Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 943 332491 329753 2026-09-26T21:18:18Z JovalQC 21720 /* Postijiet ta' interess */ Link 332491 wikitext text/x-wiki {{kwota|Jekk għandkom widnejn biex tisimgħu, Valletta għandha ħafna stejjer xi tgħid.|[[Renzo Piano]]}}{{Infobox city|name=''Il-Belt'' {{mt}}}} '''Il-Belt Valletta''', magħrufa min-nies tal-gżejjer Maltin aktar bħala '''l-Belt''' hi l-[[belt kapitali|kapitali]] ta' [[Malta]]. Tinsab mifruxa fuq penisola fil-parti tal-Lvant ċentrali tal-gżira ta' Malta. Il-Belt għandha popolazzjoni ta' 5,197 abitant (sal-2024).<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Il-Belt Valletta għandha arkitettura mħallta għax fiha hemm binjiet bi stil Manneristiku, Barokk, Neoklassiku u anki dawk b'arkitettura moderna. Il-Belt Valletta sofriet mill-attakki tat-[[Tieni Gwerra Dinjija]]; biss, minkejja li l-gwerra ħalliet ferita kbira, il-Belt hi ma tilfitx il-karattru storiku tagħha. Fl-1980 il-Belt Valletta ġiet magħżula u onorata mill-[[UNESCO]] bħala [[Sit ta’ Wirt Dinji]].<ref>{{Ċita web |url=http://whc.unesco.org/en/list/131 |titlu=City of Valletta |lingwa=en}}</ref> == Isem == Ll-[[Ordni ta' San Ġwann]] ta lill-belt it-titlu, ''Humilissima Civitas Valletta'' — 'Il-Belt l-Aktar Umli ta' Valletta'. Madanakollu, bil-bini ta' swar u ta' fortifikazzjonijiet, u flimkien mas-sbuħija tal-bini Barokk mat-toroq tagħha, din saret magħrufa bħala ''Superbissima'' — 'L-Aktar Kburija', fost is-sovrani tal-Ewropa. == Storja == [[Stampa:Malta - Valletta - Triq il-Merkanti 12 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Ex mural f'Is-[[Suq tal-Belt]] li juri l-kostruzzjoni tal-belt]] L-ewwel ġebla tal-Belt Valletta tqiegħet fit-28 ta' Marzu 1566, mill-Gran Mastru tal-[[Ordni ta' San Ġwann]], [[Jean Parisot de la Valette]]. Wara l-Assedju l-Kbir tal-1565, l-Ordni ddeċida li jibni belt ġdida fuq il-peniżola ta' Xiberras, bl-intenzjoni li il-belt isservi wkoll bħala fortizza li tiddefendi kemm il-Port il-kbir kif ukoll il-port ta' Marsamxett. Dan il-proġett juri li issa l-Ordni kien iddeċida darba għal dejjem li jibqa' Malta b'mod permanenti. L-[[arkitett]] li ddisinja l-pjanta tal-belt il-ġdida kien [[Francesco Laparelli]] li ntbagħat mill-Papa Piju V. Meta Laparelli ħalla Malta, xogħlu komplieh l-assistent tiegħu, il-Malti [[Ġlormu Cassar]]. Il-pjanta tal-Belt kienet kollha kemm hi bbażata fuq linji rettilinji u l-binjiet kollha f'daqqa kienu jagħtu lid-disinn ta-Belt meta tarrah minn fuq xeħta tal-bord tal-iskakki. It-toroq nbew dritti, b'dik tan-nofs, Strada San Giorgio (illum Triq ir-Repubblika) tibda minn Porta San Giorgio, ttawwal daqs 900 metru u tispiċċa quddiem il-Forti Sant'Iermu. La Valette ma leħaqx jara x-xogħol tas-swar tal-Belt komplut, għax miet fil-21 ta' Awwissu 1568 fl-età ta' 74 sena. Hu kien midfun fil-knisja, tan-Nattività (tal-Vitorja). Wara li nbniet il-Knisja Konventwali tal-Ordni, il-fdalijiet tiegħu ttieħdu hemm fejn hu midfun flimkien ma' xi Gran Mastri oħra fil-kripta ta' taħt l-altar maġġur. Il-Belt saret il-kapitali ta' Malta, kif għada sal-lum, fejn isservi bħala il-belt amministrattiva, kummerċjali u kulturali tal-gżejjer Maltin. Hekk baqgħet kemm sakemm l-Ordni baqa' Malta kif ukoll meta ġew l-Ingliżi. Fit-[[Tieni Gwerra Dinjija]], il-Belt qalgħet ħafna bombi waqt bosta attakki mill-ajru. Bosta binjiet ġġarfu, fosthom iġġarraf it-Teatru Rjal li nbena qrib id-daħla tal-Belt fl-1866. Illum il-ġurnata, il-Belt Valletta tilqa' fi ħdanha għadd ta' dipartimenti u ministeri governattivi, mijiet ta' ħwienet u uffiċiji ta' kumpaniji tal-kummerċ, knejjes u mużewijiet. Meta ma' dawk li jaħdmu f'dawn l-istabbilimenti ninkludu t-turisti, in- numru ta' nies li jidħlu l-Belt kuljum ilaħħaq mat-38,000 ruħ. F'din il-belt, tinsab ukoll il-Berġa ta' Kastilja minn fejn jopera l-[[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]] kif ukoll il-[[Palazz tal-Gran Mastru]], fejn jiltaqa' l-Parlament.<gallery mode="packed"> Stampa:Teatru Rjal, Malta 1911.jpg|[[Teatru Rjal]] Stampa:Bomb Damage in Valletta, Malta, 1 May 1942. A8701.jpg|Ħsara mill-bombi fil-Belt Valletta matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]] Stampa:Goats at Port Real Wellcome L0045092 (cropped).jpg|[[Bieb tar-Re]] c. 1884–1905 Stampa:Sacra Infermeria in 2016.jpg|[[Dar il-Mediterran għall-Konferenzi]], ex Sacra Infermeria </gallery> == Gvern == <gallery mode="packed"> Stampa:Valletta St Johns square Malta 2014 3.jpg|[[Palazz tal-Gran Mastru]] Stampa:Auberge de Castille, Valletta 001.jpg|[[Berġa ta' Kastilja]] Stampa:Parliament House (Malta).jpeg|[[Parlament ta' Malta]] </gallery>'''<big>Gvern lokali</big>''' Il-Kunsill Lokali tal-Belt Valletta ġie stabbilit bl-Att tal-Kunsilli Lokali tal-1993, flimkien mal-kunsilli lokali l-oħra ta’ Malta. L-ewwel elezzjoni saret fl-20 ta’ Novembru 1993, u elezzjonijiet isiru bejn wieħed u ieħor kull 5 snin. Il-kunsill lokali jinsab f’bini fin-Nofsinhar. '''<big>Gvern nazzjonali</big>''' Il-Belt Valletta hija l-belt kapitali ta' [[Malta]], u hija ċ-ċentru amministrattiv u kummerċjali tal-pajjiż. Il-[[Parlament ta' Malta|Parlament ta’ Malta]] ilu jinsab fid-Dar tal-Parlament qrib id-daħla tal-belt mill-2015: qabel kien jinsab fil-[[Palazz tal-Gran Mastru|Palazz tal-Granmastru]] fiċ-ċentru tal-belt. Dan l-aħħar palazz għadu fih l-Uffiċċju tal-President ta’ Malta, filwaqt li l-[[Berġa ta' Kastilja|Berġa ta’ Kastilja]] tilqa’ l-Uffiċċju tal-[[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru ta’ Malta]]. Il-qorti u bosta dipartimenti tal-gvern jinsabu wkoll fil-Belt Valletta<ref>{{Ċita web|url=http://president.gov.mt/il-palazzi-tal-president/il-palazz-tal-belt/|titlu=Il-Palazz tal-Belt - president.gov.mt|data=2015-09-26|sit=web.archive.org|data-aċċess=2025-02-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150926164218/http://president.gov.mt/il-palazzi-tal-president/il-palazz-tal-belt/|arkivju-data=2015-09-26|url-status=bot: unknown}}</ref>. == Ġeografija == [[Stampa:Saint Christopher Street in Valletta (32711).jpg|xellug|daqsminuri|200x200px|[[Triq San Kristofru]] fil-Belt Valletta]] Il-peniżola tal-Belt Valletta hi mdawra minn żewġ portijiet naturali; il-Port ta' Marsamxett u l-Port il-Kbir. Dan tal-aħħar hu l-iktar port importanti ta' Malta. Il-belt għandha diversi binjiet ta' importanza storika. Fosthom insibu l-[[Kon-Katidral ta' San Ġwann]], magħruf qabel bħala l-Knisja Konventwali tal-Kavallieri ta' Malta, il-Berġa ta' Kastilja li fil-fatt kienet tilqa' fiħa il-Kavallieri ġejjin minn Kastilja, León u l-Portugal. Illum f'din il-binja jinsab l-uffiċċju tal-[[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru ta' Malta.]] Fil-Belt jinsab ukoll il-Palazz Maġisterjali, mibni bejn l-1571 u l-1574, li qabel kienet ir-residenza tal-Gran Mastru tal-Ordni ta' San Ġwann, waqt li llum jospita l-Uffiċju tal-President tar-Repubblika ta' Malta.Fl-istess binja wieħed jista' jħur l-Armrija kif ukoll xi swali fl-ewwel sular. Fi Triq ir-Repubblika hemm il-Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija fejn qabel kien hemm il-Berġa ta' Provenza. Fi Triq il-Merkanti hemm il-Mużew Nazzjonali tal-Arti (MUŻA) fil-binja li qabel kienet l-Berġa tal-Italja. It-Teatru Manoel, li kien inbena f'għaxar xhur biss fl-1731, b'ordni mill-Gran Mastru Antonio Manoel de Vilhena, hu wieħed mill-eqdem teatri fl-[[Ewropa]]; Dar il-Mediterran għall-Konferenzi, magħruf qabel bħala s-Sacra Infermeria, mibni fl-1574, fejn kien wieħed mill-aktar sptarijiet rinomati matul iż-żmien tal-Kavallieri ta' Malta. Apparti dawn u ħafna binjiet oħra miftuħa għall-pubbliku wieħed jista' jammira il-fortifikazzjonijiet, mibnija bħala serje ta' bastjuni u ravellini, b'għoli li jvarja bejn 50 u 80 metru mill-foss li jdur madwar partijiet minnhom. Fil-pjanijiet oriġinali, l-Ordni ried jibni menqa fiha jkunu jistgħu jirmiġġjaw xi bastimenti. Ix-xogħol ma rnexxiex u minflok fl-ispazju li kien diġà tħaffer inħolqot roqgħa bini li bdiet tissejjaħ "[[Il-Mandraġġ]]" ambjent li fejn bdew jgħixu nies foqra. Dan irriżulta f'diversi bini inadekwat b'kundizzjonijiet sanitarji ħżiena. Il-Mandraġġ kien ġie mwaqqa' mill-Awtoritajiet fis-snin sebgħin biex minflok inbnew flattijiet diċenti. == Demografija == Il-popolazzjoni tal-Belt Valletta naqset drastikament matul is-snin, u illum il-l-abitanti tal-Belt ilaħqu mhux wisq aktar minn sitt elef ruħ. Dan minħabba li mit-[[Tieni Gwerra Dinija|Tieni Gwerra]] 'l hawn bosta familji u individwi ħarġu mill-Belt u marru joqgħodu fl'lokalitajiet oħrajn f'bini aktar modern u komdu. == Sit ta’ Wirt Dinji == Fl-1980, il-Belt Valletta ġiet iddikjarata mill-UNESCO bħala Sit ta’ Wirt Dinji. Il-Belt Valletta għandha 320 [[monument]], biex b’hekk hija waħda mill-iktar żoni storiċi b’konċentrazzjoni ta’ monumenti fid-dinja. Il-Belt ġiet iddikjarata Sit ta’ Wirt Dinji minħabba l-valur universali straordinarju tagħha abbażi ta’ żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO minn għaxra (fi kliem ieħor, abbażi ta’ terz tal-kriterji kulturali). Dawn il-kriterji huma l-kriterju (i), jiġifieri “Rappreżentazzjoni ta’ kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem”, u l-kriterju (vi), jiġifieri “Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma’ avvenimenti jew ma’ tradizzjonijiet ħajjin, ma’ ideat jew ma’ twemmin, jew ma’ xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta’ valur universali straordinarju”. Il-Belt Valletta ġiet iddikjarata Sit ta’ Wirt Dinji abbażi tal-kriterju (i) peress li hija prevalentement kreazzjoni idealistika tal-aħħar tar-Rinaxximent bi pjanta urbana uniformi, ispirata mill-prinċipji Neoplatoniċi, bi swar u b’fortifikazzjonijiet mad-dawra kollha tad-daħliet naturali tagħha, u b’diversi monumenti f’postijiet strateġiċi. Min-naħa l-oħra, il-Belt Valletta ġiet iddikjarata Sit ta’ Wirt Dinji abbażi tal-kriterju (vi) minħabba r-rabta tagħha mal-Ordni tal-Kavallieri ta’ San Ġwann, li bnewha fl-1566 u li ħadu ħsiebha u sebbħuha għal kważi żewġ sekli u nofs. B’hekk, il-Belt Valletta hija assoċjata mal-istorja ta’ waħda mill-ikbar forzi militari u morali tal-Ewropa moderna. Il-belt hija mibnija fuq peniżola dejqa mdawra bl-ilma. B’hekk, il-perimetru tal-belt baqa’ prattikament l-istess mit-tluq tal-Kavallieri ’l hawn, bi ftit żviluppi moderni f’dawn l-aħħar snin. Id-daqs tagħha u l-integrità tal-bini u tal-monumenti tagħha kienu biżżejjed biex l-UNESCO tagħraf li għandha valur universali straordinarju. Minkejja xi proġetti tal-kostruzzjoni fis-seklu 19 u l-ħsarat li ġarrbet il-Belt Valletta fit-Tieni Gwerra Dinjija, proporzjon kbir tal-bini u tal-monumenti oriġinali, kif ukoll in-nisġa urbana tal-madwar, ġew ippreservati sa żminijietna jew ġew irrestawrati bir-reqqa. L-iżvilupp tal-bini u l-materjali li ntużaw matul is-snin ma biddilx wisq mill-pajsaġġ urban tal-Belt, speċjalment meta wieħed iqarreb u jħares lejha mill-baħar. Madankollu, il-valur universali straordinarju tagħha jiddependi wkoll fuq dan l-element tal-pajsaġġ urban, għalhekk il-proċess biex jinstab bilanċ tajjeb bejn dan l-element u l-ħtiġijiet ta’ belt ħajja, huwa proċess kontinwu. L-UNESCO kemm-il darba tintervjeni biex twissi lill-awtoritajiet li jieħdu ħsieb il-ġestjoni ta’ Sit ta’ Wirt Dinji, meta tħoss li xi proġett jista’ jipperikola xi waħda mill-kriterji tal-għażla tagħha. Fl-2015, l-NGO lokali Din l-Art Ħelwa ħasset il-ħtieġa li twassal it-tħassib tagħha lill-awtoritajiet Maltin li jekk il-pjanijiet ta’ lukanda ta’ 40 sular f’Tigné jitwettqu, dan jaf iwassal biex il-Belt Valletta saħansitra titlef l-istatus ta’ Sit ta’ Wirt Dinji, minħabba li l-proġett ikerrah il-pajsaġġ urban li baqa’ ftit li xejn mittiefes minn żmien il-Kavallieri ’l hawn.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/59966/_heritage_watchdog_warns_vallettas_unesco_status_undermined_by_tign_40storey_hotel#.YBZ05EBFzIV |titlu=Heritage watchdog warns Valletta’s UNESCO status undermined by Tigné 40-storey hotel |sit=MaltaToday |data-aċċess=2021-01-31 |data=2015-12-04|kunjom1=Debono |isem1=James |lingwa=en}}</ref> == Toroq u pjazez prinċipali == [[Stampa:Republicstreet.jpg|right|thumb|250px|Triq ir-Repubblika, it-triq prinċipali u l-aktar kummerċjali tal-Belt Valletta.]] * Misraħ ir-Repubblika (Pjazza Reġina) *Pjazza San Ġorġ *Pjazza Kastilja * Pjazza Jean de Valette *Pjazza Indipendenza *Misraħ il-Ħelsien * Misraħ Sant'Iermu * Triq il-Fran * Triq il-Merkanti * Triq Zekka * Triq Nofsinhar * Triq il-Lanċa * Triq il-Lvant * Triq il-Punent * Triq il-[[Mediterran]] * [[Triq ir-Repubblika, Valletta|Triq ir-Repubblika]] * Triq it-Teatru l-Antik * Triq l-[[Assedju l-Kbir]] * Triq Marsamxett * Triq Melita * Triq [[San Bastjan]] * Triq San Kristofru * Triq San Mark * Triq Spur * Xatt il-Barriera * Triq [[San Pawl]] * Triq [[San Duminku]] == Postijiet ta' interess == === Knejjes === [[Stampa:St Johns Co-Cathedral.jpg|250px|thumb|[[Kon-Katidral ta' San Ġwann|Il-Kon-Katidral ta' San Ġwann]]]] * Knisja Kolleggjata San Pawl Nawfraġu * [[Bażilka u Parroċċa Matriċi San Duminku]] * [[Knisja tal-Vitorja]] * [[Kon-Katidral ta' San Ġwann]] * [[Katidral Anglikan ta' San Pawl]] * [[Knisja ta' San Franġisk t'Assisi]] * [[Knisja tal-Ġiżwiti]] * [[Knisja ta' Santu Wistin]] * [[Knisja ta' Kristu Redentur]] * [[Knisja Franġiskana ta' Santa Marija ta' Ġesù]], jew ''Ta' Ġieżu'' *[[Bażilika Madonna tal-Karmnu]] === Binjiet === [[Stampa:Malta-Valletta-GrandMastersPalace1.jpg|250px|thumb|Il-[[Palazz tal-Gran Mastru]]]] * [[Palazz tal-Gran Mastru]] – (il-Palazz tal-[[President ta' Malta|President]]) * [[Berġa ta' Kastilja]] – L-Uffiċċju tal-[[Prim Ministru ta' Malta]] * [[Berġa ta' Aragona]] – Ministeru tal-Finanzi * [[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta|Berġa tal-Italja]] – MUŻA (Mużew Nazzjonali tal-Arti) * [[Berġa ta’ Provence|Berġa ta' Provenza]] – Mużew tal-Arkeoloġija Nazzjonali * [[Berġa ta' Baviera]] – * [[Casa Rocca Piccola]] – residenza privata miftuħa biex iżuruha l-pubbliku * [[Palazzo ta' Franza|Palazzo Francia]] – Ministeru tal-Affarijiet Soċjali * [[Palazzo Parisio]] – Ministeru tal-Affarijiet Barranin === Teatri === * [[Teatru Manoel]] * [[Teatru Rjal|Pjazza Teatru Rjal]] === Ġonna === * [[Barrakka ta' Fuq]] * [[Barrakka t'Isfel]] * [[Hastings]] === Mużewijiet u postijiet oħra ta' Interess === * [[Mużew Nazzjonali tal-Gwerra]] - [[Forti Sant'Iermu]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija (Malta)|Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija]] - [[Berġa ta' Provenza]], [[Triq ir-Repubblika, Valletta|Triq ir-Repubblika]] *[[MUŻA|Mużew Nazzjonali tal-Arti]] - [[MUŻA]] - [[Berġa tal-Italja]], Triq il-Merkanti *[[Palazz tal-Gran Mastru|Il-Palazz tal-Gran Mastru]] - L-Armerija u s-Swali tal-Palazz (daħla minn [[Pjazza San Ġorġ]], [[Triq ir-Repubblika, Valletta|Triq ir-Repubblika]] *[[Il-Konkatidral ta' San Ġwann]] - (daħla minn [[Triq ir-Repubblika, Valletta|Triq ir-Repubblika]]) *[[Mużew tal-Posta f'Malta]], Triq l-Arċisqof *[[Mużew tal-Ġugarelli]], [[Triq ir-Repubblika, Valletta|Triq ir-Repubblika]] *[[Casa Rocca Piccola]], [[Triq ir-Repubblika, Valletta|Triq ir-Repubblika]] *[[Lascaris War Rooms]] - il-Foss (Lascaris Ditch) *The Malta Experience - Triq il-Mediterrran *[[Dar il-Mediterran għall-Konferenzi|Sacra Infermerija]], Triq il-Mediterran *Malta 5D - Triq l-Ifran *Valletta - Living History, Embassy Cinema, Triq Santa Luċija *[[Teatru Manoel]] - mużew u dawra bi spjega mat-Teatru, Triq it-Teatru l-Antik *[[Saluting Battery]] u l-passaġġi taħt [[il-Barrakka ta' Fuq]] *The Fortress Builders - Fortifications Interpretation Centre, Triq San Mark *Ċentru ta' Kreattivita - Cavalier ta' San Ġakbu (daħla minn Pjazza Kastilja === Oħrajn === * Putirjal (Id-daħla tal-Belt) * [[Funtana tat-Tritoni]] (barra d-daħla tal-Belt) == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == {{Commonscat}} * [http://www.visitmalta.com/en/what_to_see/wts_maltaspast/wts_maltapast_valletta/wts_maltapast_valletta.html VisitMalta.com - Valletta] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} {{Bliet kapitali tal-UE}} {{Lista ta' kapitali Ewropej skont ir-reġjun}} <span id="coordinates" class="plainlinksneverexpand"> Koordinati: {{coord|35|53|52|N|14|30|45|E|type:city}} </span> [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] [[Kategorija:Bliet kapitali fl-Ewropa]] [[Kategorija:Belt Valletta| ]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Peniżoli]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] alm3ynhbdu4laorzruezi6xwfaa5ans 332492 332491 2026-09-26T21:22:12Z JovalQC 21720 /* Postijiet ta' interess */ "Ġemellaġġ" toħloq. 332492 wikitext text/x-wiki {{kwota|Jekk għandkom widnejn biex tisimgħu, Valletta għandha ħafna stejjer xi tgħid.|[[Renzo Piano]]}}{{Infobox city|name=''Il-Belt'' {{mt}}}} '''Il-Belt Valletta''', magħrufa min-nies tal-gżejjer Maltin aktar bħala '''l-Belt''' hi l-[[belt kapitali|kapitali]] ta' [[Malta]]. Tinsab mifruxa fuq penisola fil-parti tal-Lvant ċentrali tal-gżira ta' Malta. Il-Belt għandha popolazzjoni ta' 5,197 abitant (sal-2024).<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Il-Belt Valletta għandha arkitettura mħallta għax fiha hemm binjiet bi stil Manneristiku, Barokk, Neoklassiku u anki dawk b'arkitettura moderna. Il-Belt Valletta sofriet mill-attakki tat-[[Tieni Gwerra Dinjija]]; biss, minkejja li l-gwerra ħalliet ferita kbira, il-Belt hi ma tilfitx il-karattru storiku tagħha. Fl-1980 il-Belt Valletta ġiet magħżula u onorata mill-[[UNESCO]] bħala [[Sit ta’ Wirt Dinji]].<ref>{{Ċita web |url=http://whc.unesco.org/en/list/131 |titlu=City of Valletta |lingwa=en}}</ref> == Isem == Ll-[[Ordni ta' San Ġwann]] ta lill-belt it-titlu, ''Humilissima Civitas Valletta'' — 'Il-Belt l-Aktar Umli ta' Valletta'. Madanakollu, bil-bini ta' swar u ta' fortifikazzjonijiet, u flimkien mas-sbuħija tal-bini Barokk mat-toroq tagħha, din saret magħrufa bħala ''Superbissima'' — 'L-Aktar Kburija', fost is-sovrani tal-Ewropa. == Storja == [[Stampa:Malta - Valletta - Triq il-Merkanti 12 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Ex mural f'Is-[[Suq tal-Belt]] li juri l-kostruzzjoni tal-belt]] L-ewwel ġebla tal-Belt Valletta tqiegħet fit-28 ta' Marzu 1566, mill-Gran Mastru tal-[[Ordni ta' San Ġwann]], [[Jean Parisot de la Valette]]. Wara l-Assedju l-Kbir tal-1565, l-Ordni ddeċida li jibni belt ġdida fuq il-peniżola ta' Xiberras, bl-intenzjoni li il-belt isservi wkoll bħala fortizza li tiddefendi kemm il-Port il-kbir kif ukoll il-port ta' Marsamxett. Dan il-proġett juri li issa l-Ordni kien iddeċida darba għal dejjem li jibqa' Malta b'mod permanenti. L-[[arkitett]] li ddisinja l-pjanta tal-belt il-ġdida kien [[Francesco Laparelli]] li ntbagħat mill-Papa Piju V. Meta Laparelli ħalla Malta, xogħlu komplieh l-assistent tiegħu, il-Malti [[Ġlormu Cassar]]. Il-pjanta tal-Belt kienet kollha kemm hi bbażata fuq linji rettilinji u l-binjiet kollha f'daqqa kienu jagħtu lid-disinn ta-Belt meta tarrah minn fuq xeħta tal-bord tal-iskakki. It-toroq nbew dritti, b'dik tan-nofs, Strada San Giorgio (illum Triq ir-Repubblika) tibda minn Porta San Giorgio, ttawwal daqs 900 metru u tispiċċa quddiem il-Forti Sant'Iermu. La Valette ma leħaqx jara x-xogħol tas-swar tal-Belt komplut, għax miet fil-21 ta' Awwissu 1568 fl-età ta' 74 sena. Hu kien midfun fil-knisja, tan-Nattività (tal-Vitorja). Wara li nbniet il-Knisja Konventwali tal-Ordni, il-fdalijiet tiegħu ttieħdu hemm fejn hu midfun flimkien ma' xi Gran Mastri oħra fil-kripta ta' taħt l-altar maġġur. Il-Belt saret il-kapitali ta' Malta, kif għada sal-lum, fejn isservi bħala il-belt amministrattiva, kummerċjali u kulturali tal-gżejjer Maltin. Hekk baqgħet kemm sakemm l-Ordni baqa' Malta kif ukoll meta ġew l-Ingliżi. Fit-[[Tieni Gwerra Dinjija]], il-Belt qalgħet ħafna bombi waqt bosta attakki mill-ajru. Bosta binjiet ġġarfu, fosthom iġġarraf it-Teatru Rjal li nbena qrib id-daħla tal-Belt fl-1866. Illum il-ġurnata, il-Belt Valletta tilqa' fi ħdanha għadd ta' dipartimenti u ministeri governattivi, mijiet ta' ħwienet u uffiċiji ta' kumpaniji tal-kummerċ, knejjes u mużewijiet. Meta ma' dawk li jaħdmu f'dawn l-istabbilimenti ninkludu t-turisti, in- numru ta' nies li jidħlu l-Belt kuljum ilaħħaq mat-38,000 ruħ. F'din il-belt, tinsab ukoll il-Berġa ta' Kastilja minn fejn jopera l-[[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]] kif ukoll il-[[Palazz tal-Gran Mastru]], fejn jiltaqa' l-Parlament.<gallery mode="packed"> Stampa:Teatru Rjal, Malta 1911.jpg|[[Teatru Rjal]] Stampa:Bomb Damage in Valletta, Malta, 1 May 1942. A8701.jpg|Ħsara mill-bombi fil-Belt Valletta matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]] Stampa:Goats at Port Real Wellcome L0045092 (cropped).jpg|[[Bieb tar-Re]] c. 1884–1905 Stampa:Sacra Infermeria in 2016.jpg|[[Dar il-Mediterran għall-Konferenzi]], ex Sacra Infermeria </gallery> == Gvern == <gallery mode="packed"> Stampa:Valletta St Johns square Malta 2014 3.jpg|[[Palazz tal-Gran Mastru]] Stampa:Auberge de Castille, Valletta 001.jpg|[[Berġa ta' Kastilja]] Stampa:Parliament House (Malta).jpeg|[[Parlament ta' Malta]] </gallery>'''<big>Gvern lokali</big>''' Il-Kunsill Lokali tal-Belt Valletta ġie stabbilit bl-Att tal-Kunsilli Lokali tal-1993, flimkien mal-kunsilli lokali l-oħra ta’ Malta. L-ewwel elezzjoni saret fl-20 ta’ Novembru 1993, u elezzjonijiet isiru bejn wieħed u ieħor kull 5 snin. Il-kunsill lokali jinsab f’bini fin-Nofsinhar. '''<big>Gvern nazzjonali</big>''' Il-Belt Valletta hija l-belt kapitali ta' [[Malta]], u hija ċ-ċentru amministrattiv u kummerċjali tal-pajjiż. Il-[[Parlament ta' Malta|Parlament ta’ Malta]] ilu jinsab fid-Dar tal-Parlament qrib id-daħla tal-belt mill-2015: qabel kien jinsab fil-[[Palazz tal-Gran Mastru|Palazz tal-Granmastru]] fiċ-ċentru tal-belt. Dan l-aħħar palazz għadu fih l-Uffiċċju tal-President ta’ Malta, filwaqt li l-[[Berġa ta' Kastilja|Berġa ta’ Kastilja]] tilqa’ l-Uffiċċju tal-[[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru ta’ Malta]]. Il-qorti u bosta dipartimenti tal-gvern jinsabu wkoll fil-Belt Valletta<ref>{{Ċita web|url=http://president.gov.mt/il-palazzi-tal-president/il-palazz-tal-belt/|titlu=Il-Palazz tal-Belt - president.gov.mt|data=2015-09-26|sit=web.archive.org|data-aċċess=2025-02-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150926164218/http://president.gov.mt/il-palazzi-tal-president/il-palazz-tal-belt/|arkivju-data=2015-09-26|url-status=bot: unknown}}</ref>. == Ġeografija == [[Stampa:Saint Christopher Street in Valletta (32711).jpg|xellug|daqsminuri|200x200px|[[Triq San Kristofru]] fil-Belt Valletta]] Il-peniżola tal-Belt Valletta hi mdawra minn żewġ portijiet naturali; il-Port ta' Marsamxett u l-Port il-Kbir. Dan tal-aħħar hu l-iktar port importanti ta' Malta. Il-belt għandha diversi binjiet ta' importanza storika. Fosthom insibu l-[[Kon-Katidral ta' San Ġwann]], magħruf qabel bħala l-Knisja Konventwali tal-Kavallieri ta' Malta, il-Berġa ta' Kastilja li fil-fatt kienet tilqa' fiħa il-Kavallieri ġejjin minn Kastilja, León u l-Portugal. Illum f'din il-binja jinsab l-uffiċċju tal-[[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru ta' Malta.]] Fil-Belt jinsab ukoll il-Palazz Maġisterjali, mibni bejn l-1571 u l-1574, li qabel kienet ir-residenza tal-Gran Mastru tal-Ordni ta' San Ġwann, waqt li llum jospita l-Uffiċju tal-President tar-Repubblika ta' Malta.Fl-istess binja wieħed jista' jħur l-Armrija kif ukoll xi swali fl-ewwel sular. Fi Triq ir-Repubblika hemm il-Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija fejn qabel kien hemm il-Berġa ta' Provenza. Fi Triq il-Merkanti hemm il-Mużew Nazzjonali tal-Arti (MUŻA) fil-binja li qabel kienet l-Berġa tal-Italja. It-Teatru Manoel, li kien inbena f'għaxar xhur biss fl-1731, b'ordni mill-Gran Mastru Antonio Manoel de Vilhena, hu wieħed mill-eqdem teatri fl-[[Ewropa]]; Dar il-Mediterran għall-Konferenzi, magħruf qabel bħala s-Sacra Infermeria, mibni fl-1574, fejn kien wieħed mill-aktar sptarijiet rinomati matul iż-żmien tal-Kavallieri ta' Malta. Apparti dawn u ħafna binjiet oħra miftuħa għall-pubbliku wieħed jista' jammira il-fortifikazzjonijiet, mibnija bħala serje ta' bastjuni u ravellini, b'għoli li jvarja bejn 50 u 80 metru mill-foss li jdur madwar partijiet minnhom. Fil-pjanijiet oriġinali, l-Ordni ried jibni menqa fiha jkunu jistgħu jirmiġġjaw xi bastimenti. Ix-xogħol ma rnexxiex u minflok fl-ispazju li kien diġà tħaffer inħolqot roqgħa bini li bdiet tissejjaħ "[[Il-Mandraġġ]]" ambjent li fejn bdew jgħixu nies foqra. Dan irriżulta f'diversi bini inadekwat b'kundizzjonijiet sanitarji ħżiena. Il-Mandraġġ kien ġie mwaqqa' mill-Awtoritajiet fis-snin sebgħin biex minflok inbnew flattijiet diċenti. == Demografija == Il-popolazzjoni tal-Belt Valletta naqset drastikament matul is-snin, u illum il-l-abitanti tal-Belt ilaħqu mhux wisq aktar minn sitt elef ruħ. Dan minħabba li mit-[[Tieni Gwerra Dinija|Tieni Gwerra]] 'l hawn bosta familji u individwi ħarġu mill-Belt u marru joqgħodu fl'lokalitajiet oħrajn f'bini aktar modern u komdu. == Sit ta’ Wirt Dinji == Fl-1980, il-Belt Valletta ġiet iddikjarata mill-UNESCO bħala Sit ta’ Wirt Dinji. Il-Belt Valletta għandha 320 [[monument]], biex b’hekk hija waħda mill-iktar żoni storiċi b’konċentrazzjoni ta’ monumenti fid-dinja. Il-Belt ġiet iddikjarata Sit ta’ Wirt Dinji minħabba l-valur universali straordinarju tagħha abbażi ta’ żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO minn għaxra (fi kliem ieħor, abbażi ta’ terz tal-kriterji kulturali). Dawn il-kriterji huma l-kriterju (i), jiġifieri “Rappreżentazzjoni ta’ kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem”, u l-kriterju (vi), jiġifieri “Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma’ avvenimenti jew ma’ tradizzjonijiet ħajjin, ma’ ideat jew ma’ twemmin, jew ma’ xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta’ valur universali straordinarju”. Il-Belt Valletta ġiet iddikjarata Sit ta’ Wirt Dinji abbażi tal-kriterju (i) peress li hija prevalentement kreazzjoni idealistika tal-aħħar tar-Rinaxximent bi pjanta urbana uniformi, ispirata mill-prinċipji Neoplatoniċi, bi swar u b’fortifikazzjonijiet mad-dawra kollha tad-daħliet naturali tagħha, u b’diversi monumenti f’postijiet strateġiċi. Min-naħa l-oħra, il-Belt Valletta ġiet iddikjarata Sit ta’ Wirt Dinji abbażi tal-kriterju (vi) minħabba r-rabta tagħha mal-Ordni tal-Kavallieri ta’ San Ġwann, li bnewha fl-1566 u li ħadu ħsiebha u sebbħuha għal kważi żewġ sekli u nofs. B’hekk, il-Belt Valletta hija assoċjata mal-istorja ta’ waħda mill-ikbar forzi militari u morali tal-Ewropa moderna. Il-belt hija mibnija fuq peniżola dejqa mdawra bl-ilma. B’hekk, il-perimetru tal-belt baqa’ prattikament l-istess mit-tluq tal-Kavallieri ’l hawn, bi ftit żviluppi moderni f’dawn l-aħħar snin. Id-daqs tagħha u l-integrità tal-bini u tal-monumenti tagħha kienu biżżejjed biex l-UNESCO tagħraf li għandha valur universali straordinarju. Minkejja xi proġetti tal-kostruzzjoni fis-seklu 19 u l-ħsarat li ġarrbet il-Belt Valletta fit-Tieni Gwerra Dinjija, proporzjon kbir tal-bini u tal-monumenti oriġinali, kif ukoll in-nisġa urbana tal-madwar, ġew ippreservati sa żminijietna jew ġew irrestawrati bir-reqqa. L-iżvilupp tal-bini u l-materjali li ntużaw matul is-snin ma biddilx wisq mill-pajsaġġ urban tal-Belt, speċjalment meta wieħed iqarreb u jħares lejha mill-baħar. Madankollu, il-valur universali straordinarju tagħha jiddependi wkoll fuq dan l-element tal-pajsaġġ urban, għalhekk il-proċess biex jinstab bilanċ tajjeb bejn dan l-element u l-ħtiġijiet ta’ belt ħajja, huwa proċess kontinwu. L-UNESCO kemm-il darba tintervjeni biex twissi lill-awtoritajiet li jieħdu ħsieb il-ġestjoni ta’ Sit ta’ Wirt Dinji, meta tħoss li xi proġett jista’ jipperikola xi waħda mill-kriterji tal-għażla tagħha. Fl-2015, l-NGO lokali Din l-Art Ħelwa ħasset il-ħtieġa li twassal it-tħassib tagħha lill-awtoritajiet Maltin li jekk il-pjanijiet ta’ lukanda ta’ 40 sular f’Tigné jitwettqu, dan jaf iwassal biex il-Belt Valletta saħansitra titlef l-istatus ta’ Sit ta’ Wirt Dinji, minħabba li l-proġett ikerrah il-pajsaġġ urban li baqa’ ftit li xejn mittiefes minn żmien il-Kavallieri ’l hawn.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/59966/_heritage_watchdog_warns_vallettas_unesco_status_undermined_by_tign_40storey_hotel#.YBZ05EBFzIV |titlu=Heritage watchdog warns Valletta’s UNESCO status undermined by Tigné 40-storey hotel |sit=MaltaToday |data-aċċess=2021-01-31 |data=2015-12-04|kunjom1=Debono |isem1=James |lingwa=en}}</ref> == Toroq u pjazez prinċipali == [[Stampa:Republicstreet.jpg|right|thumb|250px|Triq ir-Repubblika, it-triq prinċipali u l-aktar kummerċjali tal-Belt Valletta.]] * Misraħ ir-Repubblika (Pjazza Reġina) *Pjazza San Ġorġ *Pjazza Kastilja * Pjazza Jean de Valette *Pjazza Indipendenza *Misraħ il-Ħelsien * Misraħ Sant'Iermu * Triq il-Fran * Triq il-Merkanti * Triq Zekka * Triq Nofsinhar * Triq il-Lanċa * Triq il-Lvant * Triq il-Punent * Triq il-[[Mediterran]] * [[Triq ir-Repubblika, Valletta|Triq ir-Repubblika]] * Triq it-Teatru l-Antik * Triq l-[[Assedju l-Kbir]] * Triq Marsamxett * Triq Melita * Triq [[San Bastjan]] * Triq San Kristofru * Triq San Mark * Triq Spur * Xatt il-Barriera * Triq [[San Pawl]] * Triq [[San Duminku]] == Postijiet ta' interess == === Knejjes === [[Stampa:St Johns Co-Cathedral.jpg|250px|thumb|[[Kon-Katidral ta' San Ġwann|Il-Kon-Katidral ta' San Ġwann]]]] * Knisja Kolleggjata San Pawl Nawfraġu * [[Bażilka u Parroċċa Matriċi San Duminku]] * [[Knisja tal-Vitorja]] * [[Kon-Katidral ta' San Ġwann]] * [[Katidral Anglikan ta' San Pawl]] * [[Knisja ta' San Franġisk t'Assisi]] * [[Knisja tal-Ġiżwiti]] * [[Knisja ta' Santu Wistin]] * [[Knisja ta' Kristu Redentur]] * [[Knisja Franġiskana ta' Santa Marija ta' Ġesù]], jew ''Ta' Ġieżu'' *[[Bażilika Madonna tal-Karmnu]] === Binjiet === [[Stampa:Malta-Valletta-GrandMastersPalace1.jpg|250px|thumb|Il-[[Palazz tal-Gran Mastru]]]] * [[Palazz tal-Gran Mastru]] – (il-Palazz tal-[[President ta' Malta|President]]) * [[Berġa ta' Kastilja]] – L-Uffiċċju tal-[[Prim Ministru ta' Malta]] * [[Berġa ta' Aragona]] – Ministeru tal-Finanzi * [[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta|Berġa tal-Italja]] – MUŻA (Mużew Nazzjonali tal-Arti) * [[Berġa ta’ Provence|Berġa ta' Provenza]] – Mużew tal-Arkeoloġija Nazzjonali * [[Berġa ta' Baviera]] – * [[Casa Rocca Piccola]] – residenza privata miftuħa biex iżuruha l-pubbliku * [[Palazzo ta' Franza|Palazzo Francia]] – Ministeru tal-Affarijiet Soċjali * [[Palazzo Parisio]] – Ministeru tal-Affarijiet Barranin === Teatri === * [[Teatru Manoel]] * [[Teatru Rjal|Pjazza Teatru Rjal]] === Ġonna === * [[Barrakka ta' Fuq]] * [[Barrakka t'Isfel]] * [[Hastings]] === Mużewijiet u postijiet oħra ta' Interess === * [[Mużew Nazzjonali tal-Gwerra]] - [[Forti Sant'Iermu]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija (Malta)|Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija]] - [[Berġa ta' Provenza]], [[Triq ir-Repubblika, Valletta|Triq ir-Repubblika]] *[[MUŻA|Mużew Nazzjonali tal-Arti]] - [[MUŻA]] - [[Berġa tal-Italja]], Triq il-Merkanti *[[Palazz tal-Gran Mastru|Il-Palazz tal-Gran Mastru]] - L-Armerija u s-Swali tal-Palazz (daħla minn [[Pjazza San Ġorġ]], [[Triq ir-Repubblika, Valletta|Triq ir-Repubblika]] *[[Il-Konkatidral ta' San Ġwann]] - (daħla minn [[Triq ir-Repubblika, Valletta|Triq ir-Repubblika]]) *[[Mużew tal-Posta f'Malta]], Triq l-Arċisqof *[[Mużew tal-Ġugarelli]], [[Triq ir-Repubblika, Valletta|Triq ir-Repubblika]] *[[Casa Rocca Piccola]], [[Triq ir-Repubblika, Valletta|Triq ir-Repubblika]] *[[Lascaris War Rooms]] - il-Foss (Lascaris Ditch) *The Malta Experience - Triq il-Mediterrran *[[Dar il-Mediterran għall-Konferenzi|Sacra Infermerija]], Triq il-Mediterran *Malta 5D - Triq l-Ifran *Valletta - Living History, Embassy Cinema, Triq Santa Luċija *[[Teatru Manoel]] - mużew u dawra bi spjega mat-Teatru, Triq it-Teatru l-Antik *[[Saluting Battery]] u l-passaġġi taħt [[il-Barrakka ta' Fuq]] *The Fortress Builders - Fortifications Interpretation Centre, Triq San Mark *Ċentru ta' Kreattivita - Cavalier ta' San Ġakbu (daħla minn Pjazza Kastilja === Oħrajn === * Putirjal (Id-daħla tal-Belt) * [[Funtana tat-Tritoni]] (barra d-daħla tal-Belt) == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|GRE}} [[Rodi (belt)|Rodi]] ([[Greċja]]) ; * {{Flagicon|ITA}} [[Palermo]] ([[Italja]]) ; * {{Flagicon|ITA}} [[Pisa]] ([[Italja]]) ; * {{Flagicon|ITA}} [[Kortona]] ([[Italja]]) ; * {{Flagicon|LIB}} [[Byblos]] ([[Libanu]]) ; * {{Flagicon|SLO}} [[Piran]] ([[Slovenja]]). == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == {{Commonscat}} * [http://www.visitmalta.com/en/what_to_see/wts_maltaspast/wts_maltapast_valletta/wts_maltapast_valletta.html VisitMalta.com - Valletta] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} {{Bliet kapitali tal-UE}} {{Lista ta' kapitali Ewropej skont ir-reġjun}} <span id="coordinates" class="plainlinksneverexpand"> Koordinati: {{coord|35|53|52|N|14|30|45|E|type:city}} </span> [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] [[Kategorija:Bliet kapitali fl-Ewropa]] [[Kategorija:Belt Valletta| ]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Peniżoli]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] hhds5577qhb33m79cyas7573z6syry5 0 4269 332507 280701 2026-09-27T01:33:09Z JB82 20785 332507 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" style="float: right; margin: 0 0 1em 1em;" |colspan="2" style="background: #efefef; text-align: center;"| '''Repubblika Irlandiża''' |- |- style="vertical-align:top;" !colspan=2|[[Stampa:Fai_irelandlogo.jpg|100px|border|L-Emblema ta' l-Assoċċazzjoni]] |- style="vertical-align:top;" | '''Assoċċazzjoni''' | [[Football Association of Ireland]] |- style="vertical-align:top;" | '''Konfederazzjoni''' | [[UEFA]], ([[Ewropa]]) |- style="vertical-align:top;" | '''Kowċ''' | [[Stampa:Flag of Iceland.svg|border|20px]] Heimir Hallgrímsdon |- style="vertical-align:top;" | '''Asst Kowċ''' | [[Stampa:Flag of Ireland.svg|border|20px]] John O'Shea ''flimkien ma'''<br /> [[Stampa:Flag of Ireland.svg|border|20px]] Paddy McCarthy |- style="vertical-align:top;" | '''Captain''' | John O'Shea |- style="vertical-align:top;" | '''L-Aktar Dehriet''' | Robbie Keane (146) |- style="vertical-align:top;" | '''L-Aktar Gowls''' | Robbie Keane (68) |- style="vertical-align:top;" | '''Grawnd Nazzjonali''' | Aviva Stadium |- style="vertical-align:top;" | '''L-Ewwel Internazzjonali''' | [[Stampa:Flag of Ireland.svg|border|20px]] Stat Liberu ta' l-Irlanda 1 - 0 [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Bulgarija|Bulgarija]] [[Stampa:Flag of Bulgaria (1878-1944).svg|border|20px]]<br />(Colombes, Franza; 28 ta' Mejju, 1924) |- style="vertical-align:top;" | '''L-Ikbar Rebħa''' | [[Stampa:Flag of Ireland.svg|border|20px]] Repubblika Irlandiża 8 - 0 [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' Malta|Malta]] [[Stampa:Flag of Malta.svg|border|20px]]<br />(Dublin, Irlanda; 16 ta' Novembru, 1983) |- style="vertical-align:top;" | '''L-Ikbar Telfa''' | [[Stampa:Flag of Brazil.svg|border|20px]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Brażil|Brażil]] 7 - 0 Repubblika Irlandiża [[Stampa:Flag of Ireland.svg|border|20px]]<br />(Uberlândia, Brażil; 27 ta' Mejju, 1982) |} '''L-iskwadra nazzjonali tal-futbol tar-Repubblika Irlandiża''' hu t-tim nazzjonali tal-[[futbol]] tar-[[Repubblika Irlandiża]], li hu wieħed miż-żewġ timijiet nazzjonali ta' l-[[Irlanda]], bit-tim l-ieħor ikun ta' l-[[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' l-Irlanda ta' Fuq|Irlanda ta' Fuq]]. Hu hu mmexxi mill-[[Football Association of Ireland]] u hu membru tal-[[UEFA]] u l-[[FIFA]]. Alavolja kienu nvoluti fil-kompetizzjoni internazzjonali mill-1930, it-tim qatt ma kwalifika għal xi kompetizzjoni ta' importanza, imma wara l-[[Euro 1988]] fil-[[Ġermanja]] huma rnexxielhom jagħmlu suċċess. Huma waslu sal-kwarti tal-finali tat-[[Tazza tad-Dinja 1990]] u waslu wkoll sat-tieni rawnd tat-[[Tazza tad-Dinja 1994]] u l-edizzjoni ta' l-[[Tazza tad-Dinja 2002|2002]]. == Storja == === L-Istat Ħieles tal-Irlanda === Bejn l-1882 u l-1924 l-[[Irlanda]] kienet irrapreżentata minn tim nazzjonali wieħed organizzat minn [[Belfast]] - ibbażat bħala l-[[Irish Football Association]]. Imbagħad fl-1920 l-Irlanda nqasmet bħala l-Irlanda ta' Fuq u l-Irlanda t'Isfel. Fl-1922, l-Irlanda t'Isfel saret l-Istat Ħieles tal-Irlanda, biex imbagħad saret ir-Repubblika ta' l-Irlanda. Minħabba din il-bidla fis-sistemà politika, il-[[Football Association of Ireland]] (FAI) bdiet minn [[Dublin]] fl-1921 u bdiet torganizza kemm l-kampjonat nazzjonali u anki t-tim nazzjonali tagħha. Fl-1923 il-FAI kienet rikonoxxuta mill-[[FIFA]] bħala l-assoċċazzjoni li tiggwida l-futbol fl-Istat Liberu ta' l-Irlanda, u fl-Olimpjadi ta' l-1924 fi Stade Olympique, huma rebħu 1-0 lill-[[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Bulgarija|Bulgarija]], bil-plejer [[Paddy Duncan]] jiskorja l-ewwel gowl li qatt skorja t-tim. Fl-14 ta' Ġunju 1924, l-Istat Ħieles ta' l-Irlanda għamel id-debutt tiegħu ġewwa daru meta rebaħ lill-[[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' l-Istati Uniti|Istati Uniti]] 3-1 bi tripletta ta' [[Ed Brookes]]. L-Istat Ħieles Irlandiż kellhom jistennew sal-21 ta' Marzu 1926 biex jilagħbu l-partita li jmiss. Din kienet partita barra minn darhom kontra l-[[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' l-Italja|Italja]] fejn tilfu 3-0. Din kienet l-ewwel partita internazzjonali fejn hiha kien hemm plejers professjonali. Fil-25 ta' Frar 1934, huma għamlu d-debutt fil-kompetizzjoni tat-Tazza tad-Dinja meta spiċċaw pari ta' 4-4 kontra l-[[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Belġju|Belġju]] fil-fażi ta' kwalifikazzjoni f'Daymount Park. [[Paddy Moore]] skorja erba' gowls għat-tim u sar l-ewwel plejer li qatt skorja erba' gowls f'logħba tat-Tazza tad-Dinja == Grawnd == Sa l-1980, ħafna mil-logħob li lagħbu f'darhom intalgħbu ġewwa Lansdowne Road f'[[Dublin]], il-grawnd nazzjonali tat-tim tar-rugby. Dan il-grawnd huma magħluq minħabba xogħol ta' kostruzzjoni li se jkomplu sa l-2009. L-ewwel logħba internazzjonali kienet logħba ta' ħbiberija kontra l-[[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' l-Italja|Italja]] fl-1971; ir-rebħa ta' 5-0 kontra [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' San Marino|San Marino]] fil-15 ta' Novembru 2006, kienet l-aħħar logħba li ntlagħbet f'dan il-grawnd. Il-grawnd jesa' aktar minn 36,000 persuna. Il-kostruzzjoni li qed issir se testendi l-kapaċità ta' dan il-grawnd għal 50,000. Xi ftit mil-logħob ta' l-1980 tar-Repubblika Irlandiża ntlagħbu f'Daymount Park u l-aħħar partita li saret f'dan il-grawnd kienet fl-1990 kontra l-[[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Marokk|Marokk]]. It-tim lagħab ukoll xi partiti f'daru f'Tolka Park (darbtejn) u fir-Royal Dublin Society f'Dublin u kif ukoll f'Mardyke u fi Flower Lodge. === Croke Park === Minħabba l-proġetti fuq il-Lansdowne Road, grawnd ġdid kellu jospita l-logħob internazzjonali ta' l-Irlanda. L-uniku grawnd kapaċi li jospita futbol internazzjonali fih huwa Croke Park. Inizjalment, erba' logħbiet għall-kwalifikazzjoni għall-Euro 2008 sejrin jintlagħbu fi Croke Park matul l-2007. {| border="1" cellpadding="3" style="border-collapse: collapse; text-align: center;" |- style=background:#efefef !Data !Timijiet !Riżultat |- |align=left|24 ta' Marzu 2007 |align=left|[[Stampa:Flag of Ireland.svg|border|20px]] '''Repubblika Irlandiża''' v [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' Wales|Wales]] [[Stampa:Flag of Wales (1959).svg|border|20px]] |align=center|1 - 0 |- |align=left|28 ta' Marzu 2007 |align=left|[[Stampa:Flag of Ireland.svg|border|20px]] '''Repubblika Irlandiża''' v [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' Slovakkja|Slovakkja]] [[Stampa:Flag of Slovakia.svg|border|20px]] |align=center|1 - 0 |- |align=left|13 ta' Ottubru 2007 |align=left|[[Stampa:Flag of Ireland.svg|border|20px]] '''Repubblika Irlandiża''' v [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Ġermanja|Ġermanja]] [[Stampa:Flag of Germany.svg|border|20px]] |align=center|- |- |align=left|17 ta' Ottubru 2007 |align=left|[[Stampa:Flag of Ireland.svg|border|20px]] '''Repubblika Irlandiża''' v [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' Ċipru|Ċipru]] [[Stampa:Flag of Cyprus.svg|border|20px]] |align=center|- |} == L-Iskwadra ta' l-Irlanda == Din hija l-iskwadra nazzjonali Kroata li qed tikkompeti għall-[[Euro 2008]]. '''Gowlers:''' * [[Shay Given]] * [[Nick Colgan]] * [[Colin Doyle]] '''Difensuri:''' * [[Steve Finnan]] * [[John O'Shea]] * [[Richard Dunne]] * [[Stephen Kelly]] * [[Paul McShane]] * [[Kevin Foley]] '''Midfielders:''' * [[Kevin Kilbane]] * [[Lee Carsley]] * [[Andy Reid]] * [[Aiden McGeady]] * [[Jonathan Douglas]] * [[Stephen Hunt]] * [[Stephen Ireland]] * [[Darren Potter]] * [[Darron Gibson]] '''Attakkanti:''' * [[Robbie Keane]] (c) * [[Kevin Doyle]] * [[Shane Long]] * [[Daryl Murphy]] * [[Andy Keogh]] == Storja tal-Kompetizzjonijiet == === [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol|Tazza tad-Dinja]] === * 1930 - ''Ma ħaditx sehem'' * 1934 sa l-1986 - ''Ma kkwalifikatx'' * 1990 - Kwarti tal-Finali * 1994 - L-Aħħar Sittax * 1998 - ''Ma kkwalifikatx'' * 2002 - L-Aħħar Sittax * 2006 - ''Ma kkwalifikatx'' === [[Kampjonati Ewropej]] === * 1960-1984 - ''Ma kkwalifikatx'' * 1988 - L-Ewwel Rawnd * 1968 - ''Ma ħaditx sehem'' * 1992-2004 - ''Ma kkwalifikatx'' == Plejers == === Plejers famużi tal-passat === {| |valign="top"| * John Aldridge * Jim Beglin * Packie Bonner * Liam Brady * Shay Brennan * Johnny Carey * Noel Cantwell * Tony Cascarino * Paddy Coad * Kenny Cunningham * Gerry Daly * Jimmy Dunne * Tony Dunne * Eamon Dunphy * Tommy Eglington |width="50"|&nbsp; |valign="top"| * Peter Farrell * Bob Fullam * Johnny Giles * Don Givens * Ian Harte * Steve Heighway * Matt Holland * Ray Houghton * Charlie Hurley * Denis Irwin * Roy Keane * Gary Kelly * Mark Kinsella * Mark Lawrenson * Bill Lacey |width="50"|&nbsp; |valign="top"| * Con Martin * Mick McCarthy * Paul McGrath * Kevin Moran * Paddy Moore * David O'Leary * Niall Quinn * Michael Robinson * Kevin Sheedy * Frank Stapleton * Steve Staunton * Alex Stevenson * Andy Townsend * Liam Touhy * Ronnie Whelan |} === L-Aktar Apparenzi === {|{{tablabonita}} |- style="background:#efefef;" !# !Isem !Karriera !Partiti !Gowls |- |<center>1</center>||Steve Staunton||1989-2002||<center>102</center>||<center>7</center> |- |<center>2</center>||Niall Quinn||1986-2002||<center>91</center>||<center>21</center> |- |<center>3</center>||Tony Cascarino||1986-2000||<center>88</center>||<center>19</center> |- |<center>4</center>||Paul McGrath||1985-1997||<center>83</center>||<center>8</center> |- |<center>5</center>||''Kevin Kilbane''||1997-preżent||<center>81</center>||<center>7</center> |- |<center>6</center>||Packie Bonner||1981-1996||<center>80</center>||<center>0</center> |- |<center>7</center>||''Shay Given''||1996-preżent||<center>80</center>||<center>0</center> |- |<center>8</center>||Ray Houghton||1986-1998||<center>73</center>||<center>6</center> |- |<center>9</center>||''Robbie Keane''||1998-preżent||<center>73</center>||<center>31</center> |- |<center>10</center>||Kenny Cunnigham||1996-2005||<center>72</center>||<center>0</center> |- |<center>11</center>||Liam Brady||1975-1990||<center>72</center>||<center>9</center> |} === L-Aktar Gowls === {|{{tablabonita}} |- style="background:#efefef;" !# !Isem !Gowls |- |<center>1</center>||''Robbie Keane''||<center>31</center> |- |<center>2</center>||Niall Quinn||<center>21</center> |- |<center>3</center>||Frank Stapleton||<center>20</center> |- |<center>4</center>||Don Givens||<center>19</center> |- |<center>5</center>||Tony Cascanio||<center>19</center> |- |<center>6</center>||John Aldrige||<center>19</center> |- |<center>7</center>||Noel Cantwell||<center>14</center> |- |<center>8</center>||Gerry Dally||<center>13</center> |- |<center>9</center>||Jimmy Dunne||<center>12</center> |- |<center>10</center>||''Ian Harte''||<center>11</center> |} == Ħoloq Oħra == * Minn RSSSF: ** [http://www.rsssf.com/tablesi/ier-intres.html Riżultati Internazzjonali] ** [http://www.rsssf.com/miscellaneous/ier-recintlp.html Informazzjoni fuq ir-Rekords tal-Plejers] ** [http://www.rsssf.com/miscellaneous/ier-coach-triv.html Kowċis tat-tim mill-1969] {{UEFA teams}} [[Kategorija:Timijiet nazzjonali tal-futbol tal-Ewropa|Irlanda]] [[Kategorija:UEFA|Irlanda]] [[Kategorija:Futbol fl-Irlanda]] 2wsn8mj7sz8w5qn60qc90twitoqsmia 0 25673 332477 314800 2026-09-26T13:49:21Z JovalQC 21720 /* */ Link 332477 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Stjacquescompostelle1.png|daqsminuri|347x347px|Mappa bir-rotot Ewropej lejn Santiago de Compostela]] L-[[UNESCO]] ddeżinjat ir-Rotot ta' [[Santiago de Compostela]] fi [[Franza]] bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] f'Diċembru 1998 abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla: il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-kriterju (vi) "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju". [[Stampa:Camino de Santiago in Brussels, Belgium.jpg|xellug|daqsminuri|L-arzella pellegrina, waħda mis-simboli tul tar-rotot tal-pellegrinaġġ ta' San Ġakbu]] Ir-rotot jgħaddu mir-reġjuni ta' Franza li ġejjin: Aquitaine, Auvergne, Basse-Normandie, Bourgogne, Centre, Champagne-Ardenne, Ile-de-France, Languedoc-Roussillon, Limousin, Midi-Pyrénées, Picardie, Poitou-Charentes, u Provence-Alpes-Côte d'Azur. L-UNESCO tqis li l-valur universali straordinarju tas-sit jinsab fir-rwol li r-rotot kellhom fl-"iskambju [[Reliġjon|reliġjuż]] u [[Kultura|kulturali]]", fl-iżvilupp ta' "binjiet speċjalizzati" tul ir-rotot, u fix-"xhieda eċċezzjonali tagħhom tas-setgħa u tal-influwenza tal-[[Kristjaneżmu]] fost in-nies ta' kull klassi tas-soċjetajiet u tal-pajjiż [[Ewropa|Ewropej]] fil-[[Medjuevu]]".<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/868|titlu="Routes of Santiago de Compostela in France". UNESCO|data-aċċess=2021-02-13|lingwa=en}}</ref> L-UNESCO ddeżinjat 71 struttura tul ir-rotot tal-[[pellegrinaġġ]] u seba' mogħdijiet min-network ta' mogħdijiet magħruf bħala ''Chemin du Puy''. Il-biċċa l-kbira tal-istrutturi huma [[Monument|monumenti]], [[Knisja Kattolika|knejjes]] jew ‘sptarijiet' li kienu verament sptarijiet jew inkella kienu qishom bereġ li joffru servizzi lill-pellegrini fi triqithom lejn Santiago de Compostela fi Spanja. Uħud mill-istrutturi huma postijiet ta' pellegrinaġġ fihom infushom, filwaqt li strutturi oħra jinkludu xi torri, pont jew bieb prinċipali ta' belt.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/868/multiple=1&unique_number=1019|titlu="Routes of Santiago de Compostela in France (maps)". UNESCO.|data-aċċess=2021-02-13|lingwa=en}}</ref> == Strutturi == [[Stampa:Cahors - Pont Valentré - Vu de la Croix de Magne.jpg|daqsminuri|Il-Pont Valentré ta' Cahors]] Uħud mill-istrutturi inklużi f'dan is-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO huma wkoll strutturi li huma inklużi bħala Sit ta' Wirt Dinji waħedhom, bħal pereżempju l-knisja ta' [[Vézelay]] jew il-katidral ta' [[Amiens]], jew inkella huma inklużi bħala struttura partikolari minn għadd ta' strutturi ta' Sit ta' Wirt Dinji differenti, bħal pereżempju t-Torri ta' [[San Ġakbu]], f'[[Pariġi]], li hu wieħed mit-torrijiet jew mill-kampnari ta' Franza u tal-[[Belġju]] li huma iskritti bħala Sit ta' Wirt Dinji wieħed fil-lista tal-UNESCO. Dawn li ġejjin huma l-71 struttura fir-Rotot ta' Santiago de Compostela fi Franza: # [[Périgueux]]: il-[[katidral ta' Saint-Front]] – Aquitaine # Saint-Avit-Sénieur: il-knisja tar-raħal – Aquitaine # Le Buisson-de-Cadouin: l-eks abbazija – Aquitaine # [[Bazas]]: l-eks katidral – Aquitaine # [[Bordeaux]]: il-bażilika ta' San Severinu – Aquitaine # [[Bordeaux]]: il-bażilika ta' [[San Mikiel]] – Aquitaine # [[Bordeaux]]: il-katidral ta' [[Sant'Indrija]] – Aquitaine # La Sauve: l-abbazija ta' La Sauve-Majeure – Aquitaine # La Sauve-Majeure: il-knisja ta' Saint-Pierre – [[Nouvelle-Aquitaine]] # [[Soulac-sur-Mer]]: il-knisja ta' Notre-Dame-de-la-Fin-des-Terres – [[Nouvelle-Aquitaine]] # [[Aire-sur-l'Adour]]: il-knisja ta' Sainte-Quitterie – [[Nouvelle-Aquitaine]] # [[Mimizan]]: il-kampnar – [[Nouvelle-Aquitaine]] # Sorde-l'Abbaye: l-abbazija ta' [[San Ġwann Battista|San Ġwann]] – [[Nouvelle-Aquitaine]] # [[Saint-Sever]]: l-abbazija – [[Nouvelle-Aquitaine]] # [[Agen]]: il-[[katidral ta' Saint Caprais]] – [[Nouvelle-Aquitaine]] # [[Bayonne]]: il-katidral ta' [[Santa Marija]] – [[Nouvelle-Aquitaine]] # L'Hôpital-Saint-Blaise: il-knisja tar-raħal – [[Nouvelle-Aquitaine]] # [[Saint-Jean-Pied-de-Port]]: il-bieb ta' San Ġwann – [[Nouvelle-Aquitaine]] # [[Oloron-Sainte-Marie]]: il-knisja ta' Santa Marija – [[Nouvelle-Aquitaine]] # [[Clermont-Ferrand]]: il-knisja ta' Notre-Dame du Port – Auvergne # Le Puy-en-Velay: il-katidral – Auvergne # Le Puy-en-Velay: il-binja Hôtel-Dieu ta' San Ġakbu – Auvergne # La Charité-sur-Loire: il-knisja ta' Sainte-Croix-Notre-Dame – Bourgogne # Asquins: il-knisja ta' San Ġakbu t'Asquins – Bourgogne # Vézelay: l-eks knisja u abbazija ta' [[Santa Madalena Sofia Barat|Santa Maddalena]] – Bourgogne # Neuvy-Saint-Sépulchre: il-knisja kolleġjali ta' San Stiefnu (l-eks knisja kolleġjali ta' San Ġakbu) – Centre-Val de Loire # [[Bourges]]: il-katidral ta' [[San Stiefnu]] – Centre # L'Épine: il-bażilika Notre-Dame de l'Épine – Champagne-Ardenne # Châlons-en-Champagne: il-knisja ta' Notre-Dame-en-Vaux – Champagne-Ardenne # [[Pariġi]]: it-torri ta' San Ġakbu – [[Ile-de-France|Île-de-France]] # Saint-Guilhem-le-Désert: l-eks abbazija ta' Gellone – Languedoc-Roussillon # Aniane/Saint-Jean-de-Fos: il-Pont tax-[[Xitan]] – Languedoc-Roussillon # Saint-Gilles-du-Gard: il-knisja u l-eks abbazija – Languedoc-Roussillon # Saint-Léonard-de-Noblat: il-knisja ta' Saint-Léonard – Limousin # [[Mont Saint-Michel]] – ir-raħal kollu – Basse-Normandie # Audressein: il-knisja ta' Tramesaygues – Midi-Pyrénées # Saint-Lizier: l-eks katidral u l-kjostru, il-katidral ta' Notre-Dame-de-la-Sède, il-palazz episkopali u s-swar – Midi-Pyrénées # [[Conques]]: il-knisja u l-abbazija ta' Saint Foy – Midi-Pyrénées # Conques: il-pont ta' fuq ix-xmara Dourdou – Midi-Pyrénées # Espalion: il-pont antik – Midi-Pyrénées # Estaing: il-pont fuq ix-xmara Lot – Midi-Pyrénées # Saint-Chély-d'Aubrac: il-pont imsejjaħ "tal-pellegrini" fuq ix-xmara Boralde – Midi-Pyrénées # Saint-Bertrand-de-Comminges: l-eks katidral ta' Notre-Dame – Midi-Pyrénées # Saint-Bertrand-de-Comminges: il-bażilika paleo-Kristjana, il-kappella ta' [[Ġiljan l-Ospitalier|San Ġiljan]] – Midi-Pyrénées # [[Toulouse]]: il-bażilika ta' Saint-Sernin – Midi-Pyrénées # Toulouse: il-binja ta' Hôtel-Dieu ta' San Ġakbu – Midi-Pyrénées # Valcabrère: il-knisja ta' Saint-Just – Midi-Pyrénées # Auch: il-katidral ta' Santa Marija – Midi-Pyrénées # Beaumont-sur-l'Osse u Larressingle: il-pont t'Artigue jew ta' Lartigue – Midi-Pyrénées # La Romieu: il-knisja kolleġjali ta' Saint-Pierre – Midi-Pyrénées # [[Cahors]]: il-katridral ta' San Stiefnu – Midi-Pyrénées # Cahors: il-pont ta' Valentré – Midi-Pyrénées # Gréalou: id-[[dolmen]] ta' Pech-Laglaire – Midi-Pyrénées # Figeac: l-isptar ta' San Ġakbu – Midi-Pyrénées # [[Rocamadour]]: il-knisja ta' Saint-Sauveur u l-kripta ta' Saint-Amadour – Midi-Pyrénées # Aragnouet: l-ospizju u l-kappella ta' Notre-Dame- de-l'Assomption, magħrufa wkoll bħala l-kappella tat-[[Templari]] – Midi-Pyrénées # Gavarnie: il-knisja parrokjali – Midi-Pyrénées # Jézeau: il-knisja ta' San Lawrenz – Midi-Pyrénées # Ourdis-Cotdoussan: il-knisja ta' Cotdussan – Midi-Pyrénées # Rabastens: il-knisja ta' Notre-Dame-du-Bourg – Midi-Pyrénées # Moissac: il-knisja u l-abbazija ta' Saint-Pierre kif ukoll il-kjostru – Midi-Pyrénées # Amiens: il-katidral ta' Notre-Dame – Picardie # Folleville: il-knisja parrokjali ta' San Ġwann Battista – Picardie # Compiègne: il-knisja parrokjali ta' San Ġakbu – Picardie # Saintes: il-knisja ta' Sainte-Eutrope – Poitou-Charentes # [[Saint-Jean-d'Angély (Franza)|Saint-Jean-d'Angély]]: l-abbazija rjali ta' [[San Ġwann Battista]] – [[Nouvelle-Aquitaine]] isja ta' Saint-Hilaire – [[Nouvelle-Aquitaine]] # Aulnay: il-knisja ta' Saint-Pierre – [[Nouvelle-Aquitaine]] # [[Poitiers]]: il-knisja ta' Saint-Hilaire-le-Grand – [[Nouvelle-Aquitaine]] # [[Pons]]: l-eks sptar tal-pellegrini – [[Nouvelle-Aquitaine]] # [[Arles]] – il-belt kollha – [[Provence-Alpes-Côte d'Azur]] == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Franza]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] ctqvyxr86raflnum9edi885qqmvd0tx 0 33485 332510 332117 2026-09-27T09:13:02Z ToniSant 4257 +Bieb Vittorja 332510 wikitext text/x-wiki {{Infobox ġeneriku|color=#B5954B|name=<center> Victoria Gate <center>|img1=Victoria Gate, Valletta 001.jpg|width1=300px|row1=Il-bieb tal-belt|lbl1='''Tip'''|row2=1885|lbl2='''Fondazzjoni'''|row3=[[Arkitettura Victoria]]|lbl3='''Stil'''|lbl4='''Perit'''|row4=[[Emanuele Luigi Galizia]]|row5=[[Gvern ta' Malta]]|lbl5='''Sid'''|hdr2=Post|lbl21='''Post'''|row21=[[Valletta]] ({{Flagicon|MLT}} [[Malta]])}} Il-'''Victoria Gate''' (magħruf ukoll bħala '''Bieb Vittorja''') huwa bieb tal-belt [[Valletta]], [[Malta]]. Inbena mill-Ingliżi fl-1885 u ngħata l-isem [[Victoria (Reġina)|tar-Reġina Victoria]]. Il-bieb huwa d-daħla prinċipali għall-belt mid-distrett [[Il-Port il-Kbir|tal-Port il-Kbir]], li darba kien l-aktar parti traffikuża tal-belt. Il-bieb jinsab bejn is-Sur tal-Marina u l-Bastjun ta’ Santa Barbara, fuq il-post ''tal-Bieb Del Monte'' tas-seklu sittax. Il-Victoria Gate huwa l-uniku bieb oriġinali li fadal mill-fortifikazzjonijiet tal-Belt, peress li l-bibien l-oħra kollha ġew imwaqqgħin bejn is-sekli dsatax u għoxrin. Fil-preżent, l-uniku bieb ieħor tal-belt huwa ''Bieb tal-Belt'', li nbena fl-2014 fuq disinn modern. == Storja == [[Stampa:Victoria_Gate_1885.jpg|xellug|daqsminuri| Il-Gvernatur Arthur Borton ipoġġi l-pedamenti ta’ Victoria Gate, fis-27 ta’ Mejju, 1884.]] Meta twaqqfet [[Valletta|il-Belt Valletta]] fl-1566, inbniet sistema ta’ fortifikazzjonijiet bis-swar madwar il-belt, fuq disinn tal-inġinier militari Taljan [[Francesco Laparelli]] . Il-belt kellha biss tliet bibien, il-biċċa l-kbira kienet magħrufa bħala Porta San Giorgio, u żewġ bibien iżgħar fuq kull naħa tal-belt, magħrufa bħala Bieb ta’ Marsamxett u Bieb Del Monte . Il-Bieb Del Monte (Taljan: ''Porta Del Monte'') inbniet fl-1569 fuq disinn ta’ Laparelli, u ssemmiet għall-Gran Mastru Pietro del Monte. Dan il-bieb kien jinsab bejn Marina Curtain u s-swar Sainte-Barbe fuq in-naħa tal-lvant tal-belt, iħares lejn il-Port il-Kbir. Iż-żona ta’ madwarha saret marina żgħira, u l-bieb kien jissejjaħ ukoll Marina Gate (Taljan: ''Porta Marina'') peress li kien jipprovdi aċċess għall-belt mill-marina. Iż-żona ta’ madwar il-kanċell kienet mimlija attività u kienet tinkludi ġnien magħruf bħala Ġnien is-Sultan, il-Knisja tal-Madonna ta’ Liesse, u s-suq tal-ħut. [[Stampa:Porta_Victoria_plaque.jpeg|xellug|daqsminuri| Plakka ta’ Victoria Gate.]] Fl-aħħar tas XIX 19 seklu, il-Bieb Del Monte sar żgħir wisq għax iż-żona ta’ madwarha kienet l-aktar parti traffikuża tal-Belt Valletta. Din twaqqgħet fl-1884 u floku l-akbar Bieb tar-Rabat. L- [[Ġebla tax-xewka|ewwel ġebla]] għall-bieb il-ġdid tpoġġiet fl-1884 mill-Gvernatur Arthur Borton, u tlestiet u nfetħet għall-pubbliku fl-1885. Il-bieb kien iddisinjat mill-perit Malti Emanuele Luigi Galizia u huwa msemmi għar-[[Victoria (Reġina)|Reġina Victoria]].<ref name="times2010-06-14">{{Ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100614/local/a-unique-work-of-engineering.312405|titlu=A unique work of engineering|kunjom=Musumeci|isem=Marielouise|data=14 June 2010|data-aċċess=5 December 2014}}</ref> Victoria Gate ġiet restawrat b’mod estensiv mid-Dipartiment tar-Riżorsi u l-Affarijiet Rurali bejn l-2009 u l-2010. Ir-restawr dam madwar sitt xhur u kien immexxi mill-periti Claude Borg u Alexis Inguanez. Matul ir-restawr, l-istruttura ġiet imnaddfa, il-foss tagħha ġie skopert mill-ġdid u rrestawrat, il-pavimentar tiegħu sar mill-ġdid, tneħħew l-installazzjonijiet l-antik u ġie msewwija xi ġebel. == Arkitettura == [[Stampa:Porta_Victoria_back.jpeg|daqsminuri|nofs]] Victoria Gate jikkonsisti f’fetħa b’arkati doppji bi struttura cross-vault maħsuba biex tippermetti l-passaġġ tat-traffiku, u żewġ bibien iżgħar fuq kull naħa biex jippermettu l-passaġġ tal-pedestrians. Iż-żewġ arkati huma mgħaqqda mill [[Emblema ta' Malta|-istemma ta’ Malta]] u l-Belt Valletta, u l-bieb huwa mirqum mill -istemma Ingliża . L-arkata hija mibnija mill [[Ġebla tal-ġir|-ġebla tal-franka]] Maltija <ref name="victorianweb">{{Ċita web|url=http://www.victorianweb.org/art/architecture/galizia/3.html|titlu=Victoria Gate|data=18 March 2010|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151022082525/http://www.victorianweb.org//art/architecture/galizia/3.html|arkivju-data=22 October 2015}}</ref> . [[Stampa:Victoria Gate 2024.jpg|nofs|daqsminuri|Stemma Ingliża]] Il-bieb oriġinarjament kellu pont levabbli u foss. Il-foss imtela matul is-snin, iżda ġie skopert u restawrat fl-2010.<ref name="times2010-06-14" /> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Belt Valletta]] onmreea94iwtxwi1l23jmc8l06vgmi0 332511 332510 2026-09-27T09:24:28Z ToniSant 4257 +ref 332511 wikitext text/x-wiki {{Infobox ġeneriku|color=#B5954B|name=<center> Victoria Gate <center>|img1=Victoria Gate, Valletta 001.jpg|width1=300px|row1=Il-bieb tal-belt|lbl1='''Tip'''|row2=1885|lbl2='''Fondazzjoni'''|row3=[[Arkitettura Victoria]]|lbl3='''Stil'''|lbl4='''Perit'''|row4=[[Emanuele Luigi Galizia]]|row5=[[Gvern ta' Malta]]|lbl5='''Sid'''|hdr2=Post|lbl21='''Post'''|row21=[[Valletta]] ({{Flagicon|MLT}} [[Malta]])}} Il-'''Victoria Gate''' (magħruf ukoll bħala '''Bieb Vittorja'''<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Camilleri|isem1=Joseph C.|data=Novembru 2017|sena=2017|titlu=Bini ta' Żmien l-Ingliżi|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/141773/1/Dawl%20Frangiskan_374_2017_11.pdf|rivista=Dawl Franġiskan: Leħen il-Kapuċċini Maltin|volum=374|post=Malta|paġni=14-16}}</ref>) huwa bieb tal-belt [[Valletta]], [[Malta]]. Inbena mill-Ingliżi fl-1885 u ngħata l-isem [[Victoria (Reġina)|tar-Reġina Victoria]]. Il-bieb huwa d-daħla prinċipali għall-belt mid-distrett [[Il-Port il-Kbir|tal-Port il-Kbir]], li darba kien l-aktar parti traffikuża tal-belt. Il-bieb jinsab bejn is-Sur tal-Marina u l-Bastjun ta’ Santa Barbara, fuq il-post ''tal-Bieb Del Monte'' tas-seklu sittax. Il-Victoria Gate huwa l-uniku bieb oriġinali li fadal mill-fortifikazzjonijiet tal-Belt, peress li l-bibien l-oħra kollha ġew imwaqqgħin bejn is-sekli dsatax u għoxrin. Fil-preżent, l-uniku bieb ieħor tal-belt huwa ''Bieb tal-Belt'', li nbena fl-2014 fuq disinn modern. == Storja == [[Stampa:Victoria_Gate_1885.jpg|xellug|daqsminuri| Il-Gvernatur Arthur Borton ipoġġi l-pedamenti ta’ Victoria Gate, fis-27 ta’ Mejju, 1884.]] Meta twaqqfet [[Valletta|il-Belt Valletta]] fl-1566, inbniet sistema ta’ fortifikazzjonijiet bis-swar madwar il-belt, fuq disinn tal-inġinier militari Taljan [[Francesco Laparelli]] . Il-belt kellha biss tliet bibien, il-biċċa l-kbira kienet magħrufa bħala Porta San Giorgio, u żewġ bibien iżgħar fuq kull naħa tal-belt, magħrufa bħala Bieb ta’ Marsamxett u Bieb Del Monte . Il-Bieb Del Monte (Taljan: ''Porta Del Monte'') inbniet fl-1569 fuq disinn ta’ Laparelli, u ssemmiet għall-Gran Mastru Pietro del Monte. Dan il-bieb kien jinsab bejn Marina Curtain u s-swar Sainte-Barbe fuq in-naħa tal-lvant tal-belt, iħares lejn il-Port il-Kbir. Iż-żona ta’ madwarha saret marina żgħira, u l-bieb kien jissejjaħ ukoll Marina Gate (Taljan: ''Porta Marina'') peress li kien jipprovdi aċċess għall-belt mill-marina. Iż-żona ta’ madwar il-kanċell kienet mimlija attività u kienet tinkludi ġnien magħruf bħala Ġnien is-Sultan, il-Knisja tal-Madonna ta’ Liesse, u s-suq tal-ħut. [[Stampa:Porta_Victoria_plaque.jpeg|xellug|daqsminuri| Plakka ta’ Victoria Gate.]] Fl-aħħar tas XIX 19 seklu, il-Bieb Del Monte sar żgħir wisq għax iż-żona ta’ madwarha kienet l-aktar parti traffikuża tal-Belt Valletta. Din twaqqgħet fl-1884 u floku l-akbar Bieb tar-Rabat. L- [[Ġebla tax-xewka|ewwel ġebla]] għall-bieb il-ġdid tpoġġiet fl-1884 mill-Gvernatur Arthur Borton, u tlestiet u nfetħet għall-pubbliku fl-1885. Il-bieb kien iddisinjat mill-perit Malti Emanuele Luigi Galizia u huwa msemmi għar-[[Victoria (Reġina)|Reġina Victoria]].<ref name="times2010-06-14">{{Ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100614/local/a-unique-work-of-engineering.312405|titlu=A unique work of engineering|kunjom=Musumeci|isem=Marielouise|data=14 June 2010|data-aċċess=5 December 2014}}</ref> Victoria Gate ġiet restawrat b’mod estensiv mid-Dipartiment tar-Riżorsi u l-Affarijiet Rurali bejn l-2009 u l-2010. Ir-restawr dam madwar sitt xhur u kien immexxi mill-periti Claude Borg u Alexis Inguanez. Matul ir-restawr, l-istruttura ġiet imnaddfa, il-foss tagħha ġie skopert mill-ġdid u rrestawrat, il-pavimentar tiegħu sar mill-ġdid, tneħħew l-installazzjonijiet l-antik u ġie msewwija xi ġebel. == Arkitettura == [[Stampa:Porta_Victoria_back.jpeg|daqsminuri|nofs]] Victoria Gate jikkonsisti f’fetħa b’arkati doppji bi struttura cross-vault maħsuba biex tippermetti l-passaġġ tat-traffiku, u żewġ bibien iżgħar fuq kull naħa biex jippermettu l-passaġġ tal-pedestrians. Iż-żewġ arkati huma mgħaqqda mill [[Emblema ta' Malta|-istemma ta’ Malta]] u l-Belt Valletta, u l-bieb huwa mirqum mill -istemma Ingliża . L-arkata hija mibnija mill [[Ġebla tal-ġir|-ġebla tal-franka]] Maltija <ref name="victorianweb">{{Ċita web|url=http://www.victorianweb.org/art/architecture/galizia/3.html|titlu=Victoria Gate|data=18 March 2010|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151022082525/http://www.victorianweb.org//art/architecture/galizia/3.html|arkivju-data=22 October 2015}}</ref> . [[Stampa:Victoria Gate 2024.jpg|nofs|daqsminuri|Stemma Ingliża]] Il-bieb oriġinarjament kellu pont levabbli u foss. Il-foss imtela matul is-snin, iżda ġie skopert u restawrat fl-2010.<ref name="times2010-06-14" /> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Belt Valletta]] 1luja4vbzg000x7m00h1mpfi650rr80 332512 332511 2026-09-27T09:48:50Z ToniSant 4257 +isni 332512 wikitext text/x-wiki {{Infobox ġeneriku|color=#B5954B|name=<center> Victoria Gate <center>|img1=Victoria Gate, Valletta 001.jpg|width1=300px|row1=Il-bieb tal-belt|lbl1='''Tip'''|row2=1885|lbl2='''Fondazzjoni'''|row3=[[Arkitettura Victoria]]|lbl3='''Stil'''|lbl4='''Perit'''|row4=[[Emanuele Luigi Galizia]]|row5=[[Gvern ta' Malta]]|lbl5='''Sid'''|hdr2=Post|lbl21='''Post'''|row21=[[Valletta]] ({{Flagicon|MLT}} [[Malta]])}} Il-'''Victoria Gate''' (magħruf ukoll bħala '''Bieb Vittorja'''<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Camilleri|isem1=Joseph C.|data=Novembru 2017|sena=2017|titlu=Bini ta' Żmien l-Ingliżi|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/141773/1/Dawl%20Frangiskan_374_2017_11.pdf|rivista=Dawl Franġiskan: Leħen il-Kapuċċini Maltin|volum=374|post=Malta|paġni=14-16|isbn=|via=ISNI: 1811-5373}}</ref>) huwa bieb tal-belt [[Valletta]], [[Malta]]. Inbena mill-Ingliżi fl-1885 u ngħata l-isem [[Victoria (Reġina)|tar-Reġina Victoria]]. Il-bieb huwa d-daħla prinċipali għall-belt mid-distrett [[Il-Port il-Kbir|tal-Port il-Kbir]], li darba kien l-aktar parti traffikuża tal-belt. Il-bieb jinsab bejn is-Sur tal-Marina u l-Bastjun ta’ Santa Barbara, fuq il-post ''tal-Bieb Del Monte'' tas-seklu sittax. Il-Victoria Gate huwa l-uniku bieb oriġinali li fadal mill-fortifikazzjonijiet tal-Belt, peress li l-bibien l-oħra kollha ġew imwaqqgħin bejn is-sekli dsatax u għoxrin. Fil-preżent, l-uniku bieb ieħor tal-belt huwa ''Bieb tal-Belt'', li nbena fl-2014 fuq disinn modern. == Storja == [[Stampa:Victoria_Gate_1885.jpg|xellug|daqsminuri| Il-Gvernatur Arthur Borton ipoġġi l-pedamenti ta’ Victoria Gate, fis-27 ta’ Mejju, 1884.]] Meta twaqqfet [[Valletta|il-Belt Valletta]] fl-1566, inbniet sistema ta’ fortifikazzjonijiet bis-swar madwar il-belt, fuq disinn tal-inġinier militari Taljan [[Francesco Laparelli]] . Il-belt kellha biss tliet bibien, il-biċċa l-kbira kienet magħrufa bħala Porta San Giorgio, u żewġ bibien iżgħar fuq kull naħa tal-belt, magħrufa bħala Bieb ta’ Marsamxett u Bieb Del Monte . Il-Bieb Del Monte (Taljan: ''Porta Del Monte'') inbniet fl-1569 fuq disinn ta’ Laparelli, u ssemmiet għall-Gran Mastru Pietro del Monte. Dan il-bieb kien jinsab bejn Marina Curtain u s-swar Sainte-Barbe fuq in-naħa tal-lvant tal-belt, iħares lejn il-Port il-Kbir. Iż-żona ta’ madwarha saret marina żgħira, u l-bieb kien jissejjaħ ukoll Marina Gate (Taljan: ''Porta Marina'') peress li kien jipprovdi aċċess għall-belt mill-marina. Iż-żona ta’ madwar il-kanċell kienet mimlija attività u kienet tinkludi ġnien magħruf bħala Ġnien is-Sultan, il-Knisja tal-Madonna ta’ Liesse, u s-suq tal-ħut. [[Stampa:Porta_Victoria_plaque.jpeg|xellug|daqsminuri| Plakka ta’ Victoria Gate.]] Fl-aħħar tas XIX 19 seklu, il-Bieb Del Monte sar żgħir wisq għax iż-żona ta’ madwarha kienet l-aktar parti traffikuża tal-Belt Valletta. Din twaqqgħet fl-1884 u floku l-akbar Bieb tar-Rabat. L- [[Ġebla tax-xewka|ewwel ġebla]] għall-bieb il-ġdid tpoġġiet fl-1884 mill-Gvernatur Arthur Borton, u tlestiet u nfetħet għall-pubbliku fl-1885. Il-bieb kien iddisinjat mill-perit Malti Emanuele Luigi Galizia u huwa msemmi għar-[[Victoria (Reġina)|Reġina Victoria]].<ref name="times2010-06-14">{{Ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100614/local/a-unique-work-of-engineering.312405|titlu=A unique work of engineering|kunjom=Musumeci|isem=Marielouise|data=14 June 2010|data-aċċess=5 December 2014}}</ref> Victoria Gate ġiet restawrat b’mod estensiv mid-Dipartiment tar-Riżorsi u l-Affarijiet Rurali bejn l-2009 u l-2010. Ir-restawr dam madwar sitt xhur u kien immexxi mill-periti Claude Borg u Alexis Inguanez. Matul ir-restawr, l-istruttura ġiet imnaddfa, il-foss tagħha ġie skopert mill-ġdid u rrestawrat, il-pavimentar tiegħu sar mill-ġdid, tneħħew l-installazzjonijiet l-antik u ġie msewwija xi ġebel. == Arkitettura == [[Stampa:Porta_Victoria_back.jpeg|daqsminuri|nofs]] Victoria Gate jikkonsisti f’fetħa b’arkati doppji bi struttura cross-vault maħsuba biex tippermetti l-passaġġ tat-traffiku, u żewġ bibien iżgħar fuq kull naħa biex jippermettu l-passaġġ tal-pedestrians. Iż-żewġ arkati huma mgħaqqda mill [[Emblema ta' Malta|-istemma ta’ Malta]] u l-Belt Valletta, u l-bieb huwa mirqum mill -istemma Ingliża . L-arkata hija mibnija mill [[Ġebla tal-ġir|-ġebla tal-franka]] Maltija <ref name="victorianweb">{{Ċita web|url=http://www.victorianweb.org/art/architecture/galizia/3.html|titlu=Victoria Gate|data=18 March 2010|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151022082525/http://www.victorianweb.org//art/architecture/galizia/3.html|arkivju-data=22 October 2015}}</ref> . [[Stampa:Victoria Gate 2024.jpg|nofs|daqsminuri|Stemma Ingliża]] Il-bieb oriġinarjament kellu pont levabbli u foss. Il-foss imtela matul is-snin, iżda ġie skopert u restawrat fl-2010.<ref name="times2010-06-14" /> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Belt Valletta]] bbennuktnetcklnouuxc1udbi316ez6 332513 332512 2026-09-27T09:49:41Z ToniSant 4257 databox 332513 wikitext text/x-wiki {{databox}} Il-'''Victoria Gate''' (magħruf ukoll bħala '''Bieb Vittorja'''<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Camilleri|isem1=Joseph C.|data=Novembru 2017|sena=2017|titlu=Bini ta' Żmien l-Ingliżi|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/141773/1/Dawl%20Frangiskan_374_2017_11.pdf|rivista=Dawl Franġiskan: Leħen il-Kapuċċini Maltin|volum=374|post=Malta|paġni=14-16|isbn=|via=ISNI: 1811-5373}}</ref>) huwa bieb tal-belt [[Valletta]], [[Malta]]. Inbena mill-Ingliżi fl-1885 u ngħata l-isem [[Victoria (Reġina)|tar-Reġina Victoria]]. Il-bieb huwa d-daħla prinċipali għall-belt mid-distrett [[Il-Port il-Kbir|tal-Port il-Kbir]], li darba kien l-aktar parti traffikuża tal-belt. Il-bieb jinsab bejn is-Sur tal-Marina u l-Bastjun ta’ Santa Barbara, fuq il-post ''tal-Bieb Del Monte'' tas-seklu sittax. Il-Victoria Gate huwa l-uniku bieb oriġinali li fadal mill-fortifikazzjonijiet tal-Belt, peress li l-bibien l-oħra kollha ġew imwaqqgħin bejn is-sekli dsatax u għoxrin. Fil-preżent, l-uniku bieb ieħor tal-belt huwa ''Bieb tal-Belt'', li nbena fl-2014 fuq disinn modern. == Storja == [[Stampa:Victoria_Gate_1885.jpg|xellug|daqsminuri| Il-Gvernatur Arthur Borton ipoġġi l-pedamenti ta’ Victoria Gate, fis-27 ta’ Mejju, 1884.]] Meta twaqqfet [[Valletta|il-Belt Valletta]] fl-1566, inbniet sistema ta’ fortifikazzjonijiet bis-swar madwar il-belt, fuq disinn tal-inġinier militari Taljan [[Francesco Laparelli]] . Il-belt kellha biss tliet bibien, il-biċċa l-kbira kienet magħrufa bħala Porta San Giorgio, u żewġ bibien iżgħar fuq kull naħa tal-belt, magħrufa bħala Bieb ta’ Marsamxett u Bieb Del Monte . Il-Bieb Del Monte (Taljan: ''Porta Del Monte'') inbniet fl-1569 fuq disinn ta’ Laparelli, u ssemmiet għall-Gran Mastru Pietro del Monte. Dan il-bieb kien jinsab bejn Marina Curtain u s-swar Sainte-Barbe fuq in-naħa tal-lvant tal-belt, iħares lejn il-Port il-Kbir. Iż-żona ta’ madwarha saret marina żgħira, u l-bieb kien jissejjaħ ukoll Marina Gate (Taljan: ''Porta Marina'') peress li kien jipprovdi aċċess għall-belt mill-marina. Iż-żona ta’ madwar il-kanċell kienet mimlija attività u kienet tinkludi ġnien magħruf bħala Ġnien is-Sultan, il-Knisja tal-Madonna ta’ Liesse, u s-suq tal-ħut. [[Stampa:Porta_Victoria_plaque.jpeg|xellug|daqsminuri| Plakka ta’ Victoria Gate.]] Fl-aħħar tas XIX 19 seklu, il-Bieb Del Monte sar żgħir wisq għax iż-żona ta’ madwarha kienet l-aktar parti traffikuża tal-Belt Valletta. Din twaqqgħet fl-1884 u floku l-akbar Bieb tar-Rabat. L- [[Ġebla tax-xewka|ewwel ġebla]] għall-bieb il-ġdid tpoġġiet fl-1884 mill-Gvernatur Arthur Borton, u tlestiet u nfetħet għall-pubbliku fl-1885. Il-bieb kien iddisinjat mill-perit Malti Emanuele Luigi Galizia u huwa msemmi għar-[[Victoria (Reġina)|Reġina Victoria]].<ref name="times2010-06-14">{{Ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100614/local/a-unique-work-of-engineering.312405|titlu=A unique work of engineering|kunjom=Musumeci|isem=Marielouise|data=14 June 2010|data-aċċess=5 December 2014}}</ref> Victoria Gate ġiet restawrat b’mod estensiv mid-Dipartiment tar-Riżorsi u l-Affarijiet Rurali bejn l-2009 u l-2010. Ir-restawr dam madwar sitt xhur u kien immexxi mill-periti Claude Borg u Alexis Inguanez. Matul ir-restawr, l-istruttura ġiet imnaddfa, il-foss tagħha ġie skopert mill-ġdid u rrestawrat, il-pavimentar tiegħu sar mill-ġdid, tneħħew l-installazzjonijiet l-antik u ġie msewwija xi ġebel. == Arkitettura == [[Stampa:Porta_Victoria_back.jpeg|daqsminuri|nofs]] Victoria Gate jikkonsisti f’fetħa b’arkati doppji bi struttura cross-vault maħsuba biex tippermetti l-passaġġ tat-traffiku, u żewġ bibien iżgħar fuq kull naħa biex jippermettu l-passaġġ tal-pedestrians. Iż-żewġ arkati huma mgħaqqda mill [[Emblema ta' Malta|-istemma ta’ Malta]] u l-Belt Valletta, u l-bieb huwa mirqum mill -istemma Ingliża . L-arkata hija mibnija mill [[Ġebla tal-ġir|-ġebla tal-franka]] Maltija <ref name="victorianweb">{{Ċita web|url=http://www.victorianweb.org/art/architecture/galizia/3.html|titlu=Victoria Gate|data=18 March 2010|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151022082525/http://www.victorianweb.org//art/architecture/galizia/3.html|arkivju-data=22 October 2015}}</ref> . [[Stampa:Victoria Gate 2024.jpg|nofs|daqsminuri|Stemma Ingliża]] Il-bieb oriġinarjament kellu pont levabbli u foss. Il-foss imtela matul is-snin, iżda ġie skopert u restawrat fl-2010.<ref name="times2010-06-14" /> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Belt Valletta]] jyeq33o1vjnedwjli3ca0qvvmw36ond 332514 332513 2026-09-27T09:50:40Z ToniSant 4257 /* Arkitettura */ tqassim aħjar 332514 wikitext text/x-wiki {{databox}} Il-'''Victoria Gate''' (magħruf ukoll bħala '''Bieb Vittorja'''<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Camilleri|isem1=Joseph C.|data=Novembru 2017|sena=2017|titlu=Bini ta' Żmien l-Ingliżi|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/141773/1/Dawl%20Frangiskan_374_2017_11.pdf|rivista=Dawl Franġiskan: Leħen il-Kapuċċini Maltin|volum=374|post=Malta|paġni=14-16|isbn=|via=ISNI: 1811-5373}}</ref>) huwa bieb tal-belt [[Valletta]], [[Malta]]. Inbena mill-Ingliżi fl-1885 u ngħata l-isem [[Victoria (Reġina)|tar-Reġina Victoria]]. Il-bieb huwa d-daħla prinċipali għall-belt mid-distrett [[Il-Port il-Kbir|tal-Port il-Kbir]], li darba kien l-aktar parti traffikuża tal-belt. Il-bieb jinsab bejn is-Sur tal-Marina u l-Bastjun ta’ Santa Barbara, fuq il-post ''tal-Bieb Del Monte'' tas-seklu sittax. Il-Victoria Gate huwa l-uniku bieb oriġinali li fadal mill-fortifikazzjonijiet tal-Belt, peress li l-bibien l-oħra kollha ġew imwaqqgħin bejn is-sekli dsatax u għoxrin. Fil-preżent, l-uniku bieb ieħor tal-belt huwa ''Bieb tal-Belt'', li nbena fl-2014 fuq disinn modern. == Storja == [[Stampa:Victoria_Gate_1885.jpg|xellug|daqsminuri| Il-Gvernatur Arthur Borton ipoġġi l-pedamenti ta’ Victoria Gate, fis-27 ta’ Mejju, 1884.]] Meta twaqqfet [[Valletta|il-Belt Valletta]] fl-1566, inbniet sistema ta’ fortifikazzjonijiet bis-swar madwar il-belt, fuq disinn tal-inġinier militari Taljan [[Francesco Laparelli]] . Il-belt kellha biss tliet bibien, il-biċċa l-kbira kienet magħrufa bħala Porta San Giorgio, u żewġ bibien iżgħar fuq kull naħa tal-belt, magħrufa bħala Bieb ta’ Marsamxett u Bieb Del Monte . Il-Bieb Del Monte (Taljan: ''Porta Del Monte'') inbniet fl-1569 fuq disinn ta’ Laparelli, u ssemmiet għall-Gran Mastru Pietro del Monte. Dan il-bieb kien jinsab bejn Marina Curtain u s-swar Sainte-Barbe fuq in-naħa tal-lvant tal-belt, iħares lejn il-Port il-Kbir. Iż-żona ta’ madwarha saret marina żgħira, u l-bieb kien jissejjaħ ukoll Marina Gate (Taljan: ''Porta Marina'') peress li kien jipprovdi aċċess għall-belt mill-marina. Iż-żona ta’ madwar il-kanċell kienet mimlija attività u kienet tinkludi ġnien magħruf bħala Ġnien is-Sultan, il-Knisja tal-Madonna ta’ Liesse, u s-suq tal-ħut. [[Stampa:Porta_Victoria_plaque.jpeg|xellug|daqsminuri| Plakka ta’ Victoria Gate.]] Fl-aħħar tas XIX 19 seklu, il-Bieb Del Monte sar żgħir wisq għax iż-żona ta’ madwarha kienet l-aktar parti traffikuża tal-Belt Valletta. Din twaqqgħet fl-1884 u floku l-akbar Bieb tar-Rabat. L- [[Ġebla tax-xewka|ewwel ġebla]] għall-bieb il-ġdid tpoġġiet fl-1884 mill-Gvernatur Arthur Borton, u tlestiet u nfetħet għall-pubbliku fl-1885. Il-bieb kien iddisinjat mill-perit Malti Emanuele Luigi Galizia u huwa msemmi għar-[[Victoria (Reġina)|Reġina Victoria]].<ref name="times2010-06-14">{{Ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100614/local/a-unique-work-of-engineering.312405|titlu=A unique work of engineering|kunjom=Musumeci|isem=Marielouise|data=14 June 2010|data-aċċess=5 December 2014}}</ref> [[Stampa:Porta_Victoria_back.jpeg|daqsminuri]]Victoria Gate ġiet restawrat b’mod estensiv mid-Dipartiment tar-Riżorsi u l-Affarijiet Rurali bejn l-2009 u l-2010. Ir-restawr dam madwar sitt xhur u kien immexxi mill-periti Claude Borg u Alexis Inguanez. Matul ir-restawr, l-istruttura ġiet imnaddfa, il-foss tagħha ġie skopert mill-ġdid u rrestawrat, il-pavimentar tiegħu sar mill-ġdid, tneħħew l-installazzjonijiet l-antik u ġie msewwija xi ġebel. == Arkitettura == [[Stampa:Victoria Gate 2024.jpg|daqsminuri|Stemma Ingliża]]Victoria Gate jikkonsisti f’fetħa b’arkati doppji bi struttura cross-vault maħsuba biex tippermetti l-passaġġ tat-traffiku, u żewġ bibien iżgħar fuq kull naħa biex jippermettu l-passaġġ tal-pedestrians. Iż-żewġ arkati huma mgħaqqda mill [[Emblema ta' Malta|-istemma ta’ Malta]] u l-Belt Valletta, u l-bieb huwa mirqum mill -istemma Ingliża . L-arkata hija mibnija mill [[Ġebla tal-ġir|-ġebla tal-franka]] Maltija <ref name="victorianweb">{{Ċita web|url=http://www.victorianweb.org/art/architecture/galizia/3.html|titlu=Victoria Gate|data=18 March 2010|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151022082525/http://www.victorianweb.org//art/architecture/galizia/3.html|arkivju-data=22 October 2015}}</ref> . Il-bieb oriġinarjament kellu pont levabbli u foss. Il-foss imtela matul is-snin, iżda ġie skopert u restawrat fl-2010.<ref name="times2010-06-14" /> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Belt Valletta]] pky1uix0y3kvx87q1ujf7hmlh7qysas 1 34630 332508 332408 2026-09-27T09:10:49Z ToniSant 4257 /* L-isem ta' l-artiklu */ Tweġiba 332508 wikitext text/x-wiki == L-isem ta' l-artiklu == Victoria Gate huwa l-isem bl-Ingliż. Peress li din hija Wikipedia Maltija, naħseb li, għaldaqstant, l-isem ta' dan l-artiklu għandu jinbidel għal: "Bieb Victoria". [[Utent:Joe Gatt|Joe Gatt]] ([[Diskussjoni utent:Joe Gatt|d]]) 11:36, 16 Settembru 2026 (UTC) :Punt interessanti dan. L-isem uffiċjali li jidher fuq il-bieb innisfu huwa Victoria Gate, anke għax dan biex mibni fi żmien l-Ingliżi. L-istess bħall-[[Victoria Lines]]. Rajt xi dokument bħala sors tajjeb li jirreferi għal Victoria Gate bħala Bieb Vitorja? Anqas komunament m'hu magħruf bl-isem Malti...apparti li naħseb ikun Bieb Vittoria, probabbilment. Fil-fehma umli tiegħi, li jista' jsir biex ikun akkommodatat dan li qed tissuġġerixxi inti, huwa li jkun hemm rindirizz minn dan l-isem li qed tissuġġerixxi int Bieb Victoria, anke jekk naħseb li dan jista' jsir b'mod aħjar peremezz ta' Wikidata [[wikidata:Q21986844|hawn]]. -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 06:54, 18 Settembru 2026 (UTC) ::(1) Referenza għal din id-daħla bħala "Bieb Victoria" hemm ħafna fuq l-internet, per eżempju: ::https://acarta.app/destination/mt-valletta/place/il-bieb-victoria ::https://www.flickr.com/photos/td1761/37468374311/in/album-72157689057769416 ::https://www.dreamstime.com/malta-valletta-victoria-gate-victoria-gate-maltese-il-bieb-victoria-italian-porta-victoria-porta-vittoria-city-gate-image359297538 ::https://www.komoot.com/highlight/1071008 ::https://www.lordstorm.net/wanders/mt07/20070330mt16.html ::https://military-history.fandom.com/wiki/Victoria_Gate_(Valletta) ::Anke il-Wikipedia bl-Ingliż, u l-Wikipedia Commons, jgħarfu li dan huwa l-propju isem bil-Malti: ::https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Il-Bieb_Victoria,_Ritratt_me%C4%A7ud_fl-14_ta%27_Settembru_2016.jpg ::https://en.wikipedia.org/wiki/Victoria_Gate_(Valletta) ::https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Victoria_Gate_(Valletta).jpg ::https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Victoria_Gate_is_a_city_gate_in_Valletta,_Malta.jpg ::Għaldaqstant jidher li "Bieb Victoria" huwa aċċettat bħala l-isem bil-Malti. Apparti minn hekk, jiġi pariġ City Gate (li bil-Malti jiġi Bieb il-Belt). ::Minn naħa l-oħra, sibt referenza waħda għall-isem "Bieb Vi'''tt'''orja", f'publikazzjoni Franġiskana: ::https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/141773/1/Dawl%20Frangiskan_374_2017_11.pdf (paġna 15) ::waqt li ma sibt edba referenza għall-isem "Bieb Vi'''t'''orja". ::Ikolli nistqar li l-isem "Bieb Vi'''tt'''orja" iżjed idoqqli, bil-Malti. Għaldaqstant, forsi ta' min ibiddel l-isem ta' dan l-artiklu (li oriġinaljament jidher li kien sempliċament ''copy & paste'' mill-entrata tal-Wikipedia ta' l-Ingliż) għal "Bieb Vi'''tt'''orja"? [[Utent:Joe Gatt|Joe Gatt]] ([[Diskussjoni utent:Joe Gatt|d]]) 10:15, 23 Settembru 2026 (UTC) :::Grazzi tar-referenzi li sibt. Waħda biss minn dawn ma tagħmilx użu mit-test li hemm diġà (fil-fehma tiegħi ħażin -- però ma jdejjaqnix tant li nissuġġerixxi jinbidel) fuq l-artiklu f'en.wp. Qed ngħid għar-referenza li sibt int fil-pubblikazzjoni Franġiskana. L-artiklu miktub tajjeb u naħseb li huwa sors ta' min jorbot fuqu, anke jekk m'hemmx sorsi oħra li jużaw dan l-istess isem. Biex forsi naslu għal xi forma ta' konklużżjoni, nipproponi rindirizz ta' kompromess: Bieb Vittorja > Victoria Gate, b'referenza għal dan l-artiklu li sibt int. Grazzi mill-ġdid! -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 09:10, 27 Settembru 2026 (UTC) kin05ycp4aqh4f8oo444qlm76eq6yxf 0 34651 332478 2026-09-26T14:12:23Z JovalQC 21720 Created by translating the opening section from the page "[[:fr:Special:Redirect/revision/236820843|Fátima]]" 332478 wikitext text/x-wiki '''Fátima''' hija belt żgħira [[Portugall|Portugiża]] li tinsab fid- distrett ta' Santarém, provinċja ta' Beira Litoral, fil [[Portugall|-Portugall]] . Il-belt saret famuża fl- 1917, meta tliet rgħajja żgħażagħ raw ripetutament apparizzjoni Marjana . IL-{{Data|13|octobre|1917}} Eluf ta’ nies raw il- miraklu tax-xemx iddur fuqha nnifisha bħal diska tal-fidda. Il-Verġni Marija wasslet ukoll messaġġ lit-tliet itfal. Dawn l-apparizzjonijiet Marjani wasslu għall-ħolqien tas- santwarju tal-Madonna ta' Fatima f'Cova da Iria, is-sit ta' pellegrinaġġ [[Knisja Kattolika|Kattoliku]] famuż. Fl-2017, [[Papa Franġisku|il-Papa Franġisku]] mar Fátima għall-pellegrinaġġ.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |date=2017-05-12 |title=Pèlerinage de Fatima: les raisons d'un succès, cent ans après |url=http://www.rfi.fr/hebdo/20170512-pelerinage-fatima-raisons-succes-cent-ans-apres-religion-pape-francois |journal=RFI |language=fr-FR |access-date=2017-05-17}}</ref> Il-lokalità kellha {{unité|11596|habitants}} fl-2011, u hija parti mill-belt ta' Ourém fid- distrett ta' Santarém . == Storja == '''<big>Oriġini tal-isem</big>''' L-isem tal-belt u l-parroċċa huwa verżjoni tal-isem Għarbi Fátima (فاطمة ''Fāṭimah'') li jiġri wkoll li huwa l-isem ta’ bint il-Profeta Iżlamiku Muhammad. Skont in-narrattiva tradizzjonali, Fátima jingħad li kien l-isem ta’ prinċipessa Għarbija li nħatfet minn kavallier, Gonçalo Hermigues, u sħabu. Hermigues ħadha f’raħal żgħir fl-għoljiet ta’ Serra de Aire, fir-Renju tal-Portugall li kien għadu kif ġie stabbilit. Fatima inħabbet ma’ min ħatfitha u ddeċidiet li tikkonverti għall-Kristjaneżmu biex tiżżewġu. Hija tgħammdet u ngħatat l-isem Nisrani "Oureana". Madankollu, l-isem tal-post ifakkar fl-isem Għarbi oriġinali tal-prinċipessa aktar milli f’dak Nisrani tagħha. nw2pimc4axcr9wndp57ck5a89uvkqak 332479 332478 2026-09-26T14:37:36Z JovalQC 21720 Infobox city create. 332479 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Fátima''' hija belt żgħira [[Portugall|Portugiża]] li tinsab fid- distrett ta' Santarém, provinċja ta' Beira Litoral, fil [[Portugall|-Portugall]] . Il-belt saret famuża fl- 1917, meta tliet rgħajja żgħażagħ raw ripetutament apparizzjoni Marjana . IL-{{Data|13|octobre|1917}} Eluf ta’ nies raw il- miraklu tax-xemx iddur fuqha nnifisha bħal diska tal-fidda. Il-Verġni Marija wasslet ukoll messaġġ lit-tliet itfal. Dawn l-apparizzjonijiet Marjani wasslu għall-ħolqien tas- santwarju tal-Madonna ta' Fatima f'Cova da Iria, is-sit ta' pellegrinaġġ [[Knisja Kattolika|Kattoliku]] famuż. Fl-2017, [[Papa Franġisku|il-Papa Franġisku]] mar Fátima għall-pellegrinaġġ.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |date=2017-05-12 |title=Pèlerinage de Fatima: les raisons d'un succès, cent ans après |url=http://www.rfi.fr/hebdo/20170512-pelerinage-fatima-raisons-succes-cent-ans-apres-religion-pape-francois |journal=RFI |language=fr-FR |access-date=2017-05-17}}</ref> Il-lokalità kellha {{unité|11596|habitants}} fl-2011, u hija parti mill-belt ta' Ourém fid- distrett ta' Santarém . == Storja == '''<big>Oriġini tal-isem</big>''' L-isem tal-belt u l-parroċċa huwa verżjoni tal-isem Għarbi Fátima (فاطمة ''Fāṭimah'') li jiġri wkoll li huwa l-isem ta’ bint il-Profeta Iżlamiku Muhammad. Skont in-narrattiva tradizzjonali, Fátima jingħad li kien l-isem ta’ prinċipessa Għarbija li nħatfet minn kavallier, Gonçalo Hermigues, u sħabu. Hermigues ħadha f’raħal żgħir fl-għoljiet ta’ Serra de Aire, fir-Renju tal-Portugall li kien għadu kif ġie stabbilit. Fatima inħabbet ma’ min ħatfitha u ddeċidiet li tikkonverti għall-Kristjaneżmu biex tiżżewġu. Hija tgħammdet u ngħatat l-isem Nisrani "Oureana". Madankollu, l-isem tal-post ifakkar fl-isem Għarbi oriġinali tal-prinċipessa aktar milli f’dak Nisrani tagħha. '''<big>Dehriet Marjani u "miraklu tax-Xemx"</big>''' Il-parroċċa twaqqfet fl-1568, meta ġiet annessa mill-[[Kolleġġjata ta' Ourém]] (bil-[[Lingwa Portugiża|Portugiż]]: ''Colegiada de Ourém''). Għal sekli sħaħ, il-biċċa l-kbira tal-abitanti tar-raħal żammew merħliet ta' nagħaġ u kienu jiddependu fuq biedja ta' sussistenza. Mis-seklu 18 'l hawn, Fátima ġiet assoċjata ma' avvenimenti relatati ma' apparizzjonijiet Marjani. L-ewwel allegata apparizzjoni tmur lura għal nofs is-seklu 18 f'Ortiga, issa kwart ta' Fátima, meta, skont it-twemmin popolari, il-Verġni Marija dehret lil ragħaja żagħżugħa u muta u talbitha waħda min-nagħaġ tagħha, u b'hekk it-tfajla titkellem bi tweġiba. Dan l-avveniment allegatament inċita l-ħolqien tas-[[Santwarju tal-Madonna ta' Ortiga]] fl-1758, li, fl-1801, wassal lill-[[Papa Piju VII]] biex jagħti indulġenza lill-pellegrini kollha li jżuru s-santwarju Marjan<ref>{{Ċita web|url=https://observador.pt/2017/05/08/peregrinacoes-a-nossa-senhora-da-ortiga-fatima-e-a-epidemia-de-aparicoes/|titlu=Peregrinações à Nossa Senhora da Ortiga, Fátima e a epidemia de "aparições"|kunjom=Lusa|isem=Agência|sit=Observador|lingwa=pt-PT|data-aċċess=2026-09-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.fatimashrinedetroit.org/fatima-story|titlu=Fatima Story|sit=Our Lady of Fatima Shrine|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. [[Stampa:Our Lady of Fatima - Portugal.jpg|nofs|daqsminuri|Karta reliġjuża antika bid-dehra tal-Verġni Marija f'Fatima]] Aktar tard fil-bidu tas-seklu 20, seħħ ġrajja simili fejn tliet itfal lokali, Lúcia dos Santos u l-kuġini tagħha, [[Francisco u Jacinta Marto]], allegatament raw viżjonijiet ta’ mara magħrufa bħala l-[[Madonna ta’ Fátima]], li minn dakinhar il-Knisja Kattolika emmnet li hija l-Verġni Marija. Fit-13 ta’ Mejju 1917, waqt li kienu qed jgħassu n-nagħaġ tal-familji tagħhom fil-Cova da Iria, it-tfal għall-ewwel darba sostnew li raw dehra ta’ “mara liebsa l-abjad” u tiddi b’dawl qawwi<ref>{{Ċita web|url=https://fatimachurchabq.org/our-lady-of-fatima-miracle|titlu=Our Lady of Fatima Miracle|sit=Our Lady of Fatima Catholic Church|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. It-tliet rgħajja twieldu f’Aljustrel, raħal żgħir madwar kilometru minn Fátima. Lejn il-punent, ħdejn Aljustrel, hemm Loca do Cabeço, agglomerazzjoni iżgħar ta’ blat fejn, fl-1916, anġlu deher darbtejn lit-tliet tfal. It-tfal sostnew li raw l-apparizzjoni Marjana f’sitt okkażjonijiet; qalu li l-aħħar waħda kienet fit-13 ta’ Ottubru 1917. Madwar 70,000 pellegrin marru fis-sit għall-aħħar apparizzjoni profetizzata f’Ottubru. Xi wħud minnhom irrappurtaw dak li ġie msejjaħ il-[[Miraklu tax-Xemx]], meta xi osservaturi rrappurtaw li deher li kien qed iġib ruħu b’mod mhux tas-soltu<ref>{{Ċita web|url=https://focus.org/posts/what-happened-at-fatima-our-lady-of-fatima-explained/|titlu=What Happened at Fatima? Our Lady of Fatima: Explained|kunjom=Miller|isem=Gabriella|data=2025-05-12|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-09-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tbissima.mt/post/zewg-ahwa-peruvjani-joholqu-storja-dwar-il-vergni-ta-fatima|titlu=tbissima.mt|sit=tbissima.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. [[Stampa:People looking miracle sun.jpg|nofs|daqsminuri|Close-up tal-pellegrini Kristjani waqt il-[[Miraklu tax-Xemx]] fit-13 ta' Ottubru 1917]] L-isqof lokali investiga l-ġrajjiet u ddetermina li l-apparizzjonijiet kienu denji ta’ twemmin. Is-sit kien immarkat b’salib imwaqqaf min-nies tal-post. Fl-1918 bnew kappella żgħira tal-blat u l-ġebla tal-ġir u miksija bil-madum. Kienet twila 3.3 metri b’tul ta’ 2.8 metri, u għolja 2.85 metri. Sar ċentru għad-devozzjoni Marjana, li rċieva ismijiet bħal fé de Fátima, cidade da Paz ("il-fidi ta' Fátima, Belt tal-Paċi"), jew Terra de Milagres e Aparições ("L-Art tal-Mirakli u d-Dehriet"). Il-fokus ta' Fatima bħala post għall-pellegrinaġġi ta' paċi żviluppat fit-[[Tieni Gwerra Dinjija]] meta l-messaġġi ta' Luċija kienu marbuta mal-kunflitt. Il-kappella minn dakinhar ilha magħluqa ġo bażilika u santwarju kbar, parti minn kumpless li jinkludi lukanda u faċilitajiet oħra. Fl-1930, l-istatwa tal-Madonna fil-Kappella tal-Apparizzjonijiet ġiet inkurunata mill-[[Belt tal-Vatikan|Vatikan]]. Franciscus miet fl-1919 u Jacinta fl-1920, matul il-pandemija internazzjonali tal-influwenza Spanjola. Lucia dos Santos saret soru u għexet sal-2005. It-tnejn li mietu żgħar ġew beatifikati fit-13 ta' Mejju 2000 mill-[[Papa Ġwanni Pawlu II]], u ġew ikkanonizzati mill-[[Papa Franġisku]] fit-13 ta' Mejju 2017, il-mitt anniversarju tal-ewwel apparizzjoni. '''<big>Żvilupp sussegwenti</big>''' Il-bini tas-santwarju u ż-żjarat kostanti mill-pellegrini stimulaw l-iżvilupp lokali. Minbarra l-bini ta’ santwarju kbir, bażilika, u santwarju, il-kumpless jinkludi lukanda u faċilitajiet oħra. Il-belt ta’ Fátima ġiet elevata għall-istatus ta’ belt fit-12 ta’ Lulju 1997. Fil-bidu tas-seklu 21, bosta residenti tal-parroċċa (l-aktar mis-settur tan-negozju tagħha) ħadmu biex Fátima tiġi nnominata bħala muniċipalità indipendenti. Il-proġett, immexxi minn Júlio Silva, inġinier u eks president tal-Junta de Freguesia (Kunsill Parrokkjali), ġie vvetat f’Lulju 2003 mill-President Portugiż [[Jorge Sampaio]]. == Ekonomija == [[Stampa:Fatima 0751 (19182694573).jpg|nofs|daqsminuri|Id-devozzjoni lejn il-[[Madonna ta’ Fátima]] tattira miljuni ta’ pellegrini Kristjani lejn Fátima]] L-ekonomija tal-belt tiddependi fuq it-turiżmu reliġjuż għaliex id-devozzjoni dinjija lejn il-Madonna ta’ Fátima tattira miljuni ta’ pellegrini Kristjani. In-nies tal-post għandhom bosta ħwienet u stalel iddedikati għall-bejgħ ta’ oġġetti reliġjużi u tifkiriet. Barra minn hekk, is-servizzi għat-turisti, lukandi, ristoranti u ħwienet oħra jibbenefikaw ukoll mill-viżitaturi. Attivitajiet ekonomiċi oħra fir-reġjun jinkludu: skultura tal-irħam, serrar, mastrudaxxa, kostruzzjoni ċivili, kummerċ, u servizzi<ref>{{Ċita web|url=https://www.freguesiadefatima.pt/pt/sobre-fatima/caraterizacao|titlu=Caraterização - Freguesia de Fátima|sit=www.freguesiadefatima.pt|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. == Żjarat Papali == * Mejju 1967 – Il-[[Papa Pawlu VI]] * Mejju 1982 – Il-[[Papa Ġwanni Pawlu II]] (l-1 żjara) * Mejju 1991 – Il-[[Papa Ġwanni Pawlu II]] (it-2 żjara) * Mejju 2000 – Il-[[Papa Ġwanni Pawlu II]] (it-3 żjara) * Mejju 2010 – Il-[[Papa Benedittu XVI]] * Mejju 2017 – Il-[[Papa Franġisku]] (l-1 żjara) * Awwissu 2023 – Il-[[Papa Franġisku]] (it-2 żjara) == Kultura == [[Stampa:Fatima BW 2018-10-07 10-36-14.jpg|nofs|daqsminuri|Veduta ta’ pellegrini u turisti tul il-pjazza tas-[[Santwarju ta’ Fátima]], bit-torri ikoniku tal-[[Bażilika tal-Madonna tar-Rużarju]] fiċ-ċentru u l-[[Kappella tal-Apparizzjonijiet]] fuq ix-xellug]] Is-[[Santwarju tal-Madonna ta’ Fátima]], f’Cova da Iria, huwa l-fokus prinċipali tal-viżitaturi kollha. Kull sena, mill-inqas ħames miljun pellegrin Kattoliku jimlew it-toroq tal-kampanja li jwasslu għas-santwarju Marjan. In-numri jistgħu jilħqu mijiet ta’ eluf fit-13 ta’ Mejju u t-13 ta’ Ottubru, l-aktar dati sinifikanti tad-dehriet f’Fátima. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|POL}} [[Częstochowa]] ([[Polonja]]) ; * {{Flagicon|AUT}} [[Droß]] ([[Awstrija]]) ; * {{Flagicon|ITA}} [[Loreto]] ([[Italja]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Altötting]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Lourdes]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|TUR}} [[Selçuk]] ([[Turkija]]). == Gallerija == <gallery mode="packed"> Stampa:Fatima, Portugal (48916000087).jpg|Veduta tas-Santwarju tal-Madonna ta’ Fátima Stampa:Sanctuary of Fátima, Fatima Sanktuarium.jpg|Is-Santwarju ta’ Fatima, jidher minn wara Stampa:Portugal DSC04224 - FATIMA, Portugal (33588917344).jpg|Statwa tal-[[Madonna ta’ Fátima]] Stampa:Fatima BW 2018-10-07 08-58-30 s v1.jpg|Knisja tat-Trinità Qaddisa </gallery> == Referenzi == c9gz0erybleq383rrnhj31uutusdvza 0 34652 332480 2026-09-26T14:40:54Z JovalQC 21720 Created by translating the opening section from the page "[[:fr:Special:Redirect/revision/235708775|Radio Vatican]]" 332480 wikitext text/x-wiki '''Radju tal-Vatikan''' ( {{en langue|la|Statio Radiophonica Vaticana}} ) jiddefinixxi lilu nnifsu bħala " il-vuċi tal- [[Papa]] " Inawgurat fi{{Data|12 février 1931}} L- istazzjon tar-radju [[Belt tal-Vatikan|tal-Vatikan]] ixandar regolarment f’erbgħin lingwa differenti. Iċ-ċentru tat-trażmissjoni jinsab f'Santa {{Lang|it|[[Santa Maria di Galeria]]}} fil-provinċja ta' [[Lazjo|Lazio]] . Il-kwartieri ġenerali tagħha jinsabu fil- [[Belt tal-Vatikan|Vatikan]] . == Storja == Wara t-Trattati Lateranensi, li stabbilew b'mod definittiv ir-relazzjonijiet bejn is-Santa Sede u l-Italja (1929) u ħolqu l-Istat tal-Belt tal-Vatikan, Piju XI fada lill-inġinier Guglielmo Marconi l-proġett tal-bini ta' stazzjon tar-radju fi ħdan l-istat il-ġdid. L-istazzjon tar-radju ġie inawgurat fit-12 ta' Frar 1931: għall-ewwel darba, il-vuċi tal-Papa nstemet fuq il-mewġ tar-radju. L-istazzjon ġie fdat lill-missirijiet Ġiżwiti: Giuseppe Gianfranceschi, fiżiku u matematiku, kien l-ewwel direttur tiegħu. It-trasmettitur storiku, b'qawwa ta' 10 kW, kien jinsab fil-ġonna tal-[[Palazz tal-Vatikan]], f'torri medjevali rrestawrat minn Leo XIII fl-aħħar tas-seklu 19. Inizjalment kien ixandar fuq żewġ wavelengths qosra. Fl-1936, l-Unjoni Internazzjonali tar-Radju tat awtorizzazzjoni speċjali għax-xandir mingħajr restrizzjonijiet ġeografiċi, li ppermettiet lill-istazzjon tar-radju jiffjorixxi. Għalhekk, żewġ trasmettituri addizzjonali ta' 25 kW ġew installati fl-1937. r7d09fgtx7z1mzjrupb88sp9fz1ghut 332481 332480 2026-09-26T15:03:27Z JovalQC 21720 "Storja" create. 332481 wikitext text/x-wiki '''Radju tal-Vatikan''' ( {{en langue|la|Statio Radiophonica Vaticana}} ) jiddefinixxi lilu nnifsu bħala " il-vuċi tal- [[Papa]] " Inawgurat fi{{Data|12 février 1931}} L- istazzjon tar-radju [[Belt tal-Vatikan|tal-Vatikan]] ixandar regolarment f’erbgħin lingwa differenti. Iċ-ċentru tat-trażmissjoni jinsab f'Santa {{Lang|it|[[Santa Maria di Galeria]]}} fil-provinċja ta' [[Lazjo|Lazio]] . Il-kwartieri ġenerali tagħha jinsabu fil- [[Belt tal-Vatikan|Vatikan]] . == Storja == Wara t-Trattati Lateranensi, li stabbilew b'mod definittiv ir-relazzjonijiet bejn is-Santa Sede u l-Italja (1929) u ħolqu l-Istat tal-Belt tal-Vatikan, Piju XI fada lill-inġinier Guglielmo Marconi l-proġett tal-bini ta' stazzjon tar-radju fi ħdan l-istat il-ġdid. L-istazzjon tar-radju ġie inawgurat fit-12 ta' Frar 1931: għall-ewwel darba, il-vuċi tal-Papa nstemet fuq il-mewġ tar-radju. L-istazzjon ġie fdat lill-missirijiet Ġiżwiti: Giuseppe Gianfranceschi, fiżiku u matematiku, kien l-ewwel direttur tiegħu. It-trasmettitur storiku, b'qawwa ta' 10 kW, kien jinsab fil-ġonna tal-[[Palazz tal-Vatikan]], f'torri medjevali rrestawrat minn Leo XIII fl-aħħar tas-seklu 19. Inizjalment kien ixandar fuq żewġ wavelengths qosra. Fl-1936, l-Unjoni Internazzjonali tar-Radju tat awtorizzazzjoni speċjali għax-xandir mingħajr restrizzjonijiet ġeografiċi, li ppermettiet lill-istazzjon tar-radju jiffjorixxi. Għalhekk, żewġ trasmettituri addizzjonali ta' 25 kW ġew installati fl-1937. Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], l-istazzjon tar-radju xandar f'erba' lingwi fuq mewġa medja. Dawn kienu primarjament messaġġi minn familji lis-suldati jew appelli għal persuni nieqsa. Joseph Goebbels ordna l-imblukkar tax-xandiriet fil-[[Ġermanja]]. Il-gwerra aċċellerat l-iżvilupp tal-istazzjon tar-radju, li sal-1948 kien qed ixandar f'dsatax-il lingwa. Fl-24 ta' Lulju 1952, l-istazzjon mar lejn iż-żona ta' [[Santa Maria di Galeria]] f'[[Ruma]], li tinsab 18-il km 'il bogħod mill-belt. Is-sit ta' 440 ettaru kien igawdi status extraterritorjali. Piju XII inawgura ċentru ġdid ta' trasmissjoni hemmhekk fl-1957, imqiegħed taħt il-protezzjoni tal-[[Arkanġlu Gabrijel]], il-qaddis patrun tal-komunikazzjonijiet bir-radju. Fl-1970, il-kwartieri ġenerali marru mill-ġdid: ġew stabbiliti fil-[[Palazzo Pio]], fid-daħla tal-''Via della Conciliazione'', fid-distrett ta' Borgo. F'Marzu 2006, il-[[Papa]] żar il-bini tal-istazzjon biex ifakkar il-75 anniversarju tiegħu. Mill-1991 sal-2016, Romilda Ferrauto kienet l-editur ewlieni tat-taqsima bil-lingwa Franċiża tal-istazzjon tar-radju. F'Diċembru 2017, ir-riforma tal-midja mibdija mill-[[Papa Franġisku]] wasslet għall-ħolqien ta' kamra tal-aħbarijiet waħda, multilingwi u multimedjali msejħa [[Vatican News]]. == Funzjonament == '''<big>Status</big>''' Mill-1986, l-istazzjon tar-radju kien servizz awtonomu, ikklassifikat mill-kostituzzjoni appostolika Pastor Bonus bħala "istituzzjoni marbuta mas-Santa Sede," bħal ''L'Osservatore Romano''. Huwa taħt ir-responsabbiltà tas-Segretarjat tal-Istat, li jissorvelja b'mod partikolari l-konformità tal-ipprogrammar tiegħu mad-duttrina Kattolika. Huwa mmexxi minn kumitat ta' koordinazzjoni : * Direttur ġenerali, maħtur mill-Papa: (minn Awwissu 2016), Greg Burke, membru tal-Opus Dei; * Direttur tal-programmi, maħtur mis-Segretarjat tal-Istat: Andrzej Koprowski; * Direttur tas-servizzi tekniċi; * Direttur amministrattiv. L-istaff tal-istazzjon tar-radju huwa magħmul minn madwar 400 persuna minn 59 nazzjonalità differenti, li kważi kollha huma sekulari (87%): fl-1992, 355 minn 400 kienu sekulari. Legalment, issir distinzjoni bejn : * Persunal reliġjuż (13%); * Persunal permanenti (di ruolo): ġurnalisti (50%), tekniċi u staff amministrattiv (35%) regolati mir-regoli applikabbli għall-uffiċjali tal-[[Belt tal-Vatikan|Vatikan]]; * Persunal kuntrattwali tal-liġi privata; * Fornituri ta' servizzi. Ir-Radju tal-Vatikan huwa ffinanzjat minn dotazzjoni mis-[[Santa Sede]] u donazzjonijiet mingħand is-semmiegħa, ħafna drabi fil-forma ta’ trasmettituri ġodda. Ma jirċievi xejn f’termini ta’ ħlasijiet għad-drittijiet tax-xandir: il-programmi tiegħu jerġgħu jiġu mxandra b’xejn. Sal-2009, lanqas ma kien jiddependi fuq ir-reklamar. B’riżultat ta’ dan, l-istazzjon għandu defiċit kroniku, li ammonta għal 7 biljun lira fl-1988. Skont id-direttur tal-istazzjon, [[Federico Lombardi]], il-baġit tar-Radju tal-Vatikan huwa bejn 20 u 25 miljun [[ewro]]<ref>{{Ċita web|url=http://www.youtube.com/playlist?list=PLtxqDpa5KZ5ZzqC_jAZ_5LnmACFqrHLGR|titlu=Vatican Radio History|sit=YouTube|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. Mis-6 ta' Ġunju 2009, Radju tal-Vatikan beda jxandar reklami. Din id-deċiżjoni ttieħdet għaliex l-istazzjon tar-radju kellu bżonn finanzjament ġdid. Bħala parti mir-ristrutturar tal-komunikazzjonijiet tas-[[Santa Sede]] implimentat mill-[[Papa Franġisku]] fuq ir-rakkomandazzjoni tal-Kunsill tal-Kardinali, Radju tal-Vatikan tqiegħed taħt ir-responsabbiltà tas-Segretarjat il-ġdid għall-Komunikazzjoni fid-29 ta' Ġunju 2015. Fl-1 ta' Jannar 2017, Radju tal-Vatikan ġie integrat bis-sħiħ fid-dikaseterju l-ġdid. '''<big>Xandiriet</big>''' Fl-2000, ir-Radju tal-Vatikan ixandar aktar minn 50 siegħa ta’ programmi kuljum f’40 lingwa. Fl-1996, l-udjenza tiegħu kienet stmata bejn 20 u 30 miljun ruħ, inklużi 3 miljun fil-[[Polonja]]. Il-programmi tiegħu kienu jikkonsistu primarjament minn programmi dwar il-ħajja tal-Knisja, l-attivitajiet tal-[[Papa]], u ġrajjiet kurrenti: udjenzi ġenerali, barkiet papali u [[Angelus]], Quddiesa ta’ kuljum, programmi sponsorjati mill-Akkademja Pontifiċja tax-Xjenzi, xandiriet dottrinali għal pajjiżi ta’ missjoni, u aktar. Kien ikopri wkoll avvenimenti ewlenin tas-[[Santa Sede]], bħal konklavi. Kien ixandar programmi kulturali u mużikali. In-netwerk Ruman (Rete Romana) ixandar 20 siegħa kuljum. Fl-aħħar nett, l-iskeda ta’ filgħodu kienet tinkludi tliet bullettini tal-aħbarijiet internazzjonali bit-[[Lingwa Taljana|Taljan]], bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]], u bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.archivioradiovaticana.va/|titlu=Vatican Radio Archive|sit=www.archivioradiovaticana.va|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. Fit-2 ta’ Lulju 2012, ir-Radju tal-Vatikan waqqaf il-biċċa l-kbira tax-xandiriet tiegħu fuq mewġ qasir lejn l-[[Ewropa]] u l-[[Ameriki]]. Juża akklamazzjonijiet Karolinġjani bħala l-identifikatur tiegħu ("''Christus vincit, Christus regnat, Christus imperat''"). '''<big>Sit tax-xandir</big>''' Fit-8 ta' Ottubru 1951, ġie nnegozjat ftehim bejn l-Istat Taljan u l-Vatikan għall-bini ta' ċentru ġdid ta' trasmissjoni għal dan l-istazzjon tar-radju fuq 424 ettaru. Din iż-żona, għaxar darbiet akbar mill-Belt tal-Vatikan, tibbenefika wkoll minn extraterritorjalità. Matul is-snin, ħafna residenti lokali lmentaw dwar l-emissjonijiet elettromanjetiċi, li jqisuhom qawwija wisq u li, skonthom, ikkawżaw bosta każijiet ta' lewkimja u tumuri, speċjalment fost it-tfal li jgħixu ħdejn it-trasmettitur. Dawn l-istqarrijiet huma bbażati fuq studju mmexxi minn professur tal-mediċina, iżda kkontestat mill-maniġment tal-istazzjon tar-radju<ref>{{Ċita web|url=https://www.vaticannews.va/en/vatican-city/news/2021-02/when-vatican-radio-found-a-home.html|titlu=When Vatican Radio found a home - Vatican News|data=2021-02-11|sit=www.vaticannews.va|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. F'Marzu 2001, il-Ministeru Taljan għall-Ambjent wettaq kejl fis-sit tat-trasmissjoni, u skont dawn il-kejl, ħdax mill-erbatax-il antenna qabżu l-istandards ta' sikurezza applikabbli sa seba' darbiet. Wara snin ta’ litigazzjoni bejn ir-residenti u l-[[Belt tal-Vatikan|Vatikan]], il-Qorti tal-Kassazzjoni Taljana finalment iddeċidiet favur ir-residenti fl-2011. Fl-2012, ir-Radju tal-Vatikan iddeċieda li jwaqqaf ix-xandiriet tiegħu fuq mewġ medju wara l-azzjoni legali ta’ suċċess mir-residenti u waqqaf ix-xandiriet fuq mewġ qasir lejn il-biċċa l-kbira tal-[[Ewropa]] u l-[[Ameriki]]. Madankollu, ir-residenti ressqu kawża kriminali kontra uffiċjali tar-Radju tal-Vatikan, fejn akkużawhom li "xerrdu oġġetti perikolużi," speċifikament mewġ elettromanjetiku. Madankollu, il-kawża ma tistax tipproċedi minħabba n-nuqqas ta' qorti kompetenti. Il-Qorti Kriminali ta' [[Ruma]] enfasizzat fid-19 ta' Frar 2022 li r-Radju tal-Vatikan huwa attività istituzzjonali tas-[[Santa Sede]] u għalhekk ma jistax jiġi pproċessat, skont l-Artikolu 11 tat-Trattat Lateran<ref>{{Ċita web|url=https://www.vaticannews.va/it/rvi.html|titlu=Radio Vaticana - Vatican News|sit=www.vaticannews.va|lingwa=it|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. == Xandiriet == 1040 stazzjon tar-radju f’70 pajjiż madwar id-dinja jxandru l-programmi tiegħu, billi jirċievu sinjali minn żewġ satelliti Intelsat pożizzjonati fuq l-[[Oċean Atlantiku|Oċeani Atlantiku]] u [[Oċean Indjan|Indjan]], is-satellita Ewropea Eutelsat, jew permezz tal-internet. L-akbar grupp jikkonsisti minn stazzjonijiet tar-radju Kattoliċi, flimkien ma’ stazzjonijiet kummerċjali u anke xandara pubbliċi nazzjonali (fl-[[Arġentina]], il-[[Paragwaj]], il-[[Perù]], il-[[Polonja]], is-[[Slovakkja]], u l-[[Veneżwela|Venezwela]])<ref>{{Ċita web|url=https://www.radiovaticana.va/|titlu=RADIO VATICANA|sit=www.radiovaticana.va|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. * 363 bl-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]] u 353 bil-[[Lingwa Portugiża|Portugiż]] għall-[[Amerika Latina]] * 291 fl-[[Ewropa]] (inklużi 200 fl-[[Italja]]) * 27 fl-[[Afrika]] * 4 fl-[[Asja]] * 2 fl-[[Oċeanja]] == Referenzi == adt5lbrl6z1yk1ob21sn72yi7tupqax 332482 332481 2026-09-26T15:10:38Z JovalQC 21720 Infobox create 332482 wikitext text/x-wiki {{Infobox|title=Radju tal-Vatikan|titlestyle=background: #007FFF|headerstyle=background: #007FFF|header1=Preżentazzjoni|label2=Pajjiż|data2={{Flagicon|VAT}} [[Vatikan]]|label3=Post|data3=[[Palazzo Pio]], [[Belt tal-Vatikan]]|label4=Sid|data4=[[Santa Sede]]|label5=Slogan|data5=Il-vuċi tal-Papa u l-Knisja universali|label6=Websajt|data6=https://www.vaticannews.va/en.html|label8=Data tal-ħolqien|data8=12 ta' Frar, 1931|header7=Storiku}} '''Radju tal-Vatikan''' ( {{en langue|la|Statio Radiophonica Vaticana}} ) jiddefinixxi lilu nnifsu bħala " il-vuċi tal- [[Papa]] " Inawgurat fi{{Data|12 février 1931}} L- istazzjon tar-radju [[Belt tal-Vatikan|tal-Vatikan]] ixandar regolarment f’erbgħin lingwa differenti. Iċ-ċentru tat-trażmissjoni jinsab f'Santa {{Lang|it|[[Santa Maria di Galeria]]}} fil-provinċja ta' [[Lazjo|Lazio]] . Il-kwartieri ġenerali tagħha jinsabu fil- [[Belt tal-Vatikan|Vatikan]] . == Storja == Wara t-Trattati Lateranensi, li stabbilew b'mod definittiv ir-relazzjonijiet bejn is-Santa Sede u l-Italja (1929) u ħolqu l-Istat tal-Belt tal-Vatikan, Piju XI fada lill-inġinier Guglielmo Marconi l-proġett tal-bini ta' stazzjon tar-radju fi ħdan l-istat il-ġdid. L-istazzjon tar-radju ġie inawgurat fit-12 ta' Frar 1931: għall-ewwel darba, il-vuċi tal-Papa nstemet fuq il-mewġ tar-radju. L-istazzjon ġie fdat lill-missirijiet Ġiżwiti: Giuseppe Gianfranceschi, fiżiku u matematiku, kien l-ewwel direttur tiegħu. It-trasmettitur storiku, b'qawwa ta' 10 kW, kien jinsab fil-ġonna tal-[[Palazz tal-Vatikan]], f'torri medjevali rrestawrat minn Leo XIII fl-aħħar tas-seklu 19. Inizjalment kien ixandar fuq żewġ wavelengths qosra. Fl-1936, l-Unjoni Internazzjonali tar-Radju tat awtorizzazzjoni speċjali għax-xandir mingħajr restrizzjonijiet ġeografiċi, li ppermettiet lill-istazzjon tar-radju jiffjorixxi. Għalhekk, żewġ trasmettituri addizzjonali ta' 25 kW ġew installati fl-1937. Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], l-istazzjon tar-radju xandar f'erba' lingwi fuq mewġa medja. Dawn kienu primarjament messaġġi minn familji lis-suldati jew appelli għal persuni nieqsa. Joseph Goebbels ordna l-imblukkar tax-xandiriet fil-[[Ġermanja]]. Il-gwerra aċċellerat l-iżvilupp tal-istazzjon tar-radju, li sal-1948 kien qed ixandar f'dsatax-il lingwa. Fl-24 ta' Lulju 1952, l-istazzjon mar lejn iż-żona ta' [[Santa Maria di Galeria]] f'[[Ruma]], li tinsab 18-il km 'il bogħod mill-belt. Is-sit ta' 440 ettaru kien igawdi status extraterritorjali. Piju XII inawgura ċentru ġdid ta' trasmissjoni hemmhekk fl-1957, imqiegħed taħt il-protezzjoni tal-[[Arkanġlu Gabrijel]], il-qaddis patrun tal-komunikazzjonijiet bir-radju. Fl-1970, il-kwartieri ġenerali marru mill-ġdid: ġew stabbiliti fil-[[Palazzo Pio]], fid-daħla tal-''Via della Conciliazione'', fid-distrett ta' Borgo. F'Marzu 2006, il-[[Papa]] żar il-bini tal-istazzjon biex ifakkar il-75 anniversarju tiegħu. Mill-1991 sal-2016, Romilda Ferrauto kienet l-editur ewlieni tat-taqsima bil-lingwa Franċiża tal-istazzjon tar-radju. F'Diċembru 2017, ir-riforma tal-midja mibdija mill-[[Papa Franġisku]] wasslet għall-ħolqien ta' kamra tal-aħbarijiet waħda, multilingwi u multimedjali msejħa [[Vatican News]]. == Funzjonament == '''<big>Status</big>''' Mill-1986, l-istazzjon tar-radju kien servizz awtonomu, ikklassifikat mill-kostituzzjoni appostolika Pastor Bonus bħala "istituzzjoni marbuta mas-Santa Sede," bħal ''L'Osservatore Romano''. Huwa taħt ir-responsabbiltà tas-Segretarjat tal-Istat, li jissorvelja b'mod partikolari l-konformità tal-ipprogrammar tiegħu mad-duttrina Kattolika. Huwa mmexxi minn kumitat ta' koordinazzjoni : * Direttur ġenerali, maħtur mill-Papa: (minn Awwissu 2016), Greg Burke, membru tal-Opus Dei; * Direttur tal-programmi, maħtur mis-Segretarjat tal-Istat: Andrzej Koprowski; * Direttur tas-servizzi tekniċi; * Direttur amministrattiv. L-istaff tal-istazzjon tar-radju huwa magħmul minn madwar 400 persuna minn 59 nazzjonalità differenti, li kważi kollha huma sekulari (87%): fl-1992, 355 minn 400 kienu sekulari. Legalment, issir distinzjoni bejn : * Persunal reliġjuż (13%); * Persunal permanenti (di ruolo): ġurnalisti (50%), tekniċi u staff amministrattiv (35%) regolati mir-regoli applikabbli għall-uffiċjali tal-[[Belt tal-Vatikan|Vatikan]]; * Persunal kuntrattwali tal-liġi privata; * Fornituri ta' servizzi. Ir-Radju tal-Vatikan huwa ffinanzjat minn dotazzjoni mis-[[Santa Sede]] u donazzjonijiet mingħand is-semmiegħa, ħafna drabi fil-forma ta’ trasmettituri ġodda. Ma jirċievi xejn f’termini ta’ ħlasijiet għad-drittijiet tax-xandir: il-programmi tiegħu jerġgħu jiġu mxandra b’xejn. Sal-2009, lanqas ma kien jiddependi fuq ir-reklamar. B’riżultat ta’ dan, l-istazzjon għandu defiċit kroniku, li ammonta għal 7 biljun lira fl-1988. Skont id-direttur tal-istazzjon, [[Federico Lombardi]], il-baġit tar-Radju tal-Vatikan huwa bejn 20 u 25 miljun [[ewro]]<ref>{{Ċita web|url=http://www.youtube.com/playlist?list=PLtxqDpa5KZ5ZzqC_jAZ_5LnmACFqrHLGR|titlu=Vatican Radio History|sit=YouTube|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. Mis-6 ta' Ġunju 2009, Radju tal-Vatikan beda jxandar reklami. Din id-deċiżjoni ttieħdet għaliex l-istazzjon tar-radju kellu bżonn finanzjament ġdid. Bħala parti mir-ristrutturar tal-komunikazzjonijiet tas-[[Santa Sede]] implimentat mill-[[Papa Franġisku]] fuq ir-rakkomandazzjoni tal-Kunsill tal-Kardinali, Radju tal-Vatikan tqiegħed taħt ir-responsabbiltà tas-Segretarjat il-ġdid għall-Komunikazzjoni fid-29 ta' Ġunju 2015. Fl-1 ta' Jannar 2017, Radju tal-Vatikan ġie integrat bis-sħiħ fid-dikaseterju l-ġdid. '''<big>Xandiriet</big>''' Fl-2000, ir-Radju tal-Vatikan ixandar aktar minn 50 siegħa ta’ programmi kuljum f’40 lingwa. Fl-1996, l-udjenza tiegħu kienet stmata bejn 20 u 30 miljun ruħ, inklużi 3 miljun fil-[[Polonja]]. Il-programmi tiegħu kienu jikkonsistu primarjament minn programmi dwar il-ħajja tal-Knisja, l-attivitajiet tal-[[Papa]], u ġrajjiet kurrenti: udjenzi ġenerali, barkiet papali u [[Angelus]], Quddiesa ta’ kuljum, programmi sponsorjati mill-Akkademja Pontifiċja tax-Xjenzi, xandiriet dottrinali għal pajjiżi ta’ missjoni, u aktar. Kien ikopri wkoll avvenimenti ewlenin tas-[[Santa Sede]], bħal konklavi. Kien ixandar programmi kulturali u mużikali. In-netwerk Ruman (Rete Romana) ixandar 20 siegħa kuljum. Fl-aħħar nett, l-iskeda ta’ filgħodu kienet tinkludi tliet bullettini tal-aħbarijiet internazzjonali bit-[[Lingwa Taljana|Taljan]], bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]], u bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.archivioradiovaticana.va/|titlu=Vatican Radio Archive|sit=www.archivioradiovaticana.va|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. Fit-2 ta’ Lulju 2012, ir-Radju tal-Vatikan waqqaf il-biċċa l-kbira tax-xandiriet tiegħu fuq mewġ qasir lejn l-[[Ewropa]] u l-[[Ameriki]]. Juża akklamazzjonijiet Karolinġjani bħala l-identifikatur tiegħu ("''Christus vincit, Christus regnat, Christus imperat''"). '''<big>Sit tax-xandir</big>''' Fit-8 ta' Ottubru 1951, ġie nnegozjat ftehim bejn l-Istat Taljan u l-Vatikan għall-bini ta' ċentru ġdid ta' trasmissjoni għal dan l-istazzjon tar-radju fuq 424 ettaru. Din iż-żona, għaxar darbiet akbar mill-Belt tal-Vatikan, tibbenefika wkoll minn extraterritorjalità. Matul is-snin, ħafna residenti lokali lmentaw dwar l-emissjonijiet elettromanjetiċi, li jqisuhom qawwija wisq u li, skonthom, ikkawżaw bosta każijiet ta' lewkimja u tumuri, speċjalment fost it-tfal li jgħixu ħdejn it-trasmettitur. Dawn l-istqarrijiet huma bbażati fuq studju mmexxi minn professur tal-mediċina, iżda kkontestat mill-maniġment tal-istazzjon tar-radju<ref>{{Ċita web|url=https://www.vaticannews.va/en/vatican-city/news/2021-02/when-vatican-radio-found-a-home.html|titlu=When Vatican Radio found a home - Vatican News|data=2021-02-11|sit=www.vaticannews.va|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. F'Marzu 2001, il-Ministeru Taljan għall-Ambjent wettaq kejl fis-sit tat-trasmissjoni, u skont dawn il-kejl, ħdax mill-erbatax-il antenna qabżu l-istandards ta' sikurezza applikabbli sa seba' darbiet. Wara snin ta’ litigazzjoni bejn ir-residenti u l-[[Belt tal-Vatikan|Vatikan]], il-Qorti tal-Kassazzjoni Taljana finalment iddeċidiet favur ir-residenti fl-2011. Fl-2012, ir-Radju tal-Vatikan iddeċieda li jwaqqaf ix-xandiriet tiegħu fuq mewġ medju wara l-azzjoni legali ta’ suċċess mir-residenti u waqqaf ix-xandiriet fuq mewġ qasir lejn il-biċċa l-kbira tal-[[Ewropa]] u l-[[Ameriki]]. Madankollu, ir-residenti ressqu kawża kriminali kontra uffiċjali tar-Radju tal-Vatikan, fejn akkużawhom li "xerrdu oġġetti perikolużi," speċifikament mewġ elettromanjetiku. Madankollu, il-kawża ma tistax tipproċedi minħabba n-nuqqas ta' qorti kompetenti. Il-Qorti Kriminali ta' [[Ruma]] enfasizzat fid-19 ta' Frar 2022 li r-Radju tal-Vatikan huwa attività istituzzjonali tas-[[Santa Sede]] u għalhekk ma jistax jiġi pproċessat, skont l-Artikolu 11 tat-Trattat Lateran<ref>{{Ċita web|url=https://www.vaticannews.va/it/rvi.html|titlu=Radio Vaticana - Vatican News|sit=www.vaticannews.va|lingwa=it|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. == Xandiriet == 1040 stazzjon tar-radju f’70 pajjiż madwar id-dinja jxandru l-programmi tiegħu, billi jirċievu sinjali minn żewġ satelliti Intelsat pożizzjonati fuq l-[[Oċean Atlantiku|Oċeani Atlantiku]] u [[Oċean Indjan|Indjan]], is-satellita Ewropea Eutelsat, jew permezz tal-internet. L-akbar grupp jikkonsisti minn stazzjonijiet tar-radju Kattoliċi, flimkien ma’ stazzjonijiet kummerċjali u anke xandara pubbliċi nazzjonali (fl-[[Arġentina]], il-[[Paragwaj]], il-[[Perù]], il-[[Polonja]], is-[[Slovakkja]], u l-[[Veneżwela|Venezwela]])<ref>{{Ċita web|url=https://www.radiovaticana.va/|titlu=RADIO VATICANA|sit=www.radiovaticana.va|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. * 363 bl-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]] u 353 bil-[[Lingwa Portugiża|Portugiż]] għall-[[Amerika Latina]] * 291 fl-[[Ewropa]] (inklużi 200 fl-[[Italja]]) * 27 fl-[[Afrika]] * 4 fl-[[Asja]] * 2 fl-[[Oċeanja]] == Referenzi == 2n92o0714qyrsy7x18e3cmhmr8n4c61 0 34653 332483 2026-09-26T16:58:16Z JovalQC 21720 Created by translating the opening section from the page "[[:fr:Special:Redirect/revision/234895773|Fabien (pape)]]" 332483 wikitext text/x-wiki '''Fabian''' kien lajk elett Isqof ta' Ruma fis-sena 236. Ikkunsidrat l- {{20e}} [[Papa]] tal- [[Knisja Kattolika]], huwa jiggverna l-Knisja tal-{{Data|10 janvier 236}} Fi{{Data|20 janvier 250}} . Huwa miet matul il- persekuzzjoni ta' Decius u huwa elenkat bħala qaddis u martri mill-Knisja Kattolika; huwa mfakkar f'{{Data|20 janvier}} skont il- Martiroloġju Ruman.<ref>{{En}} [https://catholicsaints.info/pope-saint-fabian/ Pape saint Fabien, fête le 20 janvier : résumé, dates et liens Internet], catholicsaints.info.</ref> == Storja == Skont it-tradizzjoni tal-Knisja, Fabian, lajk sempliċi, kien f’Ruma fost il-fidili meta ġie elett suċċessur għall-Papa Anteru. Meta ħamiema niżlet fuq ras Fabian, l-assemblea eżitanti esklamat, “Jistħoqqlu!” Huwa ntgħażel u ġie installat fl-10 ta’ Jannar, 236. Din l-elezzjoni spontanja inawgurat pontifikat ta’ 14-il sena li kien se jħalli marka profonda fuq il-Knisja tat-tielet seklu. It-tilwim politiku bejn is-suċċessuri qosra tal-Imperatur Ruman Maximinus Thrax evita temporanjament il-persekuzzjoni tal-Insara. Dan il-mistrieħ ippermetta lil Fabian jerġa’ jġib l-ordni fil-Knisja Rumana, li kienet ġiet imfixkla minn ħafna snin ta’ kunflitti dottrinali u x-xiżma ta’ Ippolitu ta’ Ruma. Billi ħa vantaġġ minn din il-paċi relattiva, huwa wera kwalitajiet amministrattivi kbar. Huwa ħatar seba’ djakni biex imexxu distretti ekkleżjastiċi maħluqa f’Ruma, kull wieħed minnhom jiġbor flimkien żewġ mir-reġjuni qodma tal-amministrazzjoni Rumana — fis-seklu 16, dan kien se jkun it-twelid tat-titlu ta’ kardinal-djaknu. peb2tqcauoulunmmaz9l9in1trgm2ul 332484 332483 2026-09-26T17:08:19Z JovalQC 21720 Infobox bijografija create 332484 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Fabian''' kien lajk elett Isqof ta' Ruma fis-sena 236. Ikkunsidrat l- {{20e}} [[Papa]] tal- [[Knisja Kattolika]], huwa jiggverna l-Knisja tal-{{Data|10 janvier 236}} Fi{{Data|20 janvier 250}} . Huwa miet matul il- persekuzzjoni ta' Decius u huwa elenkat bħala qaddis u martri mill-Knisja Kattolika; huwa mfakkar f'{{Data|20 janvier}} skont il- Martiroloġju Ruman.<ref>{{En}} [https://catholicsaints.info/pope-saint-fabian/ Pape saint Fabien, fête le 20 janvier : résumé, dates et liens Internet], catholicsaints.info.</ref> == Storja == Skont it-tradizzjoni tal-Knisja, Fabian, lajk sempliċi, kien f’[[Ruma]] fost il-fidili meta ġie elett suċċessur għall-[[Papa Anteru]]. Meta ħamiema niżlet fuq ras Fabian, l-assemblea eżitanti esklamat, “Jistħoqqlu!” Huwa ntgħażel u ġie installat fl-10 ta’ Jannar, 236<ref>{{Ċita web|url=https://www.wikitolica.com/p/papa-fabian/|titlu=Papa Fabián|kunjom=editorial|isem=Comité|data=2025-09-21|sit=Enciclopedia Wikitólica|lingwa=es|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. Din l-elezzjoni spontanja inawgurat pontifikat ta’ 14-il sena li kien se jħalli marka profonda fuq il-Knisja tat-tielet seklu. It-tilwim politiku bejn is-suċċessuri qosra tal-Imperatur [[Ruman Maximinus Thrax]] evita temporanjament il-persekuzzjoni tal-Insara. Dan il-mistrieħ ippermetta lil Fabian jerġa’ jġib l-ordni fil-Knisja Rumana, li kienet ġiet imfixkla minn ħafna snin ta’ kunflitti dottrinali u x-xiżma ta’ [[Ippolitu ta’ Ruma]]. Billi ħa vantaġġ minn din il-paċi relattiva, huwa wera kwalitajiet amministrattivi kbar. Huwa ħatar seba’ djakni biex imexxu distretti ekkleżjastiċi maħluqa f’[[Ruma]], kull wieħed minnhom jiġbor flimkien żewġ mir-reġjuni qodma tal-amministrazzjoni Rumana — fis-seklu 16, dan kien se jkun it-twelid tat-titlu ta’ kardinal-djaknu. Fabian ħa ħsieb ukoll bir-reqqa l-manutenzjoni tal-katakombi, fejn midfun lil wieħed mill-predeċessuri tiegħu, Pontjanu, u l-avversarju ta’ Pontjanu, [[Ippolitu ta’ Ruma]]. Huwa pproteġa lin-Novazjanu skiżmatiku futur, li għammed u ordna saċerdot kontra l-parir tal-kleru tiegħu. Huwa pproċeda b’mod vigoruż kontra kleriċi ħatja ta’ diversi reati, partikolarment Privatus, isqof Afrikan. Il-kumpilazzjoni tal-''Atti tal-Martri'', li bdiet taħt Anterus, kompliet matul il-pontifikat tiegħu. Fabian huwa meqjus bħala l-Appostlu tal-[[Gallja]] għax bagħat seba’ isqfijiet missjunarji hemmhekk, inkluż Dijonisju lejn ''Lutetia'' ([[Pariġi]]) u ''Saturninu'' lejn [[Toulouse]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.vaticannews.va/es/santos/01/20/s--fabiano--papa-y-martir.html|titlu=s. Fabián, papa y mártir - Informaciones sobre el Santo del día - Vatican News|sit=www.vaticannews.va|lingwa=es|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. Fi ħdan il-Kristjaneżmu, il-prestiġju tiegħu estenda ferm lil hinn mill-belt u d-[[djoċesi ta’ Ruma]]. Pereżempju, Oriġenu, li dak iż-żmien kien f’kunflitt ma’ Demetriju ta’ Alessandrija, l-[[Isqof ta’ Alessandrija]], dar lejh biex jiddefendi lilu nnifsu. Fi tmiem is-sena 249, l-[[Imperaturi Ruman|imperatur Ruman]] il-ġdid Decius stabbilixxa politika inqas tolleranti lejn il-ksur tal-lealtà lejn [[Ruma]]. Huwa talab li kull familja tipprovdi testimonjanzi u offerti lid-divinitajiet bi skambju għal-libellus, tip ta’ ċertifikat li jattesta l-istatus tagħhom bħala segwaċi tal-kulti tal-istat antik u b’hekk il-lealtà u l-appoġġ tagħhom għal [[Ruma]]. Dan ir-ritorn għall-kulti pagani ma kienx aċċettabbli għall-maġġoranza tal-Insara, għalkemm mhux kollha rreaġixxew bl-istess mod<ref>{{Ċita web|url=https://www.bridgemanimages.com/en-US/noartistknown/pope-fabian-pope-in-236-250-after-a-medalion-of-the-basilica-of-saint-paul-outside-the-walls-rome/print/asset/1698801|sit=www.bridgemanimages.com|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. Il-Papa Fabian kien wieħed mill-ewwel vittmi tal-persekuzzjonijiet ġodda tal-Imperatur Decius, u miet martri fl-20 ta’ Jannar, 250, forsi eżegwit, jew aktar probabbli mħolli fqir u bil-ġuħ fil-Ħabs Mamertine. L-Insara rnexxielhom jidfnuh fil-kripta tal-[[Papiet fil-Katakombi ta’ San Kallistu]], fejn l-epitaffju tiegħu ġie skopert mill-ġdid fl-1850. Id-''Dekreti Foloz'' jattribwixxu diversi testi lilu, notevolment "it-tieni ittra" lill-isqfijiet kollha tal-Lvant (''Epistola II ad omnes orientales episcopos'') dwar il-konsagrazzjoni annwali tal-[[Griżma Mqaddsa]] nhar il-[[Ħamis il-Kbir]]. == Referenzi == ll3w7rpsjpe8fv8v1ql1jxtzuvyk86x 0 34654 332485 2026-09-26T17:13:18Z JovalQC 21720 Created by translating the opening section from the page "[[:fr:Special:Redirect/revision/239785880|Bayonne]]" 332485 wikitext text/x-wiki '''Bayonne,''' ''Baiona'' [[Lingwa Baska|bil-Bask]] u bil-Gaskon, hija komunali [[Franza|Franċiża]] u waħda miż-żewġ sottoprefetturi tad- dipartiment ta' Pyrénées-Atlantiques, fir -reġjun ta' [[Nouvelle-Aquitaine]] . Fl-1023, Bayonne kienet il-belt kapitali ta' Labourd, u espandiet fis- {{s-|XII}} lejn u lil hinn mix- Nive, meta nbena l-ewwel pont fuq l- Adour . Wara ż-żwieġ fl-1152 ta' Eleanor ta' Aquitaine ma' Henry Plantagenet, Konti ta' Anjou u Maine, Duka tan-Normandija u futur Re tal-Ingilterra, il-belt kisbet importanza militari u speċjalment kummerċjali, grazzi għall-kummerċ marittimu mal-Ingilterra. Ġiet separata mill-viskontea ta' Labourd fl -1177 minn Richard the Lionheart . Dan tal-aħħar jikkonferma jew jistabbilixxi għadd ta’ drittijiet jew libertajiet għall-katidral kif ukoll għall-abitanti.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last=Boutoulle |first=Frédéric |date=2011 |title=Richard cø eur de Lion, Bayonne et le Labourd (1169-1199) |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01537354 |journal=Annales du Midi |issue=275 |page=325–351 |access-date=2018-01-30}}.</ref> Il-belt tinnegozja direttament mal-Ingilterra u l-Olanda. Fl -1451, il-belt ittieħdet mill- Kuruna ta' Franza, fi tmiem il-Gwerra tal-Mitt Sena . It-telf tal-kummerċ mal-Ingliżi u t-tbajja’ tax-xmara, imbagħad iċ-ċaqliq tagħha lejn it-tramuntana, dgħajfuha Madankollu, id-distrett ta’ Saint-Esprit żviluppa, grazzi għall-wasla ta’ popolazzjoni Lhudija li kienet qed taħrab mill- [[Inkwiżizzjoni Spanjola]] . Bayonne għandha r-reputazzjoni tagħha fil-qasam taċ-ċikkulata lil din il-komunità. Il-kors tal-Adour ġie mibdul fl-1578 taħt id-direzzjoni ta' Louis de Foix, u x-xmara, meta rritornat lejn il-ħalq tagħha ta' qabel, irrestawrat lill-port ta' Bayonne l-attività li kienet intilfet għal aktar minn {{Nowrap|cent ans}} . {{s-|XVII}}, il-belt ġiet imsaħħa minn Vauban .Fl -1814, Bayonne u l-inħawi tagħha kienu x-xena ta' ġlied bejn it-truppi Napoleoniċi u l-koalizzjoni Spanjola-Anglo-Portugiża mmexxija mid- Duka ta' Wellington. il-belt imbagħad għaddiet mill-assedju finali tagħha. Fl-1951 ġie skopert il- qasam tal-gass ta' Lacq, il -kubrit fatali estratt u ż-żejt assoċjat intbagħtu mill- port ta' Bayonne . Matul it-tieni nofs {{s-|XX}}, inbnew ħafna kumplessi kbar ta' djar, li ffurmaw kwartieri ġodda fil-periferija, u l-belt espandiet biex tifforma konurbazzjoni ma' Anglet u Biarritz. ; din l-agglomerazzjoni ssir il-qalba ta' żona urbana vasta tal-Bask-Landes. Fl-2016, Bayonne kienet muniċipalità b'aktar minn {{nombre|50000|habitants}}, l-aktar waħda ewlenija fiż-żona urbana ta' Bayonne fejn tmiss ma ' Anglet u Biarritz . Minkejja l-influwenzi mħallta tagħha, issa hija rikonoxxuta bħala l-belt ewlenija tal- Pajjiż Bask Franċiż . Bħala konnessjoni importanti fl- Ewrobelt Baska Bayonne-San Sebastián, għandha rwol ta' kapitali kummerċjali u turistika tal -baċir tal-Adour (il-kapitali industrijali u amministrattiva hija Pau ). L-industrija moderna {{incise|[[métallurgie]] et [[industrie chimique|produits chimiques]]}} setgħet tistabbilixxi ruħha hemmhekk, grazzi għall-provvista u l-possibbiltajiet tat-tbaħħir bil-baħar mill -port tagħha. Iżda huma primarjament l-attivitajiet tas-servizzi li, llum, jirrappreżentaw l-akbar sors ta' impjiegi. Bayonne hija wkoll kapitali kulturali, belt b'influwenzi Baski u Gaskoni u b'passat storiku għani. Il-wirt tagħha jinsab fl-arkitettura tagħha, fid-diversità tal-kollezzjonijiet tal-mużewijiet tagħha, iżda wkoll fl-ispeċjalitajiet gastronomiċi tagħha jew fl-avvenimenti tradizzjonali tagħha bħall- festivals famużi ta' Bayonne . == Storja == '''<big>Preistorja</big>''' Fin-nuqqas ta’ dejta oġġettiva preċiża, hemm xi kredibilità għall-eżistenza probabbli ta’ raħal tas-sajd fis-sit fi żmien qabel żminijiet antiki. Instabu bosta traċċi ta’ okkupazzjoni umana fir-reġjun ta’ Bayonne mill-Paleolitiku Nofsani speċjalment fl-iskoperti f’Saint-Pierre-d’Irube, lokalità ġara. Min-naħa l-oħra, ġiet skoperta l-preżenza ta’ munzell għoli madwar 14-il metru fil-Kwartier tal-Katidral attwali li jħares fuq in-Nive, li fforma protezzjoni naturali u port utilizzabbli fuq ix-xatt tax-xellug tan-Nive. Dak iż-żmien, il-munzell kien imdawwar lejn it-tramuntana u l-punent mill-bassasiet tal-Adour. F’riġlejh jinsab il-famuż “Baħar ta’ Bayonne”—il-ġonta taż-żewġ xmajjar—li seta’ kien wiesa’ madwar 1,200 metru bejn Saint-Esprit u l-Grand Bayonne u kien ikopri kompletament il-post attwali ta’ Bourg-Neuf (fid-distrett ta’ Petit Bayonne). Fin-nofsinhar, l-aħħar liwja tan-Nive titwessa’ ħdejn l-għoljiet ta’ Saint-Léon. Minkejja dan, it-tidjiq tal-wied tal-Adour jippermetti qsim aktar faċli minn kwalunkwe post ieħor tul it-tul kollu tal-estwarju. Bħala konklużjoni, l-importanza strateġika ta’ dan l-għoli kienet tant ovvja li wieħed irid jassumi li dejjem kien abitat. 480qovvhe0myf0gue7tjphux245nuhy 332486 332485 2026-09-26T18:04:03Z JovalQC 21720 Infobox city create 332486 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Bayonne,''' ''Baiona'' [[Lingwa Baska|bil-Bask]] u bil-Gaskon, hija komunali [[Franza|Franċiża]] u waħda miż-żewġ sottoprefetturi tad- dipartiment ta' Pyrénées-Atlantiques, fir -reġjun ta' [[Nouvelle-Aquitaine]] . Fl-1023, Bayonne kienet il-belt kapitali ta' Labourd, u espandiet fis- {{s-|XII}} lejn u lil hinn mix- Nive, meta nbena l-ewwel pont fuq l- Adour . Wara ż-żwieġ fl-1152 ta' Eleanor ta' Aquitaine ma' Henry Plantagenet, Konti ta' Anjou u Maine, Duka tan-Normandija u futur Re tal-Ingilterra, il-belt kisbet importanza militari u speċjalment kummerċjali, grazzi għall-kummerċ marittimu mal-Ingilterra. Ġiet separata mill-viskontea ta' Labourd fl -1177 minn Richard the Lionheart . Dan tal-aħħar jikkonferma jew jistabbilixxi għadd ta’ drittijiet jew libertajiet għall-katidral kif ukoll għall-abitanti.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last=Boutoulle |first=Frédéric |date=2011 |title=Richard cø eur de Lion, Bayonne et le Labourd (1169-1199) |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01537354 |journal=Annales du Midi |issue=275 |page=325–351 |access-date=2018-01-30}}.</ref> Il-belt tinnegozja direttament mal-Ingilterra u l-Olanda. Fl -1451, il-belt ittieħdet mill- Kuruna ta' Franza, fi tmiem il-Gwerra tal-Mitt Sena . It-telf tal-kummerċ mal-Ingliżi u t-tbajja’ tax-xmara, imbagħad iċ-ċaqliq tagħha lejn it-tramuntana, dgħajfuha Madankollu, id-distrett ta’ Saint-Esprit żviluppa, grazzi għall-wasla ta’ popolazzjoni Lhudija li kienet qed taħrab mill- [[Inkwiżizzjoni Spanjola]] . Bayonne għandha r-reputazzjoni tagħha fil-qasam taċ-ċikkulata lil din il-komunità. Il-kors tal-Adour ġie mibdul fl-1578 taħt id-direzzjoni ta' Louis de Foix, u x-xmara, meta rritornat lejn il-ħalq tagħha ta' qabel, irrestawrat lill-port ta' Bayonne l-attività li kienet intilfet għal aktar minn {{Nowrap|cent ans}} . {{s-|XVII}}, il-belt ġiet imsaħħa minn Vauban .Fl -1814, Bayonne u l-inħawi tagħha kienu x-xena ta' ġlied bejn it-truppi Napoleoniċi u l-koalizzjoni Spanjola-Anglo-Portugiża mmexxija mid- Duka ta' Wellington. il-belt imbagħad għaddiet mill-assedju finali tagħha. Fl-1951 ġie skopert il- qasam tal-gass ta' Lacq, il -kubrit fatali estratt u ż-żejt assoċjat intbagħtu mill- port ta' Bayonne . Matul it-tieni nofs {{s-|XX}}, inbnew ħafna kumplessi kbar ta' djar, li ffurmaw kwartieri ġodda fil-periferija, u l-belt espandiet biex tifforma konurbazzjoni ma' Anglet u Biarritz. ; din l-agglomerazzjoni ssir il-qalba ta' żona urbana vasta tal-Bask-Landes. Fl-2016, Bayonne kienet muniċipalità b'aktar minn {{nombre|50000|habitants}}, l-aktar waħda ewlenija fiż-żona urbana ta' Bayonne fejn tmiss ma ' Anglet u Biarritz . Minkejja l-influwenzi mħallta tagħha, issa hija rikonoxxuta bħala l-belt ewlenija tal- Pajjiż Bask Franċiż . Bħala konnessjoni importanti fl- Ewrobelt Baska Bayonne-San Sebastián, għandha rwol ta' kapitali kummerċjali u turistika tal -baċir tal-Adour (il-kapitali industrijali u amministrattiva hija Pau ). L-industrija moderna {{incise|[[métallurgie]] et [[industrie chimique|produits chimiques]]}} setgħet tistabbilixxi ruħha hemmhekk, grazzi għall-provvista u l-possibbiltajiet tat-tbaħħir bil-baħar mill -port tagħha. Iżda huma primarjament l-attivitajiet tas-servizzi li, llum, jirrappreżentaw l-akbar sors ta' impjiegi. Bayonne hija wkoll kapitali kulturali, belt b'influwenzi Baski u Gaskoni u b'passat storiku għani. Il-wirt tagħha jinsab fl-arkitettura tagħha, fid-diversità tal-kollezzjonijiet tal-mużewijiet tagħha, iżda wkoll fl-ispeċjalitajiet gastronomiċi tagħha jew fl-avvenimenti tradizzjonali tagħha bħall- festivals famużi ta' Bayonne. == Ġeografija == Bayonne tinsab fin-nofsinhar tal-punent ta' [[Franza]] fuq il-fruntiera tal-punent bejn il-[[Pajjiż Bask]] u l-[[Gascony]]. Din żviluppat fil-konfluwenza tal-Adour u t-tributarju tagħha fuq ix-xatt tax-xellug, in-Nive, 6 km mill-kosta Atlantika. Il-komun kien parti mill-provinċja Baska ta' Labourd. == Klima == Il-klima ta' Bayonne hija relattivament simili għal dik tal-ġar tagħha [[Biarritz]], deskritta hawn taħt, b'xita pjuttost qawwija; il-klima oċeanika hija dovuta għall-prossimità tal-[[Oċean Atlantiku]]. It-temperatura medja tax-xitwa hija madwar 8 °C, u madwar 20 °C fis-sajf. L-inqas temperatura rreġistrata kienet −12.7 °C fis-16 ta' Jannar 1985 u l-ogħla 40.6 °C fl-4 ta' Awwissu 2003 fil-mewġa tas-sħana Ewropea tal-2003. Ix-xita fuq il-kosta Baska rarament tkun persistenti ħlief matul maltempati tax-xitwa. Ħafna drabi tieħu l-forma ta' maltempati qawwija ta' żmien qasir<ref>{{Ċita web|url=https://www.lachainemeteo.com/meteo-france/ville-57719/previsions-meteo-bayonne-aujourdhui|titlu=Meteo Bayonne (64100) - Pyrénées-Atlantiques : Prévisions Meteo GRATUITE à 15 jours|data=2026-09-26|sit=La Chaîne Météo|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. == Storja == Bayonne nbniet fi ħdan is-swar tagħha, li għal żmien twil rażżnu l-espansjoni tagħha. Data ewlenija kienet id-demilitarizzazzjoni tal-belt fl-1907, li xprunat l-iżvilupp ta’ kwartieri ġodda, u ħolqot estensjoni vera tal-belt storika lil hinn mis-swar<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Bayonne|isem=Ville de|titlu=Comprendre la formation de la ville|url=https://www.bayonne.fr/cest-a-bayonne/culture/histoire-et-patrimoines/une-ville-dart-et-dhistoire/comprendre-la-formation-de-la-ville|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. '''<big>Minn Lapurdum sa Baiona</big>''' Lapurdum, il-kamp [[Ruman]] li ta lok għal Bayonne, ġie stabbilit fil-konfluwenza tax-xmajjar Adour u Nive, fuq għolja madwar għaxar metri għolja. Fir-4 seklu WK, kien imdawwar b'ħajt fortifikat, u b'hekk sar żona protetta, li ddeterminat il-futur tas-sit. Madwar din il-konfluwenza, żewġ distretti storiċi tal-belt ħadu forma matul il-Medju Evu: ''Grand-Bayonne'', fuq l-għoljiet li jdawru l-katidral, u ''Petit-Bayonne'', aktar 'l isfel fuq ix-xatt tal-lemin tax-xmara Nive. Il-belt minn dakinhar 'il quddiem bdiet tissejjaħ ''Baiona''. Fid-daħla tat-tramuntana tal-belt, fuq ix-xatt tal-lemin tax-[[xmara Adour]], is-subborg ta' Saint-Esprit jikkostitwixxi t-tielet distrett storiku medjevali<ref>{{Ċita web|url=https://www.guide-du-paysbasque.com/fr/experiences/culturelle/article-bayonne-ville-d-art-et-d-histoire-140.html|titlu=Bayonne, ville d’art et d’histoire - Guide du Pays Basque|sit=www.guide-du-paysbasque.com|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. '''<big>Bayonne, fortizza u port</big>''' It-tisħiħ tal-fortifikazzjonijiet fis-sekli 16 u 17 ħoloq ċirku veru ta’ ħitan li llum jdawwar il-qalba tal-belt. Minħabba n-nuqqas ta’ spazju, id-djar inbnew ’il fuq, u okkupaw l-ispazju tal-btieħi u l-ġonna. Il-vokazzjoni marittima ta’ Bayonne, it-tarzni rinomati tagħha, u l-kummerċ fuq distanzi twal tagħha għamluha belt portwarja prestiġjuża ħafna, ċentru għall-merkanzija bejn it-Tramuntana u n-Nofsinhar tal-[[Ewropa]]. '''<big>Bayonne qed tiftaħ u timmodernizza</big>''' Il-belt daħlet fl-era moderna fis-seklu 19 b'faċilitajiet ġodda: stazzjon tal-ferrovija, swali tas-swieq, biċċeriji, sptar, skola sekondarja, pontijiet tal-ġebel, u toroq ġodda. L-annessjoni ta' Saint-Esprit, komunali fir-reġjun ta' Landes mir-[[Rivoluzzjoni Franċiża]] 'l hawn, fetħet prospetti wesgħin għall-iżvilupp urban<ref>{{Ċita web|url=https://www.guide-du-paysbasque.com/fr/experiences/culturelle/article-bayonne-ville-d-art-et-d-histoire-140.html|titlu=Bayonne, ville d’art et d’histoire - Guide du Pays Basque|sit=www.guide-du-paysbasque.com|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. '''<big>Bayonne barra l-ħitan</big>''' Mill-1907, id-data tad-dekummissjonar tal-fortizza, il-belt setgħet tespandi barra l-fortifikazzjonijiet tagħha. Fuq art li issa kienet meħlusa mir-restrizzjonijiet militari, żviluppat madwar iċ-ċentru storiku tagħha, u tat lok għad-distretti ta’ Lachepaillet (Arènes), Marracq u Polo-Beyris, imbagħad għall-iżvilupp ta’ proġetti kbar ta’ akkomodazzjoni kollettiva (Balichon, Sainte-Croix, Habas-la-Plaine, Codry, Sainsontan)<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Bayonne|isem=Ville de|titlu=Comprendre la formation de la ville|url=https://www.bayonne.fr/cest-a-bayonne/culture/histoire-et-patrimoines/une-ville-dart-et-dhistoire/comprendre-la-formation-de-la-ville|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. == Ekonomija == Mibnija storikament fil-konfluwenza tax-xmajjar Nive u Adour, Bayonne stabbiliet ruħha bħala l-belt kapitali ekonomika tal-[[Pajjiż Bask Franċiż]]. L-ekonomija tagħha hija bbażata fuq bilanċ bejn l-attivitajiet portwarji u industrijali, il-kummerċ fiċ-ċentru tal-belt u identità rurali qawwija<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Bayonne|isem=Ville de|titlu=Le commerce en quelques chiffres|url=https://www.bayonne.fr/jhabite-a-bayonne/economie-emploi/le-commerce-en-quelques-chiffres|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. '''<big>Il-Port ta' Bayonne</big>''' Il-[[:fr:Port_de_Bayonne|Port ta’ Bayonne]] (il-11-il l-akbar port fi [[Franza]]) huwa wieħed mill-pilastri ekonomiċi ewlenin tar-reġjun, u jiġġenera madwar 3,500 impjieg dirett u indirett. Jimmaniġġja aktar minn 2.5 miljun tunnellata ta’ merkanzija fis-sena f’erba’ setturi ewlenin<ref>{{Ċita web|url=https://www.bayonne.port.fr/fr/|titlu=Port de Bayonne au Pays basque (64) - Site officiel|sit=https://www.bayonne.port.fr/|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>: * Metallurġija: proċessuri u fabbriki tat-tidwir (bħal Celsa jew il-Laminoir des Landes), li jirrappreżentaw kważi nofs it-tunnellaġġ. * Agronegozju: esportazzjonijiet ta' qamħ mill-Baċir ta' Aquitaine, primarjament ittrasportat bil-ferrovija. * Fertilizzanti u kimiċi: ħażna industrijali u ridistribuzzjoni. * Injam u prodotti tal-foresti: l-iżbokk għall-industrija reġjonali tal-injam. Il-port jimmodernizza l-infrastruttura tiegħu regolarment (bħall-iżvilupp tal-moll ta' Armand-Gommès) biex isaħħaħ il-bidla modali ferrovjarja u d-dekarbonizzazzjoni. '''<big>Il-qalba kummerċjali tal-Pajjiż Bask</big>''' Bayonne għandha rwol ta’ ċentru kummerċjali u ta’ servizzi għaż-żona kollha tal-BAB (Bayonne-Anglet-Biarritz) u l-[[Pajjiż Bask]] intern: * Ċentru kummerċjali dens ħafna tal-belt: strutturat madwar Grand Bayonne, Petit Bayonne, u Saint-Esprit, il-qalba storika tiftaħar b'rata ta' postijiet vakanti kummerċjali partikolarment baxxa. * Maġġoranza ta' negozji indipendenti: il-belt hija distinta minn preżenza qawwija ta' artiġjani u bejjiegħa bl-imnut indipendenti aktar milli biss ktajjen nazzjonali kbar. * Ċentru amministrattiv u tal-kura tas-saħħa: il-belt hija d-dar taċ-Ċentru tal-Isptar Côte Basque (wieħed mill-akbar impjegaturi fiż-żona), il-kwartieri ġenerali tal-Kamra tal-Kummerċ u l-Industrija ta' Bayonne Pays Basque, u s-sottoprefettura. '''<big>Għarfien agroalimentari u tradizzjonali</big>''' L-ekonomija ta' Bayonne tikseb valur miżjud reali mis-setturi tal-prodotti lokali u tal-artiġjanat tagħha: * Perżut ta' Bayonne (IĠP): strutturat madwar il-Konsorzju tal-Perżut ta' Bayonne, dan is-settur jappoġġja għexieren ta' kumpaniji tal-ikkurar u l-ipproċessar. * It-tradizzjoni taċ-ċikkulata: il-kapitali storika taċ-ċikkulata fi [[Franza]] mis-seklu 17, Bayonne żżomm netwerk vibranti ta' ċikkulatiera u artiġjani ewlenin<ref>{{Ċita web|url=https://www.atelierduchocolat.fr/fr/?srsltid=AU7gw4XwRUxH8z87Ype7AIsc1SsrSZPBhIcdMh3lFCnacGVfwWQR7WRJ|titlu=Bouquets de Chocolat & Cadeaux Gourmands {{!}} Livraison Gratuite 24h|data=2026-09-21|sit=Atelier du Chocolat|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. * Gastronomija u ristoranti: ix-[[Xmara Nive]] u s-swali tas-swieq jiffurmaw il-qalba tas-settur tar-ristoranti, mutur ewlieni tal-impjiegi lokali<ref>{{Ċita web|url=https://www.visitbayonne.com/vos-envies/pourquoi-visiter-bayonne/bayonne-ville-de-gastronomie/|titlu=Bayonne : une ville de gastronomie sur la côte basque|sit=https://www.visitbayonne.com/|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. == Saħħa == Bayonne hija ċ-ċentru ta' ħafna mis-servizzi tal-isptar għall-agglomerazzjoni ta' Bayonne u n-nofsinhar ta' [[Landes]]. F'dan il-qasam, l-abitanti kollha huma inqas minn 35 km minn sptar li joffri kura medika, ostetrika, kirurġika, jew psikjatrika. L-isptarijiet għall-Kosta Baska kollha huma prinċipalment stabbiliti f'Bayonne (is-sit ewlieni ta' Saint-Léon u Cam-de-Prats) u wkoll f'[[Saint-Jean-de-Luz]] li għandha diversi kliniċi<ref>{{Ċita web|url=https://www.ch-cote-basque.fr/|titlu=Centre Hospitalier de la Côte Basque|sit=https://www.ch-cote-basque.fr/|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. == Edukazzjoni == Il-komun ta' Bayonne huwa marbut mal-Akkademja ta' Bordeaux. Għandu ċentru ta' informazzjoni u gwida (CIO). Mill-14 ta' Diċembru 2015, Bayonne kellha 10 kindergartens, 22 skola elementari jew primarja (12-il skola pubblika u 10 skejjel primarji privati inklużi żewġ ikastolas). 2 kulleġġi pubbliċi (il-kulleġġi Albert Camus u Marracq), 5 kulleġġi privati (La Salle Saint-Bernard, Saint Joseph, Saint-Amand, Notre-Dame u Largenté) li jissodisfaw il-kriterji tal-ewwel ċiklu ta' studji tat-tieni grad. Għat-tieni ċiklu, Bayonne għandha 3 skejjel sekondarji pubbliċi (l-iskola René-Cassin (edukazzjoni ġenerali), l-iskola Louis de Foix (edukazzjoni ġenerali, teknoloġika u vokazzjonali), u l-iskola vokazzjonali Paul Bert), 4 skejjel sekondarji privati (Saint-Louis Villa Pia (edukazzjoni ġenerali), Largenté, Bernat Etxepare (ġenerali u teknoloġika), u l-iskola vokazzjonali Le Guichot)<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Ministère de l'Éducation nationale et de la Jeunesse|titlu=Annuaire : Résultats de recherche|url=https://www.education.gouv.fr/pid24302/annuaire-resultat-recherche.html?lycee_name=&localisation=1&ville_name=bayonne|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. Hemm ukoll il-Konservatorju tal-Mużika, Żfin, u Arti Drammatika Maurice Ravel u l-iskola tal-arti tal-komunità urbana ta' Bayonne-Anglet-Biarritz. == Reliġjon == [[Stampa:France-Bayonne-Cathedrale Sainte-Cecile.jpg|nofs|daqsminuri|[[Katidral ta’ Santa Ċeċilja ta' Bayonne|Katidral ta’ Santa Ċeċilja]]]] '''Qima Kattolika''' Bayonne tappartjeni għad-Djoċesi ta' Bayonne, Lescar, u Oloron, li ilha djoċesi suffragjana tal-Arċidjoċesi ta' Bordeaux mill-2002. Marc Aillet ilu l-isqof ta' din id-djoċesi mill-15 ta' Ottubru 2008. L-isqof jinsab f'Bayonne, fi Place Monseigneur-Vansteenberghe. Minbarra l-Katidral ta' Santa Marija (fid-distrett ta' Grand Bayonne), Bayonne għandha l-knejjes tal-Ispirtu s-Santu, Sant' Andrija (Rue des Lisses), l-Arena Rumana (Avenue de la Légion-Tchèque), San Stiefnu, u Sant' Amand (Avenue Maréchal-Soult). Il-monasteru Karmelitan f'Bayonne, li jinsab fid-distrett ta' Marracq, ilu jospita komunità ta' sorijiet Karmelitani mill-1858. It-Triq ta' Baztan (ruta del Baztan jew camino Baztanés) hija r-rotta tal-pellegrinaġġ lejn [[Santiago de Compostela]], li taqsam il-[[Pirinej-Monte Perdido|Pirinej]] fl-iktar punt tal-punent tagħha u tgħaddi mill-iktar passaġġ baxx (Col de Belate, 847 m). Hija r-rotta antika li kienu jieħdu l-pellegrini li kienu jaslu Bayonne, jew tul il-kosta fuq ir-rotta ta' Soulac, jew għax kienu jiżbarkaw hemm mill-[[Ingilterra]], pereżempju, biex jingħaqdu mal-Camino Francés malajr kemm jista' jkun f'[[Pamplona]]. Ir-rotta ta' Bayonne terġa' tingħaqad mal-Camino Francés aktar 'l isfel mix-xmara, f'[[Burgos]]. '''Qima Iżraelita''' Is-sinagoga nbniet fl-1837 fid-distrett ta’ Saint-Esprit, fit-tramuntana tal-belt. Il-komunità Lhudija ta’ Bayonne ilha stabbilita sew. Ġiet iffurmata minn diversi gruppi ta’ refuġjati minn Navarra u l-[[Portugall]] li stabbilew ruħhom f’Saint-Esprit-lès-Bayonne wara t-tkeċċija tal-Lhud minn [[Spanja]] fl-1492 u mill-[[Portugall]] fl-1496. Fl-1846, ġie stabbilit konsistorju f’Saint-Esprit, li ġie inkorporat f’Bayonne fl-1857. '''Qima musulmani''' Il-moskea ta’ Bayonne tinsab fi ''rue Joseph-Latxague''. Hija l-kwartieri ġenerali tal-assoċjazzjoni kulturali tal-Musulmani tal-Kosta Baska<ref>{{Ċita web|url=https://www.guidemusulman.com/mosquee/1053/64100-mosquee-a-bayonne|titlu=Mosquée à Bayonne {{!}} Bayonne {{!}} 64100|sit=www.guidemusulman.com|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. '''Qima Protezzjoni''' Il-knisja Protestanta f’Bayonne, imwaqqfa fl-1849, tinsab fil-kantuniera ta’ Rue Albert-Ier u Rue du Temple. Il-parroċċa hija membru tal-Knisja Protestanta Magħquda ta’ Franza<ref>{{Ċita web|url=https://epudf-cotebasque.fr/|titlu=Epudf Cotebasque|sit=Epudf Cotebasque|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. Knisja Evanġelika tinsab fid-distrett ta’ Saint-Esprit, kif ukoll knisja li tappartjeni lill-Knisja Evanġelika Żingara, li hija wkoll membru tal-Federazzjoni Protestanta ta’ Franza<ref>{{Ċita web|url=https://www.eglises.org/?s=&state=65/|titlu=Pyrénées-Atlantiques (66) - Églises.org|sit=www.eglises.org|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. == Sports == '''<big>Qdif</big>''' It-tbaħħir ilu jiġi pprattikat fuq ix-xmajjar Nive u Adour min-nies ta’ Bayonne. Żewġ klabbs jikkompetu, is-Soċjetà Nawtika ta’ Bayonne (SNB) (maħluqa fl-1875) u l-Klabb tat-Tbaħħir ta’ Bayonne — maħluq fl-1904 minn eks membri tal-SNB — li aktar tard sar klabb sportiv biss. '''<big>Rugby</big>''' Ir-rugby wasal fil-[[Pajjiż Bask]] fl-aħħar tas-seklu 19, bil-wasla fl-1897 fl-iskola sekondarja ta’ Bayonne ta’ żagħżugħ ta’ 20 sena mir-reġjun ta’ Landes li kkonverta lil sħabu tal-klassi għar-rugby football, li hu stess kien skopra f’[[Bordeaux]]. Billi lagħbu fl-ispazji miftuħa ħdejn il-''Porte d'Espagne'', xerrdu l-entużjażmu tagħhom fi skejjel oħra f’Bayonne u [[Biarritz]], u wasslu għall-ħolqien tal-Biarritz Sporting Club u l-Biarritz Stade, li ngħaqdu fl-1913 biex isiru Biarritz Olympique. Hemm żewġ klabbs tar-rugby f'Bayonne : * [[:fr:Aviron_bayonnais_rugby_pro|Aviron Bayonnais rugby pro]]<ref>{{Ċita web|url=https://top14.lnr.fr/club/bayonne|titlu=Aviron Bayonnais {{!}} Top 14 - Site Officiel|sit=Ligue Nationale de Rugby|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-26}}</ref> * it-tim tar-rugby tal-irġiel tal-klabb multi-sportiv tal-Bayonne Sports Association '''<big>Pelota Baska</big>''' Bayonne hija ċentru importanti għall-pelota Baska. Il-[[Federazzjoni Franċiża tal-Pelota Baska]] għandha l-kwartieri ġenerali tagħha fit-''Trinquet Moderne'', ħdejn l-Arena Rumana. Il-plejers tal-pelota tal-belt rebħu bosta titli. Il-kampjonati tad-dinja saru hemmhekk fl-1978, flimkien mal-belt ta' [[Biarritz]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.visitbayonne.com/vos-envies/que-faire-et-que-voir-a-bayonne/visiter/parcours-de-decouverte/bayonne-et-la-pelote-un-jeu-un-sport-une-passion/|titlu=Le goût du partage : Pelote basque|sit=https://www.visitbayonne.com/|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|POR}} [[Faro]] ([[Portugall]]) ; * {{Flagicon|ITA}} [[Ascoli Piceno]] ([[Italja]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Bayonne (Stati Uniti)|Bayonne]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Daytona Beach]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|GRE}} [[Id-distrett ta' Hydra]] ([[Greċja]]) ; * {{Flagicon|FIN}} [[Kajaani]] ([[Finlandja]]) ; * {{Flagicon|ESP}} [[L'Hospitalet de Llobregat]] ([[Spanja]]) ; * {{Flagicon|HUN}} [[Nyíregyháza]] ([[Ungerija]]) ; * {{Flagicon|ESP}} [[Pamplona]] ([[Spanja]]) ; * {{Flagicon|ROU}} [[Satu Mare]] ([[Rumanija]]) ; * {{Flagicon|BUL}} [[Veliko Tarnovo]] ([[Bulgarija]]). == Referenzi == bnfllmi8r2o1uyv72b3a91fmv0b17hd 0 34655 332487 2026-09-26T18:22:40Z JovalQC 21720 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1357308133|Annetto Casolani]]" 332487 wikitext text/x-wiki '''Annetto Casolani''' (10 ta' Awwissu 1815 - 1 ta' Awwissu 1866) kien prelat Malti li serva bħala l-ewwel Vigarju Appostoliku tal-Afrika Ċentrali, li llum hija l-Arċidjoċesi ta' Khartoum fis [[Sudan|-Sudan]] . Casolani twieled il- [[Malta|Belt]] [[Valletta]] fl-10 ta’ Awwissu 1815. Missieru kien Sir Vincent Casolani li serva bħala uffiċjal għoli tal-gvern. Beda l-istudji tiegħu fl- [[Università ta' Malta|Università ta’ Malta]] u kompla fis-Seminario Romano f’Ruma fejn kiseb Dottorat fid-Divinità. Waqt li kien għadu seminarista, inħatar Kanonku tal-Kapitlu tal-Katidral ta' [[L-Imdina|Mdina]] . Aktar tard ġie promoss għad-dinjità ta' Cantor fl-1837. Wara sentejn, daħal fil- Collegio Urbano għal aktar studji fit-Teoloġija u l-lingwi Orjentali. Fit-3 ta' April 1846, Casolani nħatar bħala l-ewwel Vigarju Appostoliku tal-Vigarat Appostoliku tal-Afrika Ċentrali li kien għadu kif inħoloq. Huwa ġie kkonsagrat fl-24 ta' Mejju tal-istess sena mill-Kardinal Giacomo Filippo Fransoni bis-Sede Titulari ta' Mauricastro fil-Kulleġġ tal-Propaganda Fide f'Ruma. Is-sena ta' wara, Casolani mar fuq missjoni fl-Afrika Ċentrali, akkumpanjat minn xi Ġiżwiti. Huma waslu sal-Wied tan-Nil u marru Khartoum, is-Sudan fl-1848. Huwa ġabar l-informazzjoni kollha li seta' dwar in-Nil ta' Fuq b'viżjoni ta' missjoni ġdida, bl-użu tan-Nil bħala awtostrada biex iwassal xogħol missjunarju 'l bogħod fl-Afrika Ċentrali. Fl-1847 miet l-Isqof Francesco Saverio Caruana ta’ Malta u l-Isqof Awżiljarju tiegħu ħa postu. Casolani nħatar bħala l-Isqof Awżiljarju tad-Djoċesi ta’ Malta biex jgħin lill-Isqof Publio Maria Sant. Waqt li kien f’Malta ħa sehem fil-politika u fl-influwenzar tal-liġi ċivili. Miet fl-1 ta’ Awwissu 1866, fl-età ta’ 51 sena. Huwa ndifen fil-Katidral tal-Imdina. 9bvo98ulzfdtj2prpw0rcx8fdc4srwo 332488 332487 2026-09-26T18:24:03Z JovalQC 21720 332488 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Annetto Casolani''' (10 ta' Awwissu 1815 - 1 ta' Awwissu 1866) kien prelat Malti li serva bħala l-ewwel Vigarju Appostoliku tal-Afrika Ċentrali, li llum hija l-Arċidjoċesi ta' Khartoum fis [[Sudan|-Sudan]] . Casolani twieled il- [[Malta|Belt]] [[Valletta]] fl-10 ta’ Awwissu 1815. Missieru kien Sir Vincent Casolani li serva bħala uffiċjal għoli tal-gvern. Beda l-istudji tiegħu fl- [[Università ta' Malta|Università ta’ Malta]] u kompla fis-Seminario Romano f’Ruma fejn kiseb Dottorat fid-Divinità. Waqt li kien għadu seminarista, inħatar Kanonku tal-Kapitlu tal-Katidral ta' [[L-Imdina|Mdina]] . Aktar tard ġie promoss għad-dinjità ta' Cantor fl-1837. Wara sentejn, daħal fil- Collegio Urbano għal aktar studji fit-Teoloġija u l-lingwi Orjentali. Fit-3 ta' April 1846, Casolani nħatar bħala l-ewwel Vigarju Appostoliku tal-Vigarat Appostoliku tal-Afrika Ċentrali li kien għadu kif inħoloq. Huwa ġie kkonsagrat fl-24 ta' Mejju tal-istess sena mill-Kardinal Giacomo Filippo Fransoni bis-Sede Titulari ta' Mauricastro fil-Kulleġġ tal-Propaganda Fide f'Ruma. Is-sena ta' wara, Casolani mar fuq missjoni fl-[[Afrika Ċentrali]], akkumpanjat minn xi Ġiżwiti. Huma waslu sal-Wied tan-[[Nil]] u marru [[Khartoum]], is-[[Sudan]] fl-1848. Huwa ġabar l-informazzjoni kollha li seta' dwar in-Nil ta' Fuq b'viżjoni ta' missjoni ġdida, bl-użu tan-Nil bħala awtostrada biex iwassal xogħol missjunarju 'l bogħod fl-Afrika Ċentrali. Fl-1847 miet l-Isqof Francesco Saverio Caruana ta’ Malta u l-Isqof Awżiljarju tiegħu ħa postu. Casolani nħatar bħala l-Isqof Awżiljarju tad-Djoċesi ta’ Malta biex jgħin lill-Isqof Publio Maria Sant. Waqt li kien f’Malta ħa sehem fil-politika u fl-influwenzar tal-liġi ċivili. Miet fl-1 ta’ Awwissu 1866, fl-età ta’ 51 sena. Huwa ndifen fil-Katidral tal-Imdina. nm083i18v8anulajai2uin8t61qy2hn 0 34656 332489 2026-09-26T21:08:38Z JovalQC 21720 Created by translating the opening section from the page "[[:fr:Special:Redirect/revision/236317609|Ta' Dbiegi]]" 332489 wikitext text/x-wiki Ta '''<nowiki/>' Dbiegi''' huwa l- ogħla punt fil-gżira ta' [[Għawdex]], fl-arċipelagu Malti. Titla’ sa altitudni ta’ 190 metru. == Ġeografija == Ta' Dbiegi jinsab fil-punent tal-gżira Għawdxija, ħdejn ir-raħal ta' [[Kerċem]]. k6jub0onc1qllu08jaddxpf73qafkeq 332490 332489 2026-09-26T21:14:44Z JovalQC 21720 "Turiżmu" żid. 332490 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Ta Dbiegi.tif|nofs|daqsminuri|Ta' Dbiegi]] Ta '''<nowiki/>' Dbiegi''' huwa l- ogħla punt fil-gżira ta' [[Għawdex]], fl-arċipelagu Malti. Titla’ sa altitudni ta’ 190 metru. == Ġeografija == Ta' Dbiegi jinsab fil-punent tal-gżira Għawdxija, ħdejn ir-raħal ta' [[Kerċem]]. == Turiżmu == Hemm raħal imsejjaħ [[Ta' Dbiegi Craft Village]] fuq din il-muntanja, magħruf għall-artiġjanat lokali tiegħu, bħal fuħħar jew ħġieġ minfuħ bil-ħalq, bizzilla ta' Għawdxija u filigran tal-fidda<ref>{{Ċita web|url=http://www.gozoartisans.com/map/|titlu=Map – Gozo Artisans|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-09-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.petitfute.com/v39748-gharb/c1085-maison-deco-jardin/c1066-artisanat-d-art/651457-ta-dbiegi-crafts-village.html|titlu=Artisanat d'art - TA' DBIEGI CRAFTS VILLAGE - Gharb|sit=www.petitfute.com|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.visitmalta.com/en/attraction/ta-dbiegi-artisan-village|titlu=Attraction|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. [[Stampa:Sudika San Lawrenz Ta' Dbiegi Crafts Village.jpg|nofs|daqsminuri|Ta' Dbiegi Crafts Village]] == Referenzi == onbajzsom6lxgb51rx8uoib4xp97aaq 0 34657 332493 2026-09-26T21:31:34Z JovalQC 21720 Infobox bijografija create 332493 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Olaf McKay''' huwa politiku Malti, sindku tal-[[Belt Valletta]] minn Ġunju 2024 taħt il-bandiera tal-[[Partit Laburista (Malta)|Partit Laburista]]. == Karriera == Qabel il-mandat muniċipali tiegħu, serva bħala konsulent għall-Ministru tal-Enerġija, [[Miriam Dalli]]. Huwa kellu wkoll karigi maniġerjali fl-aġenzija nazzjonali [[Xjenza Malta]] u fiċ-ċentru tax-xjenza Esplora. '''<big>Elezzjoni tas-Sindku (2024)</big>''' Fl-elezzjonijiet lokali ta’ Ġunju 2024, ġie elett sindku tal-kapitali Maltija, fejn għeleb bi ftit (bi 32 vot) lis-sindku attwali mill-istess partit, [[Alfred Zammit]]<ref>{{Ċita web|url=https://elezzjoni.app/en/candidates/olaf-mckay|titlu=Olaf McKay — Elezzjoni 2026|kunjom=Elezzjoni|sit=Elezzjoni|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. == Prijoritajiet u mandat == '''<big>Kwalità tal-ħajja lokali</big>''' Regolamentazzjoni tal-okkupazzjoni tal-ispazju pubbliku minn terrazzi tar-ristoranti, il-ġestjoni tal-iskart u l-ġlieda kontra t-tniġġis mill-istorbju bil-lejl fiċ-ċentru storiku<ref>{{Ċita web|url=https://www.olafmckay.com/|titlu=Olaf McKay — Sindku tal-Belt Valletta {{!}} Sit Uffiċjali|kunjom=McKay|isem=Olaf|sit=Olaf McKay {{!}} Mayor of Valletta|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. '''<big>Mobilità u aċċessibbiltà</big>''' L-espansjoni taż-żoni pedonali u t-titjib tal-infrastruttura tat-toroq biex it-toroq storiċi jsiru aktar aċċessibbli<ref>{{Ċita web|url=https://www.olafmckay.com/|titlu=Olaf McKay — Sindku tal-Belt Valletta {{!}} Sit Uffiċjali|kunjom=McKay|isem=Olaf|sit=Olaf McKay {{!}} Mayor of Valletta|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. '''<big>Bilanċ tat-turiżmu</big>''' Armonizzazzjoni bejn il-preservazzjoni tal-wirt elenkat, il-ħajja tal-viċinat tar-residenti u l-iżvilupp tal-attività kummerċjali<ref>{{Ċita web|url=https://www.olafmckay.com/|titlu=Olaf McKay — Sindku tal-Belt Valletta {{!}} Sit Uffiċjali|kunjom=McKay|isem=Olaf|sit=Olaf McKay {{!}} Mayor of Valletta|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. == Referenzi == qgork3hwvlod8ebwwtr8ylzh2entk6p 332494 332493 2026-09-26T21:32:52Z JovalQC 21720 /* */ 332494 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija|nationality=Malti}} '''Olaf McKay''' huwa politiku Malti, sindku tal-[[Belt Valletta]] minn Ġunju 2024 taħt il-bandiera tal-[[Partit Laburista (Malta)|Partit Laburista]]. == Karriera == Qabel il-mandat muniċipali tiegħu, serva bħala konsulent għall-Ministru tal-Enerġija, [[Miriam Dalli]]. Huwa kellu wkoll karigi maniġerjali fl-aġenzija nazzjonali [[Xjenza Malta]] u fiċ-ċentru tax-xjenza Esplora. '''<big>Elezzjoni tas-Sindku (2024)</big>''' Fl-elezzjonijiet lokali ta’ Ġunju 2024, ġie elett sindku tal-kapitali Maltija, fejn għeleb bi ftit (bi 32 vot) lis-sindku attwali mill-istess partit, [[Alfred Zammit]]<ref>{{Ċita web|url=https://elezzjoni.app/en/candidates/olaf-mckay|titlu=Olaf McKay — Elezzjoni 2026|kunjom=Elezzjoni|sit=Elezzjoni|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. == Prijoritajiet u mandat == '''<big>Kwalità tal-ħajja lokali</big>''' Regolamentazzjoni tal-okkupazzjoni tal-ispazju pubbliku minn terrazzi tar-ristoranti, il-ġestjoni tal-iskart u l-ġlieda kontra t-tniġġis mill-istorbju bil-lejl fiċ-ċentru storiku<ref>{{Ċita web|url=https://www.olafmckay.com/|titlu=Olaf McKay — Sindku tal-Belt Valletta {{!}} Sit Uffiċjali|kunjom=McKay|isem=Olaf|sit=Olaf McKay {{!}} Mayor of Valletta|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. '''<big>Mobilità u aċċessibbiltà</big>''' L-espansjoni taż-żoni pedonali u t-titjib tal-infrastruttura tat-toroq biex it-toroq storiċi jsiru aktar aċċessibbli<ref>{{Ċita web|url=https://www.olafmckay.com/|titlu=Olaf McKay — Sindku tal-Belt Valletta {{!}} Sit Uffiċjali|kunjom=McKay|isem=Olaf|sit=Olaf McKay {{!}} Mayor of Valletta|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. '''<big>Bilanċ tat-turiżmu</big>''' Armonizzazzjoni bejn il-preservazzjoni tal-wirt elenkat, il-ħajja tal-viċinat tar-residenti u l-iżvilupp tal-attività kummerċjali<ref>{{Ċita web|url=https://www.olafmckay.com/|titlu=Olaf McKay — Sindku tal-Belt Valletta {{!}} Sit Uffiċjali|kunjom=McKay|isem=Olaf|sit=Olaf McKay {{!}} Mayor of Valletta|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. == Referenzi == dturl9q0imosm8agybb3zk38szh0wpo 0 34658 332495 2026-09-26T22:39:50Z JovalQC 21720 Created by translating the opening section from the page "[[:fr:Special:Redirect/revision/235615718|Palais du Vatican]]" 332495 wikitext text/x-wiki Il- '''Palazz tal-Vatikan''' jew, skont l-isem uffiċjali tiegħu, il- '''Palazz Appostoliku''' (imsejjaħ ukoll '''Palazz ta' Sistu V''', jew qabel, '''Palazz Sagru''' ) huwa waħda mir- residenzi tal- [[Papa|papiet]] fil- [[Belt tal-Vatikan|Vatikan]] minn mindu [[Papat ta' Avignon|rritornaw mill-eżilju f'Avignon]] (1377). Preċedentement, u għal aktar minn millennju, il-papiet kienu jgħixu fil- Palazz Lateran ħdejn il- Bażilika ta' San Ġwann Lateran, li hija [[Katidral|l-katidral]] tagħhom, bħala [[Papa|isqfijiet ta' Ruma]] . Minn mindu daħlu t-truppi Taljani f'Ruma, il-{{Data|20 septembre 1870}} Fi tmiem l-unifikazzjoni Taljana, il-pontifiċi sovrani ma setgħux jibqgħu jgħixu fil- Palazz tal-Quirinal (li sar ir-residenza tar-rejiet tal-Italja, imbagħad dik tal- presidenti tar-Repubblika Taljana ), li kien ir-residenza tas-sajf tagħhom, u għalhekk għexu u ħadmu b'mod permanenti fil-Palazz Appostoliku, ħdejn il- qabar ta' San Pietru, li tiegħu huma s-suċċessuri. Il-bini tal-palazz il-ġdid ma beda qabel il-pontifikat ta’ Nikola V fis- {{s-|XV}} . Ried jagħmilha l-akbar palazz fid-dinja. Iżda kien kapaċi jwettaq biss parti żgħira mill-pjanijiet tiegħu. Il-palazz fih l- appartamenti tal-pontifex sovran (bl-eċċezzjoni tal-Papa [[Papa Franġisku|Franġisku]], li personalment jagħżel li jgħix fid- Domus Sanctae Marthae matul il-pontifikat tiegħu), kif ukoll l-uffiċċji tal- Kurja Rumana, il- Librerija Appostolika tal-Vatikan u parti mill- Mużewijiet tal-Vatikan . Huwa kumpless ta' bini ta' {{unité|55000|m|2}} li jinkludi madwar {{formatnum:1400}} kamra, u dan jagħmilha l- akbar palazz abitat għalkollox fid-dinja . Il-parti tal-Mużewijiet tal-Vatikan inkluża fil-Palazz Appostoliku tinkludi l- Kappella Sistina, il- Kappella Niccoline, il- Kmamar ta' Raffaello u l- Appartamenti Borgia . L-okkupant attwali tal-Palazz Appostoliku huwa l-Papa [[Papa Ljun XIV|Leo XIV]] . == Storja == Fis-seklu 5, il-Papa Symmachus ikkummissjona l-bini ta’ palazz papali ħdejn l-ewwel Bażilika ta’ San Pietru, li jservi bħala residenza alternattiva għall-Palazz tal-Lateran. It-tieni palazz fortifikat (użat għad-difiża kontra bosta rivali, notevolment is-Signoria ta’ Firenze, u aktar tard it-Torok Ottomani mis-seklu 14 ’il quddiem) ġie kkummissjonat mill-Papa Eugene III u modifikat minn Innocent III fis-seklu 12; minn dan il-palazz-fortizza jibqa’ torri fil-kantuniera tal-Cour del Papagallo. kjlu3m0m2atjhh3hiax28janl72flfg 332496 332495 2026-09-26T23:13:06Z JovalQC 21720 "Storja" create. 332496 wikitext text/x-wiki Il- '''Palazz tal-Vatikan''' jew, skont l-isem uffiċjali tiegħu, il- '''Palazz Appostoliku''' (imsejjaħ ukoll '''Palazz ta' Sistu V''', jew qabel, '''Palazz Sagru''' ) huwa waħda mir- residenzi tal- [[Papa|papiet]] fil- [[Belt tal-Vatikan|Vatikan]] minn mindu [[Papat ta' Avignon|rritornaw mill-eżilju f'Avignon]] (1377). Preċedentement, u għal aktar minn millennju, il-papiet kienu jgħixu fil- Palazz Lateran ħdejn il- Bażilika ta' San Ġwann Lateran, li hija [[Katidral|l-katidral]] tagħhom, bħala [[Papa|isqfijiet ta' Ruma]] . Minn mindu daħlu t-truppi Taljani f'Ruma, il-{{Data|20 septembre 1870}} Fi tmiem l-unifikazzjoni Taljana, il-pontifiċi sovrani ma setgħux jibqgħu jgħixu fil- Palazz tal-Quirinal (li sar ir-residenza tar-rejiet tal-Italja, imbagħad dik tal- presidenti tar-Repubblika Taljana ), li kien ir-residenza tas-sajf tagħhom, u għalhekk għexu u ħadmu b'mod permanenti fil-Palazz Appostoliku, ħdejn il- qabar ta' San Pietru, li tiegħu huma s-suċċessuri. Il-bini tal-palazz il-ġdid ma beda qabel il-pontifikat ta’ Nikola V fis- {{s-|XV}} . Ried jagħmilha l-akbar palazz fid-dinja. Iżda kien kapaċi jwettaq biss parti żgħira mill-pjanijiet tiegħu. Il-palazz fih l- appartamenti tal-pontifex sovran (bl-eċċezzjoni tal-Papa [[Papa Franġisku|Franġisku]], li personalment jagħżel li jgħix fid- Domus Sanctae Marthae matul il-pontifikat tiegħu), kif ukoll l-uffiċċji tal- Kurja Rumana, il- Librerija Appostolika tal-Vatikan u parti mill- Mużewijiet tal-Vatikan . Huwa kumpless ta' bini ta' {{unité|55000|m|2}} li jinkludi madwar {{formatnum:1400}} kamra, u dan jagħmilha l- akbar palazz abitat għalkollox fid-dinja . Il-parti tal-Mużewijiet tal-Vatikan inkluża fil-Palazz Appostoliku tinkludi l- Kappella Sistina, il- Kappella Niccoline, il- Kmamar ta' Raffaello u l- Appartamenti Borgia . L-okkupant attwali tal-Palazz Appostoliku huwa l-Papa [[Papa Ljun XIV|Leo XIV]] . == Storja == Fis-seklu 5, il-Papa Symmachus ikkummissjona l-bini ta’ palazz papali ħdejn l-ewwel [[Bażilika ta’ San Pietru]], li jservi bħala residenza alternattiva għall-[[Palazz tal-Lateran]]. It-tieni palazz fortifikat (użat għad-difiża kontra bosta rivali, notevolment is-Signoria ta’ Firenze, u aktar tard it-Torok Ottomani mis-seklu 14 ’il quddiem) ġie kkummissjonat mill-[[Papa Ewġenju III]] modifikat minn [[Papa Innoċent III|Innoċent III]] fis-seklu 12; minn dan il-palazz-fortizza jibqa’ torri fil-kantuniera tal-Cour del Papagallo. Mal-wasla tagħhom lura [[Ruma]] fl-1377, wara l-Papat ta' Avignon, li kien ra l-belt soġġetta għal inkwiet ċivili u l-abbandun ta' diversi monumenti Kristjani, il-papiet għexu fil-[[Bażilika ta' Santa Maria Maggiore]], peress li l-Palazz tal-Lateran kien sofra żewġ nirien konsekuttivi fl-1307 u fl-1361. Il-[[Papa Nikola V]] ikkummissjona r-restawr sħiħ tal-palazz-fortizza ta' qabel ta' [[Papa Ewġenju III|Ewġenju III]], li beda fl-1447, biex joħloq bini ġdid, il-Palazz tal-Vatikan tal-lum. L-espansjonijiet u d-dekorazzjonijiet ewlenin tal-palazz (Palazzi Papali, Scala Regia, kappelli) twettqu minn papiet sussegwenti fuq perjodu ta' 150 sena. Fis-seklu 20, [[Papa Piju XI|Piju XI]] kkummissjona l-kostruzzjoni ta' gallerija tal-arti u d-daħla monumentali għall-mużewijiet, filwaqt li [[Papa Ġwanni XXIII|Ġwanni XXIII]] żied ġwienaħ ġdid. == Il-kappelli tal-Palazz Appostoliku == Il-Papiet dejjem taw attenzjoni kbira lill-kwalità arkitettonika tal-kappelli privati tagħhom. Għalhekk dawn huma fost l-aktar kmamar notevoli fil-[[Palazz Appostoliku]]. Xi wħud minnhom huma saħansitra magħrufa mad-dinja kollha. Storikament, l-ewwel kappella ġiet ikkummissjonata mill-[[Papa Nikola V]] (1447-1455), li fada l-ħolqien tal-kappella li ġġib ismu lill-Beatu Fra Angelico. Tmienja u għoxrin sena wara, il-[[Papa Sistu IV]] (1471-1484) ikkummissjona kappella ġdida: il-[[Kappella Sistina]] futura. Fl-1537, il-[[Papa Pawlu III]] (1534-1549) ordna l-kostruzzjoni tal-Kappella Pawlina, imżejna parzjalment minn [[Mikelanġlu]], bħall-Kappella Sistina. Matul l-espansjoni konsiderevoli tal-palazz li wettaq il-[[Papa Sistu V]] (1585-1590), inbniet ġwienaħ ġdida. Kien f’dan il-ġwienaħ il-ġdid, separat mill-palazz il-qadim mill-Bitħa ta’ San Damasu, li ġew imċaqalqa l-appartamenti papali. Għadu f’dan il-ġwienaħ—spiss imsejjaħ il-[[Palazz ta’ Sistu V]]—li jgħix il-[[Papa]]. It-tqassim ta’ din il-parti tal-palazz twettaq mis-suċċessuri tal-[[Papa Sistu V]]. Għalhekk, il-[[Papa Urbanu VIII]] (1623-1644) bena kappella—li issa ġġib ismu—fl-appartament papali fit-tieni sular. Wara d-deċiżjoni tal-[[Papa San Piju X]] (1903-1914) li joħloq appartament privat fit-tielet sular ’il fuq mill-appartament papali, inħolqot kappella privata ġdida. Din il-kappella, imżejna mill-ġdid matul il-pontifikat ta’ [[Papa Pawlu VI|Pawlu VI]] (1963-1978), għadha l-kappella użata kuljum mill-[[Papa]]. '''<big>Il-Kappella Sistina</big>''' [[Stampa:Rome Sistine Chapel 01.jpg|nofs|daqsminuri|[[Kappella Sistina]], affresk tal-Ġudizzju tal-Aħħar]] L-aktar kappella famuża fil-[[Palazz Appostoliku]] hija l-[[Kappella Sistina]]. Żjara fiha hija inkluża fit-tour tal-[[Mużewijiet tal-Vatikan]]. Il-[[Kappella Sistina]] ġiet ikkummissjonata mill-[[Papa Sistu IV]], li taha ismu. Il-kostruzzjoni bdiet fl-1475, u ġiet ikkonsagrata solennement fil-15 ta' Awwissu 1483. Id-dimensjonijiet tagħha (40 metru twila b'13-il metru wiesgħa) jikkorrispondu eżattament ma' dawk tat-[[Tempju f'Ġerusalemm]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/cappella-sistina/storia-cappella-sistina.html|titlu=Cappella Sistina|sit=www.museivaticani.va|lingwa=it|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. Il-ħitan juru episodji mill-ħajja ta' Kristu (in-naħa tal-lemin) u l-ħajja ta' Mosè (in-naħa tax-xellug), li jikkorrispondu ma' xulxin. Is-saqaf tal-[[Kappella Sistina]] ġie miżbugħ minn [[Mikelanġlu]] 8. L-inawgurazzjoni uffiċjali saret mill-[[Papa Ġulju II]] fit-2 ta' Novembru 1512. Din il-volta tippreżenta primarjament disa' xeni mill-Ktieb tal-Ġenesi, maqsuma fi tliet gruppi ta' tliet episodji relatati mal-oriġini tal-Univers, il-bniedem, u l-ħażen. Għoxrin sena wara l-volta, [[Mikelanġlu]] ejjaħ biex ipinġi l-affresk kbir tal-Ġudizzju tal-Aħħar fuq il-ħajt tal-artal. L-inawgurazzjoni uffiċjali saret mill-[[Papa Pawlu III Farnese]] f’Jum il-Milied tal-1541. Il-[[Papa Ġwanni Pawlu II]], meta kkummenta fl-1994 dwar id-dekorazzjoni tal-kappella fl-okkażjoni tal-inawgurazzjoni tal-affreski restawrati, iddikjara: “Il-Kappella Sistina hija preċiżament - biex ngħidu hekk - is-santwarju tat-teoloġija tal-ġisem uman.” Huwa fil-[[Kappella Sistina]] li l-papiet jiġu eletti mill-kardinali miġbura fil-konklavi. Kull sena, il-[[Papa]] jgħammed lit-tfal tal-impjegati tal-[[Belt tal-Vatikan|Vatikan]] hemmhekk fil-Festa tal-Magħmudija tal-Mulej. Diversi kunċerti ngħataw fil-[[Kappella Sistina]] f'dawn l-aħħar snin ad unur il-[[Papa Benedittu XVI]], notevolment fl-okkażjoni ta' għeluq it-85 sena ta' ħuh Georg Ratzinger. Kien ukoll fil-[[Kappella Sistina]] li l-[[Papa Pawlu VI]] ltaqa' ma' artisti fis-7 ta' Mejju 1964, u l-[[Papa Benedittu XVI]], warajh, fil-21 ta' Novembru 2009<ref>{{Ċita web|url=https://www.gettyimages.fr/photos/cappella-sistina|titlu=88 Cappella Sistina photos - Getty Images|sit=www.gettyimages.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. '''<big>Il-Kappella Pawlina</big>''' Il-[[Kappella Pawlina]], li tinsab ħdejn il-[[Kappella Sistina]], li magħha hija konnessa permezz tas-Sala Rjali, qatt ma tkun miftuħa għall-pubbliku. Inbniet minn [[Antonio da Sangallo]] ż-Żgħir, ikkummissjonat mill-[[Papa Pawlu III Farnese]], li inawguraha fil-25 ta' Jannar 1540, il-Festa tal-Konverżjoni ta' San Pawl<ref>{{Ċita web|url=https://www.basilicasantamariamaggiore.va/it/basilica/storia-e-arte/cappelle/paolina.html|titlu=Paolina|sit=www.basilicasantamariamaggiore.va|lingwa=it|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. [[Mikelanġlu]] affreski kbar hemmhekk (6.25 m b'6.61 m) li juru l-Konverżjoni ta' San Pawl (in-naħa tax-xellug) u l-Kruċifissjoni ta' [[San Pietru]] (in-naħa tal-lemin). Fl-okkażjoni tal-ftuħ mill-ġdid tal-kappella wara xogħol estensiv ta' restawr, il-[[Papa Benedittu XVI]] ddikjara: "Il-kappella kollha—l-affreski ta' [[Lorenzo Sabatini]] u [[Federico Zuccari]], id-dekorazzjonijiet mill-ħafna artisti li sussegwentement ġab hawn il-[[Papa Gregorju XIII]]—kollox, nistgħu ngħidu, jikkonverġi hawn f'innu wieħed u magħqud għar-rebħa tal-ħajja u l-grazzja fuq il-mewt u d-dnub, f'sinfonija ta' tifħir u mħabba għal [[Kristu]] Redentur li hija profondament evokattiva." Din il-kappella hija riservata għat-talb sieket tal-[[Papa]] u l-kollaboraturi tiegħu. Huwa minn din il-kappella li l-kardinali jitilqu f’purċissjoni, ikantaw l-innu ''Veni Creator Spiritus'', lejn il-[[Kappella Sistina]] fil-ftuħ tal-konklavi<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Cappella Paolina|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cappella_Paolina&oldid=1343583686|data-aċċess=2026-09-26|lingwa=en|data=2026-03-15|iktar=Page Version ID: 1343583686}}</ref>. '''<big>Il-Kappella ta’ Nikola V</big>''' Il-[[Kappella ta’ Nikola V]] tappartjeni għall-ewwel Palazz tal-Vatikan, li dak iż-żmien kien sempliċement kumpless fortifikat li jdawwar il-Qorti tal-Pappagalli. Żjara fiha hija inkluża fit-tour tal-[[Mużewijiet tal-Vatikan]]. Ġiet ikkummissjonata mill-[[Papa Nikola V]], li għamilha l-kappella privata tiegħu. Id-dekorazzjoni tagħha ġiet esegwita mill-Beatu Fra Angelico bejn l-1447 u l-1451<ref>{{Ċita web|url=https://www.cineclubdecaen.com/peinture/peintres/fraangelico/chapellenicoline.htm|titlu=Chapelle Nicoline de Fra Angelico|sit=www.cineclubdecaen.com|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. Il-pitturi primarjament juru l-ħajjiet tad-djakni [[San Stiefnu]] u [[San Lawrenz]], ippreżentati b’mod parallel. L-intenzjoni tal-artist hija ċara: li jgħaqqad lil [[Ġerusalemm]], il-belt tal-martirju ta’ [[San Stiefnu]], u lil [[Ruma]], il-belt tal-martirju ta’ [[San Lawrenz]]. '''<big>Il-Kappella tar-Redemptoris Mater</big>''' Jinsab fit-tieni sular tal-[[Palazz Appostoliku]], id-daħla tiegħu tinsab eżatt wara l-arloġġ il-kbir fil-Bitħa ta’ [[San Damasu]]. Magħrufa qabel bħala l-Kappella Mathilde, ingħatat l-isem ġdid mill-[[Papa Ġwanni Pawlu II]] fl-okkażjoni tas-Sena Marjana (1987-1988) u l-pubblikazzjoni tal-ittra enċiklika tiegħu ''Redemptoris Mater'' fil-25 ta’ Marzu 1987. Fi tmiem iċ-ċelebrazzjonijiet għall-ħamsin anniversarju tal-ordinazzjoni saċerdotali tal-[[Papa]] fl-10 ta’ Novembru 1996, [[Papa Ġwanni Pawlu II|Ġwanni Pawlu II]] ħabbar li l-flus mogħtija lilu mill-kardinali għal dan l-anniversarju kienu se jippermettu d-dekorazzjoni mill-ġdid ta’ din il-kappella. Imbagħad ippresieda d-dedikazzjoni tal-kappella dekorata mill-ġdid fl-14 ta’ Novembru 1999<ref>{{Ċita web|url=https://www.vatican.va/content/dam/vatican/virtualtour/redemptorismater/index-en.html|titlu=Redemptoris Mater Chapel Virtual Tour|sit=www.vatican.va|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. Ix-xogħol dekorattiv twettaq mill-workshop tal-arti spiritwali taċ-Ċentru Ezio Aletti għall-Istudji u r-Riċerka, immexxi minn Fr. Marko Ivan Rupnik (SJ). Id-dekorazzjoni hija magħmula kompletament minn mużajk. Matul iċ-ċerimonja tad-dedikazzjoni, il-[[Papa]] enfasizza d-dimensjoni ekumenika li kien beħsiebu għal din il-kappella: “Il-mużajk iqajmu mill-ġdid l-għana tat-tradizzjoni tal-Lvant, interpretata mill-ġdid bl-għarfien ta’ min hu familjari wkoll mat-tradizzjoni tal-Punent. Hawnhekk, il-Lvant u l-Punent, ’il bogħod milli jopponu lil xulxin, jiskambjaw rigali bl-intenzjoni li jesprimu aħjar l-għana bla qies ta’ Kristu. Nirringrazzja lil dawk kollha li ħadmu b’devozzjoni u mħabba fuq il-ħolqien ta’ dan ix-xogħol, li jispikka bħala espressjoni ta’ din it-teoloġija b’żewġ pulmuni li minnha l-Knisja tat-tielet millennju tista’ tiġbed vitalità ġdida.” Kull ħajt jikkorrispondi għal tema. Fuq l-artal hemm murija l-[[Ġerusalemm]] tas-Smewwiet; fuq ix-xellug, l-Inkarnazzjoni tal-Verb; fuq il-lemin, l-Ascension u Pentekoste; u fuq il-katedra, il-Parusia<ref>{{Ċita web|url=https://www.centroaletti.com/opere/redemptoris-mater/|titlu=CAPPELLA REDEMPTORIS MATER NELLA II LOGGIA DEL PALAZZO APOSTOLICO IN VATICANO [1999]|lingwa=it-IT|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. Kull sena, l-eżerċizzji spiritwali tal-Kurja Rumana jiġu pridkati f’din il-kappella fil-preżenza tal-[[Papa]]. Huwa wkoll f’din il-kappella li l-[[Papa]] xi kultant jitlob ma’ rappreżentanti ta’ denominazzjonijiet Kristjani oħra, bħall-Primat tal-Komunjoni Anglikana, ir-Rev. Rowan Williams, fit-23 ta’ Novembru 2006, jew il-Catholicos ta’ Cilicia tal-Armeni, Aram I, fl-24 ta’ Novembru 2008. '''<big>Il-Kappella ta’ Urban VIII</big>''' Din il-kappella hija aċċessata mill-Kamra tal-Pitturi fl-[[Appartament tal-Udjenza]]. It-twieqi tal-ħġieġ ikkulurit ta’ din il-kappella jħarsu fuq il-[[Bitħa ta’ Sistu V]]. Fl-1635, Pietro da Cortona ħoloq xogħol tal-istukk indurat u affreski hawn. L-artal huwa ddominat minn pittura tat-Twelid ta’ Kristu, maħluqa fl-1637 minn [[Giovanni Francesco Romanelli]]. Is-saqaf huwa affreskat minn Agostino Ciampelli, bl-Assunzjoni tal-[[Santa Marija|Verġni Marija]] fiċ-ċentru tiegħu. Il-ħitan huma miksija b’friża maħluqa minn Paul Bril fuq talba tal-[[Papa Pawlu V]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/en/collezioni/musei/cappella-di-urbano-viii.html|titlu=Chapel of Urban VIII|sit=www.museivaticani.va|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. F’din il-kappella żgħira, isiru ċelebrazzjonijiet liturġiċi rari ppreseduti mill-[[Papa]]. Kien f’din il-kappella li l-Kardinal Tarcisio Bertone ħa l-ġurament tal-kariga tiegħu fis-7 ta’ Lulju 2007, wara l-ħatra tiegħu bħala Camerlengo, kif ukoll dik tas-suċċessur tiegħu f’din il-kariga, il-Kardinal Jean-Louis Tauran, fid-9 ta’ Marzu 2015. Huwa wkoll f’din il-kappella li, kull sena, fil-festa ta’ [[Sant’Agnese]], il-[[Papa]] jbierek il-ħrief li s-suf tagħhom se jintuża biex isiru l-pallji. '''<big>Il-kappella privata tal-Papa</big>''' Kif jissuġġerixxi ismu, il-kappella privata tal-Papa tinsab fl-appartament privat tiegħu fit-tielet sular tal-Palazz Appostoliku, fil-ġwienaħ tal-lemin tal-Bitħa ta’ San Damasu. Huwa hemmhekk li l-Papa jiċċelebra l-Quddiesa kull filgħodu. Filwaqt li Ġwanni Pawlu II fetaħ il-bibien ta’ din iċ-ċelebrazzjoni b’mod wiesa’ għall-viżitaturi tiegħu, partikolarment l-isqfijiet fuq iż-żjarat ad limina tagħhom, il-Papa Benedittu XVI reġa’ lura għall-prattika preċedenti li ma jħallix viżitaturi jidħlu. Fir-rigward ta’ Franġisku, huwa għażel li ma jgħix fil-[[Palazz Appostoliku]]; ir-residenza u l-kappella privata tiegħu kienu fid-Domus Sanctae Marthae<ref>{{Ċita web|url=https://romanchurches.fandom.com/wiki/Cappella_Privata_del_Papa|titlu=Cappella Privata del Papa|sit=Churches of Rome Wiki|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. Wara l-Konċilju Vatikan II, bħala parti mir-rinnovazzjoni tal-Appartament tal-Udjenza u l-appartament privat, il-[[Papa Pawlu VI]] talab li din il-kappella tingħata dehra moderna. Dandolo Bellini mexxa x-xogħol f’din il-kappella rettangolari żgħira. Tieqa tal-ħġieġ ikkulurit li turi l-Qawmien ta’ Kristu mill-Imwiet, maħluqa minn Luigi Filocamo, iżejjen is-saqaf. It-twieqi tal-ħġieġ ikkulurit fuq kull naħa tal-artal huma xogħol Silvio Consadori. Juru xeni mit-[[Testment il-Qadim]] fuq ix-xellug u mit-Testment il-Ġdid fuq il-lemin. Fuq ix-xellug, tieqa tal-ħġieġ ikkulurit minn Trento Longaretti, bit-tema tal-Konċilju Vatikan II, tiftaħ fuq il-[[Bitħa ta’ Sistu V]]. Faċċata ta’ din it-tieqa hemm Stazzjoni tas-Salib tal-bronż mill-iskultur Lello Scorzelli. Mario Rudelli ħoloq is-siġġu papali tal-bronż. Dan is-siġġu jħares lejn l-artal mal-ħajt, u jikxef il-kliem tat-Talba tal-Missierna fuq dahru. Fl-aħħar nett, il-bqija tal-għamara—l-artal, il-kurċifiss, l-istatwi tal-erba’ Evanġelisti, u l-bieb tal-bronż tal-kappella li juri l-opri tal-ħniena—huma xogħol Enrico Manfrini<ref>{{Ċita web|url=https://www.basilicasangiovanni.va/it/san-giovanni-in-laterano/scala-santa/il-sancta-sanctorum.html|titlu=Il Sancta Sanctorum - Basilica San Giovanni in Laterano|sit=www.basilicasangiovanni.va|lingwa=it|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. == Referenzi == sbjglifj9m4psck189nlt0dhyxkqdpj 332497 332496 2026-09-26T23:28:44Z JovalQC 21720 332497 wikitext text/x-wiki Il- '''Palazz tal-Vatikan''' jew, skont l-isem uffiċjali tiegħu, il- '''Palazz Appostoliku''' (imsejjaħ ukoll '''Palazz ta' Sistu V''', jew qabel, '''Palazz Sagru''' ) huwa waħda mir- residenzi tal- [[Papa|papiet]] fil- [[Belt tal-Vatikan|Vatikan]] minn mindu [[Papat ta' Avignon|rritornaw mill-eżilju f'Avignon]] (1377). Preċedentement, u għal aktar minn millennju, il-papiet kienu jgħixu fil- Palazz Lateran ħdejn il- Bażilika ta' San Ġwann Lateran, li hija [[Katidral|l-katidral]] tagħhom, bħala [[Papa|isqfijiet ta' Ruma]] . Minn mindu daħlu t-truppi Taljani f'Ruma, il-{{Data|20 septembre 1870}} Fi tmiem l-unifikazzjoni Taljana, il-pontifiċi sovrani ma setgħux jibqgħu jgħixu fil- Palazz tal-Quirinal (li sar ir-residenza tar-rejiet tal-Italja, imbagħad dik tal- presidenti tar-Repubblika Taljana ), li kien ir-residenza tas-sajf tagħhom, u għalhekk għexu u ħadmu b'mod permanenti fil-Palazz Appostoliku, ħdejn il- qabar ta' San Pietru, li tiegħu huma s-suċċessuri. Il-bini tal-palazz il-ġdid ma beda qabel il-pontifikat ta’ Nikola V fis- {{s-|XV}} . Ried jagħmilha l-akbar palazz fid-dinja. Iżda kien kapaċi jwettaq biss parti żgħira mill-pjanijiet tiegħu. Il-palazz fih l- appartamenti tal-pontifex sovran (bl-eċċezzjoni tal-Papa [[Papa Franġisku|Franġisku]], li personalment jagħżel li jgħix fid- Domus Sanctae Marthae matul il-pontifikat tiegħu), kif ukoll l-uffiċċji tal- Kurja Rumana, il- Librerija Appostolika tal-Vatikan u parti mill- Mużewijiet tal-Vatikan . Huwa kumpless ta' bini ta' {{unité|55000|m|2}} li jinkludi madwar {{formatnum:1400}} kamra, u dan jagħmilha l- akbar palazz abitat għalkollox fid-dinja . Il-parti tal-Mużewijiet tal-Vatikan inkluża fil-Palazz Appostoliku tinkludi l- Kappella Sistina, il- Kappella Niccoline, il- Kmamar ta' Raffaello u l- Appartamenti Borgia . L-okkupant attwali tal-Palazz Appostoliku huwa l-Papa [[Papa Ljun XIV|Leo XIV]] . == Storja == Fis-seklu 5, il-Papa Symmachus ikkummissjona l-bini ta’ palazz papali ħdejn l-ewwel [[Bażilika ta’ San Pietru]], li jservi bħala residenza alternattiva għall-[[Palazz tal-Lateran]]. It-tieni palazz fortifikat (użat għad-difiża kontra bosta rivali, notevolment is-Signoria ta’ Firenze, u aktar tard it-Torok Ottomani mis-seklu 14 ’il quddiem) ġie kkummissjonat mill-[[Papa Ewġenju III]] modifikat minn [[Papa Innoċent III|Innoċent III]] fis-seklu 12; minn dan il-palazz-fortizza jibqa’ torri fil-kantuniera tal-Cour del Papagallo. Mal-wasla tagħhom lura [[Ruma]] fl-1377, wara l-Papat ta' Avignon, li kien ra l-belt soġġetta għal inkwiet ċivili u l-abbandun ta' diversi monumenti Kristjani, il-papiet għexu fil-[[Bażilika ta' Santa Maria Maggiore]], peress li l-Palazz tal-Lateran kien sofra żewġ nirien konsekuttivi fl-1307 u fl-1361. Il-[[Papa Nikola V]] ikkummissjona r-restawr sħiħ tal-palazz-fortizza ta' qabel ta' [[Papa Ewġenju III|Ewġenju III]], li beda fl-1447, biex joħloq bini ġdid, il-Palazz tal-Vatikan tal-lum. L-espansjonijiet u d-dekorazzjonijiet ewlenin tal-palazz (Palazzi Papali, Scala Regia, kappelli) twettqu minn papiet sussegwenti fuq perjodu ta' 150 sena. Fis-seklu 20, [[Papa Piju XI|Piju XI]] kkummissjona l-kostruzzjoni ta' gallerija tal-arti u d-daħla monumentali għall-mużewijiet, filwaqt li [[Papa Ġwanni XXIII|Ġwanni XXIII]] żied ġwienaħ ġdid. == Il-kappelli tal-Palazz Appostoliku == Il-Papiet dejjem taw attenzjoni kbira lill-kwalità arkitettonika tal-kappelli privati tagħhom. Għalhekk dawn huma fost l-aktar kmamar notevoli fil-[[Palazz Appostoliku]]. Xi wħud minnhom huma saħansitra magħrufa mad-dinja kollha. Storikament, l-ewwel kappella ġiet ikkummissjonata mill-[[Papa Nikola V]] (1447-1455), li fada l-ħolqien tal-kappella li ġġib ismu lill-Beatu Fra Angelico. Tmienja u għoxrin sena wara, il-[[Papa Sistu IV]] (1471-1484) ikkummissjona kappella ġdida: il-[[Kappella Sistina]] futura. Fl-1537, il-[[Papa Pawlu III]] (1534-1549) ordna l-kostruzzjoni tal-Kappella Pawlina, imżejna parzjalment minn [[Mikelanġlu]], bħall-Kappella Sistina. Matul l-espansjoni konsiderevoli tal-palazz li wettaq il-[[Papa Sistu V]] (1585-1590), inbniet ġwienaħ ġdida. Kien f’dan il-ġwienaħ il-ġdid, separat mill-palazz il-qadim mill-Bitħa ta’ San Damasu, li ġew imċaqalqa l-appartamenti papali. Għadu f’dan il-ġwienaħ—spiss imsejjaħ il-[[Palazz ta’ Sistu V]]—li jgħix il-[[Papa]]. It-tqassim ta’ din il-parti tal-palazz twettaq mis-suċċessuri tal-[[Papa Sistu V]]. Għalhekk, il-[[Papa Urbanu VIII]] (1623-1644) bena kappella—li issa ġġib ismu—fl-appartament papali fit-tieni sular. Wara d-deċiżjoni tal-[[Papa San Piju X]] (1903-1914) li joħloq appartament privat fit-tielet sular ’il fuq mill-appartament papali, inħolqot kappella privata ġdida. Din il-kappella, imżejna mill-ġdid matul il-pontifikat ta’ [[Papa Pawlu VI|Pawlu VI]] (1963-1978), għadha l-kappella użata kuljum mill-[[Papa]]. '''<big>Il-Kappella Sistina</big>''' [[Stampa:Rome Sistine Chapel 01.jpg|nofs|daqsminuri|[[Kappella Sistina]], affresk tal-Ġudizzju tal-Aħħar]] L-aktar kappella famuża fil-[[Palazz Appostoliku]] hija l-[[Kappella Sistina]]. Żjara fiha hija inkluża fit-tour tal-[[Mużewijiet tal-Vatikan]]. Il-[[Kappella Sistina]] ġiet ikkummissjonata mill-[[Papa Sistu IV]], li taha ismu. Il-kostruzzjoni bdiet fl-1475, u ġiet ikkonsagrata solennement fil-15 ta' Awwissu 1483. Id-dimensjonijiet tagħha (40 metru twila b'13-il metru wiesgħa) jikkorrispondu eżattament ma' dawk tat-[[Tempju f'Ġerusalemm]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/cappella-sistina/storia-cappella-sistina.html|titlu=Cappella Sistina|sit=www.museivaticani.va|lingwa=it|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. Il-ħitan juru episodji mill-ħajja ta' Kristu (in-naħa tal-lemin) u l-ħajja ta' Mosè (in-naħa tax-xellug), li jikkorrispondu ma' xulxin. Is-saqaf tal-[[Kappella Sistina]] ġie miżbugħ minn [[Mikelanġlu]] 8. L-inawgurazzjoni uffiċjali saret mill-[[Papa Ġulju II]] fit-2 ta' Novembru 1512. Din il-volta tippreżenta primarjament disa' xeni mill-Ktieb tal-Ġenesi, maqsuma fi tliet gruppi ta' tliet episodji relatati mal-oriġini tal-Univers, il-bniedem, u l-ħażen. Għoxrin sena wara l-volta, [[Mikelanġlu]] ejjaħ biex ipinġi l-affresk kbir tal-Ġudizzju tal-Aħħar fuq il-ħajt tal-artal. L-inawgurazzjoni uffiċjali saret mill-[[Papa Pawlu III Farnese]] f’Jum il-Milied tal-1541. Il-[[Papa Ġwanni Pawlu II]], meta kkummenta fl-1994 dwar id-dekorazzjoni tal-kappella fl-okkażjoni tal-inawgurazzjoni tal-affreski restawrati, iddikjara: “Il-Kappella Sistina hija preċiżament - biex ngħidu hekk - is-santwarju tat-teoloġija tal-ġisem uman.” Huwa fil-[[Kappella Sistina]] li l-papiet jiġu eletti mill-kardinali miġbura fil-konklavi. Kull sena, il-[[Papa]] jgħammed lit-tfal tal-impjegati tal-[[Belt tal-Vatikan|Vatikan]] hemmhekk fil-Festa tal-Magħmudija tal-Mulej. Diversi kunċerti ngħataw fil-[[Kappella Sistina]] f'dawn l-aħħar snin ad unur il-[[Papa Benedittu XVI]], notevolment fl-okkażjoni ta' għeluq it-85 sena ta' ħuh Georg Ratzinger. Kien ukoll fil-[[Kappella Sistina]] li l-[[Papa Pawlu VI]] ltaqa' ma' artisti fis-7 ta' Mejju 1964, u l-[[Papa Benedittu XVI]], warajh, fil-21 ta' Novembru 2009<ref>{{Ċita web|url=https://www.gettyimages.fr/photos/cappella-sistina|titlu=88 Cappella Sistina photos - Getty Images|sit=www.gettyimages.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. '''<big>Il-Kappella Pawlina</big>''' Il-[[Kappella Pawlina]], li tinsab ħdejn il-[[Kappella Sistina]], li magħha hija konnessa permezz tas-Sala Rjali, qatt ma tkun miftuħa għall-pubbliku. Inbniet minn [[Antonio da Sangallo]] ż-Żgħir, ikkummissjonat mill-[[Papa Pawlu III Farnese]], li inawguraha fil-25 ta' Jannar 1540, il-Festa tal-Konverżjoni ta' San Pawl<ref>{{Ċita web|url=https://www.basilicasantamariamaggiore.va/it/basilica/storia-e-arte/cappelle/paolina.html|titlu=Paolina|sit=www.basilicasantamariamaggiore.va|lingwa=it|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. [[Mikelanġlu]] affreski kbar hemmhekk (6.25 m b'6.61 m) li juru l-Konverżjoni ta' San Pawl (in-naħa tax-xellug) u l-Kruċifissjoni ta' [[San Pietru]] (in-naħa tal-lemin). Fl-okkażjoni tal-ftuħ mill-ġdid tal-kappella wara xogħol estensiv ta' restawr, il-[[Papa Benedittu XVI]] ddikjara: "Il-kappella kollha—l-affreski ta' [[Lorenzo Sabatini]] u [[Federico Zuccari]], id-dekorazzjonijiet mill-ħafna artisti li sussegwentement ġab hawn il-[[Papa Gregorju XIII]]—kollox, nistgħu ngħidu, jikkonverġi hawn f'innu wieħed u magħqud għar-rebħa tal-ħajja u l-grazzja fuq il-mewt u d-dnub, f'sinfonija ta' tifħir u mħabba għal [[Kristu]] Redentur li hija profondament evokattiva." Din il-kappella hija riservata għat-talb sieket tal-[[Papa]] u l-kollaboraturi tiegħu. Huwa minn din il-kappella li l-kardinali jitilqu f’purċissjoni, ikantaw l-innu ''Veni Creator Spiritus'', lejn il-[[Kappella Sistina]] fil-ftuħ tal-konklavi<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Cappella Paolina|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cappella_Paolina&oldid=1343583686|data-aċċess=2026-09-26|lingwa=en|data=2026-03-15|iktar=Page Version ID: 1343583686}}</ref>. '''<big>Il-Kappella ta’ Nikola V</big>''' Il-[[Kappella ta’ Nikola V]] tappartjeni għall-ewwel Palazz tal-Vatikan, li dak iż-żmien kien sempliċement kumpless fortifikat li jdawwar il-Qorti tal-Pappagalli. Żjara fiha hija inkluża fit-tour tal-[[Mużewijiet tal-Vatikan]]. Ġiet ikkummissjonata mill-[[Papa Nikola V]], li għamilha l-kappella privata tiegħu. Id-dekorazzjoni tagħha ġiet esegwita mill-Beatu Fra Angelico bejn l-1447 u l-1451<ref>{{Ċita web|url=https://www.cineclubdecaen.com/peinture/peintres/fraangelico/chapellenicoline.htm|titlu=Chapelle Nicoline de Fra Angelico|sit=www.cineclubdecaen.com|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. Il-pitturi primarjament juru l-ħajjiet tad-djakni [[San Stiefnu]] u [[San Lawrenz]], ippreżentati b’mod parallel. L-intenzjoni tal-artist hija ċara: li jgħaqqad lil [[Ġerusalemm]], il-belt tal-martirju ta’ [[San Stiefnu]], u lil [[Ruma]], il-belt tal-martirju ta’ [[San Lawrenz]]. '''<big>Il-Kappella tar-Redemptoris Mater</big>''' Jinsab fit-tieni sular tal-[[Palazz Appostoliku]], id-daħla tiegħu tinsab eżatt wara l-arloġġ il-kbir fil-Bitħa ta’ [[San Damasu]]. Magħrufa qabel bħala l-Kappella Mathilde, ingħatat l-isem ġdid mill-[[Papa Ġwanni Pawlu II]] fl-okkażjoni tas-Sena Marjana (1987-1988) u l-pubblikazzjoni tal-ittra enċiklika tiegħu ''Redemptoris Mater'' fil-25 ta’ Marzu 1987. Fi tmiem iċ-ċelebrazzjonijiet għall-ħamsin anniversarju tal-ordinazzjoni saċerdotali tal-[[Papa]] fl-10 ta’ Novembru 1996, [[Papa Ġwanni Pawlu II|Ġwanni Pawlu II]] ħabbar li l-flus mogħtija lilu mill-kardinali għal dan l-anniversarju kienu se jippermettu d-dekorazzjoni mill-ġdid ta’ din il-kappella. Imbagħad ippresieda d-dedikazzjoni tal-kappella dekorata mill-ġdid fl-14 ta’ Novembru 1999<ref>{{Ċita web|url=https://www.vatican.va/content/dam/vatican/virtualtour/redemptorismater/index-en.html|titlu=Redemptoris Mater Chapel Virtual Tour|sit=www.vatican.va|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. Ix-xogħol dekorattiv twettaq mill-workshop tal-arti spiritwali taċ-Ċentru Ezio Aletti għall-Istudji u r-Riċerka, immexxi minn Fr. Marko Ivan Rupnik (SJ). Id-dekorazzjoni hija magħmula kompletament minn mużajk. Matul iċ-ċerimonja tad-dedikazzjoni, il-[[Papa]] enfasizza d-dimensjoni ekumenika li kien beħsiebu għal din il-kappella: “Il-mużajk iqajmu mill-ġdid l-għana tat-tradizzjoni tal-Lvant, interpretata mill-ġdid bl-għarfien ta’ min hu familjari wkoll mat-tradizzjoni tal-Punent. Hawnhekk, il-Lvant u l-Punent, ’il bogħod milli jopponu lil xulxin, jiskambjaw rigali bl-intenzjoni li jesprimu aħjar l-għana bla qies ta’ Kristu. Nirringrazzja lil dawk kollha li ħadmu b’devozzjoni u mħabba fuq il-ħolqien ta’ dan ix-xogħol, li jispikka bħala espressjoni ta’ din it-teoloġija b’żewġ pulmuni li minnha l-Knisja tat-tielet millennju tista’ tiġbed vitalità ġdida.” Kull ħajt jikkorrispondi għal tema. Fuq l-artal hemm murija l-[[Ġerusalemm]] tas-Smewwiet; fuq ix-xellug, l-Inkarnazzjoni tal-Verb; fuq il-lemin, l-Ascension u Pentekoste; u fuq il-katedra, il-Parusia<ref>{{Ċita web|url=https://www.centroaletti.com/opere/redemptoris-mater/|titlu=CAPPELLA REDEMPTORIS MATER NELLA II LOGGIA DEL PALAZZO APOSTOLICO IN VATICANO [1999]|lingwa=it-IT|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. Kull sena, l-eżerċizzji spiritwali tal-Kurja Rumana jiġu pridkati f’din il-kappella fil-preżenza tal-[[Papa]]. Huwa wkoll f’din il-kappella li l-[[Papa]] xi kultant jitlob ma’ rappreżentanti ta’ denominazzjonijiet Kristjani oħra, bħall-Primat tal-Komunjoni Anglikana, ir-Rev. Rowan Williams, fit-23 ta’ Novembru 2006, jew il-Catholicos ta’ Cilicia tal-Armeni, Aram I, fl-24 ta’ Novembru 2008. '''<big>Il-Kappella ta’ Urban VIII</big>''' Din il-kappella hija aċċessata mill-Kamra tal-Pitturi fl-[[Appartament tal-Udjenza]]. It-twieqi tal-ħġieġ ikkulurit ta’ din il-kappella jħarsu fuq il-[[Bitħa ta’ Sistu V]]. Fl-1635, Pietro da Cortona ħoloq xogħol tal-istukk indurat u affreski hawn. L-artal huwa ddominat minn pittura tat-Twelid ta’ Kristu, maħluqa fl-1637 minn [[Giovanni Francesco Romanelli]]. Is-saqaf huwa affreskat minn Agostino Ciampelli, bl-Assunzjoni tal-[[Santa Marija|Verġni Marija]] fiċ-ċentru tiegħu. Il-ħitan huma miksija b’friża maħluqa minn Paul Bril fuq talba tal-[[Papa Pawlu V]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/en/collezioni/musei/cappella-di-urbano-viii.html|titlu=Chapel of Urban VIII|sit=www.museivaticani.va|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. F’din il-kappella żgħira, isiru ċelebrazzjonijiet liturġiċi rari ppreseduti mill-[[Papa]]. Kien f’din il-kappella li l-Kardinal Tarcisio Bertone ħa l-ġurament tal-kariga tiegħu fis-7 ta’ Lulju 2007, wara l-ħatra tiegħu bħala Camerlengo, kif ukoll dik tas-suċċessur tiegħu f’din il-kariga, il-Kardinal Jean-Louis Tauran, fid-9 ta’ Marzu 2015. Huwa wkoll f’din il-kappella li, kull sena, fil-festa ta’ [[Sant’Agnese]], il-[[Papa]] jbierek il-ħrief li s-suf tagħhom se jintuża biex isiru l-pallji. '''<big>Il-kappella privata tal-Papa</big>''' Kif jissuġġerixxi ismu, il-kappella privata tal-Papa tinsab fl-appartament privat tiegħu fit-tielet sular tal-Palazz Appostoliku, fil-ġwienaħ tal-lemin tal-Bitħa ta’ San Damasu. Huwa hemmhekk li l-Papa jiċċelebra l-Quddiesa kull filgħodu. Filwaqt li Ġwanni Pawlu II fetaħ il-bibien ta’ din iċ-ċelebrazzjoni b’mod wiesa’ għall-viżitaturi tiegħu, partikolarment l-isqfijiet fuq iż-żjarat ad limina tagħhom, il-Papa Benedittu XVI reġa’ lura għall-prattika preċedenti li ma jħallix viżitaturi jidħlu. Fir-rigward ta’ Franġisku, huwa għażel li ma jgħix fil-[[Palazz Appostoliku]]; ir-residenza u l-kappella privata tiegħu kienu fid-Domus Sanctae Marthae<ref>{{Ċita web|url=https://romanchurches.fandom.com/wiki/Cappella_Privata_del_Papa|titlu=Cappella Privata del Papa|sit=Churches of Rome Wiki|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. Wara l-Konċilju Vatikan II, bħala parti mir-rinnovazzjoni tal-Appartament tal-Udjenza u l-appartament privat, il-[[Papa Pawlu VI]] talab li din il-kappella tingħata dehra moderna. Dandolo Bellini mexxa x-xogħol f’din il-kappella rettangolari żgħira. Tieqa tal-ħġieġ ikkulurit li turi l-Qawmien ta’ Kristu mill-Imwiet, maħluqa minn Luigi Filocamo, iżejjen is-saqaf. It-twieqi tal-ħġieġ ikkulurit fuq kull naħa tal-artal huma xogħol Silvio Consadori. Juru xeni mit-[[Testment il-Qadim]] fuq ix-xellug u mit-Testment il-Ġdid fuq il-lemin. Fuq ix-xellug, tieqa tal-ħġieġ ikkulurit minn Trento Longaretti, bit-tema tal-Konċilju Vatikan II, tiftaħ fuq il-[[Bitħa ta’ Sistu V]]. Faċċata ta’ din it-tieqa hemm Stazzjoni tas-Salib tal-bronż mill-iskultur Lello Scorzelli. Mario Rudelli ħoloq is-siġġu papali tal-bronż. Dan is-siġġu jħares lejn l-artal mal-ħajt, u jikxef il-kliem tat-Talba tal-Missierna fuq dahru. Fl-aħħar nett, il-bqija tal-għamara—l-artal, il-kurċifiss, l-istatwi tal-erba’ Evanġelisti, u l-bieb tal-bronż tal-kappella li juri l-opri tal-ħniena—huma xogħol Enrico Manfrini<ref>{{Ċita web|url=https://www.basilicasangiovanni.va/it/san-giovanni-in-laterano/scala-santa/il-sancta-sanctorum.html|titlu=Il Sancta Sanctorum - Basilica San Giovanni in Laterano|sit=www.basilicasangiovanni.va|lingwa=it|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. == L-appartamenti papali ta’ qabel == Żewġ appartamenti papali huma partikolarment notevoli. L-ewwel wieħed, l-Appartament Borgia, ġie kkummissjonat mill-Papa Alessandru VI meta torri, issa msejjaħ it-Torri Borgia, ġie miżjud mal-Palazz Papali (madwar il-Bitħa tal-Pappagall) fl-1493–1494. It-tieni appartament, li jinsab direttament fuq l-ewwel wieħed, ġie mżejjen mill-ġdid minn Raphael u l-iskola tiegħu bejn l-1508 u l-1524, ikkummissjonat mill-Papa Ġulju II. Wara l-kostruzzjoni tal-Palazz ta’ Sistu V (it-tielet ġwienaħ jew il-ġwienaħ tal-lvant tal-Bitħa ta’ San Damasu), il-papiet mexxew b’mod permanenti l-appartamenti tagħhom fil-Vatikan minn dan il-palazz medjevali għall-bini l-ġdid fejn għadhom jgħixu, bl-eċċezzjoni tal-Papa Franġisku, li għażel li jgħix fid-Domus Sanctae Marthae (Dar ta’ Santa Marta). '''<big>Appartament Borgia</big>''' Il-Papa Alessandru VI Borgia (1492-1503) ikkummissjona lil Pinturicchio biex iżejjen l-appartament privat tiegħu bejn l-1492 u l-1494. Dan l-appartament, li jinsab fl-ewwel sular tal-Palazz Appostoliku, huwa mdawwar mill-Btieħi Borgia u tal-Pappagall fuq naħa waħda u l-Btieħa Belvedere fuq l-oħra. Żjara f'sitt kmamar hija inkluża fit-tour tal-Mużewijiet tal-Vatikan. Il-kmamar miftuħa għall-pubbliku huma: * Is-Sala Sibillina, * Is-Sala tal-Kredu, * Is-Sala tal-Arti Liberali, * Is-Sala tal-Qaddisin, * Is-Sala tal-Misteri tal-Fidi, * Is-Sala tal-Papali. '''<big>Il-kmamar ta’ Raphael</big>''' Il-Papa Nikola V (1447-1455) ikkummissjona lill-perit Bernardo Rossellino biex jibni l-appartamenti privati tiegħu u lill-pittur Piero della Francesca biex iżejjenhom. Il-Papa Ġulju II (1503-1513) għażel li jafda d-dekorazzjoni tal-Stanze di Raffaello (Kmamar ta’ Raffaello) liż-żagħżugħ Raphael. Dawn l-appartamenti, fit-tieni sular tal-Palazz Appostoliku, jinsabu direttament fuq l-Appartament Borgia. Huma mdawrin bil-Bitħa tal-Pappagalli fuq naħa waħda u l-Bitħa Belvedere fuq l-oħra. Żjara fl-erba’ kmamar hija inkluża fit-tour tal-Mużewijiet tal-Vatikan : * Is-Sala tal-Firma (1508-1511) * Is-Sala ta' Eljodoru (1512-1514) * Is-Sala tan-Nar fil-Borgo (1514-1517) * Is-Sala ta' Kostantinu (1517-1524) == Ir-residenza papali == Din hija l-parti l-inqas magħrufa iżda l-aktar importanti tal-Palazz Appostoliku. Hija l-inqas magħrufa għaliex, għall-kuntrarju tas-sezzjonijiet inklużi fit-tour tal-[[Mużewijiet tal-Vatikan]], mhijiex miftuħa għall-pubbliku ġenerali. Madankollu, mhijiex inqas importanti għaliex huwa fejn jgħixu u jaħdmu l-[[Papa]] u l-eqreb kollaboraturi tiegħu (il-[[Papa Franġisku]] ma kienx jokkupaha, peress li kien jgħix u jaħdem il-biċċa l-kbira tal-ħin fid-''Domus Sanctae Marthae''). F'din il-parti tal-Palazz Appostoliku, ta' min isemmi b'mod speċjali l-[[Palazz ta' Sistu V]] (il-ġwienaħ tal-lvant tal-[[Bitħa ta' San Damasu]]) għaliex huwa fejn jgħix u jaħdem il-[[Papa]] (it-3 sular), fejn jilqa' l-viżitaturi tiegħu—partikolarment il-kapijiet tal-istat u tal-gvern—(it-2 sular), u fejn jgħix u jaħdem il-Kardinal Segretarju tal-Istat (l-1 sular). L-ewwel daħla tal-Palazz tal-Vatikan, meqruda meta nbniet il-kolonnata ta' Bernini, ġiet deskritta minn Viviano Codazzi f'veduta topografika, mhux tas-soltu għalih. Miżbugħa f'[[Napli]] madwar l-1630, turi wkoll żewġ kampnari bbażati fuq inċiżjoni ta' tpinġija ta' Martino Ferrabosco, iżda li qatt ma nbnew. '''<big>Il-Bieb tal-Bronż</big>''' Il-Bieb tal-Bronż (''Portone di Bronzo'') kien id-daħla prinċipali għall-Palazz Appostoliku mill-1663. Jinsab fit-tarf tal-bini li jgħaqqad, fuq il-lemin, il-Bażilika ta’ San Pietru mal-Vatikan u l-kolonnat ta’ [[Pjazza San Pietru]]. Matul il-ġurnata, huwa mgħasses minn post tal-[[Gwardja Svizzera Pontifiċja]] li jikkonsisti minn surġent, dejjem stazzjonat fuq ġewwa tal-bieb, u żewġ alabardisti fuq barra. Alabardista wieħed ikun fuq dmir strettament sieket, iġorr l-alabarda tiegħu, filwaqt li l-ieħor, mingħajr alabarda, jista’ jwieġeb mistoqsijiet mingħand viżitaturi li jkunu qed jitilgħu t-taraġ sal-bieb. Il-Bieb tal-Bronż ġeneralment mhux miftuħ għall-pubbliku, ħlief f’każijiet ta’ dispenses individwali speċjali u miftiehma minn qabel. Is-surġent dejjem ikun bilqiegħda fuq skrivanija ġewwa fuq in-naħa tax-xellug tal-bieb, filwaqt li faċċata tiegħu hemm il-bieb tal-Gwardja (''Corpo di Guardia''), fejn gwardji oħra jkunu stazzjonati b’mod permanenti. Eżatt wara l-Gwardja, xorta fuq il-lemin, hemm it-Taraġ ta’ [[Papa Piju IX|Piju IX]], li jwassal, minn naħa waħda, għall-Bitħa ta’ San Damasu, u min-naħa l-oħra, għall-ewwel sular, l-uffiċċju tal-Prefett tad-Dar Papali, u għat-tieni sular, l-appartamenti papali. Is-serġent u ż-żewġ alabardieri li jgħassu l-Bieb tal-Bronż jiġu sostitwiti kull sagħtejn. Il-Bieb tal-Bronż jingħalaq u jissakkar immedjatament mill-Gwardja Żvizzera malli titħabbar uffiċjali l-mewt tal-Papa. Jinfetaħ mill-ġdid biss għall-mogħdija tal-purċissjoni funebri tiegħu hekk kif tinżel it-Taraġ Irjali lejn il-[[Bażilika ta’ San Pietru]]. Il-Bieb tal-Bronż jerġa’ jinfetaħ wara l-konklavi li jeleġġi s-suċċessur tiegħu. Ħdejn it-taraġ tal-Bieb tal-Bronż, taħt l-ewwel kolonni tal-kolonnat kwadruplu ta’ Bernini, il-Ġendarmerija Pontifiċja wkoll toqgħod għassa, jew bl-uniformi jew bi ħwejjeġ ċivili. Il-gallerija vasta u twila, lil hinn mill-Bieb tal-Bronż, twassal għall-vestibulu tat-Taraġ Irjali. Dan it-taraġ, imżejjen fuq il-lemin bi statwa skulturata minn Bernini (1670) tal-Imperatur [[Kostantinu]] f'estasi quddiem il-viżjoni tas-salib ta' [[Ġesù|Kristu]] (matul il-Battalja tal-Pont Milvjan), jipprovdi wkoll aċċess, fuq ix-xellug, għall-atriju tal-[[Bażilika ta' San Pietru]]. F'din id-daħla wkoll, diversi Gwardji Żvizzeri, inkluż wieħed fuq xogħol ta' sentinella, huma kontinwament għassa. It-Taraġ Irjali (''Scala Regia'') inbena skont il-pjanijiet ta' Bernini bejn l-1663 u l-1666 matul il-pontifikat tal-[[Papa Alessandru VII]]. Huwa meravilja tal-arkitettura [[Barokka]] li titla' għas-Sala Irjali. Billi daħħal kolonnat intern u naqqas gradwalment l-għoli tal-volta u d-dijametru tal-kolonni, Bernini joħloq l-illużjoni ta' taraġ ħafna usa' u aktar fond milli hu fil-fatt. '''<big>Is-Sala Rjali u s-Sala Dukali</big>''' It-Taraġ Irjali jwassal għas-Sala Rjali (''Sala Regia'') fl-ewwel sular tal-Palazz Appostoliku. Hija l-aktar kamra ta’ akkoljenza spettakolari fil-palazz. Twila 34 metru, wiesgħa 12-il metru, u għolja 33.6 metru, isservi kemm bħala l-vestibulu tal-Palazz Appostoliku kif ukoll tal-[[Kappella Sistina]], kif ukoll bħala s-sala għall-udjenzi l-aktar solenni. Għandha tliet bibien fuq kull naħa, u fuq it-tielet naħa, id-daħla għall-Kappella Pawlina. Il-bibien fuq il-lemin tad-daħla tal-Kappella Pawlina jinfetħu fuq il-Loggia tal-Barka tal-[[Bażilika ta’ San Pietru]], it-taraġ li jwassal għall-Bitħa tal-Marixxall, u s-Sala Dukali. Il-bibien fuq ix-xellug jinfetħu fuq it-Taraġ Irjali u l-[[Kappella Sistina]]. Illum, din is-sala tintuża primarjament għal-laqgħat bejn il-[[Papa]] u l-korp diplomatiku akkreditat lis-[[Santa Sede]], partikolarment għall-iskambju tal-awguri tas-Sena l-Ġdida. Ikkummissjonata mill-[[Papa Pawlu III Farnese]] (1534-1549), is-Sala Rjali nbniet minn Antonio da Sangallo ż-Żgħir mill-1538. Kien biss 35 sena wara, fil-21 ta' Mejju 1573, li ġiet inawgurata mill-[[Papa Gregorju XIII]]. Il-volta kanna u l-kornis fuq il-bibien huma mżejna b'mod lussuż b'xogħol tal-istukk minn Perin del Vaga u Daniele da Volterra. L-affreski immensi li jkopru l-ħitan jeżaltaw is-supremazija tal-[[Papa]] fuq sovrani oħra. Giorgio Vasari pitter ir-ritorn tal-papat lejn [[Ruma]] wara kważi 70 sena f'[[Avignon]], u żewġ affreski oħra juru l-Battalja ta' Lepanto. Francesco Salviati jpinġi lill-Imperatur Federiku Barbarossa jinżel quddiem il-Papa Alessandru III, li jpoġġi siequ fuq spalltu. Federico Zuccari pitter it-talba tal-Imperatur Ruman Imqaddes [[Enriku IV]] għall-maħfra lill-[[Papa Gregorju VII]] f'[[Canossa]]. Il-bieb għas-Sala Ducale (''Sala Ducale'') iħares lejn il-bieb tal-Kappella Sistina fis-Sala Rjali. Illum, is-Sala Dukali hija sempliċement passaġġ li jgħaqqad is-Sala Rjali mal-loggias tal-Palazz Appostoliku permezz tas-Sala tal-Vestmenti. Fi stil kompletament differenti mis-Sala Rjali, din irriżultat mill-unifikazzjoni ta’ żewġ kmamar minn Bernini, ikkummissjonati mill-[[Papa Alessandru VII]] (1655-1667). Bernini rnexxielu jaħbi d-differenza fl-assi u l-għoli tas-saqaf billi għatta l-ftuħ bejn iż-żewġ kmamar b’drapp tal-irħam lussuż sostnut minn anġli. Il-volta ġiet miżbugħa minn Marco da Siena u l-ħitan minn Paul Bril. Huwa f’din is-sala li l-gwardja tal-unur tal-[[Gwardja Svizzera Pontifiċja]] tieħu postha fil-jum tal-iskambju tal-wegħdiet. '''<big>Il-Loġġji ta' Raphael u l-Bitħa ta' San Damasu</big>''' Fl-1503-1504, il-Papa Ġulju II (1503-1513) ikkummissjona lil Bramante biex jiddisinja mill-ġdid il-faċċata tal-lvant tal-Palazz Appostoliku, billi żied loggi. Wara l-mewt ta’ Bramante fl-1514, Raffaello ħa postu. Huwa ssorvelja l-kostruzzjoni ta’ dawn it-tliet loggi: galleriji sovrapposti ta’ 13-il bajja, twal 65 metru u wesgħin 4 metri. X’aktarx ħadem personalment biss fuq il-loggia tat-tieni sular, li tikkonnettja mal-appartamenti papali l-ġodda li kien qed ipinġi fl-istess ħin (il-Kmamar ta’ Raffaello). Il-[[Papa Gregorju XIII]] (1572-1585) iddeċieda li jibni ġwienaħ ġdid tal-Palazz Appostoliku (1574-1577). Dan il-palazz il-ġdid—issa msejjaħ il-[[Palazz ta’ Gregorju XIII]]—jirriproduċi d-disinn eżatt tal-faċċata tal-ġwienaħ eżistenti, iżda b’inqas bajjiet (9 minflok 13). Is-suċċessur ta’ [[Papa Gregorju XIII|Gregorju XIII]], Sistu V (1585–1590), kompla l-kostruzzjoni biż-żieda ta’ tielet ġwienaħ (1589–1590). Din iż-żieda finali, issa magħrufa bħala l-[[Palazz ta’ Sistu V]], hija bini kbir bi 85 kamra fejn kienu jgħixu l-papiet sal-2013, meta l-[[Papa Franġisku]] għażel li jiċċaqlaq lejn id-Domus Sanctae Marthae. Il-faċċata ta’ dan il-palazz il-ġdid, li tħares fuq il-[[Bitħa ta’ San Damasu]], hija identika għal dawk ta’ qabel, iżda b’numru saħansitra iżgħar ta’ swali. '''<big>L-appartament tal-udjenza tal-Papa</big>''' == Referenzi == k1klx05kejos50718j1d9ae6pup5f21 332498 332497 2026-09-26T23:41:26Z JovalQC 21720 /* Ir-residenza papali */ 332498 wikitext text/x-wiki Il- '''Palazz tal-Vatikan''' jew, skont l-isem uffiċjali tiegħu, il- '''Palazz Appostoliku''' (imsejjaħ ukoll '''Palazz ta' Sistu V''', jew qabel, '''Palazz Sagru''' ) huwa waħda mir- residenzi tal- [[Papa|papiet]] fil- [[Belt tal-Vatikan|Vatikan]] minn mindu [[Papat ta' Avignon|rritornaw mill-eżilju f'Avignon]] (1377). Preċedentement, u għal aktar minn millennju, il-papiet kienu jgħixu fil- Palazz Lateran ħdejn il- [[Bażilika ta' San Ġwann Lateran]], li hija [[Katidral|l-katidral]] tagħhom, bħala [[Papa|isqfijiet ta' Ruma]] . Minn mindu daħlu t-truppi Taljani f'[[Ruma]], il-{{Data|20 septembre 1870}} Fi tmiem l-unifikazzjoni Taljana, il-pontifiċi sovrani ma setgħux jibqgħu jgħixu fil- [[Palazz tal-Quirinal]] (li sar ir-residenza tar-rejiet tal-Italja, imbagħad dik tal- presidenti tar-Repubblika Taljana ), li kien ir-residenza tas-sajf tagħhom, u għalhekk għexu u ħadmu b'mod permanenti fil-Palazz Appostoliku, ħdejn il- qabar ta' [[San Pietru]], li tiegħu huma s-suċċessuri<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/topic/Vatican-palace|titlu=Vatican Palace {{!}} Definition, Catholicism, History, Architecture, Art, & Facts {{!}} Britannica|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. Il-bini tal-palazz il-ġdid ma beda qabel il-pontifikat ta’ Nikola V fis- {{s-|XV}} . Ried jagħmilha l-akbar palazz fid-dinja. Iżda kien kapaċi jwettaq biss parti żgħira mill-pjanijiet tiegħu. Il-palazz fih l- appartamenti tal-pontifex sovran (bl-eċċezzjoni tal-Papa [[Papa Franġisku|Franġisku]], li personalment jagħżel li jgħix fid- Domus Sanctae Marthae matul il-pontifikat tiegħu), kif ukoll l-uffiċċji tal- Kurja Rumana, il- Librerija Appostolika tal-Vatikan u parti mill- Mużewijiet tal-Vatikan . Huwa kumpless ta' bini ta' {{unité|55000|m|2}} li jinkludi madwar {{formatnum:1400}} kamra, u dan jagħmilha l- akbar palazz abitat għalkollox fid-dinja . Il-parti tal-[[Mużewijiet tal-Vatikan]] inkluża fil-Palazz Appostoliku tinkludi l- [[Kappella Sistina]], il- Kappella Niccoline, il- Kmamar ta' Raffaello u l- Appartamenti Borgia. L-okkupant attwali tal-Palazz Appostoliku huwa l-Papa [[Papa Ljun XIV|Leo XIV]] . == Storja == Fis-seklu 5, il-Papa Symmachus ikkummissjona l-bini ta’ palazz papali ħdejn l-ewwel [[Bażilika ta’ San Pietru]], li jservi bħala residenza alternattiva għall-[[Palazz tal-Lateran]]. It-tieni palazz fortifikat (użat għad-difiża kontra bosta rivali, notevolment is-Signoria ta’ Firenze, u aktar tard it-Torok Ottomani mis-seklu 14 ’il quddiem) ġie kkummissjonat mill-[[Papa Ewġenju III]] modifikat minn [[Papa Innoċent III|Innoċent III]] fis-seklu 12; minn dan il-palazz-fortizza jibqa’ torri fil-kantuniera tal-Cour del Papagallo. Mal-wasla tagħhom lura [[Ruma]] fl-1377, wara l-Papat ta' Avignon, li kien ra l-belt soġġetta għal inkwiet ċivili u l-abbandun ta' diversi monumenti Kristjani, il-papiet għexu fil-[[Bażilika ta' Santa Maria Maggiore]], peress li l-Palazz tal-Lateran kien sofra żewġ nirien konsekuttivi fl-1307 u fl-1361. Il-[[Papa Nikola V]] ikkummissjona r-restawr sħiħ tal-palazz-fortizza ta' qabel ta' [[Papa Ewġenju III|Ewġenju III]], li beda fl-1447, biex joħloq bini ġdid, il-Palazz tal-Vatikan tal-lum<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/topic/Vatican-palace|titlu=Vatican Palace {{!}} Definition, Catholicism, History, Architecture, Art, & Facts {{!}} Britannica|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. L-espansjonijiet u d-dekorazzjonijiet ewlenin tal-palazz (Palazzi Papali, Scala Regia, kappelli) twettqu minn papiet sussegwenti fuq perjodu ta' 150 sena. Fis-seklu 20, [[Papa Piju XI|Piju XI]] kkummissjona l-kostruzzjoni ta' gallerija tal-arti u d-daħla monumentali għall-mużewijiet, filwaqt li [[Papa Ġwanni XXIII|Ġwanni XXIII]] żied ġwienaħ ġdid. == Il-kappelli tal-Palazz Appostoliku == Il-Papiet dejjem taw attenzjoni kbira lill-kwalità arkitettonika tal-kappelli privati tagħhom. Għalhekk dawn huma fost l-aktar kmamar notevoli fil-[[Palazz Appostoliku]]. Xi wħud minnhom huma saħansitra magħrufa mad-dinja kollha. Storikament, l-ewwel kappella ġiet ikkummissjonata mill-[[Papa Nikola V]] (1447-1455), li fada l-ħolqien tal-kappella li ġġib ismu lill-Beatu Fra Angelico. Tmienja u għoxrin sena wara, il-[[Papa Sistu IV]] (1471-1484) ikkummissjona kappella ġdida: il-[[Kappella Sistina]] futura. Fl-1537, il-[[Papa Pawlu III]] (1534-1549) ordna l-kostruzzjoni tal-Kappella Pawlina, imżejna parzjalment minn [[Mikelanġlu]], bħall-Kappella Sistina. Matul l-espansjoni konsiderevoli tal-palazz li wettaq il-[[Papa Sistu V]] (1585-1590), inbniet ġwienaħ ġdida. Kien f’dan il-ġwienaħ il-ġdid, separat mill-palazz il-qadim mill-Bitħa ta’ San Damasu, li ġew imċaqalqa l-appartamenti papali. Għadu f’dan il-ġwienaħ—spiss imsejjaħ il-[[Palazz ta’ Sistu V]]—li jgħix il-[[Papa]]. It-tqassim ta’ din il-parti tal-palazz twettaq mis-suċċessuri tal-[[Papa Sistu V]]. Għalhekk, il-[[Papa Urbanu VIII]] (1623-1644) bena kappella—li issa ġġib ismu—fl-appartament papali fit-tieni sular. Wara d-deċiżjoni tal-[[Papa San Piju X]] (1903-1914) li joħloq appartament privat fit-tielet sular ’il fuq mill-appartament papali, inħolqot kappella privata ġdida. Din il-kappella, imżejna mill-ġdid matul il-pontifikat ta’ [[Papa Pawlu VI|Pawlu VI]] (1963-1978), għadha l-kappella użata kuljum mill-[[Papa]]. '''<big>Il-Kappella Sistina</big>''' [[Stampa:Rome Sistine Chapel 01.jpg|nofs|daqsminuri|[[Kappella Sistina]], affresk tal-Ġudizzju tal-Aħħar]] L-aktar kappella famuża fil-[[Palazz Appostoliku]] hija l-[[Kappella Sistina]]. Żjara fiha hija inkluża fit-tour tal-[[Mużewijiet tal-Vatikan]]. Il-[[Kappella Sistina]] ġiet ikkummissjonata mill-[[Papa Sistu IV]], li taha ismu. Il-kostruzzjoni bdiet fl-1475, u ġiet ikkonsagrata solennement fil-15 ta' Awwissu 1483. Id-dimensjonijiet tagħha (40 metru twila b'13-il metru wiesgħa) jikkorrispondu eżattament ma' dawk tat-[[Tempju f'Ġerusalemm]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/cappella-sistina/storia-cappella-sistina.html|titlu=Cappella Sistina|sit=www.museivaticani.va|lingwa=it|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. Il-ħitan juru episodji mill-ħajja ta' Kristu (in-naħa tal-lemin) u l-ħajja ta' Mosè (in-naħa tax-xellug), li jikkorrispondu ma' xulxin. Is-saqaf tal-[[Kappella Sistina]] ġie miżbugħ minn [[Mikelanġlu]] 8. L-inawgurazzjoni uffiċjali saret mill-[[Papa Ġulju II]] fit-2 ta' Novembru 1512. Din il-volta tippreżenta primarjament disa' xeni mill-Ktieb tal-Ġenesi, maqsuma fi tliet gruppi ta' tliet episodji relatati mal-oriġini tal-Univers, il-bniedem, u l-ħażen. Għoxrin sena wara l-volta, [[Mikelanġlu]] ejjaħ biex ipinġi l-affresk kbir tal-Ġudizzju tal-Aħħar fuq il-ħajt tal-artal. L-inawgurazzjoni uffiċjali saret mill-[[Papa Pawlu III Farnese]] f’Jum il-Milied tal-1541. Il-[[Papa Ġwanni Pawlu II]], meta kkummenta fl-1994 dwar id-dekorazzjoni tal-kappella fl-okkażjoni tal-inawgurazzjoni tal-affreski restawrati, iddikjara: “Il-Kappella Sistina hija preċiżament - biex ngħidu hekk - is-santwarju tat-teoloġija tal-ġisem uman.” Huwa fil-[[Kappella Sistina]] li l-papiet jiġu eletti mill-kardinali miġbura fil-konklavi. Kull sena, il-[[Papa]] jgħammed lit-tfal tal-impjegati tal-[[Belt tal-Vatikan|Vatikan]] hemmhekk fil-Festa tal-Magħmudija tal-Mulej. Diversi kunċerti ngħataw fil-[[Kappella Sistina]] f'dawn l-aħħar snin ad unur il-[[Papa Benedittu XVI]], notevolment fl-okkażjoni ta' għeluq it-85 sena ta' ħuh Georg Ratzinger. Kien ukoll fil-[[Kappella Sistina]] li l-[[Papa Pawlu VI]] ltaqa' ma' artisti fis-7 ta' Mejju 1964, u l-[[Papa Benedittu XVI]], warajh, fil-21 ta' Novembru 2009<ref>{{Ċita web|url=https://www.gettyimages.fr/photos/cappella-sistina|titlu=88 Cappella Sistina photos - Getty Images|sit=www.gettyimages.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. '''<big>Il-Kappella Pawlina</big>''' Il-[[Kappella Pawlina]], li tinsab ħdejn il-[[Kappella Sistina]], li magħha hija konnessa permezz tas-Sala Rjali, qatt ma tkun miftuħa għall-pubbliku. Inbniet minn [[Antonio da Sangallo]] ż-Żgħir, ikkummissjonat mill-[[Papa Pawlu III Farnese]], li inawguraha fil-25 ta' Jannar 1540, il-Festa tal-Konverżjoni ta' San Pawl<ref>{{Ċita web|url=https://www.basilicasantamariamaggiore.va/it/basilica/storia-e-arte/cappelle/paolina.html|titlu=Paolina|sit=www.basilicasantamariamaggiore.va|lingwa=it|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. [[Mikelanġlu]] affreski kbar hemmhekk (6.25 m b'6.61 m) li juru l-Konverżjoni ta' San Pawl (in-naħa tax-xellug) u l-Kruċifissjoni ta' [[San Pietru]] (in-naħa tal-lemin). Fl-okkażjoni tal-ftuħ mill-ġdid tal-kappella wara xogħol estensiv ta' restawr, il-[[Papa Benedittu XVI]] ddikjara: "Il-kappella kollha—l-affreski ta' [[Lorenzo Sabatini]] u [[Federico Zuccari]], id-dekorazzjonijiet mill-ħafna artisti li sussegwentement ġab hawn il-[[Papa Gregorju XIII]]—kollox, nistgħu ngħidu, jikkonverġi hawn f'innu wieħed u magħqud għar-rebħa tal-ħajja u l-grazzja fuq il-mewt u d-dnub, f'sinfonija ta' tifħir u mħabba għal [[Kristu]] Redentur li hija profondament evokattiva." Din il-kappella hija riservata għat-talb sieket tal-[[Papa]] u l-kollaboraturi tiegħu. Huwa minn din il-kappella li l-kardinali jitilqu f’purċissjoni, ikantaw l-innu ''Veni Creator Spiritus'', lejn il-[[Kappella Sistina]] fil-ftuħ tal-konklavi<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Cappella Paolina|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cappella_Paolina&oldid=1343583686|data-aċċess=2026-09-26|lingwa=en|data=2026-03-15|iktar=Page Version ID: 1343583686}}</ref>. '''<big>Il-Kappella ta’ Nikola V</big>''' Il-[[Kappella ta’ Nikola V]] tappartjeni għall-ewwel Palazz tal-Vatikan, li dak iż-żmien kien sempliċement kumpless fortifikat li jdawwar il-Qorti tal-Pappagalli. Żjara fiha hija inkluża fit-tour tal-[[Mużewijiet tal-Vatikan]]. Ġiet ikkummissjonata mill-[[Papa Nikola V]], li għamilha l-kappella privata tiegħu. Id-dekorazzjoni tagħha ġiet esegwita mill-Beatu Fra Angelico bejn l-1447 u l-1451<ref>{{Ċita web|url=https://www.cineclubdecaen.com/peinture/peintres/fraangelico/chapellenicoline.htm|titlu=Chapelle Nicoline de Fra Angelico|sit=www.cineclubdecaen.com|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. Il-pitturi primarjament juru l-ħajjiet tad-djakni [[San Stiefnu]] u [[San Lawrenz]], ippreżentati b’mod parallel. L-intenzjoni tal-artist hija ċara: li jgħaqqad lil [[Ġerusalemm]], il-belt tal-martirju ta’ [[San Stiefnu]], u lil [[Ruma]], il-belt tal-martirju ta’ [[San Lawrenz]]. '''<big>Il-Kappella tar-Redemptoris Mater</big>''' Jinsab fit-tieni sular tal-[[Palazz Appostoliku]], id-daħla tiegħu tinsab eżatt wara l-arloġġ il-kbir fil-Bitħa ta’ [[San Damasu]]. Magħrufa qabel bħala l-Kappella Mathilde, ingħatat l-isem ġdid mill-[[Papa Ġwanni Pawlu II]] fl-okkażjoni tas-Sena Marjana (1987-1988) u l-pubblikazzjoni tal-ittra enċiklika tiegħu ''Redemptoris Mater'' fil-25 ta’ Marzu 1987. Fi tmiem iċ-ċelebrazzjonijiet għall-ħamsin anniversarju tal-ordinazzjoni saċerdotali tal-[[Papa]] fl-10 ta’ Novembru 1996, [[Papa Ġwanni Pawlu II|Ġwanni Pawlu II]] ħabbar li l-flus mogħtija lilu mill-kardinali għal dan l-anniversarju kienu se jippermettu d-dekorazzjoni mill-ġdid ta’ din il-kappella. Imbagħad ippresieda d-dedikazzjoni tal-kappella dekorata mill-ġdid fl-14 ta’ Novembru 1999<ref>{{Ċita web|url=https://www.vatican.va/content/dam/vatican/virtualtour/redemptorismater/index-en.html|titlu=Redemptoris Mater Chapel Virtual Tour|sit=www.vatican.va|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. Ix-xogħol dekorattiv twettaq mill-workshop tal-arti spiritwali taċ-Ċentru Ezio Aletti għall-Istudji u r-Riċerka, immexxi minn Fr. Marko Ivan Rupnik (SJ). Id-dekorazzjoni hija magħmula kompletament minn mużajk. Matul iċ-ċerimonja tad-dedikazzjoni, il-[[Papa]] enfasizza d-dimensjoni ekumenika li kien beħsiebu għal din il-kappella: “Il-mużajk iqajmu mill-ġdid l-għana tat-tradizzjoni tal-Lvant, interpretata mill-ġdid bl-għarfien ta’ min hu familjari wkoll mat-tradizzjoni tal-Punent. Hawnhekk, il-Lvant u l-Punent, ’il bogħod milli jopponu lil xulxin, jiskambjaw rigali bl-intenzjoni li jesprimu aħjar l-għana bla qies ta’ Kristu. Nirringrazzja lil dawk kollha li ħadmu b’devozzjoni u mħabba fuq il-ħolqien ta’ dan ix-xogħol, li jispikka bħala espressjoni ta’ din it-teoloġija b’żewġ pulmuni li minnha l-Knisja tat-tielet millennju tista’ tiġbed vitalità ġdida.” Kull ħajt jikkorrispondi għal tema. Fuq l-artal hemm murija l-[[Ġerusalemm]] tas-Smewwiet; fuq ix-xellug, l-Inkarnazzjoni tal-Verb; fuq il-lemin, l-Ascension u Pentekoste; u fuq il-katedra, il-Parusia<ref>{{Ċita web|url=https://www.centroaletti.com/opere/redemptoris-mater/|titlu=CAPPELLA REDEMPTORIS MATER NELLA II LOGGIA DEL PALAZZO APOSTOLICO IN VATICANO [1999]|lingwa=it-IT|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. Kull sena, l-eżerċizzji spiritwali tal-Kurja Rumana jiġu pridkati f’din il-kappella fil-preżenza tal-[[Papa]]. Huwa wkoll f’din il-kappella li l-[[Papa]] xi kultant jitlob ma’ rappreżentanti ta’ denominazzjonijiet Kristjani oħra, bħall-Primat tal-Komunjoni Anglikana, ir-Rev. Rowan Williams, fit-23 ta’ Novembru 2006, jew il-Catholicos ta’ Cilicia tal-Armeni, Aram I, fl-24 ta’ Novembru 2008. '''<big>Il-Kappella ta’ Urban VIII</big>''' Din il-kappella hija aċċessata mill-Kamra tal-Pitturi fl-[[Appartament tal-Udjenza]]. It-twieqi tal-ħġieġ ikkulurit ta’ din il-kappella jħarsu fuq il-[[Bitħa ta’ Sistu V]]. Fl-1635, Pietro da Cortona ħoloq xogħol tal-istukk indurat u affreski hawn. L-artal huwa ddominat minn pittura tat-Twelid ta’ Kristu, maħluqa fl-1637 minn [[Giovanni Francesco Romanelli]]. Is-saqaf huwa affreskat minn Agostino Ciampelli, bl-Assunzjoni tal-[[Santa Marija|Verġni Marija]] fiċ-ċentru tiegħu. Il-ħitan huma miksija b’friża maħluqa minn Paul Bril fuq talba tal-[[Papa Pawlu V]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/en/collezioni/musei/cappella-di-urbano-viii.html|titlu=Chapel of Urban VIII|sit=www.museivaticani.va|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. F’din il-kappella żgħira, isiru ċelebrazzjonijiet liturġiċi rari ppreseduti mill-[[Papa]]. Kien f’din il-kappella li l-Kardinal Tarcisio Bertone ħa l-ġurament tal-kariga tiegħu fis-7 ta’ Lulju 2007, wara l-ħatra tiegħu bħala Camerlengo, kif ukoll dik tas-suċċessur tiegħu f’din il-kariga, il-Kardinal Jean-Louis Tauran, fid-9 ta’ Marzu 2015. Huwa wkoll f’din il-kappella li, kull sena, fil-festa ta’ [[Sant’Agnese]], il-[[Papa]] jbierek il-ħrief li s-suf tagħhom se jintuża biex isiru l-pallji. '''<big>Il-kappella privata tal-Papa</big>''' Kif jissuġġerixxi ismu, il-kappella privata tal-Papa tinsab fl-appartament privat tiegħu fit-tielet sular tal-Palazz Appostoliku, fil-ġwienaħ tal-lemin tal-Bitħa ta’ San Damasu. Huwa hemmhekk li l-Papa jiċċelebra l-Quddiesa kull filgħodu. Filwaqt li Ġwanni Pawlu II fetaħ il-bibien ta’ din iċ-ċelebrazzjoni b’mod wiesa’ għall-viżitaturi tiegħu, partikolarment l-isqfijiet fuq iż-żjarat ad limina tagħhom, il-Papa Benedittu XVI reġa’ lura għall-prattika preċedenti li ma jħallix viżitaturi jidħlu. Fir-rigward ta’ Franġisku, huwa għażel li ma jgħix fil-[[Palazz Appostoliku]]; ir-residenza u l-kappella privata tiegħu kienu fid-Domus Sanctae Marthae<ref>{{Ċita web|url=https://romanchurches.fandom.com/wiki/Cappella_Privata_del_Papa|titlu=Cappella Privata del Papa|sit=Churches of Rome Wiki|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. Wara l-Konċilju Vatikan II, bħala parti mir-rinnovazzjoni tal-Appartament tal-Udjenza u l-appartament privat, il-[[Papa Pawlu VI]] talab li din il-kappella tingħata dehra moderna. Dandolo Bellini mexxa x-xogħol f’din il-kappella rettangolari żgħira. Tieqa tal-ħġieġ ikkulurit li turi l-Qawmien ta’ Kristu mill-Imwiet, maħluqa minn Luigi Filocamo, iżejjen is-saqaf. It-twieqi tal-ħġieġ ikkulurit fuq kull naħa tal-artal huma xogħol Silvio Consadori. Juru xeni mit-[[Testment il-Qadim]] fuq ix-xellug u mit-Testment il-Ġdid fuq il-lemin. Fuq ix-xellug, tieqa tal-ħġieġ ikkulurit minn Trento Longaretti, bit-tema tal-Konċilju Vatikan II, tiftaħ fuq il-[[Bitħa ta’ Sistu V]]. Faċċata ta’ din it-tieqa hemm Stazzjoni tas-Salib tal-bronż mill-iskultur Lello Scorzelli. Mario Rudelli ħoloq is-siġġu papali tal-bronż. Dan is-siġġu jħares lejn l-artal mal-ħajt, u jikxef il-kliem tat-Talba tal-Missierna fuq dahru. Fl-aħħar nett, il-bqija tal-għamara—l-artal, il-kurċifiss, l-istatwi tal-erba’ Evanġelisti, u l-bieb tal-bronż tal-kappella li juri l-opri tal-ħniena—huma xogħol Enrico Manfrini<ref>{{Ċita web|url=https://www.basilicasangiovanni.va/it/san-giovanni-in-laterano/scala-santa/il-sancta-sanctorum.html|titlu=Il Sancta Sanctorum - Basilica San Giovanni in Laterano|sit=www.basilicasangiovanni.va|lingwa=it|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. == L-appartamenti papali ta’ qabel == Żewġ appartamenti papali huma partikolarment notevoli. L-ewwel wieħed, l-Appartament Borgia, ġie kkummissjonat mill-Papa Alessandru VI meta torri, issa msejjaħ it-Torri Borgia, ġie miżjud mal-Palazz Papali (madwar il-Bitħa tal-Pappagall) fl-1493–1494. It-tieni appartament, li jinsab direttament fuq l-ewwel wieħed, ġie mżejjen mill-ġdid minn Raphael u l-iskola tiegħu bejn l-1508 u l-1524, ikkummissjonat mill-Papa Ġulju II. Wara l-kostruzzjoni tal-Palazz ta’ Sistu V (it-tielet ġwienaħ jew il-ġwienaħ tal-lvant tal-Bitħa ta’ San Damasu), il-papiet mexxew b’mod permanenti l-appartamenti tagħhom fil-Vatikan minn dan il-palazz medjevali għall-bini l-ġdid fejn għadhom jgħixu, bl-eċċezzjoni tal-Papa Franġisku, li għażel li jgħix fid-Domus Sanctae Marthae (Dar ta’ Santa Marta). '''<big>Appartament Borgia</big>''' Il-Papa Alessandru VI Borgia (1492-1503) ikkummissjona lil Pinturicchio biex iżejjen l-appartament privat tiegħu bejn l-1492 u l-1494. Dan l-appartament, li jinsab fl-ewwel sular tal-Palazz Appostoliku, huwa mdawwar mill-Btieħi Borgia u tal-Pappagall fuq naħa waħda u l-Btieħa Belvedere fuq l-oħra. Żjara f'sitt kmamar hija inkluża fit-tour tal-Mużewijiet tal-Vatikan. Il-kmamar miftuħa għall-pubbliku huma: * Is-Sala Sibillina, * Is-Sala tal-Kredu, * Is-Sala tal-Arti Liberali, * Is-Sala tal-Qaddisin, * Is-Sala tal-Misteri tal-Fidi, * Is-Sala tal-Papali. '''<big>Il-kmamar ta’ Raphael</big>''' Il-Papa Nikola V (1447-1455) ikkummissjona lill-perit Bernardo Rossellino biex jibni l-appartamenti privati tiegħu u lill-pittur Piero della Francesca biex iżejjenhom. Il-Papa Ġulju II (1503-1513) għażel li jafda d-dekorazzjoni tal-Stanze di Raffaello (Kmamar ta’ Raffaello) liż-żagħżugħ Raphael. Dawn l-appartamenti, fit-tieni sular tal-Palazz Appostoliku, jinsabu direttament fuq l-Appartament Borgia. Huma mdawrin bil-Bitħa tal-Pappagalli fuq naħa waħda u l-Bitħa Belvedere fuq l-oħra. Żjara fl-erba’ kmamar hija inkluża fit-tour tal-Mużewijiet tal-Vatikan : * Is-Sala tal-Firma (1508-1511) * Is-Sala ta' Eljodoru (1512-1514) * Is-Sala tan-Nar fil-Borgo (1514-1517) * Is-Sala ta' Kostantinu (1517-1524) == Ir-residenza papali == Din hija l-parti l-inqas magħrufa iżda l-aktar importanti tal-Palazz Appostoliku. Hija l-inqas magħrufa għaliex, għall-kuntrarju tas-sezzjonijiet inklużi fit-tour tal-[[Mużewijiet tal-Vatikan]], mhijiex miftuħa għall-pubbliku ġenerali. Madankollu, mhijiex inqas importanti għaliex huwa fejn jgħixu u jaħdmu l-[[Papa]] u l-eqreb kollaboraturi tiegħu (il-[[Papa Franġisku]] ma kienx jokkupaha, peress li kien jgħix u jaħdem il-biċċa l-kbira tal-ħin fid-''Domus Sanctae Marthae''). F'din il-parti tal-Palazz Appostoliku, ta' min isemmi b'mod speċjali l-[[Palazz ta' Sistu V]] (il-ġwienaħ tal-lvant tal-[[Bitħa ta' San Damasu]]) għaliex huwa fejn jgħix u jaħdem il-[[Papa]] (it-3 sular), fejn jilqa' l-viżitaturi tiegħu—partikolarment il-kapijiet tal-istat u tal-gvern—(it-2 sular), u fejn jgħix u jaħdem il-Kardinal Segretarju tal-Istat (l-1 sular). L-ewwel daħla tal-Palazz tal-Vatikan, meqruda meta nbniet il-kolonnata ta' Bernini, ġiet deskritta minn Viviano Codazzi f'veduta topografika, mhux tas-soltu għalih. Miżbugħa f'[[Napli]] madwar l-1630, turi wkoll żewġ kampnari bbażati fuq inċiżjoni ta' tpinġija ta' Martino Ferrabosco, iżda li qatt ma nbnew. '''<big>Il-Bieb tal-Bronż</big>''' Il-Bieb tal-Bronż (''Portone di Bronzo'') kien id-daħla prinċipali għall-Palazz Appostoliku mill-1663. Jinsab fit-tarf tal-bini li jgħaqqad, fuq il-lemin, il-Bażilika ta’ San Pietru mal-Vatikan u l-kolonnat ta’ [[Pjazza San Pietru]]. Matul il-ġurnata, huwa mgħasses minn post tal-[[Gwardja Svizzera Pontifiċja]] li jikkonsisti minn surġent, dejjem stazzjonat fuq ġewwa tal-bieb, u żewġ alabardisti fuq barra. Alabardista wieħed ikun fuq dmir strettament sieket, iġorr l-alabarda tiegħu, filwaqt li l-ieħor, mingħajr alabarda, jista’ jwieġeb mistoqsijiet mingħand viżitaturi li jkunu qed jitilgħu t-taraġ sal-bieb. Il-Bieb tal-Bronż ġeneralment mhux miftuħ għall-pubbliku, ħlief f’każijiet ta’ dispenses individwali speċjali u miftiehma minn qabel. Is-surġent dejjem ikun bilqiegħda fuq skrivanija ġewwa fuq in-naħa tax-xellug tal-bieb, filwaqt li faċċata tiegħu hemm il-bieb tal-Gwardja (''Corpo di Guardia''), fejn gwardji oħra jkunu stazzjonati b’mod permanenti. Eżatt wara l-Gwardja, xorta fuq il-lemin, hemm it-Taraġ ta’ [[Papa Piju IX|Piju IX]], li jwassal, minn naħa waħda, għall-Bitħa ta’ San Damasu, u min-naħa l-oħra, għall-ewwel sular, l-uffiċċju tal-Prefett tad-Dar Papali, u għat-tieni sular, l-appartamenti papali. Is-serġent u ż-żewġ alabardieri li jgħassu l-Bieb tal-Bronż jiġu sostitwiti kull sagħtejn. Il-Bieb tal-Bronż jingħalaq u jissakkar immedjatament mill-Gwardja Żvizzera malli titħabbar uffiċjali l-mewt tal-Papa. Jinfetaħ mill-ġdid biss għall-mogħdija tal-purċissjoni funebri tiegħu hekk kif tinżel it-Taraġ Irjali lejn il-[[Bażilika ta’ San Pietru]]. Il-Bieb tal-Bronż jerġa’ jinfetaħ wara l-konklavi li jeleġġi s-suċċessur tiegħu. Ħdejn it-taraġ tal-Bieb tal-Bronż, taħt l-ewwel kolonni tal-kolonnat kwadruplu ta’ Bernini, il-Ġendarmerija Pontifiċja wkoll toqgħod għassa, jew bl-uniformi jew bi ħwejjeġ ċivili<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/topic/Vatican-palace|titlu=Vatican Palace {{!}} Definition, Catholicism, History, Architecture, Art, & Facts {{!}} Britannica|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. Il-gallerija vasta u twila, lil hinn mill-Bieb tal-Bronż, twassal għall-vestibulu tat-Taraġ Irjali. Dan it-taraġ, imżejjen fuq il-lemin bi statwa skulturata minn Bernini (1670) tal-Imperatur [[Kostantinu]] f'estasi quddiem il-viżjoni tas-salib ta' [[Ġesù|Kristu]] (matul il-Battalja tal-Pont Milvjan), jipprovdi wkoll aċċess, fuq ix-xellug, għall-atriju tal-[[Bażilika ta' San Pietru]]. F'din id-daħla wkoll, diversi Gwardji Żvizzeri, inkluż wieħed fuq xogħol ta' sentinella, huma kontinwament għassa. It-Taraġ Irjali (''Scala Regia'') inbena skont il-pjanijiet ta' Bernini bejn l-1663 u l-1666 matul il-pontifikat tal-[[Papa Alessandru VII]]. Huwa meravilja tal-arkitettura [[Barokka]] li titla' għas-Sala Irjali. Billi daħħal kolonnat intern u naqqas gradwalment l-għoli tal-volta u d-dijametru tal-kolonni, Bernini joħloq l-illużjoni ta' taraġ ħafna usa' u aktar fond milli hu fil-fatt<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/topic/Vatican-palace|titlu=Vatican Palace {{!}} Definition, Catholicism, History, Architecture, Art, & Facts {{!}} Britannica|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. '''<big>Is-Sala Rjali u s-Sala Dukali</big>''' It-Taraġ Irjali jwassal għas-Sala Rjali (''Sala Regia'') fl-ewwel sular tal-Palazz Appostoliku. Hija l-aktar kamra ta’ akkoljenza spettakolari fil-palazz. Twila 34 metru, wiesgħa 12-il metru, u għolja 33.6 metru, isservi kemm bħala l-vestibulu tal-Palazz Appostoliku kif ukoll tal-[[Kappella Sistina]], kif ukoll bħala s-sala għall-udjenzi l-aktar solenni. Għandha tliet bibien fuq kull naħa, u fuq it-tielet naħa, id-daħla għall-Kappella Pawlina. Il-bibien fuq il-lemin tad-daħla tal-Kappella Pawlina jinfetħu fuq il-Loggia tal-Barka tal-[[Bażilika ta’ San Pietru]], it-taraġ li jwassal għall-Bitħa tal-Marixxall, u s-Sala Dukali. Il-bibien fuq ix-xellug jinfetħu fuq it-Taraġ Irjali u l-[[Kappella Sistina]]. Illum, din is-sala tintuża primarjament għal-laqgħat bejn il-[[Papa]] u l-korp diplomatiku akkreditat lis-[[Santa Sede]], partikolarment għall-iskambju tal-awguri tas-Sena l-Ġdida<ref>{{Ċita web|url=https://robertoalborghetti.com/2014/01/29/the-triumph-of-renaissance-the-impressive-regal-room-and-ducal-room-inside-the-vatican-palaces-3/|titlu=THE TRIUMPH OF RENAISSANCE: THE IMPRESSIVE REGAL ROOM AND DUCAL ROOM / INSIDE THE VATICAN PALACES #3|kunjom=Alborghetti|isem=Roberto|data=2014-01-29|lingwa=it-IT|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. Ikkummissjonata mill-[[Papa Pawlu III Farnese]] (1534-1549), is-Sala Rjali nbniet minn Antonio da Sangallo ż-Żgħir mill-1538. Kien biss 35 sena wara, fil-21 ta' Mejju 1573, li ġiet inawgurata mill-[[Papa Gregorju XIII]]. Il-volta kanna u l-kornis fuq il-bibien huma mżejna b'mod lussuż b'xogħol tal-istukk minn Perin del Vaga u Daniele da Volterra. L-affreski immensi li jkopru l-ħitan jeżaltaw is-supremazija tal-[[Papa]] fuq sovrani oħra. Giorgio Vasari pitter ir-ritorn tal-papat lejn [[Ruma]] wara kważi 70 sena f'[[Avignon]], u żewġ affreski oħra juru l-Battalja ta' Lepanto. Francesco Salviati jpinġi lill-Imperatur Federiku Barbarossa jinżel quddiem il-Papa Alessandru III, li jpoġġi siequ fuq spalltu. Federico Zuccari pitter it-talba tal-Imperatur Ruman Imqaddes [[Enriku IV]] għall-maħfra lill-[[Papa Gregorju VII]] f'[[Canossa]]. Il-bieb għas-Sala Ducale (''Sala Ducale'') iħares lejn il-bieb tal-[[Kappella Sistina]] fis-Sala Rjali. Illum, is-Sala Dukali hija sempliċement passaġġ li jgħaqqad is-Sala Rjali mal-loggias tal-Palazz Appostoliku permezz tas-Sala tal-Vestmenti. Fi stil kompletament differenti mis-Sala Rjali, din irriżultat mill-unifikazzjoni ta’ żewġ kmamar minn Bernini, ikkummissjonati mill-[[Papa Alessandru VII]] (1655-1667). Bernini rnexxielu jaħbi d-differenza fl-assi u l-għoli tas-saqaf billi għatta l-ftuħ bejn iż-żewġ kmamar b’drapp tal-irħam lussuż sostnut minn anġli. Il-volta ġiet miżbugħa minn Marco da Siena u l-ħitan minn Paul Bril. Huwa f’din is-sala li l-gwardja tal-unur tal-[[Gwardja Svizzera Pontifiċja]] tieħu postha fil-jum tal-iskambju tal-wegħdiet<ref>{{Ċita web|url=http://www.liturgicalartsjournal.com/2024/07/mass-in-sala-ducale-of-apostolic-palace.html|titlu=Mass in the Sala Ducale of the Apostolic Palace|kunjom=Sonnen|isem=John Paul|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. '''<big>Il-Loġġji ta' Raphael u l-Bitħa ta' San Damasu</big>''' Fl-1503-1504, il-Papa Ġulju II (1503-1513) ikkummissjona lil Bramante biex jiddisinja mill-ġdid il-faċċata tal-lvant tal-Palazz Appostoliku, billi żied loggi. Wara l-mewt ta’ Bramante fl-1514, Raffaello ħa postu. Huwa ssorvelja l-kostruzzjoni ta’ dawn it-tliet loggi: galleriji sovrapposti ta’ 13-il bajja, twal 65 metru u wesgħin 4 metri. X’aktarx ħadem personalment biss fuq il-loggia tat-tieni sular, li tikkonnettja mal-appartamenti papali l-ġodda li kien qed ipinġi fl-istess ħin (il-Kmamar ta’ Raffaello). Il-[[Papa Gregorju XIII]] (1572-1585) iddeċieda li jibni ġwienaħ ġdid tal-Palazz Appostoliku (1574-1577). Dan il-palazz il-ġdid—issa msejjaħ il-[[Palazz ta’ Gregorju XIII]]—jirriproduċi d-disinn eżatt tal-faċċata tal-ġwienaħ eżistenti, iżda b’inqas bajjiet (9 minflok 13). Is-suċċessur ta’ [[Papa Gregorju XIII|Gregorju XIII]], Sistu V (1585–1590), kompla l-kostruzzjoni biż-żieda ta’ tielet ġwienaħ (1589–1590). Din iż-żieda finali, issa magħrufa bħala l-[[Palazz ta’ Sistu V]], hija bini kbir bi 85 kamra fejn kienu jgħixu l-papiet sal-2013, meta l-[[Papa Franġisku]] għażel li jiċċaqlaq lejn id-Domus Sanctae Marthae. Il-faċċata ta’ dan il-palazz il-ġdid, li tħares fuq il-[[Bitħa ta’ San Damasu]], hija identika għal dawk ta’ qabel, iżda b’numru saħansitra iżgħar ta’ swali. '''<big>L-appartament tal-udjenza tal-Papa</big>''' L-Appartament tal-Udjenza tal-Papa (li qabel kien jissejjaħ l-"Appartament Nobbli") jinsab fit-tieni sular tal-[[Palazz ta' Sistu V]], 'il fuq mill-appartament tal-Kardinal Segretarju tal-Istat u taħt l-appartament privat tal-[[Papa]]. Huwa f'dawn il-kmamar li l-[[Papa]] jilqa' l-viżitaturi tiegħu. L-aktar figuri importanti (kapijiet ta' stat jew ta' gvern u isqfijiet fuq żjarat ad limina) jintlaqgħu fl-aħħar kamra, il-librerija privata tal-[[Papa]], li t-twieqi tagħha jħarsu fuq [[Pjazza San Pietru]]. Biex jaslu għandhom, iridu jgħaddu mill-kmamar kollha tal-appartament (ħlief is-Sala tal-Konċistorju), ħdax-il kamra tal-istat b'kollox, wara rotta forma ta' nagħla taż-żiemel li tibda fil-loġġji li jħarsu fuq il-[[Bitħa ta' San Damasu]], imbagħad iddur mal-[[Bitħa ta' Sistu V]], u fl-aħħar tispiċċa fil-faċċata tal-palazz li tħares lejn [[Pjazza San Pietru]]. Il-kmamar kollha ġew imżejna mill-ġdid matul il-pontifikat tal-[[Papa Pawlu VI]], u ħafna minnhom ingħataw ismijiet ġodda f'dak iż-żmien. '''<big>L-appartamenti papali</big>''' [[Stampa:The Pope speaks at the window, Easter 2009.JPG|nofs|daqsminuri|Il-[[Papa Benedittu XVI]], jitkellem mit-tieqa tal-appartament papali]] L-appartamenti privati tal-[[Papa]] jinsabu fit-tielet sular tal-[[Palazz ta’ Sistu V]], ’il fuq mill-Appartament tal-Udjenza. Kien il-[[Papa San Piju X]] (1903-1914) li ċċaqlaq ir-residenza papali mit-tieni għat-tielet sular, u b’hekk beda l-kunċett ta’ appartamenti “privati”, fejn talab protokoll inqas formali. Mill-1,400 kamra fil-Palazz tal-Vatikan, l-appartamenti papali jokkupaw mhux aktar minn għaxra, bin-numru jvarja skont it-tqassim u l-konfigurazzjoni mixtieqa mill-[[papa]] l-ġdid<ref>{{Ċita web|url=https://www.gettyimages.fr/photos/papal-apartments|titlu=1 858 Papal Apartments photos - Getty Images|sit=www.gettyimages.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. Dawn l-appartamenti huma aċċessati permezz tat-Taraġ il-Kbir (''Scala Nobile'') jew it-tielet loggia. Id-daħla prinċipali hija mgħassa lejl u nhar minn sentinella tal-[[Gwardja Svizzera Pontifiċja]]. Lil hinn mill-vestibulu hemm studju kbir, replika eżatta, sular ’il fuq, tal-librerija privata tal-Papa. Il-bqija tal-appartament imbagħad jinfirex madwar l-akbar kamra, il-kappella privata tal-Papi. L-ewwel tieqa fuq il-lemin tal-faċċata tal-palazz li tħares fuq [[Pjazza San Pietru]] hija dik tal-kamra tas-sodda tal-[[Papa]], li quddiemha żewġ suldati tal-Gwardja Svizzera joqogħdu għassa lejl u nhar. Is-sodda tal-[[Papa]] hija sodda sempliċi tal-ħadid. Il-kamra ta’ wara hija l-istudju privat tiegħu, minn fejn, kull nhar ta’ Ħadd u fis-solennitajiet, jirreċita l-Angelus mal-pellegrini. It-tielet tieqa hija dik tal-uffiċċju tas-segretarju tal-[[Papa]]. Maġenb il-kamra tas-sodda tiegħu, il-[[Papa]] għandu kamra tal-banju u kamra li fiha l-gwardarobba tal-ilbies papali (sottoni bojod, papoċċi ħomor, mozzetti ħomor, kappa ħamra, mantell abjad, eċċ.). Wara dawn il-kmamar hemm il-kamra tal-ikel, kċina mħaddma minn sorijiet, uffiċċju mediku li jservi bħala l-uffiċċju tal-arċisqof papali, u kmamar tal-għixien għall-istaff mill-qrib<ref>{{Ċita web|url=https://www.vaticannews.va/en/pope/news/2026-03/pope-leo-xiv-apostolic-palace-move-papal-apartment.html|titlu=Pope Leo takes possession of apartment in Apostolic Palace - Vatican News|data=2026-03-14|sit=www.vaticannews.va|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. Fuq l-appartament, il-[[Papa Pawlu VI]] (1963-1978) ħoloq "ġnien imdendel", fejn il-Papa seta' jieħu ftit arja friska mingħajr ma jkollu jinżel fil-Ġonna tal-Vatikan (li, madankollu, jibqgħu magħluqa għall-pubbliku mill-Ġendarmerija Pontifiċja jekk jinżel fihom jew meta jkollu jaqsamhom). Dan il-"ġnien imdendel" żgħir, fuq il-bejt tal-Palazz Appostoliku, huwa fil-fatt terrazzin imżejjen b'funtana u ftit arbuxelli mkabbra f'kontenituri. L-appartament papali ġie rrinovat matul l-ewwel xhur tal-pontifikat ta' [[Papa Benedittu XVI|Benedittu XVI]] (wara li tneħħew is-siġilli mqiegħda fuq is-serraturi tal-bibien kollha wara l-mewt tal-predeċessur tiegħu, il-[[Papa Ġwanni Pawlu II]]). Fir-riċeviment li għamel għall-ħaddiema li kienu wettqu r-rinovazzjoni, il-[[Papa]] qalilhom b'umoriżmu tajjeb: "F'inqas minn tliet xhur, wettaqtu ammont immens ta' xogħol ta' rinovazzjoni f'dan l-appartament. [...] Nista' biss nammira l-affarijiet li għamiltu." Kontra kull aspettattiva, u minn sens ta' umiltà personali, il-[[Papa Franġisku]] għażel li ma jgħix fl-appartamenti papali. Fil-kapaċità personali tiegħu (mhux vinkolanti għas-suċċessuri tiegħu), huwa għex u ħadem fid-''Domus Sanctae Marthae'', fejn kien jokkupa suite modesta u kellu kappella privata. Madankollu, kien imur fl-appartamenti papali kuljum biex jorganizza udjenzi, partikolarment meta kien jilqa' kapijiet ta' stat jew ta' gvern. Kien jidher ukoll kull nhar ta' Ħadd fit-tieqa tal-istudju tiegħu fil-Palazz Appostoliku biex jirreċita l-Angelus mal-folol miġbura fi [[Pjazza San Pietru]] u biex jagħtihom il-barka tiegħu<ref>{{Ċita web|url=https://www.walksinsiderome.com/fr/blog/pope-home/?srsltid=AU7gw4WcDKARA6jn1qwy5M6qgvEf3Yyy2-DdY9AR_el-Y0FglcxY1VFB|titlu=Où vivent les papes ? Un regard à l'intérieur de la maison du Pape {{!}} Promenades à l'intérieur de Rome|sit=www.walksinsiderome.com|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. == Referenzi == 8iv9zu5bbydkfi1re2g9wa0rduvz8s3 0 34659 332499 2026-09-26T23:50:16Z JovalQC 21720 Created by translating the opening section from the page "[[:fr:Special:Redirect/revision/238343080|Dundee]]" 332499 wikitext text/x-wiki '''Dundee''' ( ''{{Lang|gd|Dùn Dèagh}}'' bil -Gaeliku Skoċċiż ), li qabel kienet ''{{Lang|la|Alectum}}'', hija belt fil-Grigal [[Skozja|tal-Iskozja]] madwar {{unité|100|km}} fit-tramuntana ta' [[Edinburgu|Edinburgh]], fuq ix-xatt tat-tramuntana tal-estwarju tax-Xmara Tay, qrib il-kosta tal-lvant tal- Baħar tat-Tramuntana . Hija r-raba' l-akbar belt fl-Iskozja, b'popolazzjoni ta' {{Unité|148697|habitants}} (fl-2022).<ref>{{En}} {pdf} [https://www.dundeecity.gov.uk/sites/default/files/2022-Census-DundeeCity.pdf 2022 Scotland’s Census 2022 : Dundee City]</ref> Dundee, li tinsab fil-konfini tal-kontea storika ta' Angus, għandha uffiċjalment l- istatus ta' belt (mill- 1889 ) iżda wkoll dak ta' ''żona tal-kunsill'' (mill-...{{Data|31|mars|1996}} ) u r-reġjun tal-luotenenza . Kienet il-belt kapitali amministrattiva tar- reġjun ta' Tayside (kif ukoll tad-distrett ta' Dundee f'dak ir-reġjun, tal-{{Data|15|mai|1975}} Fi{{Data|31|mars|1996}} ). Fil-Gran Brittanja hija magħrufa bħala ''{{Lang|en|City of Discovery}}'' minħabba l-attivitajiet xjentifiċi li saru hemmhekk, kif ukoll b'referenza għall- RRS Discovery, il-vapur tal-espedizzjoni ta' Robert Falcon Scott lejn [[Antartika|l-Antartika]], li nbena hemmhekk u issa jinsab irmiġġat f'Dundee. L-oriġini ta' Dundee jmorru lura għall- Età tal-Ħadid u l- Pitti . Matul il- [[Medjuevu|Medju]] Evu u r- Rinaxximent, sabet ruħha fil-qalba ta' diversi kunflitti. Matul ir- [[Rivoluzzjoni Industrijali|rivoluzzjoni industrijali]], l-industrija tal-ġuta wasslet għall-iżvilupp mgħaġġel tal-belt. Matul dan il-perjodu, Dundee bniet ukoll reputazzjoni għall-industrija tal-marmellata tagħha. ; l-iżvilupp konkorrenti tal -ġurnaliżmu kiseb il-laqam tiegħu, li għadu jintuża, ta' " belt tal-ġamm, il-ġuta u l-ġurnaliżmu » ( ''{{Lang|en|jam, jute and journalism}}'' ". Dundee sar il-port prinċipali tal-kaċċa għall-balieni tar-Renju Unit fis- snin 1860, u qabeż lil Peterhead, li hu stess kien ħa post Hull għoxrin sena qabel. Iż-żejt tal-balieni kien jintuża f'waħda mill-industriji ewlenin ta' Dundee, il-burlap. : kien jintuża biex irattab il-fibri qabel ma jiġu pproċessati. Hekk kif il-kummerċ tat-tabakk arrikkixxa lil [[Glasgow]], l-industriji tal-kaċċa tal-balieni u tal-ġuta ġabu l-prosperità lil Dundee. Dundee kienet id-dar ta' James Chalmers, l-inventur tal-bolla postali bil-gomma. Il-popolazzjoni ta' Dundee laħqet il-quċċata fil-bidu tas-snin sebgħin bi kważi {{Unité|200000|habitants}}, iżda ilha tonqos minn dakinhar 'l hawn minħabba l-emigrazzjoni u l-bidliet fil-konfini tal-konurbazzjoni, li wasslu biex Dundee titlef xi wħud mis-subborgi tagħha fis-snin sebgħin u t-tmeninijiet. L-industriji bijomediċi u tat-teknoloġija kibru mis-snin tmenin 'l hawn u Dundee issa tirrappreżenta 10 % tal-industrija tad-divertiment diġitali tar-Renju Unit. Dundee hija magħrufa wkoll bħala l-belt twelidu tan-nissieġ u l-attur William McGonagall, imlaqqam " l-agħar poeta fid-dinja " Fuq il-front kulturali, Dundee hija d-dar tat ''-Teatru Skoċċiż taż-Żfin'', kif ukoll ir- ''Royal Scottish National Orchestra'' . IL-{{Data|5|mars|2004}} Dundee ngħatat l-istatus ta' " belt tal-kummerċ ġust » ( ''{{Lang|en|Fairtrade City}}'' ).<ref>{{Lang|en|''A Tale of 10 Cities: Rival towns cast aside past differences for FAIRTRADE Mark's 10th Birthday'', Fairtrade Foundation}}, février 2004, .</ref> == Storja == '''<big>Oriġini Pittiżi</big>''' Id-data eżatta tat-twaqqif ta' Dundee mhix magħrufa; madankollu, filwaqt li l-belt hija msemmija għall-ewwel darba f'test tas-seklu 12, l-oriġini tagħha huma bla dubju ħafna aktar antiki. Dundee hija magħrufa li kienet insedjament Pittiż meta l-Pitti stabbilew ruħhom għall-ewwel darba fiż-żona madwar 3,500 sena ilu. Ir-Rumani tawha l-ewwel isem magħruf tagħha, Alectum. L-isem "Dundee" ġie adottat aktar tard; ġej mill-''Gaeliku Skoċċiż Dùn Dèagh'' ("forti fuq ix-Xmara Tay"). Fl-1191, Dundee rċeviet karta mingħand William I tal-Iskozja li għamlitha burgh rjali, li jissuġġerixxi li l-belt kienet diġà ta' daqs u importanza konsiderevoli. Din il-karta ġiet revokata minn Edward I u mbagħad sostitwita b'waħda ġdida minn Robert I fl-1327. s09zdqfjd23k5m7tnujz0dqmeo8ulc6 332500 332499 2026-09-27T00:32:45Z JovalQC 21720 Infobox city create 332500 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Dundee''' ( ''{{Lang|gd|Dùn Dèagh}}'' bil -Gaeliku Skoċċiż ), li qabel kienet ''{{Lang|la|Alectum}}'', hija belt fil-Grigal [[Skozja|tal-Iskozja]] madwar {{unité|100|km}} fit-tramuntana ta' [[Edinburgu|Edinburgh]], fuq ix-xatt tat-tramuntana tal-estwarju tax-Xmara Tay, qrib il-kosta tal-lvant tal- Baħar tat-Tramuntana . Hija r-raba' l-akbar belt fl-Iskozja, b'popolazzjoni ta' {{Unité|148697|habitants}} (fl-2022).<ref>{{En}} {pdf} [https://www.dundeecity.gov.uk/sites/default/files/2022-Census-DundeeCity.pdf 2022 Scotland’s Census 2022 : Dundee City]</ref> Dundee, li tinsab fil-konfini tal-kontea storika ta' Angus, għandha uffiċjalment l- istatus ta' belt (mill- 1889 ) iżda wkoll dak ta' ''żona tal-kunsill'' (mill-...{{Data|31|mars|1996}} ) u r-reġjun tal-luotenenza . Kienet il-belt kapitali amministrattiva tar- reġjun ta' Tayside (kif ukoll tad-distrett ta' Dundee f'dak ir-reġjun, tal-{{Data|15|mai|1975}} Fi{{Data|31|mars|1996}} ). Fil-Gran Brittanja hija magħrufa bħala ''{{Lang|en|City of Discovery}}'' minħabba l-attivitajiet xjentifiċi li saru hemmhekk, kif ukoll b'referenza għall- RRS Discovery, il-vapur tal-espedizzjoni ta' Robert Falcon Scott lejn [[Antartika|l-Antartika]], li nbena hemmhekk u issa jinsab irmiġġat f'Dundee. L-oriġini ta' Dundee jmorru lura għall- Età tal-Ħadid u l- Pitti . Matul il- [[Medjuevu|Medju]] Evu u r- Rinaxximent, sabet ruħha fil-qalba ta' diversi kunflitti. Matul ir- [[Rivoluzzjoni Industrijali|rivoluzzjoni industrijali]], l-industrija tal-ġuta wasslet għall-iżvilupp mgħaġġel tal-belt. Matul dan il-perjodu, Dundee bniet ukoll reputazzjoni għall-industrija tal-marmellata tagħha. ; l-iżvilupp konkorrenti tal -ġurnaliżmu kiseb il-laqam tiegħu, li għadu jintuża, ta' " belt tal-ġamm, il-ġuta u l-ġurnaliżmu » ( ''{{Lang|en|jam, jute and journalism}}'' ". Dundee sar il-port prinċipali tal-kaċċa għall-balieni tar-Renju Unit fis- snin 1860, u qabeż lil Peterhead, li hu stess kien ħa post Hull għoxrin sena qabel. Iż-żejt tal-balieni kien jintuża f'waħda mill-industriji ewlenin ta' Dundee, il-burlap. : kien jintuża biex irattab il-fibri qabel ma jiġu pproċessati. Hekk kif il-kummerċ tat-tabakk arrikkixxa lil [[Glasgow]], l-industriji tal-kaċċa tal-balieni u tal-ġuta ġabu l-prosperità lil Dundee. Dundee kienet id-dar ta' James Chalmers, l-inventur tal-bolla postali bil-gomma. Il-popolazzjoni ta' Dundee laħqet il-quċċata fil-bidu tas-snin sebgħin bi kważi {{Unité|200000|habitants}}, iżda ilha tonqos minn dakinhar 'l hawn minħabba l-emigrazzjoni u l-bidliet fil-konfini tal-konurbazzjoni, li wasslu biex Dundee titlef xi wħud mis-subborgi tagħha fis-snin sebgħin u t-tmeninijiet. L-industriji bijomediċi u tat-teknoloġija kibru mis-snin tmenin 'l hawn u Dundee issa tirrappreżenta 10 % tal-industrija tad-divertiment diġitali tar-Renju Unit. Dundee hija magħrufa wkoll bħala l-belt twelidu tan-nissieġ u l-attur William McGonagall, imlaqqam " l-agħar poeta fid-dinja " Fuq il-front kulturali, Dundee hija d-dar tat ''-Teatru Skoċċiż taż-Żfin'', kif ukoll ir- ''Royal Scottish National Orchestra'' . IL-{{Data|5|mars|2004}} Dundee ngħatat l-istatus ta' " belt tal-kummerċ ġust » ( ''{{Lang|en|Fairtrade City}}'' ).<ref>{{Lang|en|''A Tale of 10 Cities: Rival towns cast aside past differences for FAIRTRADE Mark's 10th Birthday'', Fairtrade Foundation}}, février 2004, .</ref> == Ġeografija == Dundee tinsab fuq ix-xatt tat-tramuntana tal-Firth of Tay fuq il-Kosta tal-Lvant tal-Baħar tat-Tramuntana tal-[[Skozja|Iskozja]]. Il-belt tinsab 58 km fil-Grigal ta' [[Edinburgu]] u 360.6 mili (580 km) fil-Grigal ta' [[Londra]]. Iż-żona mibnija tokkupa forma bejn wieħed u ieħor rettangolari twila 13-il km b'wisa' ta' 4 km, allinjata f'direzzjoni mil-lvant għall-punent u tokkupa erja ta' 60 kilometru kwadru. Il-belt hija maqsuma minn linja ta' għoljiet li testendi minn Balgay Hill (elevazzjoni ta' 143 m) fit-tarf tal-punent tal-belt, minn ġo Dundee Law (174 m) li tokkupa ċ-ċentru taż-żona mibnija, sa Gallow Hill (83 m), bejn Baxter Park u ċ-Ċimiterju tal-Lvant. Fit-tramuntana ta' din il-quċċata hemm wied li minnu jaqta' l-ilma tax-xita Dighty Water, bl-elevazzjoni tinżel għal madwar 45 m. Fit-tramuntana tal-wied ta' Dighty hemm l-Għoljiet Sidlaw, bl-aktar għolja prominenti tkun Craigowl Hill (455 m). == Klima == Il-klima, bħall fil-bqija tal-artijiet baxxi tal-Iskozja, hija Oċeanika (klassifikazzjoni Köppen-Geiger Cfb). It-temperatura medja u x-xita huma tipiċi tal-kosta tal-lvant tal-Iskozja u bil-pożizzjoni estwarjana protetta tal-belt, il-massimi medji ta’ kuljum huma kemxejn ogħla miż-żoni kostali lejn it-Tramuntana, partikolarment fir-rebbiegħa u fis-sajf. Is-sjuf għadhom kesħin meta mqabbla ma’ latitudnijiet simili fl-[[Ewropa]] kontinentali, xi ħaġa li hija kkumpensata mix-xtiewi ħfief, simili għall-bqija tal-Gżejjer Brittaniċi. L-eqreb stazzjon tat-temp uffiċjali tal-Met Office huwa Mylnefield, Invergowrie li jinsab madwar 6.4 km fil-punent taċ-ċentru tal-belt<ref>{{Ċita web|url=https://weatherspark.com/y/40087/Average-Weather-in-Dundee-United-Kingdom-Year-Round|titlu=Dundee Climate, Weather By Month, Average Temperature (United Kingdom) - Weather Spark|sit=weatherspark.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-27}}</ref>. Temperatura għolja rekord ta’ 30.5 °C ġiet irreġistrata f’Lulju 2022. L-iktar xahar sħun kien Lulju 2006, b’temperatura medja ta’ 17.4 °C (temperatura għolja medja 22.5 °C, temperatura baxxa medja 12.3 °C). F'sena 'medja', l-iktar jum sħun għandu jilħaq il-25.2 °C, u b'kollox 1.86 jum biss għandhom ikunu daqs jew jaqbżu temperatura ta' 25.0 °C fis-sena, u dan juri r-rarità ta' sħana bħal din<ref>{{Ċita web|url=https://www.scottish-places.info/towns/townfirst399.html|titlu=Dundee from The Gazetteer for Scotland|sit=www.scottish-places.info|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-09-27}}</ref>. == Storja == '''<big>Oriġini Pittiżi</big>''' Id-data eżatta tat-twaqqif ta' Dundee mhix magħrufa; madankollu, filwaqt li l-belt hija msemmija għall-ewwel darba f'test tas-seklu 12, l-oriġini tagħha huma bla dubju ħafna aktar antiki. Dundee hija magħrufa li kienet insedjament Pittiż meta l-Pitti stabbilew ruħhom għall-ewwel darba fiż-żona madwar 3,500 sena ilu. Ir-Rumani tawha l-ewwel isem magħruf tagħha, Alectum. L-isem "Dundee" ġie adottat aktar tard; ġej mill-''Gaeliku Skoċċiż Dùn Dèagh'' ("forti fuq ix-Xmara Tay")<ref>{{Ċita web|url=https://www.tayscreen.com/dundee-quick-history|titlu=Dundee - a quick history {{!}} TayScreen|sit=www.tayscreen.com|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. Fl-1191, Dundee rċeviet karta mingħand William I tal-Iskozja li għamlitha burgh rjali, li jissuġġerixxi li l-belt kienet diġà ta' daqs u importanza konsiderevoli. Din il-karta ġiet revokata minn Edward I u mbagħad sostitwita b'waħda ġdida minn Robert I fl-1327. '''<big>''Rough Wooing'' u l-Gwerer Ċivili</big>''' Mill-1544 sal-1551, l-Iskozja esperjenzat perjodu ta’ ostilitajiet magħruf bħala r-''Rough Wooing'', u Dundee saret belt fortifikata fl-1545. F’Lulju 1547, ħafna mill-belt inqerdet waqt bumbardament navali Ingliż. Fl-1645, matul [[il-Gwerra Ċivili Skoċċiża]] (1644–1650), Dundee ġiet assedjata mill-forzi Rjalisti ta’ James Graham, l-ewwel Markiż ta’ Montrose. Fl-1651, matul [[it-Tielet Gwerra Ċivili Ingliża]], Dundee ġiet invaża mill-Ġeneral Monck, li dak iż-żmien kien jikkmanda l-forzi ta’ Oliver Cromwell fl-Iskozja: il-parlamentari Ingliżi qerdu parti kbira mill-belt u qatlu ħafna mill-abitanti tagħha. Dundee aktar tard kienet is-sit ta’ ribelljoni Ġakobita meta John Graham, l-1 Viskont Dundee, għolla l-bandiera Stuart f’Dundee Law (l-għolja fiċ-ċentru tal-belt) b’appoġġ għall-kolp ta’ stat minn [[James VII tal-Iskozja]] ([[James II tal-Ingilterra]]). Tliet sekli wara, Graham, eroj tal-kawża Ġakobita, irċieva l-laqam tiegħu [[Bonnie Dundee]] mingħand Sir [[Walter Scott]], f'poeżija li ispirat il-kanzunetta popolari bl-istess isem<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Siege of Dundee|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Siege_of_Dundee&oldid=1370740876|data-aċċess=2026-09-26|lingwa=en|data=2026-08-22|iktar=Page Version ID: 1370740876}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://jerrymoriarty.wordpress.com/|titlu=Dundee's Forgotten Stories|data=2024-03-06|sit=Dundee's Forgotten Stories|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. '''<big>Ir-Rivoluzzjoni Industrijali</big>''' Qabel ir-[[Rivoluzzjoni Industrijali]], l-unika industrija f'Dundee kienet tal-għażel. Fl-1806, twaqqfet mitħna tal-għażil minn James Brown ta' Cononsyth. Fl-1833, il-ġuta saret it-tielet industrija, introdotta f'Dundee minn Thomas Neish u [[James Watts]]. Sal-1866, kienu qed jintużaw 62 miljun kilogramma ta' ġuta, u mir-[[Rivoluzzjoni Industrijali]] 'l hawn, il-produzzjoni tal-ġuta baqgħet materja prima f'Dundee. Il-belt ingħatat il-laqam tat-"3 Js" (ġuta, ġamm, u ġurnaliżmu) minħabba d-dominanza tal-industriji tal-ġuta, ġamm, u stampar<ref>{{Ċita web|url=https://www.thedundeetapestry.com/dundee-industry|titlu=Dundee Industry|sit=The Dundee Tapestry|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-27}}</ref>. L-industrija tal-ġuta kienet fil-parti l-kbira responsabbli għall-espansjoni ta' Dundee matul ir-[[Rivoluzzjoni Industrijali]]. Il-post ta' Dundee fuq estwarju wiesa' ffaċilita l-importazzjoni tal-ġuta mill-Indja u l-provvista taż-żejt tal-balieni, prodott mill-industrija estensiva tal-kaċċa tal-balieni tal-belt, li kienet essenzjali għall-ipproċessar tal-ġuta. Lejn l-aħħar tas-seklu 19, il-maġġoranza tal-ħaddiema tal-belt kienu impjegati jew f'waħda mill-ħafna mitħnin tal-ġuta jew f'negozju relatat. L-attività industrijali bdiet tonqos fis-seklu 20 meta sar irħas li timmanifattura d-drappijiet fl-Indja milli fl-Iskozja. L-aħħar mitħna tal-ġuta għalqet fis-snin sebgħin<ref>{{Ċita web|url=https://www.thedundeetapestry.com/dundee-industry|titlu=Dundee Industry|sit=The Dundee Tapestry|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-27}}</ref>. Il-ġamm huwa fil-fatt marmellata, li, skont it-twemmin popolari, ġiet ivvintata fil-belt minn Janet Keiller fl-1797 (għalkemm jeżistu riċetti tal-marmellata mis-seklu 16). Bl-użu tal-larinġ morr ta' [[Sivilja]], il-produzzjoni annwali kienet stmata għal miljun kilogramma. Il-marmellata ta' Keiller saret marka famuża grazzi għall-produzzjoni tal-massa u l-esportazzjoni madwar id-dinja tagħha. Madankollu, dan is-settur qatt ma sar impjegatur ewlieni meta mqabbel mal-industrija tal-ġuta. Il-produzzjoni tal-marmellata minn dakinhar saret id-dominju ta' kumpaniji akbar, iżda l-marmellata ta' Keiller tibqa' disponibbli b'mod wiesa'. Il-ġurnaliżmu jirreferi primarjament għad-dar tal-pubblikazzjoni ''DC Thomson & Co''., imwaqqfa f'Dundee fl-1905, li tibqa' l-akbar impjegatur tal-belt wara s-setturi tas-saħħa u d-divertiment. Din id-ditta tippubblika diversi gazzetti, komiks u rivisti, inklużi ''The Sunday Post'', ''The Courier'', ''Shout'' u pubblikazzjonijiet għat-tfal ''The Beano'' u ''The Dandy''<ref>{{Ċita web|url=https://www.theadvancedgroup.co.uk/the-history-of-dundee|titlu=The History of Dundee - A City of Jute, Jam and Journalism|data=2024-03-10|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. Matul is-seklu 19, il-konzariji kienu importanti wkoll f'Dundee: mit-8,046,258 ġilda importata fil-Gran Brittanja fl-1866, numru kbir kienu destinati għal Dundee. L-industrija marittima u tal-bini tal-vapuri kienet ukoll fost l-attivitajiet ewlenin tal-belt: bejn l-1871 u l-1881, 2,000 vapur inbnew f'Dundee, inkluż l-RRS Discovery, il-bastiment oċeanografiku użat minn Robert Falcon Scott fl-espedizzjoni Discovery. Dan il-bastiment jinsab għall-wiri llum fid-Discovery Point ta' Dundee, u l-fabbrika b'qafas tal-azzar tal-era Vittorjana fejn ġiet manifatturata l-magna tiegħu issa hija l-akbar ħanut tal-kotba tal-belt<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=History of Dundee|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=History_of_Dundee&oldid=1360243088|data-aċċess=2026-09-27|lingwa=en|data=2026-06-20|iktar=Page Version ID: 1360243088}}</ref>. Il-ħtieġa tal-industrija lokali tal-ġuta għaż-żejt tal-balieni appoġġjat industrija sinifikanti tal-kaċċa tal-balieni. Il-Gżira Dundee, fl-[[Antartika]], tieħu isimha mill-espedizzjoni tal-kaċċa tal-balieni ta’ Dundee li skoprietha fl-1892. L-attività tal-kaċċa tal-balieni ntemmet fl-1912, u l-bini tal-vapuri waqaf fl-1981. L-estwarju sar is-sit tal-ewwel [[Pont Ferrovjarju Tay]], pont ferrovjarju mibni minn Thomas Bouch u miftuħ fl-1879. Dak iż-żmien, kien l-itwal pont ferrovjarju fid-dinja. Iġġarraf waqt maltempata taħt il-piż ta’ ferrovija mimlija passiġġieri inqas minn sena wara, fit-28 ta’ Diċembru 1879. Ma kien hemm l-ebda superstiti. Dan id-diżastru ferrovjarju ispira lil [[William McGonagall]] biex jikteb poeżija intitolata "Id-Diżastru tal-Pont Tay," li spiss tiġi kkwotata bħala waħda mill-agħar poeżiji bil-[[lingwa Ingliża]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.networkrail.co.uk/who-we-are/our-history/iconic-infrastructure/the-history-of-the-tay-bridge-dundee/|titlu=The history of the Tay Bridge, Dundee|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-09-27}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.greatwardundee.com/|titlu=Home :: Great War Dundee - This is Dundee's story of those that served in the First World War, and of the people left at home|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. == Ekonomija == '''<big>Ċentru ekonomiku</big>''' Dundee hija ċentru reġjonali għall-impjiegi, l-edukazzjoni, u l-bejgħ bl-imnut, bi 300,000 ruħ jgħixu f'distanza ta' 30 minuta sewqan miċ-ċentru tal-belt u 700,000 ruħ f'distanza ta' siegħa. Ħafna residenti tal-Grigal ta' Fife, Angus, u Perth u Kinross jivvjaġġaw bejn l-ibliet tagħhom u Dundee. Fl-2004–2005, il-proporzjon ta' nies ekonomikament attivi kien ta' 77.4%, u madwar 17% tal-popolazzjoni li taħdem kienet tikkonsisti minn studenti full-time. Dundee tappoġġja 90,000 impjieg f'4,000 kumpanija. L-impjiegi żdiedu b'madwar 10% mill-1996. L-investiment reċenti jinsab fl-ogħla livell tiegħu; mill-1997, Dundee rat investiment totali stmat ta' kważi £1 biljun<ref>{{Ċita web|url=https://www.ons.gov.uk/visualisations/labourmarketlocal|titlu=Dundee City's employment, unemployment and economic inactivity - ONS|data=2024-05-14|sit=www.ons.gov.uk|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-27}}</ref>. '''<big>Prekarjetà paradossali</big>''' Minkejja dan it-tkabbir ekonomiku, ir-rata ta’ impjiegi prekarji hija t-tieni l-ogħla fl-[[Skozja|Iskozja]] wara [[Glasgow]]. Il-paga medja ta’ kull ġimgħa fi Frar 2006 kienet ta’ £409, żieda ta’ 33% mill-1998, komparabbli mal-medja Skoċċiża. Filwaqt li r-rata tal-qgħad fl-2004 kienet ta’ madwar 4.3%, din niżlet għal 3.8% fl-2006, meta mqabbla ma’ medja Skoċċiża ta’ 2.6%. Dundee naqqset id-differenza b’mod sinifikanti mill-1996, meta l-qgħad kien ta’ 8.6%, meta mqabbel ma’ medja Skoċċiża ta’ 6.1%. Fl-2000, l-għadd ta’ nies qiegħda niżel taħt il-5,000 għall-ewwel darba f’aktar minn 25 sena. Il-prezz medju tad-djar f’Dundee aktar milli rdoppja mill-1990, u tela’ minn medja ta’ £42,475 għal £102,025 fl-2006. Il-bejgħ totali tad-djar hemmhekk aktar milli ttriplika mill-1990, u tela’ minn £115,915,391 għal £376,999,716 fl-2004. Bejn l-2001 u l-2002, il-prezzijiet tad-djar żdiedu b’15%, u bejn l-2002 u l-2003 u bejn l-2005 u l-2006, b’16.6%<ref>{{Ċita web|url=https://www.vam.ac.uk/dundee/info/75m-economic-impact-revealed?srsltid=AU7gw4XiJPdHK4lonaBnlUfiIKAhngTG-Bm5JuSrTsupDCG9BpPtivkM|titlu=£75m economic impact revealed|sit=£75m economic impact revealed|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-27}}</ref>. '''<big>Illum il-ġurnata</big>''' Bħall-bqija tal-[[Skozja|Iskozja]], l-industriji tal-manifattura qed jiġu sostitwiti gradwalment minn ekonomija mħallta moderna, appoġġjata minn investiment privat u pubbliku u forza tax-xogħol tas-sengħa jew semi-tas-sengħa. Madankollu, 13.5% tal-forza tax-xogħol tibqa' fil-manifattura, ċifra ogħla mill-medja Skoċċiża jew tar-[[Renju Unit]], u d-doppju ta' dik ta' [[Edinburgu]], [[Glasgow]], u [[Aberdeen]]. Is-setturi ewlenin tat-tkabbir huma l-iżvilupp tas-softwer, il-bijoteknoloġija, u l-bejgħ bl-imnut. Dundee għandha settur finanzjarju, bankarju, u tal-assigurazzjoni żgħir, li jimpjega 11% tal-forza tax-xogħol, aktar baxx mir-rati fit-tliet bliet ewlenin tal-Iskozja: b'paragun, is-setturi finanzjarji u bankarji ta' [[Edinburgu]] jirrappreżentaw 33.3% tal-forza tax-xogħol<ref>{{Ċita web|url=https://www.dundee.ac.uk/research/economic-transformation|titlu=Economic transformation {{!}} University of Dundee, UK|sit=www.dundee.ac.uk|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-27}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dundeecity.gov.uk/news/article?article_ref=4868|titlu=Economic Vision for Dundee {{!}} Dundee City Council|sit=www.dundeecity.gov.uk|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-27}}</ref>. Fl-2006, disgħa u għoxrin kumpanija impjegaw 300 persuna jew aktar. Fis-settur privat, eżempji jinkludu NCR Corporation, [[Michelin]], [[Tesco]] (għalkemm l-għeluq taċ-ċentru ta' distribuzzjoni tagħhom fil-belt tħabbar f'Marzu 2003, u dan wassal għal telf ta' 450 impjieg), D. C. Thomson & Co., BT, Client Logic Ltd, Sitel Corporation, Norwich Union, [[Royal Bank of Scotland]], Asda, Strathtay Scottish, Tayside Contracts, Tokheim, Scottish Citylink, W. H. Brown Construction, C. J. Lang & Son, Joinery and Timber Creations, Halifax-Bank of Scotland, Debenhams, Travel Dundee, W. L. Gore and Associates, In Practice Systems, Cyclacel, Pro2Kem, The Wood Group, Simclar, Upstate Life Sciences, Alchemy, Cypex, u Real Time Worlds. Fis-settur pubbliku jew mingħajr skop ta' qligħ, l-impjegaturi ewlenin huma NHS Tayside, l-[[Università ta' Dundee]], il-Pulizija ta' Tayside, il-Brigata tat-Tifi tan-Nar ta' Tayside, HM Revenue and Customs, Abertay University Dundee u Wellcome Trust. == Reliġjon == [[Stampa:The parish church of Dundee - geograph.org.uk - 1804980.jpg|nofs|daqsminuri|Il-[[Knisja Parrokkjali ta’ Dundee, f’Santa Marija]], hija waħda minn tlieta mill-Knejjes tal-Belt ta’ Dundee li huma magħqudin flimkien; tnejn biss jiffunzjonaw bħala postijiet ta’ qima: [[Santa Marija]] u [[San Klement]] (il-Kampnar il-Qadim) li jidhru fl-isfond.]] Il-Presbiterju tal-[[:en:Dundee_Parish_Church_(St_Mary's)|Knisja tal-Iskozja ta’ Dundee]] huwa responsabbli biex jissorvelja l-qima ta’ 37 kongregazzjoni fiż-żona ta’ Dundee u madwarha, għalkemm ix-xejriet tal-popolazzjoni li qed jinbidlu wasslu biex xi wħud mill-knejjes isiru akkużi marbuta. Minħabba l-post tagħhom fiċ-ċentru tal-belt, il-Knejjes tal-Belt, il-[[:en:Dundee_Parish_Church_(St_Mary's)|Knisja Parrokkjali ta’ Dundee]] ([[Santa Marija]]) u l-Knisja tal-Kampnar, huma l-aktar bini prominenti tal-Knisja tal-Iskozja f’Dundee. Jinsabu fuq is-sit tal-kirk parrokkjali medjevali ta’ [[Santa Marija]], li minnha fadal biss it-torri tal-punent tas-seklu 15. Il-knisja mehmuża darba kienet l-akbar knisja parrokkjali fl-[[Skozja|Iskozja]] medjevali<ref>{{Ċita web|url=https://www.dundee.church/|titlu=Welcome|kunjom=psross|sit=Dundee Presbyterian Church|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-09-27}}</ref>. Dundee kienet mhux tas-soltu fost il-burghi medjevali Skoċċiżi billi kellha żewġ kirks parrokkjali; it-tieni, iddedikata lil San Klement, sparixxiet, iżda s-sit tagħha kien bejn wieħed u ieħor dak tal-Pjazza tal-Belt preżenti. Gruppi presbiterjali oħra jinkludu l-Knisja Ħielsa li tiltaqa’ f’[[San Pietru]] (il-knisja storika ta’ Robert Murray M'Cheyne). Fil-Medju Evu Dundee kienet ukoll is-sit tad-djar tad-Dumnikani (Blackfriars), u l-Franġiskani (Greyfriars), u kellha numru ta’ sptarijiet u kappelli. Dawn l-istabbilimenti ġew imħarbta matul ir-Riforma Skoċċiża, f’nofs is-seklu 16, u tnaqqsu għal ċimiterji, issa ''Barrack Street'' (imsejħa wkoll it-triq Dek-tarn) u ċ-ċimiterju ta’ ''The Howff'', rispettivament. Il-Musulmani huma moqdija mill-Moskea Ċentrali ta' Dundee, mibnija fl-2000 biex tissostitwixxi l-bini preċedenti tagħhom fuq Hilltown. Hemm tliet moskej oħra fil-belt inklużi Jamia Masjid Tajdare Madina fi Triq Victoria, Jame Masjid Bilal fi Triq Dura u l-Moskea Al Maktoum fi Triq Wilkie's Lane. Flimkien ma' dawn hemm Soċjetà Islamika fil-kampus tal-[[Università ta' Dundee]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.dundeeislamicsociety.com/|titlu=Dundee Islamic Society|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-09-27}}</ref>. Il-komunità [[Sikh]] hija moqdija mill-''Guru Nanak Gurdwara'' fi Triq Victoria, li jservi l-komunità tagħha f'Dundee<ref>{{Ċita web|url=https://www.dundeegurudwara.org/|titlu=Siri Guru Nanak Gurdwara Dundee|sit=www.dundeegurudwara.org|data-aċċess=2026-09-27}}</ref>. Komunità [[Lhudija]] rreġistrata ilha teżisti fil-belt mill-bidu tas-seklu 19. Hemm sinagoga Ortodossa żgħira f'Dudhope Park li nbniet fis-snin sittin, bil-Burial Grounds Ebrajk jinsabu 4.8 km lejn il-lvant. Il-Grupp Buddista ta' Dundee huwa Tempju Buddista bbażat fi Triq Reform. Hemm ukoll mandir Hindu fi Triq Taylor, li jinsab fil-''West End'' tal-belt<ref>{{Ċita web|url=http://www.iajgsjewishcemeteryproject.org/scotland/dundee.html|titlu=DUNDEE: {{!}} scotland - International Jewish Cemetery Project|sit=www.iajgsjewishcemeteryproject.org|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-09-27}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.jgsgb.org.uk/scot01.shtml|titlu=Jewish Genealogical Society of Great Britain - Scotland's Jewish Community - Reference Page|sit=www.jgsgb.org.uk|data-aċċess=2026-09-27}}</ref>. == Saħħa == [[Stampa:Ninewells Hospital.jpg|nofs|daqsminuri|Ninewells Hospital]] L-isptar ewlieni ta’ Dundee huwa l-Isptar Ninewells, wieħed mill-akbar u l-aktar sptarijiet moderni tat-tagħlim fl-[[Ewropa]]. Ippjanat sa mill-1960, il-kostruzzjoni bdiet fl-1964 u damet sitt snin, bi prezz stmat ta’ £9 miljun – iżda fl-aħħar mill-aħħar swiet £25 miljun. Mibni fuq l-għolja, id-disinn tal-isptar, mid-ditta ta’ Robert Matthew Johnson-Marshall, kien influwenzat minn dak tal-ajruporti ewlenin. Infetaħ fl-1974, għalkemm il-kostruzzjoni ma tlestietx verament qabel is-sena ta’ wara, u nfetaħ uffiċjalment mir-Reġina Omm fit-23 ta’ Ottubru 1974. Fiċ-ċerimonja, hija ddikjarat li "xejn minn dak li x-xjenza tista’ toffri, u lanqas il-flus ma jistgħu jixtru, ma jkun nieqes fit-trattament tal-pazjenti." Id-dipartiment tal-emerġenza jieħu ħsieb 55,000 dħul kull sena, u l-isptar jospita studenti tal-mediċina u tal-infermiera mill-[[Università ta’ Dundee]]. Huwa t-tieni sptar fil-Gran Brittanja ddisinjat speċifikament għat-taħriġ tal-istudenti<ref>{{Ċita web|url=https://www.nhstayside.scot.nhs.uk/index.htm|titlu=}}</ref>. Il-faċilitajiet l-oħra tal-kura tas-saħħa tal-belt jinkludu tliet sptarijiet pubbliċi (King's Cross, Victoria, u Ashludie) u klinika privata waħda, Fernbrae. == Sport == [[Stampa:East Stand Tannadice.jpg|nofs|daqsminuri|Tannadice Park, wieħed miż-żewġ grawnds l-eqreb tal-Gżejjer Brittaniċi, flimkien ma' Dens Park.]] Dundee hija d-dar ta’ żewġ klabbs tal-futbol professjonali: Dundee Football Club u Dundee United Football Club, li l-istadji rispettivi tagħhom huma Dens Park u Tannadice Park. Dawn l-istadji huma uniċi għax jinsabu biss 183 metru 'l bogħod minn xulxin, u dan jagħmilhom l-eqreb stadji fil-Gran Brittanja<ref>{{Ċita web|url=https://www.thecourier.co.uk/category/sport/football/dundee-fc/|titlu=Dundee FC News, Transfers and Analysis|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-09-27}}</ref>. Dundee hija waħda minn erba’ bliet biss fil-Gran Brittanja li pproduċiet żewġ semi-finalisti tal-[[UEFA]] Champions League, l-oħrajn huma [[Glasgow]], [[Manchester]], u [[Londra]]. Dundee u l-ibliet tal-madwar għandhom diversi timijiet tal-futbol taż-żgħażagħ. F’Mejju 2005, żewġ timijiet lokali, Tayport u Lochee United, laħqu l-finali tat-Tazza Skoċċiża Junior, li ntrebħet minn Tayport. Il-belt għandha sitt timijiet taż-żgħażagħ: Dundee North End, East Craigie, Lochee Harp, Lochee United, Dundee Violet, u Downfield. F’Mejju 2005, żewġ timijiet lokali oħra, Tayport u Lochee United, ikkwalifikaw għall-finali tat-Tazza Skoċċiża Junior f’Tannadice Park; u kien Tayport li rebaħ it-tazza. Dundee hija d-dar tal-klabb tal-hockey fuq is-silġ Dundee Texol Stars, li jilgħab fid-Dundee Ice Arena. Klabb ġdid imniedi fl-2001, id-Dundee Texol Stars rebaħ l-istaġun 2001-2002. Huma jilagħbu fil-Lega Nazzjonali Skoċċiża (SNL) u fin-Northern League (NL). Il-Menzieshill Hockey Club huwa wieħed mill-klabbs ewlenin tal-hockey fuq il-grawnd tal-Iskozja u jirrappreżenta regolarment lill-pajjiż f'kompetizzjonijiet Ewropej. Fir-rigward tar-rugby union, Dundee HSFP jilgħab fil-Kampjonat tal-Lega Idroelettrika Skoċċiża, l-ogħla livell tar-rugby Skoċċiż. Fl-aħħar nett, sports oħra rappreżentati f'Dundee jinkludu: Dundee Arnhall Swimming Club, City of Dundee Swimming Club, Menzieshill Madsons Basketball Club, Dundee Sharks Basketball Club, DPA Powerlifting Club, Dundee Boccia Club, Craigmuir Tennis Club, u Dundee Wildcats Taekwon Do Club<ref>{{Ċita web|url=https://www.dundeecity.gov.uk/events/category/3|titlu=What's On - Sport {{!}} Dundee City Council|sit=www.dundeecity.gov.uk|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-27}}</ref>. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|FRA}} [[Orléans]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|CRO}} [[Żadar]] ([[Kroazja]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Alessandrija (Stati Uniti)|Alessandrija]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|UAE}} [[Dubai (belt)|Dubaj]] ([[Emirati Għarab Magħquda]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Würzburg]] ([[Ġermanja]]) ; * [[Nablus]] ([[Palestina]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[West Dundee]] ([[Stati Uniti]]). == Referenzi == 3zxxha6r48b5q3knephsx3b1nplc4yg 0 34660 332501 2026-09-27T00:39:12Z JovalQC 21720 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1357970348|Rashed Al-Tumi]]" 332501 wikitext text/x-wiki '''Rashed Al-Tumi''' (imwieled fl-14 ta' Ottubru 2000) huwa [[Futbol|plejer tal-futbol]] professjonali Malti li jilgħab bħala [[Gowler (futbol)|gowler]] għal [[Sliema Wanderers FC|Sliema Wanderers]] u għat [[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Malta|-tim nazzjonali ta' Malta]]. == Karriera internazzjonali == Imwieled f'[[Malta]], Al-Tumi huwa ta' dixxendenza Libjana, u għalhekk huwa eliġibbli biex jilgħab kemm għal Malta kif ukoll għal-Libja. Huwa esprima kburija li jirrappreżenta lil Malta, fejn stqarr, "Nista' nirrappreżenta lil-Libja, imma ma rridx għax inħossni Malti." Al-Tumi għamel id-debutt tiegħu mat-tim nazzjonali anzjan ta' Malta fis-26 ta' Marzu 2024 f'logħba ta' ħbiberija kontra l-Belarus. Li spiċċat 0–0 full-time. Huwa lagħab ukoll għat-timijiet ta' Malta U17, Malta U19 u Malta U21. 715d9xx5n4aidd33kkjfh7h3538vvbs 332502 332501 2026-09-27T00:41:20Z JovalQC 21720 Infobox bijografija create 332502 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Rashed Al-Tumi''' (imwieled fl-14 ta' Ottubru 2000) huwa [[Futbol|plejer tal-futbol]] professjonali Malti li jilgħab bħala [[Gowler (futbol)|gowler]] għal [[Sliema Wanderers FC|Sliema Wanderers]] u għat [[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Malta|-tim nazzjonali ta' Malta]]. == Karriera internazzjonali == Imwieled f'[[Malta]], Al-Tumi huwa ta' dixxendenza Libjana, u għalhekk huwa eliġibbli biex jilgħab kemm għal [[Malta]] kif ukoll għal-[[Libja]]. Huwa esprima kburija li jirrappreżenta lil [[Malta]], fejn stqarr, "Nista' nirrappreżenta lil-[[Libja]], imma ma rridx għax inħossni Malti." Al-Tumi għamel id-debutt tiegħu mat-tim nazzjonali anzjan ta' [[Malta]] fis-26 ta' Marzu 2024 f'logħba ta' ħbiberija kontra l-[[Belarussja|Belarus]]. Li spiċċat 0–0 full-time. Huwa lagħab ukoll għat-timijiet ta' Malta U17, Malta U19 u Malta U21. == Referenzi == htwleeod1t0z246eqnptyc5an8cfybt 0 34661 332503 2026-09-27T00:43:55Z JovalQC 21720 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1366578686|Joseph Mbong]]" 332503 wikitext text/x-wiki '''Joseph Essien Mbong''' (imwieled fil-15 ta' Lulju 1997) huwa [[Futbol|plejer tal-futbol]] professjonali li jilgħab bħala [[Difensur|wing-back]] għat-tim Malti [[Hibernians FC|Hibernians]] . Imwieled fin-Niġerja, jilgħab mat- [[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Malta|tim nazzjonali Malti]] . == Bijografija == Mbong huwa ta’ dixxendenza [[Niġerja|Niġerjana]]. Missieru Essien Mbong kien ukoll plejer tal-futbol u qatta’ l-biċċa l-kbira tal-karriera tiegħu ma’ [[Hibernians FC|Hibernians]]. Huwa ħu l-kbir tal-internazzjonali Malti sieħbu [[Paul Mbong]] u l-attakkant ta’ [[Siġġiewi FC|Siġġiewi]] [[Emmanuel Mbong]]. sad55imujqtnd22rxfwojfvitr30kp0 332504 332503 2026-09-27T00:44:16Z JovalQC 21720 JovalQC mexxa l-paġna [[Joseph]] għal [[Joseph Mbong]] 332503 wikitext text/x-wiki '''Joseph Essien Mbong''' (imwieled fil-15 ta' Lulju 1997) huwa [[Futbol|plejer tal-futbol]] professjonali li jilgħab bħala [[Difensur|wing-back]] għat-tim Malti [[Hibernians FC|Hibernians]] . Imwieled fin-Niġerja, jilgħab mat- [[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Malta|tim nazzjonali Malti]] . == Bijografija == Mbong huwa ta’ dixxendenza [[Niġerja|Niġerjana]]. Missieru Essien Mbong kien ukoll plejer tal-futbol u qatta’ l-biċċa l-kbira tal-karriera tiegħu ma’ [[Hibernians FC|Hibernians]]. Huwa ħu l-kbir tal-internazzjonali Malti sieħbu [[Paul Mbong]] u l-attakkant ta’ [[Siġġiewi FC|Siġġiewi]] [[Emmanuel Mbong]]. sad55imujqtnd22rxfwojfvitr30kp0 332506 332504 2026-09-27T00:46:21Z JovalQC 21720 Infobox bijografija create 332506 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Joseph Essien Mbong''' (imwieled fil-15 ta' Lulju 1997) huwa [[Futbol|plejer tal-futbol]] professjonali li jilgħab bħala [[Difensur|wing-back]] għat-tim Malti [[Hibernians FC|Hibernians]] . Imwieled fin-[[Niġerja]], jilgħab mat- [[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Malta|tim nazzjonali Malti]]. == Bijografija == Mbong huwa ta’ dixxendenza [[Niġerja|Niġerjana]]. Missieru Essien Mbong kien ukoll plejer tal-futbol u qatta’ l-biċċa l-kbira tal-karriera tiegħu ma’ [[Hibernians FC|Hibernians]]. Huwa ħu l-kbir tal-internazzjonali Malti sieħbu [[Paul Mbong]] u l-attakkant ta’ [[Siġġiewi FC|Siġġiewi]] [[Emmanuel Mbong]]<ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/news-human-interest/emmanuel-mbong-middle-son-of-hibernians-football-legend-papa-signs-to-kalkara-fc/|titlu=Emmanuel Mbong, Middle Son Of Hibernians Football Legend 'Papa', Signs To Kalkara FC|kunjom=Cilia|isem=Johnathan|data=2019-08-08|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-09-27}}</ref>. == Referenzi == 1cwd8y8ynohivbbm4c4ps46t4fdflos 0 34663 332509 2026-09-27T09:12:19Z ToniSant 4257 +rindirizz 332509 wikitext text/x-wiki #RINDIRIZZA [[Victoria Gate (Valletta)]] tth8xuoknbln1x2oz8gpezuragur6o4