Craus biex jiltaqa' ma' Keith Schembri f'Kastilja. Schembri dawru ma' Kastilja u ħadu ritratt flimkien. Hemmhekk huwa ltaqa' wkoll ma' Sandro Craus li qallu li tawh job mal-Gvern. Qal li hu kien jaf lil Keith Schembri għax kien rah darb'oħra qabel, f'ikla li organizza Yorgen fil-farmhouse tiegħu f'Ħaż-Żebbuġ. Qal li ltaqa' ma' Schembri darbtejn, darba fl-ikla u darba meta ltaqa' miegħu Kastilja. Melvin Theuma qal li mar f'ministeru fejn bagħtu Schembri, fejn tkellem ma' wieħed Toni Sammut. Minn hemm 'il quddiem huwa beda jirċievi ċekk mingħajr ma jmur għax-xogħol. Theuma qal li meta tħabbret l-elezzjoni ġenerali Yorgen Fenech qallu biex iwaqqaf kollox. Huwa informa lil Alfred biex iwaqqaf kollox u ma joqtlux lil Caruana Galizia. Qal li fil-kampanja elettorali lagħab għal ħafna drabi, b'total ta' 150,000 flus lil Yorgen Fenech. Fenech beda jilgħab li l-Parit Laburista se jitla' fil-Gvern. Il-Ħadd meta l-Partit Laburista rebaħ l-elezzjoni waranofsinhar Yorgen Fenech cempillu u qallu biex imexxi u joqtol lil Caruana Galizia. Iżda Melvin Theuma ma bediex jemmen lil Fenech għax beda jħossu li kien xurban Ġimagħtejn wara l-elezzjoni ġenerali, Theuma mar iwassal lil Fenech l-airport u qabel ma telaq Yorgen Fenech ħareġ pakkett bil-flus u qallu biex jagtihom lil dawk biex imexxu u joqtlu lil Caruana Galizia. Fl-envelop kien hemm 150,000 ewro. Huwa ltaqa' ma' Alfred ftit wara u tah €30,000. Minn dakinhar 'l hawn, Yorgen beda jċempillu waħda f'waħda  lil Melvin Theuma u kien jgħidlu “mur għaġġel oqtolha għax se toħroġli l-informazzjoni”. Qal li Fenech beda jagħmillu pressjoni kbira biex joqtluha imma Alfred Degiorgio ried il-ħin tiegħu. Yorgen Fenech qallu biex il-bomba jagħmluha sew biex Daphne tmut u ma jiġriliex bħal Romeo Bone, li kien vittma ta' karozza bomba. Alfred Degiorgio kien qal lil Melvin “Qed tkiddna dik, imma mietu daqstant bullies ma tmutx din.” Melvin informa b'dan lil Fenech. B'Fenech tah informazzjoni fejn tkun Caruana Galizia. Hawnhekk issemma' ristorant in-Naxxar u r-Rabat. Melvin Theuma qal li darba minnhom Alfred kien tah mobile. Darba minnhom ukoll Alfred kien ħadu bil-karozza ta' Vince Muscat il-Bidnija, biex juruh li qegħdin jagħmlulu x-xogħol. Qal li darba minnhom Alfred kien ċempillu u qallhom li kellu kollox lest biex jitfgħu l-bomba imma sabu road block u kellhom imorru lura. Theuma qal li hu ma kienx jaf meta se tinqatel Daphne Caruana Galizia. Imma Yorgen Fenech kien qiegħed iċempillu waħda f'waħda biex jgħaġġlu għax jekk toħroġlu l-informazzjoni għal xejn. Melvin Theuma qal li fis-sittax ta' Ottubru, waranofsinhar mar id-dar u xi tlieta xegħel it-television u sab li Daphne mietet. Qal li beda jibża' li se jinqabad u l-għada mar ikellem lil Yorgen. Beda jgħidlu li qed jibża' għax ġejjin tal-FBI. Imma Yorgen beda jgħidlu li m'għandux għalfejn għax l-istess se jaħdmu l-pulizija. Mistoqsi mill-ispettur Arnaud jekk kienx hemm persuna oħra li kellmitu biex joqtol lil Caruana Galizia, Melvin Theuma qal li le. Qal li Yorgen Fenech biss kellmu biex joqtolha. Ġimagħtejn wara li mietet, ċempillu Yorgen u qallu biex jiltaqgħu qrib tar-razzett tiegħu f'Ħaż-Żebbug. Yorgen qallu li hemmhekk għandna l-inkwiet għax ġabu messaġġ. Huwa informa lil Alfred. Darba minnhom Yorgen, hu u jipparkja qallu li dawk għandhom il-problemi. Yorgen qal lil Theuma li fil-ħamsa ta' Diċembru se jagħmlu raid kbir u se jarrestawhom. Fenech tah din l-informazzjoni l-Ħamis qabel il-5 ta' Diċembru. B'Theuma informa lil Alfred Degiorgio. Melvin Theuma qal li mill-mument li ġew arrestati, hu minn flusu beda jagħti €300 lill-eżekuturi, mija kull wiehed. Il-flus bdew jingħaddu lill-qraba tagħhom u jagħtuhomlhom meta jmorru l-ħabs. Wara l-qtil Melvin Theuma qal li kien imbeżża' u beda jixrob u jieħu l-pilloli. Qal li Yorgen Fenech beda jarah ħazin u beda jibża' li se jikxef. Fil-fatt, Fenech tah €5,000 biex imur btala londra mal-familja. Theuma qal li anki hu beda jibża' għax beda jibża' li Fenech seta' jeħles minnu. Qal li ladarba ħeles minn Caruana Galizia għax kieent se toħroġ l-informazzjoni. Darba minnhom f'ħanut fil-Ħamrun, kien hemm wieħed Mario Degiorgio u qal lil Theuma li dawk għandhom bżonn €30,000 ħabba l-avukat. Qal li hawn mar għand Yorgen u qallu li kien qiegħed jistennieha. Theuma xehed li wara li għadda ftit żmien, talbuh €30,000 oħra. B'Fenech qallu li dawn jidher li kienu se jeħduha drawwa u tah €25,000 u l-€5,000 l-oħra ħariġhom hu. Qal li Mario Degiorgio, li jiġi ħu l-aħwa Degiorgio, baqa' jitolbu l-flus għall-avukati u esperti barra minn Malta. Qal li baqa' jagħti flus ukoll lil mara ta' Vince Muscat. Qal li hawnhekk Yorgen Fenech beda jgerger. Theuma qal li lil Mario xtarlu kelb jiswa €5,000. Melvin Theuma qal li dan l-aħħar Yorgen Fenech kien qiegħed issegwi programm tad-droga fi sptar f'Londra u fl-Iskozja sabiex jegħleb il-vizzju tad-droga kokaina. Mill-mument li ġew arrestati sentejn ilu, Melvin Theuma qal li Mario Degiorgio, ħu l-aħaw Degiorgio, beda l-ħin kollu jitolbu l-flus. Theuma qal li riċenti Fenech tah €20,000 tal-flus li ħareġ minn butu waqt li Fenech kien qiegħed isegwi programm tad-droga. Melvin Theuma qal li hu ma ħax ċenteżmu sabiex tinqatel Caruana Galizia, iżda ħareġ ħafna flus. [[Stampa:TombstoneFamilyGraveCaruanaGalizia-AddolorataCemeteryPaolaMalta ByRomanDeckert28102022.jpg|daqsminuri|Il-lapida.]] Viżibbilment imbikkem qal li wara li ġara dan kollu, ħajtu kienet spiċċat. Saħansitra pprova jitla' fuq il-bejt biex jaqbeż. Melvin Theuma riċenti qal li Fenech qallu li l-Koħħu qed jikxef kollox u semma' lil Theuma. Wara li Fenech kien qallu li Vince Muscat se jikxef, Theuma qal li beda jirrekordja lil Fenech. Huwa rrekordja konverżazjonijiet li kellu ma' Fenech fosthom konverżazzjonijiet li kellhom fl-uffiċċju Level 21 Portomaso. Melvin qal li darba minnhom lil Yorgen tah recording f'pendrive, li fiha kien hemm ritratt ma' Keith Schemrbi u ittra. F'din l-ittra kiteb li hu l-middleman u li Yorgen u Keith se jeliminah. Qal li daħħal lil Keith fl-istorja għax Yorgen dejjem kien isemmi kemm huma ħbieb u għax kien kellmu xi ħadd li kien jaħdem miegħu. Sostna li huwa ltaqa' biss ma' Schembri darbtejn. ==Ħajja Personali == Daphne Caruana Galizia kienet miżżewġa lil Peter u kellha tliet ulied. Studjat l-arkeoloġija fl-[[Università ta' Malta]] u ggradwat fl-1997. Kienet tiddeskrivi ruħha bħala ġardinara akkanita u li tħobb il-qari aktar minn kull ħaġa oħra. == Ktieb == Id-dar tal-pubblikazzjonijiet Ingliża The Pertinent Press ħarġet il-ktieb [https://www.thepertinentpress.co.uk/invicta.html|''Invicta: The Life and Work of Daphne Caruana Galizia''] fl-2017. == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == *[http://daphnecaruanagalizia.com/ Blogg uffiċjali ta' Daphne Caruana Galizia] *[https://web.archive.org/web/20170210132920/http://www.newsbook.com.mt/artikli/2017/2/8/il-qorti-tissekwestra-EU46-000-lil-daphne-caruana-galizia.56425/ Aġġornata (2): Chris Cardona jitlob il-Qorti tiffriża €47,000 ta' Daphne Caruana Galizia] *[https://web.archive.org/web/20170210132620/http://www.newsbook.com.mt/artikli/2017/2/9/gvern-nazzjonalista-jnehhi-kull-sarima-minn-fuq-il-liberta-tal-espressjoni-simon-busuttil.56476/ "Gvern Nazzjonalista jneħħi kull sarima minn fuq il-libertà tal-espressjoni" - Simon Busuttil] *[https://web.archive.org/web/20170210132018/http://www.newsbook.com.mt/artikli/2017/2/9/il-kaz-ta-daphne-caruana-galizia-quddiem-il-pjattaforma-tal-kunsill-tal-ewropa.56493/ Il-każ ta' Daphne Caruana Galizia quddiem il-Pjattaforma tal-Kunsill tal-Ewropa] *[https://web.archive.org/web/20170210140706/http://www.newsbook.com.mt/artikli/2017/2/8/l-iffrizar-tal-assi-ta-gurnalist-imur-kontra-l-liberta-tal-istampa-u-d-demokrazija.56435/ "L-iffriżar tal-assi ta' ġurnalist imur kontra l-libertà tal-istampa u d-demokrazija"] *[https://web.archive.org/web/20170210134011/http://www.newsbook.com.mt/artikli/2017/2/9/hadd-ma-ghandu-dritt-johnoq-in-nahqa-ta-hadd.56486/ EDITORJAL NEWSBOOK: Ħadd ma għandu dritt joħnoq in-naħqa ta' ħadd] {{DEFAULTSORT:Caruana Galizia, Daphne}} [[Kategorija:Twieldu fl-1964]] [[Kategorija:Mietu fl-2017]] [[Kategorija:Ġurnalisti Maltin]] [[Kategorija:Ġurnalisti maqtula]] [[Kategorija:Caruana (kunjom)]] [[Kategorija:Nies minn Tas-Sliema]] duwwq5n9ejqtmgagil5sebufcp4l8m9 0 16398 332157 229204 2026-09-20T07:21:15Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332157 wikitext text/x-wiki {{Infobox Staġun sportiv | isem = BOV Premier League 2011–12 | rebbieħa = [[Valletta FC|Valletta]] | promossi = | relegati = [[Marsaxlokk FC|Marsaxlokk]]<br />[[Mqabba FC|Mqabba]] | logħbiet = 126 | total_gowls = 384 | l-aqwa_skorer = {{flagicon|NGR}} [[Obinna Obiefule]] (34 gowl) | bidu = 19 ta' Awwissu 2011 | tmiem = 12 ta' Mejju 2012 | attendenza_medja = | preċedenti = [[Premier League Malti 2010–11|2010–11]] | suċċessiv = [[Premier League Malti 2012–13|2012–13]] }} Il-'''BOV Premier League 2011–12''' kien is-97 staġun tal-[[Premier League Malti]]. Il-programm ta' logħbiet għal dan l-istaġun tħabbru nhar it-3 ta' Awwissu 2011, bl-ewwel logħba skedata għad-19 ta' Awwissu. Minn dal-istaġun il-kampjonat kiber għal tnax-il tim, minflok għaxra, wara li din il-proposta ġiet aċċetata f'laqgħa tal-Kunsill tal-[[Federazzjoni tal-futbol ta' Malta|MFA]] fil-bidu ta' Jannar 2011. [[Valletta FC|Valletta]] irnexxielhom jiddefendu titlu mirbuħ l-[[Premier League Malti 2010–11|istaġun preċedenti]] b'rebħa kontra [[Sliema Wanderers FC|Sliema Wanderers]] bi tliet ġranet oħra x'jintlagħbu.<ref>{{ċita web |url=http://www.uefa.com/memberassociations/association=mlt/news/newsid=1791467.html |titlu=Valletta retain Maltese crown |editur=UEFA.com |awtur=Domenic Aquilina |data=29-04-2012 |lingwa=Ingliż }}</ref> Dan kien ifisser il-21 titlu tal-kampjonat fl-istorja tagħhom. == Promozzjoni u relegazzjoni == [[Stampa:Aiga uparrow inv.svg|15px]] '''Timijiet promossi mill-Ewwel Diviżjoni 2010–11''' * [[Balzan Youths FC|Balzan Youths]] * [[Mqabba FC|Mqabba]] * [[Mosta FC|Mosta]] [[Stampa:Aiga downarrow inv.svg|15px]] '''Timijiet relegati għall-Ewwel Diviżjoni 2011–12''' * [[Vittoriosa Stars FC|Vittoriosa Stars]] == L-ewwel fażi == {| width="100%" |width="50%"| {{Klassifika tal-futbol bidu}} {{Klassifika tal-futbol |poż=1 |tim=[[Valletta FC|Valletta]] |r=17 |d=4 |t=1 |gf=52 |gk=17 |sfond=#D0F0C0}} {{Klassifika tal-futbol |poż=2 |tim=[[Hibernians FC|Hibernians]] |r=15 |d=6 |t=1 |gf=55 |gk=16 |sfond=#D0F0C0}} {{Klassifika tal-futbol |poż=3 |tim=[[Floriana FC|Floriana]] |r=12 |d=6 |t=4 |gf=34 |gk=19 |sfond=#D0F0C0}} {{Klassifika tal-futbol |poż=4 |tim=[[Sliema Wanderers FC|Sliema Wanderers]] |r=8 |d=11 |t=3 |gf=32 |gk=24 |sfond=#D0F0C0}} {{Klassifika tal-futbol |poż=5 |tim=[[Birkirkara FC|Birkirkara]] |r=11 |d=2 |t=9 |gf=34 |gk=29 |sfond=#D0F0C0}} {{Klassifika tal-futbol |poż=6 |tim=[[Balzan Youths FC|Balzan Youths]] |r=9 |d=4 |t=9 |gf=28 |gk=34 |sfond=#D0F0C0}} {{Klassifika tal-futbol |poż=7 |tim=[[Qormi FC|Qormi]] |r=9 |d=2 |t=11 |gf=36 |gk=37 |sfond=#FFCCCC}} {{Klassifika tal-futbol |poż=8 |tim=[[Mosta FC|Mosta]] |r=6 |d=5 |t=11 |gf=23 |gk=35 |sfond=#FFCCCC}} {{Klassifika tal-futbol |poż=9 |tim=[[Mqabba FC|Mqabba]] |r=5 |d=5 |t=12 |gf=25 |gk=43 |sfond=#FFCCCC}} {{Klassifika tal-futbol |poż=10 |tim=[[Ħamrun Spartans FC|Ħamrun Spartans]] |r=5 |d=4 |t=13 |gf=31 |gk=52 |sfond=#FFCCCC}} {{Klassifika tal-futbol |poż=11 |tim=[[Tarxien Rainbows FC|Tarxien Rainbows]] |r=5 |d=3 |t=14 |gf=26 |gk=44 |sfond=#FFCCCC}} {{Klassifika tal-futbol |poż=12 |tim=[[Marsaxlokk FC|Marsaxlokk]] |r=3 |d=2 |t=17 |gf=25 |gk=53 |sfond=#FFCCCC}} {{Klassifika tal-futbol tmiem |aġġ=fl-4 ta' Marzu 2012 |sors=[http://www.soccerway.com/national/malta/premier-league/2011-2012/regular-season/ Soccerway]}} |valign="top" align="left" width="50%"| {| style="font-size:95%" |- !colspan="2"|Leġġenda |- |width="10" style="background: #D0F0C0;"| |Kwalifikazzjoni għaċ-[[#Championship Pool|Championship Pool]] |- |width="10" style="background: #FFCCCC;"| |Kwalifikazzjoni għar-[[#Relegation Pool|Relegation Pool]] |} |} === Timijiet f'ras il-klassifika === <timeline> ImageSize = width:800 height:80 PlotArea = left:20 right:30 bottom:40 top:0 Period = from:1 till:22.9 ScaleMajor = unit:year increment:1 start:1 TimeAxis = orientation:horizontal Colors = id:Marsaxlokk value:yellow id:Valletta value:red id:Hibernians value:black PlotData= bar:Position width:15 color:white align:center from:1 till:2 shift:(0,19) text:"[[Marsaxlokk FC|MAR]]" color:Marsaxlokk from:2 till:5 shift:(0,19) text:"[[Valletta FC|VAL]]" color:Valletta from:5 till:10 shift:(0,19) text:"[[Hibernians FC|HIB]]" color:Hibernians from:10 till:22.9 shift:(0,19) text:"[[Valletta FC|VAL]]" color:Valletta </timeline> === Progress tat-timijiet === {| border="0" cellpadding="0" class="wikitable sortable center" style="font-size:95%;" ! Klabb !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7 !! 8 !! 9 !! 10 !! 11 !! 12 !! 13 !! 14 !! 15 !! 16 !! 17 !! 18 !! 19 !! 20 !! 21 !! 22 |- | [[Balzan Youths FC|Balzan Youths]] || 12 || 8 || 6 || 9 || 9 || 8 || 10 || 8 || 7 || 7 || 7 || 5 || 7 || 7 || 7 || 7 || 6 || 5 || 6 || 6 || 6 || 6 |- | [[Birkirkara FC|Birkirkara]] || 5 || 2 || 5 || 5 || 6 || 6 || 6 || 5 || 4 || 5 || 4 || 7 || 4 || 6 || 5 || 6 || 5 || 6 || 4 || 5 || 5 || 5 |- | [[Floriana FC|Floriana]] || 4 || 3 || 4 || 3 || 3 || 3 || 3 || 3 || 5 || 3 || 3 || 3 || 3 || 3 || 3 || 3 || 3 || 3 || 3 || 3 || 3 || 3 |- | {{ordni|Hamrun Spartans|[[Ħamrun Spartans FC|Ħamrun Spartans]]}} || 2 || 12 || 11 || 10 || 11 || 10 || 9 || 10 || 9 || 11 || 9 || 10 || 10 || 9 || 9 || 9 || 9 || 10 || 11 || 11 || 10 || 10 |- | [[Hibernians FC|Hibernians]] || 7 || 5 || 2 || 2 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 2 || 2 || 2 || 2 || 2 || 2 || 2 || 2 || 2 || 2 || 2 |- | [[Marsaxlokk FC|Marsaxlokk]] || 1 || 6 || 7 || 7 || 8 || 9 || 8 || 9 || 10 || 9 || 10 || 8 || 9 || 10 || 12 || 11 || 12 || 12 || 12 || 12 || 12 || 12 |- | [[Mosta FC|Mosta]] || 11 || 11 || 12 || 12 || 12 || 12 || 12 || 12 || 12 || 12 || 12 || 12 || 12 || 11 || 12 || 10 || 10 || 9 || 9 || 9 || 8 || 8 |- | [[Mqabba FC|Mqabba]] || 10 || 10 || 9 || 8 || 7 || 7 || 7 || 7 || 8 || 8 || 8 || 9 || 8 || 8 || 8 || 8 || 8 || 8 || 8 || 8 || 9 || 9 |- | [[Qormi FC|Qormi]] || 9 || 7 || 8 || 6 || 5 || 5 || 5 || 4 || 3 || 4 || 6 || 4 || 5 || 5 || 6 || 5 || 7 || 7 || 7 || 7 || 7 || 7 |- | [[Sliema Wanderers FC|Sliema Wanderers]] || 6 || 4 || 3 || 4 || 4 || 4 || 4 || 6 || 6 || 6 || 5 || 6 || 6 || 4 || 4 || 4 || 4 || 4 || 5 || 4 || 4 || 4 |- | [[Tarxien Rainbows FC|Tarxien Rainbows]] || 8 || 9 || 10 || 11 || 10 || 11 || 11 || 11 || 11 || 10 || 11 || 11 || 11 || 12 || 10 || 11 || 11 || 11 || 10 || 10 || 11 || 11 |- | [[Valletta FC|Valletta]] || 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 2 || 2 || 2 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 |} === Riżultati === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- |Intern \ Estern¹ |width=30|[[Balzan Youths FC|BAL]] |width=30|[[Birkirkara FC|BIR]] |width=30|[[Floriana FC|FLO]] |width=30|[[Ħamrun Spartans FC|ĦAM]] |width=30|[[Hibernians FC|HIB]] |width=30|[[Marsaxlokk FC|MAR]] |width=30|[[Mosta FC|MOS]] |width=30|[[Mqabba FC|MQA]] |width=30|[[Qormi FC|QOR]] |width=30|[[Sliema Wanderers FC|SLI]] |width=30|[[Tarxien Rainbows FC|TAR]] |width=30|[[Valletta FC|VAL]] |- |align=right|[[Balzan Youths FC|Balzan Youths]] |bgcolor=#CCCCCC|<!-- x --> |bgcolor=#FFDFDF|0–4 |bgcolor=#FFFFDD|2–2 |bgcolor=#DFE7FF|2–0 |bgcolor=#DFE7FF|3–2 |bgcolor=#DFE7FF|3–1 |bgcolor=#FFFFDD|1–1 |bgcolor=#FFDFDF|1–2 |bgcolor=#DFE7FF|2–0 |bgcolor=#DFE7FF|2–1 |bgcolor=#DFE7FF|1–0 |bgcolor=#FFDFDF|0–2 |- |align=right|[[Birkirkara FC|Birkirkara]] |bgcolor=#DFE7FF|2–1 |bgcolor=#CCCCCC|<!-- x --> |bgcolor=#FFDFDF|0–1 |bgcolor=#DFE7FF|3–1 |bgcolor=#FFDFDF|0–3 |bgcolor=#DFE7FF|1–0 |bgcolor=#FFFFDD|0–0 |bgcolor=#DFE7FF|1–0 |bgcolor=#DFE7FF|2–0 |bgcolor=#FFDFDF|0–1 |bgcolor=#FFDFDF|2–3 |bgcolor=#FFDFDF|1–4 |- |align=right|[[Floriana FC|Floriana]] |bgcolor=#DFE7FF|3–1 |bgcolor=#FFDFDF|0–3 |bgcolor=#CCCCCC|<!-- x --> |bgcolor=#DFE7FF|4-2 |bgcolor=#FFFFDD|0–0 |bgcolor=#DFE7FF|4–0 |bgcolor=#FFDFDF|1–2 |bgcolor=#DFE7FF|2–0 |bgcolor=#DFE7FF|2–1 |bgcolor=#FFDFDF|0–1 |bgcolor=#DFE7FF|1–0 |bgcolor=#FFDFDF|0–1 |- |align=right|[[Ħamrun Spartans FC|Ħamrun Spartans]] |bgcolor=#FFDFDF|1–2 |bgcolor=#FFDFDF|0–4 |bgcolor=#FFDFDF|0–1 |bgcolor=#CCCCCC|<!-- x --> |bgcolor=#FFFFDD|1–1 |bgcolor=#DFE7FF|6–2 |bgcolor=#FFFFDD|2–2 |bgcolor=#FFDFDF|0–2 |bgcolor=#FFDFDF|2–3 |bgcolor=#DFE7FF|4–2 |bgcolor=#DFE7FF|3–1 |bgcolor=#FFDFDF|0–2 |- |align=right|[[Hibernians FC|Hibernians]] |bgcolor=#DFE7FF|3–1 |bgcolor=#DFE7FF|5–0 |bgcolor=#FFFFDD|1–1 |bgcolor=#DFE7FF|5–0 |bgcolor=#CCCCCC|<!-- x --> |bgcolor=#DFE7FF|2–1 |bgcolor=#DFE7FF|2–1 |bgcolor=#DFE7FF|4–1 |bgcolor=#DFE7FF|4–0 |bgcolor=#FFFFDD|1–1 |bgcolor=#DFE7FF|2–0 |bgcolor=#FFFFDD|1–1 |- |align=right|[[Marsaxlokk FC|Marsaxlokk]] |bgcolor=#FFDFDF|0–1 |bgcolor=#FFDFDF|1–2 |bgcolor=#FFDFDF|0-4 |bgcolor=#DFE7FF|5–3 |bgcolor=#FFDFDF|0–2 |bgcolor=#CCCCCC|<!-- x --> |bgcolor=#DFE7FF|5–2 |bgcolor=#FFDFDF|0–2 |bgcolor=#FFDFDF|1–2 |bgcolor=#FFDFDF|0–2 |bgcolor=#FFFFDD|2–2 |bgcolor=#FFDFDF|0–2 |- |align=right|[[Mosta FC|Mosta]] |bgcolor=#DFE7FF|1–0 |bgcolor=#FFDFDF|1–3 |bgcolor=#FFDFDF|2–3 |bgcolor=#FFDFDF|0–1 |bgcolor=#FFDFDF|0–2 |bgcolor=#FFFFDD|0–0 |bgcolor=#CCCCCC|<!-- x --> |bgcolor=#DFE7FF|3–0 |bgcolor=#DFE7FF|1–0 |bgcolor=#DFE7FF|3–2 |bgcolor=#DFE7FF|2–1 |bgcolor=#FFDFDF|0–3 |- |align=right|[[Mqabba FC|Mqabba]] |bgcolor=#FFFFDD|2–2 |bgcolor=#FFFFDD|2–2 |bgcolor=#FFDFDF|0–1 |bgcolor=#FFDFDF|2–3 |bgcolor=#FFDFDF|1–6 |bgcolor=#DFE7FF|1–0 |bgcolor=#FFFFDD|1–1 |bgcolor=#CCCCCC|<!-- x --> |bgcolor=#FFDFDF|1–4 |bgcolor=#FFDFDF|0–2 |bgcolor=#FFFFDD|1–1 |bgcolor=#FFDFDF|2–4 |- |align=right|[[Qormi FC|Qormi]] |bgcolor=#DFE7FF|3–0 |bgcolor=#DFE7FF|2–0 |bgcolor=#FFFFDD|1–1 |bgcolor=#DFE7FF|3–0 |bgcolor=#FFDFDF|0–2 |bgcolor=#DFE7FF|3–0 |bgcolor=#DFE7FF|4–1 |bgcolor=#FFDFDF|0–1 |bgcolor=#CCCCCC|<!-- x --> |bgcolor=#FFDFDF|1–3 |bgcolor=#DFE7FF|4–1 |bgcolor=#FFDFDF|1–4 |- |align=right|[[Sliema Wanderers FC|Sliema Wanderers]] |bgcolor=#FFFFDD|1–1 |bgcolor=#DFE7FF|1–0 |bgcolor=#FFFFDD|0–0 |bgcolor=#FFFFDD|1–1 |bgcolor=#FFFFDD|3–3 |bgcolor=#FFFFDD|2–2 |bgcolor=#DFE7FF|2–0<!-- Mosta --> |bgcolor=#FFFFDD|1–1 |bgcolor=#FFFFDD|3–3 |bgcolor=#CCCCCC|<!-- x --> |bgcolor=#DFE7FF|3–0<!-- Tarxien Rainbows --> |bgcolor=#FFFFDD|0–0 |- |align=right|[[Tarxien Rainbows FC|Tarxien Rainbows]] |bgcolor=#FFDFDF|1–2 |bgcolor=#FFDFDF|1–3 |bgcolor=#FFDFDF|1–2 |bgcolor=#FFFFDD|1–1 |bgcolor=#FFDFDF|1–2 |bgcolor=#FFDFDF|2–4 |bgcolor=#DFE7FF|1–0 |bgcolor=#DFE7FF|3–2 |bgcolor=#FFFFDD|2–0 |bgcolor=#FFFFDD|1–1 |bgcolor=#CCCCCC|<!-- x --> |bgcolor=#FFDFDF|1–4 |- |align=right|[[Valletta FC|Valletta]] |bgcolor=#DFE7FF|2–0 |bgcolor=#DFE7FF|2–1 |bgcolor=#FFFFDD|1–1 |bgcolor=#DFE7FF|4–0 |bgcolor=#FFDFDF|0–2 |bgcolor=#DFE7FF|5–2 |bgcolor=#DFE7FF|1–0 |bgcolor=#DFE7FF|2–1 |bgcolor=#DFE7FF|3–1 |bgcolor=#FFFFDD|1–1 |bgcolor=#DFE7FF|4–2 |bgcolor=#CCCCCC|<!-- x --> |} <small> Aġġornament sal-aħħar partiti li ntlagħbu fil-4 ta' Marzu 2012<br /> Sors: [http://www.maltafootball.com/tables/premier/matchlistrounds.php MaltaFootball.com]<br /> ¹ It-tim li jilgħab f'daru hu mniżżel fil-kolonna xellugija.<br /> '''Kuluri''': Blu = rebħa ta' tim f'daru; Isfar = dro; Aħmar = rebħa ta' tim barra minn daru.</small> == It-tieni fażi == === Championship Pool === ==== Klassifika ==== {| width="100%" |width="50%"| {{Klassifika tal-futbol bidu}} {{Klassifika tal-futbol |poż=1 |tim=[[Valletta FC|Valletta]] |r=25 |d=5 |t=2 |gf=75 |gk=24 |pm=27 |sfond=#D0F0C0 |ċampjin=iva}} {{Klassifika tal-futbol |poż=2 |tim=[[Hibernians FC|Hibernians]] |r=22 |d=6 |t=4 |gf=74 |gk=26 |pm=25 |sfond=#CCF3FF}} {{Klassifika tal-futbol |poż=3 |tim=[[Birkirkara FC|Birkirkara]] |r=17 |d=4 |t=11 |gf=55 |gk=37 |pm=17 |sfond=#CCF3FF}} {{Klassifika tal-futbol |poż=4 |tim=[[Floriana FC|Floriana]] |r=16 |d=6 |t=10 |gf=46 |gk=32 |pm=21 |sfond=#CCF3FF}} {{Klassifika tal-futbol |poż=5 |tim=[[Sliema Wanderers FC|Sliema Wanderers]] |r=9 |d=14 |t=9 |gf=43 |gk=50 |pm=17 |sfond=}} {{Klassifika tal-futbol |poż=6 |tim=[[Balzan Youths FC|Balzan Youths]] |r=9 |d=6 |t=17 |gf=36 |gk=64 |pm=15 |sfond=}} {{Klassifika tal-futbol tmiem |aġġ=fit-12 ta' Mejju 2012 |sors=[http://www.soccerway.com/national/malta/premier-league/2011-2012/championship-round/ Soccerway]}} |valign="top" align="left" width="50%"| {| style="font-size:95%" |- !colspan="2"|Leġġenda |- |width="10" style="background: #D0F0C0;"| |Kwalifikazzjoni għall-ewwel rawnd ta' kwalifika tal-[[UEFA Champions League]] |- |width="10" style="background: #CCF3FF;"| |Kwalifikazzjoni għall-ewwel rawnd ta' kwalifika tal-[[UEFA Europa League]] |} |} ==== Riżultati ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- |Intern \ Estern¹ |width=30|[[Balzan Youths FC|BAL]] |width=30|[[Birkirkara FC|BIR]] |width=30|[[Floriana FC|FLO]] |width=30|[[Hibernians FC|HIB]] |width=30|[[Sliema Wanderers FC|SLI]] |width=30|[[Valletta FC|VAL]] |- |align=right|[[Balzan Youths FC|Balzan Youths]] |bgcolor=#CCCCCC|<!-- x --> |bgcolor=#FFDFDF|0–5 |bgcolor=#FFDFDF|0–3 |bgcolor=#FFDFDF|1–4 |bgcolor=#FFFFDD|3–3 |bgcolor=#FFDFDF|2–7 |- |align=right|[[Birkirkara FC|Birkirkara]] |bgcolor=#DFE7FF|3–0 |bgcolor=#CCCCCC|<!-- x --> |bgcolor=#DFE7FF|3–1 |bgcolor=#DFE7FF|2–0 |bgcolor=#FFFFDD|1–1 |bgcolor=#FFDFDF|0–2 |- |align=right|[[Floriana FC|Floriana]] |bgcolor=#DFE7FF|3–1 |bgcolor=#DFE7FF|2-1 |bgcolor=#CCCCCC|<!-- x --> |bgcolor=#DFE7FF|0-2 |bgcolor=#FFDFDF|1–4 |bgcolor=#FFDFDF|0–1 |- |align=right|[[Hibernians FC|Hibernians]] |bgcolor=#DFE7FF|3–0 |bgcolor=#FFDFDF|0–1 |bgcolor=#DFE7FF|1–0 |bgcolor=#CCCCCC|<!-- x --> |bgcolor=#DFE7FF|2–1 |bgcolor=#FFDFDF|2–3 |- |align=right|[[Sliema Wanderers FC|Sliema Wanderers]] |bgcolor=#FFFFDD|1–1 |bgcolor=#FFDFDF|1–4 |bgcolor=#FFDFDF|1–3 |bgcolor=#FFDFDF|1–3 |bgcolor=#CCCCCC|<!-- x --> |bgcolor=#FFDFDF|0–2 |- |align=right|[[Valletta FC|Valletta]] |bgcolor=#DFE7FF|1–0 |bgcolor=#FFFFDD|1–1 |bgcolor=#DFE7FF|2–0 |bgcolor=#FFDFDF|1–2 |bgcolor=#DFE7FF|3–0 |bgcolor=#CCCCCC|<!-- x --> |} <small> Aġġornament sal-aħħar partiti li ntlagħbu fit-12 ta' Mejju 2012<br /> Sors: [http://www.soccerway.com/national/malta/premier-league/2011-2012/championship-round/matches/ Soccerway]<br /> ¹ It-tim li jilgħab f'daru hu mniżżel fil-kolonna xellugija.<br /> '''Kuluri''': Blu = rebħa ta' tim f'daru; Isfar = dro; Aħmar = rebħa ta' tim barra minn daru.</small> === Relegation Pool === ==== Klassifika ==== {| width="100%" |width="50%"| {{Klassifika tal-futbol bidu}} {{Klassifika tal-futbol |poż=7 |tim=[[Qormi FC|Qormi]] |r=15 |d=2 |t=15 |gf=54 |gk=48 |pm=14 |sfond=}} {{Klassifika tal-futbol |poż=8 |tim=[[Mosta FC|Mosta]] |r=10 |d=8 |t=14 |gf=45 |gk=47 |pm=11 |sfond=}} {{Klassifika tal-futbol |poż=9 |tim=[[Tarxien Rainbows FC|Tarxien Rainbows]] |r=11 |d=3 |t=18 |gf=45 |gk=54 |pm=9 |sfond=}} {{Klassifika tal-futbol |poż=10 |tim=[[Ħamrun Spartans FC|Ħamrun Spartans]] |r=9 |d=7 |t=16 |gf=47 |gk=71 |pm=9 |sfond=}} {{Klassifika tal-futbol |poż=11 |tim=[[Mqabba FC|Mqabba]] |r=9 |d=7 |t=16 |gf=40 |gk=55 |pm=10 |sfond=#FFCCCC |relegat=iva}} {{Klassifika tal-futbol |poż=12 |tim=[[Marsaxlokk FC|Marsaxlokk]] |r=5 |d=2 |t=25 |gf=34 |gk=88 |pm=9 |sfond=#FFCCCC |np=† |relegat=iva}} {{Klassifika tal-futbol tmiem |aġġ=fil-11 ta' Mejju 2012 |sors=[http://www.soccerway.com/national/malta/premier-league/2011-2012/relegation-round/ Soccerway] |nt=† Marsaxlokk ġew penalizzati 4 punti<ref>{{ċita web |url=http://www.maltafootball.com/2012/04/09/three-point-deduction-for-marsaxlokk/ |titlu=Three-point deduction for Marsaxlokk |editur=MaltaFootball.com |data=04-09-2012 |lingwa=Ingliż }}</ref><ref>{{ċita web |url=http://www.maltafootball.com/2012/05/04/marsaxlokk-docked-one-point/ |titlu=Marsaxlokk docked one point |editur=MaltaFootball.com |data=04-05-2012 |lingwa=Ingliż }}</ref> }} |valign="top" align="left" width="50%"| {| style="font-size:95%" |- !colspan="2"|Leġġenda |- |width="10" style="background: #FFCCCC;"| |Relegazzjoni għall-[[L-Ewwel Diviżjoni Maltija|Ewwel Diviżjoni]] |} |} ==== Riżultati ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- |Intern \ Estern¹ |width=30|[[Ħamrun Spartans FC|ĦAM]] |width=30|[[Marsaxlokk FC|MAR]] |width=30|[[Mosta FC|MOS]] |width=30|[[Mqabba FC|MQA]] |width=30|[[Qormi FC|QOR]] |width=30|[[Tarxien Rainbows FC|TAR]] |- |align=right|[[Ħamrun Spartans FC|Ħamrun Spartans]] |bgcolor=#CCCCCC|<!-- x --> |bgcolor=#DFE7FF|3–1 |bgcolor=#FFFFDD|1–1 |bgcolor=#FFFFDD|0–0 |bgcolor=#DFE7FF|1–0 |bgcolor=#FFDFDF|0–3 |- |align=right|[[Marsaxlokk FC|Marsaxlokk]] |bgcolor=#FFDFDF|1–6 |bgcolor=#CCCCCC|<!-- x --> |bgcolor=#FFDFDF|1–5 |bgcolor=#FFDFDF|0–4 |bgcolor=#DFE7FF|1–0 |bgcolor=#FFDFDF|0–2 |- |align=right|[[Mosta FC|Mosta]] |bgcolor=#FFFFDD|2–2 |bgcolor=#DFE7FF|5–0 |bgcolor=#CCCCCC|<!-- x --> |bgcolor=#FFFFDD|2–2 |bgcolor=#DFE7FF|2–0 |bgcolor=#FFDFDF|0–2 |- |align=right|[[Mqabba FC|Mqabba]] |bgcolor=#DFE7FF|4–1 |bgcolor=#DFE7FF|3–0 |bgcolor=#DFE7FF|1–0 |bgcolor=#CCCCCC|<!-- x --> |bgcolor=#FFDFDF|0–1 |bgcolor=#FFDFDF|0–5 |- |align=right|[[Qormi FC|Qormi]] |bgcolor=#DFE7FF|6–0 |bgcolor=#DFE7FF|5–1 |bgcolor=#FFDFDF|1–4 |bgcolor=#DFE7FF|2–1 |bgcolor=#CCCCCC|<!-- x --> |bgcolor=#DFE7FF|1–0 |- |align=right|[[Tarxien Rainbows FC|Tarxien Rainbows]] |bgcolor=#FFDFDF|1–2 |bgcolor=#FFDFDF|2–4 |bgcolor=#DFE7FF|2–1 |bgcolor=#DFE7FF|1–0 |bgcolor=#FFDFDF|1–2 |bgcolor=#CCCCCC|<!-- x --> |} <small> Aġġornament sal-aħħar partiti li ntlagħbu fil-11 ta' Mejju 2012<br /> Sors: [http://www.soccerway.com/national/malta/premier-league/2011-2012/relegation-round/matches/ Soccerway]<br /> ¹ It-tim li jilgħab f'daru hu mniżżel fil-kolonna xellugija.<br /> '''Kuluri''': Blu = rebħa ta' tim f'daru; Isfar = dro; Aħmar = rebħa ta' tim barra minn daru.</small> == Statistika == === L-aqwa skorers === {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Poż. !Plejer !Klabb !Gowls<ref>{{ċita web |url=http://mfa.com.mt/en/leagues/leagues/1/bov-premier-league.htm?feature=topscores |titlu=BOV Premier League Top Scorers |aċċess=12-05-2012 |editur=MFA.com.mt |lingwa=Ingliż }}</ref> |- |1 |align="left"|{{flagicon|NGR}} [[Obinna Obiefule]] |align="left"|[[Marsaxlokk FC|Marsaxlokk]] / [[Mosta FC|Mosta]] |34 |- |2 |align="left"|{{flagicon|BRA}} [[Edison Luis dos Santos]] |align="left"|[[Hibernians FC|Hibernians]] |22 |- |3 |align="left"|{{flagicon|BRA}} [[Jorge Pereira da Silva]] |align="left"|[[Qormi FC|Qormi]] |18 |- |4 |align="left"|{{flagicon|SRB}} [[Bojan Mamić]] |align="left"|[[Mqabba FC|Mqabba]] |17 |- |rowspan="2"|5 |align="left"|{{flagicon|ESP}} [[Moises Avila Perez]] |align="left"|[[Birkirkara FC|Birkirkara]] |15 |- |align="left"|{{flagicon|BRA}} [[Anderson Ribeiro]] |align="left"|[[Ħamrun Spartans FC|Ħamrun Spartans]] |15 |- |7 |align="left"|{{flagicon|MLT}} [[Clayton Failla]] |align="left"|[[Hibernians FC|Hibernians]] |14 |- |8 |align="left"|{{flagicon|BRA}} [[Pedro dos Santos Calcado|Pedro Calcado]] |align="left"|[[Balzan Youths FC|Balzan Youths]] |13 |- |rowspan="2"|9 |align="left"|{{flagicon|BRA}} [[William Barbosa da Silva|William da Silva]] |align="left"|[[Valletta FC|Valletta]] |12 |- |align="left"|{{flagicon|BRA}} [[Denni Rocha dos Santos|Denni dos Santos]] |align="left"|[[Valletta FC|Valletta]] |12 |- |11 |align="left"|{{flagicon|BRA}} [[Daniel Mariano Bueno]] |align="left"|[[Tarxien Rainbows FC|Tarxien Rainbows]] |11 |} == Unuri == === Unuri tax-xahar === {| class="wikitable" |- ! Xahar ! Plejer ! Klabb |- | Settembru<ref>{{ċita web |url=http://www.maltafootball.com/2011/10/16/denni-presented-with-bov-player-of-the-month-award-for-september/ |titlu=Denni presented with BOV Player of the Month award for September |editur=MaltaFootball.com |data=16-10-2011 |aċċess=16-10-2011 |lingwa=Ingliż }}</ref> | {{flagicon|BRA}} [[Denni Rocha Dos Santos]] | [[Valletta FC|Valletta]] |- | Ottubru<ref>{{ċita web |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111106/football/Failla-wins-BOV-Player-of-the-Month.392577 |titlu=Failla wins BOV Player of the Month |editur=TimesOfMalta.com |data=06-11-2011 |aċċess=06-11-2011 |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2011-11-06 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20111108180159/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111106/football/Failla-wins-BOV-Player-of-the-Month.392577 |arkivju-data=2011-11-08 |url-status=dead }}</ref> | {{flagicon|MLT}} [[Clayton Failla]] | [[Hibernians FC|Hibernians]] |- | Novembru<ref>{{ċita web |url=http://www.maltafootball.com/2011/12/21/edison-luis-dos-santos-is-novembers-bov-player-of-the-month/ |titlu=Edison Luis dos Santos is November's BOV Player of the Month |editur=MaltaFootball.com |data=21-12-2011 |aċċess=22-09-2012 |lingwa=Ingliż }}</ref> | {{flagicon|BRA}} [[Edison Luis dos Santos]] | [[Hibernians FC|Hibernians]] |- | Diċembru<ref>{{ċita web |url=http://www.maltafootball.com/2012/01/08/bov-player-of-the-month-clayton-failla-wins-december-award/ |titlu=BOV Player of the Month: Clayton Failla wins December award |editur=MaltaFootball.com |data=08-01-2012 |aċċess=22-09-2012 |lingwa=Ingliż }}</ref> | {{flagicon|MLT}} [[Clayton Failla]] | [[Hibernians FC|Hibernians]] |- | Jannar<ref>{{ċita web |url=http://www.maltafootball.com/2012/02/05/pedro-dos-santos-calcado-is-januarys-bov-player-of-the-month/ |titlu=Pedro dos Santos Calcado is January's BOV Player of the Month |editur=MaltaFootball.com |data=05-02-2012 |aċċess=22-09-2012 |lingwa=Ingliż }}</ref> | {{flagicon|BRA}} [[Pedro dos Santos Calcado]] | [[Balzan Youths FC|Balzan Youths]] |- | Frar<ref>{{ċita web |url=http://www.maltafootball.com/2012/03/06/florianas-pablo-doffo-is-bov-player-of-the-month/ |titlu=Floriana's Pablo Doffo is BOV Player of the Month |editur=MaltaFootball.com |data=06-03-2012 |aċċess=22-09-2012 |lingwa=Ingliż }}</ref> | {{flagicon|ARG}} [[Pablo Doffo]] | [[Floriana FC|Floriana]] |- | Marzu<ref>{{ċita web |url=http://www.maltafootball.com/2012/04/12/bov-player-of-the-month-pablo-doffo-wins-march-award/ |titlu=BOV Player of the Month: Pablo Doffo wins March award |editur=MaltaFootball.com |data=12-04-2012 |aċċess=22-09-2012 |lingwa=Ingliż }}</ref> | {{flagicon|ARG}} [[Pablo Doffo]] | [[Floriana FC|Floriana]] |- | April<ref>{{ċita web |url=http://www.maltafootball.com/2012/05/09/jorge-pereira-da-silva-is-the-bov-player-of-the-month-for-april/ |titlu=Jorge Pereira Da Silva is the BOV Player of the Match for April |editur=MaltaFootball.com |data=09-05-2012 |aċċess=22-09-2012 |lingwa=Ingliż }}</ref> | {{flagicon|BRA}} [[Jorge Pereira Da Silva]] | [[Qormi FC|Qormi]] |- | Mejju<ref>{{ċita web |url=http://www.maltafootball.com/2012/05/28/obinna-obiefule-wins-last-bov-player-of-the-match-award-for-the-season/ |titlu=Obinna Obiefule wins last BOV Player of the Match [sic&#93; Award for the season |editur=MaltaFootball.com |data=28-05-2012 |aċċess=22-09-2012 |lingwa=Ingliż }}</ref> | {{flagicon|NGR}} [[Obinna Obiefule]] | [[Mosta FC|Mosta]] |} == Referenzi == {{referenzi|2}} [[Kategorija:Staġuni tal-Premier League Malti|2011–12]] {{Staġuni tal-Premier League Malti}} n91yat4n7gq9flgtsa0mropzk7092az 0 18458 332158 324015 2026-09-20T07:35:19Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332158 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tim tal-Futbol |isem = Rabat Ajax |stampa = [[Stampa:RabatFC.png|150px]] |ismijiet_oħra = |isem_sħiħ = Rabat Ajax Football Club |grawnd = [[Grawnds tal-futbol f'Malta#Il-Grawnd tar-Rabat|Grawnd tar-Rabat]], [[Rabat]] |jesa' = 700 |fundazzjoni = 1930, bħala Rabat Rovers |president = |kowċ = |kampjonat = | staġun = | pożizzjoni = |sit_elettroniku = http://www.rabatajax.com/ |pattern_b1 =_blackstripes |body1 = FFFFFF |pattern_la1 =_whitelower |leftarm1 = 000000 |pattern_ra1 = _whitelower |rightarm1 = 000000 |shorts1 = 000000 |socks1 = 000000 |pattern_b2 = |body2 = 00CCFF |pattern_la2 = |leftarm2 = 00CCFF |pattern_ra2 = |rightarm2 = 00CCFF |shorts2 = 000000 |socks2 = 000000}} '''Rabat Ajax Football Club''' hu [[klabb tal-futbol]] [[Malta|Malti]] bbażat fir-[[Rabat]]. It-tim attwalment jilgħab fil-[[Premier League Malti|Premier League]], l-ogħla livell tal-futbol Malti. L-aħħar promozzjoni għall-ogħla diviżjoni intlaħqet fl-aħħar staġun ([[Premier League Malti 2011–12|2011/12]]) meta dawn kienu kisbu l-promozzjoni wara li spiċċaw it-tieni post wara [[Melita FC|Melita]]. == Oriġini == *1930 : Il-Klabb ġie fondat bl-isem ''Rabat Rovers'' *1937 : Ingħaqadu ma' ''Rabat Rangers'' u ''Old City'' u ffurmaw ''Rabat Zvanks'' *1938 : L-Isem tal-Klabb ġie mibdul għall- ''Rabat FC'' *1980 : Ingħaqadu ma' ''Rabat Ajax'' u ffurmaw ''Rabat Ajax FC'' *1983 : L-ewwel parteċipazzjoni fit-Tazza Ewropea (C3) (staġun 1983/84) *1985 : Rabat Ajax rebħu l-Kampjonat Malti *1986 : Rabat Ajax rebħu l-Kampjonat Malti u t-Tazza Maltija ==Plejers notevoli== {{col-begin-small}} {{col-4}} *{{flagicon|BUL}} [[Iordan Filipov]] *{{flagicon|ENG}} [[Mark Miller]] *{{flagicon|ENG}} [[Jeff Wood (futboler)|Jeff Wood]] *{{flagicon|MLT}} [[Roderick Asciak]] *{{flagicon|MLT}} [[Charles Azzopardi]] *{{flagicon|MLT}} [[Edward Azzopardi]] *{{flagicon|MLT}} [[Carmel Busuttil]] *{{flagicon|MLT}} [[Dennis Cauchi]] *{{flagicon|MLT}} [[Michael Cutajar]] {{col-4}} *{{flagicon|MLT}} [[Joe Galea (futboler)|Joe Galea]] *{{flagicon|MLT}} [[Michael Micallef]] *{{flagicon|MLT}} [[Adrian Mifsud]] *{{flagicon|MLT}} [[Clive Mizzi]] *{{flagicon|MLT}} [[Alfie Pearson]] *{{flagicon|MLT}} [[Kayne Said]] *{{flagicon|MLT}} [[Charles Scerri]] *{{flagicon|MLT}} [[Charles Sciberras]] *{{flagicon|MLT}} [[Martin Scicluna]] {{col-4}} *{{flagicon|MLT}} [[Silvio Vella]] *{{flagicon|MLT}} [[Paul Żammit (futboler)|Paul Żammit]] *{{flagicon|NIR}} [[Paddy Sloan]] *{{flagicon|SCO}} [[Andy McGonigle]] *{{flagicon|BIH}} [[Ziya Yildiz]] *{{flagicon|YUG}} [[Drasko Braunović]] *{{flagicon|YUG}} [[Vesko Petrović]] {{col-4}} [[Image:Azzopardi, Edward.jpg|150px|thumb|right|[[Edward Azzopardi]]]] {{col-4}} {{col-end}} == UEFA Europa League == {| class="wikitable" ! Staġun ! Kompetizzjoni ! Rawnd ! Pajjiż ! Klabb ! Home ! Away ! Aggregat |- |[[UEFA Cup 1983-84|1983-84]] |[[UEFA Cup]] |1. Rawnd |{{flagicon|Ċekoslovakkja}} |[[FK Inter Bratislava]] |0-10 |0-6 |0-16 |- |[[UEFA Cup 1984-85|1984-85]] |[[UEFA Cup]] |1. Rawnd |{{flagicon|Jugożlavja}} |[[FK Partizan]] |0-2 |0-2 |0-4 |- |} == UEFA Champions League == {| class="wikitable" ! Staġun ! Kompetizzjoni ! Rawnd ! Pajjiż ! Klabb ! Home ! Away ! Aggregat |- |[[European Cup 1985-86|1985-86]] |[[UEFA Champions League]] |1. Rawnd |{{flagicon|CYP}} |[[AC Omonia|AC Omonia Nicosia]] |0-5 |0-5 |0-10 |- |[[European Cup 1986-87|1986-87]] |[[UEFA Champions League]] |1. Rawnd |{{flagicon|Portugall}} |[[FC Porto|FC Porto]] |0-1 |0-9 |0-10 |- |} == Unuri == *'''[[Premier League Malti]]''' **'''Ċampjins (2)''' : 1985, 1986 *'''[[FA Trophy]]''' **'''Rebbieħa''': 1986 2-0 kontra [[Żurrieq FC|Żurrieq]] **'''Finalisti''': 1954 1-5 kontra [[Floriana FC|Floriana]] *'''[[Super Cup Maltija]]''' **'''Rebbieħa''': 1985 2-0 kontra [[Żurrieq FC|Żurrieq]] **'''Rebbieħa''' : 1986 4-2 kontra [[Hibernians FC|Hibernians]] ==Ħoloq Esterni== *[https://web.archive.org/web/20160312084218/http://rabatajaxforever.com/ Sit tas-sapporters] ta' Rabat Ajax *[https://web.archive.org/web/20180804215741/http://rabatajax.com/ Sit Uffiċjali] ta' Rabat Ajax *[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20050803/sport/rabat-ajax-25-years-after.82177n Storja] ta' Rabat Ajax *[https://web.archive.org/web/20160304022857/http://en.eufo.de/index/squad/rabat-ajax/2000-01 Tim] ta' Rabat Ajax 2000/01 *[https://web.archive.org/web/20150925235755/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20120329/football/The-Magpies-first-cup-final.413225 L-Ewwel finali] ta' Rabat Ajax *[https://docs.google.com/spreadsheet/pub?hl=en_US&hl=en_US&key=0AuTnwos-nscddEtRMFNWSk0xeThEX3prWkRSeERXT3c&output=html Statistika] ta' Rabat Ajax *[http://www.youtube.com/user/RabatAjaxOfficial Kont Uffiċjali ta' Rabat Ajax] fuq YouTube {{It-Tielet Diviżjoni Maltija}} [[Kategorija:Klabbs tal-futbol Maltin]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1930]] [[Kategorija:Rabat Ajax FC]] 3psirenwk4lyoqsed7bykt41uidrh3n 0 18506 332164 322717 2026-09-20T07:59:06Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332164 wikitext text/x-wiki {{Infobox plejer tal-futbol |isem_plejer = Rodrigo Pereira |stampa = [[Stampa:Rodrigo Frank Pereira.png|220px]] |isem_sħiħ = Rodrigo Frank Pereira |data_twelid = {{data tat-twelid u età|1981|02|28}} |post_twelid = [[Pontal]] |pajjiż_twelid = Brażil |tul = 1.85 m |rwol = [[Difensur]] |klabb_attwali = |numru = |snin_mixtla1 = 2003–2005 |klabb_mixtla1 = [[Guarani Futebol Clube|Guarani]] |snin1 = 2005–2006 |klabb1 = [[Santos FC|Santos]] |snin2 = 2006 |klabb2 = [[Associação Portuguesa de Desportos|Portuguesa de Desportos]] |snin3 = 2007 |klabb3 = Bad Aussee |snin4 = 2008–2010 |klabb4 = Waidhofen/Ybbs |snin5 = 2010 |klabb5 = [[First Vienna FC|First Vienna]] |snin6 = 2011 |klabb6 = Zofingen |snin7 = 2011–2013 |klabb7 = [[Birkirkara FC|Birkirkara]] |snin8 = 2013–2014 |klabb8 = [[Balzan FC|Balzan]] |snin9 = 2014 |klabb9 = Sertãozinho |snin10 = 2014–2017 |klabb10 = Dornbirner SV |snin11 = 2017–2018 |klabb11 = Gaflenz |snin12 = 2019–2020 |klabb12 = Ertl }} '''Rodrigo Frank Pereira''' (twieled fit-28 ta' Frar 1981) huwa eks-plejer tal-[[futbol]] [[Brażil|Brażiljan]] li kien jilgħab bħala [[difensur]]. == Karriera == ===Bidu=== Rodrigo Pereira huwa [[Brażil]]jan li jħaddan ukoll ċittadinanza [[Italja|Taljana]]. Hu beda l-karriera tal-futbol tiegħu fil-Brażil fejn kien jilgħab ma' [[Guarani Futebol Clube|Guarani FC]]. Wara hu lagħab għal [[Santos FC|Santos]] u [[Associação Portuguesa de Desportos|Portuguesa de Desportos]]. Suċċessivament, Rodrigo iddeċieda li jħalli l-Brażil u beda avventura ġdida tiegħu fl-Awstrija fejn ingħaqad ma' Bad Aussee. Wara din l-esperjenza huwa ssieħeb ma' tim Awstrijak ieħor, Waidhofen. Fil-25 ta' Ġunju 2010, Rodrigo ingħaqad ma' [[First Vienna FC|First Vienna]] għall-istaġun 2010–11. Ma' First Vienna, Rodrigo kien il-[[Kaptan (futbol)|kaptan]] tat-tim u għamel sbatax-il apparenza. ===Birkirkara=== Fis-suq tat-trasferimenti tas-sajf 2011, Rodrigo ingħaqad mal-klabb Malti ta' [[Birkirkara FC|Birkirkara]] fejn iffirma kuntratt ta' sena nhar it-28 ta' Lulju. Huwa għamel id-debutt tiegħu ma' Birkirkara fid-29 ta' Lulju fir-rebħa ta' 5–1 kontra [[Vittoriosa Stars FC|Vittoriosa Stars]]. Fi tmiem l-istaġun, huwa ġedded is-sħubija tiegħu ma' Birkirkara għal darb'oħra sa tmiem l-istaġun.<ref>{{ċita web |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20121122/football/Defender-Pereira-rejoins-Birkirkara.446403 |titlu=Defender Pereira rejoins Birkirkara |pubblikatur=Times of Malta |data=2012-11-22 |data-aċċess=2013-03-03 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160305012453/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20121122/football/Defender-Pereira-rejoins-Birkirkara.446403 |arkivju-data=2016-03-05 |url-status=dead }}</ref> Hu kien inkluż fid-deċiżiva bejn Birkirkara u [[Hibernians FC|Hibernians]], bil-prestazzjoni tajba tiegħu, hu ntgħażel bħala r-Raġel tal-Logħba.<ref>{{ċita web |url=http://www.maltafootball.com/2013/05/11/birkirkara-bov-premier-league-champions/ |titlu=Birkirkara BOV Premier League Champions |pubblikatur=Times of Malta |data=2012-05-11 |data-aċċess=2013-05-16 |lingwa=Ingliż }}</ref> ===Balzan=== Fis-16 ta' Awwissu 2013, tħabbar li Pereira ssieħeb ma' [[Balzan FC|Balzan]].<ref>{{ċita web |url=http://birkirkarafc.com/news.php?id=2743 |titlu=Rodrigo Pereira transferred to Balzan FC |isem=Ivan |kunjom=Mizzi |data=2013-08-16 |data-aċċess=2013-08-16 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160304132823/http://birkirkarafc.com/news.php?id=2743 |arkivju-data=2016-03-04 |url-status=dead }}</ref> Fil-bidu tal-[[Premier League Malti 2013–14|istaġun 2013–14]], Pereira għamel id-debutt ma' Balzan fid-dro ta' 2-2 kontra [[Vittoriosa Stars FC|Vittoriosa Stars]]. Fil-31 ta' Awwissu huwa skorja l-ewwel gowl tiegħu għal Balzan f'telfa ta' 2-1 kontra l-eks tim tiegħu [[Birkirkara FC|Birkirkara]]. ==Unuri== ;Birkirkara * [[Premier League Malti]]: [[Premier League Malti 2012–13|2012–13]] == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20230327204350/https://www.birkirkarafc.com/player.php?id=89 Profil] fuq is-sit ta' Birkirkara * [https://www.transfermarkt.co.uk/en/rodrigo-frank-pereira/profil/spieler_39835.html Rodrigo fuq transfermarkt] {{DEFAULTSORT:Pereira, Rodrigo}} [[Kategorija:Twieldu fl-1981]] [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Futbolers Brażiljani]] [[Kategorija:Plejers ta' Santos Futebol Clube]] [[Kategorija:Plejers ta' Associação Portuguesa de Desportos]] [[Kategorija:Plejers ta' First Vienna FC]] [[Kategorija:Plejers ta' Birkirkara FC]] [[Kategorija:Plejers ta' Balzan FC]] [[Kategorija:Plejers tal-Premier League Malti]] bzz5vrdgm3do7w4z7msre25z1g1y1gv 0 18516 332166 322719 2026-09-20T08:05:04Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332166 wikitext text/x-wiki {{Infobox plejer tal-futbol |isem_plejer = Ryan Camenzuli |stampa = [[Stampa:Ryan Camenzuli West Ham Vs Birkrikara (19934072182) (cropped).jpg|220px]] |isem_sħiħ = |data_twelid = {{data tat-twelid u età|1994|9|8}} |post_twelid = [[Birkirkara]] |pajjiż_twelid = [[Malta]] |tul = 1.73 m |rwol = [[Difensur]] |klabb_attwali = [[Floriana FC|Floriana]] |numru = |snin_mixtla1 = 2001–2011 |klabb_mixtla1 = [[Birkirkara FC|Birkirkara]] |snin1 = 2011–2019 |klabb1 = [[Birkirkara FC|Birkirkara]] |snin2 = 2016–2017 |klabb2 = → [[Floriana FC|Floriana]] (self) |snin3 = 2019– |klabb3 = [[Floriana FC|Floriana]] |snin_nazzjonali1 = 2011–2014 |tim_nazzjonali1 = [[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Malta ta' taħt id-19-il sena|Malta U-19]] |snin_nazzjonali2 = 2012–2016 |tim_nazzjonali2 = [[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Malta ta' taħt il-21 sena|Malta U-21]] |snin_nazzjonali3 = 2015– |tim_nazzjonali3 = [[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Malta|Malta]] }} '''Ryan Camenzuli''' (twieled fit-8 ta' Settembru 1994) huwa plejer tal-[[futbol]] [[Malta|Malti]] li jilgħab bħala [[difensur]] ma' [[Floriana FC|Floriana]]. == Karriera == Camenzuli huwa prodott tal-akkademja ta' Birkirkara u hu beda jilgħab il-football mar-rahal tiegħu, Birkirkara meta kellu biss seba 'snin. Mill-bidu tal-karriera bikrija tal-futbol tiegħu, il-ħiliet ta' Camenzuli kienu evidenti biżżejjed għal Birkirkara. Il-passes intelliġenti u xuttijiet qawwija tiegħu jagħmluh jispikka. Fl-2010, Camenzuli beda jitjib meta kien parti mit-tim ta taħt is-17-il sena. Minbarra li kien wieħed mill-aqwa plejers fit-taqsima tiegħu, kien imssejjaħ biex jissieħeb fit-tim ta taħt is-19-il sena. Kif ukoll u hu rnexxielu jħallu impressjoni tajba wisq. Kisba notevoli kienet hu rnexxielu jiskorja gowl mat-tim ta taħt is-19-il sena kontra [[St. Patrick FC|St. Patrick]] fit-2 ta' Diċembru 2010, il-gowl tiegħu kien biżżejjed għall-'istripes' biex jirbħu l-logħba 1-0. Fl-aħħar ftit jiem tal-istess sena, Camenzuli deher għall-ewwel darba fl-iskwadra tal-kbar. Il-Premier League kellha ġimgħatejn biex tibda u Birkirkara ġew mistiedna biex jieħdu sehem fit-Tazza Charles Abela Memorial ma [[Żejtun Corinthians FC|Żejtun Corinthians]] u l-organizzaturi [[Mosta FC|Mosta]]. L-'istripes' irnexxielhom jegħlbu liż-Żejtun bil-punteġġ ta' 4-0. Imbagħad tilfu ma Mosta 5-6 bl-[[L-għoti tal-penalties|għoti tal-penalties]], fil-45 minuta l-logħba ntemmet mingħajr gowls. Camenzuli Camenzuli kienet inkluż fiż-żewġ logħbiet mal-ewwel 11. Camenzuli għamel id-debutt tiegħu fil-[[Premier League Malti|Premier League]] fit-30 ta' Jannar 2011, meta kien inkluż bħala sostitut fil-logħba kontra [[Vittoriosa Stars FC|Vittoriosa Stars]] meta l-'istripes' rebħu 1-0. F'Premier League mal-iskwadra tal-kbar Camenzuli għamel żewġ apparenzi. L-ewwel kien inkluż bħala sostitut f'Jannar, 2011 f'logħba kontra Vittoriosa Stars, allura hu beda jilgħab fl-aħħar tal-istaġun kontra [[Floriana FC|Floriana]] li kienet intlagħbet fil-5 ta' Mejju, 2011 Fl-istaġun 2011-2012 kien wieħed li Camenzuli kellhu jiftakar meta kien tfajjel promettenti kif hu stabbilixxa ruħu bħala difensur qawwi man-naħa xellugija, f'dak l-istaġun , sab aktar spazju biex jħalli l-marka tiegħu. Fil-Premier League, huwa għamel 17-il apparenza li fijhom beda mal-ewwel 11 7 darbiet u ġie inkluż ir-raġel tal-partita. Madankollu, il-marka notevoli kienet żgur l-ewwel gowl li qatt skorja fil-Premier League minn dan tfajjel kien fit-28 t'April, meta b'disa' minn nies Birkirkara għelbu lil [[Hibernians FC|Hibernians]] bl-iskor ta' 2-0 fejn Camenzuli skurja t-tieni gowl.<ref>{{Ċita aħbar |titlu=Nine-man Stripes foil Hibs |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20120429/football/Nine-man-Stripes-foil-Hibs.417577 |pubblikatur=Times of Malta |data=2012-04-29 |data-aċċess=2012-04-29 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120501231811/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20120429/football/Nine-man-Stripes-foil-Hibs.417577 |arkivju-data=2012-05-01 |url-status=dead }}</ref> == Unuri == ;Birkirkara * [[Premier League Malti]]: [[Premier League Malti 2012–13|2012–13]] == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20160118042649/http://www.birkirkarafc.com/player.php?id=68 Profil] fuq is-sit ta' uffiċjali ta' Birkirkara FC * {{Nfteams}} {{DEFAULTSORT:Camenzuli, Ryan}} [[Kategorija:Twieldu fl-1994]] [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Futbolers Maltin]] [[Kategorija:Plejers ta' Birkirkara FC]] [[Kategorija:Plejers tal-Premier League Malti]] dahx082iae2d2wm5au3vh4pa72hvw6d 0 19781 332168 285133 2026-09-20T08:32:32Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332168 wikitext text/x-wiki {{stub|bijografija|sport}} {{Infobox plejer tal-futbol |isem_plejer = Silvio Vella |stampa = |isem_sħiħ = Silvio Vella |data_twelid = {{dte|1967|2|8}} |post_twelid = [[Toronto]] |pajjiż_twelid = Kanada |tul = 1.80 m |rwol = [[Difensur]] |klabb_attwali = |numru = |snin_mixtla1 = |klabb_mixtla1 = |snin1 = 1985–1994 |klabb1 = [[Rabat Ajax FC|Rabat Ajax]] |snin2 = 1994–2002 |klabb2 = [[Hibernians FC|Hibernians]] |snin_nazzjonali1 = 1988–2000 |tim_nazzjonali1 = [[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Malta|Malta]] |snin_kowċ1 = 2010–2013 |klabb_kowċ1 = [[Rabat Ajax FC|Rabat Ajax]] |snin_kowċ2 = 2014–2021 |klabb_kowċ2 = [[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Malta ta' taħt il-21 sena|Malta U21]] }} '''Silvio Vella''' (twieled fit-8 ta' Frar 1967) huwa eks-plejer u kowċ tal-futbol [[Malta|Malti]] li lagħab għal [[Rabat Ajax FC|Rabat Ajax]] u [[Hibernians FC|Hibernians]] bħala [[difensur]]. Huwa twieled fil-[[Kanada]], Vella għandhu ċittadinanza doppja, Malti u Kanadiża. Tal-familja tiegħu maret għal Malta fl-1970. Huwa beda jilgħab il-futbol ma' Rabat Ajax u meta kien promoss għall-ewwel tim, ma damx ma sar imprezzabbli, rarament jitlef logħba. Silvio Vella kien magħżul bħala l-[[Plejer tas-Sena tal-MFA]] għall-istaġun [[Premier League Malti 1993–94|1993–94]], minkejja r-relegazzjoni ta' Rabat Ajax' bħala l-ewwel (u data) plejer minn tim relegat biex jirbaħ dik l-għotja. Dan kien fl-għola tal-karriera tiegħu, hu kompla bil-logħob mill-ġdid fid-Diviżjoni Premier u ngħaqad ma' Hibernians. Għalkemm kien inizjalment ftehim ta' self, sar trasferiment permanenti aktar tard, u hu baqa plejer ta' Hibernians għall-bqija tal-karriera tiegħu. Wara l-irtirar tiegħu fis-sajf tal-2002, huwa ngħaqad mal-istaff tal-kowċing tal-[[Assoċjazzjoni tal-futbol ta' Malta]] għat-timijiet nazzjonali varji. Hu serva bħala kowċ assistent għat-[[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Malta ta' taħt il-21 sena|Tim nazzjonali Malti U21]] sa Ottubru 2009. F'Ġunju 2010 Vella ssieħbu mal-eks klabb tiegħu Rabat Ajax bħala kowċ ġdid tagħhom.<ref>{{ċita web |url=https://timesofmalta.com/articles/view/20091105/sport/vella-tastes-success-with-rabat-and-hibs.280330 |titlu=Vella tastes success with Rabat and Hibs |pubblikatur=Times of Malta |isem=Carmel |kunjom=Baldacchino |data=2009-11-05 |lingwa=en |data-aċċess=2023-01-08 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230108124015/https://timesofmalta.com/articles/view/20091105/sport/vella-tastes-success-with-rabat-and-hibs.280330 |arkivju-data=2023-01-08 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita web |url=http://www.maltafootball.com/2010/06/10/silvio-vella-appointed-new-rabat-ajax-coach/ |titlu=Silvio Vella appointed new Rabat Ajax coach |pubblikatur=MaltaFootball.com |isem=Antoine |kunjom=Busuttil |data=2010-06-10 |lingwa=en }}</ref> == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == * {{Nfteams}} {{DEFAULTSORT:Vella, Silvio}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1967]] [[Kategorija:Futbolers Maltin]] [[Kategorija:Kowċis Maltin]] [[Kategorija:Plejers ta' Rabat Ajax FC]] [[Kategorija:Plejers ta' Hibernians FC]] [[Kategorija:Plejers tal-Premier League Malti]] [[Kategorija:Kowċis ta' Rabat Ajax FC]] [[Kategorija:Kowċis tal-Premier League Malti]] mennod2ova072xy1ua0rdqicc7n1gjg 0 19789 332159 284223 2026-09-20T07:40:55Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332159 wikitext text/x-wiki {{Infobox plejer tal-futbol |isem_plejer = Raymond Vella |stampa = [[Stampa:Raymond Vella.jpg|230px]] |isem_sħiħ = Raymond Vella |data_twelid = {{dte|1959|1|11}} |post_twelid = [[Marsa]] |pajjiż_twelid = Malta |tul = |rwol = [[Midfilder]] |snin_mixtla1 = |klabb_mixtla1 = [[Marsa FC|Marsa]] |snin1 = 1975–1985 |klabb1 = [[Marsa FC|Marsa]] |snin2 = 1985–1992 |klabb2 = [[Ħamrun Spartans FC|Ħamrun Spartans]] |snin3 = 1992–1996 |klabb3 = [[St. Andrews FC|St. Andrews]] |snin_nazzjonali1 = 1984–1995 |tim_nazzjonali1 = [[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Malta|Malta]] }} ''' Raymond Vella''' (twieled fil-11 ta' Jannar 1959), magħruf bħala '''Il-Mundu''', huwa eks-plejer tal-[[futbol]], ikkunsidrat fost l-aqwa plejers tal-futbol [[Malta|Malti]]. Matul il-karriera tiegħu kien jilgħab bħala [[midfilder]].<ref>{{ċita web |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20021121/sport/ray-vella-il-mundu-a-legend-in-his-own-lifetime.162273 |titlu=Ray Vella 'Il-Mundu' - A legend in his own lifetime |pubblikatur=Times of Malta |data=2002-11-21 |isem=Carmel |kunjom=Baldacchino |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2013-03-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20121119235621/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20021121/sport/ray-vella-il-mundu-a-legend-in-his-own-lifetime.162273 |arkivju-data=2012-11-19 |url-status=dead }}</ref> ==Karriera== Vella kien twieled il-Marsa fil-11 ta' Jannar, 1959. Vella beda l-karriera tiegħu ma' [[Marsa FC|Marsa]] fl-1975, huwa għamel id-debutt fl-ogħla diviżjoni kontra [[Valletta FC|Valletta]] fid-9 ta' Novembru, 1975. Il-Marsa tilfu 3-1 iżda l-midfilder eleganti ta' 16-il sena u l-futbol intelliġenti ħalla impressjoni dejjiema fuq dawk li kienu fil-grawnd dik il-ġurnata. Twanny Rocco, li fil-ħin kien kowċ ta' Marsa, introdottuċa lil Vella fil-logħba. Plejer imħallef b'talent kbir, Rocco qattgħa ħafna snin jikkowċja liż-żgħażagħ ta' Sliema u issa huwa jgħaddi fuq l-esperjenza imprezzabbli tiegħu maż-żgħażagħ ta' Hibs' f'Kordin. Vella beda jaqbad l-għajn tal-klabbs kbar iżda l-Marsa kienux lesti li jħallu lil plejer talentuż jitlaq minn mal-klabb. Huma rreżistew l-pressjoni mqiegħda mill-klabbs kbar u żammu lil Vella mal-klabb u għamel disa staġuni tad-deheb għall-Marsa. F'Awwissu 1985, madankollu, huwa finalment renda l-pressjoni u hu ġie trasferit lill-ġirien Hamrun Spartans għal ħlas rekord ta' trasferiment. Ma Ħamrun, Vella kien plejer immedjat. It-trasferiment tiegħu ħabat mal-ikbar era fl-istorja tal-klabb. Fl-istaġun [[Premier League Malti 1985-86|1985-86]] rebaħ l-ewwel unur tiegħu ma Ħamrun. Ir-rebħa tat-Tazza Ewro kienet l-ewwel minn 14-il unuri kbar għall-ispartans f'seba' staġuni glorjużi, li inkluda 3 kampjonati u tliet medalji tat-[[Tazza Maltija]]. Trankwillità u serenità, barra u ġewwa mill-grawnd, Vella kien ta' ispirazzjoni għal ġenerazzjoni tal-aħjar plejers tal-futbol Malti. Hu kellu ammirazzjoni għall-ħiliet impekkabbli tiegħu, huwa kien jilgħab ġust u kellu karattru umli. Midfilder verament talentuż, huwa kellu l-aqwa irwol ta' perfezzjoni għall-Ħamrun u għall-Malta. Ma kien hemm l-ebda vista ħelwa f'Ta' Qali milli jaraw 'il-Mundu' b'dik l-abitazzjoni bil-ballun li ħafna drabi ikun il-plejer tal-logħba għal Spartans. Fit-23 ta' Mejju 23, 1984 hu lagħab l-ewwel logħba tiegħu għall-[[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Malta|Malta]], kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Iżvezja|Iżvezja]]. Kien il-bidu tal-karriera twila u ta' suċċess mat-tim nazzjonali. Huwa kien deher 67 darba, l-aħħar logħba tiegħu għall-Malta kienet kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Belġju |Belġju]] fi Frar 1994. Din kienet okkażjoni storika, fi sforz manjifiku fit-tim kollu tela l-okkażjoni, fejn Malta rebħet 1-0 li tagħti lil Vella xhieda li wieħed jiftakar. Fl-[[Premier League Malti 1992-93|1992-93]], kien trasferit ma' [[St Andrew's FC|St Andrew's]]. S'issa Vella kien wasal fl-aħħar tal-karriera twila u glorjuża. Madankollu, il-ħiliet tiegħu kienu għadhom hemm. Huwa mexa l'isfel għall-pożizzjoni libero fejn hu deher li sabu ħajja ġdida. Meta St Andrew's ġew amalgamati ma' Birkirkara Luxol fl-istaġun [[Premier League Malti 1995-96|1995-96]], huwa rtira mill-aktar logħba favorita ta' ħajtu. Kien telf kbir għall-futbol Malti u huwa tajjeb li jingħad li ma kienx hemm plejer tal-futbol aħjar fil-logħba minn dakinhar. Huwa rebaħ l-unur tal-[[Plejer tas-Sena tal-MFA]] darbtejn (fl-1987 u l-1991), Vella sar leġġenda fil-ħajja tiegħu u mux minsi mit-tim nazzjonali Malti. == Unuri == ;Individwali * [[Plejer tas-Sena tal-MFA]]: 1987, 1991 == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * {{nfteams}} {{DEFAULTSORT:Vella, Raymond}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1959]] [[Kategorija:Futbolers Maltin]] [[Kategorija:Plejers tal-Premier League Malti]] [[Kategorija:Plejers ta' Marsa FC]] [[Kategorija:Plejers ta' Ħamrun Spartans FC]] [[Kategorija:Plejers ta' Luxol St. Andrews FC]] lf2d63y21s12y25j8emy3986rmg6nur 0 19825 332171 311530 2026-09-20T09:03:27Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332171 wikitext text/x-wiki {{Ara ukoll|Steve Borg (mużiċist)}} {{Infobox plejer tal-futbol |isem_plejer = Steve Borg |stampa = [[File:Steve Borg 2021.jpg|245px]] |isem_sħiħ = |data_twelid = {{dte|1988|05|15}} |post_twelid = [[Mosta]] |pajjiż_twelid = [[Malta]] |tul = |rwol = [[Difensur|Difensur ċentrali]] |klabb_attwali = [[Gżira United FC|Gżira United]] |numru = |snin_mixtla1 = |klabb_mixtla1 = [[Mosta FC|Mosta]] |snin1 = 2005–2009 |klabb1 = [[Mosta FC|Mosta]] |snin2 = 2009–2015 |klabb2 = [[Valletta FC|Valletta]] |snin3 = 2015–2016 |klabb3 = [[Aris Limassol]] |snin4 = 2016–2020 |klabb4 = [[Valletta FC|Valletta]] |snin5 = 2020– |klabb5 = [[Gżira United FC|Gżira United]] |snin_nazzjonali1 = 2011– |tim_nazzjonali1 = [[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Malta|Malta]] }} '''Steve Borg''' (twield fil-15 ta' Mejju 1988) huwa plejer tal-[[futbol]] [[Malta|Malti]] li jilgħab mat-tim ta' [[Gżira United FC|Gżira United]] bħala [[difensur]]. == Karriera == Borg tela' mit-tim taż-żgħażagħ tal-klabb Malti ta' [[Mosta FC|Mosta]], sakemm iddebbutta mal-ewwel tim fl-2005. Fl-2009 issieħeb f'Lulju tal-2009 ma' [[Valletta FC|Valletta]] fejn fl-istaġun sussegwenti rebaħ il-[[Premier League Malti|kampjonat Premier]]. Magħhom stabbilixxa ruħu fost l-aqwa difensuri fil-kampjonat lokali u f'Lulju tal-2005 ġie mħabbar li Steve Borg kien se jingħaqad mal-klabb Ċiprijott ta' [[Aris Limassol]].<ref>{{ċita aħbar |url=https://www.tvm.com.mt/mt/sports/id-difensur-internazzjonali-steve-borg-ufficjalment-mac-ciprijotti-aris-limassol-fc/ |titlu=Id-difensur internazzjonali Steve Borg uffiċjalment maċ-Ċiprijotti Aris Limassol FC |pubblikatur=TVM |data=2015-07-07 }}</ref> Hu skorja l-ewwel gowl tiegħu mal-klabb bil-gowl tar-rebħa kontra [[Ethnikos Achna]] nhar is-7 ta' Novembru.<ref>{{ċita aħbar |url=https://www.tvm.com.mt/mt/sports/steve-borg-jiskorja-l-goal-tar-rebha-ma-arsis-limassol/ |titlu=Steve Borg jiskorja l-goal tar-rebħa ma’ Arsis Limassol |pubblikatur=TVM |data=2015-11-07 }}</ref> Wara sena, f'Ġunju tal-2016, Valletta ħabbru li Borg reġa' ngħaqad magħhom fejn iffirma kuntratt ta' ħames snin.<ref>{{ċita aħbar |url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20160606/football/Defender-Borg-on-verge-of-City-return.614496 |titlu=Defender Borg rejoins Valletta |pubblikatur=Times of Malta |isem=Kevin |kunjom=Azzopardi |data=2016-06-06 |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2018-02-10 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160610112803/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20160606/football/Defender-Borg-on-verge-of-City-return.614496 |arkivju-data=2016-06-10 |url-status=dead }}</ref> == Internazzjonali == Fis-7 ta' Ottubru 2011, huwa għamel id-debutt tiegħu mat-[[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Malta|tim nazzjonali ta' Malta]] fil-logħba valida għall-kwalifikazzjoni għall-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2012|Kampjonati Ewropej 2012]] kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Latvja|Latvja]]. == Unuri == ;Valletta * [[Premier League Malti]]: 2010–11 * [[Tazza Maltija]]: 2009–10 * [[Super Cup Maltija]]: 2010–11, 2011–12 == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * {{nfteams}} {{DEFAULTSORT:Borg, Steve}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1988]] [[Kategorija:Futbolers Maltin]] [[Kategorija:Plejers ta' Mosta FC]] [[Kategorija:Plejers ta' Valletta FC]] [[Kategorija:Plejers ta' Aris Limassol]] [[Kategorija:Borg (kunjom)|Steve]] 45igswjrxvxo7s9v8sf83r1hy5v1w1p 0 20461 332163 313211 2026-09-20T07:57:22Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332163 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Roberta Metsola Tedesco Triccas''' magħrufa bħala '''Roberta Metsola''' (twieldet fit-18 ta' Jannar 1979), hija [[Avukat|avukata]] u l-president tal-[[Parlament Ewropew]] elett fit-18 ta' Jannar 2022<ref>{{Ċita web|url=https://www.euronews.com/2022/01/18/anti-abortion-mep-roberta-metsola-favourite-for-european-parliament-presidency|titlu=Roberta Metsola elected new president of European Parliament|data=2022-01-18|sit=euronews|lingwa=en|data-aċċess=2022-01-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.france24.com/en/europe/20220118-malta-s-roberta-metsola-set-to-become-eu-parliament-s-third-woman-president|titlu=Malta’s Roberta Metsola elected EU Parliament's third woman president|data=2022-01-18|sit=France 24|lingwa=en|data-aċċess=2022-01-18}}</ref>. Metsola ġiet eletta għall-ewwel darba bħala membru tal-[[Parlament Ewropew]] (MEP) fl-2013, li tirrappreżenta lil [[Malta]]. Hija ġiet eletta bħala l-ewwel viċi president tal-[[Parlament Ewropew]] f'Novembru 2020. Mal-mewt tal-President David Sassoli fil-11 ta’ Jannar 2022, Metsola saret l-aġent president tal-Parlament Ewropew sakemm tiġi eletta s-suċċessur ta’ Sassoli. == Edukazzjoni == Metsola iggradwat mill-[[Università ta' Malta]] fejn speċjalizzat fil-liġi u l-politika Ewropea. Fis-snin bħala studenta kienet tagħmel partiti tal-Kunsill Nazzjonali taż-Żgħażagħ (KNŻ), l-[[Studenti Demokristjani Maltin|iStudenti Demokristjani Maltin]] (SDM) u l-Moviment Żgħażagħ Partit Nazzjonalista (MŻPN), u aktar tard ġiet eletta bħala Segretarju Ġenerali tal-[[Studenti Demokratiċi Ewropej|iStudenti Demokratiċi Ewropej]] (SDE).<ref name="kandidati">{{ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/mepelections/candidates/roberta-metsola-tedesco-triccas|titlu=European Parliament candidate - Roberta Metsola Tedesco Triccas|pubblikatur=Times of Malta|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090501062845/https://timesofmalta.com/mepelections/candidates/roberta-metsola-tedesco-triccas|arkivju-data=2009-05-01}}</ref> Hi serviet bħala ''Attaché'' tal-Liġi u Kooperazzjoni Ġudizzjarja fir-Rappreżentanza Permanenti ta' Malta għall-[[Unjoni Ewropea]], u bħala konsulent legali għar-Rappreżentanza Għolja tal-Unjoni Ewropea għall-Affarijiet Barranin u l-Politika ta' Sigurtà.<ref>{{ċita web|url=http://robertametsola.eu/about/|titlu=Who is Roberta?|sit=RobertaMetsola.eu|lingwa=Ingliż|data-aċċess=2013-06-03|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130629011129/http://robertametsola.eu/about/|arkivju-data=2013-06-29|url-status=dead}}</ref> == Politika == Hi immiltat għal numru ta' snin fil-[[Partit Nazzjonalista (Malta)|Partit Nazzjonalista]] u kopriet ir-rwol fis-segretarjat internazzjonali tal-Partit. Kienet ukoll attiva fil-kampanja għal vot "IVA" fir-[[Referendum għas-sħubija ta' Malta fl-Unjoni Ewropea tal-2003|referendum għas-sħubija ta' Malta fl-Unjoni Ewropea]] fl-2003 u bħala voluntiera fl-uffiċċju ELCOM.<ref name="kandidati" /> Hi kkontestat bħala kandidata għall-[[Elezzjonijiet għall-Parlament Ewropew 2004 (Malta)|ewwel elezzjoni għall-ħatra tal-Membri Parlamentari Ewropej]] f'isem Malta. Tedesco Triccas ma ġietx eletta wara li mal-ewwel għadd ġabet 5,204 voti (2.1% tal-voti kollha) u fil-ħdax-il għadd ġiet eliminata b'9,339 vot.<ref>{{ċita web|url=http://www.maltadata.com/mep2004.htm|titlu=European Parliament Elections 12 June 2004|pubblikatur=Malta Elections|lingwa=Ingliż}}</ref> Għall-elezzjoni suċċessiva tas-6 ta' Ġunju 2009 hi kisbet 5,880 vot mal-ewwel għadd. Mas-26 għadd hi ġiet eliminata b'20,859 vot.<ref>{{ċita web|url=http://www.maltadata.com/mep2009.htm|titlu=European Parliament Elections 6 June 2009|pubblikatur=Malta Elections|lingwa=Ingliż}}</ref> Nhar l-24 ta' April 2013, wara li kkontestat l-elezzjonijiet każwali għall-post vakanti li ħalla [[Simon Busuttil]],<ref>{{ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20130422/local/full-list-of-candidates-for-mep-elections.466545|titlu=Full list of candidates for MEP elections|data=2013-04-22|pubblikatur=Times of Malta|lingwa=Ingliż|data-aċċess=2013-06-03|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130426014926/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20130422/local/full-list-of-candidates-for-mep-elections.466545|arkivju-data=2013-04-26|url-status=dead}}</ref> hi ġiet eletta sabiex saret waħda mit-tliet nisa li saru Membri tal-[[Parlament Ewropew]].<ref name="elezzjoni">{{ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20130425/local/Three-women-elected-MEPs.467041|titlu=Three women elected MEPs|isem=Matthew|kunjom=Xuereb|pubblikatur=Times of Malta|lingwa=Ingliż|data=2013-04-25|data-aċċess=2013-06-03|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130429110734/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20130425/local/Three-women-elected-MEPs.467041|arkivju-data=2013-04-29|url-status=dead}}</ref> Hi kienet it-tieni waħda li ġiet eletta meta laħqet il-kwota ta' 20,661 vot. Hi daħlet bħala membru tal-Kumitat għal-Libertajiet Ċivili, il-Ġustizzja u l-Intern, il-Kumitat speċjali dwar il-kriminalità organizzata, il-korruzzjoni u l-ħasil tal-flus, il-Kumitat għall-Petizzjonijiet, u bħala membru sostitut tal-Kumitat għas-Suq Intern u l-Ħarsien tal-Konsumatur.<ref>{{ċita web|url=http://tvm.com.mt/news/2013/05/metsola-tedesco-triccas-to-sit-on-four-ep-committees/|titlu=Metsola Tedesco Triccas to sit on four EP Committees|pubblikatur=TVM|lingwa=Ingliż}}</ref> Fit-12 ta' Novembru 2020, Metsola ġiet eletta bħala l-Ewwel Viċi President tal-Parlament Ewropew minflok [[Mairead McGuinness]] li saret Kummissarju Ewropew. Hija l-ewwel Membru Parlamentari Ewropew li saret Viċi President tal-Parlament Ewropew.<ref>{{Ċita web|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20201109IPR91126/roberta-metsola-elected-as-first-vice-president-of-the-european-parliament|titlu=Roberta Metsola elected as First Vice-President of the European Parliament {{!}} News {{!}} European Parliament|data=2020-12-11|sit=www.europarl.europa.eu|lingwa=en|data-aċċess=2021-10-24}}</ref> == Pożizzjonijiet politiċi == Fil-kapaċità tagħha bħala membru tal-LIBE, Metsola mexxiet il-ħidma tal-PPE dwar il-"pjan direzzjonali tal-UE kontra l-omofobija u d-diskriminazzjoni fuq bażi ta' orjentazzjoni sesswali u identità tal-ġeneru" mhux vinkolanti fl-2014. <ref>Dave Keating (February 4, 2014), [http://www.politico.eu/article/manif-pour-tous-fails-to-defeat-eu-gay-rights-report/ "'Manif pour tous' fails to defeat EU gay rights report"] ''[[European Voice]]''.</ref> Hija koawtur ta' rapport mhux vinkolanti dwar il-kriżi tal-migranti Ewropej fl-2016, immirat li jistabbilixxi "approċċ leġiżlattiv vinkolanti u obbligatorju" dwar ir-risistemazzjoni u ftehimiet ġodda ta' "riammissjoni" fl-UE kollha li għandhom jieħdu preċedenza fuq dawk bilaterali bejn l-UE u dawk mhux Pajjiżi tal-UE. <ref>Maïa de La Baume (March 16, 2016), [http://www.politico.eu/article/european-parliament-fixes-the-refugee-crisis-migration-asylum-europe-news/ European Parliament ‘fixes’ the refugee crisis] ''[[Politico Europe]]''.</ref> == Ħajja privata == Roberta u żewġha Finlandiż Ukko Metsola ( Partit ta’ Koalizzjoni Nazzjonali ) it-tnejn ħarġu għall-elezzjoni tal-Parlament Ewropew tal-2009, u saru l-ewwel koppja miżżewġa li ħarġu għall-istess elezzjoni tal-Parlament Ewropew minn żewġ stati membri differenti. <ref>{{Ċita web|url=https://www.hs.fi/kotimaa/art-2000004658199.html|titlu=EUROVAALIT 2009 {{!}} Ukko Metsola poltti tappion sikarin|data=2009-06-08|sit=Helsingin Sanomat|lingwa=fi|data-aċċess=2022-01-18}}</ref> Huma ltaqgħu għall-ewwel darba fl-1999 u żżewġu f'Ottubru 2005. <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/two-seats-two-kids-and-one-marriage.242160|titlu=Two seats, two kids and one marriage|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2022-01-18}}</ref> Flimkien, għandhom erba’ ulied. <ref>{{Ċita web|url=https://www.ourwedding.mt//en/mep-roberta-metsola-welcomes-fourth-son|titlu=MEP Roberta Metsola Welcomes Fourth Son|sit=www.ourwedding.mt|lingwa=en|data-aċċess=2022-01-18}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * {{en}} [http://robertametsola.eu/ Sit uffiċjali] * {{twitter}} * [https://www.europarl.europa.eu/meps/mt/118859/ROBERTA_METSOLA/home Profil] fuq is-sit uffiċjali tal-Parlament Ewropew {{DEFAULTSORT:Metsola Tedesco Triccas, Roberta}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1979]] [[Kategorija:Avukati Maltin]] [[Kategorija:Politiċi tal-Partit Nazzjonalista (Malta)]] [[Kategorija:Ewroparlamentari Maltin]] robr14l6062icpflkmypcug11e4e5gb 0 23922 332170 323614 2026-09-20T08:56:30Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332170 wikitext text/x-wiki {{Infobox plejer tal-futbol |isem_plejer = Sorin Oproiescu |isem_sħiħ = Sorin Virgil Oproiescu |data_twelid = {{dte|1987|9|12}} |post_twelid = [[Călărași]] |pajjiż_twelid = [[Rumanija]] |tul = 1.85 m |rwol = [[Difensur]], [[midfilder]] |klabb_attwali = Castiglione del Lago |numru = |snin_mixtla1 = 2001 |klabb_mixtla1 = Corvinul Hunedoara |snin_mixtla2 = 2007–2008 |klabb_mixtla2 = UM Timişoara |snin_mixtla3 = 2008 |klabb_mixtla3 = → Top Alumino Timişoara |snin_mixtla4 = 2008 |klabb_mixtla4 = Nuova Mama Mia |snin_mixtla5 = 2009 |klabb_mixtla5 = FC Poli 2002 |snin1 = 2011 |klabb1 = Real Dragşina |snin2 = 2012 |klabb2 = FC Romania |snin3 = 2013–2014 |klabb3 = [[Mosta FC|Mosta]] |snin4 = 2014 |klabb4 = → [[Rabat Ajax FC|Rabat Ajax]] |snin5 = 2014 |klabb5 = Al Tadhamon |snin6 = 2015 |klabb6 = BK Avarta |snin7 = 2015–2016 |klabb7 = [[Qormi FC|Qormi]] |snin8 = 2016 |klabb8 = [[St. Andrews FC|St. Andrews]] |snin9 = 2016–2017 |klabb9 = Lanusei |snin10 = 2017 |klabb10 = Sestri Levante |snin11 = 2017 |klabb11 = San Teodoro |snin12 = 2018 |klabb12 = Torres |snin13 = 2019–2020 |klabb13 = San Teodoro |snin14 = 2020–2021 |klabb14 = Jesina |snin15 = 2021 |klabb15 = Este |snin16 = 2021– |klabb16 = Castiglione del Lago }} '''Sorin Virgil Oproiescu''' (twieled fit-12 ta' Septembru 1987) huwa plejer tal-[[futbol]] [[Rumanija|Rumen]] li jilgħab bħala [[difensur]]. Fil-15 ta' Lulju 2013, Oproiescu ingħaqad mat-tim ta' [[Mosta FC|Mosta]].<ref>{{ċita web |url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20131019/football/Recruitment-policy-reaping-rich-dividends-for-Mosta-FC.490976 |titlu=Recruitment policy reaping rich dividends for Mosta FC |pubblikatur=Times of Malta |data=2013-10-19 |data-aċċess=2018-02-22 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180928143602/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20131019/football/Recruitment-policy-reaping-rich-dividends-for-Mosta-FC.490976 |arkivju-data=2018-09-28 |url-status=dead }}</ref> Minħabba li kien sab ftit opportunitajiet ta' futbol regulari mal-Mosta, Oproiescu ġie msellef lit-tim ta' [[Rabat Ajax FC|Rabat Ajax]]. Huwa skorja l-ewwel gowl tiegħu fid-debutt tiegħu għal Rabat f'logħba kontra [[Kerċem Ajax FC|Kerċem Ajax]].<ref>{{ċita web |url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20140123/football/Rabat-seal-their-victory-late-on.503737 |titlu=Rabat seal their victory late on |pubblikatur=Times of Malta |data=2014-01-23 |data-aċċess=2018-02-23 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181001121212/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20140123/football/Rabat-seal-their-victory-late-on.503737 |arkivju-data=2018-10-01 |url-status=dead }}</ref> Nhar l-1 ta' Lulju 2014, ġie uffiċjalment imħabbar li Oproiescu iffirma kuntratt mal-klabb ta' [[Al Tadhamon SCˇ|Al Tadhamon]] fil-Kuwajt. Wara sena fil-kampjonat Kuwajt, huwa irritorna lura lejn art twelidu fejn iffirma kuntratt sena ma' [[Qormi FC|Qormi]]. Fit-9 ta-Jannar 2016 huwa kien misluf lil [[St. Andrews FC|St. Andrews]].<ref>{{ċita web |url=https://www.tvm.com.mt/mt/sports/st-andrews-ottimisti-li-nilhqu-l-miri-taghna-u-nzommu-postna-fil-premier/ |titlu=St.Andrews – “ottimisti li nilħqu l-miri tagħna u nżommu postna fil-Premier” |pubblikatur=TVM |data=2016-02-16 |data-aċċess=2018-02-23}}</ref> == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == * [https://www.tuttocalciatori.net/Oproiescu_Sorin_Virgil Profil] fuq tuttocalciotori.net * [https://web.archive.org/web/20211027182845/https://www.soccerway.com/players/sorin-virgil-oproiescu/323327/ Profil] fuq soccerway.com {{DEFAULTSORT:Oproiescu, Sorin Virgil}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1987]] [[Kategorija:Plejers ta' Mosta FC]] [[Kategorija:Plejers ta' Rabat Ajax FC]] [[Kategorija:Plejers ta' Qormi FC]] [[Kategorija:Plejers ta' Luxol St. Andrews FC]] [[Kategorija:Plejers tal-Premier League Malti]] h72am35m1k8ugvigqjvoppom9wubt6e 0 24224 332160 260465 2026-09-20T07:44:13Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332160 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Rebecca Cremona''' hija direttriċi Maltija tal-films. Hija magħrufa bħala d-direttriċi u l-koawtriċi ta' [[Simshar]], l-ewwel film Malti li ġie sottomess għal [[Academy Award]] fil-kategorija ta' [[Best Foreign Language Film]]. == Edukazzjoni == Cremona kisbet BA fil-Films u l-Letteratura Komparattiva mill-[[Università ta' Warwick]] u MA fiċ-Ċinema għax-Xandir mill-[[Art Center College of Design]].<ref>"[http://www.rockproductionsmalta.com/directorsrock/rebecca-cremona.html About Rebecca Cremona]". ''Rock Productions''. Informazzjoni miksuba 9 ta’ Marzu 2019.</ref> Hija studjat ukoll fil-Konservatorju tal-[[Institut tal-Films tal-Amerika]] f'[[Los Angeles]].<ref name=":0">Stagno-Navarra, Karl (4 ta’ Lulju 2010). [https://www.maltatoday.com.mt/news/interview/3173/celluliod-conquest-is-imminent-rebecca-cremona#.XJpF5bgo_IW "Celluliod conquest is imminent - Rebecca Cremona"]. ''MaltaToday''. Informazzjoni miksuba 9 ta’ Marzu 2019.</ref> == Karriera == Sa mill-bidu tal-karriera tagħha, Cremona ħadmet fuq numru ta' films maħdumin f'Malta, fosthom il-films Munich u Agora<ref name=":0" /><ref>Aguilar, Carlos (16 ta’ Diċembru 2014). [https://www.indiewire.com/2014/12/reclaiming-cinema-dir-rebecca-cremona-on-her-groundbreaking-debut-simshar-171719/ "Reclaiming Cinema: Dir. Rebecca Cremona on Her Groundbreaking Debut 'Simshar'"]. ''IndieWire''. Informazzjoni miksuba 9 ta’ Marzu 2019.</ref><ref>Csölleová, Eva; Formánek. [http://www.unitedfilm.cz/unitedvision/index.php/en/articles/item/450-rebecca-cremona-making-film-is-an-art-of-compromise "Rebecca Cremona: Making film is an art of compromise"]. ''United Film''. Informazzjoni miksuba 9 ta’ Marzu 2019.</ref>. Fl-2009 hija ħadmet bħala direttriċi fuq il-film qasir Magdalene, li rebaħ EMMY għall-istudenti u d-[[Director’s Guild of America]] award.<ref name=":0" /> Fl-2014 idderiġiet Simshar, film li jirrakkonta l-istorja magħrufa bħala s-'[[Simshar incident]]', fejn erba' persuni mietu fi splużjoni fuq bastiment tal-merkanzija ’l barra mix-xtut ta' Malta.<ref name=":1">[https://www.maltatoday.com.mt/arts/film/44775/simshar_for_oscar_foreign_language_film_nominations#.XJpGXbgo_IV "Simshar vies for Oscar foreign language film nominations"]. ''MaltaToday''. 10 ta’ Ottubru 2014. Informazzjoni miksuba 9 ta’ Marzu 2019.</ref> Simshar ġie sottomess għall-konsiderazzjoni tal-ġurija fil-kategorija ta' Best Foreign Language Film matul is-87 edizzjoni tal-Academy Awards, u b'hekk huwa l-ewwel film Malti li qatt ġie sottomess għal dan il-premju.<ref name=":1" /><ref>[https://foreignaffairs.gov.mt/en/Embassies/Me_Berlin/Pages/News/Maltese-feature-film-Simshar-shown-and-discussed-in-Berlin.aspx "Maltese feature film Simshar shown and discussed in Berlin"]. ''Ministry for Foreign Affairs, Malta''. 3 ta’ Marzu 2017. Informazzjoni miksuba 9 ta’ Marzu 2019.</ref>  Il-film Simshar spiss jissejjaħ l-ewwel film Malti ta' tul ċinematografiku.<ref name=":1" /><ref>[https://web.archive.org/web/20160930125218/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20160927/local/simshar-the-movie-released-in-french-cinemas.626259 "Simshar"]. ''European Union Film Festival''. Informazzjoni miksuba 9 ta’ Marzu 2019.</ref><ref>Carabott, Sarah (27 ta’ Settembru 2016). [https://web.archive.org/web/20160930125218/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20160927/local/simshar-the-movie-released-in-french-cinemas.626259 "Simshar, the movie released in French cinemas"]. ''Times of Malta''. Informazzjoni miksuba 9 ta’ Marzu 2019.</ref><ref>Wilson, Jake (30 ta’ Settembru 2015). [https://www.smh.com.au/entertainment/movies/simshar-review-crosswinds-disrupt-seabased-docudrama-amid-refugee-parallel-plot-20150930-gjxzdv.html "Simshar review: Crosswinds disrupt sea-based docudrama amid refugee parallel plot"]. ''The Sydney Morning Herald''. Informazzjoni miksuba 9 ta’ Marzu 2019.</ref><ref>Reljic, Teodor (7 ta’ Mejju 2014). [https://www.maltatoday.com.mt/arts/film/38732/film_review__simshar#.XJpHbLgo_IW "Film Review | Simshar"]. ''MaltaToday''. Informazzjoni miksuba 9 ta’ Marzu 2019.</ref> Ġie rrappurtat li Cremona qed taħdem fuq film bit-titlu "The Gut", ibbażat fuq iż-żona ta' [[Strada Stretta]] fil-[[Belt Valletta]], li fih se tidher [[Maisie William]]<nowiki/>s fir-rwol ewlieni.<ref>Cilia, Johnathan (Novembru 2018). [https://lovinmalta.com/lifestyle/celebrities/exclusive-game-of-thrones-maisie-williams-returns-to-malta-to-star-in-maltese-film "EXCLUSIVE: Game Of Thrones' Maisie Williams Returns To Malta To Star In Maltese Film"]. ''Lovin Malta''. Informazzjoni miksuba 9 ta’ Marzu 2019.</ref><ref>Nicholson, Rebecca (17 ta’ Ottubru 2018). [https://www.theguardian.com/stage/2018/oct/17/game-of-thrones-maisie-williams-interview-marvel "Game of Thrones' Maisie Williams: 'I'm still petrified of my peers'"]. ''The Guardian''. Informazzjoni miksuba 9 ta’ Marzu 2019.</ref> == Filmografija == {| class="wikitable" |'''Sena''' |'''Film''' |'''Rwol''' |'''Noti''' |- |2009 |''Magdalene'' |Direttriċi/Awtriċi |Film qasir |- |2014 |''Simshar'' |Direttriċi/Koawtriċi |Film twil |} == Referenzi == <references /> {{DEFAULTSORT:Cremona, Rebecca}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Artisti Maltin]] [[Kategorija:Diretturi tal-films Maltin]] mvg1il5uj4vlh8re6db7n9xzgheo7cy 0 24480 332173 299871 2026-09-20T09:29:24Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332173 wikitext text/x-wiki '''Tessie Camilleri''' (6 ta' Jannar 1901 – 2 ta' Ottubru 1930) kienet l-ewwel mara li ggradwat mill-[[Università ta' Malta]]. == Bijografija == Tessie Camilleri twieldet fl-1901 f'familja edukata minn [[Tas-Sliema]]. Zitha, Giulia Camilleri, kienet spettur tal-iskejjel, waqt li tliet zijiet oħra kienu jmexxu skola privata fil-[[Valletta|Belt Valletta]].<ref name=":0">[https://www.timesofmalta.com/articles/view/20071125/education/maltas-first-female-graduate.185563 Malta's first female female graduate] ''Times of Malta''. 25 ta' Novembru 2007.</ref> Camilleri daħlet l-Università ta' Malta f'Ottubru tal-1919, u segwiet korsijiet fil-letteratura Ingliża, fil-filosofija u fil-letteratura Latina. Iggradwat b'Baċellerat fil-Letteratura (B.Litt.) fit-2 ta' Mejju tal-1922.<ref name=":0" /><ref>Camilleri, Patricia (2007) [https://web.archive.org/web/20181011165749/https://www.um.edu.mt/__data/assets/pdf_file/0003/88941/theriseandrise.pdf "The Rise and Rise of the Female Graduate: Some milestones in tertiary education for women in Malta"] (PDF). ''L-Università ta' Malta''.</ref> Id-''[[Daily Malta Chronicle]]'' irrappurtat hekk din il-gradwazzjoni storika: "Is-Sinjorina Camilleri spikkat bil-kbir fil-kors tal-letteratura, b'ħiliet u kisbiet intellettwali mhux tas-soltu. Nifirħulha mill-qalb ta' dan is-suċċess ferm mistħoqq li taha l-unur li tkun l-ewwel gradwata mara tal-Università ta' Malta".<ref name=":1">[https://web.archive.org/web/20190331065520/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20071123/local/university-immortalises-first-female-graduate.185251 "University immortalises first female graduate"] ''Times of Malta''. 23 ta' Novembru, 2007</ref> Iktar tard, iżżewġet lil Edgar Staines OBE, amministatur fl-Università ta' Malta (Segretarju tal-Kunsill fl-Universita'), u miegħu kellha erbat itfal. Mietet ta' 29 sena, fit-2 ta' Ottubru tal-1930. Wieħed mill-passaġġi ewlenin tal-Università ta' Malta hu msemmi għaliha. Ir-rettur, il-Professur [[Juanito Camilleri]], inawgura Vjal Tessie Camilleri f'Novembru tal-2007 fil-preżenza ta' tnejn minn uliedha.<ref name=":1" /> == Referenzi == {{referenzi}} {{DEFAULTSORT:Camilleri, Tessie}} [[Kategorija:Twieldu fl-1901]] [[Kategorija:Mietu fl-1930]] [[Kategorija:Alunni tal-Università ta' Malta]] [[Kategorija:Camilleri (kunjom)]] 6obl05vartdo416xnjubwsfksds6kjw 8 24800 332178 309028 2026-09-20T09:52:56Z NguoiDungKhongDinhDanh 18990 Remove deprecated option. See [[:phab:T298199|T298199]] for more information. ([[:m:GS|global sysop]] action) 332178 wikitext text/x-wiki == Kategoriji == * Cat-a-lot[dependencies=mediawiki.util|type=general]|Cat-a-lot.js|Cat-a-lot.css * HotCat [rights=editsemiprotected|default] | HotCat.js | Hotcatcheck.js == Dehra == * UTCLiveClock[type=general|dependencies=mediawiki.util,mediawiki.api|peers=UTCLiveClock-pagestyles]|UTCLiveClock.js|UTCLiveClock.css * UTCLiveClock-pagestyles[hidden|skins=vector,vector-2022,monobook]|UTCLiveClock-pagestyles.css dyx1d6jrbhb2di5w193de7gafnj5efm 0 25280 332146 283179 2026-09-20T00:49:40Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332146 wikitext text/x-wiki [[File:National Library in Valletta.jpg|thumb|upright=2|Il-Librerija Nazzjonali ta' Malta]] Il-'''Librerija Nazzjonali ta' Malta,''' magħrufa aktar bħala l-'''Bibljoteka''', hija librerija ta’ referenza fi Pjazza Repubblika, il-[[Valletta|Belt Valletta]], Malta. Twaqqfet mill-Gran Mastru [[ Emmanuel de Rohan-Polduc |Emmanuel de Rohan-Polduc]] fl-1776 mill-kollezzjonijiet tal-kavallier Louis Guérin de Tencin. Ilha librerija ta’ depożiti legali sa mill-1925, u għandha l-akbar kollezzjoni ta’ [[ Melitensja |Melitensia]] flimkien ma’ dik tal-[[Università ta' Malta|Università ta’ Malta]]. Il-librerija fiha wkoll l-arkivji tal-[[Ordni ta’ San Ġwann]], tal-[[Università tal-Imdina]] u tal-[[Università tal-Belt Valletta]]. Il-librerija tinsab f'binja neoklassika tas-seklu 18 fiċ-ċentru tal-Belt, viċin il[[Palazz tal-Gran Mastru|-Palazz tal-Gran Mastru]], imfassla mill-periti Pollakki-Taljani [[ Stefano Ittar |Stefano Ittar]] u ibnu Sebastiano Ittar. == Ġewwa l-librerija == [[Stampa:BibliotecaInside.jpg|daqsminuri| Ġewwa l-librerija ]] L-oriġini tal-Librerija Nazzjonali ta’ Malta tmur lura għall-1555, meta l-Gran Mastru [[ Claude de la Sengle |Claude de la Sengle]] qal li l-kotba kollha tal-membri mejtin tal-[[Ordni Militari Sovran ta' Malta|Ordni ta’ San Ġwann]] kellhom jgħaddu għand it-teżor tal-Ordni. <ref name="educ">{{Ċita web |titlu=History |sit=Education.gov.mt |url=http://education.gov.mt/en/education/malta-libraries/Pages/National%20Library/History.aspx |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20141008014421/https://education.gov.mt/en/education/malta-libraries/Pages/National%20Library/History.aspx |arkivju-data=2014-10-08 |lingwa=en}}</ref> Fl-1760, il-kavallier Louis Guérin de Tencin xtara ġabra ta’ 9700 ktieb li kienu jappartjenu lil Joaquín Fernández de Portocarrero għal 7,000 skud. Sena wara, fetaħ librerija pubblika f’bini magħruf bħala ''Il Forfantone'' fil-[[Valletta|Belt Valletta]], li kien fiha kotba mil-librerija tiegħu stess kif ukoll mill-kollezzjoni ta’ Portocarrero, il-librerija tal-kmandant Sainte-Jay (li qabel kienet qed tinżamm fis-sagristija tal-[[Kon-Katidral ta' San Ġwann|Kon-Katidral ta’ San Ġwann]]), u kotba mogħtija minn membri tal-Ordni. De Tencin ħatar lil [[Ġann Piet Franġisk De Soldanis|Giovanni Pietro Francesco Agius de Soldanis]] bħala librar, u ħallas huwa stess is-salarju tiegħu. De Tencin miet fl-1766 qabel ma rnexxielu jikseb il-fondi biex tinżamm il-librerija. <ref name="melitahistorica">{{Ċita rivista |titlu=Houses in Kingsway and Old Bakery Street, Valletta |kunjom1=Denaro |isem1=Victor F. |lingwa=en |rivista=Melita Historica |data=1959 |volum=2 |numru=4 |paġni=201-215}}</ref> Fl-1776, il-Gran Mastru [[ Emmanuel de Rohan-Polduc |Emmanuel de Rohan-Polduc]] waqqaf formalment il-'''''Bibliotheca Publica''''', li kienet tissejjaħ ukoll il-'''''Bibliotheca Tanseana''''' f'ġieh De Tencin. ''Il'' ''Forfantone'' tqies iffullat wisq biex jospita l-librerija l-ġdida, għalhekk l-arkitett Taljan imwieled fil-Polonja [[ Stefano Ittar |Stefano Ittar]] ġie kkummissjonat biex ifassal bini ta’ librerija ġdid fl-1786. Il-bini nbena fuq is-sit tal-''Konservatorju'', fejn kienu jinħażnu l-ingotti tad-deheb u tal-fidda tat-teżorerija tal-Ordni. <ref name="melitahistorica" /> Tlesta fl-1796, iżda baqa’ vojt għal xi snin minħabba l[[Invażjoni Franċiża ta' Malta|-invażjoni Franċiża tal-1798]] . Eventwalment ġie inawgurat fl-4 ta' Ġunju 1812 mill[[ Lista tal - Kummissarji Ċivili ta 'Malta |-Kummissarju Ċivili]] Sir [[ Hildebrand Oakes |Hildebrand Oakes]], u sar magħruf bħala l-'''Malta Public Library''' (Librerija Pubblika ta’ Malta). <ref>{{Ċita aħbar |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20120624/arts-entertainment/An-icon-of-learning-and-historical-importance.425886 |titlu=An icon of learning and historical importance |kunjom1=Vella |isem1=Charlene |data=2012-06-24 |lingwa=en |pubblikatur=Times of Malta |data-aċċess=2020-07-25 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151004153150/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20120624/arts-entertainment/An-icon-of-learning-and-historical-importance.425886 |arkivju-data=2015-10-04 |url-status=dead }}</ref> Saret librerija ta’ depożitu legali permezz tal-Att Nru II tal-1925, u fl-1936 ingħatat it-titlu ta’ '''Royal Malta Library''' (Librerija Rjali Maltija) mir-Re [[ Ġorġ V |Ġorġ V.]] Fl-1937, l-arkivji tal-Ordni ġew trasferiti għal-librerija mir- [[ Banca Giuratale (Valletta) |Reġistru Pubbliku]] . <ref name="educ" /> Fl-1976, infetħet il-[[ Librerija Pubblika Ċentrali (Malta) |Librerija Pubblika Ċentrali]] fil-[[Furjana]], u l-librerija tal-Belt Valletta saret librerija ta’ riċerka u ta’ referenza magħrufa bħala l'''-Librerija Nazzjonali ta’ Malta'''. <ref name="educ" /> == Arkitettura == [[Stampa:Malta_Public_Library,_Valletta,_by_Charles_de_Brocktorff.jpg|daqsminuri| Il-Librerija Pubblika ta’ Malta, il-Belt Valletta, pittura ta' Charles Frederick de Brocktorff ]] Il-bini tal-librerija ġie ddiżinjat mill-perit Pollakk-Taljan Stefano Ittar, u huwa eżempju bikri tal-[[arkitettura neoklassika]] f’Malta. <ref>{{Ċita rivista|titlu=Punti d'incontro nell' architettura a Malta e in Sicilia |kunjom1=Ellul |isem1=Michael |rivista=Journal of Maltese Studies |numru=17-18 |paġni=189-196 |lingwa=it}}</ref> Il-librerija għandha faċċata simmetrika b'kolonni Doriċi u Joniċi. L-ewwel sular huwa mirfud minn loġġa, bil-bieb ewlieni fin-nofs. Fuq l-entrata hemm gallarija bil-ballavostri, li hi mirfuda minn kolonni Doriċi u Joniċi. <ref name="nicpmi">{{Ċita rapport|url=https://culture.gov.mt/en/culturalheritage/NICPMI_Database/01141.pdf |titlu=Bibliotheca |data=2012-12-28 |pubblikatur=National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands}}</ref> Il-bini huwa magħruf ukoll għat-taraġ monumentali neoklassiku tiegħu li jitla' mill-bieb ta' dħul ewlieni għas-sulari ta’ fuq. <ref>{{ċita aħbar |kunjom1=Thake |isem1=Conrad |titlu=Scenographic Baroque Staircases (Part 2) |pubblikatur=Malta Independent |url=http://www.independent.com.mt/articles/2007-08-01/local-news/Scenographic-Baroque-Staircases-(Part-2)-177256 |data=2007-08-01 |data-aċċess=2016-06-14 |lingwa=en }}</ref> L-evidenza turi li filwaqt li Stefano kien il-perit prinċipali, ibnu Sebastiano Ittar kompla d-disinn wara li missieru miet qabel ma tlesta x-xogħol. <ref>{{ċita aħbar |url=http://www.tvm.com.mt/mt/news/jinstabu-zewg-pjanti-tal-belt-valletta-mill-ahhar-zminijiet-tal-ordni-ta-san-gwann/ |kunjom1=Micallef |isem1=Antonia |data=2015-04-11 |titlu=Firma tikkonferma li pjanti tal-Belt mill-aħħar żminijiet tal-Kavallieri huma ta' Ittar |pubblikatur=TVM.com.mt}}</ref> Il-bini tal-librerija ġie inkluż fil-Lista tal-Antikitajiet tal-1925. <ref>{{Ċita rapport|url=https://www.mepa.org.mt/file.aspx?f=2627 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160507012859/http://www.mepa.org.mt/file.aspx?f=2627 |arkivju-data=2016-05-07 |format=pdf |titlu=Protection of Antiquities |data=1932-11-21 |lingwa=en}}</ref> Issa huwa skedat bħala monument nazzjonali tal-Ewwel Grad, u huwa wkoll imniżżel fuq l-[[Inventarju Nazzjonali ta' Propjeta' Kulturali tal-Gżejjer Maltin|Inventarju Nazzjonali tal-Propjetà Kulturali tal-Gżejjer Maltin]] . <ref name="nicpmi" /> == Ġabriet== [[Stampa:Pie_Postulatio_Voluntatis.jpg|daqsminuri| ''Pie Postulatio Voluntatis'' (1113) ]] Fost il-ġabriet tal-Librerija Nazzjonali ta’ Malta nsibu: *''[[Pie Postulatio Voluntatis]]'', digriet papali maħruġ mill-Papa [[Paschal II]] fl-1113 li jikkonferma t-twaqqif tal-[[Ordni ta’ San Ġwann]]<ref>{{ċita web|titlu=Nine hundred years since the recognition by Pope Paschal II|url=http://www.orderofmalta.int/the-order-and-its-institutions/64948/900-years-since-the-recognition-by-pope-paschal-ii/?lang=en |sit=Order of Malta|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151016220544/http://www.orderofmalta.int/the-order-and-its-institutions/64948/900-years-since-the-recognition-by-pope-paschal-ii/?lang=en |arkivju-data=2015-10-16 |lingwa=en}}</ref> * l-arkivji tal-Ordni ta’ San Ġwann mill-[[Medju Evu]] sal-1798<ref name=archives>{{ċita web|titlu=National Library - Archives|url=https://maltalibraries.gov.mt/iguana/www.main.cls?p=788374c8-8d6d-44d6-bd24-eb7a87b79d2c&v=ef7e461f-246f-4263-9d3b-279fb84f2a0c |sit=Malta Libraries |lingwa=en}}</ref> * l-arkivji tat-Teżor tal-Ordni<ref name=archives/> * l-arkivji tal-[[Università tal-Mdina|Università tal-Imdina]] u dik tal-Belt Valletta mill-1450 sal-1818<ref name=archives/> * 1617-il kodiċi u manuskritt <ref name=catalogues>{{ċita web|titlu=National Library - Catalogues|url=https://maltalibraries.gov.mt/iguana/www.main.cls?p=788374c8-8d6d-44d6-bd24-eb7a87b79d2c&v=63116fe8-115e-4d41-abfe-bee8a05d54c2 |sit=Malta Libraries |lingwa=en}}</ref> * 60 incunabula, fosthom ''[[Institutio Oratoria|Institutiones Oratoriæ]]'' ta' [[Quintiliano]] (1476), ''Obsidionis Rhodiae urbis descriptio'' (1480) u ''Rhodiorum Historia'' (1496) ta' Guillaume Caoursin, ''Cosmographia'' ta’ [[Tolomew]] (1490), ''Privilegia Ordinis Sancti Joannis Hierosolymitani a Summis Pont. concessa'' (1495) u ''Comœdiæ'' ta' Plawtu (1499)<ref name=collections>{{ċita web|titlu=National Library - Collections|url=https://maltalibraries.gov.mt/iguana/www.main.cls?p=788374c8-8d6d-44d6-bd24-eb7a87b79d2c&v=5d608d34-c0a0-4efc-ab5e-8aca64bc9775 |sit=Malta Libraries |lingwa=en}}</ref> * ġabra kbira ta’ [[Melitensia]] (kotba, fuljetti, gazzetti eċċ. minn awturi Maltin jew marbutin ma’ Malta), fosthom xi wħud mill-aktar gazzetti bikrin ippubblikati f’Malta bħalma huma [[Journal de Malte]], [[Foglio d'Avvisi]], [[L'Argo]], [[Il Cartaginese]] u [[Giornale di Malta]] <ref name=collections/> * mapep mis-sekli 16 sa 20, fosthom mapep ta’ toroq, fortifikazzjonijiet u siti arkeoloġiċi lokali <ref name=collections/> * ġabra ta’ legaturi fini, fosthom volumi li saru għar-Re [[Louis XV]] ta’ [[Franza]] u li wara ngħataw lil de Tencin <ref name=collections/> ==Ritratti== <gallery class="center" mode="packed" heights="120"> Stampa:Malta National Library stairs and Dun Karm Monument.jpeg|It-taraġ tal-librerija fejn hemm monument ta’ Dun Karm Psaila Stampa:Public lecture at the Malta National Library.jpeg|Lekċer pubblika fil-Librerija Nazzjonali ta’ Malta Stampa:Monument of Ralph Abercromby.jpeg|Monument ta’ [[Ralph Abercromby]] Stampa:Plaque at the Malta National Library.jpg|Il-plakka quddiem is-sala prinċipali tal-librerija Stampa:Main stairs at the Malta National Library.jpeg|Turġien prinċipali </gallery> ==Referenzi== {{reflist|30em}} ==Ħoloq esterni== *[https://maltalibraries.gov.mt/iguana/www.main.cls?p=788374c8-8d6d-44d6-bd24-eb7a87b79d2c&v=c1442d12-1cf8-4fec-992e-34c2dcdafb03 Sit web uffiċjali] *[https://web.archive.org/web/20161116225705/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20150802/opinion/A-library-unlovely-in-lace.578934 A library unlovely in lace], [[Times of Malta]] [[Kategorija:Kultura Maltija]] [[Kategorija:Libreriji]] [[Kategorija:Bini f'Malta]] [[Kategorija:Bini u strutturi fil-Belt Valletta]] [[Kategorija:Ordni Militari Sovran ta' Malta]] 2nvjf60jt1ehu8t5f5ejlkxkwoppljh 2 25623 332144 332129 2026-09-19T14:32:55Z Trigcly 17859 aġġornament 332144 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (2035)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfibju]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aporofobija]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arthur Schnitzler]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] * [[Astrofiżika]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[Belintersat-1]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta]] *[[Berġa tal-Italja, il-Birgu]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[BirdLife International]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali tal-Qedem ta' Asuka u ta' Fujiwara]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bugeddum Armen]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carl Linnaeus]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċellola]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chakapuli]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Chun Wang]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċiru l-Kbir]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] * [[Darius I]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Demokrazija]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[DNA]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Enrique Tabone]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Fram2]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] *[[Frosta tal-Għid]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġobon ta' Jāņi]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] * [[Ġorġ Mallia]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gozinaki]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Sloane]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] * [[Ħajja]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] *[[Ħuta]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Idrijski žlikrofi]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Internet]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jabal Amil]] * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Alamut]] *[[Kastell ta' Ankara]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Tlugħ is-Sema tal-Madonna ta' Kiev]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] * [[KazCosmos]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khafre]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kubdari]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Brebeneskul]] * [[Lag ta' Kezenoyam]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Léon Werth]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Luca Parmitano]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Mehmet Ali Ağca]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Mtsvane]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Brittaniku]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Naftalan]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nil]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Orthohantavirus]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġ Migratorju ta' Boma–Badingilo]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Nazzjonali ta' Karula]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Una]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Patoloġija]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Péter Magyar]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanta]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] * [[Pkhali]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Ħieles ta' Malta]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Ramses II]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rettilu]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta' Darwin]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Baħar ta' Aqaba]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] * [[Satsivi]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastia]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidi Bou Said]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Slavko Brezoski]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stepan Erzya]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Supra (festa)]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Tavla ta' Narmer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatri Kondominjali tas-Sekli 18 u 19 fl-Italja Ċentrali]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru da Paz]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Amażonja]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Thoros ta' Edessa]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Iżlamika Russa]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wadi Wurayah]] *[[Wales]] *[[Wat Phra Mahathat]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xerxes I]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Aalto]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żejt]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zivana]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] === <u>0-9</u> === * [[3 ta' Jannar]] 4e6ll78nbh79yv0ii974537pjouh9xy 0 25646 332153 324528 2026-09-20T03:17:25Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332153 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable floatright" style="width: 250px; margin:1em 1em;;" |+Ipoġew ta' Ħal Saflieni | colspan="2" |[[Stampa:Photo Ellis Hal Salflieni.jpg|nofs|daqsminuri|250x250px|Ritratt tal-Ipoġew li ttieħed minn Richard Ellis]] |- | colspan="2" | |- !Ismijiet alternattivi |Ipoġew Preistoriku ta' Ħal Saflieni (isem uffiċjali) jew Ipoġew |- !Post |Ħal Saflieni, Malta (qrib Raħal Ġdid) |- !Koordinati |35°52′10.5″N 14°30′24.5″E |- !Erja |500m² |- ! colspan="2" |[[Storja]] |- !Materjal |[[Franka]] |- !Stabbilit |xi 4000 Q.K. (l-iktar fdalijiet bikrin) |- !Abbandunat |xi 2500 Q.K. |- !Perjodu Preistoriku |il-fażi ta' Ħal Saflieni |- ! colspan="2" |Noti dwar is-sit |- !Dati tal-iskavi |1903-1908, 1990-1993 |- !Arkeologi |[[Manwel Magri|Manuel Magri]][[Temi Zammit]] |- !Kundizzjoni |Preservat u rrestawrat l-aħħar fl-2017 |- !Sjieda |[[Gvern ta' Malta|Gvern ta' Malta]] |- !Ġestjoni |Heritage Malta<ref>{{Ċita web|url=https://heritagemalta.org/|titlu=Heritage Malta|aċċess=31-01-2021|kunjom=|isem=|koawturi=|data-aċċess=2021-01-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210129211025/https://heritagemalta.org/|arkivju-data=2021-01-29|url-status=dead}}</ref> |- !Aċċess pubbliku |Iva (limitat) |- !Sit Web |Heritage Malta |- ! colspan="2" | |- ! colspan="2" |Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO |- !Isem uffiċjali |“Ħal Saflieni Hypogeum” (Ipoġew ta' Ħal Saflieni) |- !Tip |Kulturali |- !Kriterju |iii |- !Deżinjazzjoni |1980 <small>(ir-raba' sessjoni)</small> |- !Nru ta' Referenza |130 |- !Reġjun |L-[[Ewropa]] u l-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]] |} L-'''Ipoġew ta' Ħal Saflieni''' huwa struttura Neoltika taħt l-art li tmur lura għal żmien magħruf bħala l-fażi ta' Ħal Saflieni, jiġifieri 3300 – 3000 Q.K., fil-[[preistorja]] Maltija, u jinsab proprju f'Ħal Saflieni, qrib [[Raħal Ġdid]]. Sikwit huwa magħruf sempliċement bħala l-Ipoġew (jew Hypogeum bl-[[Ingliż]]), li litteralment huwa terminu li ġej mill-Grieg li jfisser ‘taħt l-art'. Jingħad li l-Ipoġew kien jintuża bħala santwarju u bħala nekropoli. L-arkeologi ddokumentaw il-fdalijiet ta' xi 7,000 persuni.<ref name=":0">Sagona, Claudia (2015). ''The Archaeology of Malta: From the Neolithic through the Roman Period''. Cambridge University Press. ISBN <bdi>978-1107006690</bdi>.</ref> L-Ipoġew ta' Ħal Saflieni jitqies bħala fost l-aqwa eżempji ppreservati tal-kultura tal-bini tat-tempji fil-Gżejjer Maltin li pproduċiet ukoll it-[[Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] u ċ-[[Ċirku tax-Xagħra]]. == Storja == L-Ipoġew ġie skopert b'kumbinazzjoni fl-1902 waqt li xi ħaddiema li kienu qed iwettqu xi xogħlijiet biex jgħaddu l-ilma għal proġett ta' żvilupp residenzjali ġdid, laqtu s-saqaf tas-sit.<ref name=":1">McDonald, Neil (2016). ''Malta & Gozo A Megalithic Journey''. lulu.com. ISBN <bdi>978-1326598358</bdi>.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/52805|titlu=Vella, Fiona. "Hypogeum skulls to be studied". Times of Malta. p. 13.|aċċess=31-01-2021|kunjom=|isem=|koawturi=}}</ref> Għall-ewwel, il-ħaddiema ppruvaw jaħbu t-tempju, iżda eventwalment instab. L-istudju tal-istruttura twettaq l-ewwel minn Manuel Magri, li minn Novembru 1903 iddirieġa l-iskavi f'isem il-Kumitat tal-Mużewijiet.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/45738/1/Il-Għerien%20ta%27%20Ħal%20Saflieni.pdf|titlu=“Il-Għerien ta' Ħal Saflieni”|aċċess=31-01-2021|kunjom=|isem=|koawturi=}}</ref> Matul l-iskavi, parti mill-kontenuti tal-Ipoġew, inkluż fdalijiet tad-dfin u fdalijiet umani, ġew żvujtati u skartati mingħajr ma ġew katalogati kif suppost.<ref name=":2">{{Ċita web|url=https://www.scientificamerican.com/article/the-death-cults-of-prehistoric-malt-2005-01/|titlu="The Death Cults of Prehistoric Malta". Scientific American.|aċċess=31-01-2021|kunjom=|isem=|koawturi=}}</ref> Biex tkompli tgħaxxaq, Magri miet fl-1907 waqt li kien qed jagħmel xogħol tal-missjoni fit-Tuneżija u r-rapport tiegħu dwar l-Ipoġew intilef.<ref name=":1" /> L-iskavi tkomplew taħt ir-responsabbiltà ta' Sir Temi Zammit, li pprova jagħmel ħiltu biex ikompli fejn ħalla l-predeċessur tiegħu.<ref name=":2" /> Zammit beda jippubblika sensiela ta' rapporti fl-1910 u kompli jiskava sal-1911. Id-differenza ewlenija fl-iskavi tiegħu kienet li minflok jiskarta l-materjal, iddepożita l-materjal u s-sejbiet tiegħu fil-Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija, fil-[[Valletta|Belt Valletta]].<ref name=":3">Haughton, Brian (2008). ''Haunted Spaces, Sacred Places''. New Page Books. p. 232. ISBN <bdi>978-1601630001</bdi>.</ref> L-Ipoġew infetaħ għall-pubbliku għall-ewwel darba fl-1908, waqt li l-iskavi kienu għadhom għaddejjin.<ref name=":6">{{Ċita web|url=http://heritagemalta.org/museums-sites/hal-saflieni-hypogeum/|titlu=“Ħal Saflieni Hypogeum”. Heritage Malta.|aċċess=31-01-2021|kunjom=|isem=|koawturi=|data-aċċess=2021-01-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190721202547/http://heritagemalta.org/museums-sites/hal-saflieni-hypogeum/|arkivju-data=2019-07-21|url-status=dead}}</ref> L-erbat idjar li kienu nbnew fuq is-sit tal-Ipoġew ġew demoliti u minflok inbena mużew.<ref>{{Ċita web|url=https://culture.gov.mt/en/culturalheritage/Documents/form/MAR1991.pdf|titlu=“REPORTS on the working of GOVERNMENT DEPARTMENTS for The Year 1991”, p. 81.|aċċess=31-01-2021|kunjom=|isem=|koawturi=|data-aċċess=2021-01-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210123205449/https://culture.gov.mt/en/culturalheritage/Documents/form/MAR1991.pdf|arkivju-data=2021-01-23|url-status=dead}}</ref> L-ewwel tentattivi reali ta' preservazzjoni tas-sit bdew fl-1991 meta s-sit ingħalaq għal għaxar snin. Fl-2011, ġie mniedi programm iktar intensiv ta' monitoraġġ tad-deterjorament tas-sit. Bejn Awwissu 2015 u Mejju 2017, is-sit reġa' ngħalaq biex jitwettaq proġett ta' konservazzjoni u biex jinbena perkors għall-viżitaturi b'sistema ta' ġestjoni ambjentali.<ref>{{Ċita web|url=https://www.smithsonianmag.com/travel/maltas-hypogeum-one-worlds-best-preserved-prehistoric-sites-reopens-public-180963397/|titlu=Stacey McKenna, Malta's Hypogeum, One of the World's Best Preserved Prehistoric Sites, Reopens to the Public, Smithsonianmag.com|aċċess=31-01-2021|kunjom=|isem=|koawturi=}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.globaltimes.cn/content/902489.shtml|titlu=“World Heritage prehistoric cemetery to close temporarily: Heritage Malta” - Xinhua Global Times|aċċess=31-01-2021|kunjom=|isem=|koawturi=}}</ref> == Deskrizzjoni == [[Stampa:Plan Magri Hal Salflieni.jpg|daqsminuri|Mappa tas-sit tal-Ipoġew li saret f'Ottubru 1907]] Xi skavi arkeoloġiċi li saru iktar 'il quddiem jindikaw li xi darba l-Ipoġew kellu xi għamla ta' santwarju jew niċċa oħra fil-wiċċ (fejn issa hemm il-mużew) li kienet taqdi l-funzjoni ta' daħla għall-Ipoġew. Għalkemm ma fadal kważi xejn minn din l-istruttura tal-wiċċ, x'aktarx li bis-saħħa tal-qerda tagħha stess, l-istruttura ta' taħt l-art intesiet u baqgħet moħbija għal eluf ta' snin. L-istruttura ta' taħt l-art jaf oriġinat minn għar naturali, li tkabbar maż-żmien permezz tat-tħaffir direttament fil-blat b'għodod primittivi, bħal qrejjen tal-annimali, [[żnied]], ''chert'' (blata sedimentarja magħmula kważi għalkollox mis-siliċe) u [[ossidjana]].<ref name=":4">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/130|titlu="Ħal Saflieni Hypogeum". UNESCO.|aċċess=31-01-2021|kunjom=|isem=|koawturi=}}</ref> Il-kompartimenti jew kmamar mortwarji fil-livell ta' fuq tal-Ipoġew imorru lura għall-fażijiet bikrin tal-Perjodu tat-Tempji Megalitiċi Maltin, filwaqt li l-kompartimenti mortwarji ta' taħt tħaffru wara. Is-sit jaf diġà kien jintuża fis-sena 4000 Q.K., u x'aktarx baqa' jintuża sa madwar is-sena 2500 Q.K., abbażi tal-analiżi tal-kampjuni tal-fdalijiet tal-fuħħar u abbażi tal-eżaminar tal-fdalijiet umani.<ref name=":1" /> [[Stampa:Sleeping Lady Neolithic sculpture Malta.jpg|daqsminuri|Il-Mara r-Rieqda, figurina tat-tafal mill-Ipoġew, li issa tinsab fil-Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija, il-Belt Valletta ]] L-Ipoġew donnu wkoll struttura ta' tempju li tuża bir-reqqa d-direzzjoni tad-dawl mill-wiċċ biex jiddawlu l-kompartimenti ta' taħt. Fih disinni mpinġija bl-okra ħamra b'ħila u b'sengħa liema bħalha fuq partijiet mis-saqaf, flimkien mat-tinqix ta' tikek, spirali u għamliet qishom ta' xehda. Milli jidher, wieħed mill-kompartimenti ewlenin, meqjus bħala l-iktar post sagru (imsejjaħ ''Sanctum Sanctorum'' bil-Latin jew Holy of Holies bl-[[Ingliż]]), huwa orjentat b'tali mod li d-dawl mis-solstizju tax-[[xitwa]] jdawwal il-faċċata tiegħu mid-daħla oriġinali tal-wiċċ.<ref name=":5">Magli, Giulio (2009). ''Mysteries and Discoveries of Archaeoastronomy: From Giza to Easter Island''. Copernicus. ISBN <bdi>978-0387765648</bdi>.</ref> Niċċa ta' riżonanza mħaffra fil-kompartiment tan-nofs, imsejħa l-Kamra tal-Oraklu, x'aktarx kienet iddisinjata biex tipproġetta l-kant jew il-ħoss tat-tnabar fil-bqija tal-Ipoġew.<ref>Kelly, Lynne (2017). ''The Memory Code: The Secrets of Stonehenge, Easter Island and Other Ancient Monuments''. Pegasus Books. ISBN <bdi>978-1681773254</bdi>.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://interestingengineering.com/temples-resonates-frequency-111-hz|titlu=Mysterious Ancient Temples Resonate at the 'Holy Frequency', Interestingengineering.com|aċċess=31-01-2021|kunjom=|isem=|koawturi=}}</ref> Firxa wiesgħa ta' oġġetti nstabu mis-sit, inkluż kontenituri tal-fuħħar b'dekorazzjoni kkumplikata, żibeġ tal-ġebel u tat-tafal, buttuni tal-qxur tal-frott tal-baħar, amuleti, fdalijiet ta' mnanar, u figurini mnaqqxin b'għamla ta' bnedmin u ta' annimali.<ref name=":1" /><ref name=":4" /> L-iktar skoperta notevoli kienet dik tal-Mara r-Rieqda, figurina tat-tafal li jingħad li tirrappreżenta alla materna jew tal-fertilità u li issa tinsab fil-Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija. Il-figurini għandhom stil li jvarja mill-astratt għar-realistiku, b'diversi temi li jingħad li huma marbuta mal-venerazzjoni tal-mejtin u mat-trasformazzjoni spiritwali. Hemm ukoll diversi tekniki artistiċi kumplessi li huma rrappreżentati, bħal fil-każ ta' skutella unika kbira tal-fuħħar li fiha temi naturalistiċi kif ukoll stilizzati. Fuq naħa tagħha hemm aspett realistiku b'annimali bovini, ħnieżer u mogħoż, u fuq in-naħa l-oħra hemm tjur moħbija f'aspett iktar astratt b'disinni ġeometriċi kumplessi.<ref name=":0" /> [[Stampa:Hypogée Hal Saflieni.jpg|daqsminuri|Wieħed mill-kompartimenti tal-Ipoġew imħaffer fil-franka]] Fl-Ipoġew instabu l-fdalijiet ta' xi 7,000 individwu, u għalkemm ħafna mill-għadam kienu ntilfu fl-ewwel skavi, il-biċċa l-kbira tal-kranji ġew depożitati fil-Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija. Persentaġġ żgħir mill-kranji għandhom elongazzjoni kranika abnormali, li tixbah dik tal-kranji tal-qassisin tal-[[Eġittu]] Antik, u dan qanqal spekulazzjoni dwar in-nies li bnew l-Ipoġew, il-prattiki tagħhom u t-twemmin tagħhom.<ref>{{Ċita web|url=http://www.ancient-wisdom.com/maltahypogeum.htm|titlu="The Mysterious Disappearance of the Maltese Skulls". Hera Magazine, Italy. 1999.|aċċess=31-01-2021|kunjom=|isem=|koawturi=}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/hypogeum-skulls-on-display-at-the-national-museum-of-archaeology.840410|titlu=“Hypogeum skulls on display at the National Museum of Archaeology”. Times of Malta.|aċċess=31-01-2021|kunjom=|isem=|koawturi=}}</ref> Bejn l-1990 u l-1993 saru skavi ulterjuri minn Anthony Pace, Nathaniel Cutajar u Reuben Grima. Imbagħad, l-Ipoġew ingħalaq għall-pubbliku bejn l-1991 u s-sena 2000 sabiex jitwettqu x-xogħlijiet tar-restawr. Minn mindu s-sit reġa' nfetaħ s'issa, Heritage Malta (il-korp governattiv li jieħu ħsieb is-siti storiċi fil-Gżejjer Maltin) tippermetti li jidħlu mhux iktar minn 80 persuna kuljum, filwaqt li l-mikroklima tas-sit saret tiġi rregolata b'mod rigoruż ħafna.<ref>{{Ċita web|url=http://www.maltassist.com/tours-hypogeum-tours|titlu="The Hal Saflieni Hypogeum". maltassist.com.|aċċess=31-01-2021|kunjom=|isem=|koawturi=|data-aċċess=2021-01-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190810195847/http://www.maltassist.com/tours-hypogeum-tours|arkivju-data=2019-08-10|url-status=dead}}</ref><ref>Pace, Anthony (2004). ''The Ħal Saflieni Hypogeum Paola''. Santa Venera: Midsea Books Ltd. ISBN <bdi>9993239933</bdi>.</ref> Ir-riċerka xjentifika fl-Ipoġew hija kontinwa, u fl-2014, tim internazzjonali ta' xjentisti żar is-sit biex jistudja l-akustika tiegħu.<ref>{{Ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20140121/local/international-team-of-scientists-to-study-hypogeum-acoustics.503522|titlu="International team of scientists to study hypogeum acoustics". Times of Malta.|aċċess=31-01-2021|kunjom=|isem=|koawturi=|data-aċċess=2021-01-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190421040648/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20140121/local/international-team-of-scientists-to-study-hypogeum-acoustics.503522|arkivju-data=2019-04-21|url-status=dead}}</ref> == Struttura == L-Ipoġew ta' Ħal Saflieni nbena kważi kollu taħt l-art u fih tliet livelli superimposti mħaffrin fil-franka ratba, b'kurituri u b'kompartimenti interkonnessi permezz ta' labirint ta' taraġ, għatbiet, niċeċ u bibien. Il-livell ta' fuq x'aktarx li nbena u ntuża l-ewwel, u mbagħad il-livelli tan-nofs u ta' taħt ġew imħaffra wara. Uħud mill-kompartimenti tan-nofs għandhom karatteristiċi stilistiċi simili għal dawk tat-Tempji Megalitiċi ta' [[Malta]] u [[Għawdex]].<ref name=":4" /> === Il-livell ta' fuq === L-ewwel livell tal-Ipoġew jinsab biss għaxar metri taħt l-art, u jixbah ħafna l-oqbra li nstabu fix-[[Xemxija]], ħdejn il-Bajja ta' [[San Pawl]]. Xi kompartimenti jew kmamar huma għerien naturali li mbagħad ġew estiżi artifiċjalment mill-bniedem. Dan il-livell jikkonsisti minn ħafna kompartimenti u uħud minnhom kienu jintużaw għal skopijiet mortwarji.<ref name=":4" /> === Il-livell tan-nofs === [[Stampa:Malta 04 Hypogeum Hal Saflieni.jpg|daqsminuri|Is-''Sanctum Sanctorum'', l-iktar post ċentrali u sagru tal-Ipoġew]] It-tieni livell tħaffer wara, x'aktarx billi il-blat li ġie mħaffer ġie olzat lejn il-wiċċ b'teknika magħrufa bħala Ċiklopika jew poligonali. F'dan il-livell hemm ħafna kompartimenti jew kmamar: * '''Il-Kompartiment/Kamra Prinċipali''': dan il-kompartiment huwa pjuttost ċirkolari u mnaqqax fil-blat. Hemm għadd ta' daħliet trilitiċi rappreżentati, uħud ma jwasslu għal imkien, u oħrajn jagħtu għal xi kompartiment ieħor. Il-biċċa l-kbira tas-superfiċe tal-ħitan ingħatat passata bl-okra ħamra. Il-figurina tat-tafal tal-Mara r-Rieqda kienet instabet hawnhekk. * '''Il-Kamra tal-Oraklu''': din il-kamra hija pjuttost rettangolari u hija wieħed mill-iżgħar kompartimenti tal-ġenb tal-Ipoġew. Pekuljarità partikolari ta' din il-kamra hija li tipproduċi riżonanza akustika qawwija minn kwalunkwe ħoss bil-vuċi li jsir minn ġo fiha. Din il-kamra fiha saqaf miżbugħ b'mod elaborat, bi spirali bl-okra ħamra kif ukoll tikek ċirkolari u spirali. * '''Il-Kamra Ddekorata''': ħdejn il-Kamra tal-Oraklu hemm kuritur spazjuż ieħor, b'ħitan lixxi li jxaqilbu 'l ġewwa, b'dekorazzjoni rikka b'disinni ġeometriċi magħmula minn spirali. Fuq il-ħajt tal-lemin tad-daħla hemm petrosomatoglifika ta' id ta' bniedem imnaqqxa fil-blat. * '''Is-''Sanctum Sanctorum''''': din x'aktarx hija l-istruttura ċentral u l-iktar post sagru tal-Ipoġew. Milli jidher din il-kamra hija orjentata lejn is-solstizju tax-xitwa, li kien idawwal il-faċċata tagħha mid-daħla oriġinali fis-superfiċe.<ref name=":5" /> Waqt l-iskavi, f'din il-kamra ma nstabet l-ebda għadma.<ref name=":3" /> Il-punt fokali huwa bokka fi ħdan daħla trilitika, jew struttura magħmula minn żewġ ġebliet vertikali kbar u waħda orizzontali, ġo struttura trilitika, li tinsab ġo struttura trilitika oħra. Is-saqaf imtarraġ tqies bħal ħjiel li t-Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex, li nstabu bla saqaf, setgħu kienu msaqqfa b'mod simili. === Il-livell ta' taħt === Fil-livell ta' taħt ma nstabet l-ebda għadma jew tip ieħor ta' offerta, imma ilma biss. X'aktarx dan il-livell kien jintuża għall-ħżin taċ-ċereali. == Sit ta' Wirt Dinji == L-Ipoġew ta' Ħal Saflieni ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji fl-1980 abbażi tal-kriterju (iii), “Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet”, tal-kriterji tal-għażla tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Il-Ipoġew ta' Ħal Saflieni huwa [[monument]] uniku ta' valur universali straordinarju. Huwa l-uniku eżempju Ewropew magħruf ta' ‘labirint' taħt l-art mis-sena 4000 Q.K. sas-sena 2500 Q.K. Minħabba l-kwalità tal-arkitettura tiegħu u l-istat eċċellenti ta' preservazzjoni, l-Ipoġew huwa monument preistoriku essenzjali.<ref name=":4" /> == Mużew == [[Stampa:Ħal-Saflieni Museum façade after restoration.jpg|daqsminuri|Il-faċċata tal-Mużew wara r-restawr tal-2017]] L-Ipoġew u l-mużew tiegħu huma attrazzjoni popolari f'Malta. Il-mużew jiftaħ kuljum mid-09:00 sal-17:00, iżda spiss in-nies jibdew jistennew fi kju biex jixtru l-biljetti li jkun fadal lejn it-08:00. Il-maġġoranza tal-biljetti jinbigħu online mis-sit web tal-Heritage Malta minn diversi xhur qabel. Xi biljetti jinbigħu kuljum għal dakinhar stess mal-ftuħ tal-mużew, u xi 20 biljett għall-għada jinbigħu kuljum mill-Mużew Nazzjonali tal-Gwerra, li jinsab fil-Belt Valletta. Dan l-aħħar il-mużew ġie mmodernizzat b'ċentru li jilqa' l-viżitaturi. Wieħed jista' jżur l-Ipoġew virtwalment mis-sit web tal-Heritage Malta.<ref name=":6" /><ref>{{Ċita web|url=https://heritagemalta.org/hal-saflieni-hypogeum-virtual-experience/|titlu=“VIRTUAL REALITY experience” - Heritage Malta.|aċċess=31-01-2021|kunjom=|isem=|koawturi=|data-aċċess=2021-01-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210206005334/https://heritagemalta.org/hal-saflieni-hypogeum-virtual-experience/|arkivju-data=2021-02-06|url-status=dead}}</ref> == Referenzi == {{referenzi}} [[Kategorija:Preistorja]] [[Kategorija:Siti arkeoloġiċi f'Malta]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] pmb1dcg5300pd81so981zanurxr1ilr 0 25687 332175 313914 2026-09-20T09:37:20Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332175 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Azure Window 2009.JPG|daqsminuri|323x323px|It-Tieqa tad-Dwejra fl-2009]] It-'''Tieqa tad-Dwejra''' jew it-'''Tieqa Żerqa''' kienet arkata naturali fil-gżira ta' [[Għawdex]]. Il-ħnejja naturali li ffurmat tul is-sekli fil-Bajja tad-[[Dwejra]] qrib il-bajja interna tad-Dwejra u l-[[Ġebla tal-Ġeneral]], kienet waħda mill-attrazzjonijiet turistiċi ewlenin qabel ma waqgħet il-baħar f'maltempata li ħakmet iż-żona fit-8 ta' Marzu 2017. Il-blata ż-żgħira li għad fadal 'il fuq mil-livell tal-baħar ma għadhiex aċċessibbli bil-mixi. It-Tieqa tad-Dwejra, flimkien ma' karatteristiċi naturali oħra tal-madwar, dehret f'għadd ta' films internazzjonali u produzzjonijiet medjatiċi. Il-ħnejja naturali kienet tikkonsisti minn blata kbira ħierġa mill-baħar qisha pilastru li kienet magħquda mal-irdum permezz ta' blata orizzontali. It-Tieqa Żerqa nħolqot ħafna snin ilu wara li ċeda s-saqaf ta' għar naturali, x'aktarx matul is-seklu 19. Iċ-ċediment finali tat-Tieqa fil-baħar ġie wara seklu ta' erożjoni naturali li bil-mod il-mod kien qiegħed inawwar biċċiet kbar tal-blat tal-franka. == Storja == === Formazzjoni === [[Stampa:Richard Ellis, Azure Window, 1890s.jpg|daqsminuri|275x275px|Wieħed mill-ewwel ritratti tat-Tieqa tad-Dwejra li ħa Richard Ellis lejn l-1890]] It-Tieqa tad-Dwejra żviluppat permezz tal-erożjoni tal-irdumijiet mill-qawwa tal-baħar. Kollox jibda minn xaqq żgħir li jirriżulta mill-azzjoni tal-mewġ iħabbat mal-blat. Dan l-ispazju mingħajr blat jikkawża stress tensili diversi drabi li jwasslu għall-formazzjoni ta' ġontura vertikali li testendi 'l fuq mix-xaqq. Din il-ġontura kulma jmur titwessa', u l-ewwel tifforma għar u mbagħad eventwalment tifforma arkata. It-tmiem taċ-ċiklu tal-ħajja tal-arkata jintlaħaq meta l-erożjoni tant tkun kielet mill-formazzjoni, li l-artkata tiġi itqal mill-pilastri li jkunu qed jifilħuha u ċċedi.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://msdec.gov.mt/en/Documents/Downloads/Azure%20Window%20Report%20July%202013.pdf|titlu=Geoscience Consulting (July 2013). Geological and geotechnical report on the Azure Window, Gozo: Rock assessment and recommendations on preservation and conservation (PDF) (Report). Ministry for Sustainable Development, the Environment and Climate Change. Arkivjat 08-03-2017.|data-aċċess=2021-02-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170308143754/https://msdec.gov.mt/en/Documents/Downloads/Azure%20Window%20Report%20July%202013.pdf|arkivju-data=2017-03-08|url-status=bot: unknown}}</ref> Mhux magħruf eżattament meta l-ħnejja kienet iffurmat, iżda l-proċess kollu x'aktarx li dam madwar 500 sena.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/The-Azure-Window-is-still-safe-for-now.478580|titlu=Martin, Ivan (19 July 2013). "The Azure Window is still safe... for now". Times of Malta.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref><ref name=":1">{{Ċita web|url=https://ec.europa.eu/environment/life/project/Projects/files/laymanReport/LIFE03_TCY_MT_0000047_LAYMAN.pdf|titlu=Dwejra – A Coastal Nature Park (PDF). Life Project (Report). European Commission. pp. 1–8.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref> It-Tieqa tad-Dwejra ma tissemmiex fid-deskrizzjonijiet tas-[[Seklu XVII|sekli 17]] u 18 taż-żona tad-[[Dwejra]], li diġà kienet famuża minħabba l-Ġebla tal-Ġeneral viċin tagħha, allura x'aktarx li ma kinitx teżisti dak iż-żmien. Il-ktieb ta' [[Ġan Franġisk Abela|Giovanni Francesco Abela]] ''Della Descrizione di Malta'' tal-1647 u l-manuskritt ta' [[De Soldanis]] ''Il Gozo Antico-Moderno e Sacro-Profano'' tal-1746, it-tnejn li huma jsemmu ''Tieqa Żerqa'' (miktuba bl-[[ortografija]] arkajka ''Tieka Szerka'')<ref>{{Ċita web|url=https://books.google.be/books?id=mFh-zVrHHIMC&pg=PA353&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|titlu=Ciantar, Giovannantonio (1772). Malta illustrata ovvero descrizione di Malta isola del Mare Siciliano e Adriatico (in Italian). Malta. p. 353.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref> jew ''Għar iż-Żerqa'', iżda x'aktarx li kienu qed jirreferu għad-daħla tal-għar fil-baħar intern tad-Dwejra. Għalhekk, x'aktarx li meta ffurmat it-Tieqa tad-Dwejra, wirtet isem l-għar l-ieħor tal-baħar intern li għadu hemm sa llum.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/did-the-azure-window-in-dwejra-inherit-its-name.642341|titlu=Carabott, Sarah (14 March 2017). "Azure Window probably inherited name from nearby less-popular crevice". Times of Malta.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref> [[Stampa:Inland sea.jpeg|daqsminuri|316x316px|Id-daħla tal-baħar intern tad-Dwejra]] L-iktar dokumentazzjoni antika tat-Tieqa tad-Dwejra hi illustrazzjoni tal-1824 tat-Torri tad-Dwejra. Madankollu, tidher fl-isfond tal-illustrazzjoni, u mhux ċar jekk kinitx għadha għar jew jekk kinitx diġà żviluppat f'arkata. Tpinġija bil-lapes tal-Logotenent Kurunell [[Richard Irton]] tat-Tieqa tad-Dwejra ffurmata għalkollox x'aktarx li saret fl-1830.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/dwejras-azure-window-was-50-years-older-than-thought.698227|titlu=Carabott, Sarah (2 January 2019). "Dwejra's Azure Window was '50 years older' than thought". Times of Malta.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref> Fl-1866, l-artist [[Edward Lear]] żar id-Dwejra u fil-ġurnal tiegħu ddikjara li “ix-xenarju tal-kosta mhuwiex daqshekk sabiħ daqs ix-xenarju ta' Malta”. L-ewwel ritratti antiki tal-arkata naturali probabbilment ittieħdu minn [[Richard Ellis]], u jinsabu f'album li jappartjeni lil [[Michael Dundon]] bid-data tas-26 ta' Lulju 1879.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/was-the-azure-window-really-just-140-years-old.642277|titlu=Carabott, Sarah (13 March 2017). "Was the Azure Window really just 140 years old?". Times of Malta.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref> Ir-ritratt li kien ħa Ellis ġie ppubblikat fi ktieb fl-2011, u juri differenza li tispikka meta mqabbel mar-ritratti tas-sekli 20 u 21.<ref name=":5">Ian Ellis, ed. (2011). Richard Ellis – The Photography Collection: Malta & Gozo. 4. p. 100. <nowiki>ISBN 978-99957-33-29-2</nowiki>.</ref> Matul is-sekli 20 u 21, l-arkata kienet waħda mill-attrazzjonijiet turistiċi ewlenin tal-Gżejjer Maltin, u kienet sfond popolari fir-ritratti ta' ħafna turisti kif ukoll Maltin u Għawdxin stess. Kienet inkluża f'Żona Speċjali ta' Konservazzjoni, u fl-1998 ġiet inkluża fil-lista indikattiva ta' Malta tas-[[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]], flimkien mal-bqija tal-Bajja tad-Dwejra.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/980/|titlu=“Qawra/Dwejra” - UNESCO.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref> === Deterjorament u ċedimenti parzjali === [[Stampa:The Azure Window, Dwejra Bay, Gozo.jpg|daqsminuri|287x287px|It-Tieqa tad-Dwejra fl-2006]] Bejn is-snin 80 tas-seklu 20 u s-sena 2000, xi partijiet mill-blata orizzontali ta' fuq tal-arkata ċedew u waqgħu l-baħar, u b'hekk l-arkata twessgħet sew.<ref name=":0" /> F'April 2012, biċċa blata kbira fin-naħa ta' barra tal-arkata waqgħet u l-arkata kompliet tikber.<ref>{{Ċita web|url=http://www.malta-vacanze.it/downloads/TheTrip_Malta.pdf|titlu=Meschini, Maria Celeste (2016). Valentina Diaconale (ed.). "La Finestra Azzurra" (PDF). The Trip (Malta).|data-aċċess=2021-02-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180621171759/http://www.malta-vacanze.it/downloads/TheTrip_Malta.pdf|arkivju-data=2018-06-21|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/part-of-dwejra-window-collapses.415805|titlu="Part of Dwejra 'Azure window' collapses". Times of Malta.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref> F'Marzu 2013, waqgħu xi biċċiet oħra tat-Tieqa u erba' xhur wara tħejja rapport ġeoloġiku u ġeotekniku mill-konsulent [[Peter Gatt]], li kien jirrappreżenta d-ditta lokali Geoscience Consulting Ltd. Ir-rapport iddetermina li l-arkata kienet “relattivament stabbli u kienet se tibqa' hekk għal għadd ta' snin oħra”, u li ma kien hemm l-ebda riskju “imminenti” ta' ċediment, għalkemm wissa li xi biċċiet oħra setgħu jaqgħu minnha u għaldaqstant setgħet tkun perikoluża għan-nies li joqorbu ħdejn l-arkata.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> [[Stampa:Malta Gozo, Azure Window (10264176345).jpg|daqsminuri|288x288px|It-Tieqa fl-2013 wara ċ-ċediment parzjali]] Fis-snin ta' wara komplew jaqgħu iktar biċċiet u jiżviluppaw iktar xquq.<ref>{{Ċita web|url=https://www.tvm.com.mt/en/news/a-huge-part-of-the-dwejra-window-rock-collapsed/|titlu="A huge part of the Dwejra Window rock collapsed". TVM.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref> Is-sajjieda bdew jevitaw li jmorru viċin wisq tal-arkata bid-dgħajjes tagħhom, u tpoġġew sinjali ta' periklu biex inaffru lin-nies milli jimxu fuqha.<ref name=":1" /><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2015-12-06/local-news/Dwejra-Azure-Window-fissure-grows-collapse-may-be-close-6736150001|titlu="Dwejra Azure Window fissure grows, collapse may be close". The Malta Independent.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref> Madankollu, ħafna nies xorta baqgħu jmorru jimxu fuq it-Tieqa tad-Dwejra regolarment<ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2016-08-28/local-news/Iconic-Azure-Window-in-Dwejra-loses-another-chunk-and-it-s-a-big-one-6736162965|titlu="Iconic Azure Window in Dwejra loses another chunk (but people are still walking on it)". The Malta Independent.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref>, u sal-aħħar jiem baqgħu jittellgħu filmati fuq [[YouTube]] ta' nies jaqbżu l-baħar mit-Tieqa għal isfel.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/environment/environment/72019/watch_rocks_fall_off_picturesque_azure_window_after_cliff_jumper_dive#.YDAE9EBFxjo|titlu=Mizzi, Daniel (27 November 2016). "Rocks fall off picturesque Azure Window after cliff jumper dive". Malta Today.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/rocks-fall-as-man-jumps-off-the-azure-window.632146|titlu="Watch: Rocks fall as man jumps off the Azure Window". Times of Malta.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref> F'Marzu 2016, Gatt wissa li l-użu illegali ta' splussivi fil-baħar intern tad-Dwejra seta' jkollu effett fuq it-Tieqa tad-Dwejra li diġà kienet dgħajfa kif inhi. Gatt ressaq il-kummenti tiegħu fid-dawl ta' investigazzjoni mill-Awtorità tal-Ambjent u l-Ippjanar ta' Malta li żvelat li “probabbilment kien qed jintuża” materjal splussiv biex jinqata' l-blat fid-daħla li tagħti għall-baħar intern tad-Dwejra. Kien hemm suspetti li dan il-qtugħ illegali kien qed isir bit-tir li d-daħla titwessa' sabiex ikunu jistgħu jidħlu dgħajjes ikbar.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/expert-warns-of-explosives-impact-on-azure-window.606195|titlu=Ltd, Allied Newspapers. "Expert warns of explosives' impact on Azure Window". Times of Malta.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref> F'Diċembru 2016, ġiet ippubblikata ordni ta' emerġenza li tipprojbixxi lin-nies milli jmorru fuq it-Tieqa tad-Dwejra, u li jiġu mħarrka b'multa ta' €1,500 jekk ma jirrispettawhiex.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/1500-if-you-step-on-azure-window-from-now-on.632770|titlu="€1,500 fine if you step on Azure Window from now on". Times of Malta.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref> Madankollu, din qatt ma ġiet infurzata, u sa Marzu 2017 meta waqgħet, xorta kien hemm min kien baqa' jmur jimxi fuq l-arkata.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/watch-dozens-trespass-across-azure-window-without-a-care-in-the-world.641403|titlu="Dozens trespass across Azure Window without a care in the world". Times of Malta.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref> === Ċediment finali === L-arkata ċediet għall-ħabta tal-09:40 fit-8 ta' Marzu 2017 wara perjodu ta' maltempati qawwija, u ma baqa' jidher xejn fuq wiċċ il-baħar.<ref name=":2">{{Ċita web|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/malta/gozo/articles/maltas-famous-gozo-azure-window-arch-collapses-into-sea/|titlu=Morris, Hugh. "Malta's famous Azure Window arch collapses into the sea". The Daily Telegraph.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2017-03-08/local-news/Dwejra-Window-collapses-6736171375|titlu="Dwejra Window collapses; geologist says pillar gave way". The Malta Independent.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.reuters.com/article/us-malta-rock-idUSKBN16F1CY|titlu=Schicluna, Chris; Balmer, Crispian (8 March 2017). "Malta's 'Azure Window' rock formation collapses into the sea". Reuters.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref> L-ewwel ma ċeda kien il-“pilastru”, u dan wassal biex il-parti ta' fuq tal-arkata ċċedi wkoll miegħu. Il-pilastru xxaqqaq f'biċċiet kbar tal-blat li issa jinsabu f'qiegħ il-baħar.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/pillar-likely-broke-into-pieces-when-azure-window-fell.642032|titlu=Caruana, Claire (11 March 2017). "Pillar likely broke into pieces when Azure Window fell". Times of Malta.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref> Jingħad li ċ-ċediment kien inevitabbli.<ref name=":3">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/watch-first-clip-of-azure-window-underwater-emerges.642248|titlu=Grech, Herman (12 March 2017). "Mariners, divers urged to stay clear of Azure Window site, underwater and aerial footage emerges". Times of Malta.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref> [[Stampa:Azure Window 20110426 und von Sturm 20170308 zerstört.jpg|daqsminuri|245x245px|It-Tieqa tad-Dwejra qabel u wara ċ-ċediment finali tal-2017]] Iċ-ċediment ġie rrapportat kemm fuq il-mezzi tax-xandir lokali kif ukoll fuq dawk internazzjonali.<ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-39207196|titlu="Malta's Azure Window collapses into the sea". BBC News Online.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref><ref name=":2" /> Il-[[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]] ta' dak iż-żmien [[Joseph Muscat]] u l-[[Kap tal-Oppożizzjoni]] ta' dak iż-żmien [[Simon Busuttil]], it-tnejn li huma kitbu fuq [[Twitter]] dwar il-waqgħa tat-Tieqa tad-Dwejra.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/the-azure-window-lost-and-gone-forever.641810|titlu="The Azure Window: lost and gone forever". Times of Malta.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref> Barra minn hekk, saru ħafna meme fuq il-internet u fil-midja soċjali lokali proprju fuq dan iċ-ċediment.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/the-azure-window-humour-takes-over.641814|titlu="The Azure Window: humour takes over". Times of Malta.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/opinion/reactions/13-brutally-hilarious-reactions-to-the-azure-window-collapse|titlu=Grech Urpani, David (8 March 2017). "13 Brutally Hilarious Memes of the Azure Window Collapse". Lovin Malta. Arkivjat 08-03-2017.|data-aċċess=2021-02-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170308134022/https://lovinmalta.com/opinion/reactions/13-brutally-hilarious-reactions-to-the-azure-window-collapse|arkivju-data=8 March 2017|url-status=dead}}</ref> L-Awtorità tal-Ambjent u tar-Riżorsi stqarret li l-waqgħa tat-Tieqa tad-Dwejra kienet telfa kbira għall-wirt naturali tal-Gżejjer Maltin. Il-Kummissjoni Ambjentali tal-[[Knisja Kattolika|Knisja]] ddikjarat li l-waqgħa kellha twassal biex il-poplu Malti u Għawdxi jirrifletti fuq il-wirt naturali tiegħu. Il-kunsill lokali ta' San Lawrenz ħeġġeġ lill-gvern biex jistabbilixxi pjan ta' ġestjoni għaż-żona kollha tad-Dwejra, li tinkludi diversi karatteristiċi notevoli oħra minkejja t-telfa tat-Tieqa tad-Dwejra.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/loss-of-azure-window-should-make-us-reflect-on-heritage-damage-church.642004|titlu="Loss of Azure Window should make us reflect on heritage damage – Church". Times of Malta.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref> Dakinhar taċ-ċediment, il-pulizija appellat biex il-pubbliku ma jżurx iż-żona.<ref>{{Ċita web|url=https://www.tvm.com.mt/en/news/police-appeal-to-public-not-to-approach-dwejra-window-area/|titlu="Police appeal to public not to approach Dwejra Window area". TVM.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref> L-għadis fiż-żona ġie pprojbit temporanjament, minkejja li dan ma ġiex infurzat u ftit jiem wara tfaċċa filmat tal-fdalijiet tal-arkata f'qiegħ il-baħar. Il-fdalijiet tal-arkata ffurmaw għadd ta' karatteristiċi li ssejħu bħala “ġenna għall-bugħaddasa”, għalkemm l-Awtorità tat-Trasport u l-Awtorità tal-Ambjent u tar-Riżorsi xorta waħda baqgħu jappellaw biex il-pubbliku ma jersaqx lejn iż-żona qabel jintemmu l-ispezzjonijiet u l-istħarriġ meħtieġa.<ref name=":3" /><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/watch-new-video-shows-shattered-azure-window-is-now-divers-paradise.642387|titlu="New video shows shattered Azure Window is now divers' paradise". Times of Malta.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref> Wara ċ-ċediment tal-arkata, Gatt sostna li wara li fassal ir-rapport tiegħu, hu kien talab biex ikun hemm monitoraġġ tal-arkata u tal-pilastru għal perjodu ta' żmien, sabiex iż-żona tiġi studjata u jiġi stabbilit jekk il-pilastru li kien qed jirfed l-arkata kienx qed jiċċaqlaq, “madankollu ma kien hemm l-ebda segwitu u l-kundizzjoni tal-pilastru baqgħet mhux magħrufa”.<ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2017-03-08/local-news/Dwejra-Window-collapses-6736171375|titlu="Updated (2) – Watch: Dwejra Window collapses; geologist says pillar gave way". The Malta Independent.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref> === Wara ċ-ċediment finali === Fid-9 ta' Marzu 2017, il-gvern ħabbar li kien se jniedi inizjattiva internazzjonali dwar il-futur tad-Dwejra. L-opzjonijiet li kienu qed jitqiesu kienu jinkludu li s-sit jitħalla kif inhu, li l-fdalijiet tat-Tieqa jitneħħew minn qiegħ il-baħar u jiġu esposti xi mkien<ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2017-03-09/local-news/Prime-Minister-says-he-will-soon-announce-international-initiative-on-Dwejra-6736171416|titlu=Schembri, Gabriel (9 March 2017). "Azure Window collapse – government considering retrieving rock pieces, exhibiting them". The Malta Independent.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref>, li tinħoloq rikostruzzjoni artifiċjali jew bir-[[realtà awmentata]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/environment/nature/75178/malta_government_moots_3d_augmented_reality_reconstruction_of_gozos_azure_window#.YDAYNkBFxjo|titlu=Diacono, Tim (9 March 2017). "Government moots 3D augmented reality reconstruction of Gozo's Azure Window". Malta Today.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref>, li jiġi stabbilit ċentru ta' interpretazzjoni jew li tinħoloq xi installazzjoni [[Arti|artistika]] fis-sit. Il-gvern iddikjara li l-arkata ma kinitx se tinbena mill-ġdid.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/international-initiative-following-collapse-of-azure-window-muscat.641914|titlu="Dwejra rock will not be rebuilt, but government paves way for 'ideas'". Times of Malta.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref> L-uniku rispons għal din is-sejħa internazzjonali kien tal-iżviluppatur Għawdxi [[Joseph Portelli]], li ppropona l-kostruzzjoni ta' lukanda f'barriera qrib il-post fejn kien hemm it-Tieqa tad-Dwejra. Il-proġett kien jinkludi żona ta' interpretazzjoni, ċentru tal-għadis, mużew interattiv, ċentru ta' osservazzjoni mill-għoli u faċilitajiet tat-trasport.<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/en/only-one-proposal-made-to-muscats-international-call-a-hotel-for-dwejra/|titlu=Agius, Monique (19 August 2018). "Only one proposal made to Muscat's "international call" – a hotel for Dwejra". Newsbook.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref> F'Awwissu 2018 ġie mħabbar li l-gvern ma kienx qed jippjana li jissokta bil-proposta.<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/en/hotel-in-dwejra-will-the-proposal-be-accepted/|titlu="Hotel in Dwejra: Will the proposal be accepted?". Newsbook.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref> Fl-aħħar tal-2018, l-arkitett Russu [[Svetozar Andreev]] ta' Hoteì Russia, b'kollaborazzjoni ma' [[Elena Britanishskaya]], ħabbar proposta ta' kostruzzjoni ta' struttura tal-[[azzar]] fis-sit fejn kien hemm it-Tieqa tad-Dwejra. Il-proġett jismu ''The Heart of Malta'' (Il-Qalb ta' Malta) u jikkonsisti minn struttura b'uċuħ poligonali riflessi tal-azzar, bid-daqs u bil-proporzjonijiet ibbażati fuq dawk tal-arkata naturali li waqgħet. L-istruttura suppost se tinkludi ħames sulari b'erja ta' iktar minn 5,000 m² ta' spazju għall-eżibizzjonijiet, b'kull sular jirrappreżenta perjodu differenti mill-istorja ta' Malta. Spirali ċentrali tikkollega s-sulari flimkien.<ref>{{Ċita web|url=https://www.hotei-russia.com/theheartofmalta|titlu="The Heart of Malta / Project by Svetozar Andreev Studio". Hotei Russia.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.archdaily.com/908714/svetozar-andreev-reimagines-iconic-azure-window-as-a-metallic-arch|titlu=Baldwin, Eric (1 January 2019). "Svetozar Andreev Reimagines Iconic Azure Window as a Metallic Arch". ArchDaily.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/arts/architecture/91634/dwejra_azure_window_gozo_reimagined_steel_structure_russian#.YDAZt0BFxjo|titlu=Vella, Matthew (12 December 2018). "Dwejra's Azure Window reimagined into steel structure by Russian". Malta Today.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref> Din il-proposta ntlaqgħet minn reazzjonijiet favur u kontra mill-pubbliku. Il-biċċa l-kbira ta' dawk li wieġbu l-istħarriġ li sar online kienu favur.<ref>{{Ċita web|url=https://www.insider.com/maltas-famous-azure-window-could-be-replaced-soon-2018-12|titlu=Sann, Wong Yoon (31 December 2018). "Malta's famous Azure Window, which was featured in 'Game of Thrones,' collapsed into the ocean, but it could be replaced by a quirky steel structure".|data-aċċess=2021-02-19}}</ref><ref name=":4">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/dwejra-steel-structure.697411|titlu=Cilia, Daniel (22 December 2018). "Dwejra steel structure". Times of Malta.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref> Madankollu, il-proġett ġie kkritikat ukoll peress li ż-żona park tal-baħar u l-proġett kieku jeqred il-fdalijiet tat-Tieqa tad-Dwejra f'qiegħ il-baħar. Barra minn hekk, il-pedamenti jkollhom ikunu fil-baħar f'fond ta' iktar minn 50 metru, u s-sit jinsab f'żona fejn spiss ikun hemm maltempata qawwija.<ref name=":4" /> F'Awwissu 2019, triq ġdida fir-raħal ta' San Lawrenz ġiet imsemmija ''Triq it-Tieqa tad-Dwejra'' biex tfakkar is-sit naturali li ċeda.<ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2019-08-25/local-news/Azure-Window-gets-posthumous-accolade-6736212567|titlu="Azure Window gets posthumous accolade". The Malta Independent.|data-aċċess=2021-02-19}}</ref> == Ġeoloġija == It-Tieqa tad-Dwejra kienet arkata naturali għolja xi 28 metru u wiesgħa 25 metru. Kienet tinsab f'xifer irdum magħruf bħala l-Irdumijiet tad-Dwejra. L-arkata kienet tal-franka, blata sedimentarja li tinsab kważi kullimkien fil-Gżejjer Maltin u li ġiet depożitata fl-Epoka Oligoċene. L-arkata kienet maqsuma f'żewġ partijiet ewlenin, il-Parti A u l-Parti B. Il-Parti A ffurmat il-bażi u l-pilastri tal-arkata, u l-Parti B iffurmat il-biċċa l-kbira tal-biċċa ta' fuq mhux mirfuda tal-arkata.<ref name=":0" /> Il-Parti A kellha ħxuna ta' xi 20 metru, kienet magħmula l-iktar minn fossili ta' algi ħomor ikkumpattati f'taħlita ta' franka u kalċite. Fejn kienet tifforma l-arkata, kellha erba' uċuħ, imsejħa minn A-1 sa A-4, u l-A-2 kien l-eħxen wiċċ. Dawn is-sedimenti ġew iddepożitati bil-mod u l-proċess seħħ taħt il-baħar f'fond ta' >30 metru b'kurrenti moderati.<ref name=":0" /> Il-Parti B kellha ħxuna ta' xi 10 metru u kienet tinkludi ħames uċuħ, imsejħa minn B-1 sa B-5. Il-wiċċ B-1 kien jifforma saff irqiq ta' franka bajda bejn il-Parti A u l-kumplament tal-Parti B li kien pjuttost artab u għalhekk kien jitnawwar iktar faċilment bl-erożjoni. Għalhekk ifforma depressjoni madwar it-Tieqa. Ġie ddepożitat f'ilma baxx bl-azzjoni ta' ħafna mewġ. L-uċuħ B-2 u B-3 kienu jiffurmaw saff orizzontali oħxon seba' metri ta' ġebel u blat imrammel flimkien, li kien poruż u inqas ikkumpattjat. Il-wiċċ B-5 kien jifforma saff oħxon erba' metri tal-franka u bil-ġebel u l-blat b'konsistenza mtajna mnixxfa biż-żmien, u kien jifforma l-parti mhux mirfuda tal-arkata. L-uċuħ tal-Parti B kien fihom għadd ta' fossili, fosthom ''Scutella'', ''Pecten'', xewk kbir tar-[[Rizza|rizzi]] u algi bentiċi kbar. Is-saffi kollha tal-Parti B kienu ġew penetrati minn żewġ ġonturi. Fuq il-wiċċ B-5 kien hemm ukoll saff ibridu tal-franka li kien ittiekel ferm bl-erożjoni.<ref name=":0" /> {{Stampa kbira|Azure Window 360.jpg|1800px|Ritratt panoramiku tat-Tieqa tad-Dwejra u l-madwar fl-2012}} L-arkata kienet tinsab viċin il-baħar intern tad-Dwejra, kavità ċirkolari kbira bi ħnejja żgħira fuqha li żviluppat tul ġontura fil-blat. Il-Ġebla tal-Ġeneral, gżejra li ffurmat meta l-pont ta' arkata naturali waqa', tinsab fil-qrib ukoll. Fiż-żona hemm ukoll it-Torri tad-Dwejra, torri kostali tal-għassa tas-[[Seklu XVII|seklu 17]] li nbena mill-[[Ordni Militari Sovran ta' Malta|Ordni ta' San Ġwann]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.culturalheritage.gov.mt/filebank/inventory/00040.pdf|titlu="Dwejra Tower" (PDF). National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands. Arkivjat 09-01-2018.|data-aċċess=2021-02-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180109160653/http://www.culturalheritage.gov.mt/filebank/inventory/00040.pdf|arkivju-data=2018-01-09|url-status=bot: unknown}}</ref> Fil-Grigal tad-Dwejra, xi 3.7 km 'il bogħod, hemm ukoll arkata naturali oħra msejħa t-[[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]], li mhix magħrufa daqs it-Tieqa tad-Dwejra.<ref>''Malta – Guide Verdi Europa'' (in Italian). Touring Editore. 2007. p. 143. ISBN <bdi>9788836533176</bdi>.</ref><ref name=":5" /><ref name=":0" /><ref name=":1" /> == Dehriet fil-mezzi tax-xandir == It-Tieqa tad-Dwejra dehret f'għadd ta' films, fosthom ''Clash of the Titans'' (1981), ''The Count of Monte Cristo'' (2002) u l-film [[Indja|Indjan]] bit-[[Tamil]] ''Vinnaithaandi Varuvaaya''.<ref>{{Ċita web|url=https://www.theguardian.com/world/2017/mar/08/azure-window-malta-collapse-game-of-thrones|titlu=Khomami, Nadia. "'It's heartbreaking': Maltese mourn collapse of Azure Window arch". The Guardian.|data-aċċess=2021-02-20}}</ref> Dehret ukoll fil-minisensiela tat-televiżjoni ''The Odyssey'' (1997).<ref>{{Ċita web|url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2017/03/09/that-sad-day-arrived-maltas-azure-window-as-seen-on-game-of-thrones-collapses-into-sea/|titlu=Andrews, Travis M. "'That sad day arrived': Malta's Azure Window, as seen on 'Game of Thrones,' collapses into sea". The Washington Post.|data-aċċess=2021-02-20}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/malta/gozo/articles/maltas-famous-gozo-azure-window-fascinating-facts/|titlu=Macphail, Cameron. "Malta's Azure Window: Everything you need to know about Gozo's lost arch". The Daily Telegraph.|data-aċċess=2021-02-20}}</ref> Intużat bħala post fejn inġibdet ix-xena tat-tieġ tad-Dothraki fl-ewwel staġun tas-sensiela televiżiva tal-HBO ''Game of Thrones''.<ref>{{Ċita web|url=http://travel.usatoday.com/destinations/story/2012-04-01/Where-the-HBO-hit-Game-of-Thrones-was-filmed/53876876/1|titlu=Roberts, Josh. "Where HBO's hit Game of Thrones was filmed". USA Today. Arkivjat 01-04-2012.|data-aċċess=2021-02-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120401123724/http://travel.usatoday.com/destinations/story/2012-04-01/Where-the-HBO-hit-Game-of-Thrones-was-filmed/53876876/1|arkivju-data=2012-04-01|url-status=bot: unknown}}</ref> Meta nġibed ''Game of Thrones'' inqalgħet kontroversja sħiħa minħabba li ekosistema protetta ġiet danneġġata minn sottokuntrattur.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/total-elimination-of-ecosystem-at-dwejra.336505|titlu=Peregin, Christian (17 November 2010). "'Total elimination of ecosystem' at Dwejra". Times of Malta.|data-aċċess=2021-02-20}}</ref> F'filmat tar-reklami tad-ditta Hugo Boss tal-2017, David Colturi jidher jaqbeż mit-Tieqa tad-Dwejra u minn dik tal-Wied il-Mielaħ.<ref>{{Ċita web|url=https://www.agi.it/estero/la_finestra_azzurra_dellisola_di_gozo_non_c_pi-1563798/news/2017-03-08/|titlu="La "finestra azzurra" dell'isola di Gozo non-c'è più". AGI|data-aċċess=2021-02-20}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Għawdex]] 4m33720bsbzbpvmdu43tvdz8nc5nmsv 0 25853 332188 322270 2026-09-20T11:10:11Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332188 wikitext text/x-wiki [[Stampa:20090529 Great Wall Jinshanling 0905 8235.jpg|daqsminuri|332x332px|Il-Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] Il-'''Ħajt il-Kbir taċ-Ċina''' (biċ-Ċiniż tradizzjonali: 萬里長城; biċ-Ċiniż issimplifikat: 万里长城; bil-pinyin: ''Wànlǐ Chángchéng'') huwa sensiela ta’ fortifikazzjonijiet li nbnew tul il-fruntieri storiċi tat-Tramuntana tal-istati antiki taċ-[[Ċina]] u taċ-Ċina Imperjali bħala protezzjoni minn diversi gruppi nomadiċi mill-Isteppa Ewroasjatika. Inbnew diversi ħitan sa mill-bidu tas-seklu 7 Q.K.<ref>''The New York Times'' with introduction by Sam Tanenhaus (2011). ''The New York Times Guide to Essential Knowledge: A Desk Reference for the Curious Mind''. St. Martin's Press of Macmillan Publishers. p. 1131. ISBN <bdi>978-0-312-64302-7</bdi>.</ref>, b’biċċiet selettivi li iktar ’il quddiem ġew magħquda flimkien minn [[Qin Shi Huang]] (220-206 Q.K.), l-ewwel imperatur taċ-Ċina. Ftit li xejn fadal mill-ħajt ta’ Qin Shi Huang.<ref>{{Ċita web|titlu=Great Wall of China {{!}} Definition, History, Length, Map, Location, & Facts|url=https://www.britannica.com/topic/Great-Wall-of-China|data-aċċess=2021-03-20|lingwa=en|sit=Encyclopedia Britannica}}</ref> Iktar ’il quddiem, ħafna dinastiji suċċessivi bnew diversi biċċiet tal-ħitan fil-fruntieri u wettqu l-manutenzjoni tagħhom. L-iktar biċċiet magħrufa sew tal-ħajt inbnew mid-dinastija Ming (1368-1644). Apparti għad-difiża, fost l-iskopijiet għaliex inbena l-Ħajt il-Kbir taċ-Ċina hemm il-kontrolli tal-fruntieri, l-impożizzjoni ta’ dazji fuq il-merkanzija ttrasportata tul it-[[Triq tal-Ħarir]], ir-regolamentazzjoni jew it-tħeġġiġ tal-kummerċ, u l-kontroll tal-immigrazzjoni u l-emigrazzjoni.<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Shelach-Lavi|isem1=Gideon|kunjom2=Wachtel|isem2=Ido|kunjom3=Golan|isem3=Dan|kunjom4=Batzorig|isem4=Otgonjargal|kunjom5=Amartuvshin|isem5=Chunag|data=Ġunju 2020|titlu=Medieval long-wall construction on the Mongolian Steppe during the eleventh to thirteenth centuries AD|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/medieval-longwall-construction-on-the-mongolian-steppe-during-the-eleventh-to-thirteenth-centuries-ad/69850626FA671DD5A8454DD63EC31CFD#|rivista=Antiquity|lingwa=en|volum=94|numru=375|paġni=724–741}}</ref> Barra minn hekk, il-karatteristiċi difensivi tal-Ħajt il-Kbir ittejbu permezz tal-kostruzzjoni ta’ torrijiet tal-għassa, barrakki għat-truppi, stazzjonijiet għall-gwarniġjoni, kapaċitajiet ta’ sinjalar bid-duħħan jew bin-nar, u l-fatt li l-mogħdija fuq il-Ħajt il-Kbir kienet isservi wkoll bħala kuritur tat-trasport. Il-ħitan fil-fruntieri nbnew minn dinastiji differenti u għandhom diversi mogħdijiet. Kollettivament, jibdew minn [[Liaodong]] fil-Lvant u jibqgħu sejrin tal-Lag ta’ Lop fil-Punent, mill-fruntiera attwali bejn iċ-Ċina u r-[[Russja]] fit-Tramuntana sax-xmara Tao (Taohe) fin-Nofsinhar; tul ark li bejn wieħed u ieħor jimxi tul it-tarf tal-isteppa tal-[[Mongolja]]; u jkopri iktar minn 20,000 km b’kollox.<ref>{{Ċita web|titlu="Great Wall of China even longer than previously thought". Canadian Broadcasting Corporation.|url=https://www.cbc.ca/news/world/great-wall-of-china-even-longer-than-previously-thought-1.1263111}}</ref> Illum il-ġurnata, is-sistema difensiva tal-Ħajt il-Kbir ġeneralment hija rikonoxxuta bħala waħda mill-iktar għeġubijiet arkitettoniċi impressjonanti fl-istorja. Barra minn hekk, huwa [[Sit ta’ Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] mill-1987 u wieħed mis-[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] mill-2007.<ref>{{Ċita web|url=https://www.history.com/topics/ancient-china/great-wall-of-china|titlu=Great Wall of China|kunjom=|isem=|sit=HISTORY|lingwa=en|data-aċċess=2021-04-06}}</ref> == Ismijiet == [[Stampa:Map of the Great Wall of China.jpg|xellug|daqsminuri|306x306px|Mappa tal-Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] Storikament, il-ġabra ta’ fortifikazzjonijiet magħrufa bħala l-Ħajt il-Kbir taċ-Ċina ngħatat ismijiet differenti kemm biċ-Ċiniż kif ukoll b’lingwi oħra. Fid-dokumenti storiċi Ċiniżi, it-termini “Ħajt Twil/Ħitan Twal” (<small>t</small> 長城, <small>s</small> 长城, ''Chángchéng'') jidhru fir-''Rekords tal-Istoriku l-Kbir'' ta’ [[Sima Qian]], fejn kienu jirreferu kemm għal ħitan kbar separati li nbnew bejn Stati fi Gwerra ma’ xulxin u fit-Tramuntana tagħhom, kif ukoll għall-kostruzzjoni iktar unifikata tal-Ewwel Imperatur.<ref>Waldron, Arthur (1983). "The Problem of The Great Wall of China". ''Harvard Journal of Asiatic Studies''. p. 650.</ref> Il-karattru Ċiniż 城, li jfisser belt jew fortizza, huwa kompost fonosemantiku tar-radikali 土 u tal-fonetika 成 tad-“[[Id-Dinja|dinja]]”, u l-pronunzja tiegħu biċ-Ċiniż Antik ġie rikostruwit bħala *''deŋ''.<ref>{{Ċita web|titlu=Baxter, William H. & al. (September 20, 2014). "Baxter–Sagart Old Chinese Reconstruction, Version 1.1" (PDF). Ann Arbor: University of Michigan.|url=http://ocbaxtersagart.lsait.lsa.umich.edu/BaxterSagartOCbyMandarinMC2014-09-20.pdf|data-aċċess=2021-03-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220428050156/https://ocbaxtersagart.lsait.lsa.umich.edu/BaxterSagartOCbyMandarinMC2014-09-20.pdf|arkivju-data=2022-04-28|url-status=dead}}</ref> Oriġinarjament kien jirreferi għas-sur madwar il-bliet Ċiniżi tradizzjonali u kien jintuża bħala estensjoni għal dawn il-ħitan mad-dawra tal-istati rispettivi tagħhom; madankollu, illum il-ġurnata, huwa iktar frekwenti li tintuża bħala l-kelma Ċiniża għal “belt”.<ref>Lovell, Julia (2006). ''The Great Wall : China against the world 1000 BC – AD 2000''. Sydney: Picador Pan Macmillan. ISBN <bdi>978-0-330-42241-3</bdi>. p. 25.</ref> L-isem itwal biċ-Ċiniż “Ħajt Twil Għaxart Elef Mil” (<small>t</small> 萬里長城, <small>s</small> 万里长城, ''Wànlǐ Chángchéng'') ġie mid-deskrizzjoni ta’ Sima Qian fir-''Records'', għalkemm ma semmihomx eżatt b’dak il-mod. Il-''Ktieb ta’ Song'' tal-493 W.K. jikkwota lill-ġeneral tal-fruntieri [[Tan Daoji]] li jirreferi għall-“ħajt twil 10,000 mil”, eqreb għall-isem modern, iżda dan l-isem qajla jidher fi żminijiet premoderni għajr hemmhekk.<ref>Waldron, Arthur (1990). ''The Great Wall of China : from history to myth''. Cambridge England New York: Cambridge University Press. ISBN <bdi>978-0-521-42707-4</bdi>. p. 202.</ref> Il-mil Ċiniż tradizzjonali (里, ''lǐ'') sikwit kien distanza irregolari li kien maħsub biex juri t-tul ta’ villaġġ standard u kien ivarja skont it-tip ta’ art, għalkemm kien jiġi standardizzat wara distanzi ta’ madwar terz tal-mil Brittaniku (540 metru).<ref>Byron R. Winborn (1994). ''Wen Bon: a Naval Air Intelligence Officer behind Japanese lines in China''. University of North Texas Press. p. 63. ISBN <bdi>978-0-929398-77-8</bdi>.</ref> Minn żmien il-metrikazzjoni taċ-Ċina fl-1930 ’l hawn, sar ekwivalenti għal 500 metru eżatt<ref>{{Ċita web|titlu="The Weights and Measures Act (1929)". The Legislative Yuan of the Republic of China. Arkivjat 25-04-2014.|url=http://lis.ly.gov.tw/lghtml/lawstat/version2/01926/0192618020200.htm|data-aċċess=2021-03-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140425025351/http://lis.ly.gov.tw/lghtml/lawstat/version2/01926/0192618020200.htm|arkivju-data=2014-04-25|url-status=dead}}</ref>, li jfisser li isem il-ħajt kieku jiddeskrivi distanza ta’ 5,000 km. Madankollu, dan l-użu ta’ “għaxart elef” (''wàn'') huwa figurattiv u sempliċement ifisser kwantità kbira “inkalkolabbli”.<ref name=":0">Lindesay, William (2007). ''The Great Wall Revisited: From the Jade Gate to Old Dragon's Head''. Beijing: Wuzhou Publishing. p. 21. ISBN <bdi>978-7-5085-1032-3</bdi>.</ref> [[Stampa:The Great wall - by Hao Wei.jpg|daqsminuri|291x291px|Il-Ħajt il-Kbir taċ-Ċina fi tlugħ ix-xemx]] Minħabba l-assoċjazzjoni tal-ħajt mal-allegata tirannija tal-Ewwel Imperatur, id-dinastiji Ċiniżi wara Qin Shi Huang is-soltu kienu jevitaw li jirreferu għaż-żidiet tagħhom mal-ħajt bl-isem ta’ “Ħajt Twil”.<ref name=":1">Waldron, Arthur (1983). "The Problem of The Great Wall of China". ''Harvard Journal of Asiatic Studies''. p. 651. JSTOR 2719110.</ref> Minflok, kienu jintużaw diversi termini fir-rekords [[Medjuevu|Medjevali]], fosthom “fruntiera/i” (塞, ''Sài'')<ref name=":2">Lovell, Julia (2006). ''The Great Wall : China against the world 1000 BC – AD 2000''. Sydney: Picador Pan Macmillan. ISBN <bdi>978-0-330-42241-3</bdi>. p. 15.</ref>, “sur/swar” (垣, ''Yuán'')<ref name=":2" />, “barriera/i” (障, ''Zhàng''; fis-sens ta’ ostaklu)<ref name=":2" />, “il-fortizzi esterni” (外堡, ''Wàibǎo'')<ref>Waldron, Arthur (1990). ''The Great Wall of China : from history to myth''. Cambridge England New York: Cambridge University Press. ISBN <bdi>978-0-521-42707-4</bdi>. p. 49.</ref>, u “l-ħajt/ħitan fil-fruntieri” (<small>t</small> 邊牆, <small>s</small> 边墙, ''Biānqiáng'')<ref name=":1" />. Fost l-ismijiet poetiċi u informali li ngħataw lill-ħajt kien hemm “il-Fruntiera Vjola” (紫塞, ''Zǐsài'')<ref>Waldron, Arthur (1990). ''The Great Wall of China : from history to myth''. Cambridge England New York: Cambridge University Press. ISBN <bdi>978-0-521-42707-4</bdi>. p. 21.</ref> u "d-Dragun tad-Dinja” (<small>t</small> 土龍, <small>s</small> 土龙, ''Tǔlóng'').<ref>Waldron, Arthur (1988). "The Great Wall Myth: Its Origins and Role in Modern China". ''The Yale Journal of Criticism''. '''2''' (1): 67–104. p. 69.</ref> Matul id-dinastija Qing biss reġa’ beda jintuża t-terminu “Ħajt Twil” biex jirreferi għall-ħafna ħitan fil-fruntieri irrispettivament fejn jinsabu jew minn liema dinastija oriġinaw, u li huwa l-ekwivalenti għall-“Ħajt il-Kbir”.<ref name=":3">Hessler, Peter (2007). "Letter from China: Walking the Wall". ''The New Yorker'' (May 21, 2007): 58–67. p. 59.</ref> Xi sezzjonijiet tal-ħajt fin-Nofsinhar tad-[[Deżert tal-Gobi]] u fl-isteppa tal-Mongolja xi drabi jissejħu l-“Ħajt ta’ [[Genghis Khan]]”, anke jekk Genghis Khan ma bena l-ebda ħajt jew linja difensiva permanenti.<ref>Man, John (2008). "6. WALL-HUNT IN THE GOBI". ''The Great Wall: The extraordinary history of China's wonder of the world''. TRANSWORLD PUBLISHERS LTD. p. 132–148. ISBN <bdi>9780553817683</bdi>.</ref> L-isem attwali evolva minn ġrajjiet dwar “il-ħajt Ċiniż” minn vjaġġaturi [[Ewropa|Ewropej]] moderni bikrin. Sas-seklu 19<ref name=":3" />, “il-Ħajt il-Kbir taċ-Ċina” sar l-isem standard f’diversi lingwi Ewropej, fosthom il-[[Lingwa Maltija|Malti]], l-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]] u l-Franċiż, għalkemm hemm lingwi oħra bħall-Ġermaniż li jirreferu għalih bħala “il-ħajt Ċiniż”.<ref name=":0" /> == Storja == === Ħitan bikrin === [[Stampa:GreatWallofQinDynasty.png|daqsminuri|Il-Ħajt il-Kbir tad-dinastija Qin minn Lintao sa Liaodong]] Iċ-Ċiniżi diġà kienu midħla mat-tekniki tal-bini tal-ħitan fi żmien ir-rebbiegħa u l-ħarifa bejn is-sekli 8 u 5 Q.K. Matul dan iż-żmien u l-perjodu sussegwenti tal-Istati fi Gwerra ma’ xulxin, l-istati ta’ Qin, Wei, Zhao, Qi, Han, Yan, u Zhongshan<ref>{{Ċita web|titlu=精华区文章阅读|url=https://www.newsmth.net/bbsanc.php?path=/groups/sci.faq/Geography/11/General/M.1186373660.W0|data-aċċess=2021-03-20|sit=www.newsmth.net}}</ref> kollha bnew fortifikazzjonijiet estensivi biex jiddefendu l-fruntieri tagħhom stess. Peress li l-għan tagħhom kien li jifilħu għall-attakki b’armi żgħar bħax-xwabel u l-lanez, dawn il-ħitan inbnew l-iktar bil-ġebel jew bl-ikkumpattar tal-ħamrija u ż-żrar. [[Stampa:GreatWallOfHanDynasty.png|daqsminuri|Il-Ħajt il-Kbir tad-dinastija Han huwa l-itwal ħajt, minn Mamitu ħdejn Yumenguan sa Liaodong]] Ir-Re Zheng tad-dinastija Qin ħakem l-aħħar tal-għedewwa tiegħu u għaqqad iċ-Ċina bħala l-Ewwel Imperatur tad-dinastija Qin (“Qin Shi Huang”) fil-221 Q.K. Bl-intenzjoni li jimponi tmexxija ċentralizzata u jipprevjeni l-attakki fewdali mill-ġdid, huwa ordna l-qerda tas-sezzjonijiet tal-ħitan li kienu jiddividu l-imperu tiegħu fl-istati kif kienu qabel. Madankollu, sabiex jippożizzjoni l-imperu tiegħu kontra l-poplu Xiongnu mit-Tramuntana, huwa ordna l-bini ta’ ħitan ġodda biex jgħaqqad flimkien il-kumplament tal-fortifikazzjonijiet tul il-fruntiera tat-Tramuntana tal-imperu. “Ibni u avvanza” kien prinċipju gwida ċentrali fil-kostruzzjoni tal-ħajt, u dan jimplika li ċ-Ċiniżi ma kinux qed jibnu fruntiera fissa permanenti.<ref>Burbank, Jane; Cooper, Frederick (2010). ''Empires in World History: Power and the Politics of Difference''. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. p. 45.</ref> It-trasport tal-kwantità kbira ta’ materjali meħtieġa għall-kostruzzjoni kien diffiċli, għaldaqstant il-bennejja dejjem kienu jippruvaw jużaw ir-riżorsi lokali. Kienu jużaw ġebel mill-muntanji meta kienu qed jibnu sezzjonijiet tal-ħajt ħdejn il-muntanji, filwaqt li kienu jużaw ħamrija kkumpattjata f’postijiet b’art watja. Ma hemm l-ebda rekord storiku eżistenti li jindika t-tul eżatt li kienu jkopru l-ħitan tad-dinastija Qin. Il-biċċa l-kbira tal-ħitan l-antiki ttieklu bl-erożjoni tul is-sekli, u għad fadal biss ftit sezzjonijiet minnhom illum il-ġurnata. Kemm intużaw bnedmin bl-eżatt mhuwiex magħruf, iżda ġie stmat minn xi awturi li mijiet ta’ eluf ta’ ħaddiema mietu huma u jibnu l-ħajt tad-dinastija Qin.<ref>Slavicek, Louise Chipley; Mitchell, George J.; Matray, James I. (2005). ''The Great Wall of China''. Infobase Publishing. p. 35. ISBN <bdi>978-0-7910-8019-1</bdi>. p. 35.</ref> Iktar ’il quddiem, id-dinastija Han<ref>{{Ċita web|titlu=British researcher discovers piece of Great Wall 'marooned outside China'|url=https://www.irishtimes.com/news/british-researcher-discovers-piece-of-great-wall-marooned-outside-china-1.470881|isem1=Clifford|kunjom1=Coonan|data-aċċess=2021-03-20|lingwa=en|sit=The Irish Times}}</ref>, id-Dinastiji tat-Tramuntana, u d-dinastija Sui, kollha sewwew, bnew mill-ġdid jew espandew xi sezzjonijiet tal-Ħajt il-Kbir biex jiddefendu lilhom infushom mill-invażuri tat-Tramuntana. Id-dinastiji Tang u Song ma għamlu l-ebda sforz sinifikanti fir-reġjun.<ref>Waldron, Arthur (1983). "The Problem of The Great Wall of China". ''Harvard Journal of Asiatic Studies''. p. 653. JSTOR 2719110.</ref> Id-dinastiji l-oħra għajr il-Han bnew ukoll il-ħitan fil-fruntieri tagħhom: it-Tramuntana ta’ Wei mmexxija minn Xianbei, Liao mmexxija minn Khitan, Jurchen Jin u l-Punent ta’ Xia stabbiliti minn Tangut, li mexxa territorji kbar fit-Tramuntana taċ-Ċina għal sekli sħaħ, kollha kemm huma bnew ħitan difensivi iżda dawn kienu jinsabu ferm iktar fit-Tramuntana tal-Ħajt il-Kbir kif nafuh illum, fil-provinċja taċ-Ċina tal-Mongolja Interna u fil-Mongolja stess.<ref>Waldron, Arthur (1983). "The Problem of The Great Wall of China". ''Harvard Journal of Asiatic Studies''. p. 654. JSTOR 2719110.</ref><ref>Haw, Stephen G. (2006). ''Marco Polo's China: a Venetian in the realm of Khubilai Khan''. Volume 3 of Routledge studies in the early history of Asia. Psychology Press. pp. 52-54. ISBN <bdi>978-0-415-34850-8</bdi>.</ref> === Dinastija Ming === [[Stampa:GreatWallChina4.png|daqsminuri|Id-daqs tal-Imperu Ming u tal-ħajt tiegħu]] Il-kunċett tal-Ħajt il-Kbir reġa’ ngħata l-ħajja taħt id-dinastija Ming fis-seklu 14,<ref>Karnow, Mooney, Paul and Catherine (2008). ''National Geographic Traveler: Beijing''. National Geographic Books. p. 192. ISBN <bdi>978-1-4262-0231-5</bdi>.</ref> u wara t-telfa tal-armata tad-dinastija Ming kontra l-Ojrati fil-[[Battalja ta’ Tumu]]. Id-dinastija Ming ma rnexxielhomx jiksbu vantaġġ militari ċar kontra t-tribujiet tal-Mongolja wara diversi battalji, u l-kunflitt dam ħafna u beda jkollu effett fuq l-imperu. Għalhekk, id-dinastija Ming adottat strateġija ġdida biex trażżan l-invażjonijiet tat-tribujiet nomadiċi permezz tal-kostruzzjoni ta’ ħitan tul il-fruntiera tat-Tramuntana taċ-Ċina. Il-kontroll tal-Mongoli stabbilit fid-[[Deżert ta’ Ordos]] ġie rikonoxxut u l-ħajt inbena mat-tarf tan-Nofsinhar tad-deżert minflok ma inkorpora l-lilwa tax-[[Xmara Safra]]. Għad-differenza tal-fortifikazzjonijiet bikrin, il-kostruzzjoni tad-dinastija Ming kienet iktar b’saħħitha u iktar elaborata minħabba l-użu tal-brikks u tal-ġebel minflok il-ħamrija kkumpattjata. Huwa stmat li nbnew sa 25,000 torri tal-għassa fuq il-ħajt.<ref>Szabó, József; Dávid, Lóránt; Loczy, Denes, eds. (2010). ''Anthropogenic Geomorphology: A Guide to Man-made Landforms''. Springer. p. 220. ISBN <bdi>978-90-481-3057-3</bdi>.</ref> Peress li l-attakki Mongoli komplew perjodikament tul is-snin, id-dinastija Ming allokat riżorsi konsiderevoli biex il-ħitan jissewwew u jissaħħu. Xi sezzjonijiet ħdejn il-belt kapitali tad-dinastija Ming, [[Beijing]], kienu tassew b’saħħithom.<ref>Evans, Thammy (2006). ''Great Wall of China: Beijing & Northern China''. Bradt Travel Guide. Bradt Travel Guides. p. 177. ISBN <bdi>978-1-84162-158-6</bdi>.</ref> Bejn l-1567 u l-1570, [[Qi Jiguang]] sewwa u saħħaħ ukoll il-ħajt, kesa bil-brikks sezzjonijiet tal-ħajt li kienu magħmula bil-ħamrija kkumpattjata u bena 1,200 torri tal-għassa mill-Mogħdija Muntanjuża ta’ Shanhaiguan sa Changping għas-sinjalar tal-attakki Mongoli.<ref>{{Ċita web|titlu="Great Wall at Mutianyu". Great Wall of China. Arkivjat 09-03-2013.|url=http://great-wall.org/mutianyu.htm|data-aċċess=2021-03-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130309091217/http://great-wall.org/mutianyu.htm|arkivju-data=2013-03-09|url-status=dead}}</ref> Matul is-snin 40 u 60 tas-seklu 15, id-dinastija Ming bniet ukoll l-hekk imsejjaħ “Ħajt ta’ Liaodong”. Il-funzjoni kienet simili għal dik tal-Ħajt il-Kbir (li sa ċertu punt kien estensjoni tiegħu), iżda l-kostruzzjoni tiegħu kienet iktar bażika. Il-Ħajt ta’ Liaodong kien iħaddan fih l-art agrikola tal-provinċja ta’ Liaodong, u kien jipproteġiha mill-inkursjonijiet potenzjali tal-Jurċeni u l-Mongoli ta’ Oriyanghan mill-Majjistral u tal-Jurċeni ta’ Jianzhou mit-Tramuntana. Filwaqt li ntużaw xi ġebel u madum f’xi partijiet tal-Ħajt ta’ Liaodong, il-biċċa l-kbira tiegħu kien fil-fatt sempliċi diga magħmula mill-ħamrija b’ħandaq fuq kull naħa tiegħu.<ref>Edmonds, Richard Louis (1985). ''Northern Frontiers of Qing China and Tokugawa Japan: A Comparative Study of Frontier Policy''. University of Chicago, Department of Geography; Research Paper No. 213. pp. 38-40. ISBN <bdi>978-0-89065-118-6</bdi>.</ref> Lejn l-aħħar tad-dinastija Ming, il-Ħajt il-Kbir għen lill-imperu kontra l-invażjonijiet tal-Manchu li bdew lejn għall-ħabta tal-1600. Anke wara t-telfa ta’ Liaodong kollha, l-armata tad-dinastija Ming irnexxielha żżomm il-Mogħdija Muntanjuża ta’ Shanhai li kienet iffortifikata sa snienha, u ma ħallewx lill-Manchu jaħkmu l-artijiet fil-qalba taċ-Ċina. Il-Manchu fl-aħħar irnexxielhom jaqsmu minn naħa għall-oħra tal-Ħajt il-Kbir fl-1644, wara li Beijing kienet diġà nħakmet mir-ribelli ta’ [[Li Zicheng]]. Qabel, il-Manchu kienu qasmu minn naħa għall-oħra tal-Ħajt il-Kbir diversi drabi iżda biex jattakkaw, mentri din id-darba kienet biex jaħkmu. Il-bibien fil-Mogħdija Muntanjuża ta’ Shanhai nfetħu fil-25 ta’ Mejju mill-ġeneral kmandant tad-dinastija Ming, [[Wu Sangui]], li fforma alleanza mal-Manchu, bit-tama li juża l-Manchu biex ikeċċi r-ribelli minn Beijing.<ref>Lovell, Julia (2006). ''The Great Wall : China against the world 1000 BC – AD 2000''. Sydney: Picador Pan Macmillan. p. 254. ISBN <bdi>978-0-330-42241-3</bdi>.</ref> Il-Manchu malajr ħatfu l-belt ta’ Beijing, u eventwalment rebħu kontra d-dinastija Shun stabbilita mir-ribelli u l-kumplament tar-reżistenza għad-dinastija Ming, u stabbilew it-tmexxija tad-dinastija Qing fiċ-Ċina kollha.<ref>Elliott, Mark C. (2001). ''The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China''. Stanford University Press. pp. 1-2. ISBN <bdi>978-0-8047-4684-7</bdi>.</ref> Taħt id-dinastija Qing, il-fruntieri taċ-Ċina marru lil hinn mill-ħitan u l-Mongolja ġiet annessa fl-imperu; għaldaqstant il-kostruzzjonijiet fuq il-Ħajt il-Kbir waqfu. Min-naħa l-oħra, l-hekk imsejħa [[Palizzata taż-Żafżafa]], li kienet issegwi linja simili għal dik tal-Ħajt ta’ Liangdong tad-dinastija Ming, inbniet mill-mexxejja tad-dinastija Qing fil-[[Manċurja]]. Madankollu, l-iskop tiegħu ma kienx id-difiża iżda iktar il-prevenzjoni tal-migrazzjoni taċ-Ċiniżi Han fil-Manċurja.<ref>Elliott, Mark C. "The Limits of Tartary: Manchuria in Imperial and National Geographies". ''Journal of Asian Studies'' 59, no. 3 (2000): 603–646.</ref> === Rakkonti barranin === [[Stampa:Part of the Great Wall of China (April 1853, X, p.41) - Copy.jpg|daqsminuri|Parti mill-Ħajt il-Kbir taċ-Ċina (April 1853)<ref>"Part of the Great Wall of China". ''The Wesleyan Juvenile Offering: A Miscellany of Missionary Information for Young Persons''. '''X''': 41. April 1853.</ref>]] L-ebda mill-Ewropej li żaru ċ-Ċina jew il-Mongolja fis-sekli 13 u 14, bħal [[Giovanni da Pian del Carpine]], [[William ta’ Rubruck]], [[Marco Polo]], [[Odorico da Pordenone]] u [[Giovanni de' Marignolli]], ma semmew il-Ħajt il-Kbir.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=van Ruysbroek|isem=Willem|kunjom2=di Piano Carpini|isem2=Giovanni|kunjom3=Rockhill|isem3=William Woodville|data=1900|titlu=The journey of William of Rubruck to the eastern parts of the world, 1253-55|url=http://archive.org/details/journeywilliamr01ruysgoog|pubblikatur=London, Printed for the Hakluyt Society}}</ref><ref>Haw, Stephen G. (2006). ''Marco Polo's China: a Venetian in the realm of Khubilai Khan''. Volume 3 of Routledge studies in the early history of Asia. Psychology Press. pp. 53-54. ISBN <bdi>978-0-415-34850-8</bdi>.</ref> Il-vjaġġatur tat-Tramuntana tal-Afrika [[Ibn Battuta]], li żar iċ-Ċina fid-dinastija Yuan għall-ħabta tal-1346, kien sema’ bil-Ħajt il-Kbir taċ-Ċina, possibbilment anke qabel wasal iċ-Ċina.<ref>Haw, Stephen G. (2006). ''Marco Polo's China: a Venetian in the realm of Khubilai Khan''. Volume 3 of Routledge studies in the early history of Asia. Psychology Press. pp. 54-55. ISBN <bdi>978-0-415-34850-8</bdi>.</ref> Huwa kiteb li l-ħajt jinsab “vjaġġ ta’ sittin jum” bogħod minn Zeitun (illum [[Quanzhou]]) fir-rakkonti tiegħu dwar l-ivvjaġġar ''Rigal għal dawk li jikkontemplaw l-għeġubijiet tal-bliet u l-meravilji tal-ivvjaġġar''. Huwa assoċjah mal-leġġenda tal-ħajt imsemmi fil-[[Koran]], li Dhul-Qarnayn (assoċjat is-soltu ma’ [[Alessandru l-Kbir]]) li kien inbena biex jipproteġi lin-nies qrib il-[[Ġappun]] mis-slavaġ Gog u Magog. Madankollu, Ibn Battuta ma seta’ jsib jew ma kien jaf lil ħadd li kien rah, li jagħti x’tifhem li għalkemm kien hemm xi fdalijiet tal-ħajt dak iż-żmien, ma kinux sinifikanti.<ref>Haw, Stephen G. (2006). ''Marco Polo's China: a Venetian in the realm of Khubilai Khan''. Volume 3 of Routledge studies in the early history of Asia. Psychology Press. pp. 53-55. ISBN <bdi>978-0-415-34850-8</bdi>.</ref> [[Stampa:Greatwall large.jpg|xellug|daqsminuri|Il-Ħajt il-Kbir fl-1907]] Ftit wara li l-Ewropej laħqu ċ-Ċina bil-baħar fid-dinastija Ming fil-bidu tas-seklu 16, fl-Ewropa bdew jiċċirkolaw rakkonti tal-Ħajt il-Kbir, anke jekk l-ebda Ewropew ma rah effettivament qabel seklu ieħor. Possibbilment, waħda mill-iktar deskrizzjonijiet Ewropej bikrin tal-ħajt u tal-importanza tiegħu għad-difiża tal-pajjiż kontra t-“Tartari” (jiġifieri l-Mongoli) jinsab f”''Asja'', ir-rakkont ta’ [[João de Barros]] tal-1563.<ref>Barros, João de (1777) [1563]. ''Ásia de João de Barros: Dos feitos que os portugueses fizeram no descobrimento dos mares e terras do Oriente''. '''V'''. Lisbon: Lisboa. ''3a Década'', pp. 186–204 (originally Vol. II, Ch. vii).</ref> Rakkonti bikrin oħra f’sorsi tal-Punent jinkludu dawk ta’ [[Gaspar da Cruz]], [[Bento de Goes]], [[Matteo Ricci]], u l-Isqof [[Juan González de Mendoza]] fl-1585 li ddeskrivih bħala “xogħol stupend u imponenti” tal-arkitettura, minkejja li ma kienx rah.<ref>Lach, Donald F (1965). ''Asia in the Making of Europe''. '''I'''. The University of Chicago Press. p. 769.</ref> Fl-1559, fix-xogħol tiegħu ''Trattat dwar iċ-Ċina u r-Reġjuni tal-Madwar'', Gaspar da Cruz joffri diskussjoni bikrija dwar il-Ħajt il-Kbir.<ref>Waldron, Arthur (1990). ''The Great Wall of China : from history to myth''. Cambridge England New York: Cambridge University Press. pp. 204-205. ISBN <bdi>978-0-521-42707-4</bdi>.</ref> X’aktarx li l-ewwel rakkont dokumentat ta’ Ewropew li fil-fatt daħal iċ-Ċina permezz tal-Ħajt il-Kbir fl-1605, kien dak tal-[[Ġiżwiti|Ġiżwita]] [[Portugall|Portugiż]] Bento de Góis li wasal mill-[[Indja]] mill-Mogħdija Muntanjuża ta’ Jiayu fil-Majjistral.<ref>Yule, Sir Henry, ed. (1866). ''Cathay and the way thither: being a collection of medieval notices of China''. Issues 36–37 of Works issued by the Hakluyt Society. Printed for the Hakluyt society.</ref> Ir-rakkonti Ewropej bikrin kienu fil-biċċa l-kbira mudesti u empiriċi, u jirriflettu mill-qrib il-fehim Ċiniż kontemporanju tal-ħajt<ref>Waldron, Arthur (1990). ''The Great Wall of China : from history to myth''. Cambridge England New York: Cambridge University Press. pp. 2-4. ISBN <bdi>978-0-521-42707-4</bdi>.</ref>, għalkemm iktar ’il quddiem donnhom saru iperboli, fosthom l-istqarrija żbaljata iżda famuża li l-ħitan tad-dinastija Ming kienu l-istess ħitan li kienu nbnew mill-ewwel imperatur fis-seklu 3 Q.K.<ref>Waldron, Arthur (1990). ''The Great Wall of China : from history to myth''. Cambridge England New York: Cambridge University Press. p. 206. ISBN <bdi>978-0-521-42707-4</bdi>.</ref> Meta ċ-Ċina fetħet il-fruntieri tagħha għall-merkanti u għall-viżitaturi barranin wara t-telfa li ġarrbet fl-Ewwel u fit-Tieni [[Gwerer tax-Xaħxieħa]], il-Ħajt il-Kbir sar attrazzjoni ewlenija għat-turisti. Ir-rakkonti dwar l-ivvjaġġar tas-seklu 19 komplew isaħħu r-reputazzjoni u l-mitoloġija dwar il-Ħajt il-Kbir.<ref>Waldron, Arthur (1990). ''The Great Wall of China : from history to myth''. Cambridge England New York: Cambridge University Press. p. 209. ISBN <bdi>978-0-521-42707-4</bdi>.</ref> == Rotta == [[Stampa:Hanmuren.JPG|daqsminuri|235x235px|Il-fdalijiet tal-Ħajt il-Kbir tad-dinastija Han qrib Yumenguan.]] Tul iż-żmien ma nstabitx definizzjoni formali ta’ x’jikkostitwixxi l-“Ħajt il-Kbir”, u għaldaqstant ir-rotta sħiħa tal-Ħajt il-Kbir diffiċli tiġi deskritta bir-reqqa. Il-linji difensivi fihom diversi biċċiet ta’ swar, trinek u fosos, kif ukoll fortizzi individwali.<ref>Hessler, Peter (2007). "Letter from China: Walking the Wall". ''The New Yorker'' (May 21, 2007) p. 60.</ref> Fl-2012, abbażi ta’ riċerka eżistenti u r-riżultati ta’ stħarriġ komprensiv tal-immappjar, l-Amministrazzjoni Nazzjonali tal-Wirt Kulturali taċ-Ċina kkonkludiet li s-siti assoċjati li fadal tal-Ħajt il-Kbir jinkludu 10,051 sezzjoni tal-ħajt, 1,764 sur jew trinka, 29,510 binjiet individwali, u 2,211-il fortifikazzjoni jew mogħdija muntanjuża, b’tul totali tal-ħitan u tat-trinek ta’ 21,196 km. L-istudju inkorpora teknoloġiji avvanzati u ikkalkula li l-Ħajt il-Kbir tad-dinastija Ming huwa twil 8,850 km.<ref>{{Ċita aħbar|data=2009-04-20|titlu=Great Wall of China 'even longer'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/8008108.stm|lingwa=en-GB|data-aċċess=2021-03-20}}</ref> Dan jikkonsisti f’6,259 km ta’ sezzjonijiet tal-ħajt, 359 km ta’ trinek u 2,232 km ta’ barrieri difensivi naturali bħal għoljiet u xmajjar. Barra minn hekk, is-siti tal-Ħajt il-Kbir tad-dinastiji Qin, Han u preċedenti għandhom tul totali ta’ 3,080 km; il-fortifikazzjonijiet fil-fruntieri tad-dinastija Jin (1115-1234) huma twal 4,010 km; il-kumplament imorru lura għad-dinastiji tat-Tramuntana ta’ Wei, tat-Tramuntana ta’ Qi, ta’ Sui, ta’ Tang, tal-Ħames Dinastiji, ta’ Song, ta’ Liao u ta’ Xixia. Madwar nofs is-siti jinsabu fil-Mongolja Interna (31 %) u f’Hebei (19 %).<ref>{{Ċita web|url=http://www.ncha.gov.cn/art/2016/11/30/art_722_135294.html|titlu=中国长城保护报告|sit=www.ncha.gov.cn|data-aċċess=2021-03-20}}</ref> === Ħajt il-Kbir tad-dinastija Han === Il-fortifikazzjonijiet tad-dinastija Han jibdew mill-Mogħdija Muntanjużi ta’ Yumen u ta’ Yang, fil-Lbiċ ta’ Dunhuang, fil-provinċja ta’ Gansu. F’Mamitu (<small>t</small> 馬迷途, <small>s</small> 马迷途, ''Mǎmítú'', “żwiemel li jitilfu triqithom”) hemm il-fdalijiet tal-postijiet ta’ kontroll tal-fruntieri l-iktar remoti tad-dinastija Han qrib il-Mogħdija Muntanjuża ta’ Yumen. === Ħajt il-Kbir tad-dinastija Ming === [[Stampa:20090529 Great Wall 8185.jpg|xellug|daqsminuri|325x325px|Il-Ħajt il-Kbir tad-dinastija Ming f’Jinshanling]] Il-Mogħdija Muntanjuża ta’ Jiayu, fil-provinċja ta’ Gansu, hija l-punt tal-Punent tal-Ħajt il-Kbir tad-dinastija Ming. Minn hemm, il-ħajt jgħaddi b’mod mhux kontinwu tul il-Kuritur ta’ Hexi u fid-deżerti ta’ Ningxia, fejn jidħol fit-tarf tal-Punent tal-lilwa tax-Xmara Safra f’Yinchuan. Hawnhekk l-ewwel ħitan kbar li nbnew fid-dinastija Ming jgħaddu mid-Deżert ta’ Ordos għat-tarf tal-lilwa tax-Xmara Safra. Hemmhekk, fil-Mogħdija Muntanjuża ta’ Piantou (<small>t</small> 偏頭關, <small>s</small> 偏头关, ''Piāntóuguān'') f’Xinzhou, fil-provinċja ta’ Shanxi, il-Ħajt il-Kbir jinqasam fil-“Ħajt il-Kbir Estern” (<small>t</small> 外長城, <small>s</small> 外长城, ''Wài Chǎngchéng'') estiż tul il-fruntiera tal-Mongolja Interna ma’ Shanxi fil-provinċja ta’ Hebei, u l-“Ħajt il-Kbir Intern” (<small>t</small> 內長城, <small>s</small> 內长城, ''Nèi Chǎngchéng'') mix-Xlokk tal-Mogħdija Muntanjuża ta’ Piantou għal xi 400 km, li jgħaddi minn mogħdijiet muntanjużi importanti bħal dawk ta’ Pingxing u ta’ Yanmen qabel ma jingħaqad mal-Ħajt il-Kbir Estern f’Sihaiye (四海冶, ''Sìhǎiyě''), fil-Kontea ta’ Yanqing, f’Beijing. Is-sezzjonijiet tal-Ħajt il-Kbir madwar il-muniċipalità ta’ Beijing huma l-iktar famużi: ġew rinnovati spiss u jżuruhom ħafna turisti. Is-sezzjoni ta’ Badaling tal-Ħajt il-Kbir ħdejn Zhangjiakou hija l-iktar sezzjoni famuża tal-ħajt, peress li din kienet l-ewwel sezzjoni tal-ħajt li nfetħet għall-pubbliku fir-Repubblika Popolari taċ-Ċina, kif ukoll kienet is-sezzjoni li kienet tintwera l-ewwel lid-dinjitarji barranin.<ref>Rojas, Carlos (2010). ''The Great Wall : a cultural history''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. p. 140. ISBN <bdi>978-0-674-04787-7</bdi>.</ref> Is-sezzjoni ta’ Badaling tal-Ħajt il-Kbir żaruha kważi 10 miljun viżitatur fl-2018, u fl-2019, iddaħħal limitu ta’ 65,000 viżitatur kuljum.<ref>Lindesay, William (2008). ''The Great Wall Revisited: From the Jade Gate to Old Dragon's Head''. Harvard University Press. p. 212. ISBN <bdi>978-0-674-03149-4</bdi>.</ref> Fin-Nofsinhar tas-sezzjoni ta’ Badaling hemm il-Mogħdija Muntanjuża ta’ Juyong; fl-imgħoddi kienet tintuża miċ-Ċiniżi biex jipproteġu lil arthom u għalhekk din is-sezzjoni tal-ħajt kellha ħafna gwardji għassa għad-difiża tal-belt kapitali Beijing. Din is-sezzjoni tal-ħajt hija magħmula mill-ġebel u mill-brikks b’għoli ta’ 7.8 metri u b’wisa’ ta’ 5 metri. Waħda mis-sezzjonijiet l-iktar panoramiċi tal-Ħajt il-Kbir tad-dinastija Ming hija dik tal-għoljiet wieqfa ta’ Jinshanling. Minn hemm tgħaddi għal 11-il kilometru, b’għoli ta’ ħames sa tmien metri, u b’wisa’ ta’ sitt metri minn isfel li jidjiequ għal ħames metri fuq nett. Wangjing Lou (<small>t</small> 望京樓, <small>s</small> 望京楼, ''Wàngjīng Lóu'') huwa wieħed mis-67 torrijiet tal-għassa ta’ Jinshanling, 980 metru ’l fuq mil-livell tal-baħar. Fix-Xlokk ta’ Jinshanling hemm is-sezzjoni ta’ Mutianyu tal-Ħajt il-Kbir li sserrep minn quċċata għall-oħra tal-muntanji fix-Xlokk u fil-Majjistral għal 2.25 km. Din hija kkollegata mal-Mogħdija Muntanjuża ta’ Juyongguan fil-Punent u ma’ Gubeikou fil-Lvant. Din is-sezzjoni kienet waħda minn tal-bidu li ġew rinnovati wara r-Rivoluzzjoni Kulturali.<ref>Lindesay, William (2008). ''The Great Wall Revisited: From the Jade Gate to Old Dragon's Head''. Harvard University Press. p. 212. ISBN <bdi>978-0-674-03149-4</bdi>.</ref> [[Stampa:Great wall stops in see.jpg|daqsminuri|Ras id-Dragun tal-Qedem, il-binja tal-Ħajt il-Kbir taċ-Ċina li twassal direttament il-baħar]] Fit-tarf tal-[[Golf ta’ Bohai]] hemm il-Mogħdija Muntanjuża ta’ Shanhai, li hija kkunsidrata bħala t-tarf tradizzjonali tal-Ħajt il-Kbir taċ-Ċina. Il-parti tal-ħajt f’din il-mogħdija muntanjuża li twassal għall-baħar hija msejħa “Ras id-Dragun tal-Qedem”. Tliet kilometri fit-Tramuntana tal-mogħdija muntanjuża hemm is-sezzjoni ta’ Jiaoshan (<small>t</small> 焦山長城, <small>s</small> 焦山长城, ''Jiāoshān Chángchéng''), is-sit tal-ewwel muntanja tal-Ħajt il-Kbir.<ref>{{Ċita web|url=https://www.travelchinaguide.com/china_great_wall/scene/hebei/jiaoshan.htm|titlu=Jiaoshan Great Wall, Qinhuangdao, Hebei Province, China|sit=www.travelchinaguide.com|data-aċċess=2021-03-20}}</ref> Ħmistax-il kilometru minn Shanhaiguan hemm Jiumenkou (<small>t</small> 九門口, <small>s</small> 九门口, ''Jiǔménkǒu''), li hija l-unika sezzjoni tal-ħajt li nbniet bħala pont. Fl-2009, 180 km ta’ sezzjonijiet tal-ħajt tad-dinastija Ming li qabel ma kinux magħrufa u kienu moħbija qalb l-għoljiet, it-trinek u x-xmajjar, ġew skoperti permezz tal-għajnuna tat-tagħmir bir-raġġi infraħomor u bil-GPS.<ref>{{Ċita web|url=http://www.theguardian.com/world/2009/apr/20/great-wall-china-discovery|titlu=Great Wall of China longer than believed as 180 missing miles found|kunjom1=Beijing|isem1=Associated Press in|data=2009-04-20|sit=the Guardian|lingwa=en|data-aċċess=2021-03-20}}</ref> F’Marzu u f’April 2015, disa’ sezzjonijiet b’tul totali ta’ iktar minn 10 km, li x’aktarx huma parti mill-Ħajt il-Kbir, ġew skoperti tul il-fruntiera tar-reġjun awtonomu ta’ Ningxia u l-provinċja ta’ Gansu.<ref>{{Ċita web|url=http://usa.chinadaily.com.cn/culture/2015-04/15/content_20441982.htm|titlu=Newly-discovered remains redraw path of Great Wall{{!}}Heritage{{!}}chinadaily.com.cn|sit=usa.chinadaily.com.cn|data-aċċess=2021-03-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150418134751/http://usa.chinadaily.com.cn/culture/2015-04/15/content_20441982.htm|arkivju-data=2015-04-18|url-status=dead}}</ref> == Karatteristiċi == Qabel l-użu tal-brikks, il-Ħajt il-Kbir kien mibni l-iktar bil-ħamrija kkumpattjata, il-ġebel u l-[[injam]]. Madankollu, matul id-dinastija Ming, il-brikks bdew jintużaw sew f’ħafna sezzjonijiet tal-ħajt, flimkien mal-madum u mal-[[ġebla tal-ġir]]. Id-daqs u l-piż tal-brikks kienu jiffaċilitaw il-kostruzzjoni ħafna iktar mill-ħamrija u l-ġebel, għaldaqstant il-kostruzzjoni bdiet tħaffef. Barra minn hekk, il-brikks kienu jifilħu iktar piż u iktar fit-tul mill-ħamrija kkumpattjata. Il-ġebel jiflaħ iktar mill-brikks minħabba l-piż tiegħu, iżda iktar diffiċli biex jintuża. B’hekk, il-ġebel kien jinqata’ f’għamliet rettangolari għas-sisien, għat-truf tal-qafas tal-ħajt u għad-daħliet. Fil-biċċa l-kbira tal-partijiet ta’ fuq nett tas-sezzjonijiet tal-ħajt, kien ikun hemm parapetti b’distakki difensivi b’għoli ta’ iktar minn 30 cm, u b’wisa’ ta’ madwar 23 cm. Minn dawn il-parapetti, il-gwardji setgħu joqogħdu għassa u jilmħu xi attakki mill-bogħod. Il-komunikazzjoni bejn l-unitajiet tal-armata tul il-Ħajt il-Kbir, inkluż l- possibbiltà li jissejħu r-rinforzi u li jiġu mwissija l-gwarniġjuni f’każ ta’ wasliet tal-għedewwa, kienet ta’ importanza kbira. It-torrijiet tas-sinjalar inbnew fil-quċċata tal-għoljiet jew f’punti għoljin oħra tul il-ħajt għall-viżibbiltà tagħhom. Setgħu jintużaw ukoll bibien jew daħliet foloz tal-injam bħala nassa għall-għadu. Ħdejn is-superfiċe ta’ ġewwa tal-ħajt kienu jinbnew barrakki, stalel u armeriji.<ref>Turnbull, Stephen R (January 2007). ''The Great Wall of China 221 BC–AD 1644''. Osprey Publishing. p. 29. ISBN <bdi>978-1-84603-004-8</bdi>.</ref> == Qagħda == [[Stampa:A long stretch of the Great Wall.jpg|daqsminuri|231x231px|Sezzjoni iktar rurali u mitluqa tal-Ħajt il-Kbir taċ-Ċina qalb il-muntanji]] Filwaqt li s-sezzjonijiet fit-Tramuntana ta’ Beijing u biswit iċ-ċentri turistiċi ġew ippreservati u saħansitra rinnovati b’mod estensiv, f’ħafna inħawi oħra s-sezzjonijiet tal-ħajt huma pjuttost mitluqa. Xi drabi l-ħajt kien jitqies bħala sors għall-ġebel meħtieġ biex jinbnew id-djar u t-toroq.<ref>{{Ċita aħbar|data=2006-11-30|titlu=New law to keep China's Wall looking great|url=https://www.csmonitor.com/2006/1130/p07s02-woap.html|data-aċċess=2021-03-20}}</ref> Xi sezzjonijiet tal-ħajt ġew ivvandalizzati jew ġew miksija bil-graffiti, filwaqt li l-brikks bl-inċiżjonijiet antiki kienu jiġu misruqa u mibjugħa fuq is-suq għal massimu ta’ 50 renminbi.<ref>{{Ċita web|url=https://sinosphere.blogs.nytimes.com/2015/06/29/disappearance-of-chinas-great-wall-prompts-concerns/|titlu=China Fears Loss of Great Wall, Brick by Brick|kunjom1=Wong|isem1=Edward|data=2015-06-29|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-03-20}}</ref> Xi partijiet tal-ħajt inqerdu biex isiru xogħlijiet moderni tal-kostruzzjoni jew tal-minjieri.<ref>{{Ċita web|url=http://www.chinaheritagequarterly.org/features.php?searchterm=001_greatwall.inc&issue=001|titlu=The Great Wall of China {{!}} China Heritage Quarterly|sit=www.chinaheritagequarterly.org|data-aċċess=2021-03-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120815120208/http://www.chinaheritagequarterly.org/features.php?searchterm=001_greatwall.inc&issue=001|arkivju-data=2012-08-15|url-status=dead}}</ref> Rapport tal-2012 tal-Amministrazzjoni Nazzjonali tal-Wirt Kulturali jiddikjara li 22 % tal-Ħajt il-Kbir tad-dinastija Ming għeb, filwaqt li 1,961 km tal-Ħajt il-Kbir inġenerali għebu. Iktar minn 60 km tal-ħajt fil-provinċja ta’ Gansu x’aktarx li jisparixxu fl-20 sena li ġejjin, minħabba l-erożjoni kkawżata mit-tempesti tar-ramel, jekk ma jsir xejn. F’xi postijiet, l-għoli tal-ħajt tnaqqas minn iktar minn ħames metru għal inqas minn żewġ metri. Bosta torrijiet tal-għassa kwadri li jidhru fir-ritratti l-iktar famużi tal-ħajt għebu. Ħafna sezzjonijiet tal-Punent tal-ħajt inbnew mit-tajn, minflok bil-brikks u bil-ġebel, u b’hekk huma iktar suxxettibbli għall-erożjoni. Fl-2014, sezzjoni tal-ħajt ħdejn il-fruntiera ta’ Liaoning u l-provinċja ta’ Hebei ġiet restawrata bil-konkos u ġie kkritikat bil-kbir.<ref>{{Ċita web|url=https://www.cnn.com/travel/article/great-wall-china-cement-repair/index.html|titlu=World's worst restoration? China's Great Wall covered in cement|kunjom=Westcott|isem=Ben|kunjom2=Wang|isem2=Serenitie|sit=CNN|lingwa=en|data-aċċess=2021-04-06}}</ref> == Sit ta’ Wirt Dinji == Il-Ħajt il-Kbir taċ-Ċina ġie ddeżinjat bħala Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1987.<ref name=":4">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/438/|titlu=The Great Wall|kunjom=|isem=|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2021-03-20}}</ref> Il-valur universali straordinarju ġie rrikonoxxut abbażi ta’ ħames kriterji: '''il-kriterju (i)''' “Rappreżentazzjoni ta’ kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem”; '''il-kriterju (ii)''' “Wirja ta’ skambju importanti ta’ valuri umani, tul perjodu ta’ żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ”; '''il-kriterju (iii)''' “Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta’ tradizzjoni kulturali jew ta’ ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet”; '''il-kriterju (iv)''' “Eżempju straordinarju ta’ tip ta’ bini, ta’ grupp ta’ siti jew ta’ pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem”; u '''l-kriterju (vi)''' “Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma’ avvenimenti jew ma’ tradizzjonijiet ħajjin, ma’ ideat jew ma’ twemmin, jew ma’ xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta’ valur universali straordinarju”.<ref name=":4" /> == Viżibbiltà mill-ispazju == === Mill-Qamar === In-nozzjoni li l-ħajt jidher mill-[[Qamar]], 385,000 km ’il bogħod, hija nozzjoni magħrufa sew iżda leġġenda mhux plawżibbli. Waħda mill-iktar referenzi bikrin għal din il-leġġenda li l-Ħajt il-Kbir jidher mill-Qamar saret f’ittra miktuba fl-1754 mill-espert Ingliż tal-antikwarjat [[William Stukeley]]. Stukeley kiteb li “Dan il-ħajt imponenti [il-ħajt ta’ [[Adrijanu]]] twil 130 kilometru jisbqu biss il-Ħajt Ċiniż, li jidher b’mod konsiderevoli fuq il-globu terrestri, u wieħed jista’ jilmħu mill-Qamar”.<ref>''The Family Memoirs of the Rev. William Stukeley'' (1887) Vol. 3, p. 142. (1754).</ref> Din il-leġġenda tissemma wkoll minn [[Henry Norman]] fl-1895 fejn jiddikjara li “apparti ż-żmien li għandu, il-ħajt igawdi mir-reputazzjoni li huwa l-unika opra magħmula bl-idejn fid-Dinja viżibbli mill-Qamar”.<ref>Norman, Henry, ''The Peoples and Politics of the Far East'', p. 215. (1895).</ref> Il-kwistjoni ta’ “kanali” fuq [[Marte (pjaneta)|Marte]] kienet waħda prominenti fl-aħħar tas-seklu 19 u jaf wasslet biex wieħed jaħseb li l-oġġetti twal u dojoq kienu viżibbli mill-ispazju. Il-leġġenda li l-Ħajt il-Kbir huwa viżibbli mill-Qamar tissemma wkoll f’''Ripley's Believe It or Not!'' tal-1932.<ref>"[https://www.newscientist.com/blog/space/uploaded_images/great-wall-ripleys-775778.jpg The Great Wall of China]”, Ripley's Believe It or Not, 1932.</ref> Intwera kemm-il darba li din il-leġġenda hija bla bażi<ref>{{Ċita web|url=https://www.scientificamerican.com/article/is-chinas-great-wall-visible-from-space/|titlu=Is China's Great Wall Visible from Space?|kunjom1=Hvistendahl|isem1=Mara|sit=Scientific American|lingwa=en|data-aċċess=2021-03-20}}</ref> (milli jidher il-wisa’ apparenti tal-Ħajt il-Kbir mill-Qamar hija l-istess bħal dik ta’ xagħra ta’ bniedem minn tliet kilometri bogħod)<ref>López-Gil, Norberto (2008). "Is it Really Possible to See the Great Wall of China from Space with a Naked Eye?" (PDF). ''Journal of Optometry''. '''1''' (1): 3–4.</ref>, iżda l-leġġenda għadha titwemmen minn ħafna. === Mill-orbita baxxa tad-Dinja === [[Stampa:Great Wall of China, Satellite image.jpeg|daqsminuri|Immaġni bis-satellita ta’ sezzjoni tal-Ħajt il-Kbir fit-Tramuntana ta’ Shanxi, li tidher għaddejja djagonalment mix-xellug fil-baxx għal-lemin fl-għoli u li ma għandhiex tiġi konfuża max-xmara iktar prominenti mix-xellug fl-għoli għal-lemin fil-baxx.]] Kwistjoni iktar kontroversjali hija dwar jekk il-ħajt huwiex viżibbli mill-orbita baxxa tad-Dinja (altitudni ta’ xi 160 km). In-[[NASA]] tiddikjara li l-ħajt bil-kemm huwa viżibbli, u jidher biss f’kundizzjonijiet kważi perfetti; mhuwiex kospikwu iktar minn oġġetti oħra magħmula mill-bniedem.<ref>{{Ċita web|url=https://www.nasa.gov/vision/space/workinginspace/great_wall.html|titlu=NASA - China's Wall Less Great in View from Space|sit=www.nasa.gov|lingwa=en|data-aċċess=2021-03-20}}</ref> L-astronawta veteran tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] [[Gene Cernan]] iddikjara: “Fl-orbita tad-Dinja b’għoli ta’ 160 km sa 320 km, il-Ħajt il-Kbir taċ-Ċina huwa tabilħaqq viżibbli b’għajnejn il-bniedem”. L-Uffiċjal Xjentifiku tal-Ispedizzjoni Nru 7, Ed Lu, abbord l-[[Stazzjon Spazjali Internazzjonali|Istazzjon Spazjali Internazzjonali]], iżid li “huwa inqas viżibbli minn ħafna iktar oġġetti. U trid tkun taf fejn trid tħares”. F’Ottubru 2003, l-astronawta Ċiniż [[Yang Liwei]] ddikjara li ma setax jara l-Ħajt il-Kbir taċ-Ċina. B’rispons għal dan, l-[[Aġenzija Spazjali Ewropea]] (ESA) ħarġet stqarrija għall-istampa fejn irrapportat li minn orbita ta’ bejn 160 km u 320 km, il-Ħajt il-Kbir taċ-Ċina huwa viżibbli b’għajnejn il-bniedem.<ref>López-Gil, Norberto (2008). "Is it Really Possible to See the Great Wall of China from Space with a Naked Eye?" (PDF). ''Journal of Optometry''. '''1''' (1): 3–4.</ref> [[Leroy Chiao]], astronawta Ċiniż-Amerikan, ħa ritratt mill-Istazzjon Spazjali Internazzjonali li juri l-ħajt. Tant ma kienx jispikka li l-fotografu ma kienx ċert ġiex jidher fir-ritratt. Abbażi tar-ritratt, iċ-''China Daily'' iktar ’il quddiem irrapportat li l-Ħajt il-Kbir jidher mill-i[[spazju]] b’għajnejn il-bniedem, f’kundizzjonijiet favorevoli, jekk wieħed ikun jaf fejn irid iħares.<ref>{{Ċita aħbar|data=2005-04-19|titlu=Great Wall visible in space photo|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4459311.stm|lingwa=en-GB|data-aċċess=2021-03-20}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Ċina]] [[Kategorija:Seba' Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] 5ly16rv3u3t7z5q22qt31n7x1ikv4l3 0 26944 332186 323784 2026-09-20T10:42:05Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332186 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Ribot Theodule The Cook And The Cat-1.jpg|daqsminuri|[[Pittura]] ta' xeff Franċiż ta' [[Théodule Ribot]] (1823-1891)]] '''Xeff''' jew '''chef''' huwa [[kok]] [[Professjoni|professjonali]] mħarreġ u mlaħħaq u ħaddiem tas-[[sengħa]] li huwa espert fl-aspetti kollha tat-tħejjija tal-ikel, li spiss jiffoka fuq tip partikolari ta' tisjir. Il-kelma "xeff" jew "chef" ġejja mit-terminu [[Lingwa Franċiża|Franċiż]] ''chef de cuisine'', jiġifieri d-direttur jew il-kap ta' kċina. Xeff jista' jirċievi taħriġ formali minn istituzzjoni jew inkella jagħmel apprendistat ma' xeff ieħor bl-esperjenza. Hemm bosta termini differenti li jużaw il-kelma ''chef'', u ġeneralment ikollhom x'jaqsmu ma' oqsma speċifiċi tat-tħejjija tal-ikel. Xi eżempji huma ngħidu aħna s-''sous-chef'', li ġerarkikament jiġi wara x-xeff fi kċina, u x-''chef de partie'', li jieħu ħsieb qasam speċifiku tal-produzzjoni tal-ikel. Is-sistema tat-titli fil-qasam tal-kċina hija ġerarkija li tintuża fir-ristoranti u fil-lukandi li jimpjegaw persunal estensiv, b'diversi professjonijiet differenti li jużaw il-kelma ''chef'' fit-titli tagħhom. Taħt il-livelli ġerarkiċi kollha ta' xeff imbagħad ikun hemm l-assistenti tal-kċina. Uniformi standard ta' xeff tinkludi kappell (l-iktar wieħed tradizzjonali jissejjaħ ''toque''), maktur ta' madwar l-għonq, ġakketta ''double-breasted'', fardal u par żarbun b'saħħtu (li jaf jinkludi biċċa tal-azzar jew tal-plastik fuq is-swaba'). == Etimoloġija == Il-kelma "xeff" jew "chef" toriġina (u hija mqassra) mit-terminu ''chef de cuisine'' (pronunzja bil-Franċiż: ​[ʃɛf.də.kɥi.zin]), jiġifieri d-direttur jew il-kap ta' kċina. Il-kelma bil-Franċiż ġejja mil-[[Lingwa Latina|Latin]] ''caput'' (ras) u hija wkoll kalk mal-kelma [[Lingwa Ingliża|Ingliża]] "chief"). It-titlu ta' "chef" fil-professjoni kulinarja oriġina fl-''haute cuisine'' tas-seklu 19. [[L-Arti|L-arti]] kulinarja, fost aspetti oħra tal-lingwa Franċiża, introduċiet diversi termini u titli mill-Franċiż li jintużaw hekk sa llum.<ref>{{Ċita web|url=https://www.nottingham.ac.uk/english/documents/innervate/10-11/1011rothhistoryofenglish.pdf|titlu=Roth, Isabel. "Innervate". The University of Nottingham School of English Studies.}}</ref> == Titli == Diversi titli, imsemmija hawn taħt, jingħataw lil dawk li jaħdmu fi kċina professjonali u kull wieħed minnhom jista' jitqies bħala titlu għal tip ta' xeff partikolari. Ħafna mit-titli huma bbażati fuq il-''brigade de cuisine'' (jew sistema ġerarkika) iddokumentata minn [[Auguste Escoffier]], filwaqt li oħrajn għandhom tifsira iktar ġenerali skont il-kċina individiwali. === ''Chef de cuisine'' === [[Stampa:Sushi chef Masayoshi Kazato 02.JPG|xellug|daqsminuri|345x345px|Xeff tas-sushi fil-[[Ġappun]]]] Ismijiet oħra jinkludu xeff eżekuttiv, xeff maniġer, xeff kap, u ''master chef''. Din il-persuna tkun responsabbli għall-attivitajiet kollha marbuta mal-kċina, li s-soltu jinkludu l-ħolqien tal-menu, il-ġestjoni tal-persunal tal-kċina, l-ordnar u x-xiri tal-ingredjenti, il-kontroll tal-kostijiet tal-materja prima u d-disinn tal-ikla fil-platt jew l-ipplejtjar. ''Chef de cuisine'' huwa t-terminu tradizzjonali Franċiż li minnu oriġina t-terminu "chef" jew xeff bil-[[Lingwa Maltija|Malti]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.dictionary.com/browse/chef-de-cuisine|titlu=Definition of chef de cuisine {{!}} Dictionary.com|sit=www.dictionary.com|lingwa=en|data-aċċess=2021-07-23}}</ref> It-titlu ta' chef kap spiss jintuża għall-persuna li jkollha r-responsabbiltajiet ta' xeff eżekuttiv, iżda meta jkun hemm it-tnejn fi kċina, dan jieħu d-deċiżjonijiet eżekuttivi l-kbar bħad-direzzjoni tal-menu, l-awtorità finali fid-deċiżjonijiet tal-ġestjoni tal-persunal, eċċ.<ref>{{Ċita web|url=https://www.culinaryschools.org/chef-types/|titlu=Types of Chefs: Executive Chef, Sous Chef & Celebrity Chefs – Who’s Who in the Kitchen?|sit=www.culinaryschools.org|data-aċċess=2021-07-23}}</ref> Dan spiss japplika għall-każijiet fejn ikun hemm xeff eżekuttiv għal diversi ristoranti. Dan ikun involut fil-verifika tal-evalwazzjoni sensorja (eż. ir-riħa bix-xamm, id-dehra bil-vista, eċċ.) tal-ikliet wara li jitħejjew u jkun konxju sew ta' kull karatteristika sensorja ta' ikliet speċifiċi. F'[[Malta]], it-titlu ta' xeff eżekuttiv normalment jintuża fil-lukandi b'diversi ristoranti. === ''Sous-chef'' === [[Stampa:Chef préparant une truffe.jpg|daqsminuri|287x287px|Xeff Taljan iservi t-''tartufo'', tip ta' [[faqqiegħ]] preġjat]] Is-''sous-chef de cuisine'' (litteralment dak li jkun taħt ix-xeff fil-kċina) huwa t-tieni xeff fil-ġerarkija tal-kċina u l-assistent dirett tax-chef de cuisine jew tax-xeff kap. Din il-persuna jaf tkun responsabbli għall-iskedar u t-tqassim tax-xogħol tal-persunal tal-kċina, jew tidħol bħala sostitut meta x-xeff kap ikun assenti. Barra minn hekk, jista' jkun sostitut ta' ''chef de partie'' jew jassistih meta jkun hemm bżonn. Din il-persuna tkun responsabbli għall-inventarju tal-kċina, għall-indafa u l-organizzazzjoni tal-kċina, u għat-taħriġ kontinwu tal-persunal kollu tal-kċina. Id-dmirijiet ta' sous-chef jaf jinkludu wkoll it-twettiq tal-istruzzjonijiet tax-xeff kap, it-twettiq ta' kontrolli fuq xeffs oħra, u s-sorveljar tar-rotazzjoni f'waqtha tal-prodotti kollha tal-ikel. Entitajiet iżgħar jaf ma jkollhomx sous-chef, filwaqt li entitajiet kbar jaf ikollhom iktar minn wieħed.<ref name=":0">The Culinary Institute of America (2011). ''The Professional Chef'' (9th ed.). Hoboken, New Jersey: John Wiley & Sons. ISBN <bdi>978-0-470-42135-2</bdi>. p. 8.</ref> === ''Chef de partie'' === ''Chef de partie'', magħruf ukoll bħala "station chef" jew "line cook", ikun responsabbli għal qasam partikolari tal-produzzjoni. Fil-kċejjen il-kbar, kull chef de partie jaf ikollha diversi koki jew assistenti. Madankollu, fil-biċċa l-kbira tal-kċejjen, ix-chef de partie ikun l-unika ħaddiem f'dak id-dipartiment. Spiss ix-chef de partie jkollhom ġerarkija għalihom stess, u jibdew bl-ewwel kok, it-tieni kok, eċċ., skont il-bżonn.<ref>{{Ċita web|url=https://www.sfgate.com/restaurants/article/How-French-Laundry-s-chefs-reach-for-the-stars-3174992.php|titlu=How French Laundry's chefs reach for the stars|kunjom=Brickman|isem=Sophie|data=2010-09-12|sit=SFGATE|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-07-23}}</ref> === ''Commis'' (chef) === ''Commis'' jew ''commis chef'' ikun xeff bażiku fil-kċejjen il-kbar li jaħdem taħt ''chef de partie'' biex jitgħallem ir-responsabbiltajiet u x-xogħol ta' qasam partikolari fil-kċina. Dan jista' jkun xeff li reċentement ikun temm taħriġ kulinarju formali jew għadu qed jattendi xi taħriġ.<ref name=":1">The Culinary Institute of America (2011). ''The Professional Chef'' (9th ed.). Hoboken, New Jersey: John Wiley & Sons. ISBN <bdi>978-0-470-42135-2</bdi>. p. 9.</ref> === Titli tas-sistema ġerarkika === Fost id-diversi titli li jista' jkollu xeff mis-sistema ġerarkika hemm dawn li ġejjin:<ref name=":0" /><ref name=":1" /> {| class="wikitable sortable" !Malti !Ingliż !Franċiż !IPA !Responsabbiltajiet |- |Sauté chef |Sauté chef |''saucier'' |[sosje] |Oġġetti tal-ikel biz-zalza u z-zalza tagħhom. (L-ogħla pożizzjoni fis-sezzjonijiet tal-kċina). |- |Xeff tal-ħut |Fish chef |''poissonnier'' |[pwasɔnje] |Ikliet bil-ħut, u spiss tindif tal-ġewwieni tal-ħut u tnaqqija tax-xewk, u tħejjija taz-zlazi. (Jista' jkun ikkombinat mas-sauté chef). |- |Xeff tax-xiwi |Roast chef |''rôtisseur'' |[ʁotisœʁ] |Laħmijiet mixwijin, stuffat tal-laħam, u z-zlazi tagħhom. |- |Xeff tal-grill |Grill chef |''grillardin'' |[ɡʁijaʁdɛ̃] |Ikel tal-grill. (Jista' jkun ikkombinat mar-''rotisseur''). |- |Xeff tal-qali |Fry chef |''friturier'' |[fʁityʁje] |Ikel moqli. (Jista' jkun ikkombinat mar-''rotisseur''). |- |Xeff tal-istarters |Entrée preparer |''entremétier'' |[ɑ̃tʁəmetje] |Starters u ikel ta' qabel il-platt prinċipali, u sikwit is-sopop, il-ħxejjex, l-għaġin, eċċ. (Jista' jkun ikopri l-kompiti tal-''potager'' u tal-''légumier''). |- |Xeff tas-sopop |Soup chef |''potager'' |[pɔtaʒe] |Sopop. (Jista' jkun li l-kompiti tiegħu jsiru mill-''entremétier''). |- |Xeff tal-ħxejjex |Vegetable chef |''légumier'' |[legymje] |Ħxejjex. (Jista' jkun li l-kompiti tiegħu jsiru mill-''entremétier''). |- |Roundsman |Roundsman |''tournant'' |[tuʁnɑ̃] |Jaħdem fejn ikun hemm bżonn fil-kċina, magħruf ukoll bħala "swing cook". |- |Pantry chef |Pantry chef |''garde manger'' |[ɡaʁd mɑ̃ʒe] |Ikel kiesaħ: insalati, appetizers kesħin, ''pâtés'' u ''charcuterie''. |- |Biċċier |Butcher |''boucher'' |[buʃe] |Ibiċċer il-laħam tal-annimali, tat-tjur, u xi kultant il-ħut. |- |Xeff tal-ħami |Pastry chef |''pâtissier'' |[patisje] |Ikel moħmi: oġġetti tal-ikel bl-għaġina, torti, kejkijiet, ħobż u deżerti. Jista' jkun is-superviżur ta' tim separat fl-istess kċina. |} == Assistent tal-kċina == Hemm żewġ tipi ta' assistenti tal-kċina. Hemm il-"kitchen-hands" li jgħinu fil-kompiti bażiċi tat-tħejjija tal-ikel taħt id-direzzjoni tax-xeff. Dawn iwettqu kompiti li ma jirrikjedux wisq ħiliet bħat-tqaxxir tal-patata jew il-ħasil tal-insalata. U hemm l-"istewards" jew il-"kitchen porters" li jkunu involuti fit-tindif u fil-ħasil ġenerali tal-affarijiet tal-kċina u tal-kċina stess. Fil-kċejjen iż-żgħar, dawn id-dmirijiet jaf ikunu inkorporati. ''Communard'' is-soltu jkun dak li jħejji l-ikla għall-persunal waqt ix-xogħol. Din l-ikel spiss tissejjaħ l-ikla tal-persunal jew tal-familja.<ref name=":1" /> ''Escuelerie'' (mill-Franċiż tas-seklu 15) jew iktar reċentement "dishwasher" huwa dak li normalment jitqabbad jaħsel il-platti u l-[[pożati]], u jżomm il-kċina nadifa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.thecaterer.com/news/restaurant/chef-revelations-kevin-gratton|titlu=Chef Revelations Kevin Gratton|data=2011-08-04|sit=The Caterer|lingwa=en|data-aċċess=2021-07-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210723153515/https://www.thecaterer.com/news/restaurant/chef-revelations-kevin-gratton|arkivju-data=2021-07-23|url-status=dead}}</ref> == Edukazzjoni kulinarja == [[Stampa:Oxford - Chef School - 0405.jpg|xellug|daqsminuri|359x359px|Chefs jitħarrġu fi skola għax-chefs f'[[Oxford]], l-[[Renju Unit|Ingilterra]]]] It-tagħlim, it-taħriġ u l-[[edukazzjoni]] tax-xeff huma disponibbli minn bosta istituzzjonijiet kulinarji li joffru diplomi, lawriji, baċellerati, u programmi tal-arti kulinarja. Skont il-livell ta' edukazzjoni, il-korsijiet jaf jieħdu bejn sena sa erba' snin. Apprendistat spiss ikun parti minn kurrikulu. Tkun xi tkun l-edukazzjoni mogħtija, il-biċċa l-kbira tal-kċejjen professjonali jkollhom sistema ta' apprendistati, u l-maġġoranza tal-koki ġodda jibdew f'livell baxx ta' kok sa ma bil-mod il-mod jilħqu l-livell ta' xeff. Bħal ħafna xogħlijiet tas-sengħa, xeff is-soltu jagħmel xi tip ta' apprendistat formali li jkun jinkludi ħafna snin ta' taħriġ fuq ix-xogħol. L-iskejjel kulinarj u r-ristoranti joffru dawn l-apprendistati. Sabiex wieħed isir apprendist, irid ikollu mill-inqas 18-il sena u jkollu diploma sekondarja jew postsekondarja. L-apprendistati s-soltu jdumu tliet snin jew erba' snin biex jitlestew u jikkombinaw it-tagħlim fil-klassi mat-taħriġ fuq ix-xogħol. Il-perjodu ta' taħriġ għal xeff ġeneralment idum erba' snin b'kollox. Xeff li jkun għadu kemm ġie kkwalifikat javvanza fi stadji b'titli differenti ta' ''toquecommis-chef'', magħrufa bħala ''commis'' tal-ewwel sena, ''commis'' tat-tieni sena, eċċ. Il-paga s-soltu togħla skont dawn l-istadji. Bħal kull xeff ieħor għajr ix-xeff eżekuttiv, l-apprendisti jitqiegħdu f'sezzjoni partikolari tal-kċina (eż., is-sezzjoni tal-istarters (jew tal-appetizers/entrée) taħt il-gwida ta' ''demi-chef de partie'' u jingħataw kompiti relattivament bażiċi. Idealment, maż-żmien, ''commis'' ikun qatta' ammont ta' żmien f'kull sezzjoni tal-kċina biex jitgħallem l-affarijiet bażiċi. Mingħajr l-ebda sorveljanza jew għajnuna, ''commis'' jaf jitqabbad jaħdem fis-sezzjoni tal-ħxejjex.<ref>{{Ċita web|url=https://kitchenwarrior.co.uk/blogs/chef/chef-training-options|titlu=Chef Training Options|sit=Kitchen Warrior|lingwa=en|data-aċċess=2021-07-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210723153528/https://kitchenwarrior.co.uk/blogs/chef/chef-training-options|arkivju-data=2021-07-23|url-status=dead}}</ref> Il-perjodu ta' taħriġ formali normali għal xeff huwa ta' sentejn sa erba' snin f'kulleġġ tal-catering (bħal pereżempju l-Istitut tal-Istudji tat-Turiżmu (bl-Ingliż: Institute of Tourism Studies (ITS)), f'Malta<ref>{{Ċita web|url=https://its.edu.mt/fulltimestudyprogrammes.html|titlu=Institute of Tourism Studies|sit=its.edu.mt|data-aċċess=2021-07-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210723153523/https://its.edu.mt/fulltimestudyprogrammes.html|arkivju-data=2021-07-23|url-status=dead}}</ref>). Sikwit iqattgħu s-sajf jaħdmu f'sezzjonijiet differenti tal-kċina jew fi kċejjen differenti. F'xi każijiet minflok isiru korsijiet bil-ġurnata allokata lil hinn mix-xogħol, fejn xeff jaħdem full-time fi kċina bħala apprendist u mbagħad ikollu ġurnata allokata (jew iktar) fejn jitħalla jattendi l-kulleġġ tal-catering. == Uniformi == [[Stampa:Chefs.jpg|daqsminuri|305x305px|Chefs fil-[[Messiku]] libsin uniformi standard]] L-uniformi standard ta' xeff tinkludi kappell magħruf bħala ''toque'', maktur madwar l-għonq, ġakketta ''double-breasted'', fardal u par żarbun li jaf ikollu biċċa tal-azzar jew tal-plastik fuq is-swaba'. Oriġinarjament il-kappell ta' xeff kien iddisinjat bħala kappell twil bit-tinjiet u kien jissejjaħ ''Dodin Bouffant'' jew ''toque''.<ref name=":2">{{Ċita web|url=http://www.chefolio.com/Articles/HistoryoftheChefsuniform.html|titlu=Sockrider, Guy David (July 27, 2005). "History of the Chefs Uniform". Chefolio. Pflugerville, Texas: Escoffier Media.|data-aċċess=July 23, 2021|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161229011232/http://www.chefolio.com/Articles/HistoryoftheChefsuniform.html|arkivju-data=December 29, 2016|url-status=dead}}</ref> Ix-xedd tal-għonq jew il-maktur madwar l-għonq oriġinarjament kien jintlibes biex wieħed ikun jista' jimsaħ l-għaraq minn mal-wiċċ, iżda peress li issa dan imur kontra r-regolamenti tas-saħħa u tal-iġjene, jintlibes biss bħala dekorazzjoni. Il-maktur madwar l-għonq tax-xeff oriġinarjament kien jintlibes fuq in-naħa ta' ġewwa tal-ġakketta biex l-għaraq ma jinżilx mill-wiċċ u mill-għonq 'l isfel. Il-ġakketta s-soltu tkun bajda biex ix-xeff jiddandan bl-indafa tiegħu u anke bħala mezz kontra s-sħana tal-kċina. Ġeneralment tkun ''double-breasted'' biex tgħin lix-xeff jevita li jkollu feriti serji bħal ħruq jew qtugħ. Din isservi wkoll bħala mezz biex ix-xeff ikun jista' jgħatti xi tbajja' fuq il-ġakketta peress li naħa tal-ġakketta tista' tinqafel fuq l-oħra, li hija xi ħaġa li ssir spiss mix-xeff.<ref name=":2" /> Jintlibes ukoll fardal sa taħt l-irkoppa, ukoll għall-istess raġuni, biex ix-xeff jevita li jinstamat għax iwaqqa' xi ħaġa taħraq fuqu bħal misħun. Iż-żraben ikunu b'saħħithom u ġieli b'biċċa tal-azzar jew tal-plastik fuq is-swaba' biex jevitaw li x-xeff iweġġa' minħabba li taqa' xi ħaġa fuq saqajh bħal xi sikkina. Skont xi regolamenti dwar l-iġjene, il-ġojjellerija mhux suppost tintlibes ħlief iċ-ċurkett taż-żwieġ u ġojjellerija reliġjuża. Jekk ikollha tintuża xi għata fuq xi ferita, din trid tkun ta' lewn blu—kulur li ma tantx issibu fl-oġġetti tal-ikel—biex tkun tista' tingħaraf jekk taqa' fl-ikel. Spiss is-suf tal-wiċċ u x-xagħar twil ikollu jinġabar f'xibka apposta jew jinqata' jew jitqaxxar, għas-sikurezza u l-iġjene tal-ikel. Xi faxex fuq l-idejn is-soltu jiġu mgħottija b'ingwanti tan-nylon. Normalment il-latex ma tantx jintuża fit-tħejjija tal-ikel minħabba l-allerġiji. == Referenzi == [[Kategorija:Professjonijiet]] [[Kategorija:Snajja]] [[Kategorija:Ikel]] aivhtqh0jrcnhg2gcohl1at7rq0nrxm 0 27591 332161 330662 2026-09-20T07:46:20Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332161 wikitext text/x-wiki [[Stampa:St_Pauls_Cathedral_Mdina_1_(6947407477).jpg|daqsminuri| Katidral ta’ San Pawl fl- [[Mdina|Imdina]]]] [[Stampa:St_John's_Co-Cathedral,_Valletta_001.jpg|daqsminuri| [[Kon-Katidral ta' San Ġwann|Il-Kon-Katidral ta’ San Ġwann]] fil- [[Valletta|Belt Valletta]]]] [[Stampa:St._Paul_Pro-Cathedral,_Valletta,_Malta.jpeg|daqsminuri| [[Pro-Katidral ta' San Pawl]] fil-Belt Valletta, knisja omm tal-knisja Anglikana f'Malta]] Ir- '''reliġjon''' ewlieni ta' '''[[Malta]]''' hija dik tal-[[Knisja Kattolika]] . Il-[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] tistabbilixxi l-Kattoliċiżmu bħala r -reliġjon tal-istat, u hija riflessa wkoll f'diversi elementi tal- kultura Maltija ; madankollu, f'dawn l-aħħar snin il-knisja esperjenzat tnaqqis fl-influwenza u l-importanza. Skont stħarriġ tal-2018, il-maġġoranza assoluta tal-popolazzjoni Maltija taderixxi mal-Kristjaneżmu (95.2%) bil-Kattoliċiżmu bħala d-denominazzjoni ewlenija (93.9%). <ref name="2018 survey">{{Ċita web|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/data_and_surveys/85738/maltatoday_survey__maltese_identity_still_very_much_rooted_in_catholicism|url-status=live}}</ref> Skont stħarriġ tal -[[Ewrobarometru]] li sar fl-2019, 83% tal-popolazzjoni identifikata bħala [[Knisja Kattolika|Kattolika]] . Il-qaddisin patruni ta' Malta huma [[Pawlu l-Appostlu|San Pawl]], [[San Publju]] u [[Agata ta' Sqallija|Sant'Agata]] . L-Assunta ta’ Marija magħrufa bħala Santa Marija hija l-patruna speċjali tal-Gżejjer Maltin. == Ir-reliġjon u l-liġi == === Statut kostituzzjonali === L-Artikolu 2 tal- [[Kostituzzjoni ta’ Malta]] jgħid li r-reliġjon ta’ Malta hija r-“reliġjon appostolika Kattolika Rumana” (paragrafu 1), li l-awtoritajiet tal-Knisja Kattolika għandhom id-dmir u d-dritt li jgħallmu liema prinċipji huma tajbin u ħżiena (paragrafu 2). ) u li t-tagħlim reliġjuż tal-fidi appostolika Kattolika għandu jingħata fl-iskejjel kollha tal-istat bħala parti mill-edukazzjoni obbligatorja (paragrafu 3). Malta, firmatarja tal- [[Konvenzjoni Ewropea dwar id-Drittijiet tal-Bniedem|Protokoll 1 tal-Konvenzjoni Ewropea dwar id-Drittijiet tal-Bniedem]], għamlet dikjarazzjoni li tgħid li taċċetta l- [[Konvenzjoni Ewropea dwar id-Drittijiet tal-Bniedem|artikolu 2]] tal-protokoll (dwar id-dritt tal-ġenituri li jkollhom uliedhom edukati skont il-fehmiet reliġjużi jew filosofiċi tagħhom) biss safejn " hija kompatibbli mal-għoti ta’ struzzjoni u taħriġ effiċjenti, u l-evitar ta’ nefqa pubblika mhux raġonevoli, wara li jitqies il-fatt li l-popolazzjoni ta’ Malta hija l-aktar Kattolika Rumana”. <ref>{{Ċita web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?PO=MAL&NT=009&MA=999&CV=1&NA=&CN=999&VL=1&CM=5&CL=ENG|data-aċċess=2021-11-19|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://archive.today/20120708021720/http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?PO=MAL&NT=009&MA=999&CV=1&NA=&CN=999&VL=1&CM=5&CL=ENG|arkivju-data=2012-07-08|url-status=dead}}</ref> Madankollu, l-artikolu 2(1) u (3) tal- [[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni]] mhumiex stabbiliti, kuntrarjament għall-artikolu 40 li jiggarantixxi l- [[Libertà tal-kuxjenza|libertà sħiħa tal-kuxjenza]] u tal-qima reliġjuża u jwaqqaf ir-rekwiżit ta’ tagħlim reliġjuż jew li juri profiċjenza fir-reliġjon. Dan ifisser li jekk id-dispożizzjonijiet tal-artikolu 2(1) u (2) ikunu f’kunflitt mad-drittijiet garantiti taħt l-artikolu 40, id-dispożizzjonijiet ta’ dan tal-aħħar jipprevalu.  Fir-rigward tal-istruzzjoni reliġjuża fl [[Skola pubblika (iffinanzjata mill-gvern)|-iskejjel pubbliċi]] pereżempju, l-istudenti jistgħu jagħżlu li jirrifjutaw il-parteċipazzjoni fil-lezzjonijiet reliġjużi Kattoliċi. Malta appoġġjat uffiċjalment lill-Italja u kienet waħda minn għaxar stati li ppreżentaw osservazzjonijiet bil-miktub meta l-każ ''Lautsi v.'' ''tal-Italja'' kellha tinstema’ mill-Awla Manja tal- [[Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem]] dwar l-esebizzjoni tal- kurċifiss fil-klassijiet. === Reliġjon u politika pubblika === Malta kienet l-aħħar pajjiż Ewropew (minbarra l [[Belt tal-Vatikan|-Belt tal-Vatikan]] ) li introduċa [[Divorzju f'Malta|d-divorzju]] f’Ottubru 2011 wara li vvota [[Referendum Malti tad-divorzju, 2011|f’referendum dwar is-suġġett]] aktar kmieni fis-sena. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-14285882}}</ref> Malta ddekriminalizzat il-vilifikazzjoni tar-reliġjon f'Lulju 2016. <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/bill-decriminalising-vilification-of-religion-approved-a-sad-day-for.618649}}</ref> [[Abort f'Malta|L-abort f’Malta]] huwa illegali f’kull ċirkostanza. <ref>{{Ċita aħbar|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/6235557.stm}}</ref> Matul is-snin xi lakuni (in-nuqqas ta' inklużjoni ta' l-ibħra territorjali ta' barra, l-ebda referenza ta' reklamar) ippermettew lill-individwi jevitaw il-projbizzjoni għal perjodi ta' żmien limitati.  == Twemmin reliġjuż u parteċipazzjoni == Skont Poll tal-Eurobarometer li sar fl-2005, 95% tal-Maltin wieġbu li "jemmnu li hemm Alla", 3% wieġbu li "jemmnu li hemm xi tip ta' spirtu jew forza tal-ħajja" u 1% wieġbu li "ma nemminx li hemm xi tip ta’ spirtu, Alla jew forza tal-ħajja” li kien l-inqas persentaġġ ta’ nies li ma jemmnux fil-pajjiżi kollha mistħarrġa, flimkien mat-Turkija, ir-Rumanija u l-Polonja. 1% ma taw l-ebda tweġiba. F’rapport ippubblikat fl-2006, kien irrappurtat li 52.6% tal-Maltin (aktar minn 7 snin u esklużi dawk li ma setgħux jattendu) attendew il-[[Quddiesa fil-Knisja Kattolika|Quddiesa]] tal-Ħadd fl-2005, tnaqqis minn 75.1% fl-1982 u 63.4% fl-1995. Għalhekk, l-attendenza tal-Quddiesa tal-Ħadd naqset kull sena b'1% mill-1982. <ref>{{Ċita web|url=http://www.discern-malta.org/research_pdfs/census_2005.pdf|data-aċċess=2021-11-19|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130521085719/http://www.discern-malta.org/research_pdfs/census_2005.pdf|arkivju-data=2013-05-21|url-status=dead}}</ref> Skont l-Arċisqof [[Charles J. Scicluna|Charles Scicluna]], l-attendenza tal-Quddiesa tal-Ħadd naqset aktar għal madwar 40% sal-2015. <ref>{{Ċita aħbar|url=http://www.independent.com.mt/articles/2015-03-24/local-news/Percentage-of-Maltese-who-attend-Church-has-dropped-to-about-40-Mgr-Charles-Scicluna-6736132714}}</ref> Iċ-ċensiment tal-2017 żvela li 36.1% tal-popolazzjoni kattolika attendew il-quddies fil-jum taċ-ċensiment, li kien matul tmiem il-ġimgħa f’Diċembru 2017, tnaqqis drastiku meta mqabbel ma ftit snin qabel. <ref>{{Ċita aħbar|url=http://www.independent.com.mt/articles/2019-01-31/local-news/Census-finds-increasingly-aging-church-going-population-only-36-1-of-Catholics-attend-Mass-6736202920}}</ref> It-tiġijiet tal-Knisja wkoll naqsu mill-2010, b’żieda fit-tiġijiet ċivili. Fl-2010 ġew reġistrati total ta’ 1,547 tieġ tal-knisja u 740 tieġ ċivili. Fl-2018, it-tiġijiet tal-knisja naqsu għal 1,129 filwaqt li t-tiġijiet ċivili żdiedu għal 1,423. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20190128/local/number-of-marriage-separations-outnumber-church-weddings-in-2018.700505|data-aċċess=2021-11-19|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190207015128/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20190128/local/number-of-marriage-separations-outnumber-church-weddings-in-2018.700505|arkivju-data=2019-02-07|url-status=dead}}</ref> In-numru ta’ studenti li jagħżlu li ma jistudjawx l-għarfien tar-reliġjonijiet fl-iskejjel żdied. Fl-2014, inħolqot klassi tal-etika għal dawk li jagħżlu li ma jattendux lezzjonijiet tar-reliġjon tal-iskola, li għadhom parti mill-kurrikulu. Fl-2014, kien hemm total ta’ 1,411 student li għażlu li ma jieħdux il-lezzjonijiet tar-reliġjonijiet; fl-2019, in-numru żdied għal 3,422, żieda ta '142%. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/92738/more_students_opt_out_of_religion_classes_in_school_142_increase_since_2014#.XGdE4ej7TIU}}</ref> Skont stħarriġ tal-2018, madwar 63.7% tal-popolazzjoni Maltija qiesu lilhom infushom bħala membri prattikanti tar-reliġjon tagħhom. <ref name="2018 survey"/> === Kult u twemmin vernakulari === * [[Karmni Grima]], [[Madonna Ta' Pinu]], [[Frenċ tal-Għarb]] == Organizzazzjonijiet reliġjużi == * [[Zghazagh Azzjoni Kattolika|Zghazagh Azzjoni]] Kattolika : Għaqda Kattolika għat-tfal u ż-żgħażagħ, membru tal- [[FIMCAP|Fimcap]] == Żjarat pastorali == [[Stampa:Malta_-_Valletta_-_Triq_ir-Repubblika_18_ies.jpg|daqsminuri| Plakka fil- [[Valletta|Belt Valletta li]] tfakkar iż-żjara tal- [[Papa Ġwanni Pawlu II|Papa Ġwanni Pawlu II fl-1990]]]] [[Papa Ġwanni Pawlu II|Il-Papa Ġwanni Pawlu II]] għamel tliet [[Lista taż-żjarat pastorali tal-Papa Ġwanni Pawlu II barra l-Italja|żjarat pastorali]] f’Malta: darbtejn fl-1990 u darba fl-2001. Fl-aħħar żjara tiegħu ibbeatifika tliet Maltin: [[Dun Ġorġ Preca|George Preca]] (li mbagħad ġie kkanonizzat fl-2007), [[Nazju Falzon]] u [[Adeodata Pisani]] . F’April 2010, il- [[Papa Benedittu XVI]] żar Malta wkoll f’ċelebrazzjoni ta’ 1,950 sena min-nawfraġju ta’ [[Pawlu l-Appostlu|Pawlu]] fil-gżira ta’ Malta. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F30B12F83F5F0C7A8CDDAC0894D9404482&n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fOrganizations%2fR%2fRoman%20Catholic%20Church%20}}</ref> == Knejjes Kattoliċi f’Malta == Fil-gżejjer ta’ Malta u [[Għawdex]], li huma żewġ djoċesijiet separati, hemm total ta’ 359 knisja (313 f’Malta u 46 f’Għawdex). Minn dawn, 78 huma [[Parroċċa|parroċċi]] (63 f’Malta u 15 f’Għawdex) u sitta huma parroċċi nazzjonali. <ref>{{Ċita web|url=http://www.aboutmalta.com/grazio/church.html}}</ref> Dan ifisser li hemm "densità tal-knisja" ta' ftit aktar minn knisja waħda għal kull kilometru kwadru. F'Malta, kull lokalità għandha l-[[parroċċa|knisja parrokkjali]] tagħha, minbarra żewġ jew tliet lokalitajiet żgħar. Hemm ukoll lokalitajiet li għandhom aktar minn knisja parrokkjali waħda, bħal [[Tas-Sliema]] u [[Birkirkara]], li għandhom erba' parroċċi kull waħda. == Denominazzjonijiet Kristjani oħra f’Malta == [[Stampa:Holy_Trinity_Church_(anglikanisch)_in_Sliema.JPG|daqsminuri| Knisja tat-Trinità f’Tas-Sliema]] === Knejjes Protestanti === Il-[[Anglikaniżmu|knisja Anglikana]] f'Malta għandha żewġ knejjes parrokkjali, [[Pro-Katidral ta' San Pawl|San Pawl]] u [[Knisja tat-Trinità Qaddisa, Tas-Sliema|Trinità]], u kappillanja waħda li tkopri [[Għawdex|Għawdex kollu]] . Il-parroċċi huma parti mid- [[Djoċesi fl-Ewropa]] tal- [[Knisja tal-Ingilterra]] . Hemm madwar 300 Anglikan attiv f'Malta iżda l-popolazzjoni Anglikana inattiva hija ogħla b'mod sinifikanti. Hemm ukoll kongregazzjoni Presbiterjana li ngħaqdet mal-kongregazzjoni Metodista fl-1975 u llum qima bħala kongregazzjoni waħda f'Sant Andrija . Il-kongregazzjoni Presbiterjana hija parti mill- [[Presbiterju Internazzjonali]] tal- [[Knisja tal-Iskozja]] . [[Luteraniżmu|Kongregazzjoni Luterana]], magħmula l-aktar minn Ġermaniżi u Skandinavi, qima fil-Knisja ta’ Sant’Andrija wkoll għalkemm bħala kongregazzjoni separata. Il-[[Bible Baptist Church, Gżira|Knisja Battista tal-Bibbja]] tieħu ħsieb il-kongregazzjoni tal-Battista f’Malta. L- [[Alleanza Evanġelika]] ta’ Malta (TEAMalta) <ref>{{Ċita web |data-aċċess=2021-11-19 |titlu=Archive copy |url=http://teamalta.org/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230701110455/https://teamalta.org/ |arkivju-data=2023-07-01 |url-status=dead }}</ref> għandha seba’ knejjes u żewġ organizzazzjonijiet li huma affiljati, b’madwar 400 membru bejniethom. Denominazzjonijiet Protestanti oħra jinkludu: [[Christian Fellowship Congregational Church (UCC)|Christian Fellowship]], [[Ħajja Ġdida Christian Fellowship|New Life Christian]], [[Knisja Avventista tas-Seba’ Jum|Seventh Day Adventist Church]], [[Pentekostaliżmu|Pentecostalism]] (tinkludi [[Assemblej ta’ Alla|Christian Assembly]] ), [[Knisja Appostolika Ġdida|New Apostolic Church]], [[Knisja Universali tas-Saltna ta’ Alla|Universal Church of the Kingdom of God]], [[Knisja Nisranija Mifdija ta’ Alla|The Redeemed Christian Church of God]], [[Knisja Metodista tal-Gran Brittanja]] . === Knejjes Ortodossi tal-Lvant u Orjentali === [[Stampa:Church_of_Our_Lady_of_Damascus,_Valletta.jpeg|daqsminuri| [[Knisja tal-Madonna ta’ Damasku, Valletta]]]] Il-preżenza Ortodossa tal-Lvant f'Malta esperjenzat żieda sostanzjali as of 2014 . Fl-2014 kien hemm mill-inqas 5,000 twemmin ortodoss jew 1.2% tal-popolazzjoni totali. Il-[[Knisja Ortodossa Russa]] f’Malta għandha l-parroċċa tagħha ta’ San Pawl, madankollu, m’għandhomx knisja permanenti, u jużaw il- knisja Kattolika Griega tal-Madonna ta’ Damasku fil-Belt Valletta għas-servizzi. Il - [[Knisja Ortodossa Bulgara|kongregazzjonijiet Appostoliċi Bulgari Ortodossi]] u Armeni wkoll jużaw l-istess knisja għas-servizzi. Hemm [[Griegi Ortodoss|kongregazzjoni Griega Ortodossa]] li għandha l-knisja tagħha stess ta’ San Ġorġ, parti mill- [[Arċidjoċesi Griega Ortodossa tal-Italja u Malta|Arċidjoċesi Griega Ortodossa tal-Italja u ta’ Malta]] sal-bini ta’ exarchate ta’ Malta fl-2021. <ref>{{Ċita web|url=https://orthodoxtimes.com/new-exarcate-of-ecumenical-patriarchate-was-created-in-malta/}}</ref> Il-kongregazzjoni tal- [[Knisja Ortodossa Rumena]] [[Knisja ta' San Rokku, Valletta|tqima fil-Knisja ta’ San Roque]] u hija parti mid-Djoċesi Ortodossa Rumena tal-Italja. Hemm ukoll [[Ortodoss Serb|kongregazzjoni Ortodossa Serba]] b’saħħitha f’Malta, li tuża lil [[Knisja ta’ San Nikola, Valletta|San Nikola]] għall-qima. Il-parroċċa Serba hija parti mill- [[Eparkija Ortodossa Serba tal-Awstrija u l-Isvizzera]] . Il [[Knisja Kopta Ortodossa ta’ Lixandra|-kongregazzjoni tal-Knisja Kopta Ortodossa]] tifforma parti mill-Patrijarkat ta' Lixandra u tqima fil-Kappella ta' San Ġakbu [[Ħaż-Żebbuġ|f'Ħaż-Żebbuġ]] . Hemm ukoll kongregazzjonijiet li jappartjenu għall- [[Knisja Ortodossa Etjopja Tewahedo|Knisja Tewahedo Ortodossa Etjopja]] u l [[Knisja Ortodossa Eritrea Tewahedo|-Knisja Tewahedo Ortodossa tal]] -Eritrea, li t-tnejn jużaw il- [[Knisja ta’ San Ġakbu, Valletta|Knisja ta’ San Ġakbu, il-Belt Valletta]] . === Oħrajn === Mill-2020, hemm rrappurtati 10 kongregazzjonijiet u 783 Xhud taʼ Ġeħova f’Malta, b’1,245 li attendew it-tifkira tal-mewt taʼ Ġesù li jospitaw kull sena. [[Il-Knisja ta’ Ġesù Kristu tal-Qaddisin tal-Aħħar Jiem]] (Mormoni) għandha wkoll żewġ kongregazzjonijiet f’Malta. == Reliġjonijiet mhux Insara f’Malta == Hemm [[Ġudaiżmu|kongregazzjoni Lhudija]] waħda f’Malta. Hemm diversi familji [[Ħinduiżmu|Hindu]] f’Malta li jipprattikaw il-fidi hindu tagħhom stess, iżda m’hemmx tempji Hindu, u l-mejtin Hindu jiġu midfuna f’Malta, minflok ma jiġu kremati. Hemm mill-inqas 10 [[Iżlam|moskej Musulmani]] u skola ta’ fidi Musulmana. Mit-3,000 Musulmani stmati (tipikament inqas irrappurtati) f’Malta, madwar 2,250 huma barranin, madwar 600 huma ċittadini naturalizzati, u madwar 150 huma Maltin imwielda fil-pajjiż. <ref>{{Ċita web|url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2003/24422.htm}}</ref> Il- [[Komunità Musulmana Ahmadiyya]] hija preżenti wkoll. [[Buddhiżmu Zen|Il-Buddiżmu Zen]] u l-[[Fidi Baháʼí]] għandhom ukoll madwar 40 membru.  [[Paganiżmu|Il-paganiżmu]] huwa preżenti wkoll f’Malta, b’komunità li tgħodd mill-inqas 100 individwu li jidentifikaw bħala tali.  == Ara ukoll == * [[Kristjaneżmu fl-Ewropa]] * [[kultura ta' Malta|Kultura ta’ Malta]] * [[Freemasonery f’Malta|Il-Mażunerija f’Malta]] * [[Storja ta' Malta|Storja ta’ Malta]] * [[Lista ta’ Knejjes f’Malta]] * [[Lista tal-qaddisin Maltin]] * [[Reliġjon skond il-pajjiż]] * [[Ir-reliġjon fl-Ewropa]] * [[Ir-reliġjon fl-Unjoni Ewropea]] == Referenzi == {{Referenzi}} == Links esterni == * [http://www.catholic-hierarchy.org/country/mt.html Profil tal-Knisja Kattolika f'Malta] * [https://web.archive.org/web/20070408061759/http://www.maltachurch.org.mt/ Homepage tal-Arċidjoċesi ta’ Malta] * [http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2006&country=7012 Freedom House Country Report: Malta (2006)] * [http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2005&country=6786 Freedom House Country Report: Malta (2005)] * [http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2004&country=2981 Freedom House Country Report: Malta (2004)] * [http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2003&country=439 Freedom House Country Report: Malta (2003)] * [http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2002&country=1680 Freedom House Country Report: Malta (2002)] {{Repubblika ta' Malta}} [[Kategorija:Kultura Maltija]] [[Kategorija:Reliġjon f'Malta]] 62zk7aem2ckq6h3f3xtu1felj0hqygn 0 27625 332174 331155 2026-09-20T09:33:07Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332174 wikitext text/x-wiki {{Nebbieta|Mużika}} '''The Travellers''' huma grupp mużikali minn [[Għawdex]] . Huma ħarġu ''Sempliċità'', is-single tad-debutt tagħhom, f'Jannar tal-2016. <ref name="TOM">''[[Times of Malta]]'', [https://web.archive.org/web/20171014234115/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20160117/arts-entertainment/Debut-single-from-The-Travellers.599121 "Debut single from The Travellers"], January 17, 2017.</ref> == Storja == Il-grupp ingħaqad fl-2013 bil-għan li joħolqu xi ħaġa differenti fi ħdan ix-xena mużikali Maltija. <ref name="TOM"/> Il-membri kollha tal-grupp ġejjin mill-gżira ta’ Għawdex. Bħall-abitanti l-oħra ta’ Għawdex, ħafna drabi jkollhom jieħdu l-vapur biex jaqsmu lejn il-gżira ewlenija. Din kienet l-ispirazzjoni għall-isem tal-banda. <ref name="TOM" /> Is-single tad-debutt tagħhom "Sempliċità" kienet suċċess u ż-żewġ singles ta' warajha fl-2016 telgħu fil-quċċata taċ-charts Maltin. <ref>''So Klingt Europa'', [http://www.so-klingt-europa.de/en/countries/malta/artists-malta/the-travellers/ "The Travellers"], 2016.</ref> == Singles == * Sempliċità (2016) * Dak li Int (2016) * Xemx u Xita (2016) * Ħafi Paċi Kuluri (2017) <ref>''The Malta Independent'', [https://www.pressreader.com/malta/malta-independent/20170712/281749859393736 "The Travellers' brand new summer single – 'Hafi Paci Kuluri'"], July 12, 2017.</ref> * Ilkoll Flimkien (2018) * Tpenġijiet (2018) * Umani (2018) * Iljuni fis-Silġ (2019) * X'inhu L-Milied Għalik? (2020) * Il-Biża' (2021) * Inżul U Tlajja' (2021) * Siġġu Vojt (2021) * Ħobbni Kemm Trid (2022) * Fejn Mar Il-Kwiet (2022) * Is-Sbuħija ta’ Dan iż-Żmien (2022) * Ħdejja (2023) * L-Imħabba Kelma Kbira Wisq (2023) feat. Ira Losco * Tridx Tkun Tiegħi Dan Il-Milied (2023) feat. Ira Losco, Gianluca Bezzina and Michela Pace * Dawn Il-Widien (2025) * Ġmiel (2025) * Sbejħa (2025) * Poeżija Mingħajr Tmiem (2026) * Futur Uliedi (2026) == Albums == * Xemx U Xita - EP (2016) * Iljuni Fis-Silġ - Full Album (2018) * Inżul U Tlajja' - Full Album (2021) == Referenzi == [[Kategorija:Gruppi mużikali Maltin]] 61shp55nqg5js56385uhe2euclqnv2q 0 28202 332182 312230 2026-09-20T10:27:57Z ToniSant 4257 /* Referenzi */ +awtorità 332182 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Hagia Sophia Mars 2013.jpg|daqsminuri|290x290px|Hagia Sophia]] Il-'''Hagia Sophia''' (bit-[[Lingwa Torka|Tork]]: ''Ayasofya''; bil-Grieg Koinē: Ἁγία Σοφία, b'ittri Rumani: ''Hagía Sophía''; bil-[[Lingwa Latina|Latin]]: ''Sancta Sophia'', litteralment "Għerf Imqaddes"), magħrufa uffiċjalment bħala l-'''Gran Moskea Nobbli tal-Hagia Sophia''' (bit-Tork: ''Ayasofya-i Kebir Cami-i Şerifi'')<ref>Eyice, Semavi (1991). "Ayasofia" [Hagia Sophia]. ''Islam Ansiklopedisi'' (bit-Tork). Vol. 4. Istanbul: Turkish Diyanet Foundation. pp. 206–210.</ref> u preċedentement bħala l-'''Knisja tal-Għerf Imqaddes''' (bil-[[Lingwa Griega|Grieg]]: Ναός της Αγίας του Θεού Σοφίας, b'ittri Rumani: ''Naós tis Ayías tou Theoú Sofías'')<ref>Hamm, Jean S. (2010). ''Term Paper Resource Guide to Medieval History''. ABC-CLIO. p. 39. ISBN <bdi>978-0-313-35967-5</bdi>.</ref>, hija post ta' qima tal-aħħar ta' żmien il-qedem f'[[Istanbul]], it-[[Turkija]], u ġiet iddisinjata mill-ġeometri Griegi Isidore ta' Miletus u Anthemius ta' Tralles.<ref>Kleiner, Fred S.; Christin J. Mamiya (2008). ''Gardner's Art Through the Ages: Volume I, Chapters 1–18'' (12th ed.). Mason, OH: Wadsworth. p. 329. ISBN <bdi>978-0-495-46740-3</bdi>.</ref> Inbniet fil-537 bħala l-[[katidral]] patriarkali tal-[[belt kapitali]] imperjali ta' Kostantinopli, u kienet l-ikbar knisja [[Kristjaneżmu|Kristjana]] tal-[[Imperu Ruman]] tal-Lvant (l-[[Biżantini|Imperu Biżantin]]) u tal-Knisja Ortodossa tal-Lvant, għajr matul l-[[Imperu Latin]] mill-1204 sal-1261, meta temporanjament saret katidral [[Knisja Kattolika|Kattoliku]] Ruman. Fl-1453, wara l-Waqgħa ta' Kostantinopli f'idejn l-[[Imperu Ottoman]], ġiet ikkonvertita f'moskea. Fl-1935, ir-Repubblika tat-Turkija stabbiliet [[mużew]] minflok, u baqgħet tintuża hekk għal 85 sena sa meta l-istatus tal-binja ġie annullat u reġgħet ġiet ikkonvertita f'moskea fl-2020.<ref>Emerson, William; van Nice, Robert L. (1950). "Hagia Sophia and the First Minaret Erected after the Conquest of Constantinople". ''American Journal of Archaeology''. '''54''' (1): 28–40. ISSN 0002-9114.</ref><ref>Curta, Florin; Holt, Andrew (2016). ''Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History [3 volumi]''. ABC-CLIO. p. 299. ISBN <bdi>978-1-61069-566-4</bdi>.</ref> Il-binja hija parti mis-[[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] taż-Żoni Storiċi ta' Istanbul li tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1985.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/356/|titlu=Historic Areas of Istanbul|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-26}}</ref> == Storja == Il-Hagia Sophia nbniet mill-imperatur Ruman tal-Lvant [[Ġustinjanu I]] bħala l-katidral Kristjan ta' Kostantinopli għall-knisja statali tal-Imperu Ruman bejn il-532 u l-537. Il-knisja dak iż-żmien kienet l-ikbar spazju intern fid-[[Id-Dinja|dinja]] u minn tal-ewwel li kellha koppla b'volti li jiffurmaw triangolu b'kurvatura. Titqies bħala l-epitoma tal-arkitettura Biżantina u jingħad li "bidlet l-[[Storja|istorja]] tal-arkitettura".<ref>Fazio, Michael; Moffett, Marian; Wodehouse, Lawrence (2009). ''Buildings Across Time'' (3rd ed.). McGraw-Hill Higher Education. ISBN <bdi>978-0-07-305304-2</bdi>.</ref><ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Simons|isem=Marlise|data=1993-08-22|titlu=Center of Ottoman Power|url=https://www.nytimes.com/1993/08/22/travel/center-of-ottoman-power.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-04-26}}</ref> Il-binja attwali kienet it-tielet knisja bl-istess isem li okkupat is-sit, peress li dawk ta' qabel kienu nqerdu fir-rewwixti ta' Nika. Bħala s-sede episkopali tal-patriarka ekumeniku ta' Kostantinopli, baqgħet l-ikbar katidral fid-dinja għal kważi elf sena, sa meta tlesta l-Katidral ta' [[Sivilja]] fl-1520 fi [[Spanja]]. Permezz tal-arkitettura Biżantina sussegwenti, il-Hagia Sophia saret l-għamla paradigmatika tal-Knisja Ortodossa, u l-istil arkitettoniku tagħha ġie emulat mill-moskej Ottomani elf sena wara. Ġiet deskritta bħala binja li "għandha pożizzjoni unika fid-dinja Kristjana"<ref>Heinle & Schlaich, 1996.</ref> u bħala ikona arkitettonika u kulturali taċ-ċivilizzazzjoni Biżantina u Ortodossa tal-Lvant.<ref>Cameron 2009.</ref><ref>Meyendorff 1982.</ref> [[Stampa:HagiaSophia DomeVerticalPano (pixinn.net).jpg|xellug|daqsminuri|L-elementi Kristjani u Musulmani fuq ġewwa tal-Hagia Sophia]] Bħala ċ-ċentru [[Reliġjon|reliġjuż]] u spiritwali tal-Knisja Ortodossa tal-Lvant għal kważi elf sena, il-knisja kienet iddedikata lill-Għerf Imqaddes.<ref>Janin (1953), p. 471.</ref><ref>Binns, John (2002). ''An Introduction to the Christian Orthodox Churches''. Cambridge University Press. p. 57. ISBN <bdi>978-0-521-66738-8</bdi>.</ref><ref>McKenzie, Steven L.; Graham, Matt Patrick (1998). ''The Hebrew Bible Today: An Introduction to Critical Issues''. Westminster John Knox Press. p. 149. ISBN <bdi>978-0-664-25652-4</bdi>.</ref> Fiha ngħatat uffiċjalment l-iskomunika tal-Patriarka Mikiel I Ċerularju minn Humbert ta' Silva Candida, il-mibgħut tal-[[Papa Ljun IX]] fl-1054, att li jitqies bħala l-bidu tax-Xiżma bejn il-Lvant u l-Punent. Fl-1204, ġiet ikkonvertita matul ir-Raba' [[Kruċjata]] f'katidral Kattoliku taħt l-Imperu Latin, qabel ma reġgħet lura għand il-Knisja Ortodossa tal-Lvant meta reġa' kiseb il-poter l-Imperu Biżantin fl-1261. Id-doġe ta' [[Venezja]] li mexxa r-Raba' Kruċjata u s-Serqa ta' Kostantinopli fl-1204, [[Enrico Dandolo]], indifen fil-knisja. Wara l-Waqgħa ta' Kostantinopli f'idejn l-Imperu Ottoman fl-1453<ref>Müller-Wiener (1977), p. 112.</ref>, ġiet ikkonvertita f'moskea minn [[Mehmed il-Ħakkiem]] u saret il-moskea prinċipali ta' Istanbul sal-kostruzzjoni fl-1616 tal-Moskea tas-Sultan Ahmed.<ref>{{Ċita web|url=https://www.livescience.com/27574-hagia-sophia.html|titlu=Hagia Sophia: Facts, History & Architecture|kunjom=published|isem=Owen Jarus|data=2013-03-01|sit=livescience.com|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=2966|titlu=Hagia Sophia|data=2009-01-05|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-04-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090105062813/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=2966|arkivju-data=2009-01-05|url-status=dead}}</ref> Malli ġiet ikkonvertita, il-qniepen, l-artal, l-ikonostażi, l-ambone, u l-battisterju tneħħew, filwaqt li l-ikonografija, bħax-xbihat bil-mużajk ta' [[Ġesù]], ta' [[Santa Marija]], u tal-qaddisin u tal-anġli Kristjani tneħħew jew ġew miksija bit-tkaħħil.<ref>Müller-Wiener (1977), p. 91.</ref> Fost iż-żidiet arkitettoniċi [[Iżlam|Iżlamiċi]] kien hemm l-erba' minareti, minbar u miħrab. L-arkitettura Biżantina tal-Hagia Sophia serviet bħala ispirazzjoni għal bosta binjiet reliġjużi oħra, fosthom il-Hagia Sophia f'[[Thessaloniki]], Panagia Ekatontapiliani, il-Moskea ta' Şehzade, il-[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne|Moskea ta' Süleymaniye]], il-Moskea ta' Rüstem Pasha u l-Kumpless ta' Kılıç Ali Pasha. Il-patriarkat ġie ttrasferit lejn il-Knisja tal-Appostli Mqaddsa, li saret il-katidral tal-belt. Il-kumpless baqa' moskea sal-1931 u din ingħalqet għall-pubbliku għal erba' snin. Reġgħet infetħet fl-1935 bħala mużew taħt ir-Repubblika lajka tat-Turkija<ref>{{Ċita web|url=https://www.oxfordartonline.com/|titlu=Oxford Art|sit=Oxford Art Online|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-26}}</ref>, u l-binja kienet l-iżjed attrazzjoni fit-Turkija li żaruha turisti fl-2015<ref>{{Ċita web|url=https://www.hurriyetdailynews.com/hagia-sophia-still-istanbuls-top-tourist-attraction-94210|titlu=Hagia Sophia still Istanbul’s top tourist attraction|sit=Hürriyet Daily News|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-26}}</ref> u fl-2019.<ref>{{Ċita aħbar|data=2020-07-10|titlu=Hagia Sophia: Turkey turns iconic Istanbul museum into mosque|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53366307|lingwa=en-GB|data-aċċess=2022-04-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.hurriyetdailynews.com/hagia-sophia-still-top-tourist-attraction-151702|titlu=Hagia Sophia still top tourist attraction|sit=Hürriyet Daily News|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-26}}</ref> F'Lulju 2020, il-Kunsill tal-Istat annulla d-deċiżjoni tal-1934 li jiġi stabbilit mużew, u l-Hagia Sophia ġiet ikklassifikata mill-ġdid bħala moskea.<ref>{{Ċita web|url=http://wt.iletisim.gov.tr/english/haberler/detay/presidential-decree-on-the-opening-of-hagia-sophia-to-worship-promulgated-on-the-official-gazette-of-the-republic-of-turkey/|titlu=Presidential Decree on the opening of Hagia Sophia to worship promulgated on the Official Gazette|sit=wt.iletisim.gov.tr|lingwa=tr-TR|data-aċċess=2022-04-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220405032850/https://www.iletisim.gov.tr/english/haberler/detay/presidential-decree-on-the-opening-of-hagia-sophia-to-worship-promulgated-on-the-official-gazette-of-the-republic-of-turkey|arkivju-data=2022-04-05|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Gall|isem=Carlotta|data=2020-07-10|titlu=Erdogan Signs Decree Allowing Hagia Sophia to Be Used as a Mosque Again|url=https://www.nytimes.com/2020/07/10/world/europe/hagia-sophia-erdogan.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-04-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.aa.com.tr/en/turkey/turkey-court-strikes-down-hagia-sophia-museum-decree/1906171|titlu=Turkey: Court strikes down Hagia Sophia museum decree|sit=www.aa.com.tr|data-aċċess=2022-04-26}}</ref> Id-digriet tal-1934 ġie meqjus bħala mhux konformi mal-[[Dritt|liġi]] skont id-dritt Ottoman u Tork, peress li l-''waqf'' tal-Hagia Sophia, inkarigat mis-Sultan Mehmed, kien iddeżinja s-sit bħala moskea; dawk li kienu favur id-deċiżjoni argumentaw li l-Hagia Sophia kienet proprjetà personali tas-sultan.<ref>{{Ċita web|url=https://www.cnbc.com/2020/07/10/turkeys-erdogan-says-hagia-sophia-becomes-mosque-after-court-ruling.html|titlu=Turkey's Erdogan says Hagia Sophia becomes mosque after court ruling|data=2020-07-10|sit=CNBC|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dailysabah.com/politics/turning-hagia-sophia-into-museum-violated-will-of-its-endower-mehmed-the-conquerer-turkish-court-says/news|titlu=Turning Hagia Sophia into museum violated will of its endower, Mehmed the Conquerer, Turkish court says|kunjom=SABAH|isem=DAILY|data=2020-07-11|sit=Daily Sabah|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-04-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://apnews.com/article/united-nations-ankara-turkey-drawing-international-news-4bc9aeea3f21e438187a6c2b76c52aa0|titlu=Turkey's president formally makes Hagia Sophia a mosque|data=2021-04-20|sit=AP NEWS|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-26}}</ref> Din id-deżinjazzjoni mill-ġdid wasslet għal kundanni mill-oppożizzjoni tat-Turkija, mill-[[UNESCO]], mill-Kunsill Dinji tal-Knejjes, mill-Assoċjazzjoni Internazzjonali tal-Istudji Biżantini, u minn bosta mexxejja internazzjonali.<ref>{{Ċita web|url=https://en.unesco.org/news/unesco-statement-hagia-sophia-istanbul|titlu=UNESCO statement on Hagia Sophia, Istanbul|kunjom=https://plus.google.com/+UNESCO|data=2020-07-10|sit=UNESCO|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-26}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|data=2020-07-11|titlu=Hagia Sophia: World Council of Churches appeals to Turkey on mosque decision|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53375739|lingwa=en-GB|data-aċċess=2022-04-26}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|data=2020-07-12|titlu=Hagia Sophia: Pope 'pained' as Istanbul museum reverts to mosque|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53371341|lingwa=en-GB|data-aċċess=2022-04-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.aljazeera.com/features/2020/7/11/world-reacts-to-turkey-reconverting-hagia-sophia-into-a-mosque|titlu=World reacts to Turkey reconverting Hagia Sophia into a mosque|sit=www.aljazeera.com|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://us17.campaign-archive.com/?u=719696e03a73ee3361188422f&id=7ec7740295|titlu=Byzantine News, Issue 33, July 2020|sit=us17.campaign-archive.com|data-aċċess=2022-04-26}}</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Iż-Żoni Storiċi ta' Istanbul ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1985. Fl-2017 kien hemm modifika żgħira fil-konfini tas-sit.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' erba' kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (i)''' "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet" u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".<ref name=":0" /> == Biblijografija == * Boyran, Ebru; Fleet, Kate (2010). A social History of Ottoman Istanbul. Cambridge: Cambridge University Press. <nowiki>ISBN 978-0-521-19955-1</nowiki>. * Brubaker, Leslie; Haldon, John (2011). Byzantium in the Iconoclast era (ca 680–850). Cambridge: Cambridge University Press. <nowiki>ISBN 978-0-521-43093-7</nowiki>. * Hoffman, Volker (1999). Die Hagia Sophia in Istanbul (in German). Bern: Lang. <nowiki>ISBN 978-3-906762-81-4</nowiki>. * Janin, Raymond (1953). La Géographie Ecclésiastique de l'Empire Byzantin. 1. Part: Le Siège de Constantinople et le Patriarcat Oecuménique. 3rd Vol. : Les Églises et les Monastères. Paris: Institut Français d'Études Byzantines. * Mainstone, Rowland J. (1997). Hagia Sophia: Architecture, Structure, and Liturgy of Justinian's Great Church (reprint ed.). W.W. Norton & Co. <nowiki>ISBN 978-0-500-27945-8</nowiki>.. * Mamboury, Ernest (1953). The Tourists' Istanbul. Istanbul: Çituri Biraderler Basımevi. * Müller-Wiener, Wolfgang (1977). Bildlexikon zur Topographie Istanbuls: Byzantion, Konstantinupolis, Istanbul bis zum Beginn d. 17 Jh (in German). Tübingen: Wasmuth. <nowiki>ISBN 978-3-8030-1022-3</nowiki>. * Necipoĝlu, Gulru (2005). The Age of Sinan: Architectural Culture in the Ottoman Empire. London: Reaktion Books. <nowiki>ISBN 978-1-86189-244-7</nowiki>. * Ronchey, Silvia; Braccini, Tommaso (2010). Il romanzo di Costantinopoli. Guida letteraria alla Roma d'Oriente (in Italian). Torino: Einaudi. <nowiki>ISBN 978-88-06-18921-1</nowiki>. * Runciman, Steven (1965). The Fall of Constantinople, 1453. Cambridge: Cambridge University Press. p. 145. <nowiki>ISBN 0-521-39832-0</nowiki>. * Savignac, David. "The Medieval Russian Account of the Fourth Crusade – A New Annotated Translation". * Turner, J. (1996). Grove Dictionary of Art. Oxford, England: Oxford University Press. <nowiki>ISBN 978-0-19-517068-9</nowiki>. == Iktar qari == * Balfour, John Patrick Douglas (1972). Hagia Sophia. W.W. Norton & Company. <nowiki>ISBN 978-0-88225-014-4</nowiki>. * Cimok, Fatih (2004). Hagia Sophia. Milet Publishing Ltd. <nowiki>ISBN 978-975-7199-61-8</nowiki>. * Doumato, Lamia (1980). The Byzantine church of Hagia Sophia: Selected references. Vance Bibliographies. ASIN B0006E2O2M. * Goriansky, Lev Vladimir (1933). Haghia Sophia: analysis of the architecture, art and spirit behind the shrine in Constantinople dedicated to Hagia Sophia. American School of Philosophy. ASIN B0008C47EA. * Glinavos I. (2022) Hagia Sophia at ICSID? The Limits of Sovereign Discretion. In: . European Yearbook of International Economic Law. Springer, Berlin, Heidelberg. <nowiki>https://doi.org/10.1007/8165_2021_78</nowiki> * Harris, Jonathan, Constantinople: Capital of Byzantium. Hambledon/Continuum (2007). <nowiki>ISBN 978-1-84725-179-4</nowiki> * Howland Swift, Emerson (1937). The bronze doors of the gate of the horologium at Hagia Sophia. University of Chicago. ASIN B000889GIG. * Kahler, Heinz (1967). Haghia Sophia. Praeger. ASIN B0008C47EA. * Kinross, Lord (1972). Hagia Sophia, Wonders of Man. Newsweek. ASIN B000K5QN9W. * Kleinbauer, W. Eugene; Anthony White (2007). Hagia Sophia. London: Scala Publishers. <nowiki>ISBN 978-1-85759-308-2</nowiki>. * Kleinbauer, W. Eugene (2000). Saint Sophia at Constantinople: Singulariter in Mundo (Monograph (Frederic Lindley Morgan Chair of Architectural Design), No. 5.). William L. Bauhan. <nowiki>ISBN 978-0-87233-123-5</nowiki>. * Krautheimer, Richard (1984). Early Christian and Byzantine Architecture. New Haven, CT: Yale University Press. <nowiki>ISBN 978-0-300-05294-7</nowiki>. * Mainstone, R.J. (1997). Hagia Sophia: Architecture, Structure, and Liturgy of Justinian's Great Church. London: Thames & Hudson. <nowiki>ISBN 978-0-500-27945-8</nowiki>. * Mainstone, Rowland J. (1988). Hagia Sophia. Architecture, structure and liturgy of Justinian's great church. London: Thames & Hudson. <nowiki>ISBN 978-0-500-34098-1</nowiki>. * Mango, Cyril; Ahmed Ertuğ (1997). Hagia Sophia. A vision for empires. Istanbul. * Mark, R.; Çakmaktitle, AS. (1992). Hagia Sophia from the Age of Justinian to the Present. Princeton Architectural. <nowiki>ISBN 978-1-878271-11-2</nowiki>. * Nelson, Robert S. (2004). Hagia Sophia, 1850–1950: Holy Wisdom Modern Monument. Chicago: University of Chicago Press. <nowiki>ISBN 978-0-226-57171-3</nowiki>. * Özkul, T.A. (2007). Structural characteristics of Hagia Sophia: I-A finite element formulation for static analysis. Elsevier. * Scharf, Joachim:Der Kaiser in Proskynese. Bemerkungen zur Deutung des Kaisermosaiks im Narthex der Hagia Sophia von Konstantinopel. In: Festschrift Percy Ernst Schramm zu seinem siebzigsten Geburtstag von Schülern und Freunden zugeeignet, Wiesbaden 1964, S. 27–35. * Swainson, Harold (2005). The Church of Sancta Sophia Constantinople: A Study of Byzantine Building. Boston, MA: Adamant Media Corporation. <nowiki>ISBN 978-1-4021-8345-4</nowiki>. * Weitzmann, Kurt, ed., Age of spirituality: late antique and early Christian art, third to seventh century, no. 592, 1979, Metropolitan Museum of Art, New York, <nowiki>ISBN 978-0-87099-179-0</nowiki> * Xydis, Stephen G. (1947). "The Chancel Barrier, Solea, and Ambo of Hagia Sophia". The Art Bulletin. 29 (1): 1–24. doi:10.2307/3047098. ISSN 0004-3079. JSTOR 3047098. * Yucel, Erdem (2005). Hagia Sophia. Scala Publishers. <nowiki>ISBN 978-1-85759-250-4</nowiki>. === Artikli === * Alchermes, Joseph D. (2005). "Art and Architecture in the Age of Justinian". In Maas, Michael (ed.). The Cambridge Companion to the Age of Justinian. Cambridge: Cambridge U.P. pp. 343–75. <nowiki>ISBN 978-0-521-52071-3</nowiki>. * Atchison, Bob (2020). "History of Hagia Sophia – the Church of Holy Wisdom". My World of Byzantium. * Bordewich, Fergus M., "A Monumental Struggle to Preserve Hagia Sophia", Smithsonian magazine, December 2008 * Calian, Florian, The Hagia Sophia and Turkey's Neo-Ottomanism, Armenian Weekly. * Osseman, Dick. "Aya Sofya Photo Gallery". Pbase.com. * Ousterhout, Robert G. "Museum or Mosque? Istanbul's Hagia Sophia has been a monument to selective readings of history." History Today (Set 2020). * Suchkov, Maxim, Why did Moscow call Ankara's Hagia Sophia decision “Turkey's internal affair”?, Middle East Institute. === Mużajk === * Hagia Sophia, hagiasophia.com: Mosaics. * MacDonald, William Lloyd (1951). The uncovering of Byzantine mosaics in Hagia Sophia. Archaeological Institute of America. ASIN B0007GZTKS. * Mango, Cyril (1972). The mosaics of St. Sophia at Istanbul: The church fathers in the north Tympanum. Dumbarton Oaks Center for Byzantine Studies. ASIN B0007CAVA0. * Mango, Cyril (1968). The Apse mosaics of St. Sophia at Istanbul: Report on work carried out in 1964. Johnson Reprints. ASIN B0007G5RBY. * Mango, Cyril; Heinz Kahler (1967). Hagia Sophia: With a Chapter on the Mosaics. Praeger. ASIN B0000CO5IL. * Teteriatnikov, Natalia B. (1998). Mosaics of Hagia Sophia, Istanbul: The Fossati Restoration and the Work of the Byzantine Institute. Dumbarton Oaks Research Library and Collection. <nowiki>ISBN 978-0-88402-264-0</nowiki>. * Riccardi, Lorenzo (2012). Alcune riflessioni sul mosaico del vestibolo sud-ovest della Santa Sofia di Costantinopoli, in Vie per Bisanzio. VIII Congresso Nazionale dell'Associazione Italiana di Studi Bizantini (Venezia 25–28 novembre 2009), a cura di Antonio Rigo, Andrea Babuin e Michele Trizio. Bari. pp. 357–71. <nowiki>ISBN 978-88-7470-229-9</nowiki>. * Yücel, Erdem (1988). The mosaics of Hagia Sophia. Efe Turizm. ASIN B0007CBGYA. == Referenzi == {{Referenzi}} {{Awtorità}} [[Kategorija:Turkija]] [[Kategorija:Monumenti]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Moskej]] [[Kategorija:Bini reliġjuż]] pg5y38imeke2rzr7274e3lnsbuy9tdh 0 30699 332167 325982 2026-09-20T08:06:49Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332167 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Røros''' (bis-Sami tan-Nofsinhar: ''Plaassja'')<ref>{{Ċita web|url=https://stadnamn.kartverket.no/fakta/254556|titlu=Stedsnamn faktaark - for søk på stedsnavn og tilhørende fakta|sit=stadnamn.kartverket.no|data-aċċess=2023-09-02}}</ref> hija muniċipalità fil-kontea ta' Trøndelag, in-[[Norveġja]]. Iċ-ċentru amministrattiv tal-muniċipalità huwa r-raħal ta' Røros. Uħud mill-villaġġi f'Røros jinkludu Brekken, Glåmos, Feragen, Galåa u Hitterdalen. Ir-raħal tal-estrazzjoni ta' Røros (iċ-ċentru amministrattiv tal-muniċipalità) xi kultant jissejjaħ ''Bergstaden'', li tfisser "raħal tal-muntanja", minħabba l-popolarità storika tiegħu għall-estrazzjoni tar-ram. Dan huwa wieħed minn żewġ irħula fin-Norveġja li ġew iddeżinjati storikament bħala "rħula tal-estrazzjoni", flimkien mar-"raħal tal-fidda" ta' Kongsberg. L-abitanti moderni ta' Røros għadhom jaħdmu u jgħixu fil-binjiet karatteristiċi tas-[[Seklu 17|sekli 17]] u 18 li wasslu biex dan ir-raħal jitniżżel fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-1980.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/55/|titlu=R&oslash;ros Mining Town and the Circumference|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-09-02}}</ref> Ir-raħal ta' Røros fih madwar 80 dar tal-[[injam]], il-biċċa l-kbira minnhom madwar [[Pjazza|pjazez]] żgħar. Ħafna minnhom għad għandhom faċċati bi zkuk skuri, li jagħtu bixra [[Medjuevu|Medjevali]] lir-raħal.<ref>{{Ċita web|url=http://www.hurtigruten.us/norway/Experience-Hurtigruten/cities/Roros-mining-town/|titlu=Røros - the mining town - Hurtigruten US|data=2011-02-07|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-09-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110207081658/http://www.hurtigruten.us/norway/Experience-Hurtigruten/cities/Roros-mining-town/|arkivju-data=2011-02-07|url-status=bot: unknown}}</ref> Il-muniċipalità għandha erja ta' 1,957 kilometru kwadru (756 mil kwadru) u hija d-39 l-ikbar bħala erja minn 356 muniċipalità fin-Norveġja. Røros hija l-169 muniċipalità l-iktar popolata fin-Norveġja, b'popolazzjoni ta' 5,572 ruħ. Id-densità tal-popolazzjoni tal-muniċipalità hija 3.2 abitanti kull kilometru kwadru (8.3 kull mil kwadru) u l-popolazzjoni tagħha naqset b'0.6 % meta mqabbel ma' għaxar snin ilu.<ref>{{Ċita web|url=https://www.ssb.no/en/system/|titlu=06913: Population 1 January and population changes during the calendar year (M) 1951 - 2023. Statbank Norway|sit=SSB|lingwa=en|data-aċċess=2023-09-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.ssb.no/en/system/|titlu=09280: Area of land and fresh water (km²) (M) 2007 - 2023. Statbank Norway|sit=SSB|lingwa=en|data-aċċess=2023-09-02}}</ref> == Tagħrif ġenerali == Il-parroċċa ta' Røros ġiet stabbilita bħala muniċipalità fl-1 ta' Jannar 1838. Fl-1 ta' Jannar 1875, żona mhux popolata tal-muniċipalità fil-qrib ta' Ålen ġiet ittrasferita lil Røros. Fl-1 ta' Jannar 1926, Røros inqasmet f'erba' muniċipalitajiet: Røros landsogn (popolazzjoni: 701 ruħ), Brekken (popolazzjoni: 1,098 ruħ), Glåmos (popolazzjoni: 983 ruħ), u r-raħal ta' Røros (popolazzjoni: 2,284 ruħ). Matul is-snin 60 tas-seklu 20, kien hemm ħafna fużjonijiet muniċipali fin-Norveġja bis-saħħa tax-xogħol tal-Kumitat ta' Schei. Fl-1 ta' Jannar 1964, l-erba' muniċipalitajiet ta' Glåmos (popolazzjoni: 700 ruħ), Brekken (popolazzjoni: 964 ruħ), Røros landsogn popolazzjoni: 482 ruħ), u r-raħal ta' Røros (popolazzjoni: 3,063 ruħ) reġgħu ngħaqdu taħt l-isem ta' Røros. Fil-21 ta' April 1989, parti mhux popolata ta' Røros ġiet ittrasferita lill-muniċipalità fil-qrib ta' Holtålen. Fl-1 ta' Jannar 2018, il-muniċipalità ġiet ittrasferita mill-kontea antika ta' Sør-Trøndelag għall-kontea l-ġdida ta' Trøndelag. === Isem === Il-muniċipalità (oriġinarjament il-parroċċa u r-raħal) ingħatat isem ir-razzett antik ta' ''Røros'' (bin-Norveġiż antik: ''Røyðaróss'') peress li dak kien is-sit tar-raħal tal-estrazzjoni ta' Røros. L-ewwel element tal-isem ġej minn isem ix-xmara lokali Røa (''Røyðr'') u t-tifsira ta' dan l-isem mhix magħrufa. It-tieni element tal-isem ġej minn ''os'' li tfisser "ħalq/bokka ta' xmara" (ix-xmara ż-żgħira ta' Røa tnixxi fix-xmara l-kbira ta' Glåma hawnhekk). Il-muniċipalità tissejjaħ ukoll ''Plaassja'', l-isem uffiċjali bil-lingwa tas-Sami tan-Nofsinhar (it-tifsira ta' dan l-isem mhix magħrufa).<ref>Rygh, Oluf (1901). ''Norske gaardnavne: Søndre Trondhjems amt'' (bin-Norveġiż) (14 ed.). Kristiania, Norge: W. C. Fabritius & sønners bogtrikkeri. p. 199.</ref> === Stemma === L-istemma tar-raħal ingħatat fid-29 ta' Ottubru 1992. Il-motto huwa ''"Gules, simbolu ta' [[Venere]] fuq skalpell u martell kontra ta' xulxin"'' (bin-Norveġiż: ''I rødt, en gull kobber over korslagt bergjarn og feisel''). Dan ifisser li l-istemma għandha sfond [[aħmar]] b'simbolu ta' Venere fuq skalpell u martell kontra ta' xulxin b'lewn ewlieni ta' [[isfar]], iżda jekk tkun magħmula mill-metall, jintuża lewn id-deheb. Id-disinn jissimbolizza l-industrija tal-estrazzjoni tar-ram f'Røros. Is-simbolu ta' Venere huwa s-simbolu l-antik għar-ram li kien jiġi estratt b'mod industrijali f'Røros għal sekli sħaħ. L-istemma ġiet iddisinjata minn [[Sverre Ødegaard]]. Il-bandiera muniċipali għandha l-istess disinn tal-istemma.<ref>{{Ċita web|url=https://www.heraldry-wiki.com/heraldrywiki/index.php?title=R%C3%B8ros|titlu=Kommunevåpen - coat of arms - crest of Røros|data=2023-08-20|sit=Heraldry of the World|lingwa=en|data-aċċess=2023-09-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230613024517/https://www.heraldry-wiki.com/heraldrywiki/index.php?title=R%C3%B8ros|arkivju-data=2023-06-13|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://foto.digitalarkivet.no/fotoweb/archives/5003-Kommunev%C3%A5pen/Kart%20og%20tegninger%20og%20segl/he10081205030918.tif.info#c=/fotoweb/archives/5003-Kommunev%25C3%25A5pen/?q=r%25C3%25B8ros|titlu=Røros kommune, våpen|sit=foto.digitalarkivet.no|lingwa=en|data-aċċess=2023-09-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230613024517/https://foto.digitalarkivet.no/fotoweb/archives/5003-Kommunev%C3%A5pen/Kart%20og%20tegninger%20og%20segl/he10081205030918.tif.info#c=/fotoweb/archives/5003-Kommunev%25C3%25A5pen/?q=r%25C3%25B8ros|arkivju-data=2023-06-13|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.bergstaden.org/no/hjem/kort-informasjon-om-roros/kommunevapenet-pa-roros|titlu=Kommunevåpenet på Røros - Bergstaden Røros og Kobberverket|sit=www.bergstaden.org|data-aċċess=2023-09-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230610005544/http://bergstaden.org/no/hjem/kort-informasjon-om-roros/kommunevapenet-pa-roros|arkivju-data=2023-06-10|url-status=dead}}</ref> === Knejjes === Il-Knisja tan-Norveġja għandha erba' parroċċi (''sokn'') fi ħdan il-muniċipalità ta' Røros. Tagħmel parti mill-Gauldal prosti (dekanat) fid-Djoċesi ta' Nidaros. {| class="wikitable" |+''Knejjes f'Røros'' !Parroċċa (''sokn'') !Isem il-knisja !Lokalità !Sena tal-kostruzzjoni |- | rowspan="2" |Røros |Knisja ta' Røros |Røros |1784 |- |[[Kappella]] ta' Røros |Røros |1962 |- |Brekken |Knisja ta' Brekken |Brekken |1878 |- |Glåmos |Knisja ta' Glåmos |Glåmos |1926 |- |Hitterdalen |Kappella ta' Hitterdal |Hitterdalen |1959 |} == Storja == Il-muniċipalità ta' Røros storikament intużat mill-poplu tas-Sami tan-Nofsinhar għat-trobbija u għar-ragħa tar-renni. Magħrufa għall-impjanti tar-ram tagħha, Røros hija waħda minn żewġ irħula tal-estrazzjoni sinifikanti fuq livell nazzjonali li bdew joperaw fis-seklu 17 (ir-raħal l-ieħor huwa r-"raħal tal-fidda" ta' Kongsberg). Ir-raħal ta' Røros ingħata n-nar fl-1678 u fl-1679 mill-Armata [[Żvezja|Żvediża]] matul il-Gwerra ta' Skanja. Fl-1718, matul il-Gwerra l-Kbira tat-Tramuntana, ir-raħal reġa' ttieħed mill-Armata Żvediża, taħt it-tmexxija tal-Ġeneral [[De la Barre]], li kienet tagħmel parti mill-fergħa tan-Nofsinhar tal-Armata Żvediża prinċipali taħt it-tmexxija ta' [[Carl Gustaf Armfeldt]]. De la Barre ħa l-belt u r-ram estratt kollu tagħha bil-forza. Meta r-Re [[Karlu XII]] inqatel ħdejn Fredriksten fit-30 ta' Novembru 1718, De la Barre rtira lejn it-Tramuntana biex jingħaqad mal-kumplament tal-armata prinċipali. Madankollu, dan l-irtirar spiċċa fi traġedja, meta iktar minn 3,000 suldat pjuttost mhux imħejjija sew mietu fil-kundizzjonijiet tat-temp estremi fil-muntanji fil-Majjistral ta' Røros. Røros u l-poplu tar-raħal saru famużi fost in-Norveġiżi fil-bidu tas-seklu 20 permezz tal-awtur [[Johan Falkberget]], li rrakkonta l-ġrajja tal-komunità tal-estrazzjoni mill-perspettiva tal-minaturi li kellhom ħajja iebsa fl-iktar skaluna soċjali baxxa tas-soċjetà.<ref>{{Ċita web|url=https://verdensarvenroros.no/thepeople/1412|titlu=Not found - Verdensarven Røros|sit=verdensarvenroros.no|data-aċċess=2023-09-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230902094434/https://verdensarvenroros.no/thepeople/1412|arkivju-data=2023-09-02|url-status=dead}}</ref> Bis-saħħa tal-binjiet tal-injam awtentiċi tar-raħal, ir-raħal ta' Røros tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1980.<ref name=":0" /> === Impjanti tar-Ram ta' Røros === Fl-1644, il-maniġer ġenerali tal-minjiera f'Kongsberg ta l-permess biex tiġi sfruttata vina minerali tar-ram fil-muntanji qrib Rauhaammaaren. Storvola u Gamle Storwartz saru wħud mill-iżjed minjieri importanti tal-kumpanija. Nordgruve, żona tal-estrazzjoni importanti oħra, kienet tinsab lejn il-Grigal ta' Røros. Fl-1685, f'Røros ġew skoperti għadd konsiderevoli ta' minjieri assoċjati tal-fidda. L-attività tal-estrazzjoni damet għal madwar 40 sena, u ġie estratt total ta' 1,350 tunnellata ta' fidda. Dan ipprovda dħul konsiderevoli għat-teżor [[Danimarka|Daniż]]-Norveġiż biex ikun jista' jappoġġa lil [[Federiku IV]] fil-kostruzzjoni tal-Palazz ta' Solbjerg. Mill-1740 'il quddiem, l-impjanti tar-ram ta' Røros kienu fl-aqwa tagħhom, b'diversi minjieri b'rendimenti tajbin. Minħabba l-finanzjament tal-familja rjali Oldenburg, l-iskala tal-minjiera tal-fidda u tar-ram ta' Leros kibret. Peress li l-minjiera tinsab qrib [[Trondheim]] u f'altitudni iktar baxxa, l-output tal-minerali huwa ferm ogħla minn dik ta' [[Minjiera tar-Ram ta' Falun|Falun]] fl-Iskandinavja. L-introjtu kbir taż-żona tal-estrazzjoni wasslet ukoll biex il-familja rjali kemm-il darba titlob għat-tkabbir tal-estrazzjoni. Id-dinamit intuża mill-1870 u iktar 'il quddiem bdew jintużaw il-magni tat-tħaffir. L-impjant tal-ġenerazzjoni tal-elettriku ġie pprovdut b'linji tal-elettriku b'tensjoni għolja biex jipprovdu l-elettriku meħtieġ għall-minjieri mill-1897. Il-proċess ta' Bessemer ġie introdott lejn l-aħħar tas-seklu 19. Il-linja ferrovjarja ta' Rørosbanen tlestiet fl-1877. Il-prezzijiet għoljin tar-ram u taż-żingu taw riżultati tajbin, iżda mbagħad il-prezzijiet naqsu u kien hemm diversi snin ta' telf kbir. Wara 333 sena, l-attività tal-estrazzjoni f'Røros waqfet fl-1977.<ref>{{Ċita web|url=https://verdensarvenroros.no/copperworks|titlu=Not found - Verdensarven Røros|sit=verdensarvenroros.no|data-aċċess=2023-09-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230902094434/https://verdensarvenroros.no/copperworks|arkivju-data=2023-09-02|url-status=dead}}</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Ir-Raħal tal-Estrazzjoni ta' Røros u ċ-Ċirkonferenza tiegħu ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1980, b'modifika minuri fiż-żona ta' lqugħ tas-sit fl-2010.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni [[Kultura|kulturali]] jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-[[Storja|istorja]] tal-[[bniedem]]"; u l-'''kriterju (v)''' "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".<ref name=":0" /> == Kultura == Matul ix-xitwa jiġi organizzat suq tradizzjonali msejjaħ ''"Rørosmartnan"'', li jattira medja ta' 60,000-70,000 turist lejn ir-raħal ta' Røros kull sena. Is-suq jibda fl-aħħar Tlieta fi Frar u jdum ħamest ijiem.<ref>{{Ċita web|url=https://rorosmartnan.no/|titlu=Velkommen til den 168. Rørosmartnan|sit=rorosmartnan.no|lingwa=no|data-aċċess=2023-09-02}}</ref> Jittella' wkoll spettaklu teatrali mużikali fil-beraħ f'Røros biex tiġi mfakkra t-traġedja ta' meta s-suldati Żvediżi ffriżaw u mietu. Dan l-ispettaklu ilu jittella' mill-1994.<ref>{{Ċita web|url=http://www.detbrinnereneld.no/|titlu=Ren Røros Digital AS|sit=www.detbrinnereneld.no|data-aċċess=2023-09-02}}</ref> Fir-raħal ta' Røros inġibed il-film tar-reċta ta' [[Henrik Ibsen]], "A Doll's House", tar-reġista [[Joseph Losey]]. == Midja == Il-gazzetti ''Arbeidets Rett'' u ''Fjell-Ljom'' jiġu ppubblikati f'Røros. == Gvern == Il-muniċipalitajiet kollha fin-Norveġja, inkluż Røros, huma responsabbli għall-[[edukazzjoni]] primarja (sal-għaxar sena), għas-servizzi tas-saħħa outpatient, għas-servizzi tal-anzjani, għall-qgħad u għal servizzi soċjali oħra, għat-tqassim f'żoni, għall-iżvilupp ekonomiku, u għat-toroq muniċipali. Il-muniċipalità hija ggvernata minn kunsill muniċipali magħmul minn rappreżentanti eletti, li mbagħad jeleġġu sindku. Il-muniċipalità taqa' taħt il-Qort Distrettwali ta' Trøndelag u l-Qorti tal-Appell ta' Frostating.<ref>{{Ċita enċiklopedija|kunjom1=Hansen|isem1=Tore|kunjom2=Vabo|isem2=Signy Irene|titlu=kommunestyre|url=https://snl.no/kommunestyre|data-aċċess=2023-09-02|lingwa=no|data=2023-08-23}}</ref> === Kunsill muniċipali === Il-kunsill muniċipali (''Kommunestyre'') ta' Røros huwa magħmul minn 27 rappreżentant li jiġu eletti għal mandati ta' erba' snin. Dawn il-listi ta' hawn taħt juru t-tqassim [[Politika|politiku]] tal-kunsill: {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+Røros kommunestyre 2020–2024     ! colspan="2" |Isem il-Partit <small>''(bin-Norveġiż)''</small> !Għadd ta' rappreżentanti |- | |Partit Laburista <small>''(Arbeiderpartiet)''</small> |11 |- | |Partit Konservattiv <small>''(Høyre)''</small> |4 |- | |Partit taċ-Ċentru <small>''(Senterpartiet)''</small> |6 |- | |Partit Soċjalista tax-Xellug <small>''(Sosialistisk Venstreparti)''</small> |4 |- | |Partit Liberali <small>''(Venstre)''</small> |1 |- | |Lista ta' Røros <small>''(Røroslista)''</small> |1 |- | colspan="2" |''Għadd totali ta' membri:'' |''27'' |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+Røros kommunestyre 2016–2019     ! colspan="2" |Isem il-Partit <small>''(bin-Norveġiż)''</small> !Għadd ta' rappreżentanti |- | |Partit Laburista <small>''(Arbeiderpartiet)''</small> |11 |- | |Partit Konservattiv <small>''(Høyre)''</small> |5 |- | |Partit taċ-Ċentru <small>''(Senterpartiet)''</small> |3 |- | |Partit Soċjalista tax-Xellug <small>''(Sosialistisk Venstreparti)''</small> |4 |- | |Partit Liberali <small>''(Venstre)''</small> |2 |- | |Lista ta' Røros <small>''(Røroslista)''</small> |2 |- | colspan="2" |''Għadd totali ta' membri:'' |''27'' |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+Røros kommunestyre 2012–2015     ! colspan="2" |Isem il-Partit <small>''(bin-Norveġiż)''</small> !Għadd ta' rappreżentanti |- | |Partit Laburista <small>''(Arbeiderpartiet)''</small> |14 |- | |Partit tal-Progress <small>''(Fremskrittspartiet)''</small> |1 |- | |Partit Konservattiv <small>''(Høyre)''</small> |4 |- | |Partit taċ-Ċentru <small>''(Senterpartiet)''</small> |2 |- | |Partit Soċjalista tax-Xellug <small>''(Sosialistisk Venstreparti)''</small> |3 |- | |Partit Liberali <small>''(Venstre)''</small> |1 |- | |Lista ta' Røros <small>''(Røroslista)''</small> |2 |- | colspan="2" |''Għadd totali ta' membri:'' |''27'' |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+Røros kommunestyre 2008–2011     ! colspan="2" |Isem il-Partit <small>''(bin-Norveġiż)''</small> !Għadd ta' rappreżentanti |- | |Partit Laburista <small>''(Arbeiderpartiet)''</small> |12 |- | |Partit tal-Progress <small>''(Fremskrittspartiet)''</small> |2 |- | |Partit Konservattiv <small>''(Høyre)''</small> |4 |- | |Partit taċ-Ċentru <small>''(Senterpartiet)''</small> |2 |- | |Partit Soċjalista tax-Xellug <small>''(Sosialistisk Venstreparti)''</small> |3 |- | |Partit Liberali <small>''(Venstre)''</small> |1 |- | |Lista ta' Røros <small>''(Røroslista)''</small> |3 |- | colspan="2" |''Għadd totali ta' membri:'' |''27'' |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+Røros kommunestyre 2004–2007     ! colspan="2" |Isem il-Partit <small>''(bin-Norveġiż)''</small> !Għadd ta' rappreżentanti |- | |Partit Laburista <small>''(Arbeiderpartiet)''</small> |12 |- | |Partit tal-Progress <small>''(Fremskrittspartiet)''</small> |2 |- | |Partit Konservattiv <small>''(Høyre)''</small> |2 |- | |Partit tal-Pensjonanti <small>''(Pensjonistpartiet)''</small> |1 |- | |Partit tas-Soċjalisti tax-Xellug <small>''(Sosialistisk Venstreparti)''</small> |5 |- | |Lista konġunta tal-Partit taċ-Ċentru <small>''(Senterpartiet)''</small> u tal-Partit Liberali <small>''(Venstre)''</small> |3 |- | |Røros List <small>''(Røroslista)''</small> |2 |- | colspan="2" |''Għadd totali ta' membri:'' |''27'' |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+Røros kommunestyre 2000–2003     ! colspan="2" |Isem il-Partit <small>''(bin-Norveġiż)''</small> !Għadd ta' rappreżentanti |- | |Partit Laburista <small>''(Arbeiderpartiet)''</small> |14 |- | |Partit Konservattiv <small>''(Høyre)''</small> |4 |- | |Partit tal-Pensjonanti <small>''(Pensjonistpartiet)''</small> |1 |- | |Partit tas-Soċjalisti tax-Xellug <small>''(Sosialistisk Venstreparti)''</small> |2 |- | |Lista konġunta tal-Partit taċ-Ċentru <small>''(Senterpartiet)''</small> u tal-Partit Liberali <small>''(Venstre)''</small> |3 |- | |Lista ta' Røros <small>''(Røroslista)''</small> |3 |- | colspan="2" |''Għadd totali ta' membri:'' |''27'' |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+Røros kommunestyre 1996–1999     ! colspan="2" |Isem il-Partit <small>''(bin-Norveġiż)''</small> !Għadd ta' rappreżentanti |- | |Partit Laburista <small>''(Arbeiderpartiet)''</small> |10 |- | |Partit Konservattiv <small>''(Høyre)''</small> |2 |- | |Partit tas-Soċjalisti tax-Xellug <small>''(Sosialistisk Venstreparti)''</small> |2 |- | |Lista konġunta tal-Partit taċ-Ċentru <small>''(Senterpartiet)''</small> u tal-Partit Liberali <small>''(Venstre)''</small> |10 |- | |Lista ta' Røros <small>''(Røroslista)''</small> |3 |- | colspan="2" |''Għadd totali ta' membri:'' |''27'' |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+Røros kommunestyre 1992–1995     ! colspan="2" |Isem il-Partit <small>''(bin-Norveġiż)''</small> !Għadd ta' rappreżentanti |- | |Partit Laburista <small>''(Arbeiderpartiet)''</small> |11 |- | |Partit Konservattiv <small>''(Høyre)''</small> |4 |- | |Partit tas-Soċjalisti tax-Xellug <small>''(Sosialistisk Venstreparti)''</small> |4 |- | |Lista konġunta tal-Partit taċ-Ċentru <small>''(Senterpartiet)''</small> u tal-Partit Liberali <small>''(Venstre)''</small> |5 |- | |Lista ambjentali minn diversi partiti <small>''(Tverrpolitisk miljøliste)''</small> |3 |- | colspan="2" |''Għadd totali ta' membri:'' |''27'' |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+Røros kommunestyre 1988–1991     ! colspan="2" |Isem il-Partit <small>''(bin-Norveġiż)''</small> !Għadd ta' rappreżentanti |- | |Partit Laburista <small>''(Arbeiderpartiet)''</small> |14 |- | |Partit Konservattiv <small>''(Høyre)''</small> |5 |- | |Alleanza Elettorali tal-Ħomor <small>''(Rød Valgallianse)''</small> |1 |- | |Partit tas-Soċjalisti tax-Xellug <small>''(Sosialistisk Venstreparti)''</small> |3 |- | |Lista konġunta tal-Partit taċ-Ċentru <small>''(Senterpartiet)''</small> u tal-Partit Liberali <small>''(Venstre)''</small> |4 |- | colspan="2" |''Għadd totali ta' membri:'' |''27'' |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+Røros kommunestyre 1984–1987     ! colspan="2" |Isem il-Partit <small>''(bin-Norveġiż)''</small> !Għadd ta' rappreżentanti |- | |Partit Laburista <small>''(Arbeiderpartiet)''</small> |16 |- | |Partit Konservattiv <small>''(Høyre)''</small> |5 |- | |Alleanza Elettorali tal-Ħomor <small>''(Rød Valgallianse)''</small> |1 |- | |Partit taċ-Ċentru <small>''(Senterpartiet)''</small> |2 |- | |Partit Soċjalist tax-Xellug <small>''(Sosialistisk Venstreparti)''</small> |2 |- | |Partit Liberali <small>''(Venstre)''</small> |1 |- | colspan="2" |''Għadd totali ta' membri:'' |''27'' |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+Røros kommunestyre 1980–1983     ! colspan="2" |Isem il-Partit <small>''(bin-Norveġiż)''</small> !Għadd ta' rappreżentanti |- | |Partit Laburista <small>''(Arbeiderpartiet)''</small> |14 |- | |Partit Konservattiv <small>''(Høyre)''</small> |5 |- | |Partit Demokratiku [[Kristjaneżmu|Kristjan]] <small>''(Kristelig Folkeparti)''</small> |1 |- | |Alleanza Elettorali tal-Ħomor <small>''(Rød Valgallianse)''</small> |1 |- | |Partit taċ-Ċentru <small>''(Senterpartiet)''</small> |3 |- | |Lista konġunta tal-Partit Liberali <small>''(Venstre)''</small> u tal-Partit Popolari Liberali <small>''(Liberale Folkepartiet)''</small> |2 |- | |Lista konġunta tal-Partit Soċjalista tax-Xellug <small>''(Sosialistisk Venstreparti)''</small> u tal-Partit [[Komuniżmu|Komunista]] <small>''(Kommunistiske Parti)''</small> |1 |- | colspan="2" |''Għadd totali ta' membri:'' |''27'' |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+Røros kommunestyre 1976–1979     ! colspan="2" |Isem il-Partit <small>''(bin-Norveġiż)''</small> !Għadd ta' rappreżentanti |- | |Partit Laburista <small>''(Arbeiderpartiet)''</small> |14 |- | |Partit Konservattiv <small>''(Høyre)''</small> |3 |- | |Partit Demokratiku Kristjan <small>''(Kristelig Folkeparti)''</small> |1 |- | |Partit taċ-Ċentru <small>''(Senterpartiet)''</small> |4 |- | |Partit Soċjalist tax-Xellug <small>''(Sosialistisk Venstreparti)''</small> |3 |- | |Partit Liberali <small>''(Venstre)''</small> |2 |- | colspan="2" |''Għadd totali ta' membri:'' |''27'' |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+Røros kommunestyre 1972–1975     ! colspan="2" |Isem il-Partit <small>''(bin-Norveġiż)''</small> !Għadd ta' rappreżentanti |- | |Partit Laburista <small>''(Arbeiderpartiet)''</small> |15 |- | |Partit Konservattiv <small>''(Høyre)''</small> |2 |- | |Partit Demokratiku Kristjan <small>''(Kristelig Folkeparti)''</small> |1 |- | |Partit taċ-Ċentru <small>''(Senterpartiet)''</small> |3 |- | |Partit Liberali <small>''(Venstre)''</small> |3 |- | |Lista komuni tas-Soċjalisti <small>''(Venstresosialistiske felleslister)''</small> |3 |- | colspan="2" |''Għadd totali ta' membri:'' |''27'' |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+Røros kommunestyre 1968–1971     ! colspan="2" |Isem il-Partit <small>''(bin-Norveġiż)''</small> !Għadd ta' rappreżentanti |- | |Partit Laburista <small>''(Arbeiderpartiet)''</small> |16 |- | |Partit Konservattiv <small>''(Høyre)''</small> |2 |- | |Partit Komunista <small>''(Kommunistiske Parti)''</small> |1 |- | |Partit Demokratiku Kristjan <small>''(Kristelig Folkeparti)''</small> |1 |- | |Partit taċ-Ċentru <small>''(Senterpartiet)''</small> |2 |- | |Partit Popolari Soċjalista <small>''(Sosialistisk Folkeparti)''</small> |2 |- | |Partit Liberali <small>''(Venstre)''</small> |3 |- | colspan="2" |''Għadd totali ta' membri:'' |''27'' |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+Røros kommunestyre 1964–1967     ! colspan="2" |Isem il-Partit <small>''(bin-Norveġiż)''</small> !Għadd ta' rappreżentanti |- | |Partit Laburista <small>''(Arbeiderpartiet)''</small> |18 |- | |Partit Konservattiv <small>''(Høyre)''</small> |3 |- | |Partit Komunista <small>''(Kommunistiske Parti)''</small> |1 |- | |Partit Demokratiku Kristjan <small>''(Kristelig Folkeparti)''</small> |1 |- | |Partit Liberali <small>''(Venstre)''</small> |2 |- | |Lista/i Lokali <small>''(Lokale lister)''</small> |2 |- | colspan="2" |''Għadd totali ta' membri:'' |''27'' |} === Sindki === Is-sindki ta' Røros: * 1838–1845: Knud Olsen * 1846–1847: Peter Ascanius Schult * 1848–1850: Julius Begtrup * 1851–1856: Diderik Iversen Tønseth * 1857–1860: Johannes Berg * 1861–1882: Diderik Iversen Tønseth (V) * 1883–1901: Anders Bergan (V) * 1902–1904: Marius Müller (H) * 1905–1913: Lars T. Ormhaug (V) * 1914–1919: Lars Tørres (Ap) * 1920–1922: Johannes Iv. Ødegaard (Ap) * 1923–1925: Anders O. Sandkjernan (Bp) ''(Municipality was divided into four other municipalities from 1926-1964.)'' * 1964–1967: Ole J. Kværneng (Ap) * 1968–1971: Per A. Strickert (Ap) * 1972–1973: Rolf Køste (Ap) * 1973–1975: Per A. Strickert (Ap) * 1976–1979: Knut W. Larssen (Ap) * 1980–1987: Erling Sven Busch (Ap) * 1987-1987: Anders Døhl (Ap) * 1988-1993: Arne Kokkvoll (Ap) * 1993-1999: Even Erlien (Sp) * 1999-2007: John Helge Andersen (Ap) * 2007-2019: Hans Vintervold (Ap) * 2019–present: Isak Veierud Busch (Ap) == Ġeografija == Ir-raħal ta' Røros jinsab fuq promontorju b'xaqliba ħafifa madwar 630 metru (2,070 pied) 'il fuq mil-livell tal-baħar. L-inħawi qrib ir-raħal huma miksija b'foresti ta' siġar l-iktar tal-betulla u taż-żnuber. L-ikbar lag fi ħdan il-muniċipalità huwa dak ta' Aursund u x-xmara Glåma toriġina minnu. L-iżjed parti fit-Tramuntana ta' Femund, it-tielet l-ikbar lag fin-Norveġja, tinsab f'Røros, kemm kemm fil-Punent tal-Park Nazzjonali ta' Femundsmarka. Dawn il-lagi u oħrajn f'Røros, bħal Bolagen u Flensjøen, huma adattati għall-kayaking u għas-sajd. Lagi oħra jinkludu Feragen, Håsjøen, Rambergsjøen, Korssjøen, Nedre Roasten, Rogen u Rien. === Klima === Ir-raħal ta' Røros għandu klima sub-Artika. Fil-biċċa l-kbira mkenni mill-influwenzi oċeaniċi, u jinsab f'altitudni ta' madwar 650 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, Røros irreġistra l-iżjed temperaturi kesħin fin-nofs tan-Nofsinhar tan-Norveġja b'−50.3 °C (−58.5 °F) fil-bidu ta' Jannar 1914. Fis-sirda li ħakmet l-Ewropa f'Jannar 2010, Røros irreġistra temp. baxxa rekord ta' −42 °C (−44 °F). L-iżjed xhur kesħin irreġistrati huma Jannar 1941 u Jannar 1942, it-tnejn li huma b'medja ta' −20.6 °C (−5.1 °F), u b'temperatura baxxa medja ta' kuljum ta' −26.9 °C (−16.4 °F) f'Jannar 1941. Ix-xtiewi f'Røros dejjem ikunu kesħin. L-iżjed Jannar "sħun" (1973) kellu temperatura medja ta' −2.8 °C (27.0 °F), u l-iżjed xahar "sħun" li ġie rreġistrat fix-xitwa huwa dak ta' Diċembru 2006 b'temperatura medja ta' −0.5 °C (31.1 °F), filwaqt li l-iżjed Marzu "sħun" (2012) kellu temperatura medja ta' −0.3 °C (31.5 °F). Ir-rekord ta' sħana inġenerali kien ta' 30.7 °C (87.3 °F) li ġie rreġistrat f'Lulju 2008. L-iżjed xahar sħun irreġistrat fis-sajf kien dak ta' Lulju 2014 b'temperatura medja ta' 16 °C (61 °F), filwaqt li Lulju 2018 kellu l-iżjed temperatura sħuna medja ta' kuljum b'23.3 °C (73.9 °F). Normalment il-kundizzjonijiet tal-iskijjar fix-xitwa jkunu eċċellenti, u l-aqwa perjodu jkun minn Frar sa April, peress li x-[[xemx]] tkun ogħla u l-jiem ikunu itwal milli fix-xitwa. L-iżjed borra fonda rreġistrata f'Røros kienet ta' 200 ċentimetru (79 pulzier) f'Marzu 1956. Iktar reċentement, ġew irreġistrati 87 ċentimetru (34 pulzier) f'Marzu 2009. Minn Diċembru sal-bidu ta' April prattikament dejjem ikun hemm il-borra f'Røros. Fil-bidu ta' Mejju 1997 kien hemm 76 ċentimetru ta' borra. Haugan, insedjament mhux inkorporat li jinsab żewġ kilometri (1.2 mil) mill-Ajruport ta' Røros, huwa l-post fejn hemm impjant tat-tbassir tat-temp operat mill-Istitut Meteoroloġiku Norveġiż (bin-Norveġiż: ''Meteorologisk institutt''). L-iżjed temperaturi baxxi rekord huma antiki sew; l-iżjed reċenti ġiet irreġistrata f'Diċembru 1978, filwaqt li iktar minn nofs it-temperaturi għoljin rekord fix-xahar huma mis-sena 2000 jew wara. {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="14" |''Data'' klimatika għal Røros (625 m; 1981 - 2010; jiem bi preċipitazzjoni 1961-90, temp. estremi 1900 - 2018) |- !Xahar !Jan !Fra !Mar !Apr !Mej !Ġun !Lul !Aww !Set !Ott !Nov !Diċ !Sena |- !'''Temp. għolja rekord f'°C (°F)''' |10.4 (50.7) |10.8 (51.4) |14.5 (58.1) |19.0 (66.2) |26.7 (80.1) |29.5 (85.1) |30.7 (87.3) |29.8 (85.6) |25.7 (78.3) |21.2 (70.2) |11.8 (53.2) |7.6 (45.7) |30.7 (87.3) |- !'''Temp. għolja medja f'°C (°F)''' |−4.9 (23.2) |−3.6 (25.5) |0.3 (32.5) |4.8 (40.6) |11 (52) |15.2 (59.4) |18.1 (64.6) |16.4 (61.5) |11.4 (52.5) |5.1 (41.2) |−1 (30) |−4.8 (23.4) |5.7 (42.2) |- !Temp. medja ta' kuljum f'°C (°F) |−9.6 (14.7) |−8.8 (16.2) |−4.8 (23.4) |0.3 (32.5) |5.8 (42.4) |9.9 (49.8) |12.7 (54.9) |11.4 (52.5) |7.1 (44.8) |1.7 (35.1) |−4.5 (23.9) |−9.4 (15.1) |1.0 (33.8) |- !'''Temp. baxxa medja f'°C (°F)''' |−14.4 (6.1) |−13.9 (7.0) |−9.9 (14.2) |−4.2 (24.4) |0.6 (33.1) |4.5 (40.1) |7.2 (45.0) |6.4 (43.5) |2.6 (36.7) |−1.8 (28.8) |−8 (18) |−14 (7) |−3.7 (25.3) |- !'''Temp. baxxa rekord f'°C (°F)''' |−50.3 (−58.5) |−43.5 (−46.3) |−41.0 (−41.8) |−32.3 (−26.1) |−18.9 (−2.0) |−5.6 (21.9) |−3.4 (25.9) |−4.9 (23.2) |−11.3 (11.7) |−28.4 (−19.1) |−36.4 (−33.5) |−44.0 (−47.2) |−50.3 (−58.5) |- !'''Temp. baxxa rekord f'°C (°F)''' |39.3 (1.55) |32 (1.3) |25.9 (1.02) |24.7 (0.97) |33.6 (1.32) |58.6 (2.31) |75.8 (2.98) |74.3 (2.93) |50.8 (2.00) |37.8 (1.49) |36.4 (1.43) |35 (1.4) |524.2 (20.7) |- !'''Medja ta' jiem bil-preċipitazzjoni''' (≥ 1.0 mm) |9 |8 |7 |7 |7 |9 |12 |11 |12 |10 |10 |11 |113 |- | colspan="14" |Sors 1: Meteo climat stats<ref>{{Ċita web|url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/listenormale-1981-2010-1-p159.php|titlu=Météo climat stats {{!}} Moyennes 1981/2010 / Données Météorologiques Gratuites|sit=meteo-climat-bzh.dyndns.org|data-aċċess=2023-09-02}}</ref> |- | colspan="14" |Sors 2: met.no/eklima<ref>{{Ċita web|url=https://met.no/Klima/Klimastatistikk/Klimadata/met.no/eklima|titlu=Klima stats}}</ref> |} == Trasport == Il-muniċipalità hija moqdija mil-linja ferrovjarja ta' Rørosbanen fl-Istazzjon ta' Røros. L-Ajruport ta' Røros joffri servizz skedat lejn il-[[belt kapitali]] ta' [[Oslo]]. It-Triq tal-Kontea Norveġiża Nru 30 (''Fylkesvei 30'') tikkollega lil Røros man-Nofsinhar sa Tynset u mal-Majjistral mill-wied ta' Gaula sa Trondheim. Hemm ukoll it-Triq tal-Kontea Norveġiża Nru 750 li tmur lejn it-Tramuntana sa Selbu u Stjørdal, u t-Triq tal-Kontea Norveġiża Nru 31 (''Fylkesvei 31'') li tmur lejn il-Lvant lejn l-Iżvezja. [[File:Portrett_av_Johan_Falkberget.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Portrett_av_Johan_Falkberget.jpg|daqsminuri|222x222px|Johan Falkberget.]] == Nies notevoli == * [[Ole Andreas Bachke]] (twieled f'Røros fl-1830 – miet fl-1890), ġurista u ministru tal-gvern Norveġiż; * [[Per Bergersen]] (1960-1990 f'Røros), mużiċist; * [[Even Erlien]] (twieled fl-1955), [[politiku]] u sindku tal-muniċipalità ta' Røros sal-1999; * [[Johan Falkberget]] (twieled f'Røros fl-1879 – miet fl-1967), awtur innomat għall-[[Premju Nobel]] għal-Letteratura; * [[Magnus Falkberget]] (twieled f'Røros fl-1900 – miet fl-1957), attur u maniġer teatrali Norveġiż; * [[Per Edgar Kokkvold]] (twieled f'Røros fl-1946), [[ġurnalist]] u l-President tal-Kunsill Norveġiż tax-Xandir; * [[Synnøve Korssjøen]] (twieled f'Røros fl-1949), [[arġentier (tad-deheb)]] Norveġiż; * [[Lorentz Lossius]] (1589-1654), imwieled il-[[Ġermanja]], inġinier tal-estrazzjoni Norveġiż, fundatur tal-Impjant tar-Ram ta' Røros (''Røros Kobberverk''); * [[Sven Nyhus]] (twieled f'Røros fl-1932), mużiċist [[Folklor|folkloristiku]], [[kompożitur]] u mużikologu; * [[Dag Rune Olsen]] (twieled f'Røros fl-1962), riċerkatur dwar il-kanċer u professur tal-fiżika bijomedika; * [[Michael Rosing]] (twieled f'Røros fl-1756 – miet fl-1818), attur Norveġiż-Daniż; * [[Johannes Smemo]] (twieled f'Rugldalen fl-1898 – miet fl-1973), teologu u Isqof ta' Oslo mill-1951 sal-1968. === Sport === * [[Stein Erik Gullikstad]] (twieled f'Røros tal-1952), skijjatur ikkombinat Nordiku, li kkompeta fil-[[Logħob Olimpiku]] tax-Xitwa tal-1976; * [[Monicha Nergaard]] (twieled fl-1968), arċiera Norveġiża, rebbieħa tal-medalja tad-deheb fil-kampjonat Norveġiż; * [[Kjell Jakob Sollie]] (twieled f'Røros fl-1953), skijjatur cross-country, li kkompeta fil-Logħob Olimpiku tax-Xitwa tal-1980. == Gallerija == <gallery mode="packed"> File:Røros_I.jpg|Veduta panoramika ta' Røros. File:RorosViewFromSlagHeaps.jpg|Røros fis-sajf. File:Finneveta_Røros.jpg|Finneveta, waħda mit-toroq dojoq f'Røros. File:Røros_mai_2018.webm|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:R%C3%B8ros_mai_2018.webm|Røros mill-ajru. File:Sohlberg-Gate_i_Røros.jpg|''Fra Røros (Lillegaten)'', żejt fuq it-tila ta' [[Harald Sohlberg]] mill-1902 (imsejħa ''minn Røros (triq sekondarja)''). File:Sohlberg-Storgaten_Røros_1904.jpg|''Storgaten Røros'', pittura ta' Harald Sohlberg mill-1903 (imsejħa ''Triq prinċipali ta' Røros''). File:Sohlberg-Etter_snestorm._Lillegaten_Røros.jpg|''Efter snestorm, Lillegaten Røros'', żejt fuq it-tila ta' Harald Sohlbeg mill-1904 (imsejħa ''Wara l-maltempata bil-borra, triq sekondarja ta' Røros''). File:Sohlberg-Natt.jpg|[[Pittura]] ta' ''Natt'' ta' Harald Sohlberg mill-1904 (imsejħa ''Lejl''). File:Røros_Malmplassen_Stangvekta_Bergstaden_Ziir_Trøndelag_Norway_(2022.08.04).jpg|Malmplassen u Stangvekta. File:Røros_Hitterelva_Trøndelag_Norway_(2022.08.04).jpg|Ir-Raħal ta' Røros u x-xmara Hitterelva. File:Røros_Hitterelva_Bergstaden_Ziir_Raubrua_Trøndelag_Norway_(2022.08.04).jpg|Ir-Raħal ta' Røros u l-Pont ta' Raubrua. File:Røros_Sleggveien_Trøndelag_Norway_(2022.08.04).jpg|Røros u Sleggveien. File:Bergstaden_Røros_Røros_kirke_Bergstadens_Ziir_Slegghaugan_Smelthytta_Trøndelag_Norway_(2022.08.04).jpg|Røros u Bergstadens Ziir. File:Bergstaden_Røros_Røros_kirke_Bergstadens_Ziir_Hyttklokka_Trøndelag_Norway_(2022.08.04).jpg|Røros - Hyttklokka u Bergstadens Ziir. File:Røros_Trøndelag_Norway_(2022.10.01).jpg|Røros fil-ħarifa. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Norveġja]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] [[Kategorija:Industrija]] gdefq20cq9j620hw9ouav2emrlz5ray 0 30921 332165 299694 2026-09-20T08:01:02Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332165 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Rosa Judge''' [[Midalja għall-Qadi tar-Repubblika|MQR]] (née '''Micallef'''; 1919 &#x2013; 6 ta’ Settembru 2017) <ref>{{Ċita web|url=http://announcements.telegraph.co.uk/deaths/217194/judge|titlu=JUDGE - Death Announcement|data=2017|data-aċċess=2023-11-15|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180627144319/http://announcements.telegraph.co.uk/deaths/217194/judge|arkivju-data=2018-06-27|url-status=dead}}</ref> kienet [[Mużika|mużiċista]] [[Malta|Maltija]]. Irċiviet l-edukazzjoni tagħha fl-Iskola St Catherine f'Tas-[[Tas-Sliema|Sliema, Malta]]. == Karriera == Fl-1934 ingħatat il-Midalja tad-Deheb mill-Bord Assoċjat tar-Royal Schools of Music għall-ogħla marki ta’ distinzjoni fil-grad finali. Hija rebħet wirja lir-[[Akkademja Rjali tal-Mużika|Royal Academy of Music]], Londra. Kienet Assoċjata tar-Royal Academy of Music u Membru Onorarju tar-[[Royal College of Music]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.rcm.ac.uk/about/historyofthercm/honoursandfellowships/NEW%20List%20of%20HonRCM%20(2016).pdf|titlu=HONORARY MEMBERS OF THE ROYAL COLLEGE OF MUSIC|data=2016|pubblikatur=[[Royal College of Music]]|data-aċċess=2023-11-15|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160918115736/http://www.rcm.ac.uk/about/historyofthercm/honoursandfellowships/NEW%20List%20of%20HonRCM%20(2016).pdf|arkivju-data=2016-09-18|url-status=dead}}</ref> == Premjijiet == Fl-1982 saret "Cavaliere del Umanita" mis-Soċjeta' Internazzjonali ta' Cavalleria Cristiana u fl-1993 ġiet investita Markiża tas-Santu Imperu Ruman. Fl-1996 ir-Repubblika ta' Franza tatha l-unur ta' Chevalier dans L'Ordre des Arts et des Lettres. Fl-1996 saret Dama tal-Ospitalieri Militari ta' Ġerusalemm. Fl-2011 ingħatat il-Midalja għall-Qadi tar-Repubblika.<ref>{{Ċita aħbar|data=13 December 2011|titlu=Republic Day honours: Journalists and artists feature prominently|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/national/14467/republic-day-honours-journalists-and-artists-feature-prominently|pubblikazzjoni=[[Malta Today]]}}</ref> == Ħajja personali == Judge twieldet Tas-Sliema, Malta, it-tifla l-kbira ta’ Anthony Micallef u Olga (née Bartolo). Hija għexet f'Malta għall-parti l-kbira ta' ħajjitha.<ref>{{Ċita aħbar|data=14 July 2008|titlu=The judge who views humanity 'in the most wonderful way'|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080714/local/the-judge-who-views-humanity-in-the-most-wonderful-way.216707|pubblikazzjoni=[[Times of Malta]]|data-aċċess=15 November 2023|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231115180943/https://timesofmalta.com/articles/view/20080714/local/the-judge-who-views-humanity-in-the-most-wonderful-way.216707|arkivju-data=15 November 2023|url-status=dead}}</ref> Fl-1938 iżżewġet lil Raymond Judge. Kellhom żewġt itfal: : a) [[Igor Judge|Igor Judge, Baruni Mħallef]] (t. 1941), Kunsillier Privat tar-Reġina; Prim Imħallef tal-Ingilterra u Wales : b) Tanya Theresa Judge (t. 1946); għandha wild mill-ewwel żwieġ, bħalissa miżżewweġ lil Sir Ian Patrick Lowson u għandhom wild flimkien.<ref>{{Ċita ktieb|data=2003|titlu=Burke's Peerage, Baronetage and Knightage|pubblikatur=[[Burke's Peerage]]|paġna=2419}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}}{{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Judge, Rosa}} [[Kategorija:Pjanisti Maltin]] [[Kategorija:Mietu fl-2017]] [[Kategorija:Twieldu fl-1919]] [[Kategorija:Nisa]] [[Kategorija:Mużiċisti Maltin]] 7wo4a7i1il868pjyvjj1ydv8yeg1aja 0 30999 332147 332074 2026-09-20T01:12:32Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332147 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}}{{Grammatika}} '''Chicago''' hija l-akbar belt fir-reġjun Midwest tal-Istati Uniti u tifforma ċ-ċentru ekonomiku u kulturali ewlieni fl-istat ta' Illinois <ref>{{Pdf}}{{Ċita web|url=http://www.mapaq.gouv.qc.ca/SiteCollectiondocuments/TransformationPortail/Regardsurlemarche/RegardsurlemarchedeChicago.pdf|titlu=Regard sur le marché de Chicago}}.</ref>. Chicago tinsab fuq ix-xatt tal -Lbiċ tal-Lag Michigan, wieħed mill-ħames Lagi l-Kbar ta' [[l-Amerika ta' Fuq]]. Ix-xmajjar Chicago u Calumet jgħaddu mill-belt. Post kummerċjali mwaqqfa fl-aħħar {{XVIIIe siècle}} minn Jean Baptiste Pointe du Sable, mulattu imwieled f'Santo Domingo, Chicago saret muniċipalità fl-1833 u kiseb uffiċjalment l-istatus ta 'belt fl-1837 <ref>{{Ċita web|url=http://encyclopedia.chicagohistory.org/pages/11480.html|titlu=Act of Incorporation for the City of Chicago, 1837|pubblikatur=State of Illinois|lingwa=en|data-aċċess=3 mars 2011|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110307032921/http://encyclopedia.chicagohistory.org/pages/11480.html|arkivju-data=2011-03-07|url-status=dead}}.</ref> . Il-belt żviluppat malajr f'nofs is- {{XIXe siècle}} <ref>{{Ċita ktieb|data=2004|kapitlu=Metropolitan Growth|titlu=The Encyclopedia of Chicago|url=http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/821.html|lingwa=en|edizzjoni=University of Chicago Press|post=Chicago|paġna=821|paġni=1117|isbn=0-226-31015-9|oclc=54454572|data-aċċess=2022|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200222191257/http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/821.html|arkivju-data=2020-02-22|url-status=dead}}.</ref> tant li fl-1860 kienet l-iżgħar belt fl-Istati Uniti li qabeż popolazzjoni ta’ 100,000 abitant <ref name=":1">{{Ċita ktieb|data=2004|kapitlu=Demography|titlu=The Encyclopedia of Chicago|url=http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/962.html|lingwa=en|edizzjoni=University of Chicago Press|post=Chicago|paġna=962|paġni=1117|isbn=0226310159|oclc=54454572|data-aċċess=2022|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221012204646/https://encyclopedia.chicagohistory.org/pages/962.html|arkivju-data=2022-10-12|url-status=dead}}.</ref> . Il-popolazzjoni ta' Chicago kibret għal 503,000 fl-1880, imbagħad irduppjat għal aktar minn miljun matul l-għaxar snin. <ref name=":1" /> L-isplużjoni tal-kostruzzjoni aċċellerat it-tkabbir tal-popolazzjoni fl-għexieren ta’ snin ta’ wara, u sal-1900, Chicago kienet fost il-ħames bliet l-aktar popolati fuq il-pjaneta wara [[Belt ta' New York|New York]], [[Londra]], [[Pariġi]] u [[Berlin]] . <ref name=":2">{{Ċita ktieb|data=1987|titlu=Four thousand years of urban growth : an historical census|lingwa=en|edizzjoni=St. David's University Press|post=Lewiston, N.Y., U.S.A.|paġni=656|isbn=0-889-46207-0|lccn=86031122|oclc=14932011}}.</ref> Il-belt ta' Chicago għandha {{nombre|2746388|habitants}} <ref name="pop2017"><span class="ouvrage"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> « [https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/chicagocityillinois/PST045219 <cite lang="en" style="font-style:normal;">U.S. Census Bureau QuickFacts: Chicago city, Illinois; UNITED STATES</cite>] », sur <span class="italique">census.gov</span> <small style="line-height:1em;">(consulté le <time datetime="2018-05-27" class="nowrap" data-sort-value="2018-05-27">27 mai 2018</time>)</small></span>.</ref> u tkopri {{unité|606|km|2}} <ref name="pop2017" /> . L-abitanti tagħha jissejħu ''Chicagoans'' <ref>{{Ċita web|url=https://www.lemonde.fr/service/faq_651885.html|titlu=Le P'tit Dico|sit=lemonde.fr|data-aċċess=2016-05-18}}.</ref> (jew aktar rari ''Chicagolais'' <ref>[https://fr.wiktionary.org/wiki/Chicagolais Chicagolais] (nom) et [https://fr.wiktionary.org/wiki/chicagolais chicagolais] (adjectif) sur le [[Wiktionnaire]].</ref> ). It-tielet l-akbar belt fl-Istati Uniti skont il-popolazzjoni, iż -żona metropolitana ta’ Chicago (magħrufa komunement bħala {{citation|Chicagoland}} ) għandha madwar 10 miljun abitant u testendi fuq {{unité|28163|km|2}} <ref>{{Ċita web|url=https://www2.census.gov/programs-surveys/popest/tables/2010-2019/metro/totals/csa-est2019-annres.xlsx|titlu=Annual Estimates of the Resident Population for Combined Statistical Areas in the United States and Puerto Rico: April 1, 2010 to July 1, 2019 (CSA-EST2019-ANNRES)|awtur=United States Census Bureau, Population Division|data=Mars 2020 (retrouvé le 5 mai 2020)|lingwa=en|format=xls}}.</ref> fi tliet stati ( Illinois, Indiana u Wisconsin ), li tagħmilha r-raba’ l-akbar żona metropolitana fl [[L-Amerika ta' Fuq|-Amerika ta’ Fuq]] wara [[Belt tal-Messiku|Mexico City]], New York u [[Los Angeles]] <ref name="PopEstCSA">{{Ċita web|url=https://www.iweblists.com/us/population/MetropolitanStatisticalAreaPop.html|titlu=United States Metropolitan Statistical Area Population|sit=iweblists.com|data-aċċess=2023-09-03}}.</ref> {{,}} <ref name="globalmetro">{{Ċita web|url=https://www.globalgeografia.com/en/north-america/largest-cities-north-central-america.htm|titlu=Largest cities in North America and in Central America|sit=globalgeografia.com|data-aċċess=2023-09-03|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230606193033/https://www.globalgeografia.com/en/north-america/largest-cities-north-central-america.htm|arkivju-data=2023-06-06|url-status=dead}}.</ref> . Hija s- sede tal -Kontea ta' Cook, it-tieni l-aktar kontea popolata fl-Istati Uniti wara Los Angeles . Chicago hija belt alpha ta' klassi dinjija <ref>{{Ċita web|url=http://www.atkearney.com/images/global/pdf/2012_Global_Cities_Index_and_Emerging_Cities_Outlook-FINAL3.pdf|titlu=2012 Global Cities Index and Emerging Cities Outlook|sit=atkearney.com|lingwa=en|format=pdf|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120805142145/http://www.atkearney.com/images/global/pdf/2012_Global_Cities_Index_and_Emerging_Cities_Outlook-FINAL3.pdf|arkivju-data=5 août 2012}}.</ref> . Fl-2018, ġiet ikklassifikata l-ewwel fuq lista ta’ 32 belt mill ''-Indiċi tal-Ħajja tal-Belt tar-rivista Time Out'', wara stħarriġ globali dwar il- kwalità tal-ħajja urbana fi stħarriġ ta’ {{nombre|15000|personnes}} {{,}} <ref>{{Ċita web|url=http://www.businessinsider.com/the-32-most-fun-friendly-and-affordable-cities-in-the-world-2018-1|titlu=The 32 most fun, friendly, and affordable cities in the world|kunjom=Millington|isem=Alison|data=April 25, 2018|sit=[[Business Insider]]|data-aċċess=2 mai 2018}}.</ref> {{,}} {{,}} , u kienet ikklassifikata t-tieni l-isbaħ belt fid-dinja wara [[Praga]] fl-2021 <ref>{{Ċita web|url=https://www.timeout.com/chicago/news/chicago-was-just-voted-the-2nd-most-beautiful-city-in-the-world-090921|titlu=Chicago was just voted the 2nd most beautiful city in the world|kunjom=Krupp|isem=Emma|data=2021-09-09|sit=Time Out Chicago|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-09-03}}.</ref> . Chicago huwa t-tieni l-akbar ċentru industrijali fl-Istati Uniti u jappartjeni għall- {{citation|[[Rust Belt|ceinture des usines]]}} ( ''{{Langue|en|texte=Manufacturing Belt}}'' ) <ref>https://web.archive.org/web/20231129052452/https://geoconfluences.ens-lyon.fr/glossaire/rust-belt (consulté le 29 octobre 2023)</ref>, iżda l-belt hija wkoll waħda miċ-ċentri finanzjarji ewlenin fid-dinja u l-ewwel borża għall-materja prima agrikola fid- dinja <ref>{{Ċita web|url=http://www.agrisalon.com/fr/permalien/article/6996882/la-bourse-de-chicago|titlu=Gross Metropolitan Product with housing update June 2008|data=juin, 2008|pubblikatur=United States Conference of Mayors|post=Washington, D.C.|paġna=14|lingwa=en|format=pdf|data-aċċess=15 septembre 2006}}.</ref> . Huwa f'Chicago li l-prezzijiet tal -qamħ u s-sojja fl-Istati Uniti huma stabbiliti <ref>https://www.lexpress.fr/economie/le-chicago-board-of-trade_1344062.html (consulté le 29 octobre 2023)</ref> . Il-belt tikklassifika fit-tielet post nazzjonali għan-numru ta' kumpaniji li jinsabu fiż-żona metropolitana tagħha <ref name="gm">{{Ċita web|url=http://greyhill.com/gross-metropolitan-product|titlu=Gross Metropolitan Product|pubblikatur=Greyhill Advisors|lingwa=en|data-aċċess=26 septembre 2011}}.</ref>, li l-aktar importanti minnhom huma Motorola, Boeing, United Airlines, McDonald's, Sears, Mondelez International u Abbott Laboratories . Hemm inħolqu kumpaniji oħra, bħal Hertz, waħda mill-akbar ditti tal-kiri tal-karozzi <ref>{{Ċita web|url=https://www5.hertz.com/rentacar/abouthertz/index.jsp?targetPage=CorporateProfile.jsp&c=aboutHertzHistoryView#:~:text=In%201918,%20an%20ambitious%20pioneer,the%20company%20to%20John%20D.|titlu=Corporate Profile|sit=www5.hertz.com|data-aċċess=2023-09-03|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231207182019/https://www5.hertz.com/rentacar/abouthertz/index.jsp?targetPage=CorporateProfile.jsp&c=aboutHertzHistoryView#:~:text=In%201918,%20an%20ambitious%20pioneer,the%20company%20to%20John%20D.|arkivju-data=2023-12-07|url-status=dead}}.</ref> . L-industrija timpjega aktar minn miljun ruħ fiż-żona metropolitana ta' Chicago. <ref name="gm" /> Meqjus bħala l-post fejn twieled is -skyscrapers {{,}} <ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.com/culture/article/20150930-chicago-birthplace-of-the-skyscraper|titlu=The city that changed architecture forever|kunjom=Glancey|isem=Jonathan|sit=bbc.com|lingwa=en|data-aċċess=2022-06-19}}.</ref>, wettaq il-ftuħ fl-1885 tal- Bini tal-Assigurazzjoni tad-Dar, l-ewwel bini tat-tip tiegħu fid-dinja <ref>{{Ċita web|url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/first-skyscraper|titlu=First skyscraper|sit=Guinness World Records|lingwa=en-gb|data-aċċess=2022-06-19}}.</ref> . Illum, Chicago għadha fost l-għaxar ibliet fid-dinja bl-aktar skyscrapers <ref>{{Ċita web|url=https://www.skyscrapercenter.com/cities?list=buildings-150|titlu=Cities by Number of 150m+ Buildings - The Skyscraper Center|sit=skyscrapercenter.com|data-aċċess=2022-06-19}}.</ref> . It- Torri Willis (imsejjaħ {{citation étrangère|Sears Tower|langue=en}} sal-2009) kien, mill-1973 sal-1998, l-ogħla skajskrejper fid-dinja <ref>{{Ċita web|url=http://skyscraperpage.com/diagrams/?31982644|titlu=Diagramme des plus hauts gratte-ciels incluant l'antenne|sit=skyscraperpage.com|data-aċċess=19 novembre 2007}}.</ref> u sal-lum huwa t-tielet l-ogħla bini fil- kontinent Amerikan wara One World Trade Center u Central Park Tower fi New York. Chicago għamlet kontribuzzjonijiet notevoli għall-iżvilupp tal-moviment ''City Beautiful'' u kisbet fama kulturali kbira bl-arkitettura moderna tagħha <ref>{{Ċita web|url=http://tudl0867.home.xs4all.nl/skylines.html|titlu=The World's Best Skylines|sit=tudl0867.home|lingwa=en}}.</ref> li tattira miljuni ta 'viżitaturi kull sena . Bis-saħħa tal-post eċċezzjonali tagħha, il-belt tikkostitwixxi ċentru ewlieni ta' komunikazzjoni għar-rotot tal-art (waħda mill-aktar importanti fl-Amerika ta' Fuq) u t-trasport bl-ajru biż-żewġ ajruporti internazzjonali tagħha, O'Hare u Midway <ref>[https://www.flychicago.com/Pages/default.aspx « O'Hare international airport et Midway international airport »], sur ''www.flychicago.com''.</ref> . Fl-aħħarnett, il-belt għandha bosta stabbilimenti ta' edukazzjoni ogħla, mużewijiet prestiġjużi, teatri rinomati u orkestra sinfonika magħrufa mad-dinja kollha <ref name="cso">{{Ċita web|url=https://cso.org/about/cso/|titlu=Chicago Symphony Orchestra|sit=Experience the Chicago Symphony Orchestra|lingwa=en-us|data-aċċess=2023-09-03}}.</ref> . == Referenzi == [[Kategorija:Bliet tal-Istati Uniti]] r8qn5h0ej0oxofh4dnzpjs37fdys1ci 0 31012 332154 331793 2026-09-20T04:32:27Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332154 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|image=[[File:Lausanne Wiki.jpg|300px]]}}'''Lausanne''' hija belt li [[Żvizzera|tinsab]] fuq ix-xatt tat-tramuntana tal-Lag ta’ Ġinevra, l-Iżvizzera. Kapitali tal- canton ta' Vaud <ref>[http://www.rsv.vd.ch/dire-cocoon/rsv_site/doc.fo.html?docId=5525#anchor4 Constitution du Canton de Vaud, Art. 4]</ref>, hija wkoll il-kapitali [[Logħob Olimpiku|Olimpika]] u l-kapitali tad- distrett ta' Lausanne . Hija r-raba' l-akbar belt fil-pajjiż f'termini ta' numru ta' abitanti <ref>{{Ċita web|url=http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/fr/index/news/04.html.25.08.2011|titlu=Le nouveau recensement – Résultats|sit=Office fédéral de la statistique}}.</ref> wara [[Zurich]], [[Ġinevra]] u [[Bażel|Basel]]. Fl-2012, ikkonċentrat 50 % tal-popolazzjoni u 60 % tal-impjiegi fil- canton ta' Vaud <ref>{{Ċita web |data-aċċess=2023-12-14 |titlu=Le blog d'ImmoStreet.ch {{!}} Le grand Lausanne voit l’immobilier en grand |url=http://blog.immostreet.ch/2015/02/immobilier-lausanne-projets-logements/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160124224500/http://blog.immostreet.ch/2015/02/immobilier-lausanne-projets-logements/ |arkivju-data=2016-01-24 |url-status=dead }}</ref> . Il-belt ta' Lausanne għandha fid- distrett tal-Punent ta' Lausanne kampus li jgħaqqad flimkien l- Università ta' Lausanne (UNIL) u l- Iskola Politeknika Federali ta' Lausanne (EPFL), li għandha madwar {{unité|26000|étudiants}} <ref>{{Ċita web|url=https://news.unil.ch/display?id=1536562810888|titlu=L’UNIL franchit le cap des 15‘000 étudiants - News|sit=news.unil.ch|data-aċċess=2019-08-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190716211926/https://news.unil.ch/display?id=1536562810888|arkivju-data=2019-07-16|url-status=dead}}.</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.epfl.ch/about/overview/fr/chiffres-cles/|titlu=L'EPFL en chiffres|sit=epfl.ch|data-aċċess=2019-08-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190727023612/https://www.epfl.ch/about/overview/fr/chiffres-cles/|arkivju-data=2019-07-27|url-status=dead}}.</ref> . Iż-żona hija wkoll dar għal universitajiet prestiġjużi bħall -École hôtelière de Lausanne (EHL), l- École cantonale d'art de Lausanne (ECAL) u l- Istitut Internazzjonali għall-Iżvilupp tal-Ġestjoni (IMD). Lausanne tispikka għan-numru kbir ta’ istituzzjonijiet internazzjonali marbuta mal- [[Sport|isport]] li tospita. Mill-1915, il-belt ilha d-dar tal-kwartieri ġenerali tal- Kumitat Olimpiku Internazzjonali (IOC), u madwar ħamsin federazzjoni u organizzazzjoni sportiva internazzjonali <ref name="multi">{{Ċita web|url=http://www.lausanne.ch/thematiques/sport-et-olympisme/lausanne-capitale-olympique/federations-sportives-internationales.html|titlu=Fédérations sportives internationales|kunjom=multimédia|isem=Développement de la Ville et communication-Web &|sit=Lausanne|data-aċċess=2019-08-11|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190811130552/http://www.lausanne.ch/thematiques/sport-et-olympisme/lausanne-capitale-olympique/federations-sportives-internationales.html|arkivju-data=2019-08-11|url-status=dead}}.</ref> kif ukoll il- Qorti tal-Arbitraġġ għall-Isport (CAS) u l-uffiċċju Ewropew tad- Dinja Aġenzija Anti-Doping (WADA). Il-belt iġorr it-titlu uffiċjali ta’ “ Kapitali Olimpiku » mill-1993 <ref>[{{Ċita web|url=https://www.olympic.org/fr/news/comment-lausanne-a-bascule-vers-sa-destinee-olympique|titlu=Comment Lausanne a Basculé vers sa destinée Olympique|awtur=CIO|sit=olympic.org|data-aċċess=13 août 2020}}.</ref> u organizza l- Logħob Olimpiku taż-Żgħażagħ tax-Xitwa tal-2020 . It- Tribunal Federali (TF), l-awtorità ġudizzjarja suprema tal-Konfederazzjoni Żvizzera, huwa stabbilit f'Lausanne. == Ġeografija == Lausanne tinsab fil-qalba tal-[[Żvizzera|Iżvizzera]] fejn titkellem bil-Franċiż. It-territorju tagħha huwa sit imżerżaq li jinżel mill-għoljiet tal-Plateau Żvizzeru sal-kosta tat-tramuntana tal-[[Lag ta' Ġinevra]]. Il-belt testendi fuq differenza ta' elevazzjoni ta' aktar minn 500 metru, mill-port ta' Ouchy (374 m) sa Chalet-à-Gobet (873 m), tgħaddi miċ-ċentru tal-belt (495 m), l-[[Ajruport ta' Lausanne-Blécherette]] (600 m), u l-foresta ta' Sauvabelin (640 m). Iċ-ċentru tal-belt huwa mibni fuq tliet għoljiet: iċ-Cité, il-Bourg, u Saint-Laurent, konnessi primarjament mill-Grand-Pont u l-Pont ta' Bessières. Din it-topografija hija spjegata mill-preżenza ta' diversi passaġġi tal-ilma li sawru l-widien u l-għoljiet taċ-ċentru tal-belt. Fil-fatt, 16-il xmara jgħaddu minn Lausanne. L-aktar magħrufa huma l-Flon, il-Louve, u l-Vuachère. == Toponimija == Ir-Rumani bnew kamp militari, li semmewh ''Lousanna'', fis-sit ta’ insedjament Ċeltiku, ħdejn il-lag fejn jinsabu Vidy u Ouchy; fuq l-għolja ta’ fuq kien hemm forti msejjaħ ''Lausodunon'' jew ''Lousodunon'' (Is-suffiss "-y" huwa komuni għal ħafna ismijiet ta’ postijiet ta’ oriġini Rumana fir-reġjun (eż.) Prilly, Pully, Lutry, eċċ.). Sas-seklu 2 AD, kien magħruf bħala vikanor[um] ''Lousonnensium'' u fis-sena 280 bħala lacu Lausonio. Sas-sena 400, kien civitas Lausanna, u fid-990 issemmiet bħala Losanna<ref>{{Ċita web|url=https://hls-dhs-dss.ch/articles/002408/2009-04-02/|titlu=Lausanne (commune)|sit=hls-dhs-dss.ch|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-26}}</ref>. == Storja == [[Stampa:Lousonna port 1 ag.jpg|nofs|daqsminuri|Fdalijiet Rumani fin-nofsinhar tal-belt, ħdejn il-[[Lag ta' Ġinevra]].]] Matul it-tnaqqis u wara l-waqgħa tal-Imperu Ruman tal-Punent, l-insigurtà f'nofs sa tmiem is-seklu 4 AD ġiegħlet lir-residenti ta' Lausanne jiċċaqalqu lejn iċ-ċentru attwali tagħha, sit muntanjuż li kien aktar faċli biex jiġi difiż. Il-belt li ħarġet mill-kamp kienet immexxija mill-[[Kontea ta' Savoy]] u l-Isqof ta' Lausanne<ref>{{Ċita web|url=https://hls-dhs-dss.ch/articles/002408/2009-04-02/|titlu=Lausanne (commune)|sit=hls-dhs-dss.ch|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-26}}</ref>. Mit-888 sal-1032, il-belt inizjalment relattivament żgħira kienet tappartjeni lir-Renju ta' Burgundy ta' Fuq. Matul is-seklu 11, Lausanne żviluppat f'ċentru politiku, ekonomiku u reliġjuż. Il-belt saret iċ-ċentru tal-ħakma sekulari tal-isqfijiet. Fil-perjodu ta' wara, speċjalment fis-sekli 12 u 13, Lausanne ffjorixxa. Fl-aħħar, fl-1275, il-[[Katidral ta' Lausanne]] ġie kkonsagrat fil-preżenza tal-Papa [[Gregorju X]] u r-Re [[Rudolf I tal-Ġermanja]]. [[Stampa:Lausanne 1725.JPG|nofs|daqsminuri|Veduta ta' Lausanne madwar l-1725 bil-fortifikazzjonijiet, il-katidral u t-topografija oriġinali tal-belt.]] Ġiet invaduta minn forzi mill-[[kanton ta’ Bern]] u baqgħet taħt id-dominanza tagħhom mill-1536 sal-1798. Il-Bernesi ikonoklastiċi neżżgħu l-katidral ta’ Lausanne mill-ornamenti Kattoliċi Rumani tiegħu, u għadd ta’ teżori kulturali tiegħu, inklużi l-arazzi mdendlin fil-katidral, tneħħew b’mod permanenti. Lausanne għamlet talbiet ripetuti biex tirkuprahom, iżda qatt ma ġew irritornati<ref>{{Ċita web|url=https://www.lausanne.ch/portrait/carte-identite/histoire|titlu=Histoire|kunjom=webmaster@lausanne.ch|isem=Bureau de la communication-Web & multimédia –|data=2018-06-15|sit=Site officiel de la Ville de Lausanne|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-26}}</ref>. Wara r-revoka tal-Editt ta’ Nantes fl-1685, Lausanne saret flimkien ma’ [[Ġinevra]] post ta’ kenn għall-Ugonotti Franċiżi. Fl-1729, infetaħ seminarju minn Antoine Court u Benjamin Du Plan. Sal-1750, 90 pastur kienu ntbagħtu lura lejn [[Franza]] biex jaħdmu bil-moħbi, dan in-numru tela’ għal 400. Il-persekuzzjoni uffiċjali ntemmet fl-1787. Fakultà tat-teoloġija Protestanta ġiet stabbilita f’Montauban fl-1808, u s-seminarju ta’ Lausanne finalment ingħalaq fit-18 ta’ April 1812. Matul il-Gwerer Napoleoniċi, l-istatus tal-belt inbidel. Fl-1803, saret il-belt kapitali ta’ [[kanton Żvizzeru]] ta’ [[Vaud (Kanton)|Vaud]] li kien għadu kif ġie ffurmat, li taħtu l-belt ta’ Lausanne ngħaqdet mal-[[Żvizzera|Federazzjoni Żvizzera]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.lausanne.ch/portrait/carte-identite/histoire|titlu=Histoire|kunjom=webmaster@lausanne.ch|isem=Bureau de la communication-Web & multimédia –|data=2018-06-15|sit=Site officiel de la Ville de Lausanne|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-26}}</ref>. == Ekonomija == Aktar minn 14,000 kumpanija huma bbażati f'Lausanne u fir-reġjun tal-madwar, żona ta' 312 km² b'popolazzjoni ta' aktar minn 260,000. Dawn jipprovdu aktar minn 180,000 impjieg, primarjament fis-settur tas-servizzi. Dawn il-kumpaniji jinkludu ħafna kumpaniji multinazzjonali rinomati. Dawn in-negozji joperaw f'setturi avvanzati bħax-xjenzi tal-ħajja, il-mikro u n-nanoteknoloġiji, it-teknoloġiji tal-informazzjoni u l-komunikazzjoni (ICT), it-teknoloġiji tal-enerġija u ambjentali, it-teknoloġiji agroalimentari, kif ukoll it-turiżmu u l-finanzi. == Trasport == '''<big>Trasport pubbliku</big>''' [[Stampa:Vue-face-bv-gare-lausanne.jpg|nofs|daqsminuri|Il-faċċata tal-[[Stazzjon tal-ferrovija ta' Lausanne|istazzjon tal-ferrovija ta' Lausanne]] ]] Lausanne hija moqdija minn netwerk estensiv tat-trasport pubbliku lokali, nazzjonali u internazzjonali. Ferroviji tal-passiġġieri tal-[[Ferroviji Federali Żvizzeri]] nazzjonali u internazzjonali jitilqu mill-istazzjon ta' Lausanne, li huwa wkoll iċ-ċentru tas-sistema ferrovjarja tal-ferroviji [[RER Vaud]] u waqfa fuq il-metro tal-belt. Il-[[Metro Lausanne|metro]] u l-karozzi tal-linja lokali huma operati minn [[Transports publics de la region lausanneise (TL)]], b'ħafna rotot operati minn trolleybuses. Ferroviji addizzjonali għall-ivvjaġġar huma pprovduti mil-linja [[ferrovjarja Lausanne-Echallens-Bercher (LEB)]] mill-istazzjon Lausanne-Flon. Il-bastimenti li jaqsmu l-Lag ta’ [[Ġinevra]] huma assigurati mill-Compagnie Générale de Navigation sur le Lac Léman (CGN). [[Stampa:Rame m2 lausanne.JPG|nofs|daqsminuri|Ferrovija tal-[[Metro Lausanne|metro ta' Lausanne]], fuq il-linja M2]] Lausanne saret l-ewwel belt fl-Isvizzera li kellha metro għajjien bil-gomma, bil-linja m2 inawgurata f'Ottubru 2008. Ir-rolling stock huwa verżjoni iqsar minn dik użata fuq il-linja 14 tal-[[metro ta 'Pariġi]]. '''<big>Netwerk ta' toroq u awtostradi</big>''' Lausanne hija konnessa mal-awtostrada A1 fuq in-naħa tal-punent tagħha (l-assi [[Ġinevra]]–[[Zurich|Zürich]]) u mal-A9 fuq in-naħa tat-tramuntana u tal-lvant tagħha (għal transitu mal-[[Italja]] u [[Franza]]). '''<big>Trasport bl-ajru</big>''' L-[[ajruport ta' Lausanne]] jinsab fi Blécherette. Il-belt hija wkoll konnessa direttament bil-ferrovija mal-Ajruport Internazzjonali ta '[[Ġinevra]], erba' darbiet fis-siegħa, fi 42 min. == Edukazzjoni == [[Stampa:Vue aérienne EPFL 07-2009.jpg|nofs|daqsminuri|Veduta mill-ajru tal-Istitut Federali Żvizzeru tat-Teknoloġija ta' Lausanne (EPFL), li flimkien mal-Università ta' Lausanne (UNIL) jifforma kampus vast ħdejn il-Lag ta' Ġinevra (2009).]] L-akbar skejjel fir-reġjun huma l-[[Università ta’ Lausanne]] (UNIL) u l-Istitut Federali Żvizzeru tat-Teknoloġija ta’ Lausanne (EPFL). Ir-reġjun ta’ Lausanne jiftaħar b’diversi istituzzjonijiet speċjalizzati ta’ edukazzjoni għolja, inklużi l-École hôtelière de Lausanne (EHL), l-École cantonale d'art de Lausanne (ECAL), La Manufacture, l-Università tal-Arti Performattiva, l-Università tax-Xjenzi Applikati u l-Arti ta’ Vaud, l-Università tax-Xjenzi Applikati u l-Arti fix-Xogħol Soċjali u s-Saħħa, u l-Università tal-Mużika ta’ Lausanne (HEMU). L-offerti ta’ edukazzjoni terzjarja f’Lausanne huma kkomplementati aktar mill-Università tal-Edukazzjoni tal-Għalliema tal-Kanton ta’ Vaud. == Relazzjonijiet internazzjonali == F'Marzu-April 2015, in-negozjati dwar il-qafas tal-ftehim nukleari mal-Iran għal ftehim komprensiv dwar il-programm nukleari Iranjan saru fil-Palazz Beau-Rivage, fejn ġew ospitati wkoll il-ministri tal-affarijiet barranin u d-delegazzjonijiet mill-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], ir-[[Renju Unit]], ir-[[Russja]], iċ-[[Ċina]], [[Franza]], l-[[Unjoni Ewropea]], il-[[Ġermanja]] (P5+1) u l-[[Iran]]. L-aħħar konferenza stampa, fit-2 ta' April 2015, saret fiċ-Ċentru tat-Tagħlim tal-EPFL. Fl-24 ta' Lulju 1923, it-Trattat ta' Lausanne ġie ffirmat fil-Palazz Beau-Rivage. == Referenzi == [[Kategorija:Bliet tal-Iżvizzera]] rpukn4xazbwoe1u2gg6gwlft1kxuxbg 0 31671 332145 320870 2026-09-20T00:06:04Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332145 wikitext text/x-wiki {{Infobox|title=Alberta|image1=[[File:Flag of Alberta.svg|175px|left]] [[File:Coat of arms of Alberta.svg|100px|right]]|header1=Amministrazzjoni|label2=Pajjiż|data2={{Flagicon|CAN}} [[Kanada]]|label3=Kapital|data3=[[Edmonton]]|label4=L-akbar belt|data4=[[Calgary]]|label5=Dħul fil-Konfederazzjoni|data5=1 ta’ Settembru, 1905|label6=Logutenent Gvernatur|data6=[[Salma Lakhani]]|label7=Prim Ministru|data7=[[Danielle Smith]]|data8=[[Assemblea Leġiżlattiva ta' Alberta]]|label8=Awtorità leġislattiva|header9=Demografija|label10=Popolazzjoni|data10=4,262,635 abitant (2021)|data11=6.4 abitant/km2|label11=Densità|label12=Lingwi uffiċjali|data12=[[Ingliż]]|label13=Demonimu|data13=Albertan|header14=Ġeografija|label15=Żona|data15=661,848 km2|header16=Mixxellanji|label17=Mottu|data17=''Fortis u liber'' ("Qawwija u ħielsa”)|header18=Mappa|header19=[[File:Alberta in Canada 2.svg|245px]]|label20=Websajt|data20=https://www.alberta.ca|titlestyle=background-color: #ccffcc|headerstyle=background-color: #ccffcc}} '''Manitoba''' hija provinċja tal [[Kanada|-Kanada]] . Jinsabu fil- Punent tal-pajjiż, jikkostitwixxi waħda mit- tliet provinċji Prairie . Hija mdawwar mal- British Columbia fil-punent, Saskatchewan fil-lvant, it- Territorji tal-Majjistral fit-tramuntana u taqsam fruntiera mal- [[Stati Uniti|Istati Uniti]] fin-nofsinhar. Il-parti tal-lvant tagħha hija okkupata mill- Pjanuri l-Kbira, filwaqt li l-parti tal-punent tmiss mal- Muntanji Rocky . Alberta għandha klima predominantement kontinentali, iżda wkoll tesperjenza bidliet rapidi fit-temperatura minħabba l-aridità tal-arja. Varjazzjonijiet fit-temperatura staġjonali huma inqas evidenti fil-punent tal-provinċja, minħabba r-riħ Chinook . Alberta hija s-sitt l-akbar suddiviżjoni tal-Kanada, b'erja ta ' {{unité|661848|km|2}} . Hija r-raba' l-aktar popolata b'4.1 {{nombre|4.1|millions}} abitant <ref name="pop_2016">{{Ċita web|url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Tableau.cfm?Lang=Fra|titlu=Chiffres de population et des logements, Canada, provinces et territoires, recensements de 2016 et 2011 – Données intégrales|data=28 août 2017|data-aċċess=9 novembre 2017}}.</ref> . Il-kapitali tagħha hija [[Edmonton]] u [[Calgary]] hija l-akbar belt tagħha. Iż-żewġ metropoli jaqbżu l-miljun abitant u huma l-akbar żoni metropolitani fil-provinċja. Aktar minn nofs l-Albertans jgħixu f’waħda minnhom, u dan jgħin biex titkompla r- {{Interlanguage link}} . [[Lingwa Ingliża|L-Ingliż]] huwa l- [[lingwa uffiċjali]] tal-provinċja. Fl- [[2016]], 76 % tar-residenti huma jitkellmu bl-Ingliż, 1.8 % huma jitkellmu bil-Franċiż, u 22.2 % huma allofoni . L- industrija taż-żejt u tal-gass hija wkoll parti mill-identità tal-provinċja. {{Interlanguage link}} hija bbażata fuq idrokarburi, industriji petrokimiċi, bhejjem, agrikoltura u teknoloġiji għolja . L-industrija taż-żejt ilha pedament tal-ekonomija ta’ Alberta mill -1947, meta ġew skoperti depożiti kbar ta’ żejt fil-Leduc {{numéro|1}} . Alberta hija l-aktar provinċja għanja fl-idrokarburi, tipprovdi 70 % taż -żejt u l-gass naturali sfruttati fuq ħamrija Kanadiża. Fl- 2018, il-produzzjoni tagħha ammontat għal 338.2 biljun dollaru, jew 15.27 % tal -prodott gross domestiku tal-Kanada . Fil-passat, ix-xenarju politiku ta' Alberta kien dar għal partiti bħall- Liberali tax- xellug, il-moviment agrarju tal-Bdiewa Uniti, il- Partit tal-Kreditu Soċjali tal-lemin, u l- Konservattivi Progressivi . Illum, Alberta ġeneralment titqies bħala provinċja konservattiva . Il-Konservattivi Progressivi żammew il-pożizzjoni kontinwament mill -1971 sal- [[2015]], li jikkostitwixxu l-itwal terminu mhux interrott fil-livell provinċjali jew federali fl- istorja kollha Kanadiża . Qabel ma saret parti mill- Konfederazzjoni Kanadiża, Alberta kienet dar għal diversi nazzjonijiet Indiġeni Amerikani u t-territorju tagħha kien użat minn negozjanti tal-pil tal- Kumpanija tal-Bajja ta' Hudson . L-artijiet li se jsiru l-provinċja attwali ġew akkwistati mill-gvern Dominion bħala parti mit- Territorju tal-Majjistral, il-{{Data|15|juillet|1870}} . IL{{Data|1|septembre|1905}}, l- Att ta' Alberta jidħol fis-seħħ u huwa indikat bħala t- {{e}} provinċja tal-Konfederazzjoni. Mill-aħħar tas-snin 1880 sal-bidu tas -snin 1900, waslu ħafna settlers Kanadiżi Ingliżi u immigranti Ewropej biex jipprevjenu lill- Amerikani milli jannessu l-Prairies. Alberta hija magħrufa għas-sbuħija naturali tagħha, il-ġid tagħha ta ' fossili u għall-dar ta' riservi naturali sinifikanti. Hija dar għal sitt Siti [[Sit ta' Wirt Dinji|ta' Wirt Dinji tal]] [[UNESCO|-UNESCO]] : Canadian Rocky Mountain Parks, Dinosaur Provincial Park, Head-Smashed-In Bison Jump, Waterton-Glacier International Peace Park, Wood Buffalo National Park, u Writing-on-Stone Provincial Park . Siti popolari oħra jinkludu Banff, Canmore, ir- Royal Tyrrell Museum of Paleontology, Jasper National Park, Sylvan Lake, u Lake Louise fi ħdan il-Banff National Park . == Storja == It-Territorju ta' Alberta oriġinarjament kien popolat mit- Tsuu T'ina, Niitsítapi, Cree, Tchipewyans, Danezaa, Dene Tha' u Nakotas . Il-provinċja moderna ta 'Alberta sa latitudni 53°N kienet għal żmien twil parti mill-Art ta' Rupert. Il-Franċiżi kienu l-ewwel settlers fil-Majjistral fl-1731 fejn stabbilixxew komunitajiet fuq passaġġi tal-ilma u postijiet tal-kummerċ (illum, madwar Lac la Biche (Alberta) u Lac Sainte-Anne kif ukoll fir-reġjun ta’ Saint-Paul, Bonnyville u Athabasca). Il-Kumpanija tal-Majjistral ta’ Montreal okkupat il-parti tat-Tramuntana tat-Territorju ta’ Alberta qabel ma l-Kumpanija tal-Bajja ta’ Hudson fl-aħħar ħadet il-pussess tat-territorju. Il-provinċja moderna ta 'Alberta sa latitudni 53°N kienet għal żmien twil parti mill-Art ta' Rupert. Il-Franċiżi kienu l-ewwel settlers fil-Majjistral fl-1731 fejn stabbilixxew komunitajiet fuq passaġġi tal-ilma u postijiet tal-kummerċ (illum, madwar Lac la Biche (Alberta) u Lac Sainte-Anne kif ukoll fir-reġjun ta’ Saint-Paul, Bonnyville u Athabasca). Il-Kumpanija tal-Majjistral ta’ Montreal okkupat il-parti tat-Tramuntana tat-Territorju ta’ Alberta qabel ma l-Kumpanija tal-Bajja ta’ Hudson fl-aħħar ħadet il-pussess tat-territorju. == Ġeografija == [[Stampa:Alberta_map.png|alt=|daqsminuri| Mappa ġeografika ta' Alberta.]] === Territorju === [[Stampa:Moraine_Lake_17092005.jpg|xellug|daqsminuri| Moraine Lake, mhux 'il bogħod mill-belt ta' Lake Louise.]] [[Stampa:Mt._Fryatt_and_the_Athabasca_River_in_low_moonlight_with_Stars.jpg|alt=Sous une nuit brillamment étoilée un paysage de neige avec une belle vallée et de grandes montagnes.|daqsminuri| Mount Fryatt u x- Xmara Athabasca f'Alberta. Fis-sema, iċ-ċinturin ta 'Orion fi Frar 2019.]] Alberta hija provinċja li tinsab fil -Punent tal-Kanada u tokkupa erja ta ' 661 848  . Hija tinsab bejn British Columbia lejn il- punent, Saskatchewan fil- lvant, Montana ( [[Stati Uniti|l-Istati Uniti]] ) fin- nofsinhar u t- Territorji tal-Majjistral fit- tramuntana . Il-provinċja għandha mijiet ta ' xmajjar u lagi ideali għall -għawm, skiing fuq l-ilma, sajd u firxa sħiħa ta' sports tal-ilma oħra. Hemm għadd kbir ta' lagi, kollha inqas minn 260  . Hemm l-akbar żewġ lagi : Lag Athabasca, 7 898  (parti minnu tinsab fis- Saskatchewan ), u Lesser Slave Lake, madwar 1 550  . === Klima === [[Stampa:Mount-Yamnuska2-Szmurlo.jpg|daqsminuri| Mount John Laurie]] Alberta hija territorju kbir ħafna u għandha klima li tvarja skont ir-reġjuni differenti tal-provinċja. Bħall-provinċji kollha tal-Kanada, Alberta tibbenefika minn 4 staġuni li jsegwu lil xulxin: : xitwa, rebbiegħa, sajf u ħarifa . Dawn l-istaġuni huma differenzjati prinċipalment mit-temperatura, l-ammont ta’ xemx u l-alternanza ta’ xita u borra skont dawn l-istaġuni. Alberta esperjenzat ukoll rekords impressjonanti tat-temperatura matul l-istorja tagħha. Fil-fatt, ir-rekord tas-sħana rreġistrat fil-provinċja huwa 43,3 °C f’Bassano Dams fil- 21 juillet 1931 . B'kuntrast sħiħ, l-iktar temperatura kiesħa li qatt intlaħqet hija −60,6 °C fil- Forti Vermilion fil-11 ta’ Jannar, 1911 Il-provinċja hija l-mira ta 'diversi maltempati tas-silġ fis-sajf, partikolarment fir-reġjuni bejn Red Deer u [[Calgary]] . Huwa għalhekk li l- Kunsill tar-Riċerka ta' Alberta u l-Ambjent u t-Tibdil fil-Klima Canada qed jiffinanzjaw programmi ta' studju bħall- Proġett tas-Silġ ta' Alberta u ż-żerriegħa tas-sħab biex jiġġieldu din il-pjaga . == Ekonomija == [[Stampa:CP_GE_AC4400CW_9739_Exshaw.jpg|daqsminuri| Ferrovija Kanadiża tal-Paċifiku tgħaddi max- Xmara Bow, Alberta, ħdejn il-villaġġ ta' Exshaw . Marzu 2015.]] Alberta hija l-aktar provinċja sinjura (per capita), bl-aktar tkabbir ekonomiku b'saħħtu fil-Kanada, u tkabbir sostnut tal-PGD fl- [[2023]] . Madankollu, ftit residenti jibbenefikaw minnha. B’rata ta’ qgħad ta’ 6.6 %, Calgary (iċ-ċentru tal-industrija taż-żejt) hija l-belt kbira Kanadiża bl-akbar proporzjon ta’ nies li qed ifittxu xogħol. Fil-fatt, ħafna flus jiġu mill-produzzjoni taż-żejt, iżda ftit li xejn minn dan id-dħul jibqa’ fil-provinċja <ref>[https://ici.radio-canada.ca/nouvelle/1966565/economie-boom-petrole-ressources-alberta-profits L’Alberta, grande championne canadienne de la croissance économique], sur [[Société Radio-Canada]] (consulté le 14 mai 2023)</ref> . == Sistema ta' gvern == Alberta hija demokrazija parlamentari b'Assemblea Leġiżlattiva ta' 87 députés . Il- Logotenent gvernatur jirrappreżenta lir-Re tal-Kanada [[Karlu III]] u l- kabinett huwa mmexxi mill- Prim Ministru . Il-belt ta’ [[Edmonton]] hija s-sede tal-gvern ta’ Alberta. Id-dħul tal-provinċja jiġi primarjament mill-bejgħ ta 'żejt, gass naturali, ċanga, injam u qamħ. Dawn jinkludu wkoll konċessjonijiet mill- gvern federali, prinċipalment għal proġetti infrastrutturali . Il-bliet u l-irħula ta 'Alberta għandhom il-gvernijiet muniċipali tagħhom stess li jaħdmu b'mod kooperattiv mal-gvern provinċjali. Il-politika ta’ Alberta hija ħafna aktar konservattiva minn dik ta’ provinċji Kanadiżi oħra. Alberta hija wkoll l-inqas provinċja favorevoli lejn l-interventiżmu ekonomiku. Għalhekk, hija l-provinċja bl-inqas livell ta ' tassazzjoni fil-Kanada. Alberta tradizzjonalment kellha tliet partiti politiċi, il- Konservattivi Progressivi, il- Liberali, u l- Partit Demokratiku Ġdid . Ir-raba’ partit konservattiv ħafna, il-Partit tal-Kreditu Soċjali, kien qawwi għal diversi deċennji, iżda sparixxa mill-mappa politika meta l-Konservattivi Progressivi telgħu fil-poter fis-sebgħinijiet. Fl-aħħar elezzjoni f'Alberta ħareġ partit politiku ieħor, l- Alberta Alliance, li sussegwentement sar il- Wildrose Party, li kellu 18 députés eletti fl-aħħar elezzjoni b'34. % vuċijiet. Għalkemm l-istħarriġ wera li dan il-partit rebaħ l-elezzjonijiet, dan naqas milli jkeċċi lill-Konservattivi Progressivi mill-poter mill-1973 f’Alberta. == Awtorità leġislattiva == Din is-setgħa hija prinċipalment f'idejn l- Assemblea Leġiżlattiva tat-territorju <ref name="alb">[[Conseil exécutif de l'Alberta]]</ref> . Infetħet uffiċjalment fl- 1912, l- Assemblea Leġiżlattiva ta' Alberta hija magħmula minn 87 membres, li jiddibattu u jiżviluppaw il-politika pubblika f'Alberta. Huwa miftuħ 362 jours fis-sena għall-viżitaturi <ref>{{Ċita web|url=http://www.magnacartacanada.ca/edmonton-the-alberta-legislature-assembly/|titlu=Legislative Assembly of Alberta - Magna Carta Canada|sit=www.magnacartacanada.ca|lingwa=en|data-aċċess=30 janvier 2019|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190128030321/http://www.magnacartacanada.ca/edmonton-the-alberta-legislature-assembly/|arkivju-data=2019-01-28|url-status=dead}}.</ref> . [[Stampa:Edmonton_leg.jpg|alt=|daqsminuri| L- Assemblea Leġiżlattiva ta' Alberta .]] == Demografija == [[Stampa:Alberta_population.svg|daqsminuri| Evoluzzjoni tal-popolazzjoni mill-1901.]] === LINGWI === Skont il- Liġi tal-Lingwa tas-6 ta' Lulju 1988 <ref>{{Ċita web|url=https://www.canlii.org/en/ab/laws/astat/sa-1988-c-l-7.5/latest/sa-1988-c-l-7.5.html|titlu=Languages Act/Loi linguistique, SA 1988|data=1988|sit=CANL II|data-aċċess=5 Jan 24}}</ref>, l-Ingliż huwa l-lingwa uffiċjali tal-provinċja. Dawk li jitkellmu bil-Franċiż jingħataw xi drittijiet lingwistiċi, partikolarment quddiem il-qrati <ref>{{Ċita web|url=http://www.axl.cefan.ulaval.ca/amnord/alberta.htm|titlu=Alberta|sit=www.axl.cefan.ulaval.ca|data-aċċess=2019-01-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190130220509/http://www.axl.cefan.ulaval.ca/amnord/alberta.htm|arkivju-data=2019-01-30|url-status=dead}}</ref> . === Reliġjon === <gallery> Stampa:Holy_Trinity_Anglican_Church_Edmonton_Alberta_Canada_01A.jpg|ħolqa=Fichier:Holy_Trinity_Anglican_Church_Edmonton_Alberta_Canada_01A.jpg|alt=Église anglicane Holy Trinity à Edmonton.|Knisja Anglikana Trinità Qaddisa[[Edmonton|f'Edmonton]]. Stampa:St._Peter's_Roman_Catholic_Church.JPG|ħolqa=Fichier:St._Peter's_Roman_Catholic_Church.JPG|alt=Église catholique St. Peter dans le comté de Flagstaff.|Knisja Kattolika ta' San Pietru fil-Kontea ta' Flagstaff. Stampa:Holy_Trinity_Canadian_Orthodox.jpg|ħolqa=Fichier:Holy_Trinity_Canadian_Orthodox.jpg|alt=Église orthodoxe Holy Trinity à Edmonton.|Knisja Ortodossa tat-Trinità Qaddisa[[Edmonton|f'Edmonton]]. Stampa:Beth_Israel_Edmonton_Alberta_Canada_11B.jpg|ħolqa=Fichier:Beth_Israel_Edmonton_Alberta_Canada_11B.jpg|alt=Synagogue Beth Israel à Edmonton.|Sinagoga Beth Israel[[Edmonton|f'Edmonton]]. Stampa:Calgary_Islamic_Center.JPG|ħolqa=Fichier:Calgary_Islamic_Center.JPG|alt=Centre islamique de Calgary.|Ċentru Iżlamiku ta’ Calgary. </gallery> == Sport == * Calgary Flames ( NHL ) * Calgary Stampeders ( CFL ) * Calgary Hitmen ( WHL ) * Calgary Roughnecks ( NLL ) * Calgary Mavericks ( RCSL ) * Edmonton Oilers (NHL) * Edmonton Oil Kings (HLOr) * Edmonton Elks (CFL) ( ''Eskimos'' sal-2020) * Saskatchewan Rush (NLL) * Uragani Lethbridge (HLOr) * Tigri tal-Kpiepel tal-Mediċina (LHOu) * Red Deer Rebels (LHOu) * Klabb tal-Futbol tal-Kavallerija (CPL) * FC Edmonton (CPL) == Noti u referenzi == {{Traduction/Référence|en|Alberta}}{{Referenzi}} [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] kqnvl7pcc97l67nzvq2xxuy707epb6o 0 31709 332180 332015 2026-09-20T10:15:30Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332180 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Valerie Sybil Wilmer''' (imwielda fis-7 ta' Diċembru 1941) hija [[Fotografu|fotografa]] u kittieb Ingliża<ref>{{Ċita web|url=http://womensliberationmusicarchive.co.uk/w/|titlu=Val Wilmer – Journalist, historian and photographer|awtur=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|data=10 October 2010|pubblikatur=The Women's Liberation Music Archive|data-aċċess=1 September 2014}}</ref> li tispeċjalizza fil-mużika u l-kultura [[jazz|tal-jazz]], [[mużika gospel|gospel]], [[blues]], u mużika [[Afrikani tal-Karibew Brittaniċi|Afrikana tal-Karibew Brittanika]]. Il-kotba notevoli tagħha jinkludu ''Jazz People'' (1970) u ''As Serious As Your Life'' (1977), it-tnejn ippubblikati għall-ewwel darba minn Allison u Busby.<ref>{{Ċita web|url=http://themissingchapter.co.uk/public-events/|titlu=Public Events {{!}} Black Chronicles {{!}} ' As Serious As Your Life': Val Wilmer In Conversation With Margaret Busby|data=2014|pubblikatur=[[Autograph ABP]]|data-aċċess=23 October 2021|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211023105931/http://themissingchapter.co.uk/public-events/|arkivju-data=23 October 2021|url-status=dead}}</ref> [[awtobijografija|L-awtobijografija]] ta’ Wilmer, ''Mama Said There'd Be Days Like This: My Life in the Jazz World'', ġiet ippubblikata fl-1989. == Ħajja bikrija == Val Wilmer twieled [[Harrogate|f'Harrogate]], [[Yorkshire]], l-Ingilterra, fis-7 ta' Diċembru 1941. Hija oħt il-poeta u kittieb [[Clive Wilmer]]. Hekk kif spiċċat [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], il-familja tagħha reġgħet lura Londra minn fejn kienet evakwat.<ref>[https://web.archive.org/web/20180102012912/http://wikidob.com/w/761-wilmer-val.html "Wilmer, Val"], WIKI dob.</ref> Il-jazz daħal f'ħajjietha meta bdiet tisma’ diski ta’ siiltiet klassiċi tal-jazz ta’ qabel il-gwerra. Eventwalment kompliet tiskopri diversi diski importanti permezz ta’ ''Shining Trumpets'' ta’ [[Rudi Blesh]], ktieb dwar l-istorja tal-jazz, u ''Jazz'' ta’ Rex Harris.<ref>Wilmer, Val, ''Mama Said There'd Be Days Like This: My Life in the Jazz World'', London: The Women’s Press, 1989, pp. 14–15.</ref> Wilmer inġibdet sew lejn d-diski ta’ [[Bessie Smith]] (speċjalment “Empty Bed Blues”) u l-kant ta’ [[Xaħmijiet Waller|Fats Waller]] – hija kienet tmur fis-Swing Shop fi Streatham, fin-nofsinhar ta’ Londra, fl-età ta’ 12-il sena, fejn kienet titħalla tqalleb id-diski tal-jazz sakemm issib xi ħaġa li riedet.<ref name="Wilmer 1989, p. 3">Wilmer 1989, p. 3.</ref> Tliet snin wara dawn l-esplorazzjonijiet, Wilmer bediet tikteb dwar il-mużika tas-suwed, imħeġġa u ispirat minn [[Max Jones (ġurnalist)|Max Jones]], [[Paul Oliver]] u oħrajn. <ref>Wilmer 1989, pp. 21, 46.</ref> Hija kienet tattendiet l-kunċerti akkumpanjata minn ommha, għax kienet tqisha żgħira wisq biex tħalliha tmur waħedha. Wilmer tgħid li din kienet “bis-saħħa tat- tolleranza taʼ ommha"<ref name="Wilmer 1989, p. 3">Wilmer 1989, p. 3.</ref> li tħalliet tesplora l-interessi tagħha b'mod tant ħieles, speċjalment fi żmien meta t-tfajliet żgħar kienu spiss miżmuma lura b'diversi limitazzjonijiet soċjali mill-għażliet futuri tagħhom: "It-tfajliet, kienu jgħidulna spiss, iridu jikbru biex ikunu żeffiena tal-ballet . .. Ma naħsibx li qatt għadda minn moħħi li nikkunsidra l-għażliet femminili tas-soltu, b’mod riżolut oppost kif kont għal kull ħaġa li kienet assoċjata m’attivitajiet femminili u ma kinux jinvolvi li mmur f’postijiet, nkun u nagħmel [li rrid].”<ref>Wilmer 1989, p. 4.</ref> == Karriera bħala kittieba == Familjarii ma' l-ewwel diski tal-jazz u l-blues, Wilmer bdiet tikteb dwar il-jazz u mużika Afrikana-Amerikana oħra, b'enfasi fuq il-messaġġi politiċi u soċjali tal-mużika.<ref>Oliphant, Dave, ''Jazz Mavericks of the Lone Star State'', Austin: University of Texas Press, 2007.</ref> L-ewwel artiklu tagħha (bijografija ta' [[Jesse Sħiħ|Jesse Fuller]] ) deher ''[[Ġurnal tal-Jazz|f’Jazz Journal]]'' f’Mejju 1959 meta kienet għadha biss 17-il sena. Meta rriflettiet dwar kif oriġina dan l-artiklu, Wilmer stqarret li: "Kont kittieb ta' ittri iffissata, hekk iltqajt ma' Jesse Fuller, kont ktibtlu bla ma kien jafni. Miskin għalih dak il-mużiċist Amerikan li kien iblah biżżejjed biex jagħmel joħriġ l-indirizz tiegħu ippublikat x'imkien — kont insibu u nfajjarlu ittra. L-aqwa ħaġa kienet tassew, ngħid tassew, tal-blegħ kienet li tant kienu jwieġbu! Dawn il-mużiċisti kbar u karattri minn kultura sewda fuq in-naħa l-oħra tad-dinja kitbu lura lil din it-tfajla bajda suburbana żagħżugħa fl-Ingilterra."<ref>McKay, George, ''Circular Breathing: The Cultural Politics of Jazz in Britain'', Durham: Duke University Press, 2005, p. 23.</ref> L-espressjoni perspicaċja tagħha tad-disparità bejn kittieba tal-mużika rġiel u nisa hija fundamentali fix-xogħol ta' Wilmer. Meta daħlet f’dan il-qasam fl-​1959, fehmet li l-​kitba dwar il-​mużika kienet “xi ħaġa li jagħmlu l-​irġiel. Kien hemm penali x'tħallas talli tkun mara fid-dinja tar-raġel...[u] għal mara bajda li tkun preokkupata b'xi ħaġa li kienu jagħmlu n-nies suwed kien ifisser li kellha tesperjenza pressjoni addizzjonali."<ref name="Mamaxiii">Wilmer, 1989, p. xiii.</ref> Permezz tal-mużika Afrikana-Amerikana Wilmer setgħet tgħaddas ruħha f'realtajiet li kienu jibqgħu mhux skoperti kieku baqgħet għażlet li taħdem b'mod komdu. Għaliha, dawn l-esperjenzi kienu fundamentali u li jistgħu jbiddilu ħajjet n-nies.<ref name="Mamaxiii" /> Il-perseveranza tagħha f’dan l-qasam diffiċli u d-devozzjoni tagħha lejn il-mużika wassluha biex tiskopri lilha nnfisha u tiker fuq livell personali, u l-għarfien li “l-potenzjal għal bidla personali li jeżisti fina lkoll."<ref name="Mamaxiii" /> Permezz tal-kitba tagħha dwar il-mużika, Wilmer setgħet tipprovdi vuċi għal djalogu transatlantiku, multikulturali u multirazzjali, billi tidħol f'"parti mill-istorja, jew [f'dak li] jista' jiġri daqt."<ref>Wilmer 1989, p. xiv.</ref> Mill-1959, hija intervistat mijiet ta’ mużiċisti, kitbet previzzjonijiet u riċensjonjiet. Ix-xogħol tagħha ġie kkwotat u użat fir-riċerka għal ħafna kotba, artikli u films, inklużi diversi bijografiji ta’ mużiċisti ewlenin. L-intervisti bikrija tagħha ma' [[Earle Warren]],<ref>Wilmer, Val, "Earle Warren's Story", ''Jazz Journal'', August 1960, pp. 11–12.</ref> [[Lee Young]], <ref>Wilmer, Val, "The Lee Young Story", ''Jazz Journal'', January 1961, pp. 3–5.</ref> u [[Polo Barnes|Paul "Polo" Barnes]]<ref>Wilmer, Valerie, ''The Face of Black Music'', New York: Da Capo, 1976.</ref> huma ċċitati fil-bijografija ta' Douglas Henry Daniels ta' [[Lester Young]].<ref>Daniels, Douglas Henry, ''Lester Leaps In: the Life and Times of Lester "Pres" Young'', Boston: Beacon Press, 2002.</ref> Intervisti ma [[Monk Thelonious|' Thelonious Monk]], Nellie Monk u [[Billy Higgins]] huma kkwotati fil-bijografija ta ' Robin D.G. Kelley ta' Thelonious Monk.<ref>Kelley, Robin D. G., ''Thelonious Monk: the Life and Times of an American Original'', New York: Free Press, 2009.</ref> Eżempji oħra tal-użu tal-intervisti bikrija ta' Wilmer jinkludu "Texas Trombone: Henry Coker " <ref>Wilmer, Val, "Texas Trombone: Henry Coker", ''Jazz Journal'', October 1962, vol. 15, no. 10.</ref> fil-kotba ta' Dave Oliphant ''Texan Jazz'' u ''Jazz Mavericks of the Lone Star State''.<ref>Oliphant, Dave, ''Texan Jazz'', Austin: University of Texas Press, 1996; ''Jazz Mavericks of the Lone Star State'', Austin: University of Texas Press, 2007.</ref> Aktar tard kisbet rikonoxximent għall-intervisti tagħha mas-sassofonisti [[Joe Harriott]] u [[Ornette Coleman]],<ref>McKay, 2005, p. 77.</ref> u saret ukoll fotografu. Fl-1965, fil-kitba tagħha dwar il-bidliet fl-istil ta’ Monk, qalet: “Għal dawn l-aħħar qisu 10 snin, il-mużika ta’ Monk saret aktar faċli biex tismagħha, għalkemm mhux neċessarjament aktar sempliċi. Dak li qed jagħmel huwa impenjattiv u profond daqs qatt qabel, għalkemm jidher li kien inqas provokattiv minn meta kien qed iħarbat ir-regoli."<ref>Wilmer, Val, "Monk on Monk", ''Down Beat'', 3 June 1965, p. 58.</ref> L-saġġi u l-obitwarji tagħha huma notevoli għall-abbiltà tagħhom li jiżvelaw b’mod sottili l-inugwaljanzi sottostanti li kienu jiffaċċjaw l-artisti suwed u n-nisa fl-industrija tal-mużika, ħafna drabi fi kliemhom stess. F'obituary tal-15 ta' Lulju 1960 f'Jazz ''[[Jazz News|News]]'', Wilmer jikkwota lil Memphis Slim hekk: "Jien ukoll ridt niftaħ il-kumpanija tal-pubblikazzjoni tiegħi stess, iżda min imexxi d-diski ma jridx jimpjega raġel li għandu l-kumpanija tal-pubblikazzjoni tiegħu stess," u jiżvela d-diffikultà li kien jiffaċċja bħala artist iswed. Waqt li rrakkontat il-ħbiberija tagħha mal-liriċista influwenti, kritika tal-mużika, intervistatur u kantanta [[Kitty Grime]], Wilmer uriet l-imħabba, ir-rispett u l-ammirazzjoni tagħha, filwaqt li tiżvela wkoll il-preġudizzju maskili fid-dinja tal-mużika: "Kien matul dan il-perjodu straordnarju li ltqajna, fi żmien meta x-xena tal-jazz kienet dinja prattikament kollha maskili... l-għarfien u l-għarfien tagħha kienu xi ħaġa li l-biċċa l-kbira tal-kummentaturi iżgħar kienu diffiċli biex jimitaw”.<ref>Wilmer, Val, "Kitty Grime", ''Jazz Journal International'', p. 18.</ref> Fil-kitba tagħha, hija kontinwament iżżomm l-istorja tal-jazz fuq quddiem, u tippreżenta lilha nnifisha bħala semmiegħa devota, ammiratur u xi ħadd li jħobb il-mużika. Madankollu, hija ammettiet li kienet intervistat lill-aħwa [[Albert Ayler]] u [[Donald Ayler]] bħala biċċa xogħol ġurnalistika u mhux bħala ammiratriċi, iżda eventwalment waslet biex "tammira lil Albert Ayler bħala l-aħħar viżjonarju ewlieni tal-jazz".<ref>Wilmer, Val, "Spirits Rejoice: Albert and Don Ayler", ''Coda: The Journal of Jazz and Improvised Music'', March–April 1997, p. 4.</ref> Għalkemm il-jazz u l-blues huma l-qofol tax-xogħol ta' Wilmer, hija għandha għarfien wiegħsa tal-mużika u wriet dan f’diversi ġeneri meta, pereżempju, meta kitbet dwar kif iż-żjara ta’ [[Jimi Hendrix]] fl-Ingilterra fl-1966 l, skont hi, tat “lix-xena lokali xi ftit fjakka injezzjoni mill-aktar meħtieġa".<ref>Wilmer, Val, "Jimi Hendrix: An Experience", ''Down Beat'', February 1994, p. 38.</ref> Wilmer ikkontribwiet għal firxa vasta ta' pubblikazzjonijiet, <ref>Wilmer, Val, 'I learnt to eat curry goat, rice-and-peas'; and Wilmer, Val with Williams, Richard, 'Conversation: how to cover lesser known musicians and musics in the mainstream music press and topics arising'; both in Sinker, Mark (ed.), ''A Hidden Landscape Once a Week: The Unruly Curiosity of the UK Music Press in the 1960s-80s, in the Words of Those Who Were There'', London, 2018</ref> inklużi ''[[Melody Maker]]'', ''[[Down Beat]]'' (kienet il-korrispondent tagħhom fir-Renju Unit, 1966–1970), ''[[Jazz Journal]]'', ''[[Musics (rivista)|Musics]]'', ''Double Bassist'', ''[[Mojo (rivista)|Mojo]]'', ''[[The Wire (rivista)|The Wire]]'',<ref>[https://www.thewire.co.uk/about/contributors/val-wilmer Val Wilmer] at ''The Wire''.</ref> u kkontribwiet regolarment. obitwarj ta' mużiċisti f'''[[The Guardian]]''.<ref>[https://www.theguardian.com/profile/val-wilmer?INTCMP=SRCH Val Wilmer] at ''The Guardian''.</ref> === ''Jazz People'' (1970) === L-ewwel ktieb ta’ Wilmer, ''Jazz People'', kien wieħed mill-ewwel kotba ppubblikati minn Margaret Busby għand Allison &amp;amp; Busby fl-1970 <ref>{{Ċita web|url=https://afrosonicmapping.com/2019/07/23/margaret-busby-what-it-takes-to-be-the-first-black-woman-publisher-in-the-uk-part-3/|titlu=Margaret Busby: What it takes to be the first Black Woman Publisher in the UK – Part 3|isem=Satch|awtur=Hoyt|data=23 July 2019|sit=Afro-Sonic Mapping}}</ref> u issa spiss jissejjaħ wieħed mit-“tlieta jew erba’ mill-isbaħ kotba li qatt inkitbu dwar il-jazz” (sussegwentement maħruġ fl-Istati Uniti minn Da Capo Press).<ref>[https://books.google.com/books?id=YN-StAEACAAJ ''Jazz People''] at Google Books.</ref> Hija tinkludi intervisti ma' mużiċisti Amerikani li jinkludu [[Eddie "Lockjaw" Davis]], [[Bidwi tal-Arti|Art Farmer]], [[Babs Gonzales]], [[Jimmy Heath]], [[Billy Higgins]], [[Monk Thelonious|Thelonious Monk]], [[Archie Shepp]], [[Cecil Taylor]], [[Clark Terry]], [[Big Joe Turner]] u [[Randy Weston]]. Skont ''Kirkus Reviews'': "L-enfasi hija fuq in-nies f'dawn l-erbatax-il intervista, il-personalitajiet wara l-jazz, il-burdati, l-ambizzjonijiet, l-influwenzi tagħhom....L-awtur tosserva tajjeb u l-profili huma qosra u b'saħħithom b'noti fil-għoli għal dawk li jifhmu."<ref>[https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/a/valerie-wilmer-2/jazz-people-2/ "Jazz People"], ''Kirkus Reviews'', 1 April 1971.</ref> === ''The Face of Black Music'' (1976) === Ikklassifikata bħala "fotografu importanti daqs kemm hi kittieba"<ref>{{Ċita web|url=http://jazzprofiles.blogspot.com/2019/01/monk-on-monk-as-told-to-valerie-wilmer.html|titlu=Monk on Monk as told to Valerie Wilmer|isem=Steven|awtur=Cerra|data=19 January 2019|sit=Jazz Profiles}}</ref>, Wilmer hija l-awtur ta ''<nowiki/>' The Face of Black Music'' (Da Capo Press, 1976), li bħal ''Jazz People'' huwa meqjus bħala test kanoniku u influwenti fil-kritika tal-mużika.<ref>Christopher Robinson, [http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.1019.2278&rep=rep1&type=pdf "Firing the Canon: Multiple Insularities in Jazz Criticism"] (dissertation), University of Kansas, 2014.</ref> === ''As Serious As Your Life'' (1977) === Il-ktieb ta’ Wilmer ''As Serious as Your Life'', ippubblikat għall-ewwel darba fl-1977 minn Allison u Busby, issa huwa klassiku tal-kitba dwar il-jazz,<ref>[http://www.goodreads.com/book/show/564715.As_serious_as_your_life "As Serious as Your Life"] at Goodreads.</ref><ref name="F&H" /> li fit-titlu tiegħu jirreferi għal xi ħaġa li qalilha [[McCoy Tyner]] : "Music's not a plaything; it's as serious as your life."<ref>{{Ċita web|url=https://mosaicrecords.tumblr.com/post/173357045810/books-on-jazz-as-serious-as-your-life-classic-val|titlu=Books on Jazz — As Serious as Your Life: Classic Val Wilmer Book Reissued|isem=Fred|awtur=Seibert|data=27 April 2018|sit=Daily Jazz Gazette|pubblikatur=Mosaic Records}}</ref> L-ewwel rakkont tal-"jazz ħieles" (free jazz) rivoluzzjonarju u l-prattikanti tiegħu, <ref name="AllAboutJazz">{{Ċita web|url=https://www.allaboutjazz.com/val-wilmer-dues-and-testimony-by-ian-patterson.php|titlu=Val Wilmer: Dues And Testimony|isem=Ian|awtur=Patterson|data=5 September 2019|sit=[[All About Jazz]]}}</ref> jiddokumenta wkoll l-esperjenzi tan-nisa fir-rigward tal-"jazz il-ġdid" (new jazz) fil-komunitajiet Afrikani-Amerikani, u jiddevja mir-"regola masklinista tal-esklużjoni".<ref name="F&H">Fischlin, David, and Ajay Heble. ''The Other Side of Nowhere: Jazz, Improvisation, and Communities in Dialogue'', 1st edn (Middletown: Wesleyan University Press, 2004), p. 230.</ref> Waqt li ppreżentat l-politika sesswali fid-dinja tal-jazz, Wilmer kixfet il-politika sesswali fil-kritika tal-mużika stess.<ref name="F&H" /> Fix-xogħol tagħha, hija tippreżenta "vjaġġ deskrittiv mill-aqwa li jqanqlu lill-qarrej permezz ta' għadd ta' komunitajiet li jidhru inkommensurabbli f'daqqa.... Din hija l-viżjoni u l-possibbiltà tal-komunità meta l-ġlieda lejn il-libertà tagħraf l-intersezzjonijiet tad-differenza sesswali, is-sess, u is-sesswalità kif ukoll ir-razza u l-klassi, bħala l-bażi għal prattiċi ta’ improvizzazzjoni”.<ref name="F&H" /> ''As Serious As Your Life'' ġie stampat mill-ġdid minn Serpent's Tail f'Marzu 2018 (rakkomandat fuq il-qoxra minn Nat Hentoff bħala "An exceptionally illuminating book on jazz"), u Michael J. Agovino kiteb f'The ''Village Voice'': "Fil-'kontrokultura' tas-snin 60 u s-snin 70 , li ħafna minnha saret cash register enormi, Val Wilmer waddbet id-dwal stroboscopiċi tagħha fuq pajsaġġ mużikali u politiku li fil-fatt imur kontra l-kultura. Tal-mistħija li tant ftit - suwed u bojod - kienu qed jagħtu każ f'dak iż-żmien. Iżda l-ktieb tagħha, u x-xogħol li jiddokumenta, jibqa' serju, u meħtieġ, bħal dejjem."<ref>{{Ċita web|url=https://www.villagevoice.com/2018/03/15/celebrating-the-free-jazz-revolution-in-black-and-white/|titlu=Celebrating the Free Jazz Revolution, in Black and White: The republication of Val Wilmer's 'As Serious as Your Life' from 1977 resonates today|isem=Michael J.|awtur=Agovino|data=15 March 2018|sit=[[The Village Voice]]|data-aċċess=16 March 2024|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230525161308/https://www.villagevoice.com/2018/03/15/celebrating-the-free-jazz-revolution-in-black-and-white/|arkivju-data=25 May 2023|url-status=dead}}</ref> L-isem tal-kumpanija tal-produzzjoni tal-mużika Serious, stabbilita f’nofs is-snin tmenin u organizzaturi tal [[London Jazz Festival]] annwali, huwa parzjalment ispirat mill-ktieb ta’ Wilmer, skont il-fundatur John Cumming: “Nirrakkomanda dak il-ktieb lil kull min hu interessat fl-evoluzzjoni tal-jazz. fl-aħħar tas-seklu 20. ...dak kien ktieb li tassew ġagħlini naħseb. Kienet taħlita tal-ktieb ta' Val, u wkoll li fis-snin tmenin il-kelma 'serious' kienet sar biċċa slang kontemporanja. In-nies kienu jgħid, 'Din hija biċċa xogħol tassew serja.' <ref>{{Ċita web|url=https://ethaniverson.com/interview-with-john-cumming/|titlu=Interview with John Cumming|isem=Ethan|awtur=Iverson|data=March 2019|sit=Do The M@Th|data-aċċess=8 December 2023}}</ref> === ''Mama Said There'd Be Days Like This'' (1989) === L-awtobijografija ta’ Wilmer, ''Mama Said There'd Be Days Like This: My Life in the Jazz World'' (Women's Press, 1989), tagħti dettalji dwar l-iżvilupp tagħha bħala artista/ġurnalista, u tinkludi l-ħruġ tagħha bħala lesbjana f’ambjent mużikali fil-biċċa l-kbira eterosesswali.<ref name="AllAboutJazz" /> Fil-''Feminist Review'', Robyn Archer kitbet: "B'dan il-ktieb Val ħadet id-deċiżjoni kuraġġuża li tgħid l-affarijiet kif verament kienu. Ir-riżultat huwa storja soċjali ta' mużika li bħala m'hemmx, u rakkont bla tidwir mal-lewża tal-iżvilupp mit-twelid sal-maturità ta’ mara dinamika li l-arti dokumentarja tagħha jistħoqqilha li tiġi evalwata mill-ġdid kollha kemm hi fid-dawl ta’ dan il-ktieb.”<ref>Archer, Robyn (1990). [[doi:10.2307/1395410|Review of ''Mama Said There'd Be Days like This: My Life in the Jazz World'', by Val Wilmer]]. ''Feminist Review'', 35, 123–124.</ref> == Proġetti oħra ta' dokumentazzjoni u arkivji == Barra minn hekk, Wilmer kitbet artikli bijografiċi dwar mużiċisti Ingliżi Suwed mill-1940 u l-1950 u dwar il-fotografija b’mod konsistenti matul is-snin. Kienet membru tal-bord konsultattiv għal ''The New Grove Dictionary of Jazz'' (it-2 edizzjoni), editjat minn Barry Kernfeld, u l-awtur ta’ 63 entrata fih.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Kernfeld|isem=Barry Dean|data=2002|titlu=The New Grove Dictionary of Jazz|edizzjoni=2|pubblikatur=Macmillan}}</ref> Wilmer ipprovdet d-daħla għal John Gray's ''Fire Music: A Bibliography of the New Jazz, 1959-199''.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Gray|isem=John|data=1991|titlu=Fire Music: A Bibliography of the New Jazz, 1959-1990|pubblikatur=[[Greenwood Publishing Group|Greenwood Press]]}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.thewire.co.uk/in-writing/interviews/free-jazz-research-interview-with-john-gray|titlu=Free jazz research and guerrilla scholarship: an interview with John Gray|isem=Pierre|awtur=Crépon|data=September 2019|data-aċċess=26 August 2020|kwotazzjoni='the book presented – after a Val Wilmer foreword – the most exhaustive picture ever assembled of the print coverage of free jazz since its inception'}}</ref> Kitbet aktar minn 35 artiklu għall- ''[[Dizzjunarju tal-Bijografija Nazzjonali|Oxford Dictionary of National Biography]]''.<ref>{{Ċita web|url=http://www.oxforddnb.com/search/results/contributors.jsp?contributorId=46765|titlu=Val Wilmer contributions ODNB|pubblikatur=oxforddnb.com|data-aċċess=22 October 2014}}</ref> Il-[[Arkivju tal-Ħoss tal-Librerija Brittanika|British Library Sound Archive]] għandhom 35 intervista ta' Wilmer ma' mużiċisti Brittaniċi suwed u mużiċisti nisa fit-taqsima tal-istorja orali tal-jazz fil-Gran Brittanja.<ref>{{Ċita web|url=http://sounds.bl.uk/Oral-history/Oral-history-of-jazz-in-Britain|titlu=Oral history of jazz in Britain|pubblikatur=[[British Library Sound Archive]]|data-aċċess=19 September 2014}}</ref> Wilmer ġabret kollezzjoni ta’ ritratti storiċi ta’ nies suwed fil-Gran Brittanja, li wħud minnhom intwerew pubblikament (inkluż fil-wirja tal-2014 ta’ Autograph ABP ''Black Chronicles II'' f’Rivington Place), <ref>{{Ċita web|url=http://arcthemagazine.com/arc/2014/10/interview-with-curator-renee-mussai-for-black-chronicles-ii-at-rivington-place-london/|titlu='Black Chronicles II' at Rivington Place, London|awtur=Maraj, Varala|data=20 October 2014|pubblikatur=arcthemagazine.com|data-aċċess=22 October 2014|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20141110043224/http://arcthemagazine.com/arc/2014/10/interview-with-curator-renee-mussai-for-black-chronicles-ii-at-rivington-place-london/|arkivju-data=10 November 2014|url-status=dead}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20220527220749/http://themissingchapter.co.uk/image-portal/val-wilmer-collection/ "Val Wilmer Collection"], Autograph ABP.</ref> u kompliet taħdem fuq proġett ta’ riċerka dwar il-ħajja ta’ mużiċisti Ingliżi suwed, li ilha tiddokumenta għal ħafna snin, anke wara dan.<ref>{{Ċita web|url=http://www.craigmalonedesign.com/bmc/86Wilmer.html|titlu="Essay: ‘Blackamoors’ and the British Beat" minn Black Musicans Conference / 1986 Standing on the Shoulders of Giants (University of Massachusetts, Amherst|kunjom=Wilmer|isem=Valerie|data=2014-12-10|sit=web.archive.org|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20141210172738/http://www.craigmalonedesign.com/bmc/86Wilmer.html|arkivju-data=2014-12-10|url-status=bot: unknown}}</ref> == Fotografija == Wilmer hija wkoll fotografu importanti daq hemm hi kittieba, wara li ħadmet ma’ mijiet ta’ kantanti, mużiċisti tal-jazz u kittieba, u ħadet ritratti ta’ artisti bħal [[Langston Hughes]], [[Louis Armstrong]], [[John Coltrane]] u [[Duka Ellington|Duke Ellington]]. Ir-ritratti tagħha ġew esebiti fil-[[Victoria and Albert Museum]] (V&A) fil-wirja tal-1973 ''Jazz Seen: The Face of Black Music'',<ref>Gray, Michael, ''The Bob Dylan Encyclopedia'', 2006, p. 709.</ref> u jiffurmaw parti mill-kollezzjoni fotografika tal-V&A.<ref name="v&a">{{Ċita web|url=https://collections.vam.ac.uk/search/?offset=15&limit=15&narrow=1&extrasearch=&q=val+wilmer&commit=Search&quality=0&objectnamesearch=&placesearch=&after=&after-adbc=AD&before=&before-adbc=AD&namesearch=&materialsearch=&mnsearch=&locationsearch=|titlu=V&A Val Wilmer|pubblikatur=Victoria and Albert Museum|data-aċċess=22 October 2014}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.vam.ac.uk/users/album/image/19468|titlu=Val Wilmer, Kenneth Terroade In A Flat In Putney, July 1971|pubblikatur=Victoria and Albert Museum|data-aċċess=22 October 2014|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160304095349/http://www.vam.ac.uk/users/album/image/19468|arkivju-data=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> Ir-ritratti tagħha jinsabu wkoll fil-kollezzjoni tan-[[National Portrait Gallery]].<ref name="npg">{{Ċita web|url=http://www.npg.org.uk/collections/search/person/mp61039/val-wilmer?search=sas&sText=val+wilmer&role=art|titlu=Val Wilmer (1941-), Photographer, jazz historian and writer|pubblikatur=National Portrait Gallery|data-aċċess=19 September 2014}}</ref> Kitbet dwar il-fotografija u intervistat prattikanti fl-istess qasam fosthom [[Eve Arnold]], [[Anthony Barboza]],<ref>Wilmer, Val, "Barboza: The Music of Ourselves", ''Ten.8'', No. 24, 1986.</ref> [[Roy DeCarava]],<ref>Wilmer, Val, "Roy DeCarava: An Uncommon Beauty", ''Ten.8'', No. 27; "No Crystal Stair", ''New Statesman'', 22 January 1988; "Real People", ''City Limits'', 21–28 January 1988; letter responding to obituary, ''The Guardian'', 21 November 2009.</ref> [[Terry Cryer]],<ref>Wilmer, Val, "Through a Lens, Darkly", ''The Wire'', Issue 62, April 1989; "Introduction", Terry Cryer, ''One in the Eye'', 1993.</ref> [[Milt Hinton]],<ref>Wilmer, Val, "Milt Hinton: a Musical Vision", ''Ten.8'', Vol. 2, No. 1, Spring 1991; obituary, ''The Guardian'', 16 January 2001.</ref> [[John Hopkins (attivist politiku)|John Hopkins]],<ref>Wilmer, Val, "Shooting Jazz", in John "Hoppy" Hopkins, ''From the Hip'', London, 2008.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://hoppyx.com/writings/memories-of-hoppy-interview-with-val-wilner/|titlu=Memories of Hoppy: Interview with Val Wilmer|isem=Adam|awtur=Blake|data=4 August 2015|sit=hoppyx.com|pubblikatur=The Estate of John Hopkins|data-aċċess=8 December 2023}}</ref> [[Danny Lyon]],<ref>Wilmer, Val, "Early Days of Rage", ''The Independent on Sunday Review'', 22 November 1992, pp. 8–9, 12–13, 15.</ref> Raissa Page, [[Coreen Simpson]],<ref>Wilmer, Val, "Corinne Simpson: Taking Care of Business", ''Ten.8'', No. 24, 1986.</ref> Beuford Smith<ref>Wilmer, Val, "Beuford Smith: In the Humane Tradition", ''Ten.8'', No. 16, 1985.</ref> u [[James Van Der Zee]].<ref>Wilmer, Val, "Harlem's Picture-Taking Man", ''[[The Observer Magazine]]'', 21 September 1980, pp. 48–49, 51, 53; "Van Der Zee: Harlem Photographer", ''Ten.8'', No. 16, 1985.</ref> Fis-snin tmenin, Wilmer ġabret u editjat l-ħarġa "Evidence" tar-rivista ''[[Għaxra.8|Ten.8]]'' ddedikata għax-xogħol ta' fotografi Afrikani-Amerikani.<ref>''TEN-8'' No. 24: "Evidence – New Light on Afro American Images", n.d. (1987?).</ref> Ix-xogħol ta' Wilmer spiss deher albums tal-mużika, bħal fil-ktejjeb tad-digipak għas-CD ta' Honest Jon ''London is the Place for Me nru. 4'',<ref>[https://web.archive.org/web/20231219092057/https://honestjons.com/label/artist/London_Is_The_Place_For_Me/release/4_African_Dreams_And_The_Piccadilly_High_Life "London Is The Place For Me | 4: African Dreams And The Piccadilly High Life"], Honest Jon's Records.</ref> li jinkludi ritratti tagħha.<ref>[[John L. Walters|Walters, John L.]] (Spring 2007), [http://www.eyemagazine.com/feature/article/reason-and-rhymes "Reason and rhymes: Can design for contemporary jazz, world and experimental music have a meaningful partnership with the musical content?"], ''Eye'' magazine, 63.</ref> Ma' Maggie Murray, fl-1983 Wilmer ħolqot [[Format (aġenzija fotografika)|Format]], l-ewwel aġenzija ta' fotografi kollha nisa fil-Gran Brittanja.<ref>[http://sounds.bl.uk/Arts-literature-and-performance/Art-photography-and-architecture/021M-C0459X0046XX-1200V0 "Art, photography & architecture: Wilmer, Val (12 of 13). Oral History of British Photography"], British Library, Sounds.</ref><ref>Hopkinson, Amanda, [https://www.theguardian.com/artanddesign/2011/sep/21/raissa-page-obituary "Raissa Page obituary"], ''The Guardian'', 21 September 2011.</ref> F'Settembru 2013, waqt li Ronnie Scott's Jazz Club fi Frith Street, Soho, kien qed jiġi renovat, pannelli twal {{Convert|12|m2}} li kienu qed jiksu l-faċċata kellhom fuqhom ritratt enormi tal-fundatur tal-klabb minn Wilmer, li fih jdher ipejjep sigarett barra l-binja, u wieħed waħda mill-frażijiet leġġendarji tiegħu: "I love this place, it's just like home, filthy and full of strangers”.<ref>[https://www.telegraph.co.uk/culture/music/music-news/10270303/Ronnie-Scotts-tribute-to-founder.html "Ronnie Scott's tribute to founder"], ''The Telegraph'', 28 August 2013.</ref><ref>Newey, Jon, [http://www.jazzwisemagazine.com/news-mainmenu-139/70-2013/12824-jazz-breaking-news-ronnie-scotts-covers-up "Jazz breaking news: Ronnie Scott’s Covers Up"], ''[[Jazzwise]]'', 27 August 2013.</ref> Ix-xogħol ta' Wilmer deher fl-''Esquire Cover Club'', il-wirja diġitali tal-[[London Jazz Festival]] għall-2020.<ref>[https://web.archive.org/web/20220328224422/https://esquirecover.club/the-photo-room "Val Wilmer | The Photo Room"], ''Esquire'', EFG London Jazz Festival.</ref> Fit-2 ta’ Novembru 2023, infetħet wirja solo tax-xogħol tagħha, bit-titlu ''Blue Moments, Black Sounds – A Retrospective'', fil-Worldly, Wicked and Wise Gallery fit-tramuntana ta’ Londra, li damet il-kumplament ta' dak ix-xahar.<ref>[https://web.archive.org/web/20231105095529/https://www.worldlywickedandwise.co.uk/events/val-wilmer "Val Wilmer | Thursday, 2 November 2023 18:00 Thursday, 30 November 2023 17:00"], Worldly, Wicked and Wise Gallery, November 2023.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.jazzwise.com/news/article/val-wilmer-photographs-published-in-new-book-and-shown-at-solo-barbican-and-tate-exhibitions|titlu=Val Wilmer photographs published in new book and shown at solo, Barbican and Tate exhibitions|isem=Mike|awtur=Flynn|data=30 October 2023|data-aċċess=5 November 2023}}</ref> Fir-riċensjoni tiegħu tal-wirja, Richard Williams kiteb: "Val Wilmer hija waħda mill-aktar nies notevoli li naf, u int tkun taf dan ukoll jekk tara r-ritratti tagħha. Jekk hux [[Ilmijiet Muddy|Muddy Waters]] jilgħab il-karti ma' Brownie McGhee wara l-kwinti tal-[[Swali ta' Fairfield|Fairfield Halls]] fl-1964, [[Archie Shepp]] bilqiegħda taħt poster ta [[Jimi Hendrix|’ Jimi Hendrix]] fl-appartament tiegħu ta’ New York, jew koppja ferrieħa li qatt ma se nkunu nafu isimhom waqt żifna tal-blues f’Bentonia, Mississippi, nofs seklu ilu, issib l-essenza tal-ispirtu uman." <ref>{{Ċita web|url=https://thebluemoment.com/2023/11/03/val-wilmer-blue-moments-black-sounds/|titlu=Val Wilmer: 'Blue Moments, Black Sounds'|isem=Richard|awtur=Williams|data=3 November 2023|sit=thebluemoment.com|data-aċċess=5 November 2023}}</ref> Il-ktieb tar-ritratti ppubblikat biex jakkumpanja l-wirja, bl-isem ''Deep Blues 1960–1988'', huwa "kollezzjoni impressjonanti li turi mużiċisti tal-blues Afrikani-Amerikani u l-komunitajiet tagħhom".<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Cartwright|isem=Garth|data=21 November 2023|titlu='Fela Kuti was always in his pants': legendary music photographer Val Wilmer's greatest shoots|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2023/nov/21/fela-kuti-bb-king-jimi-hendrix-miles-davis-val-wilmer-mi6|pubblikazzjoni=The Guardian}}</ref> == Kollezzjonijiet == Xogħlijiet fotografiċi minn Wilmer huma miżmuma mill-[[Kunsill tal-Arti tal-Gran Brittanja|Arts Council of Great Britain Collection]];<ref>{{Ċita web|url=http://www.artscouncilcollection.org.uk/artist/wilmer-valerie|titlu=Art Council Collection, Val Wilmer|pubblikatur=Art Council Collection|data-aċċess=22 October 2014|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150919181634/http://www.artscouncilcollection.org.uk/artist/wilmer-valerie|arkivju-data=19 September 2015}}</ref> in-[[National Portrait Gallery]];<ref name="npg"/> [[Victoria and Albert Museum]];<ref name="v&a"/> [[Musée d'Art Moderne de la Ville de Paris|Musée d'Art Moderne de Paris]]; [[Fotografiska|Fotografiska Museet]], [[Stokkolma]]; [[Istituzzjoni Smithsonian|Smithsonian Institution]], [[Washington (Distrett ta' Columbia)|Washington DC]]; u x-[[Schomburg Center for Research in Black Culture (New York Public Library)]].<ref>[http://ctsimages.com/pages/archives/wilmer_val.html "Val Wilmer"] at CTS Images.</ref> == Kotba ta' Wilmer == * ''Jazz People''. London: Allison &amp;amp; Busby, 1970; Indianapolis: Bobbs-Merrill Company, 1970; stampat mill-ġdid minn Quartet Books, 1977. Edizzjoni ġdida minn Da Capo Press, 1991. * ''The Face of Black Music: Photographs by Valerie Wilmer''. New York: Da Capo Press, 1976. * ''As Serious as Your Life: The Story of the New Jazz''. London: Allison & Busby, 1977. Edizzjoni ġdid b'introduzzjoni ta' Richard Williams minn Serpent's Tail, March 2018, {{ISBN|978-1788160711}}.<ref>{{Ċita web|url=https://serpentstail.com/work/as-serious-as-your-life|titlu=As Serious As Your Life|pubblikatur=Serpent's Tail|data-aċċess=11 October 2022}}</ref> * ''Mama Said There'd Be Days Like This: My Life in the Jazz World''. London: Women's Press, 1989, {{ISBN|978-0704350403}}. * ''Deep Blues 1960–1988''. Café Royal Books, 2023. == Premjijiet u rikonoxximent == Fl-2009, Val Wilmer ġie onorat bil-[[Parliamentary Jazz Award]] għas-Servizzi għall-Jazz. <ref>[https://web.archive.org/web/20180305063016/http://www.londonjazznews.com/2009/05/parliamentary-awards-winners-and.html "Parliamentary Awards : Winners ...and winners on the night"], ''London Jazz News'', 20 May 2009.</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20240123184522/https://www.sandybrownjazz.co.uk/forumappjag.html "The All Party Parliamentary Jazz Appreciation Group (APPJAG)"], ''Sandy Brown Jazz''.</ref> F'Lulju 2017, hija dehret f'"The Wire Salon: An Audience with Val Wilmer" f'Cafe Oto.<ref>{{Ċita web|url=https://cafeoto.co.uk/events/wire-salon-an-audience-with-val-wilmer/|titlu=The Wire Salon: An Audience with Val Wilmer|data=16 July 2017|sit=Cafe Oto|data-aċċess=24 October 2021}}</ref> Jingħad li "Wilmer hija f'kull sens importanti daqs il-mużiċisti u l-mużika li ddokumentat."<ref>Lee, Karen (15 February 2018), [https://web.archive.org/web/20240316204014/https://www.freeformportland.org/2018/02/15/val-wilmer-is-seriously-as-serious-as-her-life/ "Val Wilmer Is Seriously As Serious As Her Life"], ''[[Freeform Portland]]''.</ref> Hija s-suġġett ta''<nowiki/>' Sunday Feature: A Portrait of Val Wilmer'' ta' [[BBC Radio 3]], prodott minn Steve Urquhart (li fih kontribuzzjonijiet minn [[Margaret Busby]], [[Paul Gilroy]], [[Richard Williams (ġurnalist)|Richard Williams]], [[Andrew Cyrille]], u [[Clive Wilmer]]), li kien imxandar l-ewwel darba fl-4 ta' Marzu 2018.<ref>[https://www.bbc.co.uk/programmes/b09tcdx9 "A Portrait of Val Wilmer"], BBC Radio 3, "Sunday Feature", 4 March 2018.</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/programmes/articles/k329t7ywmrhngwrK3JZWFV/7-candid-photos-of-jazz-legends "7 Candid Photos of Jazz Legends"], ''Sunday Feature: A Portrait of Val Wilmer'' (4 March 2018), BBC Radio 3.</ref><ref>Colin (20 January 2018), [https://theafterword.co.uk/val-wilmer-book-and-documentary-ahoy/ "Val Wilmer book and documentary ahoy"], ''The Afterword''.</ref> Il-ġimgħa ta’ wara, dehret ukoll bħala “Listed Londer" fil-programm Robert Elms fuq [[BBC Radju Londra|BBC Radio London]].<ref>[https://www.bbc.co.uk/programmes/p060x54f "Listed Londoner: Val Wilmer"], ''Robert Elms'', BBC Radio London, 94.9 FM | Digital, 12 March 2018.</ref> Fl-2019, Wilmer irċieviet l-Premju Lona Foote / Bob Parent għall-Eċċellenza fll-Karriera tal-Fotografija fl-24 edizzjoni annwali tal-[[Assoċjazzjoni Ġurnalisti Jazz|Jazz Journalists Association]] Jazz Awards.<ref>{{Ċita web|url=https://www.thewire.co.uk/news/55238/val-wilmer-wins-lona-foote-bob-parent-award|titlu=Val Wilmer wins Lona Foote/Bob Parent Award for Career Excellence in Photography|data=30 May 2019|data-aċċess=4 May 2020}}</ref> Fl-2020, Wilmer saret Patrun tan-[[National Archive of Jazz]], fl-Ingilterra.<ref>{{Ċita web|url=https://nationaljazzarchive.org.uk/posts/news/2020/10/val-wilmer|titlu=A new patron for the archive|isem=Paul|awtur=Kaufman|data=9 October 2020|sit=National Jazz Archive|data-aċċess=28 February 2022}}</ref> F'Ottubru 2023, Wilmer kienet intervistata minn Cerys Matthews għal ''The Blues Show'' fuq [[BBC Radio 2]], bis-sehem ta' mużiċisti li Wilmer iltaqa' magħhom u ġibed ritratti tagħhom bħal [[Ilmijiet Muddy|Muddy Waters]], [[Buddy Moss]] u [[Aretha Franklin]]. <ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/m001rpb9|titlu=The Blues Show with Cerys Matthews {{!}} Val Wilmer in Conversation|data=30 October 2023|pubblikatur=BBC Radio 2|data-aċċess=19 December 2023}}</ref> Wilmer kienet diġà dehret ma’ Matthews f'programm televiżiv ta' [[BBC Erba|BBC Four]] tal-2018, ''Blues and Beyond'', fejn għażlet il-mużiċisti favoriti tagħha tal-blues.<ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b0bpb14f|titlu=Blues & Beyond with Cerys Matthews and Val Wilmer|pubblikatur=BBC Four|data-aċċess=18 December 2023}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.loc.gov/item/jots.200168108|titlu=BLUES & BEYOND with Cerys Matthews & Val Wilmer|sit=Library of Congress|data-aċċess=19 December 2023}}</ref> Fl-2024, dehret bħala "castaway" waqt ''[[Diski tal-Gżira Deżerta|Desert Island Discs]]'' tal-4 ta' Frar fuq BBC Radio 4.<ref>Witlock, evin (23 January 2024)[https://www.jazzwise.com/news/article/jazzwise-s-val-wilmer-to-be-featured-on-bbc-radio-4-s-desert-island-discs "Jazzwise's Val Wilmer to be featured on BBC Radio 4’s Desert Island Discs"], ''Jazzwise''.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/m001w0r6|titlu=Desert Island Discs {{!}} Val Wilmer, writer and photographer|data=4 February 2024|sit=BBC Radio 4}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} == Sorsi u aktar qari == * Bayley, Bruno. [https://www.vice.com/read/england-place-for-me-v15n5 "England is the Place for Me: Val Wilmer's Hidden Photographs Uncovered. A Forgotten History of Black London"], ''Vice'', Vol. 15, no. 5. * ''Contemporary Authors: A Bio-Bibliographical Guide to Current Writers in Fiction, General Nonfiction, Poetry, Journalism, Drama, Motion Pictures, Television, and Other Field: 85-88'' (Detroit: Cengage Gale, 1980). * Davies, Sue. ''Contemporary Photographers'', Martin Marix Evans, ed. (New York: St. James Press, 1995). * Fischlin, David, and Ajay Heble. ''The Other Side of Nowhere: Jazz, Improvisation, and Communities in Dialogue'', 1st edition, Middletown: Wesleyan University Press, 2004. * Ford, Robert. ''A Blues Bibliography'' (Bromley: Paul Pelletier Publishing, 1999; 2nd edition, New York: Routledge, 2007). * Gannon, Robert. "Wilmer, Valerie",''The New Grove Dictionary of Jazz'', Barry Dean Kernfeld, ed. (London: MacMillan Press, 1988), p.&nbsp;1299; entry revised by B. Kernfeld (2nd edition, 2002). * Gray, John. ''Fire Music: A Bibliography of the New Jazz, 1959–1990'' (Westport: Greenwood, 1991). * Gray, Michael. ''The Bob Dylan Encyclopedia'' (London: Continuum International Publishing Group, 2006). * McKay, George. ''Circular Breathing: The Cultural Politics of Jazz in Britain'' (Durham: Duke University Press, 2005). * Mathieson, Kenny. ''Encyclopaedia of Blues''. Komara, Edward, ed. (New York: Routledge, 2006). * Oliphant, Dave. ''Jazz Mavericks of the Lone Star State'' (Austin: University of Texas Press, 2007). * Trynka, Paul; photographs by Val Wilmer. ''Portrait of the Blues'' (New York: Da Capo Press, 1997). * Wilmer, Valerie. [http://www.howardm.net/tsmonk/db65june.php "Monk on Monk"], ''Down Beat'', 3 June 1965: pp.&nbsp;20–22. * ---. "New York is Alive! Report and Photography by Valerie Wilmer". ''Jazz Forum'', 1973: pp.&nbsp;47–49. * ---. "Rock and Roll Genius" [interview with Otis Blackwell]. ''Melody Maker'', 5 February 1977, Vol. 52: pp.&nbsp;8, 44. * ---. "The first preference is pride" [interview with Jayaben Desai], ''Time Out'', 15–21 September 1978, pp.&nbsp;14–15. * ---. "Gilmore and 'Trane: The Sun Ra Link". ''Melody Maker'', 27 December 1980. Vol. 55: pp.&nbsp;16–17. * ---. {{"'}}I'm Happy as All Hell that the Man Took My Songs{{'"}} [interview with Otis Blackwell]. ''Time Out''. 6–12 March 1981, pp.&nbsp;12–13. * ---. "Rudolph Dunbar". ''City Limits'', March 1986: pp.&nbsp;84–86. * ---. "Mama Said There'd Be Days Like This: Valerie Wilmer Responds to Max Harrison's Review of her Book". ''Jazz Forum'', 4 March 1990: pp.&nbsp;4–5. * ---. [https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/how-we-met-lauderic-caton-and-louis-stephenson-1471461.html "How We Met: Lauderic Caton and Louis Stephenson"]. ''The Independent on Sunday Review'', 7 February 1993: p.&nbsp;61. * ---. "Jimi Hendrix: An Experience". ''Down Beat'', February 1994: pp.&nbsp;38–40. * ---. "The First Time I Met the Blues". ''Mojo'', September 1995. 22: pp.&nbsp;84–85. * ---. "Spirits Rejoice: Albert and Don Ayler". ''Coda: The Journal of Jazz and Improvised Music'', March–April 1997: pp.&nbsp;4–7. * ---. "Coleridge Goode: Improving with Age". ''Double Bassist'', 2003: pp.&nbsp;12–15. * ---. "Roswell Rudd and the Chartreuse Phantasm". ''The Wire'', Issue 249, November 2004: pp.&nbsp;28–31. * ---. "A Blue Mariner's Legacy". ''Double Bassist'', 2005: pp.&nbsp;24–26. * ---. "Kitty Grime". ''Jazz Journal International'', 2007: pp.&nbsp;18–19. * ---, [https://www.vice.com/read/val-wilmer-jazz-blues-955-v16n7 "Jazz and Blues and Blues and Jazz"], ''Vice'', Vol. 16, no. 7, The Photo Issue 2009. == Ħoloq esterni == * {{Discogs artist|artist=Valerie Wilmer}} * Carney, John.[http://www.tangents.co.uk/tangents/main/2006/january/reason2.html "They Made Magic. Part 2: Val Wilmer"], ''Tangents: The Home of Unpopular Culture'' (2006). * Rasheed, Kameelah. [https://web.archive.org/web/20170202055022/http://weblog.liberatormagazine.com/2011/01/space-is-place-val-wilmer-photographs.html "'Space is the Place': Val Wilmer Photographs Sun Ra"], ''The Liberator Magazine''. * [https://www.theguardian.com/profile/val-wilmer Valerie Wilmer's contributions to Obituaries pages], ''The Guardian''. * [http://womensliberationmusicarchive.wordpress.com/w/ "Val Wilmer – Journalist, historian and photographer"], Women's Liberation Music Archive, Feminist Music-Making in the UK and Ireland, 1970–1990. * [https://www.bbc.co.uk/musictv/bluesbritannia/gallery/ "Blues Britannia – Val Wilmer's photo memories"] (a selection of photographs from BBC Four's ''Blues Britannia'', taken by Val Wilmer), BBC. * [https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/jazz-diary--jane-richards-on-val-wilmer-1549926.html Jazz Diary / Jane Richards on Val Wilmer], ''The Independent'', 7 September 1992. * [https://www.npg.org.uk/collections/search/portrait/mw249271 "Val Wilmer"], photograph by Lucinda Douglas-Menzies at National Portrait Gallery, London, 2013. * [http://www.jerryjazzmusician.com/2015/04/masters-jazz-photography-val-wilmer/ "Masters of Jazz Photography — Val Wilmer"], Jerry Jazz Musician, 17 April 2015. * Lee, Karen (Weekend Family Music Hour), [https://web.archive.org/web/20240316204014/https://www.freeformportland.org/2018/02/15/val-wilmer-is-seriously-as-serious-as-her-life/ "Val Wilmer Is Seriously As Serious As Her Life"], ''Freeform Portland'', 15 February 2018. * [https://soundcloud.com/seriouslive/val-wilmer-interviewed-by-john-fordham-oct-2020 "Val Wilmer interviewed by John Fordham Oct 2020"]. SeriousLive (audio). {{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Wilmer, Val}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1941]] [[Kategorija:Fotografi]] [[Kategorija:Kittieba Ingliżi]] [[Kategorija:Jazz]] [[Kategorija:Nisa]] [[Kategorija:Storiċi]] [[Kategorija:Nies LGBT]] r9yaujh0gwfx0m5m6ylu86168mez6w5 14 31780 332185 305850 2026-09-20T10:34:05Z ToniSant 4257 added [[Category:Ġestjoni tal-kategoriji]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 332185 wikitext text/x-wiki __KATMOĦBIJA__ [[Kategorija:Manutenzjoni ta' identifikaturi]] [[Kategorija:Ġestjoni tal-kategoriji]] g6v9aqaf64sutmciyfqf9wxixz30hoa 0 32644 332179 313677 2026-09-20T09:54:25Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332179 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''I'''t-'''Torri ta' Bubaqra''', li qabel kien magħruf qabel jismu '''Saliba Tower''',<ref>{{Ċita web|url=http://melitensiawth.com/incoming/Index/Archivum%20Melitense/AM.04(1920)/AM.%204(1920)2/02.pdf|titlu=pp.96-97|sit=Melitensiawth.com|data-aċċess=7 July 2018}}</ref> huwa [[Dar imsaħħaħ|dar fortifikata]] [[Bubaqra|f'Bubaqra]], limiti taż-[[Iż-Żurrieq|Żurrieq]], [[Malta]]. Inbena bħala irtir fil-kampanja lejn l-aħħar tas-seklu 16. It-torri u l-ġonna tiegħu ġew restawrati, u issa jservu bħala residenza sekondarja privata. Imsemmi uffiċjalment bħala '''Palazz Bubaqra''', il-bini huwa monument nazzjonali ta’ grad 2. == Storja == It-Torri ta’ Bubaqra nbena madwar l-1579 minn Dun Matteolo Pisani, Kappillan Konventwali tal- Ordni ta’ San Ġwann.<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Azzopardi|isem1=Joe|data=October 2013|sena=2013|titlu=The Gourgion Tower - Gone but not Forgotten (Part 1)|url=http://dinlarthelwa.org/wp-content/uploads/2013/11/Vigilo-Oct2013.pdf|rivista=Viglio|lingwa=en|volum=44|post=Malta|pubblikatur=[[Dín l-Art Ħelwa]]|paġni=46|issn=1026-132X|via=Internet Archive|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140211052747/http://dinlarthelwa.org/wp-content/uploads/2013/11/Vigilo-Oct2013.pdf|arkivju-data=2014-02-11|access-date=2024-09-10|url-status=bot: unknown}}</ref> Fr. Luret Zammit jikkonferma li nbniet minn Fr. Mattew (Matteolo) Pisani. Zammit jgħid li eventwalment kien jismu ''Torre del Greco'' għal familja Griega, il-familja Roncali, li kienet tgħix hemm.<ref name="Guillaumier, Alfie 2005">{{Ċita ktieb|kunjom=Guillaumier|isem=Alfie|data=2005|titlu=Bliet u Rhula Maltin|volum=2|pubblikatur=Klabb Kotba Maltin|paġna=1028|isbn=99932-39-40-2}}</ref> Għalkemm l-istruttura kienet fortifikata, kienet proprjetà privata u ma kinitx maħsuba għal skopijiet difensivi. Minkejja dan, f'xi ħin aktarx intużat fis-sistema tad-difiża ta' Malta, kif sar f'każijiet oħra bħal [[Torri Gauci]] u t-[[Torri Mamo]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.maltassist.co.uk/bluegrotto.htm|titlu=Zurieq – Blue Grotto|sit=maltassist.co.uk|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140328145812/http://www.maltassist.co.uk/bluegrotto.htm|arkivju-data=28 March 2014}}</ref> L-istruttura ġiet modifikata fis-seklu 18,<ref name="tom2014-11-22">{{Ċita aħbar|kunjom=Attard|isem=Mary|data=22 November 2014|titlu=Preti, Ball and catacombs|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141122/environment/Preti-Ball-and-catacombs.545139|pubblikazzjoni=[[Times of Malta]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151120134225/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141122/environment/Preti-Ball-and-catacombs.545139|arkivju-data=20 November 2015}}</ref> matul il-ħakma tal-Gran Mastru [[Marc'Antonio Zondadari]] u madwar l-1760,<ref name="Guillaumier, Alfie 2005"/> meta żdiedu wkoll erba' turretti li jagħtuha dehra ta' residenza fortifikata mill-bogħod. <ref>{{Ċita web|url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20141122/environment/Preti-Ball-and-catacombs.545139|titlu=Preti, Ball and catacombs|sit=Timesofmalta.com|data-aċċess=7 July 2018|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180707202030/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20141122/environment/Preti-Ball-and-catacombs.545139|arkivju-data=7 July 2018|url-status=dead}}</ref> Allegatament, intużat bħala post illeċitu ta' laqgħat għall-membri tal-Ordni, li kienu marbuta b'wegħdiet taċ-ċelibat, ma' nisa żgħażagħ.<ref name="tom2014-11-22"/> Matul dan il-perjodu, kien komuni li l-kavallieri, il-qassisin u l-isqfijiet ikollhom nisa, tfal illeġittimi, jew it-tnejn; notevolment, il-kappillan tar-raħal taż- [[Iż-Żurrieq|Żurrieq]] innifsu kien magħruf li jorganizza laqgħat bi ħlas għall-kavallieri ma' nisa żgħażagħfejn jinsab it-torri.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Attard|isem=Robert|kunjom2=Azzopardi|isem2=Romina|sena=2010|titlu=Daily life in 18th century Malta|url=https://www.midseabooks.com/publications_detail.aspx?pid=12849#.WKKIzst4WhA|pubblikatur=Midsea Books|isbn=978-99932-7-327-1}}</ref><ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=165–188}}</ref> It-torri kien rekwiżizzjonat mill-militar Ingliż matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]] bejn l-1939 u l-1945,<ref name="Guillaumier, Alfie 2005"/> iżda ġie rritornat lis-sidien tiegħu wara l-gwerra<ref>{{Ċita web|url=http://islandofgozo.org/place?id=159&item=bubaqra-tower|titlu=Bubaqra Tower|sit=Gozo Tourism Association|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151120134616/http://islandofgozo.org/place?id=159&item=bubaqra-tower|arkivju-data=20 November 2015}}</ref> Minn hemm 'il quddiem, it-Torri ta' Bubaqra u l-ġonna tiegħu ġew restawrati,<ref name="tom2014-11-22"/> u nbidlu f'residenza sekondarja privata. <ref>{{Ċita web|url=http://www.bubaqra-tower.com/about.html|titlu=About|sit=bubaqra-tower.com|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150811042605/http://bubaqra-tower.com/about.html|arkivju-data=11 August 2015}}</ref> It-torri huwa mniżżel fl-[[Inventarju Nazzjonali ta' Propjetà Kulturali tal-Gżejjer Maltin|Inventarju Nazzjonali tal-Proprjetà Kulturali tal-Gżejjer Maltin]].<ref name="nicpmi">{{Ċita web|url=http://www.culturalheritage.gov.mt/filebank/inventory/Knights%20Fortifications/1432.pdf|titlu=Bubaqra Tower|data=28 June 2013|sit=National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands|data-aċċess=20 November 2015|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151120205746/http://www.culturalheritage.gov.mt/filebank/inventory/Knights%20Fortifications/1432.pdf|arkivju-data=November 20, 2015}}</ref> Il-binja hija magħrufa uffiċjalment bħala ''Palazzo Bubaqra'' mill-[[Awtorità Maltija għall-Ambjent u l-Ippjanar]] (MEPA) u hija skedata bħala proprjetà grad 2.<ref>{{Ċita web|url=https://www.mepa.org.mt/file.aspx?f=10240|titlu=Government Notices: No. 835|data=9 September 2013|sit=[[Malta Environment and Planning Authority]]|paġna=10,250|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160315082350/https://www.mepa.org.mt/file.aspx?f=10240|arkivju-data=15 March 2016}}</ref> == Arkitettura == It-Torri ta’ Bubaqra jinsab fi qasam agrikolu, f'[[Bubaqra]] <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Abela|isem=Giovanni Francesco|awtur-ħolqa1=Giovanni Francesco Abela|data=1647|titlu=Della Descrizione di Malta Isola nel Mare Siciliano con le sue Antichità, ed Altre Notizie|url=https://books.google.com/books?id=krRTAAAAcAAJ&pg=PA95|lingwa=Italian|pubblikatur=Paolo Bonacota|paġna=95}}</ref> fejn huwa mdawwar bi ġonna [[Ċitru|taċ-ċitru]] . <ref name="vigilo">{{Ċita pubblikazzjoni}}</ref> Għandu forma kwadra, u għandha erba' turretti tal-kantunieri distintivi.<ref name="nicpmi"/> L-arkitettura tiegħu x'aktarx influwenzat id-disinn tat-[[Torri Gourgion]], li nbena lejn l-aħħar tas-seklu 17 [[Għawdex|f'Għawdex]]. Fuq id-daħla prinċipali tal-bini hemm iskrizzjoni li ssejjaħ lil Alla biex jagħti serħan mill-għadu waqt ir-reċita tas-sinjal tas-salib. <ref name="Guillaumier, Alfie 2005"/> == Aktar qari == * {{Ċita ktieb|kunjom=Mahoney|isem=Leonard|data=1996|titlu=5000 Years of Architecture in Malta|url=https://books.google.com/books?id=zf0pAQAACAAJ&q=5,000+years+of+architecture+in+Malta+Castellania|pubblikatur=Valletta Pub.|paġni=89–108|isbn=9789990958157}} * {{Ċita ktieb|data=2001|titlu=Malte|url=https://books.google.com/books?id=t-kVAQAAMAAJ&q=bubaqra|pubblikatur=Random House Incorporated|paġni=82–84|isbn=9780847822867}} == Referenzi == {{Referenzi}}{{Torrijiet tal-Għassa Storiċi ta' Malta}} [[Kategorija:Palazzi f'Malta]] [[Kategorija:Inventarju Nazzjonali tal-Proprjetà Kulturali tal-Gżejjer Maltin]] [[Kategorija:Torrijiet f'Malta]] [[Kategorija:Żurrieq]] qztdb1evkkevu39oeo5gefpeov91zqi 0 32689 332151 322915 2026-09-20T02:27:31Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332151 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Il-'''Fortizza San Leonardu''', magħrufa wkoll bħala l-'''Forti San Anard''', hija forti poligonali f'[[Ħaż-Żabbar]], [[Malta]]. Inbniet bejn l-1872 u l-1878 mill- [[Imperu Brittaniku|Ingliżi]] bejn l-inħawi ta' San Leonardo u ż-Żonqor 'l fuq mix-xatt lejn il-Lvant tal-[[Il-Port il-Kbir|Port il-Kbir]] . == Storja == Il-Forti San Leonardu nbniet bejn l-1872 u l-1878 mill-[[Imperu Brittaniku|Ingliżi]], bħala parti minn programm ta’ titjib fis-swar ta’ Malta rakkomandat fir-Rapport tal-Kurunell Jervois tal-1866. Il-forti kellu jissejjaħ '''Fort Tombrell''' iżda l-isem inbidel għal Forti San Leonardo meta bdiet l-kostruzzjoni.<ref>{{Ċita web|url=http://www.maltamilitary.0catch.com/html/jervois_report.html|titlu=Colonel Jervois Report of 1866|isem=Christian|awtur=Formosa|sit=Malta Military|data-aċċess=31 December 2014|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151117223615/http://www.maltamilitary.0catch.com/html/jervois_report.html|arkivju-data=17 November 2015}}</ref> It-tqassim tagħha huwa kkumplikat, b'forti iżgħar fuq ġewwa tjifforma kantuniera waħda fil-parti l-kbira tal-forti li fiha l-postijiet għall-kanuni. Il-forti inizjalment kienet armat b'kanuni ta' 11-il pulzier li aktar tard ġew sostitwiti minn kanuni ta' 9.2 pulzier ikkargati differenti minn xulxin. Fl-1882, inbniet il-[[Batterija taż-Żonqor]] madwar kilometru bogħod mill-Forti San Leonardo. Il-batterija kienet imħaddma mill-ekwipaġġ tal-armi u l-gwarniġjon stazzjonati fil-Forti San Leonardo.<ref>{{Ċita web|url=http://www.douzelage.org/fileadmin/Documents/2009_Altea/ANNEX_K_Marsaskala.pdf|titlu=Marsaskala|sit=douzelage.org|data-aċċess=25 January 2015|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160630063003/http://www.douzelage.org/fileadmin/Documents/2009_Altea/ANNEX_K_Marsaskala.pdf|arkivju-data=30 June 2016|url-status=dead}}</ref> Il-Forti kienet użata għad-difiża tal-kosta fit-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]]. Fis-17 ta' Mejju 1942, il-forti għen biex ifendi attakki minn mill-inqas erba' E-Boats Taljani.<ref>{{Ċita web|url=http://maltagc70.wordpress.com/2012/05/17/17-may-1942-stealth-e-boat-attack-repulsed/|titlu=17 May 1942: Stealth E-Boat Attack Repulsed|data=17 May 2012|sit=Malta: War Diary|data-aċċess=31 December 2014|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20141231045751/http://maltagc70.wordpress.com/2012/05/17/17-may-1942-stealth-e-boat-attack-repulsed/|arkivju-data=31 December 2014}}</ref> Il-forti baqgħet tintuża mill-militar Ingliż sas-snin sebgħin tas-seklu 20. == Fil-preżent == [[Stampa:SanLeonardo_inner_fort2.JPG|daqsminuri| Intern tal-Forti San Leonardo]] Il-Forti San Leonardo kienet mikrija lil bidwi tal-baqar fl-1973 għal somma annwali ta’ €93, u ntużat bħala razzett sal-bidu tas-snin 2010.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Debono|isem=James|data=21 December 2011|titlu=Benghajsa fort to be returned to government|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/national/14658/benghajsa-fort-to-be-returned-to-government|pubblikazzjoni=Malta Today|data-aċċess=31 December 2014}}</ref> Il-forti nnfisa għada f'kundizzjoni raġonevoli, għalkemm inbniet dar ġewwa l-foss u l-foss intradam biex jinħoloq aċċess. Il-fosos lejn il-baħar huma kollha fi stat tajjeb. Kostruzzjoni moderna, aktarx ġibjun, ħdejn in-naħa tax-xatt tal-forti naqqset mid-dehra oriġinali tagħha, u l-avviċinament lejn il-bieb prinċipali garrab ħsara sostanzjali meta nħatt għas-sejjieħ. Fl-2011, ġie approvat [[Arbli u torrijiet tar-radju|torri tal-komunikazzjoni]] għoli 60 metru tal-kumpanija tat-telekomunikazzjoni [[GO (Malta)|GO]] biex jinbena fuq il-glaċis tal-forti.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Debono|isem=James|data=13 September 2011|titlu=60-metre communications tower set to rise from historic fort St Leonard|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/national/12666/60-metre-communications-tower-set-to-rise-from-historic-fort-st-leonard|pubblikazzjoni=Malta Today|data-aċċess=25 January 2015}}</ref> Fl-2014, kien propost li l-forti tinbidel f’lukanda boutique. [[Din l-Art Ħelwa]] qalet li l-forti għandha tiġi restawrata, iżda l-kuntest militari tiegħha m’għandux jintilef kif sar bil-[[Cambridge Battery|Batterija ta' Cambridge]] fuq il-[[Il-Ponta ta' Tigné|Ponta ta' Tigné]].<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Muscat|isem=Caroline|data=8 November 2014|titlu=Hotels an excuse for 'Buġibba in south'|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141108/local/Hotels-an-excuse-for-Bu-ibba-in-south-.543080|pubblikazzjoni=[[Times of Malta]]|data-aċċess=25 January 2015}}</ref> Fl-2015, il-gvern għamel proposta biex il-Forti San Leonardo tiġi nkluża fil-kampus tal-[[Università Amerikana ta' Malta|Università Amerikana ta’ Malta]], li kellu jinfetaħ fl-2016, bil-kundizzjoni li l-forti tiġi riabilitat u miftuħa għall-pubbliku.<ref>{{Ċita aħbar|data=5 May 2015|titlu=Fort San Leonardo may be incorporated in new university campus|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20150505/local/update-3-fort-san-leonardo-may-be-incorporated-in-new-university.566883|pubblikazzjoni=[[Times of Malta]]|data-aċċess=5 May 2015}}</ref> Din il-proposta ma ġietx implimentata, peress li l-kampus minflok inqasam bejn il-Baċir Nru 1 [[Bormla|f’Bormla]] u l-Ponta taż-Żonqor [[Wied il-Għajn|f’Marsaskala]].<ref>{{Ċita aħbar|data=20 August 2015|titlu='American' University to occupy Dock 1 buildings and reduced Zonqor site|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20150820/local/update-3-american-university-to-occupy-dock-1-buildings-and-reduced.581335|pubblikazzjoni=[[Times of Malta]]|data-aċċess=20 August 2015|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151222165950/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20150820/local/update-3-american-university-to-occupy-dock-1-buildings-and-reduced.581335|arkivju-data=22 December 2015|url-status=dead}}</ref> F’Mejju 2015, id-deputat tal-oppożizzjoni [[Jason Azzopardi]] ippropona li s-sit xorta għandu jinfetaħ għall-pubbliku, mingħajr il-proposa tal-Università Amerikana ta' Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20150503/environment/End-of-the-line-for-land-squatters-.566609|titlu=End of the line for land squatters?}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}}{{Forts in Malta}} [[Kategorija:Ħaż-Żabbar]] [[Kategorija:Fortizzi f'Malta]] a02g4dhoidm0hu0dwcoqdy5u2kaasop 0 33039 332152 317469 2026-09-20T02:27:33Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332152 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Il-'''Fortizza Tas-Silġ'''<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Castillo|isem=Dennis Angelo|data=2006|titlu=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta|url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA135|pubblikatur=Greenwood Publishing Group|paġna=135|isbn=0313323291}}</ref> hija foti poligonali f'[[Marsaxlokk]], [[Malta]]. Inbniet bejn l-1879 u l-1883 mill-Ingliżi fuq art għolja fit-tarf tax-xatt tal-ponta ta' Delimara, fuq il-Ħofra-ż-Żgħira. Il-funzjoni primarja tagħha kienet bħala punt ta’ kontroll għall-isparar tal-kanuni miġbura fil-[[Fortizza ta' Delimara]] taħtha. Kienet parti minn katina ta’ fortifikazzjonijiet maħsuba biex jipproteġu l-Port [[Marsaxlokk|ta’ Marsaxlokk]], flimkien mal-[[Fortizza ta' Delimara]] li tħares lejn il-baħar tul il-ponta ta’ Delimara, il-ġenb tat-tramuntana tal-Bajja ta’ Marsaxlokk, [[Forti San Luċjan|il-Forti San Luċjan]] fuq il-ponta l-Kbira f’nofs il-bajja, il-[[Fortizza ta' Bengħisa]] fuq il-ponta ta' Bengħisa, u il-batteriji [[Batterija ta' Għzira|Pinto]] u [[Batterija ta' Ferretti|Ferretti]] fuq ix-xtut tal-bajja. Madwar 300 metru fit-tramuntana tal-Fortizza Tas-Silġ hemm il- [[Batterija ta’ San Pawl]], fortifikazzjoni ta’ stil poligonali ħafna iżgħar, li tinsab f’kundizzjoni ferm agħar. == Storja == L-ewwel ġebla tal-Fortizza Tas-Silġ twaqqfet fl-1879 wara suġġeriment minn inġiniera militari Ingliżi, u tlestiet fl-1883.<ref>{{Ċita web|url=http://www.mepa.org.mt/EIACMS/documents/Delimara/B02i_CCGT-LNG_DPS_EIS_App02i_ESRs_A4_Simplex.pdf|titlu=Delimara Gas and Power Combined Cycle Gas Turbine and Liquefied Natural Gas receiving, storage and re-gasification facilities - Environmental Impact Assessment - Appendix Two Volume One|data=20 December 2013|sit=MEPA|pubblikatur=ERSLI Consultants Ltd on behalf of Enemalta Corporation|paġni=26–28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150329025345/http://www.mepa.org.mt/EIACMS/documents/Delimara/B02i_CCGT-LNG_DPS_EIS_App02i_ESRs_A4_Simplex.pdf|arkivju-data=29 March 2015}}</ref> Il-fortizza hija eżempju klassiku ta' forti poligonali, u kellha kwartieri u mħażen taħt l-art, u bitħa tal-parati spazjuża. Il-fortizza hija mdawwar b'foss, u d-daħla kienet protetta b'portijiet tal-kanuni fuq naħa waħda u pont li jwassal għall-bieb. Id-disinn u l-post tal-forti kien ikkritikat minn numru ta’ inġiniera militari, u l-armament tagħha ta’ sitt kanuni RML 64 pounder 64 cwt inbidel numru ta’ drabi qabel ma tneħħa fl-1903. Fis-snin 50, il-forti ntuża mill-RAF (100 Signals Unit). Matul dak iż-żmien il-maskot tal-kamp kien kelb jismu Dodger. Aktar tard, il-kelb Rusty u l-kelba Scrubber kienu jgħixu fuq il-post. Scrubber welldet 14-il ġeru, li kollha sabu djar xi mkien ieħor f’Malta.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Debattista|isem=Martin|data=23 December 2012|titlu=Adopt a beautiful abandoned dog|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20121223/social/Adopt-a-beautiful-abandoned-dog.450654|pubblikazzjoni=[[Times of Malta]]|data-aċċess=31 December 2014}}</ref> Waħda mit-tliet Aerials fuq il-forti intużat fil-film tal-gwerra tal-1953 ''[[Malta Story]]''. Il-fortizza ġiet dekummissjonat u mgħoddi lill-awtoritajiet ċivili fl-1960. == Fil-preżent == Mill-1991, il-forti kien mikri lill-Island Sanctuary bħala kenn għall-klieb.<ref>{{Ċita web|url=http://islandsanctuary.com.mt/about-us|titlu=About us|sit=The Island Sanctuary|data-aċċess=31 December 2014}}</ref> Is-santwarju jħallas lill-gvern kera annwali ta’ €232 għall-użu tal-fortizza.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Debono|isem=James|data=21 December 2011|titlu=Benghajsa fort to be returned to government|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/national/14658/benghajsa-fort-to-be-returned-to-government|pubblikazzjoni=Malta Today|data-aċċess=31 December 2014}}</ref> Il-gatehouse, u l-foss lejn ix-xatt huma fi stat tajjeb, iżda kien hemm kollass konsiderevoli fil-wiċċ ta' ġewwa tal-foss tat-tramuntana. Fl-2015, il-fortizza ġiet propost bħala sit possibbli għall-kampus tal- [[Università Amerikana ta' Malta]], izda dan ma ntgħażlitx.<ref>{{Ċita aħbar|data=20 August 2015|titlu='American' University to occupy Dock 1 buildings and reduced Zonqor site|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20150820/local/update-3-american-university-to-occupy-dock-1-buildings-and-reduced.581335|pubblikazzjoni=[[Times of Malta]]|data-aċċess=20 August 2015|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151222165950/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20150820/local/update-3-american-university-to-occupy-dock-1-buildings-and-reduced.581335|arkivju-data=22 December 2015|url-status=dead}}</ref> == Gallerija == <gallery class="center" mode="packed" heights="120px"> Stampa:Malta_Tas-Silg_one.jpg|alt=Scarp and ditch| Xarpa u foss Stampa:Malta_Tas-Silg_two.jpg|alt=Gatehouse and approach ramp| Gatehouse u rampa ta' avviċinament Stampa:Malta_Tas-Silg_three.jpg| Caponier Stampa:Malta_Tas-Silg_four.jpg|alt=Scarp collapse| Kollass tax-xalpa Stampa:Malta_Tas-Silg_five.jpg|alt=Scarp and ditch| Xarpa u foss Stampa:Malta_Tas-Silg_six.jpg|alt=Ditch counterscarp and caponier| Kontraskarpa tal-foss u caponier Stampa:Malta_Tas-Silg_seven.jpg|alt=Gatehouse ditch| Foss tal-gatehouse Stampa:Malta_Tas-Silg_eight.jpg| Caponier Stampa:Malta_-_Marsaxlokk_-_Triq_Delimara_-_Fort_Tas-Silg_-_Sanctuary_01_ies.jpg|alt=The Island Sanctuary sign| Tabella tal-Island Sanctuary Stampa:Malta_-_Marsaxlokk_(FortTas-Silg)_01_ies.jpg|alt=View from the fort| Veduta mill-fortizza </gallery> == Referenzi == {{Referenzi}}{{Forts in Malta}} [[Kategorija:Marsaxlokk]] [[Kategorija:Fortizzi f'Malta]] ayusrfhnhtsldi2soxnofgd19k2hvr1 0 33252 332162 320250 2026-09-20T07:54:06Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332162 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}}{{Grammatika}} '''Robert Samut''' (17 ta’ Ottubru 1869 – 26 ta’ Mejju 1934) kien tabib u mużiċist [[Malta|Malti]]. Huwa magħruf l-aktar għall-kitba tal-mużika għall-[[L-Innu Malti|Innu Malti]], l-innu nazzjonali ta' Malti.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Ltd|isem=Allied Newspapers|titlu=Neo-Gothic Robert Samut Hall to be restored|url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20180215/local/neo-gothic-robert-samut-hall-to-be-restored.670729|pubblikazzjoni=Times of Malta|lingwa=en-GB|data-aċċess=2018-08-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180802101732/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20180215/local/neo-gothic-robert-samut-hall-to-be-restored.670729|arkivju-data=2018-08-02|url-status=dead}}</ref> == Ħajja bikrija == Robert Samut twieled fid-Dar tal-Iljun fil-Furjana, Malta, ir-raba iben ta’ Marianna Darmanin u Giuseppe Samut. Studja l-mediċina fl-[[Università ta' Malta|Università Rjali ta’ Malta]] u l-[[Università ta’ Edinburgh]], 1890-95, fejn ggradwa b’MB. Ch.B., u rċieva midalja għall-kapaċità eċċezzjonali tiegħu fl-anatomija. Minn żgħożitu kien wera inklinazzjonijiet mużikali, u ried jistudja l-mużika, iżda missieru ma approvax, u konsegwentement kompla l-karriera tiegħu fil-mediċina, fuq il-passi ta’ żewġ aħwa akbar minnu (Richard u Carmelo), li kienu tobba magħrufa. Ħuh il-kbir, il-Lt Col Achilles Samut, kien fl-Army Ordnance Corps u aktar tard sar Senatur ta’ Malta 1921-29 u serva fil-gvern ta’ [[Gerald Strickland]] 1927-29.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/biography-robert-samut.1056817|titlu=Biography: Robert Samut|kunjom=Schiavone|isem=Michael|data=2023-10-12|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2025-01-17}}</ref> == Karriera militari == Meta rritorna [[Malta]] minn [[Edinburgu|Edinburgh]], inħatar Professur tal-Fiżjoloġija u l-Batterjoloġija fl-[[Università Rjali ta’ Malta]]. Kien ukoll nominat speċjalista tal-Patoloġija fl-[[Isptar Ċivili Ċentrali]] fil-[[Furjana]] (binja li llum fiha l-KĠ tal-Pulizija tal-Gżira). Fl-1897 il-Prof. Robert Samut ingħaqad ma' The King's Own Malta Regiment of Militia bħala Logutenent Kirurgu. Huwa ġie promoss għal Kaptan fl-1900 u Maġġur fl-1909. Immedjatament wara t-terremot f’[[Messina]] fl-1908, hu ġera lejn il-belt meqruda biex jagħti l-għajnuna tiegħu. Is-servizz meritjuż tiegħu ġie rikonoxxut mir-Re tal-Italja, li semmieh ''Cavaliere Ufficiale della Corona d’Italia'', u wkoll mill-għoti tad-Diploma tas-Salib l-Aħmar. Fl-1915, matul [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]], ġie stazzjonat mar-reġiment tiegħu f’[[Ċipru]] fejn ingħata l-kmand tal-Isptar Militari tal-Foresti f’Limassol. Ix-xogħol tiegħu kien milqugħ ħafna u kien imsemmi f’diversi despaċċi u rċieva wkoll il-Midalja tas-Servizz Ġenerali.<ref name=":0" /> == Karriera medika == Fl-1920 inħatar Professur tal-Patoloġija fl-Università Rjali ta’ Malta mal-mewt ta’ ħuh Carmelo, li kien kien Professur tal-Patoloġija 1894-1920. Kienet din il-pożizzjoni li eventwalment kellha tikkawża l-mewt tiegħu. Huwa kien intalab jagħmel awtopsja fuq mara li kienet mietet b’marda stramba u għal raġunijiet li mhumiex mifhuma sew, kien infettat bil-marda tagħha. Il-Prof Robert Samut kien pijunier fl-ewwel testijiet (għalkemm primittivi) fuq ċertu mard trażmess sesswalment fil-Gżejjer Maltin. Minkejja li Samut kien okkupat b’din il-kariga, xorta waħda kien iżur lill-pazjenti tiegħu f'darhom. Il-perjodu ta’ wara [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]], u aktar u iktar mal-ġrajjiet li wasslu għall-irvellijiet tas-[[Sette Gugnio]] tal-1919, ħafna mir-residenti Furjaniżi kienu foqra u kien jorhom bla ħlas.<ref name=":0" /> Samut iżżewweġ lil Alice Laferla, bużneputija ta’ [[Agostino Portelli]], u kellhom sitt itfal. == [[L-Innu Malti]] == Waqt li kien qed jistudja [[Edinburgu|Edinburgh]] darba kien intalab ikanta l-Innu Malti, u l-fatt li Malta ma kellhiex wieħed, wassal biex jagħmel xi ħaġa dwaru. Kiteb xi noti sempliċi, madankollu l-pressjoni tax-xogħol tiegħu ġegħlitu jinsa minnhom. Imbagħad jum wieħed fil-bidu tas-snin 20 wara li ġie mitlub minn Albert Laferla, ħutu, dak li dak iż-żmien Direttur tal-Iskejjel Elementari, biex jikkomponi innu għat-tfal tal-iskola, ftakar fin-noti tiegħu, u użahom biex jikkomponi l-innu preżenti. B’hekk Samut sar wieħed minn dawk li taw lil Malta l-identità nazzjonali tagħha. Dr Laferla mbagħad ħa dik il-mużika għand il-Poeta Nazzjonali Dun Karm, li kiteb il-versi. Qed jiġi rrappurtat li Dun Karm kien stqarr li din ma kinitx il-prattika tas-soltu, peress li normalment il-mużika kienet komposta għall-versi u mhux viċi versa. Minkejja dan, talba sabiħa lil Alla mill-poplu Malti rat id-dawl tal-ġurnata. Sussegwentement l-innu ġie mogħti lill-poplu ta’ Malta.<ref name=":0" /> == L-aħħar snin == Fl-1922 Samut ġie promoss għal Lt Kurunell, iżda sa issa kien qed iħoss l-effetti tal-virus li kkuntratta waqt awtopsja u saħħtu kienet sejjra lura. Effett t'hekk kien magħdur u sofra hekk sa mewtu. Is-Sibt 3 ta’ Frar 1923, indaqq għall-ewwel darba fil-pubbliku l-“Innu Malti” waqt kunċert fit-[[Teatru Manoel]]. Għal numru ta’ snin l-“Innu” indaqq biss waqt iċ-ċelebrazzjonijiet tat-8 ta’ Settembru. Imbagħad fl-1936, il-Każin tal-Banda King's Own ikkummissjona lil Mro. V. Ciappara biex iħejji partitura sħiħa għall-banda, u daqq dak l-innu fit-8 ta’ Settembru tal-istess sena. Baned oħra malajr segwew l-eżempju tagħhom. Fl-1938 fit-[[Times of Malta]] dehret traduzzjoni bl-Ingliż imħejjija minn Miss M. Butcher. Samut ma kellux jara apprezzament akbar għall-mużika tiegħu f'ħajtu. Huwa ttieħed l-Awstralja bit-tama li vjaġġ twil bil-baħar jista’ jkun ta’ benefiċċju għal saħħtu iżda dan kien pjuttost bil-kuntrarju.<ref name=":0" /> B’hekk wara biss waqfa qasira f’dik il-kolonja reġa’ lura [[Malta]] u għex għal numru ta’ snin [[Tas-Sliema]], ma’ waħda minn uliedu l-bniet. Samut miet fl-eta’ ta’ 64 sena, ftit wara nofsinhar, fis-26 ta’ Mejju 1934, u ndifen fil-[[Kappella Portelli]] fiċ-[[Ċimiterju tal-Addolorata]]. == Legat == Il-Kostituzzjoni tal-Indipendenza tal-1964, Kapitlu 1 (L-Istat), Taqsima 4 tgħid li l-Innu Nazzjonali ta’ dawn il-gżejjer għandu jkun l-“Innu Malti”. Dan kien ikkonfermat ukoll mill-kostituzzjoni tar-Repubblika fl-1974. Għalhekk fl-aħħar, il-mużika, miktuba b’passjoni ta’ patrijott, innu magħmul f’talb minn poeta nazzjonali, ġiet inkurunata bl-ogħla glorja. Eventwalment Att tal-Parlament stabbilixxa l-format eżatt tal-mużika u kif għandha tindaqq. Fis-26 ta’ Mejju 1968, [[Ġorġ Borg Olivier]], dak iż-żmien [[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru ta’ Malta]] Indipendenti, fil-preżenza tal-Gvernatur Ġenerali u [[Lady Dorman]], l-Archisqof [[Mikiel Gonzi]], u bosta personalitajiet oħra, kixef plakka tal-irħam fuq il-faċċata tad-Dar tal-Iljun. biex tfakkar il-post fejn twieled Samut. Għall-okkażjoni ġie stampat ukoll fuljett, iddisinjat mill-artist [[Emvin Cremona]]. Fil-qrib, fi Triq Sarria, il-[[Kappella Metodista Wesleyan]] l-antika ġiet irranġata u ssemmiet mill-ġdid bħala [[Robert Samut Concert Hall]] f’ġieħu. == Referenzi == {{Referenzi}}{{Awtorità}}{{DEFAULTSORT:Samut, Robert}} [[Kategorija:Tobba Maltin]] [[Kategorija:Kompożituri Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1869]] [[Kategorija:Mietu fl-1934]] [[Kategorija:Nies mill-Furjana]] eejdsltztl68169m3d0pgf5xlgyqz9q 0 33308 332169 320731 2026-09-20T08:52:30Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332169 wikitext text/x-wiki '''SmartCity''' huwa park teknoloġiku li qed jiġi żviluppat fil[[Kalkara|-Kalkara]], [[Malta]] . Il-pjan oriġinali kien li tittrasforma l-Industrial Estate tar-Ricasoli f'belt tat-teknoloġija tal-informazzjoni (ICT) u tal-midja fuq il-mudelli ta' Dubai Internet City u Dubai Media City . Il-proġett ġie żvelat fl-10 ta' Settembru 2007 mill-[[Prim Ministru ta' Malta]] ta' dak iż-żmien, [[Lawrence Gonzi]] . Il-proġett kien stmat li jiswa mill-inqas 275 miljun ewro. L-iżvilupp kollu, li jgħatti żona ta’ madwar 360,000 metru kwadru, kien ippjanat li jitlesta fl-2021, għalkemm l-ewwel uffiċċji nfetħu fl-2010. <ref>{{Ċita web|url=http://malta.smartcity.ae/press-centre/news-and-press-releases/smartcity-malta-opens-first-state-of-the-art-building/|titlu=SmartCity Malta opens first state-of-the-art building|data=10 October 2010|url-status=dead|arkivju-url=https://archive.today/20120718233738/http://malta.smartcity.ae/press-centre/news-and-press-releases/smartcity-malta-opens-first-state-of-the-art-building/#selection-195.7-195.23|arkivju-data=2012-07-18}}</ref> F’Mejju tal-2018, ġie żvelat li l-Malta Properties Company kienet qed tiddiskuti ma’ SmartCity (ta' Dubai) ħalli tista' takkwista l-ismha (shares) tagħha fi SmartCity (ta' Malta). <ref name=":1">{{Ċita aħbar|kunjom=Ltd|isem=Allied Newspapers|titlu=Malta Properties in talks to buy SmartCity majority stake|url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20180517/local/malta-properties-in-talks-to-buy-smartcity-majority-stake.679283|pubblikazzjoni=Times of Malta|lingwa=en-GB|data-aċċess=2 August 2018|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180802162804/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20180517/local/malta-properties-in-talks-to-buy-smartcity-majority-stake.679283|arkivju-data=2 August 2018|url-status=dead}}</ref> F’Ġunju 2018 l-Awtorità tal-Ippjanar ħabbret li kienet qed tikkunsidra tibdil fil-master plan ħalli ċerti żoni jsiru għall-żvilupp residenzjali, li tista' tindika li l-proġett għal ICT village kien qed jiġi abbandunat u mibdul bi pjani għal żona residenzjali. <ref name=":0">{{Ċita aħbar|kunjom=Ltd|isem=Allied Newspapers|titlu=Smart City developers revise complex... and circumvent limitations|url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20180609/local/smart-city-developers-revise-complex-to-circumvent-limitations.681240|pubblikazzjoni=Times of Malta|lingwa=en-GB|data-aċċess=2 August 2018}}</ref> == Outline Planning == [[Stampa:Smart_City_Malta_11.jpg|lemin|daqsminuri| Wieħed mill-binjiet prinċipali, ir-ristoranti tal-madwar tiegħu, u l-funtana]] Fit-23 ta’ April 2008 tħabbar li d-deċiżjoni ta’ SmartCity Malta biex talloka iktar spazju għall-business park tagħha fissret li dan il-park kien ser jimpjega iktar minn 8,500 ruħ, meta n-numbri miftiehma għall-impjieg kien ta' 3,000. Smart City Malta ser ikollha l-ispazju biex timpjega 11,000, li tagħmilha waħda mill-akbar konċentrazzjonijiet ekonomiċi f’Malta. SmartCity Malta ssottomettiet formalment l-applikazzjoni tagħha tal-ppjanar ġenerali għall-iżvilupp f’Rikasoli lill- Awtorità Maltija għall-Ambjent u l-Ippjanar (MEPA) fid-29 ta’ April 2008. Is-sottomissjoni tinkludi Valutazzjoni sħiħa tal-Impatt Ambjentali u Valutazzjoni tal-Impatt tat-Traffiku. SmartCity Malta applikat għal sa 158,500 metru kwadru ta’ spazju għan-negozju, li tirrappreżenta żieda ta’ 54 fil-mija fuq l-ispazju tan-negozju li Smart City Malta huwa marbut li jiżviluppa b’kuntratt. Min-naħa l-oħra, Iż-żona gross tal-art b'komponent residenzjali tnaqqset bi 30 fil-mija, għal 60,000 metru kwadru. F'termini tal-Applikazzjoni tal-Ippjanar Outline, il-komponent residenzjali jagħmel 19 fil-mija tiż-żona totali gross tal-art tal-proġett. <ref>{{Ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080423/local/smartcity-to-have-larger-ict-component|titlu=UPDATED: SmartCity to have larger business park|isem=Allied Newspapers|awtur=Ltd}}</ref> L-applikazzjoni tipprovdi wkoll għal spazju miftuħ pubbliku enormi ta’ 118,000 metru kwadru, biex iservi bħala żona ta’ rikreazzjoni primarja għall-komunitajiet ta' ħdejh. L-ammont tal-enerġija li juża Smart City Malta ser jkunu ta' 41.2MW. <ref>{{Ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080904/local/smartcity-malta-is-leading-energy-efficient-development|titlu=SmartCity Malta is 'leading energy-efficient development'|isem=Allied Newspapers|awtur=Ltd}}</ref> SmartCity Malta ġiet allokata baġit ta’ €48&nbsp;miljun għall-2010. SmartCity fassal ukoll pjanijiet biex jikkummerċjalizza l-proġett fiċ-Ċina, fil-Ġappun, fil-Korea, fl-Awstralja u fl-Eġittu. <ref>{{Ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100112/local/smartcity-malta-allocated-2010-budget-of-48m|titlu=SmartCity Malta allocated 2010 budget of €48m|isem=Allied Newspapers|awtur=Ltd}}</ref> F’Ġunju tal-2018 l-Awtorità tal-Ippjanar ħabbret li kienet qed tikkunsidra bidliet fil-master plan għat-tqassim mill-ġdid ta’ ċerti żoni għal żvilupp residenzjali. <ref name=":0"/> F’rapport separat, l-Awtorità għall-Ambjent u r-Riżorsi ddikjarat li “l-iżvilupp ta’ Smart City kien miexi b’rata ferm aktar baxxa milli kien previst. ” <ref name=":0" /> Din l-aħbar ħabtet ma’ rapporti li l-Malta Properties Company kienet qed titkellem ma’ SmartCity (Dubai) għall-akkwist tal-ishma ta’ SmartCity (Malta). <ref name=":1"/> == Pjanijiet għal Units Residenzjali == F’Ġunju 2017, ġie rrappurtat li l-aġenti tal-proprjetà immobbli kienu qed jirreklamaw appartamenti residenzjali ta’ livell għoli fi ħdan is-sit ta’ SmartCity, minkejja li l-pjan ġenerali u l-permessi maħruġa mill-Awtorità tal-Ippjanar ma kienu jinkludu l-ebda permess għal unitajiet residenzjali. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Ltd|isem=Allied Newspapers|titlu=Smart City: No Permits as Flats go on Sale|url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20170625/local/smart-city-no-permits-as-flats-go-on-sale.651550|pubblikazzjoni=Times of Malta|lingwa=en-GB|data-aċċess=2 August 2018|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180802162814/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20170625/local/smart-city-no-permits-as-flats-go-on-sale.651550|arkivju-data=2 August 2018|url-status=dead}}</ref> F’Ġunju 2018 ġie kkonfermat li l-Awtorità tal-Ippjanar kienet qed tikkunsidra bidliet fil-master plans għal żidiet drastiċi fil-limitazzjonijiet tal-għoli, u r-rezoning ta’ ċerti żoni għal żvilupp residenzjali. <ref name=":0"/> L-ispazju kummerċjali, b'mod aktar speċifiku, il-Blokki tal-Uffiċċju ġew żviluppati b'tali mod li jissodisfaw it-talbiet l-aktar stretti tal-industrija għall-kumpaniji li jiddependu fuq id-data bħala parti ċentrali tan-negozju tagħhom b'ħafna saffi ta' redundancy biex jiżguraw livelli massimi ta' kontinwità tan-negozju. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedija:Bżonn referenza|<span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2023)">ċitazzjoni meħtieġa</span>]]'' &#x5D;</sup> Il-kampus ta’ SmartCity huwa ġestit permezz tas-Sistema ta’ Ġestjoni tal-Kampus Ċentrali (CCMS) u huwa mmonitorjat u protett 24/7. Il-kumdità termali u l-kontroll tal-Kwalità tal-Arja jinżammu permezz tal-użu ta' sistemi HVAC li jipprovdu lill-kerrejja tal-uffiċċji esperjenza ambjentali ffiltrata u kkontrollata. Id-dawl huwa mmaniġġjat bl-użu ta' BMS Intelliġenti (Sistema ta' Ġestjoni tal-Bini).{{Bżonn refererenza|date=July 2023}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedija:Bżonn referenza|<span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2023)">ċitazzjoni meħtieġa</span>]]'' &#x5D;</sup> == Ara wkoll == * Smart City * Dubai Media City * Dubai Internet City * Smart City, Kochi * [[Malta]] == Referenzi == {{Referenzi}} === Sorsi === * [https://www.marketresearchblogs.com/2020/01/smart-city-ict-infrastructure-market.html Smart City / Smart city] * [https://www.maltaoffices.com/smart-city-office-space/ Uffiċċji Smart City] [[Kategorija:Kalkara]] asnblb149g2l7pr94ja51tydfggljlt 0 34522 332149 331303 2026-09-20T01:43:00Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332149 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija|caption=Edwige Fenech in ''La signora gioca bene a scopa?'' (1974).}} '''Edwige Fenech''', imwielda fl {{Data tat-twelid u età|24 décembre 1948}} [[Annaba|f'Bône]] fl- Alġerija Franċiża (issa [[Annaba]] fl [[Alġerija|-Alġerija]] ), hija attriċi, preżentatriċi tat-televiżjoni u produttriċi [[Franza|Franċiża]] li saret ċittadina [[Italja|Taljana]] naturalizzata, magħrufa l-aktar talli aġixxiet mill-aħħar tas-snin sittin sal-bidu tas-snin tmenin f'bosta films tal-ġeneri giallo u kummiedja erotika Taljana . == Bijografija == === Żgħażagħ fl-Alġerija Franċiża, it-Tuneżija u Franza === Hija twieldet [[Annaba|f'Annaba]] (dak iż-żmien imsejħa Bône), f'dik li dak iż-żmien kienet l-Alġerija Franċiża,<ref>{{Ċita web|url=http://cinema.nouvelobs.com/personnalites/19903-edwige-fenech/biographie|titlu=Edwige Fenech|sit=nouvelobs.com|data-aċċess=31/05/2014}}.</ref>,<ref>{{Ċita ktieb|sena=1999|titlu=Vizietti all'italiana|lingwa=it|edizzjoni=I. Molino|paġna=248}}</ref> fl {{Data|24 décembre 1948}}, minn missier [[Maltin|Malti]] u omm Taljana minn Acate, fil- provinċja ta' Ragusa, li tagħha aktar tard saret ċittadina onorarja,. Fl-età ta' disa' snin, ingħaqdet mal- korp tal-ballet ta' Bône. Matul il- Gwerra Alġerina, il-familja tiegħu stabbiliet ruħha fit [[Tuneżija|-Tuneżija]] . Wara d-divorzju tal-ġenituri tagħha, hija marret toqgħod ma' ommha [[Nizza|f'Nizza]], Franza, fejn attendiet l-iskola sekondarja u studjat [[Żfin|iż-żfin]] u [[Mediċina|l-mediċina]] . Hija ġiet innutata waqt li kienet miexja fit-triq u kisbet rwol żgħir fil-film ''Toutes folles de lui'' (1967) dirett minn Norbert Carbonnaux u bid-djalogu ta’ Michel Audiard. [[Stampa:Edwige_Fenech_a_Casa_Papanice.jpg|daqsminuri| Edwige Fenech f’Il ''-Viċi Stramba tas-Sinjura Wardh'' (1971).]] Fl-1967, hija pparteċipat fil-konkors tas-sbuħija Lady France, li sar f'Mejju waqt il- Festival tal-Films ta' Cannes, u rebħet,<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |date=10/05/1967 |title=La rassegna cinematografica sulla costa azzurra |journal=[[La Stampa]] |language=it |publisher=GEDI Gruppo Editoriale |issue=109 |page=5}}</ref> u b'hekk kisbet id-dritt li tipparteċipa f'Lady Europe bħala r-rappreżentanta ta' pajjiżha. ; l-avveniment isir f'Awwissu u Fenech tiġi fit-tielet post, wara r-rebbieħa Dolores Agusta u l-Ispanjola Rocío Jurado.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |date=21/08/1967 |title=Lady Europa è la moglie di un industriale di Varallo |journal=Stampa Sera |language=it |publisher=GEDI Gruppo Editoriale |issue=196 |page=5}}.</ref> Għalkemm ma rebħitx, ġiet innutata minn talent scout li offrielha r-rwol ewlieni fil-film Taljan ''Samoa, Wild Girl'' (1968), dirett minn Guido Malatesta . ; imbagħad marret toqgħod l-Italja ma’ ommha fl-età ta’ tmintax-il sena. === Wasla fl-Italja, dawra mill-Ġermanja, speċjalizzata fil-films giallo === Wara dan il-film u ta’ warajh, ''The Son of the Black Eagle'' (1968), dirett ukoll minn Guido Malatesta, hija ħadmet għal xi żmien fil-Ġermanja, notevolment ma’ Franz Antel fil-kummiedji erotiċi ''Yes to Love, No to War'' (1968) u mbagħad ''The Inn of Pleasures'' (1969), imbagħad irritornat l-Italja biex tiġbed żewġ films mad-duo ta’ atturi Franco u Ciccio, ''The Year of Protest'' u ''Satiricosissimo'' (1970) li fih interpretat l-Imperatriċi Poppea, parodija erotika diretta minn Mariano Laurenti tal-film ta’ Fellini ''Satyricon'' . Bejn l-aħħar tas-snin sittin u l-bidu tas-snin sebgħin, hija ħadmet f'films tal-ġeneru giallo, li kien popolari dak iż-żmien. Hija dehret għall-ewwel darba fil-film ta' Mario Bava ''The Island of Terror'' (1970) qabel ma bdiet assoċjazzjoni dejjiema mad-direttur Sergio Martino, li bdiet bil-film tiegħu " triloġija tal-viċi li jagħmluha ikona tal-ġeneru giallo ''Il-Viċi Stramba tas-Sinjura Wardh'' (1971), ''Il-Kuluri Kollha tal-Viċi'' (1972) u ''Il-Viċi Tiegħek Huwa Kamra Maqfula Li Tagħha Jien Biss Għandi ċ-Ċavetta'' (1972). === Kummiedja erotika Taljana === [[Stampa:IL_tuo_corpo_è_una_stanza_vuota_020.png|xellug|daqsminuri| Edwige Fenech ''f'Ton vice est une chambre close dont moi seul ai la clé'' (1972).]] L-avvanz tagħha wasal fl-1972 meta ħadet sehem fil-film Decameron ta' Mariano Laurenti, ''Fais vite, monseigneur revient (Iġġri, il-Monsinjur ġej lura).<nowiki><span typeof="mw:DisplaySpace" id="mwgw">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>!'' , film li sar klassiku ta’ kult matul is-snin, bħal ''Mademoiselle cuisses longues'' aktar tard. Minn dakinhar 'il quddiem, għal madwar għaxar snin, kienet l-attriċi ewlenija tal- kummiedja erotika Taljana, bis-sottoġeneri kollha tagħha. : skola, militari, sptar, pulizija . L-ewwel films ta' Edwige Fenech f'dan l-aħħar ġeneru kienu ''Sexycon'' (1976) minn Sergio Martino, ma' Tomás Milián, u ''La Flic chez les poulets'' (1976) ma' Mario Carotenuto u Alvaro Vitali, li fih interpretat pulizija provokattiva. Hija kompliet f'din is-sensiela ''La Flic'' b'La ''Flic à la police des mœurs'' (1979) sal-aħħar film tas-sensiela fl-1981, ''Reste avec nous, on s'tire'' . Fl-1976, dehret fil-film ta' suċċess ''On a demandé la main de ma sœur'', dirett minn Lucio Fulci . Dik l-istess sena, hija ħadet sehem f’La ''Toubib du régiment'' ta’ Nando Cicero, film li kien ikollu wkoll diversi sequels fosthom ''La toubib se recycle'' (1977) ta’ Michele Massimo Tarantini . Minbarra l-kummiedji erotiċi, l-attriċi dehret ukoll f'xi films ta' suspense u orrur fis-snin sebgħin. minbarra l-" triloġija tal-viċi " ta ' Sergio Martino, hija ħadet sehem ''f'Les Rendez-vous de Satan'' (1972) ta' Giuliano Carnimeo u ''Nue pour l'assassin'' (1975) ta' Andrea Bianchi . Hija pparteċipat ukoll fil-film tal-gwerra ''The Great Battle'' (1978) ta' Umberto Lenzi u l-film tal-fantasija ''Dottor Jekyll e gentile signora'' (1979) ta' Steno . === Iż-żieda fit-televiżjoni === Is-suċċess tagħha mal-udjenzi maskili, li wassalha għall-istatus ta’ ikona vera tal-erotiżmu, huwa dovut ħafna għall-istadjar seduttiv ta’ ġisimha, li d-diretturi ma joqogħdux lura milli jisfruttaw f’kull film. Hija ppożat għarwiena f'diversi okkażjonijiet għall-edizzjoni Taljana tar-rivista ''Playboy'' . Ladarba ntemm l-istaġun tal-films fis-snin tmenin, bit-twelid tal-ewwel kanali privati, hija pparteċipat fil-programmi ''Ric e Gian folies (dan)'', imxandar fl-1983 fuq Italia 1, ''Bene, bravi, bis (dan)'' (1984, ma' Franco u Ciccio ), imxandra wkoll fuq Italia 1 u rebbieħa tal- premju Telegatto, u fl-edizzjoni tal-1985 ta' ''Risatissima (dan)'', programm ta' varjetà ta' nhar ta' Sibt filgħaxija mxandar fuq Canale 5 u rebbieħ ukoll tal-premju Telegatto, ma' Lino Banfi u [[Paolo Villaggio]] . [[Stampa:Il_vizio_di_famiglia_33.png|xellug|daqsminuri|Edwige Fenech dans ''Un vice de famille'' (1975).]] Iddebuttat fit-teatru fl-1985 bit-traġedja ''D'amore si muore'' ta' Giuseppe Patroni Griffi, ma' Massimo Wertmüller, Fabrizio Bentivoglio u.<ref>{{Ċita web|url=https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1985/09/11/nella-gabbia-stato-rinchiuso-un.html|titlu=E nella 'gabbia' e' stato rinchiuso un uomo oggetto|awtur=Rino Alessi|data=11/09/1985|lingwa=it|data-aċċess=12/11/2022}}.</ref> Imbagħad hija ppreżentat l-ispettakli ''Sotto le stelle (dan)'' (1986), ''Immagina (dan)'' (1987-88), ''Carnevale (dan)'' (1988), ''Palcoscenico Italia'' (1988), ''Sulla cresta dell'onda (dan)'' (1989), ''Un tesoro di capodanno'' fuq Rai 1, iżda l-avvanz tiegħu fit-televiżjoni seħħ bl-edizzjoni tal-1989-90 ta' ''Domenica in'', taħt id-direzzjoni ta' Gianni Boncompagni . Hija ppreżentat il [[Festival ta' Sanremo|-Festival ta’ Sanremo]] fl-1991, ma’ Andrea Occhipinti, u mbagħad ospitat ''lil Singoli'' (1997), ukoll fuq Rai 1. Fis-snin disgħin, bdiet taħdem full-time fil-produzzjoni tat-televiżjoni u l-films permezz tal-kumpanija tagħha, ''Immagine e Cinema''. L-ewwel xogħol li pproduċiet kien is-serje televiżiva Il coraggio di Anna ta’ Giorgio Capitani fl-1992. Fost il-films li pproduċiet kien hemm wieħed mill-aħħar films ta’ Lina Wertmüller, ''Ferdinando e Carolina'' (1999), kif ukoll ''À ma sœur!'' ta’ Catherine Breillat (2001), ''Fragile'' ta’ Jaume Balagueró (2005), u ''Le Metteur en scène de mariages'' (2006) ta’ Marco Bellocchio. Fl-2007, reġgħet lura għar-reċtar, ikkuntattjata mid-direttur Amerikan Quentin Tarantino għal cameo f’''Hostel: Part II'' ta’ Eli Roth. Roth jistqarr ukoll il-“venerazzjoni” tiegħu għall-istilla Taljana. Tarantino jqisha wkoll bħala “muża,” u sellem lill-attriċi f’''Inglourious Basterds'', bil-karattru ta’ [[Mike Myers]] jissejjaħ “Ed Fenech” f’ġieħu. Fl-2012, interpretat lil [[Catherine II tar-Russja]] fil-film televiżiv ''La figlia del capitano'', li hija pproduċiet ukoll. Mill-2015 sal-2018, hija ħadet sehem fis-serje [[Rai 1]] ''È arrivata la felicità'', flimkien ma’ Claudio Santamaria u Claudia Pandolfi, u pproduċiet ukoll is-sensiela. == Privatezza == Inizjalment kienet marbuta għal madwar ħdax-il sena mad-direttur u l-produttur Luciano Martino, u mbagħad għal tmintax-il sena mal-industrijalista Luca di Montezemolo . Għandha tifel jismu Edwin Fenech, imwieled fl-1971, li l-paternità tiegħu kienet is-suġġett ta’ xnigħat skandalużi. Inizjalment, Fenech attribwiet il-paternità tat-tifel lill-attur Fabio Testi, li miegħu kellha relazzjoni romantika għal tliet snin, fejn qalet lir-rivista ta’ kull ġimgħa ''Eva Express'' li t-tifel kien ir-riżultat tax-xewqa personali tagħha u li twieled meta r-relazzjoni tagħha ma’ Testi kienet spiċċat.<ref>{{Ċita web|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,avanzata/action,viewer/Itemid,3/page,7/articleid,1506_02_1973_0135_0007_21214376/|titlu=Di chi è figlio il bimbo della Fenech?|data=12/06/1973|sit=lastampa.it|lingwa=it|data-aċċess=12/11/2022|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210606055323/http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,avanzata/action,viewer/Itemid,3/page,7/articleid,1506_02_1973_0135_0007_21214376/|arkivju-data=2021-06-06|url-status=dead}}.</ref> Sussegwentement, hija ripetutament ċaħdet din il-paternità, mingħajr ma madankollu żvelat l-identità tal-missier. == Filmografija == === Attriċi tal-films === ==== snin sittin ==== * 1967 ''Koll miġnunin dwaru'' minn Norbert Carbonnaux Ġina * 1968 : ''Samoa, tifla selvaġġa'' ( ''Saoma regina della giungla'' ) minn Guido Malatesta Samoa * 1968 : ''Iben l-Ajkla l-Iswed'' ( ''Il figlio di Aquila Nera'' ) ta’ Guido Malatesta Nastaċja * 1968 ''Iva għall-imħabba, le għall-gwerra'' ( ''Frau Wirtin hat auch einen Grafen'' ) minn Franz Antel Ċelina * 1969 : ''The Inn of Pleasure'' ( ''Frau Wirtin hat auch eine Nichte'' ) ta ' Franz Antel Rosalie Bobinet * 1969 : ''The Last Coin'' ( ''{{Lang|it|Testa o croce}}'' ) by Piero Pierotti Manwela * 1969 : ''The Mad Virgins'' ( ''Komm, liebe Maid und mache'' ) ta’ Giuseppe Zaccariello Felicitas * 1969 : ''Is-Sena tal-Protest'' ( ''Don Franco e don Ciccio nell'anno della contestazione'' ) ta' Marino Girolami Anna Bellinzoni * 1969 : ''Top Sensation'' minn Ottavio Alessi Ulla * 1969 : ''The Perverted Ingénue'' ( ''Madame und ihre Nichte'' ) minn Eberhard Schröder Yvette * 1969 : ''{{Interlanguage link|2=de}}'' minn Franz Marischka Ħong Kong * 1969 ''Il-qtates huma kollha greedy'' ( ''Alle Kätzchen naschen gern'' ) minn Giuseppe Zaccariello : Blande * 1969 : ''The Mad Nights of Bovary'' ( ''Die nackte Bovary'' ) minn Hans Schott-Schöbinger Emma Bovary ==== snin sebgħin ==== * 1970 : ''Satiricosissimo'' ta' Mariano Laurenti : Poppea * 1970 : ''Le Mans, chemin pour l'enfer'' (''Le Mans - Scorciatoia per l'inferno'') ta' Osvaldo Civirani : Cora * 1970 : ''L'Île de l'épouvante'' (''5 bambole per la luna d'agosto'') ta' Mario Bava : Marie Chaney * 1971 : ''Le Désert de feu'' (''Deserto di fuoco'') ta' Renzo Merusi : Juana * 1971 : ''L'Étrange Vice de madame Wardh'' (''Lo strano vizio della signora Wardh'') ta' Sergio Martino : Julie Wardh * 1971 : ''La Vie sexuelle de Don Juan'' (''Le calde notti di Don Giovanni'') ta' Alfonso Brescia : Aisca * 1972 : ''Toutes les couleurs du vice'' (''Tutti i colori del buio'') ta' Sergio Martino : Jane Harrison * 1972 : ''Ton vice est une chambre close dont moi seul ai la clé'' (''Il tuo vizio è una stanza chiusa e solo io ne ho la chiave'') ta' Sergio Martino : Floriana * 1972 : ''Les Rendez-vous de Satan'' (''Perché quelle strane gocce di sangue sul corpo di Jennifer?'') ta' Giuliano Carnimeo : Jennifer Lansbury * 1972 : ''Quando le donne si chiamavano madonne'' ta' Aldo Grimaldi : Giulia * 1972 : ''La Belle Antonia, d'abord ange puis démon'' (''La bella Antonia, prima monica e poi dimonia'') ta' Mariano Laurenti : Antonia * 1972 : ''Fais vite, monseigneur revient<nowiki><span typeof="mw:DisplaySpace" id="mwAfE">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>!'' (''Quel gran pezzo dell'Ubalda tutta nuda e tutta calda'') ta' Mariano Laurenti : Ubalda * 1973 : ''Mademoiselle cuisses longues'' (''Giovannona coscialunga, disonorata con onore'') ta' Sergio Martino : Giovannona Coscialunga * 1973 : ''L'Homme aux nerfs d'acier'' (''Dio ! sei un padreterno'') ta' Michele Lupo : Orchidea * 1973 : ''Fuori uno sotto un altro, arriva il Passatore'' ta' Giuliano Carnimeo : Mora * 1973 : ''L'Emprise des sens'' (''Anna, quel particolare piacere'') ta' Giuliano Carnimeo : Anna Lovisi * 1974 : ''La vedova inconsolabile ringrazia quanti la consolarono (it)'' ta' Mariano Laurenti : Catarina Prevosti * 1974 : ''La signora gioca bene a scopa?'' ta' Giuliano Carnimeo : Eva * 1974 : ''La Belle et le Puceau'' (''Innocenza e turbamento'') ta' Massimo Dallamano : Carmela Paterno * 1975 : ''Un vice de famille'' (''Il vizio di famiglia'') ta' Mariano Laurenti : Suzie * 1975 : ''Marche pas sur ma virginité'' (''La moglie vergine'') ta' Marino Girolami : Valentina * 1975 : ''La prof donne des leçons particulières'' (''L'insegnante'') ta' Nando Cicero : Giovanna Pagaus * 1975 : ''Ah<nowiki><span typeof="mw:DisplaySpace" id="mwAkk">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>! mon petit puceau<nowiki><span typeof="mw:DisplaySpace" id="mwAko">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>!'' (''Grazie... nonna'') ta' Marino Girolami : Marianna Persiquetti * 1975 : ''Nue pour l'assassin'' (''Nude per l'assassino'') ta' Andrea Bianchi : Magda Cortis * 1976 : ''Qui chauffe le lit de ma femme<nowiki><span typeof="mw:DisplaySpace" id="mwAls">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>?'' (''Cattivi pensieri'') ta' Ugo Tognazzi : Francesca Marani * 1976 : ''La Toubib du régiment'' (''{{Lang|it|La dottoressa del distretto militare}}'') ta' Nando Cicero : Dr Elena Dogliozzi * 1976 : ''La Flic chez les poulets'' (''{{Lang|it|La poliziotta fa carriera}}'') ta' Michele Massimo Tarantini : Gianna Amicucci * 1976 : ''Sexycon'' (''40 gradi all'ombra del lenzuolo'') ta' Sergio Martino : Emilia Chiapponi * 1976 : ''On a demandé la main de ma sœur'' (''{{Lang|it|La pretora}}'') ta' Lucio Fulci : juge Viola Orlando / Rosa Orlando * 1977 : ''Lâche-moi les jarretelles'' (''{{Lang|it|La vergine, il toro e il capricorno}}'') <small>(VF : Monique Thierry)</small> ta' Luciano Martino : Gioa Ferretti * 1977 : ''La toubib se recycle'' (''Taxi Girl'') <small>(VF : Monique Thierry)</small> ta' Michele Massimo Tarantini : Marcella * 1977 : ''La Toubib aux grandes manœuvres (it)'' (''{{Lang|it|La soldatessa alla visita militare}}'') ta' Nando Cicero : Eva Marini * 1978 : ''La Grande Bataille'' (''{{Lang|it|Il grande attacco}}'') ta' Umberto Lenzi : Danielle * 1978 : ''La Prof et les Cancres'' (''{{Lang|it|L'insegnante va in collegio}}'') ta' Mariano Laurenti : Monica Sebastiani * 1978 : ''La prof connaît la musique'' (''{{Lang|it|L'insegnante viene a casa}}'') ta' Michele Massimo Tarantini : Luisa * 1978 : ''La toubib prend du galon (it)'' (''{{Lang|it|La soldatessa alle grandi manovre}}'') ta' Nando Cicero : Dr. Eva Marini * 1979 : ''Week-end à l'italienne'' (''{{Lang|it|Sabato, domenica e venerdì}}'') ta' Sergio Martino : Tokimoto * 1979 : ''La patata bollente'' ta' Steno : Maria * 1979 : ''Dottor Jekyll e gentile signora'' ta' Steno : Barbara Wimply * 1979 : ''Mes amours'' (''{{Lang|it|Amori miei}}'') ta' Steno : Deborah * 1979 : ''La Flic à la police des mœurs'' (''{{Lang|it|La poliziotta della squadra del buon costume}}'') ta' Michele Massimo Tarantini : Gianna D'Amico ==== snin tmenin ==== * 1980 : ''Zokkor, Għasel u Bżar'' ( ''{{Lang|it|Zucchero, miele e peperoncino}}'' ) minn Sergio Martino Amalia * 1980 : ''Jiena fotoġeniku'' ( ''{{Lang|it|Sono fotogenico}}'' ) minn Dino Risi Ċinzia Pancaldi * 1980 : ''The Thief'' ( ''{{Lang|it|Il ladrone}}'' ) by Pasquale Festa Campanile Debora * 1980 : ''The Walking Zizis'' ( ''{{Lang|it|La moglie in vacanza... l'amante in città}}'' ) ta' Sergio Martino Ġulja * 1980 : ''Jien u Catherine'' ( ''{{Lang|it|Io e Caterina}}'' ) ta’ Alberto Sordi Eliżabetta * 1981 : ''Il ficcanaso'' ta' Bruno Corbucci Susanna Luisetti * 1981 : ''Croissants bil-krema'' ( ''{{Lang|it|Cornetti alla crema}}'' ) minn Sergio Martino Mariana Tribalzi * 1981 : ''Assoċjazzjoni'' ta’ Franco Castellano u Giuseppe Moccia Silvia * 1981 ''Iskot meta tkun qed titkellem'' dwar Philippe Clair Belle / Beatrix * 1981 : ''Oqgħod magħna, ejja niġġebbu'' ( ''{{Lang|it|La poliziotta a New York}}'' ) ta' Michele Massimo Tarantini Gianna Amicucci * 1982 : ''A crazy bet'' ( ''{{Lang|it|Sballato, gasato, completamente fuso}}'' ) minn Steno Patrizia Reda * 1982 ''Għanja, għennin ħafna...'' ''prattikament f'mutand'' minn Sergio Martino Francesca * 1982 ''{{Interlanguage link|2=it}}'' minn Sergio Nasca Nina * 1984 ''{{Interlanguage link|2=it}}'' minn Carlo Vanzina Is-Sinjura De Romani * 1988 : ''The Full Moon Killer'' ( ''Un delitto poco comune'' ) ta' Ruggero Deodato Helene Martell ==== Mill-2000 ==== * 2000 ''Il fratello minore (dan)'' minn Stefano Gigli : il-mara tad-direttur tat-televiżjoni * 2007 ''Hostel, Kapitlu II'' ( ''Hostel: Parti II'' ) minn Eli Roth l-għalliem tal-arti * 2023 : ''La quattordicesima domenica del tempo ordinario'' ta' Pupi Avati Sandra Rubin * 2025 : ''Il maestro'' ta' Andrea Di Stefano Scintilla === Attriċi tat-televiżjoni === * 1987 : ''{{Interlanguage link|Nel gorgo del peccato (téléfilm)|it}}'' (film tat-TV) ta’ Andrea u Antonio Frazzi Silvana Serpieri * 1992 ''{{Interlanguage link|2=it}}'' minn Giorgio Capitani (film għat-TV) Anna Carizzi * 1993 ''{{Interlanguage link|2=it}}'' (Film għat-TV) Nicole Venturi * 1996 ''Donna'' (serje televiżiva) Paola * 2012 ''{{Interlanguage link|La figlia del capitano (téléfilm)|it}}'' (Film għat-TV) Katerina II tar-Russja * 2015 ''{{Interlanguage link|È arrivata la felicità|it}}'' (Serje televiżiva) Anna Mieli === Produttur tal-films === * 1999 ''Ferdinando e Carolina'' minn Lina Wertmüller * 2000 ''Il fratello minore (dan)'' minn Stefano Gigli * 2001 ''A ma soeur<nowiki><span typeof="mw:DisplaySpace" id="mwA9E">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>!'' minn Catherine Breillat * 2003 ''11:14'' minn Greg Marcks * 2004 ''Le Marchand de Venise'' ( ''William Shakespeare, Il-Merkanti ta' Venezja'' ) minn Michael Radford * 2005 : ''Fragile'' ( ''Frágiles'' ) ta' Jaume Balagueró * 2006 : ''Le Metteur en scène de mariages'' ( ''Il regista di matrimoni'' ) ta’ Marco Bellocchio * 2010 ''A Tiger Among Monkeys'' ( ''Gorbaciof'' ) ta' Stefano Incerti === Produttur tat-televiżjoni === * Il coraggio di Anna ta' Giorgio Capitani - Film TV (Canale 5, 1992) * Delitti privati - Film għat-TV (Rai 1, 1993) * ''Il segno della scimmia'', regia di Faliero Rosati - Film TV (1997) * ''Il-Madri'' (Rai 1, 1999) * ''Commesse'' (Rai 1, 1999) * ''Aleph'' (Rai 2, 2000) * ''L'assassinatuni - Il grande assato'' (Rai 2, 2001) * ''La ragioni del cuore'' (Rai 1, 2002) * ''Commesse 2'' (Rai 1, 2002) * ''La notte di Pasquino'' ta' Luigi Magni (Canale 5, 2003) * ''Part-time'' (Rai 2, 2004) * ''Vita a perdere'' (Rai 2, 2004) * ''La omicidi'' (Rai 1, 2004) * ''Angela'' (Rai 1, 2005) * ''Matilde'' (Rai 1, 2005) * ''Lucia'' (Rai 1, 2005) * ''La stella dei re'' (Rai 1, 2007) * ''Per una notte d'amore'' (Rai 1, 2008) * ''Un amore di strega'' (Canale 5, 2009) * ''Le segretarie del sesto'' (Rai 1, 2009) * ''Una sera d'ottobre'' (Rai 1, 2009) * ''La figlia del capitano'' (Rai 1, 2012) * ''E arrivata la felicità'' (Rai 1, 2015-2018) == Attriċi tat-teatru == * 1985 : ''D'amore si muore'', ta' Giuseppe Patroni Griffi, taħt id-direzzjoni ta' Aldo Terlizzi == Preżentatur tat-televiżjoni == * ''Ric e Gian Follies'' (Italja 1, 1983) * ''Bene, bravi, bis'' (Italia 1, 1984) * ''Azzurro'' (Italja 1, 1984) * ''Risatissima'' (Kanal 5, 1985) * ''Sotto le stelle'' (Rai 1, 1986) * ''Immagina'' (Rai 1, 1987-1988) * ''Karnival'' (Rai 1, 1988) * ''Palcoscenico Italia'' (Rai 1, 1988) * ''Sulla cresta dell'onda'' (Rai 1, 1989) * ''Domenica in'' (Rai 1, 1989-1990) * ''Un tesoro di capodanno'' (Rai, 1990-1991) * ''[[Festival ta' Sanremo]]'' (Rai 1, 1991) * ''Singoli'' (Rai 1, 1997) * ''Buona la prima!'' (Italja 1, 2008) == Noti u referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] 7yzo8kvv7esukcdu5g9m2blzzudw1lj 0 34636 332136 332135 2026-09-19T12:31:23Z Trigcly 17859 /* 1901–preżent */ 332136 wikitext text/x-wiki {{Jannar}} It-'''3 ta' Jannar''' huwa t-tielet jum tas-sena fil-[[kalendarju Gregorjan]]&#x3B;&#x20;ikun għad fadal 362 jum sa tmiem is-sena&#x20;(363 jum fi snin biżestili). == Avvenimenti == === Qabel l-1600 === * 69 &#x2013; Il-leġjuni [[Imperu Ruman|Rumani]] fuq ir-Renu rrifjutaw li jiddikjaraw il-lealtà tagħhom lejn Galba, u minflok ipproklamaw il-legat tagħhom, Aulus Vitellius, bħala l-imperatur. * 250 &#x2013; L-Imperatur Deċju ordna lil kulħadd fl-Imperu Ruman (għajr il-[[Lhud]]) biex jagħmlu sagrifiċċji lill-allat Rumani. * 1521 &#x2013; Il-[[Papa Ljun X]] skomunika lil [[Martin Luteru]] fil-boll jew fis-siġill [[Papa|Papali]] ''Decet Romanum Pontificem''. === 1601–1900 === * 1653 &#x2013; Permezz tal-Ġurament fuq is-Salib ta' Coonan, il-Knisja tal-Lvant fl-[[Indja]] nqatgħet mill-patroċinju [[Portugall|Portugiż]] kolonjali. * 1749 &#x2013; [[Benning Wentworth]] ħareġ l-ewwel Għotjiet ta' New Hampshire, u dawn wasslu għall-istabbiliment ta' Vermont. * 1749 &#x2013; Ġiet ippubblikata l-ewwel ħarġa ta' ''Berlingske'', l-eqdem gazzetta tad-[[Danimarka]] li ilha topera b'mod kontinwu. * 1777 &#x2013; Il-Gwerra Rivoluzzjonarja [[Stati Uniti|Amerlkana]]: il-qawwiet Amerikani taħt l-Ġeneral [[George Washington]] għelbu l-qawwiet [[Gran Brittanja|Brittaniċi]] fil-Battalja ta' Princeton, u b'hekk qanqlu l-morali tal-patrijottiżmu. * 1815 &#x2013; L-[[Awstrija]], ir-[[Renju Unit]] u [[Franza]] fformaw alleanza difensiva sigrieta kontra l-[[Prussja]] u r-[[Russja]]. * 1833 &#x2013; Il-Kaptan [[James Onslow]], f'''Clio'', asserixxa mill-ġdid is-sovranità Brittanika fuq il-[[Gżejjer Falkland]]. * 1848 &#x2013; [[Joseph Jenkins Roberts]] ħa l-ġurament bħala l-ewwel President tal-[[Liberja]]. * 1861 &#x2013; Il-[[Gwerra Ċivili Amerikana]]: Delaware vvotat kontra s-seċessjoni mill-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. * 1868 &#x2013; Ir-Rivoluzzjoni tal-Meiji fil-[[Ġappun]]: ix-xogunat ta' Tokugawa ġie abolit; l-aġenti ta' Satsuma u ta' Chōshū ħatfu l-poter. * 1870 &#x2013; Beda x-xogħol tal-kostruzzjoni fuq il-[[Pont ta' Brooklyn]] fil-[[Belt ta' New York]], l-Istati Uniti. * 1871 &#x2013; Fil-Battalja ta' Bapaume, parti mill-Gwerra bejn Franza u l-Prussja, il-qawwiet tal-Ġeneral [[Louis Faidherbe]] jwasslu biex il-Prussjani jirtiraw. * 1885 &#x2013; Il-Gwerra bejn iċ-[[Ċina]] u Franza: bdiet il-Battalja ta' Núi Bop. === 1901–preżent === * 1911 &#x2013; Terremot ta' 7.7 fuq l-iskala Richter qered il-belt ta' [[Almaty]] fit-Turkestan Russu. * 1911 &#x2013; Żewġ persuni mietu wara ġlieda b'tiri ta' arma tan-nar fil-Lvant ta' [[Londra]]. Dan ħoloq għagħa [[Politika|politiku]] minħabba l-involviment tal-Ministru għall-Affarijiet Interni ta' dak iż-żmien [[Winston Churchill]]. * 1913 &#x2013; Maltempata li ħakmet il-kosta tal-[[Oċean Atlantiku|Atlantiku]] rreġistrat l-iżjed qari baxx ikkonfermat ta' pressjoni barometrika (955.0 mb (28.20 inHg)) għal sistema mhux tropikali fl-Istati Uniti kontinentali. * 1913 &#x2013; L-Ewwel Gwerra tal-Balkani: il-[[Greċja]] temmet il-ħakma tal-gżira ta' [[Chios]] fil-[[Baħar Eġew]], wara li l-aħħar qawwiet [[Imperu Ottoman|Ottomani]] fil-gżira arrendew. * 1920 &#x2013; Iktar minn 640 ruħ inqatlu wara li terremot ta' 6.4 fuq l-iskala Richter heżżeż l-istati [[Messiku|Messikani]] ta' [[Puebla (belt)|Puebla]] u Veracruz. * 1933 &#x2013; [[Minnie D. Craig]] saret l-ewwel [[mara]] eletta bħala l-iSpeaker tal-Kamra tar-Rappreżentanti ta' North Dakota, l-ewwel mara b'dik il-kariga fl-Istati Uniti inġenerali. * 1944 &#x2013; It-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]]: il-bdot Amerikan, il-Maġġur [[Greg "Pappy" Boyington]] inqatel fl-inġenju tal-ajru tiegħu Vought F4U Corsair mill-Kaptan [[Masajiro Kawato]] fl-inġenju tal-ajru tiegħu Mitsubishi A6M ero. * 1946 &#x2013; Ir-rikkieb [[Kanada|Kanadiż]]-Amerikan popolari taż-[[Żiemel|żwiemel]] [[George Woolf]] indarab u ġarrab konkussjoni waqt aċċident ikrah matul tiġrija; huwa miet l-għada. F'ġieħu nħoloq il-Premju annwali bħala Mafkar ta' George Woolf. * 1947 &#x2013; Il-proċeduri tal-Kungress Amerikan ixxandru fuq it-televiżjoni għall-ewwel darba. * 1949 &#x2013; Ġie stabbilit il-Bangko Sentral ng Pilipinas, il-bank ċentrali tal-[[Filippini]]. * 1953 &#x2013; [[Frances P. Bolton]] u binha, Oliver minn Ohio, saru l-ewwel omm u iben b'kariga simultanja fil-Kungress Amerikan. * 1956 &#x2013; Il-parti ta' fuq tat-[[Torri Eiffel]] inħakmet min-nirien. * 1957 &#x2013; Il-Hamilton Watch Company introduċiet l-ewwel arloġġ elettriku tal-idejn. * 1958 &#x2013; Ġiet iffurmata l-Federazzjoni tal-Indji tal-Punent. * 1959 &#x2013; L-[[Alaska]] ġiet ammessa bħala d-49 Stat tal-Istati Uniti. * 1961 &#x2013; Il-[[Gwerra Bierda]]: wara sensiela ta' ritaljazzjonijiet ekonomiċi kontra xulxin, l-Istati Uniti qatgħet ir-relazzjonijiet diplomatiċi ma' [[Kuba]]. * 1961 &#x2013; Ir-reattur nukleari SL-1, qrib il-Kaskati ta' Idaho, Idaho, inqered minn splużjoni tal-istim fl-uniku inċident ta' reattur fl-Istati Uniti li kkawża mwiet minnufih. * 1961 &#x2013; Protesta mill-ħaddiema agrikoli f'Baixa de Cassanje, l-[[Angola]] [[Portugall|Portugiża]], sarrfet f'rewwixta, li tat bidu għall-Gwerra tal-Indipendenza tal-Angola, l-ewwel waħda mill-Gwerer Kolonjali Portugiżi. * 1961 &#x2013; L-ajruplan tat-titjira 311 tal-Aero kkraxxja fil-foresta f'Kvevlax, il-[[Finlandja]], u mietu 25 ruħ. * 1962 &#x2013; Il-[[Papa Ġwanni XXIII]] skomunika lil [[Fidel Castro]]. * 1976 &#x2013; Daħal fis-seħħ il-Patt Internazzjonali dwar id-Drittijiet Ekonomiċi, Soċjali u [[Kultura|Kulturali]], adottat mill-Assemblea Ġenerali tan-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]]. * 1977 &#x2013; Ġiet inkorporata l-impriża Apple Computer. * 1987 &#x2013; L-ajruplan tat-titjira 797 tal-Varig ikkraxxja qrib Akouré fil-[[Kosta tal-Avorju]] u kkawża 50 mewta. * 1990 &#x2013; L-invażjoni tal-[[Panama]] mill-Istati Uniti: [[Manuel Noriega]], l-eks mexxej tal-Panama, arrenda quddiem il-qawwiet Amerikani. * 1992 &#x2013; L-ajruplan tat-titjira 4821 tal-CommutAir ikkraxxja malli qorob lejn l-Ajruport Reġjonali ta' Adirondack, fil-Lag ta' Saranac, il-Belt ta' New York, u mietu żewġ persuni. * 1993 &#x2013; F'[[Moska]], ir-Russja, [[George H. W. Bush]] u [[Boris Yeltsin]] iffirmaw it-tieni Trattat Strateġiku dwar it-Tnaqqis tal-Armi (START). * 1994 &#x2013; L-ajruplan tat-titjira 130 tal-Baikal Airlines ikkraxxja qrib Mamoney, Irkutsk, ir-Russja, u mietu 125 ruħ. * 1999 &#x2013; In-[[NASA]] llanċjat il-''Mars Polar Lander''. * 2002 &#x2013; Il-kunflitt bejn [[Iżrael]] u l-[[Palestina]]: il-qawwiet ta' Iżrael ħatfu l-bastiment tal-merkanzija Palestinjan ''Karine A'' fil-[[Baħar l-Aħmar]], u sabu 50 tunnellata ta' armi. * 2004 &#x2013; L-ajruplan tat-titjira 604 tal-Flash Airlines ikkraxxja fil-Baħar l-Aħmar, u mietu 148 ruħ; dan kien wieħed mill-iżjed aċċidenti tal-avjazzjoni fl-[[Storja|istorja]] [[Eġittu|Eġizzjana]] li wassal għal imwiet. * 2009 &#x2013; Ġiet stabbilita l-ewwel blokka tal-blockchain tas-sistema deċentralizzata tal-pagamenti [[Bitcoin]], imsejħa l-blokka ta' Genesis, mill-ħallieq tas-sistema, [[Satoshi Nakamoto]]. * 2015 &#x2013; Il-militanti ta' [[Boko Haram]] qerdu r-raħal kollu ta' Baga fil-Grigal tan-[[Niġerja]], u bdew il-massakru ta' Baga u qatlu sa 2,000 ruħ. * 2016 &#x2013; B'rispons għall-ġustizzjar ta' Nimr al-Nimr, l-[[Iran]] temm ir-relazzjonijiet diplomatiċi mal-[[Arabja Sawdija]]. * 2018 &#x2013; Għall-ewwel darba fl-istorja, id-digi kollha ewlenin fin-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]] ingħalqu f'daqqa minħabba maltempata bix-xita. * 2019 &#x2013; Iċ-Chang'e 4 għamlet l-ewwel inżul ikkontrollat fin-naħa mbiegħda tal-[[Qamar]], u ġiet skjerata l-vettura lunari Yutu-2. * 2020 &#x2013; Il-Ġeneral Iranjan [[Qasem Soleimani]] nqatel minn attakk bl-ajru Amerikan qrib l-Ajruport Internazzjonali ta' [[Bagdad]], u dan wassal għal tħassib globali minħabba l-kunflitt armat potenzjali. * 2023 &#x2013; Il-Park tal-[[Għasfur|Għasafar]] ta' Jurong f'[[Singapore]] għalaq b'mod permanenti. * 2024 &#x2013; Mill-inqas 91 ruħ inqatlu f'bumbardamenti f'[[Kerman]], l-[[Iran]], waqt ċerimonja ta' kommemorazzjoni tal-assassinju tal-Ġeneral Iranjan Qasem Soleimani 4 snin qabel. * 2026 &#x2013; L-Istati Uniti wettqu attakki mill-ajru fit-Tramuntana tal-[[Veneżwela|Venezwela]], inkluż il-[[belt kapitali]] ta' [[Caracas]], u ħatfu l-President tal-Venezuela [[Nicolás Maduro]] u l-mara tiegħu [[Cilia Flores]]. == Twelid == === Qabel l-1600 === * 106 [[Ante Christum natum|Q.K]]. &#x2013; [[Ċiċerun]], filosfu, [[avukat]] u politiku [[Imperu Ruman|Ruman]] (miet fit-43 Q.K.). * 1509 &#x2013; [[Gian Girolamo Albani]], kardinal [[Italja|Taljan]] (miet fl-1591). === 1601–1900 === * 1611 &#x2013; James Harrington, teoriku politiku Ingliż (miet fl-1677). * 1698 &#x2013; Pietro Metastasio, poeta u awtur tal-kanzunetti Taljan (miet fl-1782). * 1710 &#x2013; Richard Gridley, suldat u inġinier Amerikan (miet fl-1796). * 1722 &#x2013; Fredrik Hasselqvist, bijologu u esploratur [[Żvezja|Żvediż]] (miet fl-1752). * 1731 &#x2013; Angelo Emo, ammirall u statista [[Venezja|Venezjan]] (miet fl-1792). * 1760 &#x2013; Veerapandiya Kattabomman, mexxej [[Indja|Indjan]] (miet fl-1799). * 1775 &#x2013; Francis Caulfeild, it-tieni Konti ta' Charlemont (miet fl-1863). * 1778 &#x2013; Antoni Melchior Fijałkowski, arċisqof [[Polonja|Pollakk]] (miet fl-1861). * 1793 &#x2013; Lucretia Mott, attivista Amerikana (mietet fl-1880). * 1802 &#x2013; Charles Pelham Villiers, avukat u politiku Ingliż (miet fl-1898). * 1803 &#x2013; Douglas William Jerrold, ġurnalist u xeneġġjatur Ingliż (miet fl-1857). * 1806 &#x2013; Henriette Sontag, soprana u attriċi [[Ġermanja|Ġermaniża]] (miet fl-1854). * 1810 &#x2013; Antoine Thomson d'Abbadie, ġeografu, etnologu, lingwista u [[astronomu]] Franċiż (miet fl-1897). * 1816 &#x2013; Samuel C. Pomeroy, negozjant u politiku Amerikan (miet fl-1891). * 1819 &#x2013; Charles Piazzi Smyth, astronomu u akkademiku Taljan-[[Skozja|Skoċċiż]] (miet fl-1900). * 1831 &#x2013; Savitribai Phule, [[poeta]], edukatur u attivista Indjan (miet fl-1897). * 1836 &#x2013; Sakamoto Ryōma, samuraj u mexxej ribelli Ġappuniż (miet fl-1867). * 1840 &#x2013; Fra Damien, patri u missjunarju Fjamming (miet fl-1889). * 1847 &#x2013; Ettore Marchiafava, [[tabib]] Taljan (miet fl-1935). * 1853 &#x2013; Sophie Elkan, [[Kittieb|kittieba]] Żvediża (miet fl-1921). * 1855 &#x2013; Hubert Bland, negozjant Ingliż (miet fl-1914). * 1861 &#x2013; Ernest Renshaw, plejer tat-[[Tenis|tennis]] Ingliż (miet fl-1899). * 1861 &#x2013; William Renshaw, plejer tat-tennis Ingliż (miet fl-1904). * 1862 &#x2013; Matthew Nathan, suldat u politiku Ingliż, it-13-il Gvernatur ta' [[Queensland]] (miet fl-1939). * 1865 &#x2013; Henry Lytton, English actor (miet fl-1936). * 1870 &#x2013; Henry Handel Richardson, awtur [[Awstralja|Awstraljan]]-Ingliż (miet fl-1946). * 1873 &#x2013; Ichizō Kobayashi, negozjant u kollezzjonist tal-[[arti]] Ġappuniż, stabbilixxa l-Hankyu Hanshin Holdings (miet fl-1957). * 1876 &#x2013; Wilhelm Pieck, mastrudaxxa u politiku Ġermaniż, l-ewwel President tar-Repubblika Demokratika Ġermaniża (miet fl-1960). * 1877 &#x2013; Josephine Hull, attriċi Amerikana (mietet fl-1957). * 1880 &#x2013; Francis Browne, patri u fotografu Ġiżwita [[Repubblika tal-Irlanda|Irlandiż]] (miet fl-1960). * 1883 &#x2013; Clement Attlee, suldat, avukat u politiku Ingliż, Prim Ministru tar-Renju Unit (miet fl-1967). * 1883 &#x2013; Duncan Gillis, atleta tat-twaddib tad-diskus u tal-martell Kanadiż (miet fl-1963). * 1884 &#x2013; Raoul Koczalski, pjanist u [[kompożitur]] [[Polonja|Pollakk]] (miet fl-1948). * 1885 &#x2013; Harry Elkins Widener, negozjant Amerikan (miet fl-1912). * 1886 &#x2013; John Gould Fletcher, poeta u awtur Amerikan (miet fl-1950). * 1886 &#x2013; Arthur Mailey, plejer tal-cricket Awstraljan (miet fl-1967). * 1887 &#x2013; August Macke, pittur Ġermaniż-Franċiż (miet fl-1914). * 1892 &#x2013; [[J.R.R. Tolkien]], kittieb, poeta u filologu Ingliż (miet fl-1973). * 1894 &#x2013; ZaSu Pitts, attriċi Amerikana (miet fl-1963). * 1897 &#x2013; Eithne Coyle, rivoluzzjonarju repubblikan Irlandiż (miet fl-1985). * 1897 &#x2013; Marion Davies, attriċi u komiku Amerikan (miet fl-1961). * 1898 &#x2013; Carolyn Haywood, awtriċi u illustratriċi Amerikana (mietet fl-1990). * 1900 &#x2013; Donald J. Russell, negozjant Amerikan (miet fl-1985). === 1901–preżent === * 1901 &#x2013; Ngô Đình Diệm, avukat u politiku [[Vjetnam|Vjetnamiż]], l-ewwel President tar-Repubblika tal-Vjetnam (miet fl-1963). * 1905 &#x2013; Dante Giacosa, inġinier Taljan (miet fl-1996). * 1905 &#x2013; Anna May Wong, attriċi Amerikana (mietet fl-1961). * 1906 &#x2013; Ulyana Barkova, ħaddiema agrikola Russa (mietet fl-1991). * 1907 &#x2013; Ray Milland, attur u reġista Welsh-Amerikan (miet fl-1986). * 1909 &#x2013; Victor Borge, pjanist u surmast [[Danimarka|Daniż]]-Amerikan (miet fl-2000). * 1910 &#x2013; Frenchy Bordagaray, plejer u kowċ tal-baseball Amerikan (miet fl-2000). * 1910 &#x2013; John Sturges, reġista u produttur Amerikan (miet fl-1992). * 1912 &#x2013; Federico Borrell García, suldat Spanjol (miet fl-1936). * 1912 &#x2013; Renaude Lapointe, ġurnalist u politiku Kanadiż (miet fl-2002). * 1912 &#x2013; Armand Lohikoski, attur, reġista u xeneġġjatur Amerikan-Finlandiż (miet fl-2005). * 1915 &#x2013; Jack Levine, pittur u suldat Amerikan (miet fl-2010). * 1916 &#x2013; Betty Furness, attriċi u [[Ġurnalist|ġurnalista]] televiżiva Amerikana (mietet fl-1994). * 1916 &#x2013; Fred Haas, plejer tal-golf Amerikan (miet fl-2004). * 1917 &#x2013; Albert Mol, awtur u attur Olandiż (miet fl-2004). * 1917 &#x2013; Roger Williams Straus, Jr., ġurnalist u pubblikatur Amerikan, kofundatur ta' Farrar, Straus u Giroux (miet fl-2004). * 1919 &#x2013; Herbie Nichols, pjanist u kompożitur Amerikan (miet fl-1963). * 1920 &#x2013; Siegfried Buback, avukat u politiku Ġermaniż, Avukat Ġenerali tal-Ġermanja (miet fl-1977). * 1921 &#x2013; Isabella Bashmakova, storika Russa tal-[[matematika]] (mietet fl-2005). * 1922 &#x2013; Bill Travers, attur, reġista u xeneġġjatur Ingliż (miet fl-1994). * 1923 &#x2013; Hank Stram, kowċ u xandar sportiv tal-futbol Amerikan (miet fl-2005). * 1924 &#x2013; Otto Beisheim, negozjant u filantropu Ġermaniż, stabbilixxa l-Metro AG (miet fl-2013). * 1924 &#x2013; Enzo Cozzolini, plejer tal-futbol Taljan (miet fl-1962). * 1924 &#x2013; André Franquin, awtur u illustratur [[Belġju|Belġjan]] (miet fl-1997). * 1924 &#x2013; Nell Rankin, soprana u edukatriċi Amerikana (miet fl-2005). * 1925 &#x2013; Jill Balcon, attriċi Ingliża (miet fl-2009). * 1926 &#x2013; W. Michael Blumenthal, ekonomista u politiku Amerikan, l-64 tas-Segretarju tat-Teżor tal-Istati Uniti. * 1926 &#x2013; George Martin, kompożitur, surmast u produttur Ingliż (miet fl-2016). * 1928 &#x2013; Abdul Rahman Ya'kub, avukat u politiku [[Malażja|Malażjan]], it-tielet Ministru Ewlieni ta' Sarawak (miet fl-2015). * 1929 &#x2013; [[Sergio Leone]], reġista, produttur u xeneġġjatur Taljan (miet fl-1989). * 1929 &#x2013; Ernst Mahle, kompożitur u surmast Ġermaniż-[[Brażil|Brażiljan]] (miet fl-2025). * 1929 &#x2013; Gordon Moore, negozjant Amerikan, kofundatur tal-Intel Corporation (miet fl-2023). * 1930 &#x2013; Stephen Fabian, illustratur Amerikan (miet fl-2025). * 1930 &#x2013; Robert Loggia, attur u reġista Amerikan (miet fl-2015). * 1932 &#x2013; Dabney Coleman, attur Amerikan (miet fl-2024). * 1932 &#x2013; Eeles Landström, atleta tal-pole vault u politiku Finlandiż (miet fl-2022). * 1933 &#x2013; Geoffrey Bindman, avukat Ingliż (miet fl-2025). * 1933 &#x2013; Anne Stevenson, poeta u awtriċi Amerikana-Ingliża (mietet fl-2020). * 1933 – Rolf Steiner, merċenarju Ġermaniż. * 1934 &#x2013; Marpessa Dawn, attriċi, [[Kantant|kantanta]] u żeffiena Amerikana-Franċiża (mietet fl-2008). * 1934 &#x2013; Carla Anderson Hills, avukata u politiku Amerikan, il-ħames Segretarju tal-Qasam tad-Djar u l-Iżvilupp Urban. * 1935 &#x2013; Raymond Garneau, negozjant u politiku Kanadiż. * 1937 &#x2013; Glen A. Larson, reġista, produttur u xenaġġjatur Amerikan, li ħoloq l-''Battlestar Galactica'' (miet fl-2014). * 1938 &#x2013; Robin Butler, il-Baruni Butler ta' Brockwell, akkademiku u politiku Ingliż. * 1938 &#x2013; K. Ganeshalingam, kontabilist u politiku mis-[[Sri Lanka]], Sindku ta' [[Kolombo]] (miet fl-2006). * 1939 &#x2013; Arik Einstein, kantant-kantawtur u awtur minn Iżrael (miet fl-2013). * 1939 &#x2013; Bobby Hull, plejer tal-hockey fuq is-silġ Kanadiż (miet fl-2023). * 1940 &#x2013; Bernard Blaut, plejer u kowċ tal-[[futbol]] Pollakk (miet fl-2007). * 1940 &#x2013; Leo de Berardinis, attur u reġista Taljan (miet fl-2008). * 1941 &#x2013; Malcolm Dick, plejer tar-rugby minn [[New Zealand]]. * 1942 &#x2013; John Marsden, avukat u attivist Awstraljan (miet fl-2006). * 1942 &#x2013; John Thaw, attur u produttur Ingliż, li ħadimha tal-Ispettur Morse (miet fl-2002). * 1943 &#x2013; Van Dyke Parks, kantant-kantawtur, mużiċist, kompożitur, awtur u attur Amerikan. * 1944 &#x2013; Blanche d'Alpuget, awtriċi Awstraljana. * 1944 &#x2013; Doreen Massey, ġeografu u attivista politika (mietet fl-2016). * 1945 &#x2013; Stephen Stills, kantant-kantawtur, kitarrist u produttur Amerikan. * 1946 &#x2013; John Paul Jones, mużiċist tal-bass, kantawtur u produttur Ingliż. * 1946 &#x2013; Michalis Kritikopoulos, plejer tal-futbol Grieg (miet fl-2002). * 1947 &#x2013; Fran Cotton, plejer tar-rugby Ingliż. * 1947 &#x2013; Zulema, kantant-kantawtur Amerikan (mietet fl-2013). * 1948 &#x2013; Ian Nankervis, plejer tal-futbol Awstraljan. * 1949 &#x2013; Sylvia Likens, adolexxenti u vittma ta' qtil Amerikana (mietet fl-1965). * 1950 &#x2013; Victoria Principal, attriċi u negozjanta Amerikana. * 1950 &#x2013; Linda Steiner, ġurnalista u akkademika Amerikana. * 1950 &#x2013; Vesna Vulović, Serba li baqgħet ħajja wara li kkraxxja ajruplan u detentriċi ta' Rekord Dinji tal-Guinness (miet fl-2016). * 1951 &#x2013; Linda Dobbs, avukat u mħallef Ingliż. * 1951 &#x2013; Gary Nairn, surveyor u politiku Awstraljan, l-14-il Ministru Speċjali tal-Istat (miet fl-2024). * 1952 &#x2013; Esperanza Aguirre, ħaddiema taċ-ċivil u politiku [[Spanja|Spanjola]], it-tielet President tal-Komunità ta' [[Madrid]]. * 1952 &#x2013; [[Gianfranco Fini]], ġurnalist u politiku Taljan, Ministru għall-Affarijiet Barranin Taljan. * 1952 &#x2013; Jim Ross, kummentatur tar-wrestling professjonali Amerikan. * 1953 &#x2013; Justin Fleming, drammaturgu u awtur Awstraljan. * 1953 &#x2013; Mohamed Waheed Hassan, edukatur u politiku mill-[[Maldive|Maldives]], il-ħames President tal-Maldives. * 1953 &#x2013; Peter Taylor, plejer tal-futbol u kowċ Ingliż. * 1955 &#x2013; Denis Walter, preżentatur u kantant Awstraljan. * 1956 &#x2013; Mel Gibson, attur, reġista, produttur u xeneġġjatur Amerikan-Awstraljan. * 1957 &#x2013; Dave Dobbyn, kantant-kantawtur u produttur minn New Zealand. * 1960 &#x2013; Russell Spence, sewwieq tat-tlielaq tal-[[Karozza|karozzi]] Ingliż. * 1962 &#x2013; Darren Daulton, plejer tal-baseball Amerikan (miet fl-2017). * 1962 &#x2013; Gavin Hastings, plejer tar-rugby Skoċċiż. * 1963 &#x2013; Stewart Hosie, negozjant u politiku Skoċċiż. * 1963 &#x2013; Aamer Malik, plejer tal-cricket [[Pakistan|Pakistani]]. * 1963 &#x2013; Alex Wheatle, awtur u drammaturgu Ingliż (miet fl-2025). * 1964 &#x2013; Cheryl Miller, plejer u kowċ tal-basketball Amerikan. * 1966 &#x2013; Chetan Sharma, plejer tal-cricket Indjan. * 1969 &#x2013; James Carter, mużiċist Amerikan. * 1969 &#x2013; Jarmo Lehtinen, sewwieq tat-tlielaq tal-karozzi Finlandiż. * 1969 &#x2013; [[Michael Schumacher]], sewwieq tat-tlielaq tal-karozzi Ġermaniż. * 1969 &#x2013; Gerda Weissensteiner, atleta Taljan tal-luge u tal-bobsled. * 1971 &#x2013; Sarah Alexander, attriċi Ingliża. * 1971 &#x2013; Cory Cross, plejer u kowċ tal-hockey tas-silġ Kanadiż. * 1973 &#x2013; Dan Harmon, kittieb, produttur, animatur u attur Amerikan. * 1974 &#x2013; Robert-Jan Derksen, plejer tal-golf Olandiż. * 1974 &#x2013; Alessandro Petacchi, ċiklist Taljan. * 1974 &#x2013; Todd Warriner, plejer tal-hockey tas-silġ Kanadiż. * 1975 &#x2013; Thomas Bangalter, DJ, mużiċist u produttur Franċiż. * 1975 &#x2013; Jason Marsden, attur Amerikan. * 1975 &#x2013; Danica McKellar, attriċi u matematika Amerikana. * 1976 &#x2013; Angelos Basinas, plejer tal-futbol Grieg. * 1976 &#x2013; Nicholas Gonzalez, attur u produttur Amerikan. * 1977 &#x2013; Lee Bowyer, plejer u kowċ tal-futbol Ingliż. * 1977 &#x2013; A. J. Burnett, plejer tal-baseball Amerikan. * 1978 &#x2013; Dimitra Kalentzou, plejer tal-basketball Grieg. * 1978 &#x2013; Kimberley Locke, kantanta, kantawtriċi u personalità televiżiva Amerikana. * 1978 &#x2013; Mike York, plejer tal-hockey fuq is-silġ Amerikan. * 1979 &#x2013; Kate Levering, attriċi, kantanta u żeffiena Amerikana. * 1980 &#x2013; Bryan Clay, atleta tad-decathlon Amerikan. * 1980 &#x2013; Eli Crane, rappreżentant tal-Istati Uniti għat-tieni distrett kungressjonali tal-Arizona. * 1980 &#x2013; Telly Leung, attur, reġista, kantant u kantawtur Amerikan. * 1980 &#x2013; Angela Ruggiero, plejer tal-hockey fuq is-silġ. * 1980 &#x2013; David Tyree, plejer tal-futbol Amerikan. * 1980 &#x2013; Kurt Vile, kantant-kantawtur, kitarrist u produttur Amerikan. * 1980 &#x2013; Mary Wineberg, sprinter Amerikan. * 1981 &#x2013; Eli Manning, plejer tal-futbol Amerikan. * 1982 &#x2013; Peter Clarke, plejer tal-futbol Ingliż. * 1982 &#x2013; Park Ji-yoon, kantanta u attriċi tal-Korea t'Isfel. * 1982 &#x2013; Lasse Nilsson, plejer tal-futbol Żvediż. * 1983 &#x2013; Katie McGrath, attriċi Irlandiża. * 1984 &#x2013; Billy Mehmet, plejer tal-futbol Ingliż-Irlandiż. * 1985 &#x2013; Nicole Beharie, attriċi Amerikana. * 1985 &#x2013; Linas Kleiza, plejer tal-basketball [[Litwanja|Litwan]]. * 1985 &#x2013; Evan Moore, plejer tal-futbol Amerikan. * 1985 &#x2013; Noelle Quinn, plejer u kowċ tal-basketball Amerikan. * 1986 &#x2013; Dana Hussain, sprinter mill-[[Iraq]]. * 1986 &#x2013; Lloyd, kantant-kantawtur Amerikan. * 1986 &#x2013; Greg Nwokolo, plejer tal-futbol [[Indoneżja|Indoneżjan]]. * 1986 &#x2013; Nikola Peković, plejer u eżekuttiv tal-basketball mill-[[Montenegro]]. * 1986 &#x2013; Cedric Simmons, plejer tal-basketball Amerikan-[[Bulgarija|Bulgaru]]. * 1986 &#x2013; Dmitry Starodubtsev, atleta tal-pole vault Russu. * 1987 &#x2013; Adrián, plejer tal-futbol Spanjol. * 1987 &#x2013; Reto Berra, [[gowler]] professjonali tal-hockey fuq is-silġ [[Żvizzera|Żvizzeru]]. * 1987 &#x2013; Kim Ok-vin, attriċi u kantant mill-Korea t'Isfel. * 1988 &#x2013; Ikechi Anya, plejer tal-futbol Skoċċiż-Niġerjan. * 1988 &#x2013; The Completionist, YouTuber Amerikan. * 1988 &#x2013; Jonny Evans, plejer tal-futbol mill-[[Irlanda ta' Fuq]]. * 1988 &#x2013; Matt Frattin, plejer tal-hockey fuq is-silġ Kanadiż. * 1989 &#x2013; Jordi Masip, plejer tal-futbol Spanjol. * 1989 &#x2013; Eric Sim, plejer tal-baseball u YouTuber Amerikan. * 1989 &#x2013; Kōhei Uchimura, ġinnasta artistiku Ġappuniż. * 1990 &#x2013; Yoichiro Kakitani, plejer tal-futbol Ġappuniż. * 1991 &#x2013; Jerson Cabral, plejer tal-futbol Olandiż. * 1991 &#x2013; Özgür Çek, plejer tal-futbol [[Turkija|Tork]]. * 1991 &#x2013; Ryan Ellis, plejer tal-hockey fuq is-silġ Kanadiż. * 1991 &#x2013; Sébastien Faure, plejer tal-futbol Franċiż. * 1991 &#x2013; Dane Gagai, plejer tar-rugby league Awstraljan. * 1991 &#x2013; Goo Hara, kantanta u attriċi tal-Korea t'Isfel (mietet fl-2019). * 1991 &#x2013; Darius Morris, plejer tal-basketball Amerikan (miet fl-2024). * 1991 &#x2013; Joonas Nättinen, plejer tal-hockey fuq is-silġ Finlandiż. * 1992 &#x2013; Doug McDermott, plejer tal-basketball Amerikan. * 1992 &#x2013; Sio Siua Taukeiaho, plejer tar-rugby league minn New Zealand-[[Tonga]]. * 1994 &#x2013; Isaquias Queiroz, atleta tal-isprint bil-kenura Brażiljan. * 1995 &#x2013; Rondae Hollis-Jefferson, plejer tal-basketball Amerikan-Ġordaniż. * 1995 &#x2013; Jisoo, kantanta u attriċi mill-Korea t'Isfel. * 1995 &#x2013; Paddy Pimblett, atleta Ingliż tal-arti marzjali mħallta. * 1995 &#x2013; Kim Seol-hyun, kantanta u attriċi mill-Korea t'Isfel. * 1995 &#x2013; Tonny Vilhena, plejer tal-futbol Olandiż. * 1996 &#x2013; Léo Ortiz, plejer tal-futbol mill-Brażil. * 1996 &#x2013; Florence Pugh, attriċi Ingliża. * 1997 &#x2013; Fodé Ballo-Touré, plejer tal-futbol Franċiż-[[Senegal|Senegaliż]]. * 1997 &#x2013; Jérémie Boga, plejer tal-futbol Franċiż-Avorjan. * 1997 &#x2013; Kyron McMaster, atleta tal-hurdles mill-[[Gżejjer Verġni Brittaniċi]]. * 1998 &#x2013; Patrick Cutrone, Italian footballer * 1998 &#x2013; Emiru, Amerikan online streamer * 2000 &#x2013; Leandro Barreiro, Luxembourgish footballer * 2000 &#x2013; João Mário, Portuguese footballer * 2001 &#x2013; Deni Avdija, Israeli-Serbian basketball player * 2002 &#x2013; Nico González, Spanish footballer * 2003 &#x2013; Kyle Rittenhouse, Amerikan conservative personality * 2003 &#x2013; Greta Thunberg, Swedish environmental activist * 2003 &#x2013; Alan Virginius, French footballer * 2004 &#x2013; Carlos Baleba, Cameroonian footballer * 2004 &#x2013; Toby Collyer, English footballer * 2004 &#x2013; Habib Diarra, Senegalese footballer * 2008 &#x2013; Raegan Revord, Amerikan actor == Imwiet == === Qabel l-1600 === * 236 &#x2013; Anterus, pope of the Catholic Church * 323 &#x2013; Emperor Yuan of Jin, Chinese emperor (born 276) * 1028 &#x2013; Fujiwara no Yukinari, Japanese calligrapher (born 972) * 1028 &#x2013; Fujiwara no Michinaga, Japanese nobleman (born 966) * 1098 &#x2013; Walkelin, Norman bishop of Winchester * 1322 &#x2013; Philip V, king of France (born 1292) * 1437 &#x2013; Catherine of Valois, Queen Consort of Henry V (born 1401) * 1501 &#x2013; Ali-Shir Nava'i, Turkic poet, linguist, and mystic (born 1441) * 1543 &#x2013; Juan Rodríguez Cabrillo, Portuguese explorer and navigator (born 1499) * 1571 &#x2013; Joachim II Hector, Elector of Brandenburg (born 1505) === 1601–1900 === * 1641 &#x2013; Jeremiah Horrocks, English astronomer and mathematician (born 1618) * 1656 &#x2013; Mathieu Molé, French politician (born 1584) * 1670 &#x2013; George Monck, 1st Duke of Albemarle, English general and politician, Lord Lieutenant of Ireland (born 1608) * 1701 &#x2013; Louis I, prince of Monaco (born 1642) * 1705 &#x2013; Luca Giordano, Italian painter and illustrator (born 1634) * 1743 &#x2013; Ferdinando Galli-Bibiena, Italian painter and architect (born 1657) * 1785 &#x2013; Baldassare Galuppi, Italian composer (born 1706) * 1795 &#x2013; Josiah Wedgwood, English potter, founded the Wedgwood Company (born 1730) * 1826 &#x2013; Louis-Gabriel Suchet, French general (born 1770) * 1871 &#x2013; Kuriakose Elias Chavara, Indian priest and saint (born 1805) * 1875 &#x2013; Pierre Larousse, French lexicographer and publisher (born 1817) * 1882 &#x2013; William Harrison Ainsworth, English author (born 1805) * 1895 &#x2013; James Merritt Ives, Amerikan lithographer and businessman, co-founded Currier and Ives (born 1824) === 1901–preżent === * 1903 &#x2013; Alois Hitler, Austrian civil servant (born 1837) * 1911 &#x2013; Alexandros Papadiamantis, Greek author and poet (born 1851) * 1915 &#x2013; James Elroy Flecker, English poet, author, and playwright (born 1884) * 1916 &#x2013; Grenville M. Dodge, Amerikan general and politician (born 1831) * 1923 &#x2013; Jaroslav Hašek, Czech journalist and author (born 1883) * 1927 &#x2013; Carl David Tolmé Runge, German physicist and mathematician (born 1856) * 1931 &#x2013; Joseph Joffre, French general (born 1852) * 1933 &#x2013; Wilhelm Cuno, German lawyer and politician, Chancellor of Germany (born 1876) * 1933 &#x2013; Jack Pickford, Canadian-Amerikan actor, director, and producer (born 1896) * 1943 &#x2013; Walter James, Australian lawyer and politician, 5th Premier of Western Australia (born 1863) * 1944 &#x2013; Jurgis Baltrušaitis, Lithuanian poet, critic, and translator (born 1873) * 1945 &#x2013; Edgar Cayce, Amerikan psychic and author (born 1877) * 1946 &#x2013; William Joyce, Amerikan-British pro-Axis propaganda broadcaster (born 1906) * 1956 &#x2013; Alexander Gretchaninov, Russian-Amerikan pianist and composer (born 1864) * 1956 &#x2013; Dimitrios Vergos, Greek Olympian (born 1886) * 1956 &#x2013; Joseph Wirth, German educator and politician, Chancellor of Germany (born 1879) * 1959 &#x2013; Edwin Muir, Scottish poet, author, and translator (born 1887) * 1960 &#x2013; Eric P. Kelly, Amerikan journalist, author, and academic (born 1884) * 1965 &#x2013; Milton Avery, Amerikan painter (born 1885) * 1966 &#x2013; Sammy Younge Jr., Amerikan civil rights activist (born 1944) * 1967 &#x2013; Mary Garden, Scottish-Amerikan soprano and actress (born 1874) * 1967 &#x2013; Reginald Punnett, British scientist (born 1875) * 1967 &#x2013; Jack Ruby, Amerikan businessman and murderer (born 1911) * 1970 &#x2013; Gladys Aylward, English missionary and humanitarian (born 1902) * 1975 &#x2013; Victor Kraft, Austrian philosopher from the Vienna Circle (born 1880) * 1979 &#x2013; Conrad Hilton, Amerikan businessman, founded the Hilton Hotels & Resorts (born 1887) * 1980 &#x2013; Joy Adamson, Austrian-Kenyan painter and conservationist (born 1910) * 1980 &#x2013; George Sutherland Fraser, Scottish poet and academic (born 1915) * 1981 &#x2013; Princess Alice, Countess of Athlone (born 1883) * 1988 &#x2013; Rose Ausländer, Ukrainian-German poet and author (born 1901) * 1989 &#x2013; Sergei Sobolev, Russian mathematician and academic (born 1909) * 1992 &#x2013; Judith Anderson, Australian actress (born 1897) * 2002 &#x2013; Satish Dhawan, Indian engineer (born 1920) * 2003 &#x2013; Sid Gillman, Amerikan football player and coach (born 1911) * 2004 &#x2013; Des Corcoran, Australian politician, 37th Premier of South Australia (born 1928) * 2005 &#x2013; Koo Chen-fu, Taiwanese businessman and diplomat (born 1917) * 2005 &#x2013; Egidio Galea, Maltese Roman Catholic priest, missionary, and educator (born 1918) * 2005 &#x2013; Jyotindra Nath Dixit, Indian diplomat, 2nd Indian National Security Adviser (born 1936) * 2006 &#x2013; Bill Skate, Papua New Guinean politician, 5th Prime Minister of Papua New Guinea (born 1954) * 2007 &#x2013; William Verity, Jr., Amerikan businessman and politician, 27th United States Secretary of Commerce (born 1917) * 2008 &#x2013; Jimmy Stewart, Scottish racing driver (born 1931) * 2008 &#x2013; Choi Yo-sam, South Korean boxer (born 1972) * 2009 &#x2013; Betty Freeman, Amerikan philanthropist and photographer (born 1921) * 2009 &#x2013; Pat Hingle, Amerikan actor (born 1923) * 2009 &#x2013; Hisayasu Nagata, Japanese politician (born 1969) * 2010 &#x2013; Gustavo Becerra-Schmidt, Chilean-German composer and academic (born 1925) * 2010 &#x2013; Mary Daly, Amerikan theologian and scholar (born 1928) * 2012 &#x2013; Vicar, Chilean cartoonist (born 1934) * 2012 &#x2013; Robert L. Carter, Amerikan lawyer and judge (born 1917) * 2012 &#x2013; Winifred Milius Lubell, Amerikan author and illustrator (born 1914) * 2012 &#x2013; Josef Škvorecký, Czech-Canadian author and publisher (born 1924) * 2013 &#x2013; Alfie Fripp, English soldier and pilot (born 1913) * 2013 &#x2013; Ivan Mackerle, Czech cryptozoologist, explorer, and author (born 1942) * 2013 &#x2013; William Maxson, Amerikan general (born 1930) * 2013 &#x2013; Sergiu Nicolaescu, Romanian actor, director, and screenwriter (born 1930) * 2014 &#x2013; Phil Everly, Amerikan singer and guitarist (born 1939) * 2014 &#x2013; George Goodman, Amerikan economist and author (born 1930) * 2014 &#x2013; Saul Zaentz, Amerikan film producer (born 1921) * 2015 &#x2013; Martin Anderson, Amerikan economist and academic (born 1936) * 2015 &#x2013; Edward Brooke, Amerikan captain and politician, 47th Massachusetts Attorney General (born 1919) * 2016 &#x2013; Paul Bley, Canadian-Amerikan pianist and composer (born 1932) * 2016 &#x2013; Peter Naur, Danish computer scientist, astronomer, and academic (born 1928) * 2016 &#x2013; Bill Plager, Canadian ice hockey player and coach (born 1945) * 2016 &#x2013; Igor Sergun, Russian general and diplomat (born 1957) * 2017 &#x2013; H. S. Mahadeva Prasad, Indian politician (born 1958) * 2018 &#x2013; Colin Brumby, Australian composer (born 1933) * 2019 &#x2013; Herb Kelleher, Amerikan businessman, co-founder of Southwest Airlines (born 1931) * 2020 &#x2013; Qasem Soleimani, Iranian major general, commander of the Iranian Quds Force (born 1957) * 2021 &#x2013; Eric Jerome Dickey, Amerikan author (born 1961) * 2023 &#x2013; Elena Huelva, Spanish cancer activist and influencer (born 2002) * 2025 &#x2013; Jeff Baena, Amerikan filmmaker (born 1977) * 2025 &#x2013; Brenton Wood, Amerikan R&B singer-songwriter and keyboard player (born 1941) * 2025 &#x2013; Niko Lekishvili, Georgian politician (born 1947) == Btajjel u osservanzi == * Christian feast day: ** Daniel of Padua ** Genevieve ** Holy Name of Jesus ** Kuriakose Elias Chavara (Syro-Malabar Catholic Church) ** Pope Anterus ** January 3 (Eastern Orthodox liturgics) * Tamaseseri Festival (Hakozaki Shrine, Fukuoka, Japan) * The tenth of the Twelve Days of Christmas (Western Christianity) == Referenzi == [[Kategorija:Jannar]] [[Kategorija:Ġranet tas-sena]] {{Xhur tas-sena}} 4hhpblghrllcw8j3jz4hiwwarki2520 0 34637 332137 2026-09-19T13:56:57Z Trigcly 17859 Kontenut inizjali 332137 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Enrique Tabone''' (twieldet fl-1987) hija artista, disinjatriċi u [[Għalliem|għalliema]] [[Maltin|Maltija]] b'reputazzjoni stabbilita għax-xogħlijiet emottivi tagħha, li jqanqlu l-ħsibijiet u li jesploraw il-kumplessitajiet tal-esperjenza umana.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://oam.io/boutique/enrique-tabone-catalogue-raisone-toni-sant|titlu=Enrique Tabone: Catalogue Raisoné|data=2023|sit=oam.io|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-19}}</ref><ref name=":2">{{Ċita ktieb|kunjom=Sant|isem=Toni|sena=2023|titlu=Enrique Tabone: Catalogue Raissoné|lingwa=Ingliż|post=Malta|pubblikatur=Kite Group}}</ref> == Bijografija == Enrique Tabone twieldet u trabbiet fil-gżira ta' [[Malta]], imdawra bil-wirt kulturali għani li joffri l-pajjiż, li kellu influwenza kbira fuq il-viżjoni u l-iżvilupp [[Arti|artistiku]] tagħha.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Saret midħla tal-arti matul l-adolexxenza, meta żviluppat il-ħiliet prattiċi bħala disinjatriċi u artista viżiva.<ref name=":2" /> Hija studjat fl-Iskola tal-Arti u d-Disinn fi ħdan il-Kulleġġ tal-Arti, tax-[[Xjenza]] u tat-Teknoloġija ta' Malta ([[MCAST]]) f'Malta. Iktar 'il quddiem kompliet l-istudji tagħha fl-Università ta' Salford, f'[[Manchester]], ir-[[Renju Unit]]. Hija baqgħet tgħix fl-inħawi ta' Greater Manchester, fejn twettaq ir-riċerka u tgħallem fid-Digital Curation Lab ta' MediaCityUK. == Xogħlijiet == Ix-xogħol ta' Tabone huwa rinomat għall-ħila tagħha li tħaddan il-qofol tal-kultura u tal-istorja Maltija fl-opri tagħha, filwaqt li tindirizza wkoll it-temi universali tal-identità, it-tradizzjoni u l-modernità.<ref name=":2" /> Enrique Tabone tuża l-forom u d-dawl b'mod dinamiku, fejn iżżewweġ l-aspetti tradizzjonali ma' dawk kontemporanji, sabiex toħloq opri li wieħed jista' jitħajjilhom bħala familjari u ġodda fl-istess ħin.<ref name=":2" /> Ix-xogħlijiet ta' Tabone huma notevoli għall-profondità emottiva kif ukoll il-ħakma teknika tagħha, u sikwit jiġu ammirati bħala evokattivi u jqanqlu l-ħsibijiet mill-kritiċi tal-arti u mill-udjenzi tal-arti. Ix-xogħlijiet tagħha ġew esposti f'diversi wirjiet, avvenimenti u postijiet, fosthom Ostrale, il-Wirja Biennali tal-Arti Kontemporanja tal-2019 fi [[Dresden]], il-[[Ġermanja]], ftit wara l-ewwel wirja individwali tagħha f'Il-Mitħna, iċ-Ċentru tal-Arti, tal-Kultura u tal-[[Artiġjan|Artiġjanat]] f'[[Birkirkara]], Malta, immexxija mill-Fondazzjoni [[Gabriel Caruana]].<ref name=":2" /> Barra minn hekk, ix-xogħlijiet tagħha kienu jinsabu għall-wiri f'Manchester, f'[[Londra]] u fil-[[Valletta|Belt Valletta]] (fl-2022). Filmat qasir li koproduċiet fl-2016 flimkien ma' Jenny Mercieca, imsejjaħ ''Wild Flower'', ittella' fit-Tielet Wirja Biennali tad-Disinn f'[[Istanbul]], it-[[Turkija]]. Xi wirjiet preċedenti tax-xogħlijiet tagħha ttellgħu f'Malta fi Spazju Kreattiv (fl-2019 u fl-2020), f'Palazzo Pereira (2015), fil-BirguFest2014 b'kollaborazzjoni mal-Fondazzjoni tal-Belt Valletta 2018, fiċ-Ċentru tal-[[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] għall-Kreattività (fl-2013); l-Earth Garden Festival; it-tnedija ta' Splendid Lounge fi [[Strada Stretta]] (fl-2011), u l-wirja kollettiva msejħa Qerq fl-Imħażen ta' Lascaris (fl-2010).<ref name=":2" /> Xi xogħlijiet oħra ta' Enrique Tabone ttellgħu għall-wiri bħala parti mill-wirja temporanja tal-2018 ''Ispirata fiċ-Ċina'', f'postijiet bħall-binja tal-[[Parlament ta' Malta]], SkyParks fl-[[Ajruport Internazzjonali ta' Malta]], u l-binja tal-Ministeru għal [[Għawdex]].<ref name=":2" /> ''Red Leaf'' (2013), [[Skultura|skulturi]] tal-metall li wieħed jista' joqgħod bilqiegħda fuqhom, huwa xogħol installat b'mod permanenti fil-Ġnien tal-Iskulturi ta' Verdala fil-[[Buskett]], ir-residenza tas-sajf uffiċjali tal-[[President ta' Malta]]. Ix-xogħol tagħha fuq skala kbira ''Naħla'' (2017) ġie inkluż fit-tielet edizzjoni ta' VIVA – il-Festival Internazzjonali tal-Arti Viżiva fi Spazju Kreattiv; partijiet minn dan ix-xogħol jagħmel parti mill-kollezzjoni permanenti tal-Fondazzjoni Kreattività, li hija parti sostanzjali tas-sezzjoni moderna u kontemporanja tal-Kollezzjoni tal-Arti Nazzjonali ta' Malta.<ref name=":2" /> Dawn ix-xogħlijiet u oħrajn f'kollezzjonijiet privati u pubbliċi jixhdu r-reputazzjoni ta' Enrique Tabone bħala artista rrispettatata u stabbilita. Bejn l-2016 u l-2019, Tabone amministrat ukoll il-ħanut QUE Boutique fil-Belt Valletta, fejn wieħed seta' japprezza u jixtri edizzjonijiet limitati ta' prodotti tad-dar u tal-arti li tintlibes, magħmulin b'mod prinċipali mill-plexiglass. Dawn id-disinni personalizzati uniċi ntwerew f'diversi pubblikazzjoniiet internazzjonali (inkluż ''British Vogue'' u ''Vogue Italia''), spettakli u avvenimenti f'Malta, fir-Renju Unit, fin-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]], fit-[[Turkija]] u fil-[[Polonja]].<ref name=":2" /> == Referenzi == ioqqgzeoxi6i2823vho8vwawr41zvxa 332138 332137 2026-09-19T14:00:55Z Trigcly 17859 added [[Category:Twieldu fl-1987]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 332138 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Enrique Tabone''' (twieldet fl-1987) hija artista, disinjatriċi u [[Għalliem|għalliema]] [[Maltin|Maltija]] b'reputazzjoni stabbilita għax-xogħlijiet emottivi tagħha, li jqanqlu l-ħsibijiet u li jesploraw il-kumplessitajiet tal-esperjenza umana.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://oam.io/boutique/enrique-tabone-catalogue-raisone-toni-sant|titlu=Enrique Tabone: Catalogue Raisoné|data=2023|sit=oam.io|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-19}}</ref><ref name=":2">{{Ċita ktieb|kunjom=Sant|isem=Toni|sena=2023|titlu=Enrique Tabone: Catalogue Raissoné|lingwa=Ingliż|post=Malta|pubblikatur=Kite Group}}</ref> == Bijografija == Enrique Tabone twieldet u trabbiet fil-gżira ta' [[Malta]], imdawra bil-wirt kulturali għani li joffri l-pajjiż, li kellu influwenza kbira fuq il-viżjoni u l-iżvilupp [[Arti|artistiku]] tagħha.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Saret midħla tal-arti matul l-adolexxenza, meta żviluppat il-ħiliet prattiċi bħala disinjatriċi u artista viżiva.<ref name=":2" /> Hija studjat fl-Iskola tal-Arti u d-Disinn fi ħdan il-Kulleġġ tal-Arti, tax-[[Xjenza]] u tat-Teknoloġija ta' Malta ([[MCAST]]) f'Malta. Iktar 'il quddiem kompliet l-istudji tagħha fl-Università ta' Salford, f'[[Manchester]], ir-[[Renju Unit]]. Hija baqgħet tgħix fl-inħawi ta' Greater Manchester, fejn twettaq ir-riċerka u tgħallem fid-Digital Curation Lab ta' MediaCityUK. == Xogħlijiet == Ix-xogħol ta' Tabone huwa rinomat għall-ħila tagħha li tħaddan il-qofol tal-kultura u tal-istorja Maltija fl-opri tagħha, filwaqt li tindirizza wkoll it-temi universali tal-identità, it-tradizzjoni u l-modernità.<ref name=":2" /> Enrique Tabone tuża l-forom u d-dawl b'mod dinamiku, fejn iżżewweġ l-aspetti tradizzjonali ma' dawk kontemporanji, sabiex toħloq opri li wieħed jista' jitħajjilhom bħala familjari u ġodda fl-istess ħin.<ref name=":2" /> Ix-xogħlijiet ta' Tabone huma notevoli għall-profondità emottiva kif ukoll il-ħakma teknika tagħha, u sikwit jiġu ammirati bħala evokattivi u jqanqlu l-ħsibijiet mill-kritiċi tal-arti u mill-udjenzi tal-arti. Ix-xogħlijiet tagħha ġew esposti f'diversi wirjiet, avvenimenti u postijiet, fosthom Ostrale, il-Wirja Biennali tal-Arti Kontemporanja tal-2019 fi [[Dresden]], il-[[Ġermanja]], ftit wara l-ewwel wirja individwali tagħha f'Il-Mitħna, iċ-Ċentru tal-Arti, tal-Kultura u tal-[[Artiġjan|Artiġjanat]] f'[[Birkirkara]], Malta, immexxija mill-Fondazzjoni [[Gabriel Caruana]].<ref name=":2" /> Barra minn hekk, ix-xogħlijiet tagħha kienu jinsabu għall-wiri f'Manchester, f'[[Londra]] u fil-[[Valletta|Belt Valletta]] (fl-2022). Filmat qasir li koproduċiet fl-2016 flimkien ma' Jenny Mercieca, imsejjaħ ''Wild Flower'', ittella' fit-Tielet Wirja Biennali tad-Disinn f'[[Istanbul]], it-[[Turkija]]. Xi wirjiet preċedenti tax-xogħlijiet tagħha ttellgħu f'Malta fi Spazju Kreattiv (fl-2019 u fl-2020), f'Palazzo Pereira (2015), fil-BirguFest2014 b'kollaborazzjoni mal-Fondazzjoni tal-Belt Valletta 2018, fiċ-Ċentru tal-[[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] għall-Kreattività (fl-2013); l-Earth Garden Festival; it-tnedija ta' Splendid Lounge fi [[Strada Stretta]] (fl-2011), u l-wirja kollettiva msejħa Qerq fl-Imħażen ta' Lascaris (fl-2010).<ref name=":2" /> Xi xogħlijiet oħra ta' Enrique Tabone ttellgħu għall-wiri bħala parti mill-wirja temporanja tal-2018 ''Ispirata fiċ-Ċina'', f'postijiet bħall-binja tal-[[Parlament ta' Malta]], SkyParks fl-[[Ajruport Internazzjonali ta' Malta]], u l-binja tal-Ministeru għal [[Għawdex]].<ref name=":2" /> ''Red Leaf'' (2013), [[Skultura|skulturi]] tal-metall li wieħed jista' joqgħod bilqiegħda fuqhom, huwa xogħol installat b'mod permanenti fil-Ġnien tal-Iskulturi ta' Verdala fil-[[Buskett]], ir-residenza tas-sajf uffiċjali tal-[[President ta' Malta]]. Ix-xogħol tagħha fuq skala kbira ''Naħla'' (2017) ġie inkluż fit-tielet edizzjoni ta' VIVA – il-Festival Internazzjonali tal-Arti Viżiva fi Spazju Kreattiv; partijiet minn dan ix-xogħol jagħmel parti mill-kollezzjoni permanenti tal-Fondazzjoni Kreattività, li hija parti sostanzjali tas-sezzjoni moderna u kontemporanja tal-Kollezzjoni tal-Arti Nazzjonali ta' Malta.<ref name=":2" /> Dawn ix-xogħlijiet u oħrajn f'kollezzjonijiet privati u pubbliċi jixhdu r-reputazzjoni ta' Enrique Tabone bħala artista rrispettatata u stabbilita. Bejn l-2016 u l-2019, Tabone amministrat ukoll il-ħanut QUE Boutique fil-Belt Valletta, fejn wieħed seta' japprezza u jixtri edizzjonijiet limitati ta' prodotti tad-dar u tal-arti li tintlibes, magħmulin b'mod prinċipali mill-plexiglass. Dawn id-disinni personalizzati uniċi ntwerew f'diversi pubblikazzjoniiet internazzjonali (inkluż ''British Vogue'' u ''Vogue Italia''), spettakli u avvenimenti f'Malta, fir-Renju Unit, fin-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]], fit-[[Turkija]] u fil-[[Polonja]].<ref name=":2" /> == Referenzi == [[Kategorija:Twieldu fl-1987]] 8vucxlm25noqr7aawviuiyd36w79y5y 332139 332138 2026-09-19T14:01:14Z Trigcly 17859 added [[Category:Artisti Maltin]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 332139 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Enrique Tabone''' (twieldet fl-1987) hija artista, disinjatriċi u [[Għalliem|għalliema]] [[Maltin|Maltija]] b'reputazzjoni stabbilita għax-xogħlijiet emottivi tagħha, li jqanqlu l-ħsibijiet u li jesploraw il-kumplessitajiet tal-esperjenza umana.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://oam.io/boutique/enrique-tabone-catalogue-raisone-toni-sant|titlu=Enrique Tabone: Catalogue Raisoné|data=2023|sit=oam.io|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-19}}</ref><ref name=":2">{{Ċita ktieb|kunjom=Sant|isem=Toni|sena=2023|titlu=Enrique Tabone: Catalogue Raissoné|lingwa=Ingliż|post=Malta|pubblikatur=Kite Group}}</ref> == Bijografija == Enrique Tabone twieldet u trabbiet fil-gżira ta' [[Malta]], imdawra bil-wirt kulturali għani li joffri l-pajjiż, li kellu influwenza kbira fuq il-viżjoni u l-iżvilupp [[Arti|artistiku]] tagħha.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Saret midħla tal-arti matul l-adolexxenza, meta żviluppat il-ħiliet prattiċi bħala disinjatriċi u artista viżiva.<ref name=":2" /> Hija studjat fl-Iskola tal-Arti u d-Disinn fi ħdan il-Kulleġġ tal-Arti, tax-[[Xjenza]] u tat-Teknoloġija ta' Malta ([[MCAST]]) f'Malta. Iktar 'il quddiem kompliet l-istudji tagħha fl-Università ta' Salford, f'[[Manchester]], ir-[[Renju Unit]]. Hija baqgħet tgħix fl-inħawi ta' Greater Manchester, fejn twettaq ir-riċerka u tgħallem fid-Digital Curation Lab ta' MediaCityUK. == Xogħlijiet == Ix-xogħol ta' Tabone huwa rinomat għall-ħila tagħha li tħaddan il-qofol tal-kultura u tal-istorja Maltija fl-opri tagħha, filwaqt li tindirizza wkoll it-temi universali tal-identità, it-tradizzjoni u l-modernità.<ref name=":2" /> Enrique Tabone tuża l-forom u d-dawl b'mod dinamiku, fejn iżżewweġ l-aspetti tradizzjonali ma' dawk kontemporanji, sabiex toħloq opri li wieħed jista' jitħajjilhom bħala familjari u ġodda fl-istess ħin.<ref name=":2" /> Ix-xogħlijiet ta' Tabone huma notevoli għall-profondità emottiva kif ukoll il-ħakma teknika tagħha, u sikwit jiġu ammirati bħala evokattivi u jqanqlu l-ħsibijiet mill-kritiċi tal-arti u mill-udjenzi tal-arti. Ix-xogħlijiet tagħha ġew esposti f'diversi wirjiet, avvenimenti u postijiet, fosthom Ostrale, il-Wirja Biennali tal-Arti Kontemporanja tal-2019 fi [[Dresden]], il-[[Ġermanja]], ftit wara l-ewwel wirja individwali tagħha f'Il-Mitħna, iċ-Ċentru tal-Arti, tal-Kultura u tal-[[Artiġjan|Artiġjanat]] f'[[Birkirkara]], Malta, immexxija mill-Fondazzjoni [[Gabriel Caruana]].<ref name=":2" /> Barra minn hekk, ix-xogħlijiet tagħha kienu jinsabu għall-wiri f'Manchester, f'[[Londra]] u fil-[[Valletta|Belt Valletta]] (fl-2022). Filmat qasir li koproduċiet fl-2016 flimkien ma' Jenny Mercieca, imsejjaħ ''Wild Flower'', ittella' fit-Tielet Wirja Biennali tad-Disinn f'[[Istanbul]], it-[[Turkija]]. Xi wirjiet preċedenti tax-xogħlijiet tagħha ttellgħu f'Malta fi Spazju Kreattiv (fl-2019 u fl-2020), f'Palazzo Pereira (2015), fil-BirguFest2014 b'kollaborazzjoni mal-Fondazzjoni tal-Belt Valletta 2018, fiċ-Ċentru tal-[[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] għall-Kreattività (fl-2013); l-Earth Garden Festival; it-tnedija ta' Splendid Lounge fi [[Strada Stretta]] (fl-2011), u l-wirja kollettiva msejħa Qerq fl-Imħażen ta' Lascaris (fl-2010).<ref name=":2" /> Xi xogħlijiet oħra ta' Enrique Tabone ttellgħu għall-wiri bħala parti mill-wirja temporanja tal-2018 ''Ispirata fiċ-Ċina'', f'postijiet bħall-binja tal-[[Parlament ta' Malta]], SkyParks fl-[[Ajruport Internazzjonali ta' Malta]], u l-binja tal-Ministeru għal [[Għawdex]].<ref name=":2" /> ''Red Leaf'' (2013), [[Skultura|skulturi]] tal-metall li wieħed jista' joqgħod bilqiegħda fuqhom, huwa xogħol installat b'mod permanenti fil-Ġnien tal-Iskulturi ta' Verdala fil-[[Buskett]], ir-residenza tas-sajf uffiċjali tal-[[President ta' Malta]]. Ix-xogħol tagħha fuq skala kbira ''Naħla'' (2017) ġie inkluż fit-tielet edizzjoni ta' VIVA – il-Festival Internazzjonali tal-Arti Viżiva fi Spazju Kreattiv; partijiet minn dan ix-xogħol jagħmel parti mill-kollezzjoni permanenti tal-Fondazzjoni Kreattività, li hija parti sostanzjali tas-sezzjoni moderna u kontemporanja tal-Kollezzjoni tal-Arti Nazzjonali ta' Malta.<ref name=":2" /> Dawn ix-xogħlijiet u oħrajn f'kollezzjonijiet privati u pubbliċi jixhdu r-reputazzjoni ta' Enrique Tabone bħala artista rrispettatata u stabbilita. Bejn l-2016 u l-2019, Tabone amministrat ukoll il-ħanut QUE Boutique fil-Belt Valletta, fejn wieħed seta' japprezza u jixtri edizzjonijiet limitati ta' prodotti tad-dar u tal-arti li tintlibes, magħmulin b'mod prinċipali mill-plexiglass. Dawn id-disinni personalizzati uniċi ntwerew f'diversi pubblikazzjoniiet internazzjonali (inkluż ''British Vogue'' u ''Vogue Italia''), spettakli u avvenimenti f'Malta, fir-Renju Unit, fin-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]], fit-[[Turkija]] u fil-[[Polonja]].<ref name=":2" /> == Referenzi == [[Kategorija:Twieldu fl-1987]] [[Kategorija:Artisti Maltin]] 2l9tebjiwflyrilz72zqeavgdnz7z5y 332140 332139 2026-09-19T14:04:24Z Trigcly 17859 added [[Category:Disinjaturi]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 332140 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Enrique Tabone''' (twieldet fl-1987) hija artista, disinjatriċi u [[Għalliem|għalliema]] [[Maltin|Maltija]] b'reputazzjoni stabbilita għax-xogħlijiet emottivi tagħha, li jqanqlu l-ħsibijiet u li jesploraw il-kumplessitajiet tal-esperjenza umana.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://oam.io/boutique/enrique-tabone-catalogue-raisone-toni-sant|titlu=Enrique Tabone: Catalogue Raisoné|data=2023|sit=oam.io|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-19}}</ref><ref name=":2">{{Ċita ktieb|kunjom=Sant|isem=Toni|sena=2023|titlu=Enrique Tabone: Catalogue Raissoné|lingwa=Ingliż|post=Malta|pubblikatur=Kite Group}}</ref> == Bijografija == Enrique Tabone twieldet u trabbiet fil-gżira ta' [[Malta]], imdawra bil-wirt kulturali għani li joffri l-pajjiż, li kellu influwenza kbira fuq il-viżjoni u l-iżvilupp [[Arti|artistiku]] tagħha.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Saret midħla tal-arti matul l-adolexxenza, meta żviluppat il-ħiliet prattiċi bħala disinjatriċi u artista viżiva.<ref name=":2" /> Hija studjat fl-Iskola tal-Arti u d-Disinn fi ħdan il-Kulleġġ tal-Arti, tax-[[Xjenza]] u tat-Teknoloġija ta' Malta ([[MCAST]]) f'Malta. Iktar 'il quddiem kompliet l-istudji tagħha fl-Università ta' Salford, f'[[Manchester]], ir-[[Renju Unit]]. Hija baqgħet tgħix fl-inħawi ta' Greater Manchester, fejn twettaq ir-riċerka u tgħallem fid-Digital Curation Lab ta' MediaCityUK. == Xogħlijiet == Ix-xogħol ta' Tabone huwa rinomat għall-ħila tagħha li tħaddan il-qofol tal-kultura u tal-istorja Maltija fl-opri tagħha, filwaqt li tindirizza wkoll it-temi universali tal-identità, it-tradizzjoni u l-modernità.<ref name=":2" /> Enrique Tabone tuża l-forom u d-dawl b'mod dinamiku, fejn iżżewweġ l-aspetti tradizzjonali ma' dawk kontemporanji, sabiex toħloq opri li wieħed jista' jitħajjilhom bħala familjari u ġodda fl-istess ħin.<ref name=":2" /> Ix-xogħlijiet ta' Tabone huma notevoli għall-profondità emottiva kif ukoll il-ħakma teknika tagħha, u sikwit jiġu ammirati bħala evokattivi u jqanqlu l-ħsibijiet mill-kritiċi tal-arti u mill-udjenzi tal-arti. Ix-xogħlijiet tagħha ġew esposti f'diversi wirjiet, avvenimenti u postijiet, fosthom Ostrale, il-Wirja Biennali tal-Arti Kontemporanja tal-2019 fi [[Dresden]], il-[[Ġermanja]], ftit wara l-ewwel wirja individwali tagħha f'Il-Mitħna, iċ-Ċentru tal-Arti, tal-Kultura u tal-[[Artiġjan|Artiġjanat]] f'[[Birkirkara]], Malta, immexxija mill-Fondazzjoni [[Gabriel Caruana]].<ref name=":2" /> Barra minn hekk, ix-xogħlijiet tagħha kienu jinsabu għall-wiri f'Manchester, f'[[Londra]] u fil-[[Valletta|Belt Valletta]] (fl-2022). Filmat qasir li koproduċiet fl-2016 flimkien ma' Jenny Mercieca, imsejjaħ ''Wild Flower'', ittella' fit-Tielet Wirja Biennali tad-Disinn f'[[Istanbul]], it-[[Turkija]]. Xi wirjiet preċedenti tax-xogħlijiet tagħha ttellgħu f'Malta fi Spazju Kreattiv (fl-2019 u fl-2020), f'Palazzo Pereira (2015), fil-BirguFest2014 b'kollaborazzjoni mal-Fondazzjoni tal-Belt Valletta 2018, fiċ-Ċentru tal-[[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] għall-Kreattività (fl-2013); l-Earth Garden Festival; it-tnedija ta' Splendid Lounge fi [[Strada Stretta]] (fl-2011), u l-wirja kollettiva msejħa Qerq fl-Imħażen ta' Lascaris (fl-2010).<ref name=":2" /> Xi xogħlijiet oħra ta' Enrique Tabone ttellgħu għall-wiri bħala parti mill-wirja temporanja tal-2018 ''Ispirata fiċ-Ċina'', f'postijiet bħall-binja tal-[[Parlament ta' Malta]], SkyParks fl-[[Ajruport Internazzjonali ta' Malta]], u l-binja tal-Ministeru għal [[Għawdex]].<ref name=":2" /> ''Red Leaf'' (2013), [[Skultura|skulturi]] tal-metall li wieħed jista' joqgħod bilqiegħda fuqhom, huwa xogħol installat b'mod permanenti fil-Ġnien tal-Iskulturi ta' Verdala fil-[[Buskett]], ir-residenza tas-sajf uffiċjali tal-[[President ta' Malta]]. Ix-xogħol tagħha fuq skala kbira ''Naħla'' (2017) ġie inkluż fit-tielet edizzjoni ta' VIVA – il-Festival Internazzjonali tal-Arti Viżiva fi Spazju Kreattiv; partijiet minn dan ix-xogħol jagħmel parti mill-kollezzjoni permanenti tal-Fondazzjoni Kreattività, li hija parti sostanzjali tas-sezzjoni moderna u kontemporanja tal-Kollezzjoni tal-Arti Nazzjonali ta' Malta.<ref name=":2" /> Dawn ix-xogħlijiet u oħrajn f'kollezzjonijiet privati u pubbliċi jixhdu r-reputazzjoni ta' Enrique Tabone bħala artista rrispettatata u stabbilita. Bejn l-2016 u l-2019, Tabone amministrat ukoll il-ħanut QUE Boutique fil-Belt Valletta, fejn wieħed seta' japprezza u jixtri edizzjonijiet limitati ta' prodotti tad-dar u tal-arti li tintlibes, magħmulin b'mod prinċipali mill-plexiglass. Dawn id-disinni personalizzati uniċi ntwerew f'diversi pubblikazzjoniiet internazzjonali (inkluż ''British Vogue'' u ''Vogue Italia''), spettakli u avvenimenti f'Malta, fir-Renju Unit, fin-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]], fit-[[Turkija]] u fil-[[Polonja]].<ref name=":2" /> == Referenzi == [[Kategorija:Twieldu fl-1987]] [[Kategorija:Artisti Maltin]] [[Kategorija:Disinjaturi]] 7p0itdyg4eslr6ksoomcbtftk4cx4of 332141 332140 2026-09-19T14:05:17Z Trigcly 17859 aġġornament 332141 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Enrique Tabone''' (twieldet fl-1987) hija artista u disinjatriċi [[Maltin|Maltija]] b'reputazzjoni stabbilita għax-xogħlijiet emottivi tagħha, li jqanqlu l-ħsibijiet u li jesploraw il-kumplessitajiet tal-esperjenza umana.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://oam.io/boutique/enrique-tabone-catalogue-raisone-toni-sant|titlu=Enrique Tabone: Catalogue Raisoné|data=2023|sit=oam.io|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-19}}</ref><ref name=":2">{{Ċita ktieb|kunjom=Sant|isem=Toni|sena=2023|titlu=Enrique Tabone: Catalogue Raissoné|lingwa=Ingliż|post=Malta|pubblikatur=Kite Group}}</ref> == Bijografija == Enrique Tabone twieldet u trabbiet fil-gżira ta' [[Malta]], imdawra bil-wirt kulturali għani li joffri l-pajjiż, li kellu influwenza kbira fuq il-viżjoni u l-iżvilupp [[Arti|artistiku]] tagħha.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Saret midħla tal-arti matul l-adolexxenza, meta żviluppat il-ħiliet prattiċi bħala disinjatriċi u artista viżiva.<ref name=":2" /> Hija studjat fl-Iskola tal-Arti u d-Disinn fi ħdan il-Kulleġġ tal-Arti, tax-[[Xjenza]] u tat-Teknoloġija ta' Malta ([[MCAST]]) f'Malta. Iktar 'il quddiem kompliet l-istudji tagħha fl-Università ta' Salford, f'[[Manchester]], ir-[[Renju Unit]]. Hija baqgħet tgħix fl-inħawi ta' Greater Manchester, fejn twettaq ir-riċerka u [[Għalliem|tgħallem]] fid-Digital Curation Lab ta' MediaCityUK. == Xogħlijiet == Ix-xogħol ta' Tabone huwa rinomat għall-ħila tagħha li tħaddan il-qofol tal-kultura u tal-istorja Maltija fl-opri tagħha, filwaqt li tindirizza wkoll it-temi universali tal-identità, it-tradizzjoni u l-modernità.<ref name=":2" /> Enrique Tabone tuża l-forom u d-dawl b'mod dinamiku, fejn iżżewweġ l-aspetti tradizzjonali ma' dawk kontemporanji, sabiex toħloq opri li wieħed jista' jitħajjilhom bħala familjari u ġodda fl-istess ħin.<ref name=":2" /> Ix-xogħlijiet ta' Tabone huma notevoli għall-profondità emottiva kif ukoll il-ħakma teknika tagħha, u sikwit jiġu ammirati bħala evokattivi u jqanqlu l-ħsibijiet mill-kritiċi tal-arti u mill-udjenzi tal-arti. Ix-xogħlijiet tagħha ġew esposti f'diversi wirjiet, avvenimenti u postijiet, fosthom Ostrale, il-Wirja Biennali tal-Arti Kontemporanja tal-2019 fi [[Dresden]], il-[[Ġermanja]], ftit wara l-ewwel wirja individwali tagħha f'Il-Mitħna, iċ-Ċentru tal-Arti, tal-Kultura u tal-[[Artiġjan|Artiġjanat]] f'[[Birkirkara]], Malta, immexxija mill-Fondazzjoni [[Gabriel Caruana]].<ref name=":2" /> Barra minn hekk, ix-xogħlijiet tagħha kienu jinsabu għall-wiri f'Manchester, f'[[Londra]] u fil-[[Valletta|Belt Valletta]] (fl-2022). Filmat qasir li koproduċiet fl-2016 flimkien ma' Jenny Mercieca, imsejjaħ ''Wild Flower'', ittella' fit-Tielet Wirja Biennali tad-Disinn f'[[Istanbul]], it-[[Turkija]]. Xi wirjiet preċedenti tax-xogħlijiet tagħha ttellgħu f'Malta fi Spazju Kreattiv (fl-2019 u fl-2020), f'Palazzo Pereira (2015), fil-BirguFest2014 b'kollaborazzjoni mal-Fondazzjoni tal-Belt Valletta 2018, fiċ-Ċentru tal-[[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] għall-Kreattività (fl-2013); l-Earth Garden Festival; it-tnedija ta' Splendid Lounge fi [[Strada Stretta]] (fl-2011), u l-wirja kollettiva msejħa Qerq fl-Imħażen ta' Lascaris (fl-2010).<ref name=":2" /> Xi xogħlijiet oħra ta' Enrique Tabone ttellgħu għall-wiri bħala parti mill-wirja temporanja tal-2018 ''Ispirata fiċ-Ċina'', f'postijiet bħall-binja tal-[[Parlament ta' Malta]], SkyParks fl-[[Ajruport Internazzjonali ta' Malta]], u l-binja tal-Ministeru għal [[Għawdex]].<ref name=":2" /> ''Red Leaf'' (2013), [[Skultura|skulturi]] tal-metall li wieħed jista' joqgħod bilqiegħda fuqhom, huwa xogħol installat b'mod permanenti fil-Ġnien tal-Iskulturi ta' Verdala fil-[[Buskett]], ir-residenza tas-sajf uffiċjali tal-[[President ta' Malta]]. Ix-xogħol tagħha fuq skala kbira ''Naħla'' (2017) ġie inkluż fit-tielet edizzjoni ta' VIVA – il-Festival Internazzjonali tal-Arti Viżiva fi Spazju Kreattiv; partijiet minn dan ix-xogħol jagħmel parti mill-kollezzjoni permanenti tal-Fondazzjoni Kreattività, li hija parti sostanzjali tas-sezzjoni moderna u kontemporanja tal-Kollezzjoni tal-Arti Nazzjonali ta' Malta.<ref name=":2" /> Dawn ix-xogħlijiet u oħrajn f'kollezzjonijiet privati u pubbliċi jixhdu r-reputazzjoni ta' Enrique Tabone bħala artista rrispettatata u stabbilita. Bejn l-2016 u l-2019, Tabone amministrat ukoll il-ħanut QUE Boutique fil-Belt Valletta, fejn wieħed seta' japprezza u jixtri edizzjonijiet limitati ta' prodotti tad-dar u tal-arti li tintlibes, magħmulin b'mod prinċipali mill-plexiglass. Dawn id-disinni personalizzati uniċi ntwerew f'diversi pubblikazzjoniiet internazzjonali (inkluż ''British Vogue'' u ''Vogue Italia''), spettakli u avvenimenti f'Malta, fir-Renju Unit, fin-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]], fit-[[Turkija]] u fil-[[Polonja]].<ref name=":2" /> == Referenzi == [[Kategorija:Twieldu fl-1987]] [[Kategorija:Artisti Maltin]] [[Kategorija:Disinjaturi]] kq3bsrn8y9k9f2105svoi4u4airq232 332142 332141 2026-09-19T14:06:19Z Trigcly 17859 /* Referenzi */ 332142 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Enrique Tabone''' (twieldet fl-1987) hija artista u disinjatriċi [[Maltin|Maltija]] b'reputazzjoni stabbilita għax-xogħlijiet emottivi tagħha, li jqanqlu l-ħsibijiet u li jesploraw il-kumplessitajiet tal-esperjenza umana.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://oam.io/boutique/enrique-tabone-catalogue-raisone-toni-sant|titlu=Enrique Tabone: Catalogue Raisoné|data=2023|sit=oam.io|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-19}}</ref><ref name=":2">{{Ċita ktieb|kunjom=Sant|isem=Toni|sena=2023|titlu=Enrique Tabone: Catalogue Raissoné|lingwa=Ingliż|post=Malta|pubblikatur=Kite Group}}</ref> == Bijografija == Enrique Tabone twieldet u trabbiet fil-gżira ta' [[Malta]], imdawra bil-wirt kulturali għani li joffri l-pajjiż, li kellu influwenza kbira fuq il-viżjoni u l-iżvilupp [[Arti|artistiku]] tagħha.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Saret midħla tal-arti matul l-adolexxenza, meta żviluppat il-ħiliet prattiċi bħala disinjatriċi u artista viżiva.<ref name=":2" /> Hija studjat fl-Iskola tal-Arti u d-Disinn fi ħdan il-Kulleġġ tal-Arti, tax-[[Xjenza]] u tat-Teknoloġija ta' Malta ([[MCAST]]) f'Malta. Iktar 'il quddiem kompliet l-istudji tagħha fl-Università ta' Salford, f'[[Manchester]], ir-[[Renju Unit]]. Hija baqgħet tgħix fl-inħawi ta' Greater Manchester, fejn twettaq ir-riċerka u [[Għalliem|tgħallem]] fid-Digital Curation Lab ta' MediaCityUK. == Xogħlijiet == Ix-xogħol ta' Tabone huwa rinomat għall-ħila tagħha li tħaddan il-qofol tal-kultura u tal-istorja Maltija fl-opri tagħha, filwaqt li tindirizza wkoll it-temi universali tal-identità, it-tradizzjoni u l-modernità.<ref name=":2" /> Enrique Tabone tuża l-forom u d-dawl b'mod dinamiku, fejn iżżewweġ l-aspetti tradizzjonali ma' dawk kontemporanji, sabiex toħloq opri li wieħed jista' jitħajjilhom bħala familjari u ġodda fl-istess ħin.<ref name=":2" /> Ix-xogħlijiet ta' Tabone huma notevoli għall-profondità emottiva kif ukoll il-ħakma teknika tagħha, u sikwit jiġu ammirati bħala evokattivi u jqanqlu l-ħsibijiet mill-kritiċi tal-arti u mill-udjenzi tal-arti. Ix-xogħlijiet tagħha ġew esposti f'diversi wirjiet, avvenimenti u postijiet, fosthom Ostrale, il-Wirja Biennali tal-Arti Kontemporanja tal-2019 fi [[Dresden]], il-[[Ġermanja]], ftit wara l-ewwel wirja individwali tagħha f'Il-Mitħna, iċ-Ċentru tal-Arti, tal-Kultura u tal-[[Artiġjan|Artiġjanat]] f'[[Birkirkara]], Malta, immexxija mill-Fondazzjoni [[Gabriel Caruana]].<ref name=":2" /> Barra minn hekk, ix-xogħlijiet tagħha kienu jinsabu għall-wiri f'Manchester, f'[[Londra]] u fil-[[Valletta|Belt Valletta]] (fl-2022). Filmat qasir li koproduċiet fl-2016 flimkien ma' Jenny Mercieca, imsejjaħ ''Wild Flower'', ittella' fit-Tielet Wirja Biennali tad-Disinn f'[[Istanbul]], it-[[Turkija]]. Xi wirjiet preċedenti tax-xogħlijiet tagħha ttellgħu f'Malta fi Spazju Kreattiv (fl-2019 u fl-2020), f'Palazzo Pereira (2015), fil-BirguFest2014 b'kollaborazzjoni mal-Fondazzjoni tal-Belt Valletta 2018, fiċ-Ċentru tal-[[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] għall-Kreattività (fl-2013); l-Earth Garden Festival; it-tnedija ta' Splendid Lounge fi [[Strada Stretta]] (fl-2011), u l-wirja kollettiva msejħa Qerq fl-Imħażen ta' Lascaris (fl-2010).<ref name=":2" /> Xi xogħlijiet oħra ta' Enrique Tabone ttellgħu għall-wiri bħala parti mill-wirja temporanja tal-2018 ''Ispirata fiċ-Ċina'', f'postijiet bħall-binja tal-[[Parlament ta' Malta]], SkyParks fl-[[Ajruport Internazzjonali ta' Malta]], u l-binja tal-Ministeru għal [[Għawdex]].<ref name=":2" /> ''Red Leaf'' (2013), [[Skultura|skulturi]] tal-metall li wieħed jista' joqgħod bilqiegħda fuqhom, huwa xogħol installat b'mod permanenti fil-Ġnien tal-Iskulturi ta' Verdala fil-[[Buskett]], ir-residenza tas-sajf uffiċjali tal-[[President ta' Malta]]. Ix-xogħol tagħha fuq skala kbira ''Naħla'' (2017) ġie inkluż fit-tielet edizzjoni ta' VIVA – il-Festival Internazzjonali tal-Arti Viżiva fi Spazju Kreattiv; partijiet minn dan ix-xogħol jagħmel parti mill-kollezzjoni permanenti tal-Fondazzjoni Kreattività, li hija parti sostanzjali tas-sezzjoni moderna u kontemporanja tal-Kollezzjoni tal-Arti Nazzjonali ta' Malta.<ref name=":2" /> Dawn ix-xogħlijiet u oħrajn f'kollezzjonijiet privati u pubbliċi jixhdu r-reputazzjoni ta' Enrique Tabone bħala artista rrispettatata u stabbilita. Bejn l-2016 u l-2019, Tabone amministrat ukoll il-ħanut QUE Boutique fil-Belt Valletta, fejn wieħed seta' japprezza u jixtri edizzjonijiet limitati ta' prodotti tad-dar u tal-arti li tintlibes, magħmulin b'mod prinċipali mill-plexiglass. Dawn id-disinni personalizzati uniċi ntwerew f'diversi pubblikazzjoniiet internazzjonali (inkluż ''British Vogue'' u ''Vogue Italia''), spettakli u avvenimenti f'Malta, fir-Renju Unit, fin-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]], fit-[[Turkija]] u fil-[[Polonja]].<ref name=":2" /> == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Tabone, Enrique}} [[Kategorija:Twieldu fl-1987]] [[Kategorija:Artisti Maltin]] [[Kategorija:Disinjaturi]] kdcjkkunvc9tayih5vasbou9e3vkolg 332143 332142 2026-09-19T14:09:19Z Trigcly 17859 /* Referenzi */ 332143 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Enrique Tabone''' (twieldet fl-1987) hija artista u disinjatriċi [[Maltin|Maltija]] b'reputazzjoni stabbilita għax-xogħlijiet emottivi tagħha, li jqanqlu l-ħsibijiet u li jesploraw il-kumplessitajiet tal-esperjenza umana.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://oam.io/boutique/enrique-tabone-catalogue-raisone-toni-sant|titlu=Enrique Tabone: Catalogue Raisoné|data=2023|sit=oam.io|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-19}}</ref><ref name=":2">{{Ċita ktieb|kunjom=Sant|isem=Toni|sena=2023|titlu=Enrique Tabone: Catalogue Raissoné|lingwa=Ingliż|post=Malta|pubblikatur=Kite Group}}</ref> == Bijografija == Enrique Tabone twieldet u trabbiet fil-gżira ta' [[Malta]], imdawra bil-wirt kulturali għani li joffri l-pajjiż, li kellu influwenza kbira fuq il-viżjoni u l-iżvilupp [[Arti|artistiku]] tagħha.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Saret midħla tal-arti matul l-adolexxenza, meta żviluppat il-ħiliet prattiċi bħala disinjatriċi u artista viżiva.<ref name=":2" /> Hija studjat fl-Iskola tal-Arti u d-Disinn fi ħdan il-Kulleġġ tal-Arti, tax-[[Xjenza]] u tat-Teknoloġija ta' Malta ([[MCAST]]) f'Malta. Iktar 'il quddiem kompliet l-istudji tagħha fl-Università ta' Salford, f'[[Manchester]], ir-[[Renju Unit]]. Hija baqgħet tgħix fl-inħawi ta' Greater Manchester, fejn twettaq ir-riċerka u [[Għalliem|tgħallem]] fid-Digital Curation Lab ta' MediaCityUK. == Xogħlijiet == Ix-xogħol ta' Tabone huwa rinomat għall-ħila tagħha li tħaddan il-qofol tal-kultura u tal-istorja Maltija fl-opri tagħha, filwaqt li tindirizza wkoll it-temi universali tal-identità, it-tradizzjoni u l-modernità.<ref name=":2" /> Enrique Tabone tuża l-forom u d-dawl b'mod dinamiku, fejn iżżewweġ l-aspetti tradizzjonali ma' dawk kontemporanji, sabiex toħloq opri li wieħed jista' jitħajjilhom bħala familjari u ġodda fl-istess ħin.<ref name=":2" /> Ix-xogħlijiet ta' Tabone huma notevoli għall-profondità emottiva kif ukoll il-ħakma teknika tagħha, u sikwit jiġu ammirati bħala evokattivi u jqanqlu l-ħsibijiet mill-kritiċi tal-arti u mill-udjenzi tal-arti. Ix-xogħlijiet tagħha ġew esposti f'diversi wirjiet, avvenimenti u postijiet, fosthom Ostrale, il-Wirja Biennali tal-Arti Kontemporanja tal-2019 fi [[Dresden]], il-[[Ġermanja]], ftit wara l-ewwel wirja individwali tagħha f'Il-Mitħna, iċ-Ċentru tal-Arti, tal-Kultura u tal-[[Artiġjan|Artiġjanat]] f'[[Birkirkara]], Malta, immexxija mill-Fondazzjoni [[Gabriel Caruana]].<ref name=":2" /> Barra minn hekk, ix-xogħlijiet tagħha kienu jinsabu għall-wiri f'Manchester, f'[[Londra]] u fil-[[Valletta|Belt Valletta]] (fl-2022). Filmat qasir li koproduċiet fl-2016 flimkien ma' Jenny Mercieca, imsejjaħ ''Wild Flower'', ittella' fit-Tielet Wirja Biennali tad-Disinn f'[[Istanbul]], it-[[Turkija]]. Xi wirjiet preċedenti tax-xogħlijiet tagħha ttellgħu f'Malta fi Spazju Kreattiv (fl-2019 u fl-2020), f'Palazzo Pereira (2015), fil-BirguFest2014 b'kollaborazzjoni mal-Fondazzjoni tal-Belt Valletta 2018, fiċ-Ċentru tal-[[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] għall-Kreattività (fl-2013); l-Earth Garden Festival; it-tnedija ta' Splendid Lounge fi [[Strada Stretta]] (fl-2011), u l-wirja kollettiva msejħa Qerq fl-Imħażen ta' Lascaris (fl-2010).<ref name=":2" /> Xi xogħlijiet oħra ta' Enrique Tabone ttellgħu għall-wiri bħala parti mill-wirja temporanja tal-2018 ''Ispirata fiċ-Ċina'', f'postijiet bħall-binja tal-[[Parlament ta' Malta]], SkyParks fl-[[Ajruport Internazzjonali ta' Malta]], u l-binja tal-Ministeru għal [[Għawdex]].<ref name=":2" /> ''Red Leaf'' (2013), [[Skultura|skulturi]] tal-metall li wieħed jista' joqgħod bilqiegħda fuqhom, huwa xogħol installat b'mod permanenti fil-Ġnien tal-Iskulturi ta' Verdala fil-[[Buskett]], ir-residenza tas-sajf uffiċjali tal-[[President ta' Malta]]. Ix-xogħol tagħha fuq skala kbira ''Naħla'' (2017) ġie inkluż fit-tielet edizzjoni ta' VIVA – il-Festival Internazzjonali tal-Arti Viżiva fi Spazju Kreattiv; partijiet minn dan ix-xogħol jagħmel parti mill-kollezzjoni permanenti tal-Fondazzjoni Kreattività, li hija parti sostanzjali tas-sezzjoni moderna u kontemporanja tal-Kollezzjoni tal-Arti Nazzjonali ta' Malta.<ref name=":2" /> Dawn ix-xogħlijiet u oħrajn f'kollezzjonijiet privati u pubbliċi jixhdu r-reputazzjoni ta' Enrique Tabone bħala artista rrispettatata u stabbilita. Bejn l-2016 u l-2019, Tabone amministrat ukoll il-ħanut QUE Boutique fil-Belt Valletta, fejn wieħed seta' japprezza u jixtri edizzjonijiet limitati ta' prodotti tad-dar u tal-arti li tintlibes, magħmulin b'mod prinċipali mill-plexiglass. Dawn id-disinni personalizzati uniċi ntwerew f'diversi pubblikazzjoniiet internazzjonali (inkluż ''British Vogue'' u ''Vogue Italia''), spettakli u avvenimenti f'Malta, fir-Renju Unit, fin-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]], fit-[[Turkija]] u fil-[[Polonja]].<ref name=":2" /> == Referenzi == {{Referenzi}} {{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Tabone, Enrique}} [[Kategorija:Twieldu fl-1987]] [[Kategorija:Artisti Maltin]] [[Kategorija:Disinjaturi]] b7s7gn7xe7urtcrl2tq4y1xytta9zw2 14 34638 332183 2026-09-20T10:31:53Z ToniSant 4257 kategorija ġdida 332183 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Kategoriji moħbija]] 31mow57nv4zeaa641i1jmywma8ywyyy 332184 332183 2026-09-20T10:32:47Z ToniSant 4257 added [[Category:Manutenzjoni ta' identifikaturi]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 332184 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Kategoriji moħbija]] [[Kategorija:Manutenzjoni ta' identifikaturi]] hs02kcn6mvgwaney710jbzfshb865x1