Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 24541 332466 332201 2026-09-25T05:19:20Z ~2026-49449-44 28952 332466 wikitext text/x-wiki {{Stub|lingwistika}} '''Urdu''' huwa l-isem ta' waħda mill-lingwi ewlenin mitkellma fl-[[Asja]] t'Isfel. L-Urdu huwa l-lingwa nazzjonali tal-[[Pakistan]]. == Storja == L-oriġini tal-isem Urdu hija l-kelma tal-lingwa Chagatai għall-armata, Ordu. Ħindu beda jitkellem u jikteb il-Ħindi, filwaqt li l-Musulmani jibdew jitkellmu bl-Urdu. Dan iwassal ukoll għal ħtieġa li "tnaddaf" l-Urdu mill-kliem tas-Sanskritu tagħha kollha u li l-kelliema tal-Ħindi jitħallew jixtiequ jeħles mill-kliem Persjan li baqa 'fil-lingwa tagħhom. [[Kategorija:Lingwi|Urdu]] j9yhn66zqbla4c44b3fh2ht23eiiuvu 332467 332466 2026-09-25T05:19:31Z ~2026-49449-44 28952 332467 wikitext text/x-wiki {{Stub|lingwistika}} '''Urdu''' huwa l-isem ta' waħda mill-lingwi ewlenin mitkellma fl-[[Asja]] t'Isfel. L-Urdu huwa l-lingwa nazzjonali tal-[[Pakistan]]. == Storja == L-oriġini tal-isem Urdu hija l-kelma tal-lingwa Chagatai għall-armata, Ordu. [[Kategorija:Lingwi|Urdu]] lma01fp6tzxcfxpqbxj5qewqm3ksob5 0 30556 332465 326296 2026-09-24T16:04:59Z Kent Wang 28970 /* Reliġjużi */ Jardim Pênsil, Palácio Nacional de Queluz 06.jpg 332465 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Sintra''' (/ˈsɪntrə, ˈsiːntrə/,<ref>{{Ċita web|url=https://www.lexico.com/definition/sintra|titlu=Sintra {{!}} Meaning of Sintra by Lexico|data=2020-03-22|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-08-11|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200322182558/https://www.lexico.com/definition/sintra|arkivju-data=2020-03-22|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Sintra|titlu=Definition of SINTRA|sit=www.merriam-webster.com|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-11}}</ref> bil-[[Lingwa Portugiża|Portugiż]]: [ˈsĩtɾɐ]) hija belt u muniċipalità fir-reġjun ikbar ta' [[Liżbona]], il-[[Portugall]], li tinsab mar-Rivjera Portugiża. Il-popolazzjoni tal-muniċipalità fl-2021 kienet tlaħħaq it-385,654 ruħ<ref>{{Ċita web|url=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xlang=en&xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&contexto=pi&selTab=tab0|titlu=Statistics Portugal - Web Portal|sit=www.ine.pt|data-aċċess=2023-08-11}}</ref>, f'erja ta' 319.23 kilometru kwadru (123.26 mil kwadru). Sintra hija waħda mill-iżjed muniċipalitajiet urbanizzati u l-iktar populati densament fil-Portugall. Il-muniċipalità hija destinazzjoni turistika ewlenija peress li pittoreska ħafna u għandha diversi palazzi storiċi, kastelli, bajjiet xeniċi, parks u ġonna. Iż-żona tinkludi l-Park Naturali ta' Sintra-Cascais li minnha jgħaddu l-Muntanji ta' Sintra. Iċ-ċentru storiku tal-''Vila de Sintra'' huwa famuża għall-arkitettura [[Romantiċiżmu|Romantika]] tas-seklu 19, għall-binjiet u għall-vilel storiċi, għall-ġonna, u għall-palazzi rjali u għall-kastelli, li wasslu biex il-belt titniżżel bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]].<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/723/|titlu=Cultural Landscape of Sintra|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-11}}</ref> Fost l-attrazzjonijiet ta' Sintra nsibu l-Kastell Medjevali tal-Għarab Iberiċi, il-Palazz Romantiku Nazzjonali ta' Pena u l-Palazz [[Rinaxximent|Rinaxximentali]] Portugiż Nazzjonali ta' Sintra. Sintra hija waħda mill-iżjed muniċipalitajiet għonja kemm fil-Portugall kif ukoll fil-[[Peniżola]] Iberika inġenerali.<ref>{{Ċita web|url=https://www.rtp.pt/noticias/economia/seis-dos-quinze-concelhos-mais-ricos-situam-se-na-regiao-de-lisboa_n366224|titlu=Seis dos quinze concelhos mais ricos situam-se na Região de Lisboa|kunjom=Portugal|isem=Rádio e Televisão de|data=2010-08-09|sit=Seis dos quinze concelhos mais ricos situam-se na Região de Lisboa|lingwa=pt|data-aċċess=2023-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.publico.pt/2003/10/13/economia/noticia/grande-lisboa-e-a-regiao-iberica-mais-rica-em-poder-de-compra-1170450|titlu=Grande Lisboa é a região ibérica mais rica em poder de compra|kunjom=Ferreira|isem=Cristina|data=2003-10-13|sit=PÚBLICO|lingwa=pt|data-aċċess=2023-08-11}}</ref> Tospita waħda mill-ikbar komunitajiet ta' barranin tul ir-Rivjera Portugiża<ref>{{Ċita web|url=https://www1.folha.uol.com.br/turismo/2018/06/mercado-imobiliario-em-alta-da-apelido-de-nova-miami-a-lisboa.shtml|titlu=Mercado imobiliário em alta dá apelido de nova Miami a Lisboa|data=2018-06-28|sit=Folha de S.Paulo|lingwa=pt-BR|data-aċċess=2023-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dn.pt/dinheiro/sintra-reduz-taxas-para-empreendimentos-de-luxo-9348596.html|titlu=Sintra reduz taxas para empreendimentos de luxo|kunjom=https://www.facebook.com/DiariodeNoticias.pt/?fref=ts|data=2018-05-16|sit=www.dn.pt|lingwa=pt-PT|data-aċċess=2023-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://24.sapo.pt/economia/artigos/investir-13-milhoes-de-euros-para-vender-imoveis-de-luxo-em-lisboa|titlu=Investir 1,3 milhões de euros para vender imóveis de luxo em Lisboa|kunjom=SAPO|sit=SAPO 24|lingwa=pt|data-aċċess=2023-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dn.pt/dinheiro/portugal-e-a-nova-miami-para-os-brasileiros-ricos-6244332.html|titlu=Portugal é a nova Miami para os brasileiros ricos|kunjom=https://www.facebook.com/DiariodeNoticias.pt/?fref=ts|data=2017-04-26|sit=www.dn.pt|lingwa=pt-PT|data-aċċess=2023-08-11}}</ref> u b'mod konsistenti tikklassifika bħala wieħed mill-aqwa postijiet fejn tgħix fil-Portugall.<ref>{{Ċita web|url=https://observador.pt/2017/04/05/cascais-e-a-terceira-melhor-cidade-do-pais-depois-de-lisboa-e-porto/|titlu=Cascais é a terceira melhor cidade do país, depois de Lisboa e Porto|kunjom=Observador|sit=Observador|lingwa=pt-PT|data-aċċess=2023-08-11}}</ref> Il-Forum tal-[[Bank Ċentrali Ewropew]] dwar is-Sistema Bankarja Ċentrali, avvenimenti annwali organizzat mill-Bank Ċentrali Ewropew, jiġi organizzat f'Sintra.<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Bank|isem1=European Central|data=|sena=2023|titlu=ECB Forum on Central Banking|url=https://www.ecb.europa.eu/pub/conferences/ecbforum/html/index.en.html|rivista=|lingwa=en}}</ref> == Storja == === Preistorja sal-okkupazzjoni tal-Għarab Iberiċi === [[File:AntadeAdranunes2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:AntadeAdranunes2.jpg|xellug|daqsminuri|Anta de Adrenunes.]] [[File:AntadeMonteAbraao1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:AntadeMonteAbraao1.jpg|xellug|daqsminuri|Anta do Monte Abraão.]] L-iżjed fdalijiet bikrin ta' okkupazzjoni umana ġew skoperti f'Penha Verde: dawn il-fdalijiet jixhdu okkupazzjoni li tmur lura għall-Paleolitiku Bikri. Fdalijiet komparabbli ġew skoperti f'sit fil-beraħ f'São Pedro de Canaferrim, maġenb il-[[kappella]] tal-Castelo dos Mouros (Kastell tal-Għarab Iberiċi), li jmorru lura għan-[[Neolitiku]], u jinkludu bċejjeċ taċ-ċeramika mżejnin u utensili mikrolitiċi taż-żnied mill-ħames millenju [[Ante Christum natum|Q.K]]. Il-bċejjeċ taċ-ċeramika li nstabu lokalment jinkludu bosta vażuni tal-Kalkolitiku Aħħari mill-muntanji ta' Sintra jissuġġerixxu li bejn ir-raba' u t-tielet millenji Q.K., ir-reġjun (biswit il-villaġġ attwali ta' Sintra) kien okkupat minn insedjament Neolitiku/Kalkolitiku, b'karatteristiċi paragunabbli mal-insedjamenti ffortifikati f'Liżbona u f'[[Setúbal]]. L-evidenza skoperta f'Quinta das Sequoias u f'São Pedro de Canaferrim joħolqu kuntrast qawwi ma' dawk il-fdalijiet skoperti fir-raħal iffortifikat ta' Penha Verde u l-[[monument]] funebri ta' Bella Vista. Ġew skoperti wkoll diversi traċċi ta' fdalijiet ta' Żmien il-Bronż f'bosta postijiet fil-Muntanji ta' Sintra, inkluż biswit ir-raħal, fl-inħawi ta' Monte do Sereno, u insedjament ta' Żmien il-Bronż aħħari fi ħdan il-Kastell tal-Għarab Iberiċi li jmur lura għas-sekli 9-6 Q.K. L-iżjed oġġett famuż minn dan il-perjodu huwa l-hekk imsejjaħ Kullar ta' Sintra, kullar tad-deheb ta' Żmien il-Bronż Nofsani li nstab qrib il-belt fl-aħħar tas-seklu 19, li mill-1900 sar parti mill-kollezzjoni tal-[[British Museum]]. Relattivament fil-qrib, f'Santa Eufémia da Serra, instab insedjament ta' Żmien il-[[Ħadid]] fejn ġew skoperti wkoll artefatti mit-tribujiet u l-popli indiġeni ta' oriġini [[Mediterran|Mediterranja]] (prinċipalment mill-perjodu Puniku). Dawn imorru lura għall-bidu tas-seklu 5 Q.K., qabel ir-Rumanizzazzjoni tal-[[peniżola]], fl-inħawi ta' Foz do Tejo li seħħet f'nofs is-seklu 2 Q.K. Il-prossimità ta' ċentru kummerċjali kbir (Olisipo) stabbilit mill-poplu ta' Turduli Oppidani fl-ewwel nofs tal-ewwel millenju Q.K., kienet tfisser li r-reġjun ta' Sintra kien influwenzat minn insedjament uman matul diversi epoki, u diversi kulturi ħallew il-fdalijiet tagħhom fl-inħawi. It-toponimu ''Sintra'' ġej minn ''Suntria'' fil-[[Medjuevu|Medju Evu]], u jindika rabta ma' kulturi radikali Indo-Ewropej; il-kelma tfisser "[[stilla]] li tiddi" jew "[[xemx]]", li spiss kienu sinifikanti għal dawk il-kulturi. [[Marcus Terentius Varro]] u [[Cadizian Lucius Junius Moderatus Columella]] ddeżinjaw il-post bħala "il-muntanja sagra" u [[Tolomew]] irrefera għalih bħala l-"muntanji tal-[[qamar]]". [[File:Barragem_romana_Belas1.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barragem_romana_Belas1.JPG|xellug|daqsminuri|Parti mill-kumpless tad-Diga Rumana ta' Belas, u l-istrutturi tal-ventilazzjoni (fuq quddiem) u s-segment tad-diga (sfond).]] Matul l-okkupazzjoni [[Imperu Ruman|Rumana]] tal-peniżola, ir-reġjun ta' Sintra kien parti miċ-''Civitas Olisiponense'' enormi li [[Ċesri]] (għall-ħabta tad-49 Q.K.) jew x'aktarx [[Ottavjanu]] (għall-ħabta tat-30 Q.K.) kien taha l-istatus ta' ''Municipium Civium Romanorum''. Id-diversi residenti tar-reġjun kienu meqjusa parti mir-''Roman Galeria'' u fil-villaġġ attwali ta' Sintra hemm fdalijiet Rumani li jixhdu l-preżenza tar-Rumani mis-sekli 1-2 Q.K. sas-seklu 5 [[WK|W.K]]. Hemm mogħdija tul il-parti tax-Xlokk tal-Muntanji ta' Sintra kkollegata mat-triq prinċipali lejn Olisipo li tmur lura għal dak il-perjodu. [[File:Catribana2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Catribana2.jpg|lemin|daqsminuri|Il-Pont Ruman ta' Catribana.]] Din il-mogħdija kienet parti mir-rotta attwali ta' ''Rua da Ferraria'', ''Calçada dos Clérigos'' u ''Calçada da Trindade''. Skont id-drawwa Rumana li l-oqbra jitqiegħdu tul it-toroq u d-djar tagħhom, hemm evidenza ta' kitbiet imnaqqxa fuq il-monumenti funebri Rumani, li jmorru lura l-iktar għas-seklu 2. L-inħawi madwar ir-raħal modern ta' Sintra, minħabba l-prossimità ta' Olisipo, l-isem antik ta' Liżbona, dejjem kienu marbuta ferm mal-insedjament ewlieni, tant li l-Funtana ta' Armés, funtana tas-seklu 1 fil-villaġġ ta' Armés, Terrugem, f'Sintra, kienet inbniet minn Lucius Iulius Maelo Caudicus, minn Olisipo, f'ġieħ l-Imperatur Ruman [[Awgustu]]. Matul l-okkupazzjoni tal-Għarab Iberiċi f'Sintra (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: Xintara), il-[[Kittieb|kittieba]] Griegi-Latini kitbu dwar l-okkupazzjoni espliċita tal-inħawi taċ-ċentru tar-raħal. Deskrizzjoni tal-ġeografu [[Al-Bacr]], iddeskriviet lil Sintra bħala "wieħed mill-irħula li jiddependu fuq Liżbona f'Al-Andalus, qrib il-baħar", u kkaratterizzata bħala "post li b'mod permanenti jkun fiċ-ċpar li qatt ma jgħeb". [[File:Castelo_dos_Mouros,_Sintra,_Portugal,_2019-05-25,_DD_82.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Castelo_dos_Mouros,_Sintra,_Portugal,_2019-05-25,_DD_82.jpg|xellug|daqsminuri|200x200px|Il-Kastell tal-Għarab Iberiċi, fuq il-qċaċet tal-għoljiet ta' Sintra.]] Matul ir-''Reconquista'' (għall-ħabta tas-seklu 9), iċ-ċentru u l-kastell prinċipali ta' Sintra ġew iżolati mill-armati [[Kristjaneżmu|Kristjani]]. Wara l-waqgħa tal-Kaliffat ta' [[Córdoba, Spanja|Córdoba]], fir-rebbiegħa tal-1093 ir-Re ta' [[León]], [[Alfonso VI]], ingħata l-bliet ta' [[Santarém]] u ta' Liżbona u l-Kastell ta' Sintra. Wara dan kien hemm perjodu ta' nuqqas ta' stabbiltà interna fi ħdan it-''taifa'' [[Iżlam|Musulmani]] tal-peniżola, u b'mod partikolari d-deċiżjoni tal-mexxej tat-Taifa ta' [[Badajoz]], [[Umar ibn Muhammad al-Mutawakkil]], li wara eżitazzjoni mill-1090 sal-1091, qiegħed it-territorju tiegħu taħt it-tmexxija ta' Alfonso VI meta ġie ffaċċjat mit-theddida tal-Almoravidi. Afonso ħa l-belt u l-kastell ta' Sintra bejn it-30 ta' April u t-8 ta' Mejju 1093, iżda ftit wara li ġew ittrasferiti, Sintra u Liżbona nħakmu mill-Almoravidi. Santarém ġiet salvata minn Enriku, li Alfonso VI ta' León u Kastilja nnomina bħala l-Konti tal-Portugall fl-1096, minflok Raymond ta' Bourgogne. === Renju === [[File:Castelo-Mouros_Capela.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Castelo-Mouros_Capela.jpg|lemin|daqsminuri|Il-fdalijiet tal-kappella ta' São Pedro de Canaferrim, mibnija minn Afonso Henriques wara li l-Għarab Iberiċi arrendew f'Sintra.]] F'Lulju 1109, il-Konti Enriku reġa' ħakem il-Kastell ta' Sintra. Sena qabel kien sar tentattiv mill-Prinċep Sigurd tal-[[Kruċjata|Kruċjati]], iben [[Magnus III]] tan-[[Norveġja]], biex jaħtaf il-kastell mill-Għarab Iberiċi fi triqtu lejn l-[[Ġerusalemm|Art Imqaddsa]]. Il-forzi ta' Sigurd żbarkaw fil-bokka tax-xmara Colares iżda ma rnexxilhomx jieħdu l-kastell. Iżda kien biss wara l-ħakma ta' Liżbona, f'Ottubru 1147, minn [[Afonso Henriques]] (bl-appoġġ tal-ġellieda tal-Kruċjati), li l-kastell ġie ċedut b'mod definittiv lill-Kristjani, f'Novembru. Ġie integrat fid-dominji Kristjani flimkien ma' Almada u ma' Palmela wara li arrendew. Afonso Henriques stabbilixxa l-Knisja ta' São Pedro de Canaferrim fi ħdan il-ħitan tal-Kastell tal-Għarab Iberiċi biex ifakkar is-suċċess tiegħu. [[File:Sintra_Town_Hall.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sintra_Town_Hall.jpg|xellug|daqsminuri|Il-binja muniċipali ta' Sintra, li nbniet wara l-1154 biex tospita l-amministrazzjoni lokali.]] Fid-9 ta' Jannar 1154, Afonso Henriques iffirma ''foral'' ("karta") għar-raħal ta' Sintra, bit-territorji u l-proprjetajiet rispettivi kollha. Il-karta stabbiliet il-munċipalità ta' Sintra, li kellha territorju tassew kbir, li eventwalment ġie maqsum f'erba' parroċċi kbar: São Pedro de Canaferrim (fil-kastell), São Martinho (fir-raħal ta' Sintra), Santa Maria u São Miguel (fis-sede ekkleżjastika ta' Arrabalde). Is-sede muniċipali bikrija, ir-raħal ta' Sintra, kienet iċ-ċentru ta' komunità sinifikanti ta' [[Ġudaiżmu|Lhud]] Sefardiċi, b'sinagoga u b'kwartier Lhudi. Din il-komunità ma kinitx limitata għar-raħal ta' Sintra: jissemmew kwartieri speċifiċi matul ir-renju tar-Re Denis f'Colares, iżda ġarrbu pressjoni kbira mill-influss tas-servi Kristjani. Matul is-sekli 12 u 13, minħabba l-fertilità tar-raba', diversi kunventi, monasteri u ordnijiet militari bnew jew stabbilew residenzi, vilel, imtieħen tal-ilma u vinji. Hemm rekords muniċipali minn dan il-perjodu ta' għadd ta' donazzjonijiet u għotjiet; bejn l-1157 u l-1158, Afonso Henriques ta donazzjoni lill-mastru tal-Kavallieri tat-Templari, [[Gualdim Pais]], ta' diversi djar u vilel fiċ-ċentru ta' Sintra. Fl-1210, il-Monasteru ta' Santa Cruz f'[[Coimbra]] akkwista erbat idjar f'Pocilgais, li ġew rilaxxati fl-1230, filwaqt li fl-1264 kellu l-kontroll ta' djar u ta' vinji f'Almargem. Fl-1216, il-Monasteru ta' São Vicente de Fora (Liżbona) kellu vinja wkoll f'Colares u fl-1218, kellu vilel f'Queluz u f'Barota. Fl-istess żmien bejn l-1223 u l-1245, il-[[Monasteru ta' Alcobaça|Monasteru ta' Santa Maria de Alcobaça]] kellu diversi privileġġi fit-territorju. L-Ordni militari ta' [[Santiago de Compostela|Santiago]] kellu villa f'Arrifana fl-1260. Bosta mid-donazzjonijiet ta' Afonso Henriques fis-seklu 12, inkluż privileġġi assenjati lil dawn l-istituzzjonijiet, ġew ikkonfermati fl-1189 minn ibnu [[Sancho I]] (1185-1211), skont l-istrateġija soċjali, [[politika]] u ekonomika matul l-era ta' wara r-''Reconquista''. B'hekk, wara l-1261, Sintra kellha amministrazzjoni lokali li kienet tikkonsisti minn ''alcalde'' li jirrappreżenta l-Kuruna, u żewġ imħallfin lokali eletti mill-pubbliku. Matul il-kunflitt politiku bejn ir-Re [[Sancho II]] (1223-1248) u l-Knisja, il-knejjes ta' São Pedro u ta' São Martinho, li kienu proprjetajiet tar-Re, ġew ċeduti lill-Isqof ta' Liżbona u lis-Sé. Minkejja dan, il-patrimonju tal-Kuruna ġie definit minn stadju bikri: fl-1287, ir-Re Denis ta r-raħal b'donazzjoni lir-Reġina Eliżabetta tal-Portugall, flimkien mal-binjiet sinjorili u l-benefiċċji assoċjati kollha tagħhom. Iktar 'il quddiem, dawn l-artijiet ġew ittrasferiti lill-Infante Afonso (li iktar 'il quddiem sar ir-Re Afonso IV), u baqgħu fil-pussess tiegħu sal-1334, qabel ma s-sjieda għaddiet għand ir-Reġina (bil-Portugiż: ''Casa da Rainha''). Il-[[pesta s-sewda]] waslet f'Sintra fis-seklu 14; fl-1350, huwa magħruf li l-marda kkawżat il-[[mewt]] ta' ħames skribi muniċipali. X'aktarx li kien hemm għadd ferm ikbar ta' mwiet, x'aktarx minħabba l-klima bierda u l-umdità, li kienu kundizzjonijiet li għenu biex il-marda tinxtered. [[File:Palacio_Nacional,_Sintra,_Portugal,_2019-05-25,_DD_75.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Palacio_Nacional,_Sintra,_Portugal,_2019-05-25,_DD_75.jpg|lemin|daqsminuri|Il-Palazz ta' Sintra, għal żmien twil ir-residenza tal-familja rjali matul is-sajf.]] Matul ir-renju tar-Re Ferdinandu (1367-1383), Sintra kellha rwol importanti fiż-żwieġ kontroversjali tal-monarka ma' Dona Leonor Telles de Menezes. Fl-1374, ir-Re ta Sintra b'donazzjoni lil żewġu, li kien iżżewweġ b'mod sigriet fit-Tramuntana tal-pajjiż. Flimkien ma' Sintra, ir-Re kkonċeda l-muniċipalitajiet ta' [[Vila Viçosa]], [[Abrantes]] u Almada, xi ħaġa li nkorlat ferm lill-kunsill privat tiegħu; wara konfrontazzjoni, ir-Re abbanduna dmirijietu u vvjaġġa lejn Sintra, fejn baqa' għal xahar fuq il-pretest tal-kaċċa. Peress li Sintra kienet tinsab relattivament qrib Liżbona, ħafna miċ-ċittadini tagħha ssejħu biex jaħdmu fuq proġetti għall-Kuruna fil-[[belt kapitali]]: fl-1373, ir-Re Ferdinandu ddeċieda li jiffortifika l-belt bi swar, u talab fondi jew ħaddiema mill-artijiet kostali f'Almada, f'Sesimbra, f'Palmela, f'Setúbal, f'Coina, f'Benavente u f'Samora Correia, kif ukoll Ribatejo kollu, u miż-żoni interni ta' Sintra, Cascais, Torres Vedras, Alenquer, Arruda, Atouguia, Lourinhã, Telheiros u Mafra. Matul il-Kriżi Dinastika bejn l-1383 u l-1385, Sintra ngħaqdet ma' Leonor Telles biex tappoġġa l-proklamazzjoni ta' bintha, Beatrice, li żżewġet lil [[Ġwanni I]] ta' Kastilja, bħala r-Reġina tal-Portugall u ta' Kastilja. Wara t-telfa mġarrba mill-armata Kastiljana f'Aljubarrota (Awwissu 1385) kontra t-truppi Portugiżi u [[Ingilterra|Ingliżi]], ikkmandati minn [[Nuno Álvares Pereira]], Sintra saret wieħed mill-aħħar postijiet li arrenda lill-Mastru ta' Aviz, li iktar 'il quddiem sar ir-Re tal-Portugall (wara l-1383). === Era Ġwannina u Filippina === Ġwanni I (1385-1433), l-ewwel re tat-tieni dinastija, kiser it-tradizzjoni tat-trasferiment ta' Sintra lill-''Casa da Rainha'' (proprjetà tar-reġina). X'aktarx għall-ħabta tal-1383, Ġwanni I ta l-artijiet ta' Sintra lill-Konti Henrique Manuel de Vilhena, u malajr irrevoka d-deċiżjoni wara li Henrique żamm mal-Infanta fit-tilwim dinastiku. Għalhekk, Sintra baqgħet tkun parti mill-pussessi tar-re, li espanda t-territorju lokali. Sal-aħħar tas-seklu 17, il-palazz irjali kien jikkostitwixxi waħda mir-residenzi prinċipali u proprjetajiet tas-saf tal-qorti: minn hemm Ġwanni ddeċieda li jaħkem lil Ceuta (1415); ir-Re Afonso V twieled u miet fil-palazz (1433-1481); u r-Re Ġwanni II (1481-1495) sar sovran. F'dokument maħruġ fl-1435 mir-Re Dwardu (1433-1438), ir-reġjun ġie deskritt bħala: "Art tal-Comarca bl-arja tajba u b'abbundanza ta' ilma, baħar u art [...] l-iżjed belt leali ta' Liżbona peress li tinsab daqstant viċin, li fiha biżżejjed diverżjonijiet u distrazzjonijiet permezz tal-muntanji u l-kaċċa...". Matul l-Era tal-Iskoperti Portugiżi, diversi nies li twieldu Sintra nkitbu fl-istorja. Fl-1443, [[Gonçalo de Sintra]], skudier tal-familja tal-Infante Enriku, intbagħat mill-prinċep bħala kaptan ta' karavella lejn il-kosta tal-Afrika. Huwa esplora l-inħawi ħdejn ix-xmara Ouro u eventwalment miet hemmhekk fl-1444. [[Pedro de Sintra]] u [[Soeiro da Costa]] iktar 'il quddiem immappjaw il-biċċa l-kbira tal-kosta [[Oċean Atlantiku|Atlantika]] tal-Afrika, għall-ħabta tal-mewt ta' Enriku fl-1460. Fl-aħħar tas-seklu 15, l-importanza ta' Sintra fl-itinerarji uffiċjali wasslet biex ir-Reġina Eleanor ta' Viseu (il-mara tar-Re Ġwanni II), li dak iż-żmien kienet il-benefattur prinċipali tal-''Misericóridas'' Portugiżi, tespandi l-istituzzjonijiet prinċipali tagħha f'Sintra. Il-''Hospital e Gafaria do Espírito Santo'', li minnu fadal biss il-kappella ta' São Lázaro, inbena sabiex jipprovdi assistenza u appoġġ lil-lebrużi fl-inħawi (il-kappella għadha tinkludi s-simbolu tar-Re Ġwanni, il-pellikan, u tar-Reġina Leonor, il-gamblu). Fl-1545, l-isptar ġie ttrasferit lill-amministrazzjoni tas-''Santa Casa da Misericórdia'' ta' Sintra li ġiet stabbilita mir-Reġina Katerina tal-[[Awstrija]], il-mara ta' Ġwanni III. Ir-Re [[Manwel I]] (1495-1521) kien jieħu pjaċir iqatta' s-sjuf tiegħu f'Sintra, minħabba tal-klima bierda tagħha u l-abbundanza ta' [[Annimal|annimali]] tal-kaċċa; bħalma nnota [[Damião de Góis]], il-kronista tiegħu: "minħabba li huwa wieħed mill-postijiet fl-Ewropa li huwa iktar biered, u brijuż biex kwalunkwe Re, Prinċep jew Mastru jqattgħu l-ħin tagħhom hemmhekk, billi apparti l-arja tajba tal-muntanji, imsejħa miċ-ċittadini lokali iktar anzjali bħala l-promontorju tal-qamar, hemm ħafna ċrievi u annimali oħra għall-kaċċa, u fuq kollox ħafna u ħafna troti tajbin, ta' tipi differenti, u fejn fl-Ispanja kollha wieħed jista' jsib bosta fawwariet tal-ilma...". Bejn is-seklu 15 u 16, wara li vvjaġġa lejn il-Kuruna ta' Kastilja u l-Kuruna ta' Aragona meta tqies bħala l-eredi ta' dawk ir-renji fl-1498, ir-re ttrasforma u arrikkixxa l-belt u r-reġjun b'diversi xogħlijiet pubbliċi. Dawn kien jinkludu r-rikostruzzjoni tal-Knisja [[Gotika]] antika ta' São Martinho u fl-1511 il-kostruzzjoni tal-Monasteru ta' Nossa Senhora da Pena fuq l-ogħla quċċata tal-Muntanji ta' Sintra, li mbagħad ġie ttrasferit lill-Ordni ta' San Ġlormu. Fit-tieni nofs tas-seklu 16, Sintra kienet ċentru għall-kortiġjani u l-membri tal-aristokrazija bdew jibnu l-vilel u l-irziezet fi ħdan ir-reġjun. F'dan l-ambjent rurali, mill-1542, il-Viċirè tal-[[Indja]], [[D. João de Castro]] (1500-1548) beda jirresjedi f'Quinta da Penha Verde, fejn kien jikkollezzjona eżempji tal-kultura Portugiża ta' dak iż-żmien, inkluż xogħlijiet tal-artist rinomat [[Francisco de Holanda]]. Kien matul dan ir-[[Rinaxximent]] kulturali li tlesta l-presbiterju tal-irħam skolpit bejn l-1529 u l-1532 minn [[Nicolau Chanterene]] għall-kappella tal-Monasteru ta' Nossa Senhora da Pena, flimkien mal-portiku tal-Knisjja ta' Nossa Senhora da Conceição da Ulgueira (1560). [[File:Convento_dos_Capuchos_0621.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Convento_dos_Capuchos_0621.jpg|xellug|daqsminuri|200x200px|Il-Kunvent tal-Kapuċċini, l-irtir monastiku stabbilit matul l-istorja primordjali tal-muniċipalità (is-seklu 16).]] [[Luís de Camões]] (1524-1580) irrefera għall-muntanji ta' Sintra f'Os Lusíadas, bħala art mitika mmexxija min-ninfej tal-ilma. Il-[[poeta]] Rinaxximentali [[Luisa Sigea]] — Syntrae Aloisiae Sygeae f'[[Pariġi]] (1566) u f'[[Madrid]] (1781) irreferiet għal Sintra bħala "wied pjaċevoli, bejn l-irdumijiet li jibqgħu telgħin sas-smewwiet... imnaqqax f'għoljiet grazzjużi li fihom wieħed jista' jisma' l-ħoss tal-ilmijiet... [fejn] kollox, fil-fatt, isaħħar u jfewwaħ l-ambjent bir-riħa u bil-[[frott]] tiegħu". Bil-mewt tal-Kardina-Re Enriku (1578-1580), [[Filippu II]] ta' [[Spanja]] wiret ir-Renju tal-Portugall, u beda unjoni personali mal-kuruni li damet sal-1640. Matul dan il-perjodu, il-poter politiku Portugiż ġie ttrasferit minn Sintra għal Vila Viçosa, iċ-ċentru prinċipali tal-familja ta' Braganza, li d-duki tagħha, dixxendenti ta' Ġwanni tal-Portugall, kienu l-eredi għat-tron tal-Portugall. Wara d-deċiżjoni tal-''Cortes'' ta' [[Tomar]] fl-1581, Filippu, bħala r-Re tal-Portugall, aċċetta amministrazzjoni magħmula mill-aristokrazija Portugiża. Huwa għadda minn Sintra għall-ħabta ta' Ottubru 1581, u żar il-monasteru u l-knejjes. Kien matul dan il-perjodu li s-setta tal-Bastjaniżmu, bit-tama tar-ritorn tar-Re Bastjan, intemmet, meta feġġew diversi "Bastjani" foloz. Fl-1585, [[Mateus Alvares]], li twieled fil-gżira ta' [[Terceira]] fl-[[Azores]] u kien il-gwardjan tal-eremitaġġ ta' São Julio, għamilha tabirruħu kien ir-Re Bastjan u ħoloq kunflitt f'Sintra, f'Madra, f'Rio de Mouro u f'Ericeira. L-avventura ta' Bastjan intemmet bit-tgħalliq ta' tletin ruħ u bit-tbatija ta' bosta oħrajn. Għalhekk, ma kinitx sorpriża, li ż-żjara fl-1619 tar-Re [[Filippu IV ta' Spanja]] (Filippu III tal-Portugall) irriżultat f'bosta familji jaħarbu lejn l-għoljiet. Matul din l-unjoni (1580-1640), Sintra kienet post privileġġat għall-"eżiljati" Portugiżi mill-qorti Kastiljana; in-nobbli li xtaqu jitbegħdu min-nobbiltà Spanjola kienu jixtru l-artijiet fir-reġjun, 'il bogħod mill-intriċċi tal-qorti. Fi żmien ir-Restawr, fl-1640, il-muniċipalità kellha bejn wieħed u ieħor 4,000 resident. === Era Brigantina === [[File:Palais_royal_de_Queluz_-_Vue_générale.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Palais_royal_de_Queluz_-_Vue_g%C3%A9n%C3%A9rale.jpg|lemin|daqsminuri|Il-Palazz Irjali ta' Queluz.]] Il-gwerra ma' Spanja (1640-1668), l-istabbiliment ta' Mafra matul ir-renju ta' Ġwanni V tal-Portugall (1706-1750) permezz tal-kostruzzjoni tal-[[Palazz ta' Mafra|Palazz-Kunvent]], u iktar 'il quddiem il-kostruzzjoni tal-Palazz Irjali ta' Queluz fl-1747 matul ir-renji ta' Ġużeppi I (1750-1777) u Marija I (1777-1816), għenu biex jonqsu ż-żjarat irjali lejn ir-reġjun. Matul dan iż-żmien ġew dokumentati żewġ żjarat biss: fl-1652 u fl-1654, rispettivament iż-żjara tar-Reġina Luísa de Gusmão u tar-Re Ġwanni IV (1640-1656), u d-difna finali tar-Re Afonso VI. [[File:D._Afonso_VI_Preso_em_Sintra_(Roque_Gameiro,_Quadros_da_História_de_Portugal,_1917).png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:D._Afonso_VI_Preso_em_Sintra_(Roque_Gameiro,_Quadros_da_Hist%C3%B3ria_de_Portugal,_1917).png|lemin|daqsminuri|Ir-re Afonso VI mitfugħ il-ħabs fil-Palazz ta' Sintra, [[pittura]] ta' Alfredo Roque Gameiro.]] Bl-allegazzjoni li r-re kien iġġennen u li l-eredi kien inkapaċi, id-Duka ta' Cadaval u l-Infante Peter mexxew kolp ta' stat fl-1667 li rriżulta fir-riżenja tal-Konti ta' Castelo Melhor, il-Ministru tar-Re Afonso VI (1656-1683) u fit-tfigħ il-ħabs tal-monarka. Fl-1668, il-Cortes ta' Liżbona kkonfermaw lill-Infante Peter, ħu r-re, bħala r-reġġent u l-eredi. Afonso VI għex il-kumplament ta' ħajtu bħala priġunier fil-Paço da Ribeira (1667-1669), fil-Fortizza ta' [[Ġwanni l-Battista|San Ġwann il-Battista]] f'[[Angra do Heroísmo|Angra]], fl-Azores (1669-1674) u finalment, wara l-iskoperta ta' konfoffa biex jinqatel ir-reġġent, fil-Paço da Vila in Sintra (1674-1683). Mis-[[seklu 17]] sas-seklu 18, ir-reġjun kien ċentru tal-ordnijiet reliġjużi tal-kontemplazzjoni li stabbilew kunventi f'Sintra. Iżda baqa' post tal-ħrejjef, bi spazji forestali kbar, imdallmin, makabri u misterjużi. Il-patri Baião, fil-''Portugal Cuidadoso'' (1724) tiegħu nnota: "Qrib il-Palazz ta' Sintra kien hemm foresta, tant densa, li binhar, kienet tbeżża' lil kull min kien jidħol fiha. U [r-Re] D. Sebastian kien ħieles minn dan il-biża', tant li kien imur jimxi hemmhekk billejl, ħafna drabi għal sagħtejn jew tliet sigħat". Mill-bidu tat-tieni nofs tas-seklu 18 sas-seklu 19, Sintra saret magħrufa bħala post nostalġiku u misterjuż li ġie deskritt minn bosta barranin. [[File:Byron_1813_by_Phillips.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Byron_1813_by_Phillips.jpg|xellug|daqsminuri|[[Lord Byron]] (1788-1824) kien partikolarment jieħu pjaċir joqgħod f'Sintra li hija deskritta f'''Childe Harold's Pilgrimage'' bħala "ġenna glorjuża".]] Kienet "l-Eden glorjuż" tar-Romantiku Lord Byron; "il-post pjaċevoli" ta' [[Almeida Garrett]]; "il-bejta tal-maħbubin fejn meta l-weraq kien jibdel il-kulur għal lewn romantiku, in-nobbli kienu jerħu lilhom infushom f'idejn il-poeti" ta' [[Eça de Queirós]]; jew il-post fejn [[Richard Strauss]] ra ġnien "paragunabbli mal-[[Italja]], ma' [[Sqallija]], mal-[[Greċja]] jew mal-[[Eġittu]], tassew ġnien ta' Klingsor, u fl-għoljiet, hemm kastell tal-Kalċi Mqaddes". Min-naħa l-oħra, it-terremot ta' Liżbona tal-1755, ġab miegħu l-qerda taċ-ċentru ta' Sintra kif ukoll għadd ta' mwiet, u dan irriżulta fil-bini u fir-restawr fit-tieni nofs tas-seklu 18. Fis-seklu 18 ukoll, ġie stabbilit l-ewwel bini industrijali fir-raħal: il-''Fábrica de Estamparia de Rio de Mouro'' (il-Fabbrika tal-Istamperija tax-Xmara Mouro) fl-1778. [[File:Seteais_façade.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Seteais_fa%C3%A7ade.JPG|lemin|daqsminuri|Il-faċċata tal-Palazz ta' Seteais, li ġie mkabbar għaż-żjarat tal-familja rjali mill-Markiża ta' Marialva.]] Iż-żjara tar-Reġina Marija I fl-1787 wasslet għar-restawr u għat-tiżjin mill-ġdid ta' xi swali u kmamar tal-binjiet muniċipali. Il-festi l-kbar tal-1795 biex tiġi ċċelebrata l-magħmudija tal-Infante António, iben Ġwanni VI, irriżultaw f'balli kbar fil-Palazz ta' Queluz. Fl-1838, ir-Re-Konsorti, Ferdinandu II xtara l-Monasteru ta' Nossa Senhora da Pena u żona enormi biswit, u kkummissjona lill-[[arkitett]] [[José de Costa e Silva]] biex jibni ħnejja li tgħaqqad iż-żewġ kwartieri tal-Palazz ta' Seteais (li kien proprjetà tal-Markiż ta' Marialva), sabiex titfakkar iż-żjara tal-1802 tal-Prinċep u tal-Prinċipessa tal-[[Brażil]], Ġwanni u Carlota Joaquina, u ż-żjara sussegwenti ta' binhom, ir-Re assolutist Miguel, fl-1830. [[File:Palacio_de_Monserrate_-_Vista_lateral.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Palacio_de_Monserrate_-_Vista_lateral.jpg|xellug|daqsminuri|200x200px|Il-Palazz ta' Monserrat fuq quċċata ta' għolja oħra qrib il-belt ta' Sintra.]] Matul it-tielet kwart tas-seklu 18 u prattikament matul is-seklu 19 kollu, il-vjaġġaturi barranin u l-aristokratiċi Portugiżi, imqanqlin mir-Romantiċiżmu, reġgħu skoprew il-maġija ta' Sintra, speċjalment tal-pajsaġġi eżotiċi u tal-klima tagħha. Iż-żjarat tagħhom wasslu biex jiġu stabbiliti diversi lukandi, u waħda minnhom, ta' Lawrence, li nfetħet fl-1764, baqgħet tiffunzjona sal-2018. Fis-sajf tal-1787, [[William Beckford]] qagħad mal-Markiż ta' Marialva, il-mastru taż-żiemel tar-renju, fir-residenza tiegħu ta' Seteais. Fil-bidu tas-seklu 19, il-Prinċipessa Carlota Joaquina, mart il-Prinċep Reġġent Ġwanni, xtrat il-proprjetà u l-Palazz ta' Ramalhão. Bejn l-1791 u l-1793, [[Gerard Devisme]] bena villa Neo-Gotika fil-proprjetà estensiva tiegħu f'Quinta de Monserrat (li iktar 'il quddiem saret magħrufa bħala l-Palazz ta' Monserrat). Beckford, li baqa' f'Sintra, kera l-proprjetà mingħand Devisme fl-1794. Il-pajsaġġ, moħbi fiċ-ċpar, attira wkoll lil Ingliż ieħor, Sir [[Francis Cook]], li okkupa l-proprjetà, u bena paviljun orjentali. [[File:Sintra_-_Palacio_da_Pena_(20332995770).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sintra_-_Palacio_da_Pena_(20332995770).jpg|lemin|daqsminuri|200x200px|Il-Palazz Nazzjonali ta' Pena: ir-residenza tas-sajf tal-monarki tal-Portugall matul is-seklu 19.]] Il-Palazz ta' Pena, is-simbolu eżemplari Romantiku Portugiż ta' Sintra, inbeda mir-Re-Konsorti Ferdinandu, ir-raġel tar-Reġina Marija II (1834-1853), membru mwieled Ġermaniż tal-familja ta' Saxe-Cobourg-Gotha. Il-palazz inbena fuq il-fdalijiet tal-monasteru tas-seklu 16 tal-Ordni ta' San Ġlormu, u ġew ikkonservati bosta aspetti fundamentali, inkluż il-knisja, il-kjostru u xi kwartieri oħra. L-arkitettura hija waħda eklettika, influwenzata minn bosta stili arkitettoniċi, bħala evidenza tal-era tar-Romantiċiżmu. It-taħlit intenzjonali tal-istili eklettiċi jinkludi n-Neo-Gotiku, in-Neo-Manwelin, in-Neo-Iżlamiku, u n-Neo-Rinaxximentali. Dawn ħarġu fid-dieher l-iktar permezz tar-rinnovazzjonijiet ewlenin tas-seklu 19. Id-disinn kien proġett tal-Baruni von Eschwege u Ferdinandu II, biex il-Palazz Nazzjonali ta' Sintra jiġi sostitwit bħala alternattiva għar-residenza tas-sajf f'Cascais. Wara Sintra, il-monarki Lwiġi tal-Portugal (1861-1889) u Carlos tal-Portugall (1863-1908) temmew is-sjuf tagħhom bi żjarat lejn Cascais fix-xhur ta' Settembru u ta' Ottubru. [[File:Quinta_da_Regaleira13.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Quinta_da_Regaleira13.jpg|lemin|daqsminuri|267x267px|Quinta da Regaleira, attrazzjoni integrali tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Sintra.]] Fl-1854 ġie ffirmat l-ewwel kuntratt għall-kostruzzjoni ta' linja ferrovjarja bejn Sintra u Liżbona. Digriet iffirmat fis-26 ta' Ġunju 1855 irregola l-kuntratt bejn il-gvern u l-Konti Claranges Lucotte iżda iktar 'il quddiem tħassar fl-1861. Il-linja finalment ġiet inawgurata fit-2 ta' April 1887. Sal-bidu tas-seklu 20, Sintra ġiet rikonoxxuta bħala post li l-aristokratiċi u l-miljunarji kienu jżuru fis-sajf. Fosthom, [[Carvalho Monteiro]], is-sid ta' binja konsiderevoli (magħrufa bħala "''Monteiro dos Milhões''") mibnija qrib ir-raħal prinċipali, fuq proprjetà li kien xtara mill-Barunessa ta' Regaleira, ta' palazz lussuż Neo-Rinaxximentali, ibbażat fuq arkitettura Neo-Manwelina. Mit-tieni nofs tas-seklu 19 sal-ewwel deċennji tas-seklu 20, Sintra saret ukoll post privileġġat fost l-artisti: mużiċisti bħal Viana da Mota; kompożituri bħal Alfredo Keil, pitturi bħal João Cristino da Silva (l-awtur ta' waħda mit-tieli l-iktar rinomati tal-arti Romantika Portugiża, "Five Artists in Sintra" (Ħames Artisti f'Sintra)), kittieba bħal Eça de Queirós jew Ramalho Ortigão, kollha kemm huma għexu, ħadmu jew ġew ispirati mill-pajsaġġi ta' Sintra. === Repubblika === [[File:Sintra,_part_of_the_historic_centre.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sintra,_part_of_the_historic_centre.jpg|daqsminuri|Parti miċ-ċentru storiku.]] Il-proklamazzjoni ta' Repubblika Portugiża fl-1910 ittrasformat il-klima idillika ta' Sintra. F'daqqa waħda ġie promoss l-iżvilupp ekonomiku; il-benefiċċji potenzjali għar-reġjun mit-tkabbir fl-agrikoltura, l-industrija u l-kummerċ ġew promossi biex jitrawwem l-iżvilupp. Fl-1908 ġiet stabbilita żona għat-tkabbir tal-inbid f'Colares. Ġiet stabbilita wkoll kummissjoni għall-monitoraġġ tal-kwalità tal-inbid u għall-promozzjoni tal-esportazzjoni tiegħu, u fl-1914 ġiet stabbilita l-assoċjazzjoni kummerċjali u industrijali ta' Sintra (bil-Portugiż: ''Associação Comercial e Industrial de Sintra'') sabiex jiġu ġestiti l-konċessjonijiet. Sadanittant, f'isem il-progress lajk u popolari, partijiet mill-wirt kulturali nqerdu, inkluż l-annessi tal-villaġġ Medjevali biswit il-Palazz fl-1911, filwaqt li n-navata tal-Knisja tal-Misericórdia ċċekknet għal presbiterju sabiex it-triq setgħet titwessa'. L-ewwel deċennji tas-seklu 20 kienu ż-żmien fejn seħħet l-iżjed urbanizzazzjoni rapida tar-raħal, appoġġat mil-linja ferrovjarja li tikkollega r-raħal ma' Liżbona u l-influss tal-vjaġġaturi fis-sajf. Matul is-snin 20 tas-seklu 20, il-ħsara fil-konfront ta' siti kulturali importanti wasslet għall-ħolqien ta' istituzzjonijiet biex jistudjaw u jipproteġu l-wirt artistiku kbir. L-''Instituto Histórico de Sintra'' (l-Istitut Storiku ta' Sintra), taħt it-tmexxija ta' Afonso de Ornelas, kellu rwol importanti f'dan il-perjodu. L-istudji arkeoloġiċi rriżultaw fi żvilupp konsiderevoli: fl-1927, Félix Alves Pereira reġa' skopra l-insedjamenti Neolitiċi ta' Santa Eufémia, u fl-1929 tlestiet l-ewwel pubblikazzjoni tal-iskoperti tal-monumenti preistoriċi ta' Praia das Maçãs. Minn dak iż-żmien tas-snin 70 tas-seklu 20, iż-żona kostali ta' Sintra kienet qed issir destinazzjoni tas-sajf, u dan wassal għall-kostruzzjoni ta' residenzi tas-sajf Portugiżi. Bosta arkitetti Portugiżi importanti żviluppaw proġetti f'din iż-żona fl-ewwel nofs tas-seklu 20, inkluż Raul Lino, Norte Júnior u Tertuliano de Lacerda Marques. Dawn il-proġetti wasslu benefiċċji għar-raħal u għar-reġjun, żiedu t-turiżmu u attiraw lil diversi Portugiżi notevoli bħala residenti: il-kittieb Ferreira de Castro; l-iskultur Anjos Teixeira; l-arkitetti Norte Júnior u Raul Lino; il-pitturi Eduardo Viana, Mily Possoz u Vieira da Silva; il-poeta Oliva Guerra; il-kompożitur u s-surmast Frederico de Freitas; l-istoriċi Francisco Costa, Felix Alves Pereira u João Martins da Silva Marques. Fl-1944, qabel ma ġie arrestat, il-Prim Ministru ta' Franza [[Pierre Laval]] minn Vichy kien ippjana li jmur jgħix f'proprjetà f'Sintra, fejn kienet inkrietlu dar apposta għalih. Il-pjanta muniċipali tal-1949 ta' De Groer kienet maħsuba biex tipproteġi lir-raħal u lill-kwartieri tiegħu mill-urbanizzazzjoni sfrenata, u rriżultat fiż-żamma ta' ambjent paragunabbli ma' Sintra tas-seklu 19. L-anarkija urbana baqgħet dominanti sa nofs is-snin 80 tas-seklu 20 fiż-żoni biswit ir-raħal prinċipali ta' Sintra, u rriżultat fl-iżvilupp ta' kwartieri ġodda. == Sit ta' Wirt Dinji == Il-Pajsaġġ Kulturali ta' Sintra ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1995.<ref name=":0" /> Il-valuri universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona [[Kultura|kulturali]] fid-[[Id-Dinja|dinja]], dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-[[arti]] [[Monument|monumentali]], l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-[[Storja|istorja]] tal-[[bniedem]]"; u l-'''kriterju (v)''' "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".<ref name=":0" /> == Ġeografija == === Ġeografija fiżika === [[File:Vista_de_Sintra_desde_Castelo_dos_Mouros,_Portugal,_2019-05-25,_DD_90-101_PAN.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vista_de_Sintra_desde_Castelo_dos_Mouros,_Portugal,_2019-05-25,_DD_90-101_PAN.jpg|nofs|daqsminuri|850x850px|Il-belt ta' Sintra fuq il-Muntanji ta' Sintra, il-formazzjoni esposta tal-granit u tal-blat igneu estiż sal-[[Oċean Atlantiku]].]] Il-Muntanji ta' Sintra, katina muntanjuża tal-granit twila għaxar kilometri, meqjusa bħala l-''Monte da Lua'' (il-Muntanja tal-Qamar), jew il-''Promontorium Lunae'' (il-Promontorju tal-Qamar) mit-tradizzjoni lokali b'saħħitha tas-setet astrali, jitfaċċaw f'daqqa waħda bejn pjanura vasta lejn it-Tramuntana u l-marġni tat-Tramuntana tal-estwarju tax-xmara Tagus, li jserrep lejn l-Oċean Atlantiku u [[Cabo da Roca]], l-iżjed punt fil-Punent tal-Ewropa kontinentali. [[File:Ursa_Beach.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ursa_Beach.jpg|lemin|daqsminuri|L-irdumijiet imponenti li jiddelimitaw il-Muntanji ta' Sintra u l-Atlantiku.]] Il-pjattaforma ta' São João, tul in-naħa tat-Tramuntana tal-Muntanji ta' Sintra, għandha altitudnijiet ta' bejn 100 metru (110 jardi) u 150 metru (160 jarda), filwaqt li n-naħa tan-Nofsinhar tal-muntanji, il-pjattaforma ta' Cascais, hija iktar baxxa: u xxaqleb minn 150 metru (160 jarda) sal-baħar, u tintemm tul il-kosta, madwar 30 metru (33 jarda) 'il fuq mil-livell tal-baħar. Ir-riljiev spettakolari jirriżulta mill-orjentazzjoni mil-Lvant għall-Punent tal-assi tal-katina muntanjuża sal-kosta, u n-natura tal-blat igneu reżistenti għall-erożjoni. Il-Katina Muntanjuża tal-Iżbroffar ta' Sintra (MES) hija struttura b'għamla ta' koppla, li ffurmat mis-saffi ta' blat sedimentarju ([[ġebla tal-ġir]] u ġebel ramli) mill-perjodu Ġurassiku Superjuri u l-Kretaċju Bikri. Intrużjoni ignea metamorfizzata rriżultat f'ċirku dejjaq ta' blat metamorfiku, iżda ddeformat ferm ukoll dawn is-saffi sedimentarji u kkawżat esponiment vertikali. Filwaqt li fin-Nofsinhar hemm saffi sedimentarji inkorporati, lejn it-Tramuntana (madwar Praia Grande) il-katina muntanjuża hija wieqfa. Il-formazzjonijiet sedimentarji, sal-bidu tal-Kretaċju Superjuri, huma deformati bl-intrużjoni li tillimita l-MES sal-aħħar tal-Kretaċju. Id-datazzjoni radjumetrika tal-blat differenti mill-katina muntanjuża indikat età ta' bejn 80 u 75 miljun sena (u kkonfermat id-depożiti tal-Kretaċju Superjuri). [[File:Azenhas_do_Mar_-_Portugal_(48487009082).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Azenhas_do_Mar_-_Portugal_(48487009082).jpg|xellug|daqsminuri|Il-bajja ta' Azenhas do Mar, Sintra.]] Il-kundizzjonijiet ġeodinamiċi li kkontrollaw l-formazzjoni tal-MES (b'korrelazzjoni mal-iżvilupp tal-Ktajjen Muntanjużi tal-Iżbroffar ta' Sines u ta' Monchique) huma assoċjati mal-espansjoni progressiva fit-Tramuntana tal-Oċean Atlantiku u l-ftuħ suċċessiv tal-Bajja ta' Biskajja. Din l-espansjoni rriżultat f'tensjonijiet kumplessi responsabbli għax-xquq fondi fil-qoxra tad-[[Id-Dinja|Dinja]] li kienu kanali li minnhom kienet titla' l-magma. Madwar 80 miljun sena ilu din il-magma nfirxet fil-wiċċ bħala qoxra tal-wiċċ b'fond ta' ħames kilometri bejn is-saffi sedimentarji (160 sa 9 miljun sena ilu) li ġew metamorfizzati kimikament. Maż-żmien il-kanali tal-magma birdu u kkristallizzaw, u rriżultaw f'kundizzjonijiet li kkawżaw il-karatteristiċi granulari tal-MES. Is-saffi sedimentarji iktar dgħajfa kienu suxxettibbli għall-erożjoni, u l-prodotti tagħhom ġew depożitati madwar il-bażi tagħhom. B'hekk, il-katina muntanjuża ġiet esposta matul l-epoka Paleoġenika (30 miljun sena ilu), magħrufa bħala l-Kumpless ta' Benfica. === Klima u bijoma === [[File:The_Pena_Park_(22790627551).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Pena_Park_(22790627551).jpg|daqsminuri|L-umdità kbira u t-temperaturi bierda huma pjuttost frekwenti fil-Muntanji ta' Sintra.]] Il-klima [[Mediterran|Mediterranja]], influwenzata mill-Atlantiku u kkaratterizzata minn temperaturi moderati u minn xtiewi bix-xita, hija tipika tal-Portugall kontinentali. Għalkemm il-klima fl-inħawi ta' Cabo da Roca hija kważi semiarida, il-Muntanji ta' Sintra jitqiesu bħala moderatament umdużi: il-preċipitazzjoni fil-muntanji hija ogħla mill-inħawi tal-madwar. Il-pożizzjoni tar-raħal fil-pajsaġġ naturali tal-Muntanji ta' Sintra (li jikkonsistu minn wirt naturali rikk), hija influwenzata mill-eżistenza ta' mikroklima. Għal raġunijiet differenti (il-klima hawnhekk ġiet mmoderata mill-Muntanji ta' Sintra; il-fertilità tal-ħamrija; u l-prossimità relattiva tagħha mal-estwarju tax-xmara Tagus), ir-reġjun attira insedjament bikri konsiderevoli. Minħabba l-mikroklima tiegħu, ġie żviluppat park enormi mimli b'densità ta' siġar b'diversità botanika rikk. Il-klima miti u l-umdità li jirriżultaw mill-prossimità mal-kosta jiffavurixxu t-tkabbir ta' firxa rikka ta' foresti li jinkludu speċijiet Atlantiċi u Mediterranji, u jimmarkaw it-tranżizzjoni fil-Portugall mill-veġetazzjoni tat-Tramuntana u tan-Nofsinhar. Il-ballut tal-[[Pirinej-Monte Perdido|Pirinej]] (''Quercus pyrenaica'') huwa predominanti fuq meded kbar ta' qċaċet bil-blat u xaqlibiet imkennija. Fuq ix-xaqlibiet għad-dell u bl-indewwa, li normalment iħarsu lejn it-Tramuntana, jew fil-postijiet imkennija, il-ballut komuni (''Quercus robur'') huwa mifrux. Fiż-żoni iktar baxxi u sħan, il-ballut tas-sufra (''Quercus suber'') huwa komuni u fiż-żoni tal-ġebla tal-ġir hemm il-ballut Portugiż (''Quercus faginea''). Speċijiet oħra sparpaljati fil-muntanji ta' Sintra jinkludu: l-aġġru (''Acer pseudoplatanus''), il-ġellewża (''Corylus avellana''), iż-żagħrun (''Crataegus monogyna''), l-ileks Ewropew (''Ilex aquifolium''), ir-rand Portugiż (''Prunus lusitanica''), ir-rand (''Laurus nobilis''), is-siġar tal-frawli (''Arbutus unedo''), il-lawrestin (''Viburnum tinus''), il-ballut ta' Kermes (''Quercus coccifera''), u s-siġar tax-xewk [[Italja|Taljan]] (''Rhamnus alaternus''). Fil-widien, qrib il-mogħdijiet tal-ilma, jikbru l-fraxxnu tal-weraq dejjaq (''Fraxinus angustifolia''), iż-żafżafa (''Salix atrocinerea''), l-alnu Ewropew (''Alnus glutinosa''), l-alnu tax-xewk (''Frangula alnus'') u t-tut iswed tas-sebuqa (''Sambucus nigra''). Mill-1966, il-Muntanji ta' Sintra ġew affettwati minn nirien li qerdu parti kbira mill-foresta oriġinali, li ġiet sostitwita mill-akaċja u minn speċijiet eżotiċi oħra li jikbru malajr. Iż-żona forestali tal-muntanji ta' Sintra fiha madwar 5,000 ettaru (50 km²), li minnhom 26 % (1,300 ettaru (13 km²)) jiġu amministrati mill-Istat permezz tad-''Direcção Geral de Florestas - Núcleo Florestal de Sintra'' (id-Direttorat Ġenerali tal-Foresti - is-Servizz Forestali ta' ''Sintra''). {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="14" |''Data'' klimatika għal Sintra (Bażi tal-Ajru ta' Sintra) mill-1971 sas-sena 2000 |- !Xahar !Jan !Fra !Mar !Apr !Mej !Ġun !Lul !Aww !Set !Ott !Nov !Diċ !Sena |- !'''Temp. għolja rekord f'°C (°F)''' |21.6 (70.9) |23.4 (74.1) |27.2 (81.0) |28.0 (82.4) |33.6 (92.5) |41.4 (106.5) |39.8 (103.6) |38.5 (101.3) |37.8 (100.0) |31.8 (89.2) |27.0 (80.6) |22.5 (72.5) |41.4 (106.5) |- !'''Temp. għolja medja f'°C (°F)''' |14.3 (57.7) |14.9 (58.8) |16.8 (62.2) |17.4 (63.3) |19.2 (66.6) |22.3 (72.1) |24.7 (76.5) |25.3 (77.5) |24.5 (76.1) |21.1 (70.0) |17.5 (63.5) |15.1 (59.2) |19.4 (66.9) |- !Temp. medja ta' kuljum f'°C (°F) |9.7 (49.5) |10.6 (51.1) |12.0 (53.6) |13.0 (55.4) |14.9 (58.8) |17.8 (64.0) |20.0 (68.0) |20.4 (68.7) |19.4 (66.9) |16.4 (61.5) |13.0 (55.4) |10.9 (51.6) |14.9 (58.8) |- !Temp. baxxa medja f'°C (°F) |5.2 (41.4) |6.2 (43.2) |7.3 (45.1) |8.5 (47.3) |10.6 (51.1) |13.3 (55.9) |15.2 (59.4) |15.6 (60.1) |14.3 (57.7) |11.6 (52.9) |8.6 (47.5) |6.8 (44.2) |10.3 (50.5) |- !Temp. baxxa rekord f'°C (°F) |−3.5 (25.7) |−3.5 (25.7) |−2.0 (28.4) |−0.1 (31.8) |3.2 (37.8) |6.0 (42.8) |8.6 (47.5) |8.4 (47.1) |4.8 (40.6) |−1.0 (30.2) |−3.5 (25.7) |−4.0 (24.8) |−4.0 (24.8) |- !'''Preċipitazzjoni medja f'mm (pulzieri)''' |100.7 (3.96) |90.7 (3.57) |57.2 (2.25) |72.3 (2.85) |56.8 (2.24) |18.2 (0.72) |6.2 (0.24) |6.9 (0.27) |28.4 (1.12) |91.0 (3.58) |111.5 (4.39) |127.8 (5.03) |767.7 (30.22) |- !Average precipitation days (≥ 0.1 mm) |14.3 |14.5 |11.2 |13.1 |10.5 |6.1 |3.6 |3.1 |6.8 |11.9 |13.9 |16.0 |125.0 |- !'''Umdità relattiva medja (%)''' |87 |85 |80 |77 |75 |75 |74 |74 |77 |82 |84 |86 |80 |- !'''Medja ta' sigħat ta' xemx fix-xahar''' |152.2 |149.5 |205.0 |224.0 |255.4 |269.7 |309.0 |307.3 |244.2 |203.5 |158.7 |128.5 |2,607 |- | colspan="14" |Sors: Instituto Português do Mar e da Atmosfera.<ref>{{Ċita teżi|kunjom1=Domingos|isem1=Sónia Isabel Sequeira|data=2008|titlu=Microclimatologia do Município de Sintra com base em estações meteorológicas|tip=masterThesis|url=https://repositorio.ul.pt/handle/10451/1294|data-aċċess=2023-08-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240131081820/https://repositorio.ul.pt/handle/10451/1294|arkivju-data=2024-01-31|url-status=dead}}</ref> |} {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="14" |''Data'' klimatika għal Sintra (Granja), altitudni: 134 m (440 pied), temp. normali mill-1961 sal-1984, sigħat ta' xemx mill-1953 sal-2003 |- !Xahar !Jan !Fra !Mar !Apr !Mej !Ġun !Lul !Aww !Set !Ott !Nov !Diċ !Sena |- !'''Temp. għolja medja f'°C (°F)''' |14.1 (57.4) |14.4 (57.9) |15.9 (60.6) |17.3 (63.1) |19.1 (66.4) |22.3 (72.1) |24.4 (75.9) |25.0 (77.0) |24.3 (75.7) |21.4 (70.5) |17.3 (63.1) |14.6 (58.3) |19.2 (66.5) |- !Temp. medja ta' kuljum f'°C (°F) |9.8 (49.6) |10.2 (50.4) |11.4 (52.5) |12.7 (54.9) |14.7 (58.5) |17.6 (63.7) |19.5 (67.1) |20.0 (68.0) |19.1 (66.4) |16.4 (61.5) |12.7 (54.9) |10.2 (50.4) |14.5 (58.2) |- !Temp. baxxa medja f'°C (°F) |5.5 (41.9) |6.0 (42.8) |6.9 (44.4) |8.1 (46.6) |10.3 (50.5) |12.9 (55.2) |14.6 (58.3) |15.0 (59.0) |15.1 (59.2) |13.9 (57.0) |8.1 (46.6) |6.8 (44.2) |10.3 (50.5) |- !Average precipitation days (≥ 0.1 mm) |110 (4.3) |113 (4.4) |83 (3.3) |59 (2.3) |46 (1.8) |23 (0.9) |4 (0.2) |5 (0.2) |25 (1.0) |78 (3.1) |121 (4.8) |109 (4.3) |776 (30.6) |- !'''Umdità relattiva medja (%)''' |87 |85 |80 |77 |75 |75 |74 |74 |77 |82 |84 |86 |80 |- !'''Medja ta' sigħat ta' xemx fix-xahar''' |151.9 |152.6 |198.4 |231.0 |266.6 |279.0 |316.2 |310.0 |243.0 |207.7 |162 |139.5 |2,657.9 |- | colspan="14" |Sors: IPMA.<ref>{{Ċita teżi|kunjom1=Domingos|isem1=Sónia Isabel Sequeira|data=2008|titlu=Microclimatologia do Município de Sintra com base em estações meteorológicas|tip=masterThesis|url=https://repositorio.ul.pt/handle/10451/1294|data-aċċess=2023-08-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240131081820/https://repositorio.ul.pt/handle/10451/1294|arkivju-data=2024-01-31|url-status=dead}}</ref> |} === Ġeografija umana === {| class="wikitable" | {| class="wikitable" |+Popolazzjoni tal-muniċipalità ta' Sintra <small>(1801 - 2011)</small> !Sena !<abbr>Pop.</abbr> !<abbr>±%</abbr> |- !1801 |12,486 |—     |- !1849 |17,129 | +37.2% |- !1900 |26,074 | +52.2% |- !1930 |37,986 | +45.7% |- !1960 |79,964 | +110.5% |- !1981 |226,428 | +183.2% |- !1991 |260,951 | +15.2% |- !2001 |363,749 | +39.4% |- !2011 |377,835 | +3.9% |} |} Il-muniċipalità hija amministrata minn 11-il kunsill tal-parroċċi ċivili (bil-Portugiż: ''freguesias''), bl-awtorità lokali li jamministraw is-servizzi u li jipprovdu l-governanza lokali. Dawn huma: * Agualva e Mira-Sintra; * Algueirão–Mem Martins; * Almargem do Bispo, Pêro Pinheiro e Montelavar; * Cacém e São Marcos; * Casal de Cambra; * Colares; * Massamá e Monte Abraão; * Queluz e Belas; * Rio de Mouro; * São João das Lampas e Terrugem; * Sintra (Santa Maria e São Miguel, São Martinho e São Pedro de Penaferrim). Sintra għandha wkoll bosta villaġġi u rħula żgħar, inkluż il-villaġġ affluwenti ta' Linhó, Sintra. Il-popolazzjoni ta' Sintra kibret b'mod konsiderevoli fl-aħħar tas-seklu 20, u żdiedet minn madwar 14 % tar-reġjun ta' Liżbona għal 19 %. Il-konċentrazzjoni prinċipali tal-popolazzjoni residenti tinsab fil-kuritur importanti ta' Queluz-Portela, tul ir-rokna tax-Xlokk tal-muniċipalità. F'din iż-żona kienet ikkonċentrata madwar 82 % tal-popolazzjoni tal-muniċipalità, u l-iżjed parroċċi attraenti biex wieħed jgħix fihom huma São Pedro de Penaferrim, Rio de Mouro, Belas u Algueirão-Mem Martins. [[File:Buildings_in_Sintra_P1000182.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Buildings_in_Sintra_P1000182.JPG|xellug|daqsminuri|200x200px|Il-binjiet fil-pjazza ċentrali ta' São Martinho, faċċata tal-Palazz Nazzjonali ta' Sintra.]] Bit-tnaqqis fir-rati tal-mortalità, ir-reġjun esperjenza żieda ġenerali fir-rati tat-twelid, primarjament assoċjata mat-twelid f'età avvanzata, iżda anke żieda ta' anzjani fil-komunità (56.5 % fl-2001). Minkejja dan, Sintra għadha titqies li għandha popolazzjoni żagħżugħa strutturalment, l-iżgħar fiż-Żona Metropolitana Kbira ta' Liżbona. L-adulti żgħażagħ (minn 30 sa 39 sena) jiddominaw fil-komunitajiet ta' Sintra, u l-parroċċi ta' Pêro Pinheiro, Terrugem, São Martinho, São João das Lampas, Santa Maria e São Miguel, Montelavar, Colares, Queluz u Almargem do Bispo kollha kemm huma għandhom rati ogħla ta' anzjoni fil-popolazzjoni. Bejn wieħed u ieħor 80 % tal-popolazzjoni twieldu barra r-raħal, u 21 % minnhom huma residenti li twieldu barra l-pajjiż. Filwaqt li l-popolazzjoni residenti f'Liżbona esperjenzat tnaqqis żgħir fil-popolazzjoni minn nofs is-snin 60 tas-seklu 20, il-popolazzjoni ta' Sintra żdiedet. Iż-żoni urbani jirrappreżentaw 55.4 kilometru kwadru (5,540 ettaru) tal-muniċipalità, jew madwar 17.4 % tat-territorju ta' Sintra; 35 % tal-popolazzjoni tirresjedi f'postijiet ta' bejn 50,000 u 100,000 abitant. Bosta minn dawn l-inħawi huma marbuta mal-linji tal-aċċess, b'mod partikolari l-linja ta' Sintra u l-awtostrada IC19 li tikkollega l-irħula ta' Queluz, Agualva-Cacém, Algueirão/Mem Martins, Rio de Mouro u Belas). Ħafna minn dawn iż-żoni urbani huma magħmula minn nisġa ta' proġetti tal-kostruzzjoni li storikament irriżultaw f'densità ta' binjiet tal-konkos, normalment għoljin seba' sulari jew iktar. L-ikbar tkabbir ta' djar residenzjali seħħ fin-Nofsinhar tal-muniċipalità, fit-triangoli ta' São Pedro de Penaferrim, Santa Maria e São Miguel u Casal de Cambra. Barra minn hekk, hemm konċentrazzjoni ikbar u tkabbir fl-abitazzjonijiet tal-familji ta' natura staġonali, jew it-tieni djar, f'dan ir-reġjun, u proliferazzjoni ta' kostruzzjoni illegali fil-parroċċi ta' São João das Lampas, São Pedro de Penaferrim, Belas, Agualva-Cacém u Casal de Cambra. == Ekonomija == [[File:Pena_National_Palace.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pena_National_Palace.JPG|lemin|daqsminuri|200x200px|Il-Palazz Nazzjonali ikoniku ta' Pena li oriġinarjament inbena fuq il-Monasteru tal-Madonna ta' Pena, u li ġie rinnovat b'mod estensiv permezz tal-inizjattiva ta' Ferdinandu II tal-Portugall.]] It-tkabbir fl-attivitajiet terzjarji kellu rwol importanti fl-andament tal-impjiegi fir-reġjun, b'dominanza ta' servizzi kummerċjali, tal-imnut u tal-appoġġ. Dan seħħ għad-detriment tal-industrija, għalkemm għad hemm attivitajiet industrijali bħat-trasport tal-materjali, l-ipproċessar tal-minerali, il-manifattura tal-makkinarju u tat-tagħmir, l-ipproċessar tal-ikel, il-kumpaniji tax-xorb u tat-tabakk, kif ukoll is-servizzi tal-pubblikazzjoni u tal-istampar. Kien hemm tkabbir drammatiku wkoll fl-industrija tal-kostruzzjoni ċivili. Il-EuroAtlantic Airways għandha l-uffiċċju prinċipali tagħha f'Sintra. It-turiżmu huwa sinifikanti wkoll. Pereżempju, il-parks u l-monumenti amministrati minn Parques de Sintra laqgħu 3.2 miljun viżitatur fl-2017. [[File:Sintra_railway_station.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sintra_railway_station.jpg|daqsminuri|L-istazzjon ferrovjarju ta' Sintra.]] == Trasport == In-network ferrovjarju ta' Liżbona (CP Urban Services) jipprovdi servizzi diretti lejn l-Istazzjon ta' Sintra. Il-vjaġġ lejn Liżbona jdum bejn 35 u 45 minuta. Hemm trasport alternattiv, taxis, servizzi ta' qsim tal-karozzi, u karozzi tal-linja li jkopru parti kbira mid-distrett. It-tram ta' Sintra jikkollega lil Sintra mal-kosta Atlantika f'Praia das Maçãs, u jipprovdi vjaġġ xeniku mill-isbaħ fuq distanza ta' xi 11.5-il kilometru (7.1 mili). Mill-2016, il-linja tal-wirt storiku topera mill-Erbgħa sal-Ħadd fix-xhur tas-sajf. == Attrazzjonijiet == Sintra għandha għadd kbir ta' binjiet arkitettoniċi ppreservati jew ikklassifikati. === Preistoriċi === * Il-Kumpless Megalitiku ta' Barreira; * Id-Dolmen ta' Adrenunes (bil-Portugiż: ''Anta de Adrenunes''); * Id-Dolmen ta' Agualva (bil-Portugiż: ''Anta de Agualva/Anta do Carrascal''); * Id-Dolmen ta' Estria (bil-Portugiż: ''Anta da Estria''); * Id-Dolmen ta' Monte Abraão (bil-Portugiż: ''Anta do Monte Abraão''); * Il-Monument Preistoriku ta' Praia das Maçãs (bil-Portugiż: ''Monumento Pré-Histórico de Praia das Maçãs''); * Il-Qabar-Tholos ta' Monge (bil-Portugiż: ''Tholos do Monge''). === Ċiviċi === * L-Akkwedott ta' bejn Aguas Livres u Sintra (bil-Portugiż: ''Aqueduto das Águas Livres-Troço de Sintra''); * Il-Palazz u l-Ġnien tal-Kontessa ta' Edla; * Il-Palazz ta' Penha Verde (bil-Portugiż: ''Quinta de Penha Verde/Quinta da Fonte del Rei''); * Il-Villa ta' Penha Verde (bil-Portugiż: ''Solar da Quinta de Penha Verde''); * Il-Palazz Nazzjonali ta' Pena (bil-Portugiż: ''Palácio Nacional da Pena''); * Il-Palazz Nazzjonali ta' Queluz (bil-Portugiż: ''Palácio Nacional de Queluz''); * Il-Palazz Nazzjonali ta' Sintra (bil-Portugiż: ''Palácio Nacional de Sintra/Palácio da Vila''); * Il-Palazz tal-Kontijiet ta' Almeida-Araújo (bil-Portugiż: ''Palácio Pombal/Palacete dos Condos de Almeida Araújo''); * Il-Forka ta' Colares (bil-Portugiż: ''Pelourinho de Colares''); * Quinta da Regaleira, inkluż il-Palazz u l-Kappella; * Quinta da Ribafria; * Il-Palazz ta' Monserrat; * Il-Palazz ta' Seteais; * Il-Palazz ta' Ramalhão. === Kulturali === * Id-Dar tal-Pupazzi ta' Sintra (bil-Portugiż: ''Casa da Marioneta de Sintra''); * L-Assoċjazzjoni Kulturali ta' Valdevinos (bil-Portugiż: ''Valdevinos Associação Cultural''). === Militari === * Il-Kastell tal-Għarab Iberiċi (bil-Portugiż: ''Castelo dos Mouros''). === Reliġjużi === * Il-Knisja ta' [[Santa Marija]] (bil-Portugiż: ''Igreja Paroquial de Santa Maria''); * Il-Kunvent ta' Penha Longa (bil-Portugiż: ''Convento de Penha Longa''); * Il-Kunvent tal-Kapuċċini. <gallery widths="200px" heights="160px"> File:Jardim Pênsil, Palácio Nacional de Queluz 06.jpg|Il-faċċata u l-funtana tal-Palazz Nazzjonali ta' Queluz. File:Castelo_dos_Mouros,_Sintra,_Portugal,_2019-05-25,_DD_111.jpg|Veduta tal-Palazz Nazzjonali ta' Pena fil-bogħod mill-Kastell tal-Għarab Iberiċi. File:Palácio_de_Monserrate.jpg|Il-Palazz ta' Monserrat, li nbena minn Gerard Devisme, iżda li ngħata l-bixra orjentali tiegħu wara Francis Cook. File:Sintra_National_Palace,_from_above.jpg|Il-Palazz Nazzjonali ta' Sintra mill-għoli. File:Palacio_Nacional,_Sintra,_Portugal,_2019-05-25,_DD_03.jpg|Il-Palazz Nazzjonali ta' Sintra, l-iżjed palazz irjali Medjevali ppreservat fil-Portugall, li bejn wieħed u ieħor kien abitat b'mod kontinwu mill-bidu tas-seklu 15 sal-aħħar tas-seklu 19. File:Fonte_da_Sabuga,_Sintra,_Portugal.jpg|Fonte da Sabuga, Sintra. </gallery> == Sport == Il-muniċipalità ta' Sintra fiha diversi siti sportivi u firxa wiesgħa ta' faċilitajiet sportivi fejn jiġi pprattikat [[sport]] bħat-tennis, il-golf, l-għawm, is-surf, u l-irkib taż-[[Żiemel|żwiemel]]. L-iżjed klabbs kompetittivi magħrufin tal-muniċipalità ta' Sintra huma: * [[Sport União Sintrense]], klabb stabbilit fis-7 ta' Ottubru 1911 li jikkompeti fil-Campeonato de Portugal, ir-raba' diviżjoni tal-futbol Portugiż; * [[C.A. Queluz]], tim tal-basketball ibbażat f'Queluz; * [[Hockey Club de Sintra]], klabb li jikkompeti fir-roller hockey u fiċ-ċikliżmu, magħruf ukoll fil-qasam tar-roller skating artistiku; * [[Clube Desportivo de Belas]], klabb sportiv ibbażat f'Queluz e Belas; * [[Belas Rugby Clube]], klabb tar-rugby union ibbażat f'Queluz e Belas. == Fil-kultura popolari == * Il-biċċa l-kbira tal-minisensiela ''Gulliver's Travels'' (1996) inġibdet f'Sintra, fejn jintwerew bosta mill-palazzi tal-belt. * L-Opel Sintra, MPV kbira prodotta mid-ditta Ġermaniża tal-[[Karozza|karozzi]] [[Opel]] għas-suq tal-Ewropa, li nbigħet fir-Renju Unit bħala l-Vauxhall Sintra bejn l-1996 u l-1999 minn Vauxhall, kellha isem li kien intgħażel bil-[[kompjuter]] minn lista ta' kliem qosra, li faċli jiġu ppronunzjati, u mhux għar-raħal storiku Portugiż ta' Sintra. * Fl-2018, logħba tal-medja prodotta mid-disinjatur tal-logħob Ġermaniż [[Michael Kiesling]], ''Azul: Stained Glass of Sintra'', ingħatat isem ir-raħal ta' Sintra. == Ġemellaġġ == Sintra hija ġemellata ma': * [[Assilah]], il-[[Marokk]]; * [[Beira]], il-[[Możambik|Mozambique]]; * [[Bissau]], il-[[Ginea Bissaw|Guinea Bissau]]; * [[Fontainebleau]], [[Franza]]; * [[Goussainville]], Franza; * [[Ħavana|Havana]], [[Kuba]]; * [[Honolulu]], l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]; * [[El Jadida]], il-Marokk; * [[Lobito]], l-[[Angola]]; * [[Namaacha]], il-Mozambique; * [[Nova Sintra]], [[Kap Verde|Cabo Verde]]; * [[Omura]], il-[[Ġappun]]; * [[Oviedo]], [[Spanja]]; * [[Petrópolis]], il-[[Brażil]]; * [[Trindade]], [[São Tomé u Príncipe]]. == Nies notevoli == * [[File:Infanta_Maria_Francisca_of_Portugal.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Infanta_Maria_Francisca_of_Portugal.jpg|daqsminuri|183x183px|Infanta Maria Francisca tal-Portugall, għall-ħabta tal-1823.]]Ir-Re [[Afonso V]] (1432-1481), magħruf bħala ''l-Afrikan'', re tal-Portugall; * [[André de Albuquerque Ribafria]] (1621-1659), nobbli u mexxej militari Portugiż; * [[Infanta Maria Francisca]] (twieldet fl-1800 f'Queluz – mietet fl-1834), ''infanta'' (prinċipessa) Portugiża, bint ir-Re Ġwanni VI tal-Portugall; * [[Vasco Gonçalves]] (1921-2005), uffiċjal tal-armata Portugiż, parteċipant fir-[[Rivoluzzjoni tal-Qronfol]], il-104 Prim Ministru tal-Portugall, 1974-1975; * [[Jorge de Brito]] (twieled fl-1927 f'Queluz – miet fl-2006), negozjant u t-28 President tal-[[S.L. Benfica]]; * [[Clotilde Rosa]] (twieldet fl-1930 f'Queluz – mietet fl-2017), arpista, pedagoga u [[Kompożitur|kompożitriċi]] Portugiża; * [[Ruy Belo]] (twieled fl-1933 – miet fl-1978 f'Queluz), poeta, saġġist u eżistenzjalist Portugiż; * [[Vasco Martins]] (twieled fl-1956 f'Queluz), mużiċist u kompożitur minn [[Kap Verde|Cabo Verde]]; * [[Manuela Bravo]] (twieldet fl-1957 f'Queluz), [[Kantant|kantanta]], kantat fil-[[Festival tal-Eurovision]] tal-1979; * [[Isabel Stilwell]] (twieldet fl-1960), [[Ġurnalist|ġurnalista]] u [[Kittieb|kittieba]] Portugiża; * [[Peter Kember]] (twieled fl-1965), bl-isem artistiku ta' ''Sonic Boom'', kantant u produttur mużikali Ingliż; * [[Zé Cabra]] (twieled fl-1965), eks pittur u kantant-kummidjant; * [[Miguel Ribeiro]] (twieled fl-1974), xeneġġatur tal-films u reġista Portugiż. === Sport === * [[Luis Loureiro]] (twieled fl-1976), eks plejer tal-[[futbol]], li lagħab 295 partita tal-klabbs u 6 partiti mal-Portugall; * [[Ricardo Silva]] (twieled fl-1977 f'Agualva-Cacém), eks plejer tal-futbol, li lagħab 293 partita mal-klabbs; * [[Marco Caneira]] (twieled fl-1979), eks plejer tal-futbol, li lagħab 326 partita mal-klabbs u 25 partita mal-Portugall; * [[Bruno Coelho]] (twieled fl-1987), plejer tal-futsal, li lagħab 146 partita mal-klabbs mal-Benfica u 102 partiti mal-Portugall; * [[Dolores Silva]] (twieldet fl-1991 f'Queluz), plejer tal-futbol, li lagħbet 123 partita mat-tim nazzjonali Portugiż tal-futbol tan-nisa. == Referenzi == [[Kategorija:Bliet tal-Portugall]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Portugall]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] i5wj20m83yps18xbk3tzvqlwuttt4sx 0 33398 332460 331689 2026-09-24T12:00:47Z 663highland 24886 /* Komponenti */ 332460 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Danjogaran Koyasan12n3200.jpg|daqsminuri|Kōyasan.]] Is-'''Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii''' huma [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] li jinsabu fil-[[Peniżola]] ta' Kii fil-[[Ġappun]].<ref name=":0" /> == Kriterji tal-għażla == Il-postijiet u l-mogħdijiet ta' dan is-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO kienu bbażati skont l-importanza [[Storja|storika]] u moderna tagħhom fil-pellegrinaġġi [[Reliġjon|reliġjużi]]. Is-sensiela ta' siti li jiffurmaw dan is-Sit ta' Wirt Dinji huma magħrufin għall-fużjoni tat-twemmin [[Xintù|Xintoist]] u [[Buddiżmu|Buddist]], u jirrappreżentaw storja ddokumentata sew ta' iktar minn 1,200 sena. Ix-xenarju naturali tal-Peniżola ta' Kii tqies ukoll, bil-bosta nixxigħat, xmajjar u kaskati. Teknikament, l-istrutturi indipendenti fit-tempji u fis-santwarji ġew innominati għal din ir-raġuni u mhux bħala kumpless sħaħ. Xi sezzjonijiet mill-mogħdijiet ġew inklużi, iżda mhux il-mogħdijiet kollha. B'kollox intgħażlu 242 element mis-siti u mir-rotot ta' pellegrinaġġ. == Sit ta' Wirt Dinji == Is-Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2004 u s-sit ġie estiż fl-2016.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1142bis|titlu=Sacred Sites and Pilgrimage Routes in the Kii Mountain Range - UNESCO|sit=whc.unesco.org|data-aċċess=2025-03-15}}</ref> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' erba' kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona [[Kultura|kulturali]] fid-[[Id-Dinja|dinja]], dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-[[arti]] [[Monument|monumentali]], l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-[[bniedem]]"; u l-'''kriterju (vi)''' "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".<ref name=":0" /> == Komponenti == {| class="wikitable sortable" width="100%" style="background:#ffffff;" ! align="left" width="17%" style="background:#ffdead;" |Żona ! align="left" width="23%" style="background:#ffdead;" |Assi kulturali ! align="left" width="15%" style="background:#ffdead;" |Tip ! align="left" width="25%" style="background:#ffdead;" |Post ! class="unsortable" align="left" width="20%" style="background:#ffdead;" |Ritratt |- |Yoshino u Ōmine |Il-Muntanja Yoshino (bil-Ġappuniż: 吉野山, ''Yoshino-yama'') |Muntanja |<span style="display:none">nara yoshino yoshino</span>Yoshino-chō, Yoshino-gun, Nara-ken |[[File:Cherry_blossoms_at_Yoshinoyama_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cherry_blossoms_at_Yoshinoyama_01.jpg|150x150px]] |- |Yoshino u Ōmine |Is-Santwarju ta' Yoshino Mikumari (bil-Ġappuniż: 吉野水分神社, ''Yoshino-mikumari-jinja'') |<span style="display:none">shrine</span>Santwarju Xintoist |<span style="display:none">nara yoshino yoshino</span>Yoshino-chō, Yoshino-gun, Nara-ken |[[File:Yoshino_Mikumari_Shrine_Main_Hall_001.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yoshino_Mikumari_Shrine_Main_Hall_001.jpg|150x150px]] |- |Yoshino u Ōmine |Is-Santwarju ta' Kimpu (bil-Ġappuniż: 金峯神社, ''Kimpu-jinja'') |Santwarju Xintoist |<span style="display:none">nara yoshino yoshino</span>Yoshino-chō, Yoshino-gun, Nara-ken |[[File:Konbu_Shrine,_Yoshino02.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Konbu_Shrine,_Yoshino02.JPG|150x150px]] |- |Yoshino u Ōmine |Kimpusen-ji (bil-Ġappuniż: 金峯山寺, ''Kimpusen-ji'') |<span style="display:none">temple shugendo buddhist</span>Tempju Shugendō/ Buddist |<span style="display:none">nara yoshino yoshino</span>Yoshino-chō, Yoshino-gun, Nara-ken |[[File:Kinpusenji_Yoshino_Nara02n4272.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kinpusenji_Yoshino_Nara02n4272.jpg|150x150px]] |- |Yoshino u Ōmine |Is-Santwarju ta' Yoshimizu (bil-Ġappuniż: 吉水神社, ''Yoshimizu-jinja'') |<span style="display:none">shrine</span>Santwarju Xintoist |<span style="display:none">nara yoshino yoshino</span>Yoshino-chō, Yoshino-gun, Nara-ken |[[File:Yoshimizu-jinja_Yoshino_Nara04.n3200.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yoshimizu-jinja_Yoshino_Nara04.n3200.jpg|150x150px]] |- |Yoshino u Ōmine |Ōminesan-ji (bil-Ġappuniż: 大峯山寺, ''Ōminesan-ji'') |<span style="display:none">temple shugendo</span>Tempju Shugendō |<span style="display:none">nara yoshino tenkawa</span>Tenkawa-mura, Yoshino-gun, Nara-ken |[[File:Oominesanji_stairs.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Oominesanji_stairs.jpg|200x200px]] |- |Kumano Sanzan |Kumano Hongū Taisha (bil-Ġappuniż: 熊野本宮大社, ''Kumano Hongū Taisha'') |<span style="display:none">shrine</span>Santwarju Xintoist |<span style="display:none">wakayama tanabe</span>Tanabe-shi, Wakayama-ken |[[File:Shrine_Kumano_hongu_torii01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shrine_Kumano_hongu_torii01.jpg|150x150px]] |- |Kumano Sanzan |Kumano Hayatama Taisha (bil-Ġappuniż: 熊野速玉大社, ''Kumano Hayatama Taisha'') |<span style="display:none">shrine</span>Santwarju Xintoist |<span style="display:none">wakayama mie</span>Shingū-shi, Wakayama-ken; Kiho-chō, Minamimuro-gun, Mie-ken |[[File:Kumanohayatama-taisha10s4s4440.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kumanohayatama-taisha10s4s4440.jpg|150x150px]] |- |Kumano Sanzan |Kumano Nachi Taisha (bil-Ġappuniż: 熊野那智大社, ''Kumano Nachi Taisha'') |<span style="display:none">shrine</span>Santwarju Xintoist |<span style="display:none">wakayama higashimuro nachikatsuura</span>Nachikatsuura-chō, Higashimuro-gun, Wakayama-ken |[[File:Kumanonachitaisha8473.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kumanonachitaisha8473.jpg|150x150px]] |- |Kumano Sanzan |Seiganto-ji (bil-Ġappuniż: 青岸渡寺, ''Seiganto-ji'') |<span style="display:none">temple tendai</span>Tempju Buddist Tendai |<span style="display:none">wakayama higashimuro nachikatsuura</span>Nachikatsuura-chō, Higashimuro-gun, Wakayama-ken |[[File:Three-storied_Pagoda_of_Seiganto-ji_and_Nachi_Falls_201808.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Three-storied Pagoda of Seiganto-ji and Nachi Falls.jpg|150x150px]] |- |Kumano Sanzan |Il-Kaskati ta' Nachi (bil-Ġappuniż: 那智滝, ''Nachi no Taki'') |Kaskata |<span style="display:none">wakayama higashimuro nachikatsuura</span>Nachikatsuura-chō, Higashimuro-gun, Wakayama-ken |[[File:Nachi_Falls002.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nachi_Falls002.JPG|200x200px]] |- |Kumano Sanzan |Il-Foresta Primordjali ta' Nachi (bil-Ġappuniż: 那智原始林, ''Nachi Genjirin'') |<span style="display:none">nature</span>Foresta |<span style="display:none">wakayama higashimuro nachikatsuura</span>Nachikatsuura-chō, Higashimuro-gun, Wakayama-ken |[[File:Daimonzaka8562.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Daimonzaka8562.JPG|200x200px]] |- |Kumano Sanzan |Fudarakusan-ji (bil-Ġappuniż: 補陀洛山寺, ''Fudarakusan-ji'') |<span style="display:none">temple tendai</span>Tempju Buddist Tendai |<span style="display:none">wakayama higashimuro nachikatsuura</span>Nachikatsuura-chō, Higashimuro-gun, Wakayama-ken |[[File:Fudarakusanji04s2010.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Fudarakusanji04s2010.jpg|150x150px]] |- |Kōyasan |Santwarju ta' Niutsuhime (bil-Ġappuniż: 丹生都比売神社, ''Niutsuhime-jinja'') |Santwarju Xintoist |<span style="display:none">wakayama ito katsuragi</span>Katsuragi-chō, Ito-gun, Wakayama-ken |[[File:Niutsuhime-jinja_romon.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Niutsuhime-jinja_romon.jpg|150x150px]] |- |Kōyasan |Kongōbu-ji (bil-Ġappuniż: 金剛峯寺, ''Kongōbu-ji'') |<span style="display:none">temple shingon</span>Tempju Buddist Shingon |<span style="display:none">wakayama ito koya</span>Kōya-chō, Ito-gun, Wakayama-ken |[[File:Daimon_Koyasan01n4272.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Daimon_Koyasan01n4272.jpg|150x150px]] |- |Kōyasan |Jison-in (bil-Ġappuniż: 慈尊院, ''Jison-in'') |<span style="display:none">temple shingon</span>Tempju Buddist Shingon |<span style="display:none">wakayama ito kudoyama</span>Kudoyama-chō, Ito-gun, Wakayama-ken |[[File:Jison-in_Two-storey_pagoda.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jison-in_Two-storey_pagoda.jpg|150x150px]] |- |Kōyasan |Santwarju ta' Niukanshōfu (bil-Ġappuniż: 丹生官省符神社, ''Niukanshōfu-jinja'') |Santwarju Xintoist |<span style="display:none">wakayama ito kudoyama</span>Kudoyama-chō, Ito-gun, Wakayama-ken |[[File:Niukanshobujinja_02.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Niukanshobujinja_02.JPG|150x150px]] |- |Rotot ta' Pellegrinaġġ |Ōmine Okugakemichi (bil-Ġappuniż: 大峯奥駈道, ''Ōmine Okugakemichi'') |Mogħdija |<span style="display:none">wakayama nara</span>Il-villaġġi bejn il-Prefetturi ta' [[Monumenti Storiċi ta' Nara|Nara]] u ta' Wakayama |[[File:Okunosenbon_Yoshino_Nara01n4272.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Okunosenbon_Yoshino_Nara01n4272.jpg|150x150px]] |- |Rotot ta' Pellegrinaġġ |Kumano Sankeimichi (bil-Ġappuniż: 熊野参詣道) * Nakahechi (bil-Ġappuniż: 中辺路), inkluż ix-xmara Kumano (bil-Ġappuniż: 熊野川) * Kohechi (bil-Ġappuniż: 小辺路) * Ōhechi (bil-Ġappuniż: 大辺路) * Iseji (bil-Ġappuniż: 伊勢路) |Mogħdija |<span style="display:none">wakayama mie</span>Tul il-Prefetturi ta' Mie u ta' Wakayama |[[File:Daimonzaka28-640.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Daimonzaka28-640.jpg|200x200px]] |- |Rotot ta' Pellegrinaġġ |Kōyasan chōishi-michi (bil-Ġappuniż: 高野山町石道, ''Kōyasan Chōishimichi'') |Mogħdija |<span style="display:none">wakayama ito</span>Il-villaġġi f'Ito-gun, Wakayama-ken |[[File:Koyasan_Choishimichi_01.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Koyasan_Choishimichi_01.JPG|226x226px]] |} == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] [[Kategorija:Ġappun]] [[Kategorija:Tempji Buddisti]] [[Kategorija:Buddiżmu]] ha498gmgjolxv6xugqfldvgsrauymmg 332461 332460 2026-09-24T12:02:21Z 663highland 24886 332461 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Danjogaran Koyasan12n3200.jpg|daqsminuri|Kōyasan.]] Is-'''Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii''' huma [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] li jinsabu fil-[[Peniżola]] ta' Kii fil-[[Ġappun]].<ref name=":0" /> == Kriterji tal-għażla == Il-postijiet u l-mogħdijiet ta' dan is-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO kienu bbażati skont l-importanza [[Storja|storika]] u moderna tagħhom fil-pellegrinaġġi [[Reliġjon|reliġjużi]]. Is-sensiela ta' siti li jiffurmaw dan is-Sit ta' Wirt Dinji huma magħrufin għall-fużjoni tat-twemmin [[Xintù|Xintoist]] u [[Buddiżmu|Buddist]], u jirrappreżentaw storja ddokumentata sew ta' iktar minn 1,200 sena. Ix-xenarju naturali tal-Peniżola ta' Kii tqies ukoll, bil-bosta nixxigħat, xmajjar u kaskati. Teknikament, l-istrutturi indipendenti fit-tempji u fis-santwarji ġew innominati għal din ir-raġuni u mhux bħala kumpless sħaħ. Xi sezzjonijiet mill-mogħdijiet ġew inklużi, iżda mhux il-mogħdijiet kollha. B'kollox intgħażlu 242 element mis-siti u mir-rotot ta' pellegrinaġġ. == Sit ta' Wirt Dinji == Is-Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2004 u s-sit ġie estiż fl-2016.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1142bis|titlu=Sacred Sites and Pilgrimage Routes in the Kii Mountain Range - UNESCO|sit=whc.unesco.org|data-aċċess=2025-03-15}}</ref> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' erba' kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona [[Kultura|kulturali]] fid-[[Id-Dinja|dinja]], dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-[[arti]] [[Monument|monumentali]], l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-[[bniedem]]"; u l-'''kriterju (vi)''' "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".<ref name=":0" /> == Komponenti == {| class="wikitable sortable" width="100%" style="background:#ffffff;" ! align="left" width="17%" style="background:#ffdead;" |Żona ! align="left" width="23%" style="background:#ffdead;" |Assi kulturali ! align="left" width="15%" style="background:#ffdead;" |Tip ! align="left" width="25%" style="background:#ffdead;" |Post ! class="unsortable" align="left" width="20%" style="background:#ffdead;" |Ritratt |- |Yoshino u Ōmine |Il-Muntanja Yoshino (bil-Ġappuniż: 吉野山, ''Yoshino-yama'') |Muntanja |<span style="display:none">nara yoshino yoshino</span>Yoshino-chō, Yoshino-gun, Nara-ken |[[File:Cherry_blossoms_at_Yoshinoyama_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cherry_blossoms_at_Yoshinoyama_01.jpg|150x150px]] |- |Yoshino u Ōmine |Is-Santwarju ta' Yoshino Mikumari (bil-Ġappuniż: 吉野水分神社, ''Yoshino-mikumari-jinja'') |<span style="display:none">shrine</span>Santwarju Xintoist |<span style="display:none">nara yoshino yoshino</span>Yoshino-chō, Yoshino-gun, Nara-ken |[[File:Yoshino_Mikumari_Shrine_Main_Hall_001.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yoshino_Mikumari_Shrine_Main_Hall_001.jpg|150x150px]] |- |Yoshino u Ōmine |Is-Santwarju ta' Kimpu (bil-Ġappuniż: 金峯神社, ''Kimpu-jinja'') |Santwarju Xintoist |<span style="display:none">nara yoshino yoshino</span>Yoshino-chō, Yoshino-gun, Nara-ken |[[File:Konbu_Shrine,_Yoshino02.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Konbu_Shrine,_Yoshino02.JPG|150x150px]] |- |Yoshino u Ōmine |Kimpusen-ji (bil-Ġappuniż: 金峯山寺, ''Kimpusen-ji'') |<span style="display:none">temple shugendo buddhist</span>Tempju Shugendō/ Buddist |<span style="display:none">nara yoshino yoshino</span>Yoshino-chō, Yoshino-gun, Nara-ken |[[File:Kinpusenji_Yoshino_Nara02n4272.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kinpusenji_Yoshino_Nara02n4272.jpg|150x150px]] |- |Yoshino u Ōmine |Is-Santwarju ta' Yoshimizu (bil-Ġappuniż: 吉水神社, ''Yoshimizu-jinja'') |<span style="display:none">shrine</span>Santwarju Xintoist |<span style="display:none">nara yoshino yoshino</span>Yoshino-chō, Yoshino-gun, Nara-ken |[[File:Yoshimizu-jinja_Yoshino_Nara04.n3200.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yoshimizu-jinja_Yoshino_Nara04.n3200.jpg|150x150px]] |- |Yoshino u Ōmine |Ōminesan-ji (bil-Ġappuniż: 大峯山寺, ''Ōminesan-ji'') |<span style="display:none">temple shugendo</span>Tempju Shugendō |<span style="display:none">nara yoshino tenkawa</span>Tenkawa-mura, Yoshino-gun, Nara-ken |[[File:Oominesanji_stairs.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Oominesanji_stairs.jpg|200x200px]] |- |Kumano Sanzan |Kumano Hongū Taisha (bil-Ġappuniż: 熊野本宮大社, ''Kumano Hongū Taisha'') |<span style="display:none">shrine</span>Santwarju Xintoist |<span style="display:none">wakayama tanabe</span>Tanabe-shi, Wakayama-ken |[[File:Shrine_Kumano_hongu_torii01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shrine_Kumano_hongu_torii01.jpg|150x150px]] |- |Kumano Sanzan |Kumano Hayatama Taisha (bil-Ġappuniż: 熊野速玉大社, ''Kumano Hayatama Taisha'') |<span style="display:none">shrine</span>Santwarju Xintoist |<span style="display:none">wakayama mie</span>Shingū-shi, Wakayama-ken; Kiho-chō, Minamimuro-gun, Mie-ken |[[File:Kumanohayatama-taisha10s4s4440.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kumanohayatama-taisha10s4s4440.jpg|150x150px]] |- |Kumano Sanzan |Kumano Nachi Taisha (bil-Ġappuniż: 熊野那智大社, ''Kumano Nachi Taisha'') |<span style="display:none">shrine</span>Santwarju Xintoist |<span style="display:none">wakayama higashimuro nachikatsuura</span>Nachikatsuura-chō, Higashimuro-gun, Wakayama-ken |[[File:Kumanonachitaisha8473.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kumanonachitaisha8473.jpg|150x150px]] |- |Kumano Sanzan |Seiganto-ji (bil-Ġappuniż: 青岸渡寺, ''Seiganto-ji'') |<span style="display:none">temple tendai</span>Tempju Buddist Tendai |<span style="display:none">wakayama higashimuro nachikatsuura</span>Nachikatsuura-chō, Higashimuro-gun, Wakayama-ken |[[File:Three-storied Pagoda of Seiganto-ji and Nachi Falls.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Three-storied Pagoda of Seiganto-ji and Nachi Falls.jpg|150x150px]] |- |Kumano Sanzan |Il-Kaskati ta' Nachi (bil-Ġappuniż: 那智滝, ''Nachi no Taki'') |Kaskata |<span style="display:none">wakayama higashimuro nachikatsuura</span>Nachikatsuura-chō, Higashimuro-gun, Wakayama-ken |[[File:Nachi_Falls002.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nachi_Falls002.JPG|200x200px]] |- |Kumano Sanzan |Il-Foresta Primordjali ta' Nachi (bil-Ġappuniż: 那智原始林, ''Nachi Genjirin'') |<span style="display:none">nature</span>Foresta |<span style="display:none">wakayama higashimuro nachikatsuura</span>Nachikatsuura-chō, Higashimuro-gun, Wakayama-ken |[[File:Daimonzaka8562.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Daimonzaka8562.JPG|200x200px]] |- |Kumano Sanzan |Fudarakusan-ji (bil-Ġappuniż: 補陀洛山寺, ''Fudarakusan-ji'') |<span style="display:none">temple tendai</span>Tempju Buddist Tendai |<span style="display:none">wakayama higashimuro nachikatsuura</span>Nachikatsuura-chō, Higashimuro-gun, Wakayama-ken |[[File:Fudarakusanji04s2010.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Fudarakusanji04s2010.jpg|150x150px]] |- |Kōyasan |Santwarju ta' Niutsuhime (bil-Ġappuniż: 丹生都比売神社, ''Niutsuhime-jinja'') |Santwarju Xintoist |<span style="display:none">wakayama ito katsuragi</span>Katsuragi-chō, Ito-gun, Wakayama-ken |[[File:Niutsuhime-jinja_romon.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Niutsuhime-jinja_romon.jpg|150x150px]] |- |Kōyasan |Kongōbu-ji (bil-Ġappuniż: 金剛峯寺, ''Kongōbu-ji'') |<span style="display:none">temple shingon</span>Tempju Buddist Shingon |<span style="display:none">wakayama ito koya</span>Kōya-chō, Ito-gun, Wakayama-ken |[[File:Daimon_Koyasan01n4272.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Daimon_Koyasan01n4272.jpg|150x150px]] |- |Kōyasan |Jison-in (bil-Ġappuniż: 慈尊院, ''Jison-in'') |<span style="display:none">temple shingon</span>Tempju Buddist Shingon |<span style="display:none">wakayama ito kudoyama</span>Kudoyama-chō, Ito-gun, Wakayama-ken |[[File:Jison-in_Two-storey_pagoda.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jison-in_Two-storey_pagoda.jpg|150x150px]] |- |Kōyasan |Santwarju ta' Niukanshōfu (bil-Ġappuniż: 丹生官省符神社, ''Niukanshōfu-jinja'') |Santwarju Xintoist |<span style="display:none">wakayama ito kudoyama</span>Kudoyama-chō, Ito-gun, Wakayama-ken |[[File:Niukanshobujinja_02.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Niukanshobujinja_02.JPG|150x150px]] |- |Rotot ta' Pellegrinaġġ |Ōmine Okugakemichi (bil-Ġappuniż: 大峯奥駈道, ''Ōmine Okugakemichi'') |Mogħdija |<span style="display:none">wakayama nara</span>Il-villaġġi bejn il-Prefetturi ta' [[Monumenti Storiċi ta' Nara|Nara]] u ta' Wakayama |[[File:Okunosenbon_Yoshino_Nara01n4272.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Okunosenbon_Yoshino_Nara01n4272.jpg|150x150px]] |- |Rotot ta' Pellegrinaġġ |Kumano Sankeimichi (bil-Ġappuniż: 熊野参詣道) * Nakahechi (bil-Ġappuniż: 中辺路), inkluż ix-xmara Kumano (bil-Ġappuniż: 熊野川) * Kohechi (bil-Ġappuniż: 小辺路) * Ōhechi (bil-Ġappuniż: 大辺路) * Iseji (bil-Ġappuniż: 伊勢路) |Mogħdija |<span style="display:none">wakayama mie</span>Tul il-Prefetturi ta' Mie u ta' Wakayama |[[File:Daimonzaka28-640.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Daimonzaka28-640.jpg|200x200px]] |- |Rotot ta' Pellegrinaġġ |Kōyasan chōishi-michi (bil-Ġappuniż: 高野山町石道, ''Kōyasan Chōishimichi'') |Mogħdija |<span style="display:none">wakayama ito</span>Il-villaġġi f'Ito-gun, Wakayama-ken |[[File:Koyasan_Choishimichi_01.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Koyasan_Choishimichi_01.JPG|226x226px]] |} == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] [[Kategorija:Ġappun]] [[Kategorija:Tempji Buddisti]] [[Kategorija:Buddiżmu]] gshil01xq40o53bnmv67x6wsvli4grh 0 34650 332462 2026-09-24T15:09:48Z JovalQC 21720 Created by translating the opening section from the page "[[:fr:Special:Redirect/revision/237142350|Jean-Paul Ier]]" 332462 wikitext text/x-wiki '''Albino Luciani''', imwieled fi{{Data|17 octobre 1912}} f'Canale d'Agordo fl -Italja u miet nhar{{Data|28 septembre 1978}} [[Belt tal-Vatikan|fil-Vatikan]], huwa l {{263e|[[pape]]}} tal- [[Knisja Kattolika]], elett fi{{Data|26 août 1978}} taħt l-isem ta' '''{{souverain-|Jean-Paul Ier}}''' (bil [[Lingwa Latina|-Latin]] ''{{Lang|la|Ioannes {{souverain-|Paulus I}}}}'', bit [[Lingwa Taljana|-Taljan]] ''{{Lang|it|Giovanni {{souverain-|Paolo I}}}}'' ). Il-pontifikat tiegħu dam biss {{unité|33|jours}}, u b'hekk kien l-iqsar wieħed tas- {{s-|XX|e}} u wieħed mill-iqsar fl-istorja tal-papat. Fl [[Italja|-Italja]], huwa msejjaħ ''{{Lang|it|il Papa del sorriso}}'' (“Il-Papa li Jbissem”) il-papa tat-tbissim "Jew" il-papa jitbissem " ''{{Lang|it|il sorriso di Dio}}'' (" it-tbissima ta’ Alla ". Sal-lum, Albino Luciani huwa l-aħħar papa Taljan, bl-erba' suċċessuri tiegħu jkunu ta' nazzjonalità [[Polonja|Pollakka]] għal {{souverain2|Jean-Paul II}}, [[Ġermanja|Ġermaniża]] għal {{souverain2|Benoît XVI}}, [[Arġentina]] għal [[Papa Franġisku|Franġisku]] u [[Stati Uniti|Amerikana]] - [[Perù|Peruvjana]] għal [[Papa Ljun XIV|Ljun XIV]] . Filwaqt li ġie rikonoxxut bħala venerabbli mill- [[Knisja Kattolika]] fl-2017, ġie proklamat beatu mill-Papa Franġisku nhar{{Data|4 septembre 2022}} u jiġi ċċelebrat fi{{Data|26 août}}, id-data tal-elezzjoni tiegħu għat-tron ta’ San Pietru. == Żgħażagħ u familja == Albino Luciani twieled f’familja modesta ħafna f’reġjun muntanjuż fit-Tramuntana tal-Italja—reġjun li ta lill-Knisja Kattolika sitt papiet fis-seklu 20. Missieru, Giovanni Luciani, kien ħaddiem staġjonali u aktar tard bennej, b’inklinazzjonijiet soċjalisti antiklerikali. Ommu, Bortola Tancon, min-naħa l-oħra, kienet Kattolika devota li kienet taħdem bħala ħasla tal-platti fl-Asil tal-Qaddisin Ġwanni u Pawlu f’Venezja. Ommu ħeġġet il-vokazzjoni bikrija ta’ binha. Daħal fis-seminarju minuri f’Feltre, imbagħad fis-seminarju maġġuri f’Belluno. Student brillanti, kompla jistudja fl-Università Pontifiċja Gregorjana f’[[Ruma]]. Hemmhekk kiseb dottorat fit-teoloġija, intitolat “L-Oriġini tar-Ruħ fil-Ħsieb ta’ Rosmini.” Għandu żewġ aħwa subien u oħt waħda: Federico, li miet fl-età ta’ sena, Edoardo (1917-2008) li żżewweġ lil Antonietta Marinelli li magħha kellu disa’ tfal, u Nina li żżewġet lil Ettore Petri li miegħu kellha żewġt itfal. cvpyrdl53fy34ipaisz8d9lg2h16iil 332463 332462 2026-09-24T15:41:09Z JovalQC 21720 Infobox bijografija create 332463 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Albino Luciani''', imwieled fis-17 ta' Ottubru 1912, f'[[Canale d'Agordo]], l-[[Italja]], u miet fit-28 ta' Settembru 1978, fil-[[Belt tal-Vatikan|Vatikan]], kien it-263 Papa tal-[[Knisja Kattolika]], elett fis-26 ta' Awwissu 1978, u ħa l-isem ta' '''Ġwanni Pawlu I''' ([[Lingwa Latina|Latin]]: '''Ioannes Paulus I''', [[Lingwa Taljana|Taljan]]: '''Giovanni Paolo I'''). Il-pontifikat tiegħu dam biss 33 jum, u b'hekk sar l-iqsar wieħed tas-seklu 20 u wieħed mill-iqsar fl-istorja tal-papat. Fl-Italja, huwa mlaqqam il ''Papa del sorriso'' ("il-papa jitbissem" jew "il-papa jitbissem") u il sorriso di Dio ("it-tbissima ta' Alla"). Albino Luciani sal-lum huwa l-aħħar papa Taljan; l-erba' suċċessuri tiegħu kienu ta' nazzjonalità [[Polonja|Pollakka]] ([[Papa Ġwanni Pawlu II|Ġwanni Pawlu II]]), nazzjonalità [[Ġermanja|Ġermaniża]] ([[Papa Benedittu XVI|Benedittu XVI]]), nazzjonalità [[Arġentina]] ([[Papa Franġisku|Franġisku]]), u nazzjonalità [[Stati Uniti|Amerikana]]-[[Perù|Peruvjana]] ([[Papa Ljun XIV|Ljun XIV]]). Fl-2017, ġie proklamat beatu mill-[[Papa Franġisku]] nhar{{Data|4 septembre 2022}} u jiġi ċċelebrat fi{{Data|26 août}}, id-data tal-elezzjoni tiegħu għat-tron ta’ [[San Pietru]]<ref>{{Ċita web|url=http://www.vatican.va/content/john-paul-i/en/biography/documents/hf_jp-i_bio_01021997_biography.html|titlu=Biography of His Holiness John Paul I|sit=www.vatican.va|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-24}}</ref>. == Żgħażagħ u familja == Albino Luciani twieled f’familja modesta ħafna f’reġjun muntanjuż fit-Tramuntana tal-Italja—reġjun li ta lill-Knisja Kattolika sitt papiet fis-seklu 20. Missieru, Giovanni Luciani, kien ħaddiem staġjonali u aktar tard bennej, b’inklinazzjonijiet soċjalisti antiklerikali. Ommu, Bortola Tancon, min-naħa l-oħra, kienet Kattolika devota li kienet taħdem bħala ħasla tal-platti fl-Asil tal-Qaddisin Ġwanni u Pawlu f’[[Venezja]]. Ommu ħeġġet il-vokazzjoni bikrija ta’ binha. Daħal fis-seminarju minuri f’Feltre, imbagħad fis-seminarju maġġuri f’Belluno. Student brillanti, kompla jistudja fl-Università Pontifiċja Gregorjana f’[[Ruma]]. Hemmhekk kiseb dottorat fit-teoloġija, intitolat “L-Oriġini tar-Ruħ fil-Ħsieb ta’ Rosmini.” Għandu żewġ aħwa subien u oħt waħda: Federico, li miet fl-età ta’ sena, Edoardo (1917-2008) li żżewweġ lil Antonietta Marinelli li magħha kellu disa’ tfal, u Nina li żżewġet lil Ettore Petri li miegħu kellha żewġt itfal<ref>{{Ċita web|url=http://www.vatican.va/content/john-paul-i/en/biography/documents/hf_jp-i_bio_01021997_biography.html|titlu=Biography of His Holiness John Paul I|sit=www.vatican.va|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-24}}</ref>. == Saċerdozju == Albino Luciani ġie ordnat saċerdot fis-7 ta' Lulju 1935, u nħatar vigarju f'belt twelidu. Għallem fl-Istitut Tekniku tal-Minjieri, imbagħad fis-seminarju maġġuri f'Belluno, fejn kellu l-katedra tat-teoloġija dommatika. Sar il-viċi-rettur tiegħu fl-1937<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/biography/Blessed-John-Paul-I|titlu=Blessed John Paul I {{!}} Biography, Cause of Death, How Long, Reign, & Facts {{!}} Britannica|data=2026-09-24|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-24}}</ref>. == Episkopat == Luciani ġie kkonsagrat Isqof ta’ Vittorio Veneto minn [[Papa Ġwanni XXIII|Ġwanni XXIII]]—li kien Patriarka ta’ Venezja—fis-27 ta’ Diċembru 1958 (kien wieħed mill-ewwel isqfijiet tal-pontifikat ta’ [[Papa Ġwanni XXIII|Ġwanni XXIII]]). F’Awwissu 1962, iffaċċja skandlu tal-proprjetà immobbli fid-djoċesi tiegħu: żewġ qassisin kienu qed jispekulaw bl-elemosini tal-parruċċani. L-isqof irrifjuta li jkopri għalihom, billi rrimborża lill-vittmi kollha billi biegħ bini u teżori ekkleżjastiċi. Huwa pparteċipa fil-Konċilju Vatikan II<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/biography/Blessed-John-Paul-I|titlu=Blessed John Paul I {{!}} Biography, Cause of Death, How Long, Reign, & Facts {{!}} Britannica|data=2026-09-24|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-24}}</ref>. Bejn l-1967 u l-1969, huwa ffaċċja x-xiżma ta' Montaner: kważi l-abitanti kollha ta' Montaner, raħal żgħir fil-muniċipalità ta' Sarmede, irrinunzjaw il-Kattoliċiżmu u ħaddnu l-Kristjaneżmu Ortodoss minħabba nuqqas ta' qbil serju ma' Albino Luciani. Madankollu, il-komunità Ortodossa ta' Montaner iltaqgħet ma' xi problemi ta' identità, għaliex it-twaqqif tagħha kien immexxi aktar minn nuqqas ta' qbil ma' Albino Luciani milli minn identità Ortodossa ġenwina. Fil-15 ta' Diċembru 1969, huwa sar Patriarka ta' [[Venezja]]. Tliet snin wara, huwa assuma l-viċi-presidenza tal-Konferenza Episkopali Taljana. Fl-1972, waqt żjara f'[[Venezja]], [[Papa Pawlu VI|Pawlu VI]] ppreżenta lill-Patriarka l-istola papali tiegħu (sinjal li dalwaqt kien se jgħollih għall-kardinalat). Huwa fil-fatt ġie elevat għall-kardinalat f'Marzu 1973 minn [[Papa Pawlu VI|Pawlu VI]]. == Papa tal-Knisja Kattolika == '''<big>Konklavi ta' Awwissu 1978 u elezzjoni</big>''' Albino Luciani ġie elett Papa fis-26 ta' Awwissu 1978, fl-ewwel jum tal-votazzjoni. Meta fetaħ il-konklavi tal-1978 biex jiġi elett is-suċċessur ta' [[Papa Pawlu VI|Pawlu VI]], kien hemm żewġ gruppi preżenti: il-konservattivi, immexxija mill-[[Arċisqof ta' Ġenova]], il-Kardinal [[Giuseppe Siri]], u l-liberali, rappreżentati mill-[[Arċisqof ta' Firenze]], il-Kardinal [[Giovanni Benelli]]. Dawn tal-aħħar aktar tard ittrasferixxew il-voti tagħhom lill-Kardinal [[Sergio Pignedoli]]. Luciani ġie elett fir-raba' votazzjoni, u kiseb bejn 99 u 107 vot minn 110 mitfugħa. Ma kienx fost il-favoriti, u jidher li ntgħażel bħala riżultat ta' vot ta' kompromess bejn il-fazzjonijiet differenti. Huwa lissen il-kliem "''tempestas magna est super me''" ("tempesta kbira tinsab fuqi"). '''<big>"Il-Papa jitbissem"</big>''' Fl-età ta’ 65 sena, ħa l-isem renjali Ġwanni Pawlu I (''Ioannes Paulus I''), b’omaġġ liż-żewġ predeċessuri immedjati tiegħu, [[Papa Ġwanni XXIII|Ġwanni XXIII]] u [[Papa Pawlu VI|Pawlu VI]], u wkoll b’referenza għall-[[Bażilika ta’ San Zanipolo]] ("Qaddisin Ġwanni u Pawlu"), fejn huma midfuna ħafna Dogi ta’ [[Venezja]] u fejn kienet taħdem ommu. Din l-għażla kienet sorpriża għal kulħadd: wieħed irid imur lura għas-seklu 10 biex isib papa li "jinawgura" isem renjali ġdid. Barra minn hekk, qatt ma kien intuża isem kompost qabel<ref>{{Ċita web|url=https://www.vaticannews.va/en/vatican-city/news/2018-09/pope-john-paul-i-death-anniversary.html|titlu=Pope John Paul I: The 'smiling pope' - Vatican News|data=2018-09-28|sit=www.vaticannews.va|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-24}}</ref>. '''<big>Innovazzjonijiet Introdotti</big>''' Mill-mument tal-aċċessjoni tiegħu, Ġwanni Pawlu I stinka biex jiumanizza l-uffiċċju papali: billi tkellem fl-ewwel persuna, abbanduna l-"aħna" rjali fil-prattika komuni u rrefera għalih innifsu, kif kienet it-tradizzjoni għall-papiet. Bl-istess mod, irrifjuta li jidher fuq is-sedia gestatoria (għalkemm kien imġiegħel jagħmel dan mill-entourage tiegħu sabiex jidher mill-folol) u, fil-jum tal-intronizzazzjoni tiegħu, irrifjuta li jilbes it-tiara, u pprefera minflok mitra sempliċi ta' isqof u l-preżentazzjoni tal-pallium. Kien l-ewwel papa li tkellem dwaru nnifsu f'termini umani u ma eżitax jiddiskuti l-personalità tiegħu, l-umiltà u t-timidità tal-karattru tiegħu, billi fakkar pubblikament iż-żmien meta, għadu Patriarka ta' [[Venezja]], il-[[Papa Pawlu VI]] kien poġġielu l-istola fuq spallejh, u għamlu "aħmar bil-mistħija", kif ukoll il-biża' li ħass fil-jum tal-elezzjoni tiegħu. '''<big>Ħsibijiet u stil</big>''' [[Stampa:Ioannes Paulus I, at the window, 1978 (retouched) (cropped).jpg|nofs|daqsminuri|Ġwanni Pawlu I mat-tieqa tal-Palazz Appostoliku]] Dottrinalment, huwa afferma mill-ġdid il-pożizzjonijiet meħuda minn [[Papa Pawlu VI|Pawlu VI]] fl-enċiklika ''Humanae Vitae'', fejn ikkonferma l-oppożizzjoni tal-Knisja Kattolika għall-abort u l-kontraċezzjoni<ref>{{Ċita web|url=https://www.laikos.org/gwannipawlui.htm|titlu=Il-Papa Ġwanni Pawlu I|sit=www.laikos.org|data-aċċess=2026-09-24}}</ref>. Meta ġie infurmat dwar allegazzjonijiet ta’ għemil ħażin fil-[[Bank tal-Vatikan]], Ġwanni Pawlu I talab lil [[Jean-Marie Villot]], il-Kardinal Segretarju tal-Istat u kap tal-kurja papali, biex iwettaq investigazzjoni bir-reqqa. Huwa immedjatament inħajjem mill-Kattoliċi, li kienu messi bis-sempliċità tiegħu u tawh il-laqam "il-papa jitbissem." Madankollu, ir-renju qasir tiegħu ma ppermettilux iwettaq xi proġetti fuq skala kbira. Imħasseb ħafna dwar il-faqar, partikolarment fin-Nofsinhar Globali, huwa enfasizza l-prosperità tad-dinja. Dwar kwistjonijiet soċjali, huwa tkellem dwar l-importanza li l-ħaddiema jingħataw "paga ġusta." L-uniċi erba’ udjenzi ġenerali li kellu matul il-pontifikat tiegħu żvelaw l-essenza tal-messaġġ pastorali tiegħu. Matul l-ewwel udjenza, iddedikata għall-umiltà, il-Papa sejjaħ lil abbas biex jifhem it-tifsira u l-importanza tal-umiltà. It-tieni kienet iddedikata għall-fidi, u f’din l-okkażjoni speċjali, Ġwanni Pawlu I qara poeżija ta’ Trilussa. It-tielet waħda kienet iddedikata lit-tama, u l-Papa kkwota lil [[San Tumas ta’ Aquino]]. Fir-raba’ u l-aħħar udjenza, il-jum ta’ qabel mewtu, tkellem dwar il-karità u kkwota siltiet minn ''Populorum Progressio'' (l-enċiklika ta’ Pawlu VI). Fil-bidu ta’ din l-aħħar udjenza, il-folla ferħitlu u awguratlu ħajja twila<ref>{{Ċita web|url=https://www.laikos.org/gwannipawlui.htm|titlu=Il-Papa Ġwanni Pawlu I|sit=www.laikos.org|data-aċċess=2026-09-24}}</ref>. '''<big>Mewt, funerali, u teoriji</big>''' [[Stampa:TombaBeatoGiovanniPaoloI2022.jpg|nofs|daqsminuri|Il-qabar ta’ Ġwanni Pawlu I mill-beatifikazzjoni tiegħu]] Ġwanni Pawlu I miet fil-lejl tat-28 ta’ Settembru, 1978, b’attakk tal-qalb suspettat, fl-età ta’ 65 sena. Ġismu nstab fil-5:10 ta’ filgħodu minn Suor Vincenza Taffarel. Kien iqum fil-5:00 ta’ filgħodu, u s-soru kienet tħalli tazza kafè barra l-bieb tal-kamra tas-sodda tiegħu. Għaxar minuti wara, meta ndunat li t-tazza kienet għadha hemm, intatta, ċemplet lill-Papa u daħlet fil-kamra tiegħu: bilqiegħda fuq is-sodda tiegħu, bil-lampa tal-komodina mixgħula, kien liebes in-nuċċali tal-qari u jżomm ftit folji karta f’idejh<ref>{{Ċita web|url=https://www.ewtn.com/catholicism/library/death-of-pope-john-paul-i-1612|titlu=The Death of Pope John Paul I {{!}} EWTN|sit=EWTN Global Catholic Television Network|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-24}}</ref>. F’bijografija ppubblikata fl-2012, Marco Roncalli jiddikjara li fiż-żmien tal-elezzjoni tiegħu fis-27 ta’ Awwissu, 1978, Ġwanni Pawlu I kien diġà marid ħafna. Wara li sofra mit-tuberkulożi fiż-żgħożija tiegħu, kien ilu jiġi kkurat għal pressjoni għolja għal snin sħaħ. Huwa segwa stil ta’ ħajja strett ħafna, u fis-27 ta’ Settembru f’udjenza ġenerali quddiem pazjenti, infermiera u tobba, żvela li kien iddaħħal l-isptar tmien darbiet u kien għadda minn erba’ operazzjonijiet kirurġiċi<ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.com/audio/play/w3ct3c6t|titlu=BBC Audio {{!}} Witness History {{!}} Pope John Paul I’s sudden death|sit=www.bbc.com|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-09-24}}</ref>. Jumejn qabel mewtu, l-infermiera tiegħu nnotat li idejn il-Papa kienu minfuħin, u l-Papa wieġeb li saqajh ukoll kienu minfuħin, iżda li ma kienx hemm bżonn li jċempel lit-tabib tiegħu, li kien diġà eżaminah dan l-aħħar. Il-lejla ta’ qabel, esperjenza tagħfis fis-sider, u l-infermiera tiegħu amministratlu rimedju taħt l-ilsien (probabbilment nitrogliċerina). Hija telqitu fl-10:00 PM, u talbitu jċempel jekk kellux xi problemi. Meta nstab mejjet l-għada filgħodu, it-tabib ewlieni osserva li l-ġisem kien kiesaħ u wera sinjali ta’ rigor mortis. Huwa ċċertifikat mewt f’daqqa b’infart mijokardijaku, li seħħ għall-ħabta tal-11:00 PM, u ddeċieda li awtopsja ma kinitx meħtieġa. Skont Roncalli, "il-Papa miet waħdu, minħabba l-piż tal-kariga tiegħu u l-iskrupli tiegħu li joħloq inkonvenjent lil dawk ta’ madwaru." Midfun fl-4 ta’ Ottubru, Ġwanni Pawlu I jistrieħ fil-kripta tal-[[Bażilika ta’ San Pietru]] f’[[Ruma]]. Il-qabar tiegħu jikkonsisti minn sarkofagu rettangolari magħmul minn irħam b'vini griżi, imdawwar b'żewġ kolonni żgħar preċeduti minn żewġ anġli bil-ġwienaħ (xogħlijiet ta' Andrea Bregno mit-tabernaklu tal-Lanza Mqaddsa). Il-konklavi biex jiġi elett is-suċċessur tiegħu fetaħ fl-14 ta' Ottubru, 1978<ref>{{Ċita web|url=http://www.instoria.it/home/papa_luciani.htm|titlu=InStoria - I 33 giorni di Papa Luciani|sit=www.instoria.it|data-aċċess=2026-09-24}}</ref>. == Beatifikazzjoni == '''<big>Rikonoxximent tal-virtujiet</big>''' Wara mewtu, il-fidili Kattoliċi li kienu jgħożżu memorji sbieħ tal-mejjet Papa talbu, permezz ta’ petizzjoni ffirmata minn isqfijiet Brażiljani fl-1990, il-ftuħ tal-kawża għall-beatifikazzjoni ta’ Albino Luciani<ref>{{Ċita web|url=http://www.vatican.va/content/john-paul-ii/en/audiences/1978/documents/hf_jp-ii_aud_19781122.html|titlu=22 November 1978|sit=www.vatican.va|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-24}}</ref>. Fit-23 ta’ Novembru 2003, il-proċess ta’ beatifikazzjoni nfetaħ fil-Katidral ta’ Belluno. Il-proċedimenti djoċesani kkonkludew fl-10 ta’ Novembru 2006. Fis-27 ta’ Ġunju 2008, il-Kongregazzjoni għall-Kawżi tal-Qaddisin ippubblikat id-digriet li jivvalida l-proċess djoċesan<ref>{{Ċita web|url=https://www.vaticannews.va/en/vatican-city/news/2017-11/pope-approves-the-heroic-virtues-of-servant-of-god-pope-john-pau.html|titlu=Pope approves the heroic virtues of Servant of God Pope John Paul I - Vatican News|data=2017-11-09|sit=www.vaticannews.va|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-24}}</ref>. Il-biblijografija, fil-forma ta’ dossiers għal din il-beatifikazzjoni, twasslet lill-Prefett tal-Kongregazzjoni għall-Kawżi tal-Qaddisin, Angelo Amato, minn Enrico dal Covolo fis-17 ta’ Ottubru 2012, l-anniversarju tat-twelid tiegħu, għall-eżami tal-kawża biex jiġi determinat jekk Ġwanni Pawlu I għandux jiġi ddikjarat venerabbli jew le. Wara pawża f’April 2015, il-proċess ta’ beatifikazzjoni tiegħu reġa’ tnieda f’Lulju 2016 mill-Kardinal [[Beniamino Stella]]. Fis-26 ta' Awwissu 2016, ġie inawgurat mużew f'ġieħu f'Canale d'Agordo, belt twelidu, biex ifakkar it-38 anniversarju mill-elezzjoni tiegħu. Il-Kardinal [[Pietro Parolin]] iċċelebra Quddiesa għall-inawgurazzjoni<ref>{{Ċita web|url=https://www.vaticannews.va/en/vatican-city/news/2017-11/pope-approves-the-heroic-virtues-of-servant-of-god-pope-john-pau.html|titlu=Pope approves the heroic virtues of Servant of God Pope John Paul I - Vatican News|data=2017-11-09|sit=www.vaticannews.va|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-24}}</ref>. Fid-9 ta' Novembru 2017, il-[[Papa Franġisku]] rrikonoxxa l-virtujiet erojċi ta' Ġwanni Pawlu I, u ddikjarah Venerabbli. '''<big>Rikonoxximent tal-mirakli</big>''' Fit-13 ta' Ottubru 2021, il-[[Papa Franġisku]] rrikonoxxa n-natura mirakoluża tal-fejqan ta' tifla [[Arġentina]] ta' 11-il sena fl-2011, attribwit għall-interċessjoni ta' Ġwanni Pawlu I, u ffirma d-digriet li jawtorizza l-beatifikazzjoni tagħha<ref>{{Ċita web|url=https://www.cathstan.org/faith/recognizing-miracle-pope-clears-way-for-beatification-of-john-paul-i|titlu=Temporary Title|sit=Catholic Standard|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-09-24}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Press|isem=Associated|data=2021-10-13|titlu=John Paul I on course for sainthood as pope credits him with miracle|url=https://www.theguardian.com/world/2021/oct/13/john-paul-i-on-course-sainthood-pope-francis-miracle|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-09-24}}</ref>. Hija ġiet iddikjarata solennement Beata mill-Papa fl-4 ta' Settembru 2022, waqt Quddiesa ċċelebrata fi [[Pjazza San Pietru fil-Vatikan|Pjazza San Pietru]] fil-[[Belt tal-Vatikan|Vatikan]]. Għall-kanonizzazzjoni tagħha, u b'hekk għad-dħul uffiċjali tagħha fil-katalgu tal-qaddisin, irid jiġi rikonoxxut it-tieni miraklu permezz tal-interċessjoni tal-Beatu Ġwanni Pawlu I<ref>{{Ċita web|url=https://www.vaticannews.va/en/pope/news/2021-10/pope-john-paul-i-miracle-for-canonization.html|titlu=Pope John Paul I – a miracle clears him for beatification - Vatican News|data=2021-10-13|sit=www.vaticannews.va|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-24}}</ref>. == Referenzi == 01j13g7068ys2qwl3xq5aq86d2ulf7g 332464 332463 2026-09-24T15:43:42Z JovalQC 21720 "Coat of arms" miżjud. 332464 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Albino Luciani''', imwieled fis-17 ta' Ottubru 1912, f'[[Canale d'Agordo]], l-[[Italja]], u miet fit-28 ta' Settembru 1978, fil-[[Belt tal-Vatikan|Vatikan]], kien it-263 Papa tal-[[Knisja Kattolika]], elett fis-26 ta' Awwissu 1978, u ħa l-isem ta' '''Ġwanni Pawlu I''' ([[Lingwa Latina|Latin]]: '''Ioannes Paulus I''', [[Lingwa Taljana|Taljan]]: '''Giovanni Paolo I'''). Il-pontifikat tiegħu dam biss 33 jum, u b'hekk sar l-iqsar wieħed tas-seklu 20 u wieħed mill-iqsar fl-istorja tal-papat. [[Stampa:C o a Johannes Paulus I.svg|nofs|daqsminuri|<nowiki>''Humilitas''</nowiki> (Humility)]] Fl-[[Italja]], huwa mlaqqam il ''Papa del sorriso'' ("il-papa jitbissem" jew "il-papa jitbissem") u il sorriso di Dio ("it-tbissima ta' Alla"). Albino Luciani sal-lum huwa l-aħħar papa Taljan; l-erba' suċċessuri tiegħu kienu ta' nazzjonalità [[Polonja|Pollakka]] ([[Papa Ġwanni Pawlu II|Ġwanni Pawlu II]]), nazzjonalità [[Ġermanja|Ġermaniża]] ([[Papa Benedittu XVI|Benedittu XVI]]), nazzjonalità [[Arġentina]] ([[Papa Franġisku|Franġisku]]), u nazzjonalità [[Stati Uniti|Amerikana]]-[[Perù|Peruvjana]] ([[Papa Ljun XIV|Ljun XIV]]). Fl-2017, ġie proklamat beatu mill-[[Papa Franġisku]] nhar{{Data|4 septembre 2022}} u jiġi ċċelebrat fi{{Data|26 août}}, id-data tal-elezzjoni tiegħu għat-tron ta’ [[San Pietru]]<ref>{{Ċita web|url=http://www.vatican.va/content/john-paul-i/en/biography/documents/hf_jp-i_bio_01021997_biography.html|titlu=Biography of His Holiness John Paul I|sit=www.vatican.va|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-24}}</ref>. == Żgħażagħ u familja == Albino Luciani twieled f’familja modesta ħafna f’reġjun muntanjuż fit-Tramuntana tal-Italja—reġjun li ta lill-Knisja Kattolika sitt papiet fis-seklu 20. Missieru, Giovanni Luciani, kien ħaddiem staġjonali u aktar tard bennej, b’inklinazzjonijiet soċjalisti antiklerikali. Ommu, Bortola Tancon, min-naħa l-oħra, kienet Kattolika devota li kienet taħdem bħala ħasla tal-platti fl-Asil tal-Qaddisin Ġwanni u Pawlu f’[[Venezja]]. Ommu ħeġġet il-vokazzjoni bikrija ta’ binha. Daħal fis-seminarju minuri f’Feltre, imbagħad fis-seminarju maġġuri f’Belluno. Student brillanti, kompla jistudja fl-Università Pontifiċja Gregorjana f’[[Ruma]]. Hemmhekk kiseb dottorat fit-teoloġija, intitolat “L-Oriġini tar-Ruħ fil-Ħsieb ta’ Rosmini.” Għandu żewġ aħwa subien u oħt waħda: Federico, li miet fl-età ta’ sena, Edoardo (1917-2008) li żżewweġ lil Antonietta Marinelli li magħha kellu disa’ tfal, u Nina li żżewġet lil Ettore Petri li miegħu kellha żewġt itfal<ref>{{Ċita web|url=http://www.vatican.va/content/john-paul-i/en/biography/documents/hf_jp-i_bio_01021997_biography.html|titlu=Biography of His Holiness John Paul I|sit=www.vatican.va|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-24}}</ref>. == Saċerdozju == Albino Luciani ġie ordnat saċerdot fis-7 ta' Lulju 1935, u nħatar vigarju f'belt twelidu. Għallem fl-Istitut Tekniku tal-Minjieri, imbagħad fis-seminarju maġġuri f'Belluno, fejn kellu l-katedra tat-teoloġija dommatika. Sar il-viċi-rettur tiegħu fl-1937<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/biography/Blessed-John-Paul-I|titlu=Blessed John Paul I {{!}} Biography, Cause of Death, How Long, Reign, & Facts {{!}} Britannica|data=2026-09-24|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-24}}</ref>. == Episkopat == Luciani ġie kkonsagrat Isqof ta’ Vittorio Veneto minn [[Papa Ġwanni XXIII|Ġwanni XXIII]]—li kien Patriarka ta’ Venezja—fis-27 ta’ Diċembru 1958 (kien wieħed mill-ewwel isqfijiet tal-pontifikat ta’ [[Papa Ġwanni XXIII|Ġwanni XXIII]]). F’Awwissu 1962, iffaċċja skandlu tal-proprjetà immobbli fid-djoċesi tiegħu: żewġ qassisin kienu qed jispekulaw bl-elemosini tal-parruċċani. L-isqof irrifjuta li jkopri għalihom, billi rrimborża lill-vittmi kollha billi biegħ bini u teżori ekkleżjastiċi. Huwa pparteċipa fil-Konċilju Vatikan II<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/biography/Blessed-John-Paul-I|titlu=Blessed John Paul I {{!}} Biography, Cause of Death, How Long, Reign, & Facts {{!}} Britannica|data=2026-09-24|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-24}}</ref>. Bejn l-1967 u l-1969, huwa ffaċċja x-xiżma ta' Montaner: kważi l-abitanti kollha ta' Montaner, raħal żgħir fil-muniċipalità ta' Sarmede, irrinunzjaw il-Kattoliċiżmu u ħaddnu l-Kristjaneżmu Ortodoss minħabba nuqqas ta' qbil serju ma' Albino Luciani. Madankollu, il-komunità Ortodossa ta' Montaner iltaqgħet ma' xi problemi ta' identità, għaliex it-twaqqif tagħha kien immexxi aktar minn nuqqas ta' qbil ma' Albino Luciani milli minn identità Ortodossa ġenwina. Fil-15 ta' Diċembru 1969, huwa sar Patriarka ta' [[Venezja]]. Tliet snin wara, huwa assuma l-viċi-presidenza tal-Konferenza Episkopali Taljana. Fl-1972, waqt żjara f'[[Venezja]], [[Papa Pawlu VI|Pawlu VI]] ppreżenta lill-Patriarka l-istola papali tiegħu (sinjal li dalwaqt kien se jgħollih għall-kardinalat). Huwa fil-fatt ġie elevat għall-kardinalat f'Marzu 1973 minn [[Papa Pawlu VI|Pawlu VI]]. == Papa tal-Knisja Kattolika == '''<big>Konklavi ta' Awwissu 1978 u elezzjoni</big>''' Albino Luciani ġie elett Papa fis-26 ta' Awwissu 1978, fl-ewwel jum tal-votazzjoni. Meta fetaħ il-konklavi tal-1978 biex jiġi elett is-suċċessur ta' [[Papa Pawlu VI|Pawlu VI]], kien hemm żewġ gruppi preżenti: il-konservattivi, immexxija mill-[[Arċisqof ta' Ġenova]], il-Kardinal [[Giuseppe Siri]], u l-liberali, rappreżentati mill-[[Arċisqof ta' Firenze]], il-Kardinal [[Giovanni Benelli]]. Dawn tal-aħħar aktar tard ittrasferixxew il-voti tagħhom lill-Kardinal [[Sergio Pignedoli]]. Luciani ġie elett fir-raba' votazzjoni, u kiseb bejn 99 u 107 vot minn 110 mitfugħa. Ma kienx fost il-favoriti, u jidher li ntgħażel bħala riżultat ta' vot ta' kompromess bejn il-fazzjonijiet differenti. Huwa lissen il-kliem "''tempestas magna est super me''" ("tempesta kbira tinsab fuqi"). '''<big>"Il-Papa jitbissem"</big>''' Fl-età ta’ 65 sena, ħa l-isem renjali Ġwanni Pawlu I (''Ioannes Paulus I''), b’omaġġ liż-żewġ predeċessuri immedjati tiegħu, [[Papa Ġwanni XXIII|Ġwanni XXIII]] u [[Papa Pawlu VI|Pawlu VI]], u wkoll b’referenza għall-[[Bażilika ta’ San Zanipolo]] ("Qaddisin Ġwanni u Pawlu"), fejn huma midfuna ħafna Dogi ta’ [[Venezja]] u fejn kienet taħdem ommu. Din l-għażla kienet sorpriża għal kulħadd: wieħed irid imur lura għas-seklu 10 biex isib papa li "jinawgura" isem renjali ġdid. Barra minn hekk, qatt ma kien intuża isem kompost qabel<ref>{{Ċita web|url=https://www.vaticannews.va/en/vatican-city/news/2018-09/pope-john-paul-i-death-anniversary.html|titlu=Pope John Paul I: The 'smiling pope' - Vatican News|data=2018-09-28|sit=www.vaticannews.va|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-24}}</ref>. '''<big>Innovazzjonijiet Introdotti</big>''' Mill-mument tal-aċċessjoni tiegħu, Ġwanni Pawlu I stinka biex jiumanizza l-uffiċċju papali: billi tkellem fl-ewwel persuna, abbanduna l-"aħna" rjali fil-prattika komuni u rrefera għalih innifsu, kif kienet it-tradizzjoni għall-papiet. Bl-istess mod, irrifjuta li jidher fuq is-sedia gestatoria (għalkemm kien imġiegħel jagħmel dan mill-entourage tiegħu sabiex jidher mill-folol) u, fil-jum tal-intronizzazzjoni tiegħu, irrifjuta li jilbes it-tiara, u pprefera minflok mitra sempliċi ta' isqof u l-preżentazzjoni tal-pallium. Kien l-ewwel papa li tkellem dwaru nnifsu f'termini umani u ma eżitax jiddiskuti l-personalità tiegħu, l-umiltà u t-timidità tal-karattru tiegħu, billi fakkar pubblikament iż-żmien meta, għadu Patriarka ta' [[Venezja]], il-[[Papa Pawlu VI]] kien poġġielu l-istola fuq spallejh, u għamlu "aħmar bil-mistħija", kif ukoll il-biża' li ħass fil-jum tal-elezzjoni tiegħu. '''<big>Ħsibijiet u stil</big>''' [[Stampa:Ioannes Paulus I, at the window, 1978 (retouched) (cropped).jpg|nofs|daqsminuri|Ġwanni Pawlu I mat-tieqa tal-Palazz Appostoliku]] Dottrinalment, huwa afferma mill-ġdid il-pożizzjonijiet meħuda minn [[Papa Pawlu VI|Pawlu VI]] fl-enċiklika ''Humanae Vitae'', fejn ikkonferma l-oppożizzjoni tal-Knisja Kattolika għall-abort u l-kontraċezzjoni<ref>{{Ċita web|url=https://www.laikos.org/gwannipawlui.htm|titlu=Il-Papa Ġwanni Pawlu I|sit=www.laikos.org|data-aċċess=2026-09-24}}</ref>. Meta ġie infurmat dwar allegazzjonijiet ta’ għemil ħażin fil-[[Bank tal-Vatikan]], Ġwanni Pawlu I talab lil [[Jean-Marie Villot]], il-Kardinal Segretarju tal-Istat u kap tal-kurja papali, biex iwettaq investigazzjoni bir-reqqa. Huwa immedjatament inħajjem mill-Kattoliċi, li kienu messi bis-sempliċità tiegħu u tawh il-laqam "il-papa jitbissem." Madankollu, ir-renju qasir tiegħu ma ppermettilux iwettaq xi proġetti fuq skala kbira. Imħasseb ħafna dwar il-faqar, partikolarment fin-Nofsinhar Globali, huwa enfasizza l-prosperità tad-dinja. Dwar kwistjonijiet soċjali, huwa tkellem dwar l-importanza li l-ħaddiema jingħataw "paga ġusta." L-uniċi erba’ udjenzi ġenerali li kellu matul il-pontifikat tiegħu żvelaw l-essenza tal-messaġġ pastorali tiegħu. Matul l-ewwel udjenza, iddedikata għall-umiltà, il-Papa sejjaħ lil abbas biex jifhem it-tifsira u l-importanza tal-umiltà. It-tieni kienet iddedikata għall-fidi, u f’din l-okkażjoni speċjali, Ġwanni Pawlu I qara poeżija ta’ Trilussa. It-tielet waħda kienet iddedikata lit-tama, u l-Papa kkwota lil [[San Tumas ta’ Aquino]]. Fir-raba’ u l-aħħar udjenza, il-jum ta’ qabel mewtu, tkellem dwar il-karità u kkwota siltiet minn ''Populorum Progressio'' (l-enċiklika ta’ Pawlu VI). Fil-bidu ta’ din l-aħħar udjenza, il-folla ferħitlu u awguratlu ħajja twila<ref>{{Ċita web|url=https://www.laikos.org/gwannipawlui.htm|titlu=Il-Papa Ġwanni Pawlu I|sit=www.laikos.org|data-aċċess=2026-09-24}}</ref>. '''<big>Mewt, funerali, u teoriji</big>''' [[Stampa:TombaBeatoGiovanniPaoloI2022.jpg|nofs|daqsminuri|Il-qabar ta’ Ġwanni Pawlu I mill-beatifikazzjoni tiegħu]] Ġwanni Pawlu I miet fil-lejl tat-28 ta’ Settembru, 1978, b’attakk tal-qalb suspettat, fl-età ta’ 65 sena. Ġismu nstab fil-5:10 ta’ filgħodu minn Suor Vincenza Taffarel. Kien iqum fil-5:00 ta’ filgħodu, u s-soru kienet tħalli tazza kafè barra l-bieb tal-kamra tas-sodda tiegħu. Għaxar minuti wara, meta ndunat li t-tazza kienet għadha hemm, intatta, ċemplet lill-Papa u daħlet fil-kamra tiegħu: bilqiegħda fuq is-sodda tiegħu, bil-lampa tal-komodina mixgħula, kien liebes in-nuċċali tal-qari u jżomm ftit folji karta f’idejh<ref>{{Ċita web|url=https://www.ewtn.com/catholicism/library/death-of-pope-john-paul-i-1612|titlu=The Death of Pope John Paul I {{!}} EWTN|sit=EWTN Global Catholic Television Network|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-24}}</ref>. F’bijografija ppubblikata fl-2012, Marco Roncalli jiddikjara li fiż-żmien tal-elezzjoni tiegħu fis-27 ta’ Awwissu, 1978, Ġwanni Pawlu I kien diġà marid ħafna. Wara li sofra mit-tuberkulożi fiż-żgħożija tiegħu, kien ilu jiġi kkurat għal pressjoni għolja għal snin sħaħ. Huwa segwa stil ta’ ħajja strett ħafna, u fis-27 ta’ Settembru f’udjenza ġenerali quddiem pazjenti, infermiera u tobba, żvela li kien iddaħħal l-isptar tmien darbiet u kien għadda minn erba’ operazzjonijiet kirurġiċi<ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.com/audio/play/w3ct3c6t|titlu=BBC Audio {{!}} Witness History {{!}} Pope John Paul I’s sudden death|sit=www.bbc.com|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-09-24}}</ref>. Jumejn qabel mewtu, l-infermiera tiegħu nnotat li idejn il-Papa kienu minfuħin, u l-Papa wieġeb li saqajh ukoll kienu minfuħin, iżda li ma kienx hemm bżonn li jċempel lit-tabib tiegħu, li kien diġà eżaminah dan l-aħħar. Il-lejla ta’ qabel, esperjenza tagħfis fis-sider, u l-infermiera tiegħu amministratlu rimedju taħt l-ilsien (probabbilment nitrogliċerina). Hija telqitu fl-10:00 PM, u talbitu jċempel jekk kellux xi problemi. Meta nstab mejjet l-għada filgħodu, it-tabib ewlieni osserva li l-ġisem kien kiesaħ u wera sinjali ta’ rigor mortis. Huwa ċċertifikat mewt f’daqqa b’infart mijokardijaku, li seħħ għall-ħabta tal-11:00 PM, u ddeċieda li awtopsja ma kinitx meħtieġa. Skont Roncalli, "il-Papa miet waħdu, minħabba l-piż tal-kariga tiegħu u l-iskrupli tiegħu li joħloq inkonvenjent lil dawk ta’ madwaru." Midfun fl-4 ta’ Ottubru, Ġwanni Pawlu I jistrieħ fil-kripta tal-[[Bażilika ta’ San Pietru]] f’[[Ruma]]. Il-qabar tiegħu jikkonsisti minn sarkofagu rettangolari magħmul minn irħam b'vini griżi, imdawwar b'żewġ kolonni żgħar preċeduti minn żewġ anġli bil-ġwienaħ (xogħlijiet ta' Andrea Bregno mit-tabernaklu tal-Lanza Mqaddsa). Il-konklavi biex jiġi elett is-suċċessur tiegħu fetaħ fl-14 ta' Ottubru, 1978<ref>{{Ċita web|url=http://www.instoria.it/home/papa_luciani.htm|titlu=InStoria - I 33 giorni di Papa Luciani|sit=www.instoria.it|data-aċċess=2026-09-24}}</ref>. == Beatifikazzjoni == '''<big>Rikonoxximent tal-virtujiet</big>''' Wara mewtu, il-fidili Kattoliċi li kienu jgħożżu memorji sbieħ tal-mejjet Papa talbu, permezz ta’ petizzjoni ffirmata minn isqfijiet Brażiljani fl-1990, il-ftuħ tal-kawża għall-beatifikazzjoni ta’ Albino Luciani<ref>{{Ċita web|url=http://www.vatican.va/content/john-paul-ii/en/audiences/1978/documents/hf_jp-ii_aud_19781122.html|titlu=22 November 1978|sit=www.vatican.va|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-24}}</ref>. Fit-23 ta’ Novembru 2003, il-proċess ta’ beatifikazzjoni nfetaħ fil-Katidral ta’ Belluno. Il-proċedimenti djoċesani kkonkludew fl-10 ta’ Novembru 2006. Fis-27 ta’ Ġunju 2008, il-Kongregazzjoni għall-Kawżi tal-Qaddisin ippubblikat id-digriet li jivvalida l-proċess djoċesan<ref>{{Ċita web|url=https://www.vaticannews.va/en/vatican-city/news/2017-11/pope-approves-the-heroic-virtues-of-servant-of-god-pope-john-pau.html|titlu=Pope approves the heroic virtues of Servant of God Pope John Paul I - Vatican News|data=2017-11-09|sit=www.vaticannews.va|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-24}}</ref>. Il-biblijografija, fil-forma ta’ dossiers għal din il-beatifikazzjoni, twasslet lill-Prefett tal-Kongregazzjoni għall-Kawżi tal-Qaddisin, Angelo Amato, minn Enrico dal Covolo fis-17 ta’ Ottubru 2012, l-anniversarju tat-twelid tiegħu, għall-eżami tal-kawża biex jiġi determinat jekk Ġwanni Pawlu I għandux jiġi ddikjarat venerabbli jew le. Wara pawża f’April 2015, il-proċess ta’ beatifikazzjoni tiegħu reġa’ tnieda f’Lulju 2016 mill-Kardinal [[Beniamino Stella]]. Fis-26 ta' Awwissu 2016, ġie inawgurat mużew f'ġieħu f'Canale d'Agordo, belt twelidu, biex ifakkar it-38 anniversarju mill-elezzjoni tiegħu. Il-Kardinal [[Pietro Parolin]] iċċelebra Quddiesa għall-inawgurazzjoni<ref>{{Ċita web|url=https://www.vaticannews.va/en/vatican-city/news/2017-11/pope-approves-the-heroic-virtues-of-servant-of-god-pope-john-pau.html|titlu=Pope approves the heroic virtues of Servant of God Pope John Paul I - Vatican News|data=2017-11-09|sit=www.vaticannews.va|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-24}}</ref>. Fid-9 ta' Novembru 2017, il-[[Papa Franġisku]] rrikonoxxa l-virtujiet erojċi ta' Ġwanni Pawlu I, u ddikjarah Venerabbli. '''<big>Rikonoxximent tal-mirakli</big>''' Fit-13 ta' Ottubru 2021, il-[[Papa Franġisku]] rrikonoxxa n-natura mirakoluża tal-fejqan ta' tifla [[Arġentina]] ta' 11-il sena fl-2011, attribwit għall-interċessjoni ta' Ġwanni Pawlu I, u ffirma d-digriet li jawtorizza l-beatifikazzjoni tagħha<ref>{{Ċita web|url=https://www.cathstan.org/faith/recognizing-miracle-pope-clears-way-for-beatification-of-john-paul-i|titlu=Temporary Title|sit=Catholic Standard|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-09-24}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Press|isem=Associated|data=2021-10-13|titlu=John Paul I on course for sainthood as pope credits him with miracle|url=https://www.theguardian.com/world/2021/oct/13/john-paul-i-on-course-sainthood-pope-francis-miracle|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-09-24}}</ref>. Hija ġiet iddikjarata solennement Beata mill-Papa fl-4 ta' Settembru 2022, waqt Quddiesa ċċelebrata fi [[Pjazza San Pietru fil-Vatikan|Pjazza San Pietru]] fil-[[Belt tal-Vatikan|Vatikan]]. Għall-kanonizzazzjoni tagħha, u b'hekk għad-dħul uffiċjali tagħha fil-katalgu tal-qaddisin, irid jiġi rikonoxxut it-tieni miraklu permezz tal-interċessjoni tal-Beatu Ġwanni Pawlu I<ref>{{Ċita web|url=https://www.vaticannews.va/en/pope/news/2021-10/pope-john-paul-i-miracle-for-canonization.html|titlu=Pope John Paul I – a miracle clears him for beatification - Vatican News|data=2021-10-13|sit=www.vaticannews.va|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-24}}</ref>. == Referenzi == m7ch1bi1qdwkbw0nmc4pz1oio84dyl0