Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Wikipedija:Amministraturi 4 965 332544 332204 2026-09-28T12:34:46Z ToniSant 4257 tindif ħafif 332544 wikitext text/x-wiki {{Politika|WP:ADMIN|WP:SYSOP|kategorija=globali}} L-'''amministraturi tal-Wikipedija bil-Malti''' (magħrufin ukoll bħala '''admin''' minn ''administrators'', jew '''sysop''' minn ''system operators'') huma utenti volontarji li ngħataw fiduċja mill-komunità sabiex jesegwixxu ċerti azzjonijiet tekniċi. Dawn ir-responsabilitajiet ivarjaw mill-[[Wikipedija:Politika dwar l-imblukkar|imblukkar]] u l-iżblukkar ta' kontijiet u indirizzi IP mill-editjar, il-[[Wikipedija:Politika dwar il-protezzjoni|protezzjoni]] ta' paġni, it-[[Wikipedija:Politika dwar it-tħassir|tħassir]] u l-irkuprar ta' paġni, it-tibdil mhux ristrett tat-titli ta' paġni, u l-użu ta' għodda oħra. Utent jingħata dan l-irwol wara li jikseb il-kunsens tal-komunità, kif jiġri fit-[[Wikipedija:Amministraturi/Kandidati|talbiet għall-amministrazzjoni]]. <u>L-amministraturi m'għandhom x'jaqsmu bl-ebda mod mal-figura tal-"amministraturi tas-sistema" tal-Fondazzjoni Wikimedia, jew dik tar-rappreżentant legali.</u> Huma mhumiex obbligati li jagħmlu użu minn dawn l-għodda, u m'għandhom qatt jużawhom sabiex jiksbu vantaġġ f'kunflitt. L-amministraturi jieħdu dawn ir-responsabilitajiet taħt idejhom bħala voluntiera; huma m'humiex impjegati mal-[[Fondazzjoni Wikimedia]]. Mhumiex obbligati li jagħmlu użu mill-għodod tagħhom, u m'għandhomx jużaw dawn tal-aħħar bħala vantaġġ f'xi kunflitt li huma huma involuti fih. * <div style="margin-bottom:0.8em; text-align:center; font-weight: bold">[[Wikipedija:Amministraturi/Kandidati|Kandidaturi u nominazzjonijiet għal amministratur]] </div> == Storja == Fiż-żmien bikri tal-[[Wikipedija]], kull utent kien jiffunzjona bħala amministratur sabiex jagħmlu xogħol amministrattiv bl-użu ta' password li kienet tingħatalhom.<ref>[[:nostalgia:Wiki Administrators]]</ref> Is-sistema adottata attwalment hi bbażata fuq kontroll tal-aċċess skont ir-rwol tal-utent. Taħt din is-sistema, il-kontijiet tal-utenti jistgħu jiġu mmarkati skont ir-rwol li jistgħu jesegwixxu, li sussegwentament jiddeterminaw il-funzjonijiet u l-għodda li jkollhom aċċess. L-amministraturi mhumiex grupp iżolat. Anzi, l-amministraturi għandhom ikunu parti tal-komunità bħal edituri oħrajn. Il-biċċa l-kbira tal-manutenzjoni u l-aspetti amministrattivi tal-Wikipedija jistgħu jsiru minn kulħadd, mingħajr il-bżonn ta' funzjonijiet tekniċi mogħtija lill-amministraturi. Il-fundatur tal-Wikipedija [[Jimmy Wales]], fi Frar tal-2003 ħalla kumment dwar it-titlu u l-proċess ta' amministrazzjoni — riferuti bħala "operaturi tas-sistema" hawn taħt: {{kwotazzjoni|<p>Li ridt ngħid hu li ssir operatur tas-sistema m'hija *xejn speċjali*.</p><p>Naħseb li se kif ġie ġie u nagħmel lil qabda nies li ilhom hawnhekk operaturi tas-sistema. Irrid inneħħi dan is-sens ta' "awtorità" fuq din il-pożizzjoni. Hija pjuttost materja teknika li poteri li jingħataw lil operaturi tas-sistema ma jingħatawx lil kulħadd.</p><p>Ma togħġobnix is-sensazzjoni hawnhekk li jekk tingħata l-istatus ta' operatur tas-sistema hija xi ħaġa speċjali.</p>| ''Jimmy Wales''|[http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikien-l/2003-February/001149.html daħla fl-arkivju ta' wikimedia.org]}} Fi ftit kliem, waqt li l-użu korrett tal-għodda u l-kondotta tajba għandha tkun ikkunsidrata bħala importanti, li "tkun amministratur" m'għandhiex. Hekk kif l-impatt kulturali u l-viżiblità tal-Wikipedija kibret, u l-komunità fi ħdanha kibret, ir-rwol tal-amministratur evolva u l-istandards għall-amministrazzjoni kibru. Ir-rikjesti tal-amministrazzjoni huma mistħarrġa b'attenzjoni. == Għodda tal-amministraturi == L-amministraturi għandhom l-abbilità teknika li jesegwixxu l-azzjonijiet segwenti: * li [[Wikipedija:Politika tal-imblukkar|jimblukkaw]] kontijiet tal-utent u indirizzi IP milli jkunu jistgħu jimmodifikaw paġni * li japplikaw [[Wikipedija:Politika dwar il-protezzjoni|protezzjoni fuq paġni]] sabiex jirrestrinġu l-editjar ta' paġni partikulari * li jħassru paġni b'5,000 jew inqas reviżjonijiet * li [[Għajnuna:Tmexxija ta' paġna|jmexxu]] paġna fuq kwalunkwe titlu mixtieq * li jimmodifikaw paġni protetti b'mod permanenti * li [[Wikipedija:Politika dwar it-tħassir|jaraw u jirkupraw paġni mħassra]] * li jaħbu u jħassru reviżjonijiet ta' paġna L-użu ħażin ta' dawn l-għodda, u oħrajn, huwa kkunsidrat bħala kwistjoni serja. L-għodda amministrattivi jingħataw lil utenti ta' fiduċja għall-manteniment u xogħol ieħor, u għandhom jintużaw gi ħsieb. Sitwazzjonijiet komuni fejn l-għodda m'għandhomx jiġu wżati jinkludu: * ''Kunflitt ta' interess jew nuqqas ta' newtralità'' — L-amministraturi m'għandhomx jagħmlu użu mill-għodda f'materji li huma huma involuti personalment (per eżempju, f'kunflitt fuq il-kontenut fejn huma qegħdin jiddibattu ma' utenti oħrajn). * ''Normi komunali jew politiki'' — Meta politika jew norma komunali hija ċara u tonda li l-għodda m'għandhomx jintużaw, allura l-għodda m'għandhomx jintużaw mingħajr spjegazzjoni li turi li l-kwistjoni kienet ikkunsidrata u għala din l-eċċezzjoni (rari) hija ġenwina u kkunsidrata raġjonevoli. * ''Treġġa' lura azzjoni ta' amministraturi oħra'' — B'manjiera li tirrispetta l-amministratur li għamel dik l-azzjoni, u (ħafna drabi) wara konsultazzjoni. == Kif issir amministratur == Sabiex utent jingħata l-għodda assoċjati mar-rwol ta' amministratur huwa neċessarju li jissodisfa ż-żewġ kriterji segwenti: * il-kunsens espliċitu tal-utent; * turija ta' fiduċja espliċita min-naħa tal-komunità tal-Wikipedija. Jekk trid tikkandida lilek innifsek jew xi utent ieħor,<ref>Jekk tinnomina utent ieħor huwa opportun li tiċċekkja d-disponibbiltà tal-kandidat u tipproċedi biss ġaladarba l-utent ikun jaqbel.</ref> għandek bżonn iddaħħal l-isem tal-kandidat, preżentazzjoni ħafifa u raġuni wara l-kandidatura fil-[[Wikipedija:Amministraturi/Kandidati|paġna rispettiva]]. Meta tkun lest, inti tista' żżid in-nominazzjoni tiegħek f'dik l-istess paġna. Wara sebat ijiem, [[Wikipedija:Burokrati|burokrata]] jara jekk m'hemmx [[Wikipedija:Kunsens|kunsens]] dwar jekk il-kandidat għandux jingħata l-istatus ta' amministratur. Bħala regola ġenerali, il-kandidaturi li jkollhom 80% tal-votanti favoreli jew aktar jgħaddu. Ir-rwol ta' amministratur jingħata b'mod indefinit u jitneħħa biss wara li ssir rikjesta. == Kif titneħħa minn amministatur == It-tneħħija tad-dritt bħala amministratur isseħħ: * wara rikjesta diretta mill-istess amministratur; * wara inattività, hekk kif l-utent ma jkunx għamel l-ebda operazzjoni amministrattiva fi żmien determinat; * wara wieħed jew aktar utenti jippruvaw bil-fatti li l-amministratur abbuża l-għodda mogħtija lilu li jkunu ħallu effett dannuż lill-Wikipedija. === Kondotta tal-amministratur === L-amministraturi huma mistennija li jagħtu eżempju u li jġibu ruħhom b'mod rispettuż u ċivili. Huma għandhom isegwu l-politiki tal-Wikipedija u jesegwixxu d-dmirijiet tagħhom bl-aħjar mod possibbli. Għalkemm xi żbalji 'l hemm u 'l hawn huma possibbli (fl-aħħar mill-aħħar, ħadd mhu perfett), l-amministraturi li jaħdmu b'manjiera problematika jew ikunu tilfu l-kunfidenza tal-komunità jistgħu jiġu mneħħija mill-pożizzjoni tagħhom. == Amministraturi ta' mt.wiki == In-numru totali ta' utenti ta' mt.wiki li għandhom ir-rwol ta' amministratur huwa '''{{NUMBEROFADMINS}}'''. Il-lista aġġornata awtomatikament tinsab fil-[[Speċjali:Utenti/sysop|paġna speċjali rispettiva]]. Jekk għandek xi rikjesta lil amministratur li hi kompetenza tiegħu, żur il-paġna apposta għar-[[Wikipedija:Rikjesti lill-amministraturi|rikjesti lill-amministraturi]]. Kun af li ħafna mid-drabi m'hemmx bżonn l-għajnuna jew il-parir dirett ta' amministratur u mhuwiex [[Wikipedija:Wikiketta|etikett]] li tibgħat messaġġi mingħajr distinzjoni lill-amministraturi kollha. === Lista tal-amministraturi === It-tabella segwenti turi l-lista tal-amministraturi attwali ta' mt.wiki. Agħfas fuq il-vleġeġ sabiex tirranġa l-ordni tat-tabella. {| class="wikitable sortable plainlinks" style="width:100%; text-align:center" |- !width=15%|Utent !class="unsortable"|Kontribuzzjoni<ref>Ara l-lista ta' kontribuzzjonijiet sabiex tara jekk l-utent huwiex attiv attwalment (uri l-aħħar [http://toolserver.org/~vvv/adminstats.php?wiki=mtwiki_p&tlimit=300 5 minuti] jew l-aħħar [http://toolserver.org/~vvv/adminstats.php?wiki=mtwiki_p&tlimit=3600 siegħa]).</ref> !class="unsortable"|Blokki<ref>Lista ta' blokki li saru mill-utent.</ref> !class="unsortable"|Protezzjoni<ref>Lista ta' protezzjonijiet li saru mill-utent.</ref> !class="unsortable"|Tħassir<ref>Lista ta' paġni mħassra mill-utent.</ref> !class="unsortable"|Diskussjoni<ref>Ikkuntatja amministratur fuq il-paġna ta' diskussjoni personali.</ref> !Data tal-ħatra !class="unsortable"|Rikjesta |- |[[Utent:Leli Forte|Leli Forte]] |[[Speċjali:Kontribuzzjonijiet/Leli Forte|kontrib.]] |[{{fullurl:Speċjali:Reġistru/block|user={{urlencode:Leli Forte}}}} blok.] |[{{fullurl:Speċjali:Reġistru/protect|user={{urlencode:Leli Forte}}}} protez.] |[{{fullurl:Speċjali:Reġistru/delete|user={{urlencode:Leli Forte}}}} tħas.] |[[Diskussjoni utent:Leli Forte|diskus.]] |<span style="display:none" class="sortkey">2012-11-27</span>27 ta' Novembru 2012 |[[Wikipedija:Amministraturi/Kandidati/Leli Forte|rikjesta]] |- |[[Utent:ToniSant|ToniSant]] |[[Speċjali:Kontribuzzjonijiet/ToniSant|kontrib.]] |[{{fullurl:Speċjali:Reġistru/block|user={{urlencode:ToniSant}}}} blok.] |[{{fullurl:Speċjali:Reġistru/protect|user={{urlencode:ToniSant}}}} protez.] |[{{fullurl:Speċjali:Reġistru/delete|user={{urlencode:ToniSant}}}} tħas.] |[[Diskussjoni utent:ToniSant|diskus.]] |<span style="display:none" class="sortkey">2020-04-19</span>19 ta' April 2020 |[[Wikipedija:Amministraturi/Kandidati/ToniSant|rikjesta]] |} It-tabella segwenti turi l-lista ta' utenti li kienu amministraturi ta' mt.wiki u m'għadhomx. Agħfas fuq il-vleġeġ sabiex tirranġa l-ordni tat-tabella. {| class="wikitable sortable plainlinks" style="width:100%; text-align:center" |- !width=15%|Utent !class="unsortable"|Kontribuzzjoni<ref>Ara l-lista ta' kontribuzzjonijiet sabiex tara jekk l-utent huwiex attiv attwalment (uri l-aħħar [http://toolserver.org/~vvv/adminstats.php?wiki=mtwiki_p&tlimit=300 5 minuti] jew l-aħħar [http://toolserver.org/~vvv/adminstats.php?wiki=mtwiki_p&tlimit=3600 siegħa]).</ref> !class="unsortable"|Blokki<ref>Lista ta' blokki li saru mill-utent.</ref> !class="unsortable"|Protezzjoni<ref>Lista ta' protezzjonijiet li saru mill-utent.</ref> !class="unsortable"|Tħassir<ref>Lista ta' paġni mħassra mill-utent.</ref> !class="unsortable"|Diskussjoni<ref>Ikkuntatja amministratur fuq il-paġna ta' diskussjoni personali.</ref> !Data tal-ħatra !class="unsortable"|Rikjesta |- |[[Utent:Joelemaltais|Joelemaltais]] |[[Speċjali:Kontribuzzjonijiet/Joelemaltais|kontrib.]] |[{{fullurl:Speċjali:Reġistru/block|user={{urlencode:Joelemaltais}}}} blok.] |[{{fullurl:Speċjali:Reġistru/protect|user={{urlencode:Joelemaltais}}}} protez.] |[{{fullurl:Speċjali:Reġistru/delete|user={{urlencode:Joelemaltais}}}} tħas.] |[[Diskussjoni utent:Joelemaltais|diskus.]] |28 ta' Ottubru 2006 | - |- |[[Utent:Chrisportelli|Chrisportelli]] |[[Speċjali:Kontribuzzjonijiet/Chrisportelli|kontrib.]] |[{{fullurl:Speċjali:Reġistru/block|user={{urlencode:Chrisportelli}}}} blok.] |[{{fullurl:Speċjali:Reġistru/protect|user={{urlencode:Chrisportelli}}}} protez.] |[{{fullurl:Speċjali:Reġistru/delete|user={{urlencode:Chrisportelli}}}} tħas.] |[[Diskussjoni utent:Chrisportelli|diskus.]] |<span style="display:none" class="sortkey">2008-11-04</span>4 ta' Novembru 2008 |[[Wikipedija:Amministraturi/Kandidati/Chrisportelli|rikjesta]] |- |[[Utent:Nevborg|Nevborg]] |[[Speċjali:Kontribuzzjonijiet/Nevborg|kontrib.]] |[{{fullurl:Speċjali:Reġistru/block|user={{urlencode:Nevborg}}}} blok.] |[{{fullurl:Speċjali:Reġistru/protect|user={{urlencode:Nevborg}}}} protez.] |[{{fullurl:Speċjali:Reġistru/delete|user={{urlencode:Nevborg}}}} tħas.] |[[Diskussjoni utent:Nevborg|diskus.]] |<span style="display:none" class="sortkey">2020-05-06</span>6 ta' Mejju 2020 |[[Wikipedija:Amministraturi/Kandidati/Nevborg|rikjesta]] |} == Noti == {{Referenzi|2}} == Ħoloq esterni == * [[Meta:Administrators of Wikimedia projects/Wikipedias|Amministraturi fil-Wikipediji kollha]], Meta-Wiki [[Kategorija:Amministrazzjoni tal-Wikipedija|Amministraturi]] [[Kategorija:Manutenzjoni tal-Wikipedija]] 14nqji8rd8yrm36a237d4x8hnhgcuym Relattività ristretta 0 11983 332550 331885 2026-09-29T06:14:05Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332550 wikitext text/x-wiki Ir-'''relattività ristretta''' hi teorija formali li żviluppa [[Albert Einstein]] fl-1905. L-għan ta' Einstein kien li joħroġ il-konsegwenzi fiżiċi kollha tar-[[relattività Galilejana]] u tal-fatt li l-veloċità tad-dawl fil-vojt għandha l-istess valur fis-sistemi ta' riferiment inerzjali kollha. Dan il-fatt irriżulta mill-[[ekwazzjonijiet ta' Maxwell]] imma sa dak iż-żmien kien spjegat b'mod differenti bl-użu tal-"ispazju assolut" ta' [[Isaac Newton|Newton]] u tal-"eter". Ir-[[relattività Galilejana]] tgħìd, fil-lingwaġġ modern, li kull ma jiġri f'sistema ta' riferiment inerzjali waħda jiġri b'mod perfettament identiku f'kull sistema ta' riferiment inerzjali oħra. Dan il-prinċipju, li sar jissejjaħ "il-prinċipju tar-relattività", Einstein wessgħu biex jinkludi sistemi ta' riferiment li mhumiex inerzjali: minn "ristretta" ir-relattività saret "ġenerali". It-teorija tar-relattività ristretta stabilixxit formoli ġodda li jħalluna ngħaddu minn sistema ta' riferiment Galilejana għal oħra. L-ekwazzjonijiet korrispondenti jwasslu għal fenomeni li jidhru qishom kontra s-sens komun bħall-"paradoss taż-żewġ tewmin". Ir-relattività ristretta għamlet ukoll impatt kbir fuq il-[[filosofija]] billi neħħiet kull possibbiltà li jeżistu ħin u spazju assolut fl-univers. Wara l-argumenti ta' [[Henri Poincaré]], il-filosfi bilfors kellhom jibdew jaħsbu b'mod differenti fuq il-kwistjoni tal-ħin u l-ispazju. == Oriġni tat-teorija == === Storja fil-qosor === Fl-aħħar tas-seklu 19, [[James Clerk Maxwell]] stabbilixxa l-ekwazzjonijiet li jiggvernaw l-imġiba tal-mewġ elettromanjetiku, fosthom il-mewġ tad-dawl.<ref>"A Dynamical Theory of the Electromagnetic Field", ''Philosophical Transactions of the Royal Society of London'', vol 155, paġni 459-512, 1865 [http://commons.wikimedia.org/wiki/Image:A_Dynamical_Theory_of_the_Electromagnetic_Field.pdf]</ref> Skont din it-teorija, il-veloċità tad-dawl ma tistax tiddependi mill-proprjetajiet elettriċi u manjetiċi tal-ambjent u lanqas mill-veloċità tal-punt ta' riferiment tal-kejl. Dan qajjem problema billi fil-[[mekkanika klassika|mekkanika Newtonjana]] il-veloċitajiet jingħaddu (biex ngħidu l-affarijiet fil-qosor). Jekk minn ajruplan li miexi b'veloċità ta' 7&nbsp;km/s relattiva mal-[[Art]], jisparaw bomba 'l quddiem b'veloċità ta' 1&nbsp;km/s relattiva mal-ajruplan, il-veloċità tal-bomba relattiva mal-Art tkun ta' 8&nbsp;km/s. Jekk il-bomba jisparawha lura, il-veloċità tagħha tkun ta' 6&nbsp;km/s. L-ekwazzjonijiet ta' Maxwell, għall-kuntrarju, jgħidu li jekk nimmiraw raġġ dawl mill-ajruplan 'l quddiem jew lura, il-veloċità tad-dawl imkejla fuq id-dinja tkun l-istess. [[Albert Abraham Michelson|Michelson]] u [[Edward Morley|Morley]] għamlu esperiment fejn id-dinja għamlitha ta' ajruplan. Billi l-[[pjaneta]] tagħna ddur madwar ix-xemx b'veloċità ta' 30&nbsp;km/s, riedu jaraw jekk hemmx xhieda ta' xi differenza bejn il-veloċitajiet tad-dawl meta jkun fid-direzzjoni tal-moviment tad-dinja jew kontra. Ma sabu l-ebda differenza u allura dan l-esperiment ikkonferma l-validità tal-ekwazzjonijiet ta' Maxwell. [[Hendrik Antoon Lorentz|Lorentz]] stabbilixxa formoli ta' trasformazzjoni biex ngħaddu minn osservatur għall-ieħor; dawn jirrigwardaw l-ekwazzjoniet ta' kompatibbiltà li t-tifsira tagħhom ma kinitx ċara. L-ispjegazzjoni li ħarġet biex dawn il-formoli strambi jiġu ġustifikati kienet din: l-[[eter]], l-ambjent li qabel kien maħsub meħtieġ għall-propagazzjoni tal-mewġ tad-dawl bħalma l-arja hi meħtieġa għall-propagazzjoni tal-mewġ tal-ħoss, għandhom proprjetajiet elastiċi li jwasslu għal dawn l-ekwazzjonijiet. [[Henri Poincaré|Poincaré]] ippubblika xi artikli fuq it-teorija qabel Einstein.<ref> Henri Poincaré "Sur la dynamique de l'électron", '' Une note de l'Académie des sciences'', 1905 [http://www.annales.org/archives/x/marchal2.pdf]</ref> Fl-1905, fl-artiklu tiegħu ''Fuq l-elettrodinamika tal-korpi fil-moviment'',<ref>Albert Einstein "Zur Elektrodynamik bewegter Körper", ''Annalen der Physik'', 1905 vol 17, paġni 891-921, 1905 [https://web.archive.org/web/20080227120546/http://www.physik.uni-augsburg.de/annalen/history/papers/1905_17_891-921.pdf] [http://www.fourmilab.ch/etexts/einstein/specrel/www/ Verżjoni bl-Ingliż]]</ref> [[Albert Einstein]] ippreżenta r-relattività kif ġej: * L-eter hi kunċett arbitrarju li mhux utli għall-espressjoni tat-teorija tar-relattività. * Il-veloċità tad-dawl relattiva mal-osservaturi ma tiddependix mill-veloċità tagħhom. * Il-liġijiet tal-fiżika jirrispettaw il-prinċipju tar-relattività. L-ekwazzjonijiet ta' Lorentz għandhom xi konsegwenzi li ma nistennewhomx bħall-"kontrazzjoni tat-tul" u d-"dilatazzjoni tal-ħin". Il-"kontrazzjoni tat-tul" hu l-fenomenu fejn osservatur jinnota tnaqqis fit-tul ta' oġġetti li jimxu b'veloċità relattiva mal-osservatur li mhijiex żero. Din il-kontrazzjoni (imsejħa iżjed formalment "il-kontrazzjoni ta' Lorenz" jew "il-kontrazzjoni ta' Lorenz–Fitzgerald") ninnutawha biss meta l-veloċita tkun komparabbli ma' dik tad-dawl; u l-kontrazzjoni hi biss fid-direzzjoni li l-korp osservat ikun miexi fiha. Id-"dilatazzjoni tal-ħin" hu l-fenomenu fejn osservatur isib li l-arloġġ ta' ieħor, eżatt l-istess bħal tiegħu, li jkun miexi relattivament miegħu, itektek iżjed bilmod, jekk iqqablu mal-arloġġ tiegħu. Einstein kiteb mill-ġdid il-formoli li jiddefinixxu l-[[momentu]] u l-[[enerġija ċinetika]] b'mod li jagħmilhom invarjanti taħt trasformazzjoni ta' Lorentz. Il-partijiet li jieħdu l-ħin u t-tliet koordinati tal-ispazju fl-ekwazzjoniet ta' Lorentz ma nistgħux nifirduhom. [[Hermann Minkowski|Minkowski]] interpretahom bħala [[spazju-ħin]] b'erba' dimensjonijiet. Nosservaw madankollu li l-ħin u l-ispazju xorta jibqgħu ta' natura differenti u ma nistgħux nassimilaw wieħed fl-ieħor. Pereżempju nistgħu nagħmlu dawra fl-ispazju imma dan impossibbli fil-ħin. Minn dan il-''punto di vista'', hemm xi kożmoloġi li jidhirlhom <ref>C. W. Misner, Kip Thorne & John Wheeler: ''Gravitation'', Freeman & Co. (San Francisco-1973), Box 2.1, paġna 51, bit-titlu ''&nbsp;Farewell to "''ict''"&nbsp;''</ref> li mhux sewwa li nqisu l-ħin bħala koordinata immaġinarja u jissuġġerixxu li għandna nabbandunaw din id-drawwa. Naturalment jibqa' l-fatt li ma nistgħux nifirdu l-ħin mill-ispazju u l-relattività tiżviluppa fi spazju-ħin b'erba' dimensjonijiet, waħda għall-ħin u tlieta għall-ispazju. Kien hemm ħafna kontroversji, l-iżjed wara 2000, fuq liema xjenzati ikkontribwew parti jew oħra fl-iżvilupp tat-teorija tar-relattività. === L-attitudni tal-kumitat Nobel === Fl-1912, Lorentz u Einstein ġew proposti għal premju Nobel flimkien għax-xogħol tagħhom fuq it-teorija. Ir-rakkomandazzjoni kienet minn [[Wilhelm Wien|Wien]], lawrjat tal-1911, li stqar li "sewwa kif Lorentz għandu jiġi meqjus bħala l-ewwel li sab il-kontenut matematiku tal-prinċipju tar-relattività, Einstein irnexxielu jirreduċih f'prinċipju sempliċi. Għandna nqisu l-mertu taż-żewġ riċerkaturi bħala komparabbli". Einstein qatt ma rċieva il-premju Nobel għar-relattività, il-premju Nobel bi prinċipju qatt ma jingħata għal teorija pura. Il-kumitat ried jistenna konferma esperimentali u meta din waslet, Einstein kien intefa' fuq xogħlijiet oħra importanti.<ref>''Ing'' [https://web.archive.org/web/20061108081005/http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Special_relativity.html]</ref> Einstein fl-aħħar kien ippremjat bil-premju Nobel għall-fiżika fl-1921<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/einstein-bio.html Bijografija ta' Albert Einstein]</ref>, għall-kontribuzzjonijiet tiegħu lill-Fiżika Teorika<ref> ''... għall-kontribuzzjonijiet tiegħu lill-Fiżika Teorika, u speċjalment għall-iskoperta tal-liġi tal-effett fotoelettriku'' </ref>, u speċjalment għall-iskoperta tal-ispjegazzjoni tal-[[effett fotoelettriku]]. == It-teorija == === Il-postulati ta' Einstein (1905) === Il-teorija ta' Einstein tirrigwarda s-sistemi ta' riferiment inerzjali. Niftakru li sistema ta' riferiment tissejjaħ ''inerzjali'' jekk ma tkunx suġġetta għal ebda aċċelerazzjoni: razz fl-ispazju 'l bogħod minn kull massa hu sistema inerzjali jekk il-muturi kollha jkunu mitfijin. Il-postulati tar-relattività ristretta huma dawn: # Il-liġijiet tal-fiżika għandhom l-istess forma fis-sistemi ta' riferiment inerzjali kollha; # Il-veloċità tad-dawl fil-vojt għandha l-istess valur fis-sistemi ta' riferiment inerzjali kollha. L-ewwel postulat hu propjament il-''prinċipju tar-relattivita'' ''ristrett'' għall-klassi ta' sistemi ta' riferiment inerzjali u jifformalizza l-iskoperta ta' [[Galileo Galilei|Galileo]] li skontha l-moviment uniformi f'linja dritta hu "qisu xejn" għal osservatur f'sistema ta' riferiment miexja. It-tieni postulat iħallina nissinkronizzaw l-arloġġi b'sinjal tad-dawl minn sistema ta' riferiment. Biex nagħmlu dan biżżejjed li l-"għassies tal-ħin" jibgħat sinjal bid-dawl f'ċertu ħin, pereżempju f'nofsinhar. Imbagħad meta osservatur li qiegħed distanza ''r'' 'il bogħod jirċievi s-sinjali, jieħu kont tal-ħin ''r&nbsp;/c'' (fejn ''c'' hi l-veloċità tad-dawl) li s-sinjal ħa biex jasallu u jqiegħed l-arloġġ fuq "&nbsp;nofsinhar +''r&nbsp;/c''&nbsp;". Mit-tieni postulat nistgħu niddeduċu l-ekwazzjoniet tat-trasformazzjonijiet ta' Lorentz jekk inżidu miegħu ipoteżi oħra: l-ispazju-ħin hu omoġenju u iżotropu. Dan il-fatt skoprewh Kunz<ref>J. Kunz ; American Journal of Science 30 (1910) 1313.</ref> u Comstock indipendentament fl-1910.<ref>D.F. Comstock ; Physical Review 30 (1910) 267.</ref> L-ipoteżi miżjuda twassal għall-[[grupp (matematika)|grupp]] ta' trasformazzjonijiet b'parametru ''c'', fiżikament bl-istess dimensjonijiet bħall-veloċità. Dawn it-trasformazzjonijiet nistgħu niddentifikawhom mat-trasformazzjonijiet ta' Galilew jekk <math>c^2</math> hi infinita u mat-trasformazzjonijiet ta' Lorentz jekk <math>c^2</math> hi finita u pożittiva.<ref>Il-każ <math>c^2</math> finita u negattiva jitħalla barra billi t-teorija ma jkolliex iżjed il-kunċett ta' kawżalità.</ref> L-identifikazzjoni ta' ''c'' mal-veloċità tad-dawl, li mill-osservazzjoni hi finita tiġi mit-tieni postulat.<ref>Il-qarrej interessat f'dan l-aspett jista' jikkonsulta, pereżempju, ''Les relativitàs'', Jean-Marc Levy-Leblond, ''Les relativitàs'', Cahiers ta' Fontenay n<sup>u</sup> 8, École Normale Supérieure ta' Fontenay-aux-Roses (1977), jew is-sezzjoni 2.17, ''Special Relativity Without the Second Postulate'', f' ''Essential relativity : special, general and cosmological'' ta' Wolfgang Rindler. Ara wkoll ''Essential relativity : special, general and cosmological'', Texts and Monographs in Physics, Springer-Verlag (2ni edizzjoni riveduta-1977) ISBN 3-540-10090-3.</ref> === It-trasformazzjonijiet ta' Lorentz === [[Stampa:RR referenzjali1.png|thumbnail|right|250px|Figura 1: Sistemi bl-assi paralleli biex nissemplifikaw ix-xogħol]] Nikkonsidraw żewġ sistemi ta' riferiment <math>\mathbb{R'}</math> u <math>\mathbb{R}</math>, l-ewwel sistema ta' riferiment <math>\mathbb{R'}</math> nagħtuha veloċità <math>\vec{v}</math> relattiva mas-sistema ta' riferiment <math>\mathbb{R}</math>. Biex nissemplifikaw il-kalkuli għall-ewwel naħdmu biss bi trasformazzjonijiet imsejħa "speċjali", ikkaratterizzati bil-fatt li s-sistemi tal-assi ''x, y, z'' u ''x', y', z' '' huma paralleli u li l-assi ''Ox''' u ''Ox'' huma l-istess u paralleli mal-veloċità <math>\vec{v}</math>. Din ir-restrizzjoni ma tnaqqasx mir-riżultati. Iżjed l-isfel nagħtu l-formoli meta veloċità tkun f'direzzjoni liema tkun. L-ipoteżi ta' Einstein iwasslu għat-trasformazzjonijiet imsejħa "&nbsp;ta' [[Hendrik Antoon Lorentz|Lorentz]]&nbsp;". Il-'''formoli ta' Lorentz''' iħalluna nesprimu l-koordinati (''x'',&nbsp;''y'',&nbsp;''z'',&nbsp;''t'') ta' ġrajja mogħtija f'sistema "fissa" (ngħidu aħna d-dinja) bħala funzjoni tal-koordinati (''x' '', ''y' '', ''z' '', ''t' ''&nbsp;) tal-istess ġrajja f'sistema "miexja" (ngħidu aħna razz). Il-formoli huma dawn&nbsp;: :<math> \begin{cases}ct = \gamma (ct'+ \beta x')\\ x = \gamma (x' + \beta ct')\\ y = y'\\ z = z' \end{cases} </math> fejn <math>\beta</math> u <math>\gamma</math> huma fatturi mingħajr dimensjoni definiti hekk :<math> \beta = v/c \qquad \gamma= \frac {1}{\sqrt{1-\beta^2}}\,. </math> Dawn l-espressjonijiet jissemplifikaw u jieħdu forma ta' rotazzjoni jekk indaħħlu l-funzjonijiet iperboliċi tal-angolu ''θ'' definit b'dal mod :<math> \tanh\theta = v/c \equiv\beta \qquad \text{jew} \qquad \theta = {\tanh}^{-1} (v/c)\equiv {\tanh}^{-1}\,\beta </math> B'din in-notazzjoni niksbu :<math> \gamma = (1 - \beta^2)^{-1/2} = (1 - \tanh^2\, \theta)^{-1/2} = \cosh \,\theta </math> u :<math> \begin{cases} ct= ct'\cosh\,\theta + x'\sinh\,\theta \\ x = ct' \sinh\,\theta + x'\cosh\,\theta \end{cases} </math> Biex niksbu l-formoli li jikkorrispondu mat-trasformazzjoni bil-maqlub biżżejjed nibdlu ''β'' f' -''β'', u allura ''θ'' f' -''θ'', u jkollna : :<math> \begin{cases} ct'= ct\cosh\,\theta - x\sinh\,\theta \\ x' = - ct \sinh\,\theta + x\cosh\,\theta \end{cases} </math> Regola utli : biex insibu s-sinjal li għandna nqiegħdu quddiem sinh&nbsp;''θ'' biżżejjed inqisu punt wieqaf f'wieħed mis-sistemi (ngħidu aħna tar-razz, b' ''x' ''&nbsp;=&nbsp;0 pereżempju) u naraw x'għandu jkun is-sinjal tal-koordinata spazjali fis-sistema l-oħra (ngħidu aħna s-sistema ''fissa'' li fiha ''x'' tikber jekk ir-razz ikollu veloċità pożittiva). {{kexxun-bidu |title=Trasformazzjonijiet ta' Lorentz għal direzzjoni arbitrarja tal-veloċità}} It-trasformazzjonijiet speċjali jissemplifikaw l-istudju analitiku imma ma jgħinuniex fil-każ ġenerali. Nistgħu faċilment ngħaddu għall-każ meta s-sistemi ta' riferiment mixjin mhumiex paralleli wieħed mal-ieħor, u jkollhom orjentazzjoni tkun kif tkun relattivament mal-veloċità relattiva tagħhom <math>\vec{v}</math>. Dejjem nistgħu naqsmu l-vettur <math>\vec{r}</math> f'żewġ direzzjonijiet: waħda parallela mal-ispostament <math>\vec{r}_{/ /}</math> u oħra othogonali magħha <math>\vec{r}_{\bot}</math>. Imbagħad ikollna : <math>\vec{r}=\vec{r}_{/ /}+\vec{r}_{\bot}</math> Meta npoġġu :<math>\vec{\beta} = \vec{v}/c</math>- it-trasformazzjonijiet ta' Lorentz jagħtuna : :<math>\left\{\begin{matrix} ct'=\gamma(ct-\vec{\beta}{\cdot}\vec{r})\\ \vec{r'}_{/ /}=\gamma(-\vec{\beta}ct + \vec{r}_{/ /})\\ \vec{r'}_{\bot}=\vec{r}_{\bot}\\ \end{matrix}\right. \,,</math> li jwasslu għal :<math>\vec{r'} = \vec{r'}_{\bot}+\vec{r'}_{/ /} = \gamma(-\vec{\beta}ct + \vec{r}_{/ /})+\vec{r}_{\bot}=\gamma(-\vec{\beta}ct + \vec{r})-(\gamma-1)\vec{r}_{\bot}\,.</math> Billi :<math>\vec{\beta}\times\vec{r}=\vec{\beta}\times(\vec{r}_{\bot}+\vec{r}_{/ /})=\vec{\beta}\times\vec{r}_{\bot}</math> meta nimmoltiplikaw vettorjalment b' <math>\vec{\beta}</math> jkollna :<math>\vec{\beta}\times(\vec{\beta}\times\vec{r})=-\beta^2\vec{r}_{\bot}</math> u hekk niksbu l-espressjoni tat-trasformazzjonijiet ġenerali ta' Lorentz fil-forma : :<math>\left\{\begin{matrix} ct'=\gamma(ct-\vec{\beta}{\cdot}\vec{r})\\ \vec{r'}=\gamma(-\vec{\beta}ct + \vec{r})+[(\gamma-1)/\beta^{2}]\,\vec{\beta}\times(\vec{\beta}\times\vec{r})\\ \end{matrix}\right.</math> {{kexxun-tmiem}} === Dilatazzjoni tal-ħin u l-kontrazzjoni tat-tul === It-trasformazzjonijiet ta' Lorentz iwasslu għal viżjoni rivoluzzjonarja tal-fiżika u joħorġu fenomeni kontra s-sens komun. Fl-eżempji li ġejjin ħa jkollna nqisu żewġ ġrajjiet wara xulxin. Għalhekk fil-formoli ta' qabel minflok ''x'' u ''t'', ħa niktbu ''Δx'' u ''Δt'' li jirrappreżentaw il-bidla spazjali u temporali bejn l-ewwel grajja u t-tieni. ==== Dilatazzjoni tal-ħin ==== L-intervall ta' ħin li jissepara iż-żewġ ġrajjiet f'sistema ta' riferiment jidher differenti f'sistema ta' riferiment oħra. ===== ''Derivazzjoni mill-ekwazzjoni ta' Lorentz'' ===== Ejjew nikkunsidraw sistema ta' riferiment fid-dinja magħmula minn sett ta' osservaturi wieqfa relattivament ma xulxin u magħmra b'arloġġi sinkronizzati. Dawn l-osservaturi ''dinjin'' qegħdin f'linja bi dritt il-mogħdija ta' razz li qiegħed jimxi b'veloċità ''v'' relattivament mal-Art. Nissoponu li r-razz jitfa' xrara dawl kull <math>\Delta t'</math> sekondi, u t-tfigh tad-dawl hu kkontrollat minn arloġġ intern fir-razz. Fir-razz il-perjodu ta' ħin bejn żewg xrariet hu ta' <math>\Delta t'</math> sekondi. Billi dawn ix-xrariet jintefgħu mill-istess punt fuq ir-razz, l-intervall spazjali <math>\Delta x'</math> li jisseparahom hu żero. Imma il-perjodu ta' dawn id-dwal, kif jarawh l-osservaturi dinjin li qegħdin fil-linja tal-mogħdija tar-razz ? Billi <math>\Delta x' = 0</math>, l-ekwazzjoni ta' Lorentz :<math> c\Delta t = c\Delta t' \cosh\,\theta + \Delta x' \sinh\,\theta </math> turi li l-intervall Δ''t'' bejn żewġ xrariet ta' wara xulxin kif jidher lill-osservaturi marbutin mas-sistema fid-dinja (u allura l-arloġgi tagħhom, niftakru, juru l-istess ħin) hu mogħti b' :<math>\Delta t = \Delta t'\cosh\,\theta = \gamma \Delta t' = \frac{\Delta t'}{\sqrt{1 - (v^2/c^2)}}\,.</math> L-espressjoni msejħa Δ''t'' hi dejjem ikbar minn Δ''t''&nbsp;'. Allura, jekk fis-sistema ta' riferiment tar-razz, l-intervall ta' ħin bejn żewġ xrariet hu ta' sekonda, fis-sistema ta' riferiment fid-dinja l-intervall hu ta' ''γ'' sekondi (γ&nbsp;>&nbsp;1). Mela, nistgħu ngħidu li meta l-osservaturi dinjin jaraw mit-tieqa l-arloġġ fir-razz għaddej, jaħsbu li l-arloġġ għandu lura (l-arloġġi dinjin iduru ''γ'' sekondi, jiġifieri iżjed minn sekonda qabel jaraw l-arloġġ tar-razz idur sekonda).<ref>Matul dawn il-''γ'' sekondi ir-razz b'veloċità ''v'' jivvjaġġa distanza ''γ&nbsp;v'' fis-sistema tad-dinja, din il-kwantità tirrappreżenta d-distanza bejn l-osservatur li jkun faċċata tas-sinjal n<sup>u</sup>''&nbsp;p'' u dak li jkun faċċata s-sinjal n<sup>u</sup>&nbsp;''(p&nbsp;+&nbsp;1)''.</ref> Biex ngħidu l-affarijiet fil-qosor, arloġġ fuq vettura miexja jidher li jmur lura. Dan l-effet jissejjaħ id- ''dilatazzjoni relattivista tal-ħin''. Ġej minnu l-paradoss tat-tewmin: tewmi li jiġi lura minn vjaġġ immaġinarju b'veloċità qrib dik tad-dawl (li fil-fatti mhux possibbli li jitwettaq) jsib ruħu iżjed żagħżugħ minn ħuh li baqa' fuq l-Art, billi l-arloġġ tiegħu jkun dar inqas minn dak ta' ħuh.<ref>Fil-fatti dan mhux paradoss għax din is-sitwazzjoni ma nistgħux nittrattawha fl-ambitu tar-relattività ristretta. Biex jerġa' lura lejn l-Art, it-tewmi jrid ibiddel id-direzzjoni u għalhekk is-sistema li fiha hu fiss ma jibqax inerzjali. Biex nittrattaw dan il-każ ir-relattività ristretta mhux biżżejjed u hemm bżonn tar-[[relattività ġenerali]].</ref> ===== ''Derivazzjoni sempliċi'' ===== Fl-esperiment li ġej, li juri b'mod ħafif id-dilatazzjoni tal-ħin imbassra mir-relattività ristretta, nikkunsidraw ''arloġġ tal-fotoni'' li fih xrara dawl tivvjaġġa min mera għal oħra bil-veloċità ''c'' tad-dawl. [[Stampa:relativita1.jpg|center]] <center>Figura 2</center> Il-ħin ta' vjaġġ f'sistema hu daqs id-distanza diviża bil-veloċita tad-dawl, li ma tiddependix mis-sistema. Jekk l-arloġġ ikun fiss telattivament mal-osservatur, id-distanza hi d-distanza ''fil-waqfien'' bejn iż-żewġ mirja u jdum il-ħin 2''t''&nbsp;'. Jekk l-arloġġ ikun miexi relattivament mal-osservatur, dan jara l-foton jimxi ma' linja mgħawġa iżjed twila mill-linja dritta ta' qabel. Il-ħin 2''t'' tal-vjaġġ hu ikbar minn 2''t''&nbsp;'&nbsp;: l-arloġġ miexi jmur lura (ikun hemm ''dilatazzjoni tal-ħin''). It-tul tal-ipotenuża tat-trianglu rettangulari ABH tal-figura hu ''ct'', tal-għoli hu ''ct''&nbsp;' u tal-bażi hu ''vt'' billi ''v'' hi veloċità tal-arloġġ fis-sistema "fissa". Mit-[[Teorema ta' Pitagora]]: :<math> c^2t^2 \,=\, c^2t'^2 + v^2 t^2\,,</math> li minnha mill-ewwel joħroġ :<math>t = {t'\over{\sqrt{1-(v^2 /c^2)}}}\equiv \gamma t'\ .</math> Hekk nerġgħu niksbu b'mod sempliċi l-formola ta' qabel li tagħtina id-dilatazzjoni tal-ħin. ===== ''Fil-ħajja ta' kuljum'' ===== Billi l-veloċita tad-dawl hi 300,000&nbsp;km/s, ajruplan għaddej bi 0.3&nbsp;km/s (jiġifieri 1000&nbsp;km/h) għandu veloċità daqs il-miljun parti ta' dik tad-dawl u għalhekk l-iżball li nagħmlu meta nużaw l-approssimazzjoni Galilejana hi inqas mill-miljun parti tal-miljun parti, (jiġifieri 10<sup>-12</sup>), insinjifikanti għal kollox fil-ħajja ta' kuljum. Madankollu għal kejl iżjed preċiż tal-ħin użat fl-esperimenti spazjali u għall-GPS<ref> Akronimu ta' '''Global Positioning System''', Sistema Globali ta' Pożizzjonament</ref>, hu importanti ħafna li nieħdu kont tal-korrezzjonijiet relattivistiċi (xi minn daqqiet tar-relattività ristretta u xi minn daqqiet tar-relattività ġenerali). Għal korp miexi b'veloċità daqs l-għaxar parti ta' dik tad-dawl, l-effet relattivìstiku hu tal-ordi ta' wieħed fil-mija. Għalhekk l-effetti relattivistiċi ma jsirux sinjifikattivi ħlief għal veloċitajiet qrib dik tad-dawl, li ma jistgħux jintlaħqu fil-ħajja ta' kuljum. Din waħda mir-raġunijiet li hu diffiċli li nifhmu kif taħdem ir-relattività ristretta. Però hemm bosta verifikazzjonijiet sperimentali: It-tul tal-ħajja tal-muoni atmosferiċi, it-tul tal-ħajja tal-partiċelli fl-aċċeleraturi, id-dawrien tal-arloġġi fuq is-satelliti (il-fenomenu f'dal-każ iservi għall-iżolazzjoni tal-gravità), etċ. ==== Kontrazzjoni tat-tul ==== Ejjew nissoponu li fis-sistema ta' riferiment <math>\mathbb{R'}</math> tar-razz hemm riga, ta' tul <math>L'</math>, matul l-assi <math>O'x'</math>. Dan it-tul imkejjel fis-sistema ta' riferiment li fiha r-riga hi wieqfa hu t-''tul proprju'' tar-riga. Fis-sistema ta' riferiment <math>\mathbb{R}</math> tad-dinja, li r-riga miexja relattivament magħha, nistgħu inkejlu r-riga billi nqisu dawn iż-żewġ ġrajjiet li ġejjin: L-ewwel waħda hi meta l-ewwel tarf tar-riga jgħaddi minn quddiem osservatur dinji meta l-arloġġ tiegħu juri, ngħidu aħna, nofsinhar. It-tieni waħda hi meta fl-istess ħin (f'nofsinhar) it-tieni tarf tar-riga jgħaddi minn quddiem osservatur dinji ieħor. Id-distanza ''L'' bejn iż-żewġ osservaturi inqisuha bħala t-tul tar-riga fis-sistema "fissa" billi din tirrappreżenta d-distanza bejn il-punti ta' <math>\mathbb{R}</math> li jikkoinċidu mat-truf tar-riga fl-istess waqt ta' <math>\mathbb{R}</math>. Billi Δ''t''&nbsp;=&nbsp;0 u Δ''x''&nbsp;=&nbsp;''L'', l-ekwazzjoni ta' Lorentz :<math>\Delta x' = \Delta x \cosh\,\theta - c\Delta t \sinh\,\theta</math> nistgħu niktbuha :<math>L'= L \cosh\,\theta = \gamma L\,.</math> Mela, it-tul ''L'' imkejjel fuq l-Art hu :<math>L = L'/\gamma = L' \sqrt{1 - (v^2/c^2)}\,,</math> u hekk ''L'' hu iqsar minn ''L'''. Irridu noqgħodu attenti li ma napplikawx dan il-fenomenu tal-kontrazzjoni tat-tul mingħajr ħsieb. Hemm bżonn li niddefinixxu sewwa l-ġrajjiet u niflu kif il-koordinati tagħhom jinbidlu minn sistema ta' riferiment għal oħra. Inkella nistgħu naqgħu f'xi wieħed mill-paradossi.<ref>Il-paradossi kollha ġew studjati b'mod dettaljat minn [http://www.eftaylor.com/ Taylor] u Wheeler: E.F. Taylor, J.A. Wheeler, Spacetime Physics, W.H. Freeman and Company, 1966&nbsp;; il-paradoss tal-karozza u l-garaxx, imsejjaħ ''The pole and barn paradox'', hu analizzat f' paġna 70.</ref> Wieħed mill-iżjed magħrufin li għandhom x'jaqsmu mal-kontrazzjoni relattivista tat-tul hu dak tal-karozza dieħla fil-garaxx li ssir iqsar meta x-xufier isuqha ħafna. == L-intervall ta' spazju-ħin bejn żewġ ġrajjiet == It-teorija relattivistika tista' tagħti l-impressjoni (anki b'isimha biss) li tagħmel kollox totalment dipendenti mill-mod tal-kejl. L-ewwel paragrafi ta' dan l-artiklu fuq ir-relattività tat-tul u l-ħin forsi jistgħu isaħħu din l-opinjoni. Però dan il-''punto di vista'' hu żbaljat għaliex għall-kuntrarju, ir-relattività ristretta tisħaq iżjed profondament fuq dak li hu invarjanti taħt bidla tal-koordinati. Minn dan il-lat l-'''invarjanza tal-intervall ta' spazju-ħin''' bejn żewġ ġrajjiet hu fundamentali fit-teorija t.<ref>Fuq dan wieħed jista' jikkonsulta l-ħolqa esterna [https://web.archive.org/web/20071016160037/http://lacosmo.com/relativite.html https://web.archive.org/web/20071016160037/http://lacosmo.com/relativite.html], li rappreżenta t-teorija relattivistika taħt forma ta' logħba bbażata fuq il-proprjetà tal-invarjanza tal-intervall spazjo-temporali.</ref> F'sistema ta' riferiment, ġrajja hi karatterizzata bil-koordinati spazjo-temporali&nbsp;: "pożizzjoni, ħin". Żewġ grajjiet li qegħdin rispettivament f' ''x''<sub>1</sub>,''y''<sub>1</sub>,''z''<sub>1</sub>,''t''<sub>1</sub> u f' ''x''<sub>2</sub> ''y''<sub>2</sub>, ''z''<sub>2</sub>, ''t''<sub>2</sub> huma mbegħdin b'intervall ta' spazju-ħin li l-kwadrat tiegħu hu :<math>(\Delta \sigma_{12})^{2}=-c^{2}(t_{2}-t_{1})^{2} + (x_{2}-x_{1})^{2}+(y_{2}-y_{1})^{2}+(z_{2}-z_{1})^{2}\,.</math> Niktbu b' mod iżjed sempliċi :<math>\Delta \sigma^{2}\,=\,- c^2 \Delta t^2 + \Delta x^2 + \Delta y^2 + \Delta z^2 \equiv - c^2 \Delta t^2 +\Delta s^2 </math> Dan l-intervall hu invarjanti relattivistiku: il-valur tiegħu ma jiddependix mis-sistema ta' riferiment Galilejan li fiha jitqis. Nistgħu nivverifikah bil-formoli ta' Lorentz li: :<math>\Delta \sigma^{2}\,=-c^2 \Delta t^2 + \Delta x^2=-c^2 \Delta {t'}^2 + \Delta {x'}^2\,=\Delta {\sigma '}^{2}.</math> ===== ''Klassifikazzjoni relattiva ta' żewġ ġrajjiet'' ===== Minħabba l-preżenza tas-sinjal " - " il-kwadrat tal-intervall spazju-ħin jista' jkun pożittiv jew negattiv. Dan differenti għal kollox mill-kwadrat tad-distanza Ewklideja li hu dejjem pożittiv. Ninnutaw però li l-kwantitajiet Δ''t''<sup>2</sup> u Δ''s''<sup>2</sup> jibqgħu evidentament kwadrati "tajbin", jiġifieri pożittivi. Is-sinjal tal-invarjanti spazju-ħin Δ''σ''<sup>2</sup> iħallina nikklassifikaw żewġ ġrajjiet, waħda relattivament mal-oħra, u din il-klassifikazzjoni għandha karattru "assolut". :(i) Żewġ ġrajjiet jistgħu jkunu ''separati'' minn xulxin. Dan hu l-każ meta l-intervall spazju-ħin, Δ''σ''<sup>2</sup>, definit hawn fuq, hu strettament pożittiv. Id-distanza Δ''s'' hi għalhekk "kbira wisq" relattivament mal-ħin Δ''t'' u l-ebda sinjal tad-dawl ma jista' jikkonettja l-ġrajjiet 1 u 2; dan veru fis-sistemi kollha ta' riferiment. Żewġ ġrajjiet bħal dawn ma jistgħux ikollhom rabta ta' kawża effett. Dan jiġri meta ż-żewġ ġrajjiet ikunu simultanji f'xi sistema (allura Δ''t''&nbsp;=&nbsp;0 u Δ''σ''<sup>2</sup> hi bilfors strettament pożittiva). :(ii) Bil-kuntrarju jekk żewġ ġrajjiet għandhom rabta ta' kawża effett dan ifisser li f'xi sistema ta' riferiment xi sinjal jikkonnettjahom. Mela, sinjal tad-dawl li jimxi iżjed minn kull sinjal ieħor, jista' jikkonnettjahom ukoll. Fi kliem ieħor, |Δ''s''| hu iżgħar minn |''c''Δ''t''|, li jġiegħel il-kwadrat ta' Δ''σ''<sup>2</sup> tal-intervall ikun negattiv (jew żero jekk il-konnessjoni bejn iż-żewġ ġrajjiet saret permezz ta' foton tad-dawl). :(iii) L-aħħar każ hu meta f'sistema ta' riferiment żewġ ġrajjiet għandhom l-istess koordinati, jiġifieri huma koinċidenti (l-intervall spazju-ħin hu għalhekk żero). Mill-ekwazzjonijiet ta' Lorentz, naraw li din il-koinċidenza tibqa' meta nbiddlu s-sistema ta' riferiment. Din tagħmel assolut il-kunċett ta' ħabta bejn żewġ partiċelli. Fl-ambitu tar-relattività ristretta, ma nistgħux nerġgħu lura fil-ħin, iġifieri l-ordni temporali ta' żewġ ġrajjiet ma tistgħax tinbidel; ħa nfissru għaliex: Biex inkunu realistiċi, fil-fiżika il-bidla fis-sistema ta' riferiment mis-sistema tal-bidu, bilfors ikollna nagħmluha b'mod kontinwu<ref>Dawn il-bidliet ta' sistemi ta' riferiment huma t-trasformazzjonijiet ta' Lorentz tas-soltu tar-relattività msejħa "trasformazzjonijiet ta' Lorentz proprji u ortokroni", imfissrin eżatt f' §1.6.4 ta' (Ing) ''Geometrical physics in Minkowski spacetime'' ta' E.G. Peter Rowe, Springer-Verlag, 2001.</ref> . Billi hija invarjanti, il-kwantità Δ''σ''<sup>2</sup>=c<sup>2</sup>Δ''t''<sup>2</sup>&nbsp;-&nbsp;Δs<sup>2</sup> tibqa' bl-istess sinjal, li hawnhekk hu pożittiv. B'konsegwenza, it-terminu pożittiv c<sup>2</sup>Δ''t''<sup>2</sup> jibqa' strettament ikbar mit-terminu Δ''s''<sup>2</sup> li hu pożittiv jew żero. It-terminu Δ''t''<sup>2</sup> ma jistgħax jgħaddi minn żero f'bidla kontinwa ta' sistema ta' riferiment u minn dan il-fatt nistgħu ngħidu li l-kwantità Δ''t'' stess (li s-sinjal tagħħa jiddeċiedi l-ordni temporali taż-żewġ ġrajjiet) iżżomm l-istess sinjal. Jekk il-ġrajja&nbsp;1 tippreċedi l-ġrajja&nbsp;2, għal ċertu osservatur, din l-ordni ma tistgħax tinqaleb għal osservatur ieħor, jiġifieri il-kawża ma tistgħax tinqaleb. Fi kliem ieħor, il-prinċipju tal-kawżalità hu rispettat fis-sistemi ta' riferiment Galilejani. Ninnutaw li l-ħin u l-ispazju għandhom rwoli simmetriċi u għalhekk hu loġiku li nkejluhom bl-istess mod. Billi l-[[veloċità tad-dawl]] hi fissa nagħmlu l-ekwivalenza bejn it-tul u l-ħin iżjed ċara jekk nirredefinixxu l-metru bħala d-distanza li jivvjaġġa d-dawl f'sekonda jew b'mod ekwivalenti nistgħu nirridefinixxu s-sekonda bħala l-ħin li jieħu d-dawl biex jimxi tul ta' metru. Id-definizzjoni tal-kwadrat Δ''σ''<sup>2</sup> tal-intervall spazjo-temporali adottata hawn fuq tikkorripondi mas-"&nbsp;senjatura&nbsp;" (–&nbsp;+&nbsp;+&nbsp;+) ta' dik li tissejjaħ il-metrika tal-spazju-ħin<ref>Il-metrika ta' spazju-ħin hi mid-definizzjoni l-espressjoni tal-intervall spazjo-temporali bejn żewġ ġrajjiet ġirien. Insemmu l-eżempju tal-metrika ta' Schwarzschild jew dik ta' Friedmann-Lemaître.</ref>, bin-notazzjoni li hi ċara. Skont din l-għażla, :l-intervall li għalih <math>\Delta \sigma^2 > 0</math> jissejjaħ "intervall tat-tip spazju" (jekk nesprimuh bl-istess unità, id-distanza hi itwal mill-ħin). :l-intervall li għalih <math>\Delta \sigma^2 < 0</math> jissejjaħ "intervall tat-tip ħin" (il-ħin itwal mid-distanza). Fil-prattika, id-definizzjoni tal-intervall spazjo-temporali mhijiex fissa u jista' jkollha senjatura (–&nbsp;+&nbsp;+&nbsp;+) jew (+&nbsp;–&nbsp;–&nbsp;–). Wieħed irid jara mill-kuntest liema senjatura qiegħda tintuża. ===== ''Il-ħin proprju'' ===== Hemm definizzjoni ta' importanza kbira marbuta mal-invarjanza ta' dan l-intervall ta' spazju-ħin, u din hi dik ta' '''ħin proprju'''. Nissoponu, pereżempju li qegħdin ġewwa razz li qiegħed jimxi relattivament mal-Art b'veloċità ''v'', jiġifieri l-axissa tar-razz hi :<math>x\,=\,v t </math> fis-sistema dinjija. Jekk inqisu arloġġ ġewwa r-razz, il-pożizzjoni tiegħu ma tinbidilx relattivament ma dan ir-razz u l-kwadrat tal-intervall ta' spazju-ħin jirriduċi għall-komponent temporali li nuru b' <math>-\Delta\tau^2\,</math>. Billi l-intervall ta' spazju-ħin hu indipenti mis-sistema li fiha jitkejjel, għandna :<math>c^2\Delta\tau^2 \,= \,c^2\Delta t^2 - \Delta x^2 = c^2\Delta t'^2 - \Delta x'^2 = ...</math> fejn (''t''&nbsp;',&nbsp;''x''&nbsp;'&nbsp;) huma l-koordonati f'sistema oħra. Il-ħin <math>\tau\,</math> definit bir-relazzjoni :<math>c^2 \Delta \tau^{2}\,=\,c^2 \Delta t^2 - \Delta s^2 </math> jissejjaħ il-'''ħin proprju''' tal-oġġett miexi jew tal-partiċella li nkunu qegħdin nikkunsidraw. == Dijagramma tal-ispazju-ħin == [[Stampa:relativita2.jpg|right|300px|thumb|Figura 3:Trajettorji ta' partiċelli fl-ispazju biss]] [[Stampa:relativita3.jpg|right|300px|thumb|Figura 4:Trajettorji tal-istess partiċelli fl-ispazju-ħin]] Fil-[[Mekkanika klassika|mekkanika Newtonjana]], l-spazju hu separat mill-ħin u nistudjaw il-moviment ta' partiċella bħala funzjoni tal-ħin assolut. Grafikament nirrappreżentaw it-trajettorja fl-ispazju (imma mhux fil-ħin&nbsp;!). Pereżempju, impinġu l-ellissi li tiddeskrivi pjaneta madwar ix-Xemx skont il-liġijiet ta' Kepler. Il-figura fil-ġenb (fig. 3) turi l-mogħdija spazjali li jimxu magħha ċertu numru ta' partiċelli A, B, C, D, E, etc. li għandhom veloċità kostanti matul il-ħin, ngħidu aħna, sekonda u d-distanza li jivvjaġġaw hi proporzjonali mal-veloċità tal-partiċella. Fil-każ ġenerali nistgħu inpinġu t-trajettorja ta' punt M(''x'',&nbsp;''y'',&nbsp;''z'') f'sistema Karteżjana fi tliet dimensjonijiet. Fir-relattività ristretta nsegwu l-'''ġrajjiet''' fi spazju ta' 4 dimensjonijiet, tlieta tal-ispazju u waħda tal-ħin, u għalhekk mhux possibbli fl-iżjed każ ġenerali li nivviżżwalizzaw il-linja li tirrappreżenta is-sinsiela ta' ġrajjiet u li turi l-mogħdija tal-partiċella ''fl-istess waqt fl-ħin u fl-spazju''. Din il-linja tissejjaħ il-'''linja tal-univers''' tal-partiċella. Biex intaffu d-diffikultà tar-rappreżentazzjoni f'4 dimensjonijiet nillimitaw ruħna għal 2 dimensjonijiet, waħda tal-ispazju u waħda tal-ħin. Fi kliem ieħor nikkunsidraw biss il-moviment matul l-assi ta' ''x'' u l-koordinati ''y'' u ''z'' ma jinbidlux. Allura jibqa' biss il-varjabbli ''x'' u ''t'', u nkunu nistgħu inpinġu f'sistema Karteżjana f'żewġ dimensjonijiet it-trajettorja ta' partiċella fl-spazju-ħin&nbsp;: il-linja tal-univers tagħha. Iż-żewġ figuri kontra juru l-mogħdija mill-''punto di vista'' Newtonjan u l-''punto di vista'' relattivistiku. Ta' fuq (fig. 3) tagħti l-ispazju vvjaġġat f'sekonda minn diversi partiċelli b'veloċità kostanti. Waqt li A tibqa' fejn hi, B timxi ċertu tul, C tiġri iżjed u tmur iżjed 'il bogħod waqt li E tmur fid-direzzjoni l-oħra. Il-figura ta' isfel (fig. 4), tagħti f' '''dijagramma spazjo-temporali''' is-sensiela tal-ġrajjiet li jiffurmaw il-moviment tal-partiċella. Billi l-veloċità tal-partiċelli hi kostanti, l-axissa tagħhom hi ċarament ''x''&nbsp;=&nbsp;''vt'' u għalhekk il-linja tal-univers tagħhom hi dritta. Il-pendil ta' din hi proporzjonali għall-veloċità ''v''. Il-ħaġa rimarkabbli hi li l-linja tal-univers tal-partiċella wieqfa m'għadhiex punt biss imma l-linja dritta OA. In fatti, jekk il-partiċella ma timxix (''x''&nbsp;=&nbsp;kostanti), il-ħin jibqa' għaddej matul il-perijodu li qegħdin inqisu&nbsp;! [[Stampa:relativita4.jpg|right|300px|thumb|Figura 5:Dijagramma ta' spazju-ħin]] Waqt li f'din id-dijagramma, il-moviment b'veloċità kostanti hu rappreżentat b'linja dritta, fil-każ ġenerali il-moviment ta' partiċella hu rappreżentat b'kurva . Pereżempju, il-figura 5 turi l-linja tal-univers ta' oġġett miexi li jitlaq mill-axissa ''x''&nbsp;=&nbsp;0 u terġa' lura hemm f'ħin ''T'' iżjed tard, bil-ħin meħud ngħidu aħna fuq l-Art. Ħa nużaw l-eżempju ta' razz li jagħmel vjaġġ intersiderali u jerġa' lura. Il-linja dritta bejn "tluq" u "wasla" matul l-assi temporali tirrappreżenta l-linja tal-univers tal-Art, fejn il-koordinata spazjali, ugwali għal 0, ma tvarjax. Il-linja mgħawġa tirrappreżenta s-sensiela ta' ġrajjiet li hu magħmul minnhom il-vjaġġ tar-razz. Il-koordinata kurvilinja li biha nistgħu nimmarkaw punt fuq din il-kurva hi l-'''ħin proprju''' tar-razz, dak li juri l-arloġġ fuq ir-razz. Il-formoli relattivistiċi juru li l-ħin proprju matul il-mogħdija kurvilinja hu '''iqsar''' mill-ħin proprju matul il-mogħdija dritta (hawnhekk dan jirrappreżenta l-ħin dinji). Dan il-fenomenu hu s-sisien tal-paradoss tat-tewmin li semmejna qabel. Waqt li fil-ġeometrija Ewklideja (''x'',&nbsp;''y'') l-iqsar mogħdija bejn żewġ punti A u B hi l-linja dritta, fil-ġeometrija Lorentzjana (''x'',&nbsp;''t'') l-intervall temporali bejn żewġ ġrajjiet A u B għall-partiċella miexja hu '''massimu''' matul il-mogħdija dritta AB. L-itwal vjaġġ hu dak li jikkorispondi mal-mogħdija dritta AB fid-dijagramma spazju-ħin. Fil-każ tagħna din it-trajettorja hi dik li jsegwi oġġett ħieles mill-forzi kollha u miexi b'veloċità kostanti. Din il-proprjetà hi hekk importanti li minnha nistgħu insibu l-ekwazzjoniet tar-relattività ġenerali<ref>Idea użata minn [[David Hilbert]] mill-1916.</ref> billi nestendu l-prinċipju tal-''massimazzjoni tal-ħin'' ta' mogħdijiet ta' partiċella ħielsa f'kamp ta' gravità (fl-inħawi ta' [[toqba sewda]] jew tax-[[Xemx]] pereżempju).<ref>[http://www.eftaylor.com/index.html Taylor] u John Wheeler taw preżentazzjoni sempliċi tar-relattività ġenerali: (Ing) E.F. Taylor & J.A. Wheeler, Exploring Black Holes, Introduction to General Relativity, Addison Wesley Longman, 2000. L-awturi jibbażaw ruħhom fuq il-prinċipju li skontu oġġett ħieles minn kull forza jimxi ma mogħdija li tagħmel '''massimu''' il-ħin tal-mogħdija. Sejjħulu bl-Ingliż il-''Principle of Extremal Aging'' </ref> == Liġi tal-kompożizzjoni tal-veloċitajiet == Minn razz miexi b'veloċità <math>v</math> relattivament mal-Art jisparaw balla ta' kanun fid-direzzjoni tal-veloċità tar-razz, b'veloċità <math>w'</math> imkejla fir-razz. X'inhi l-veloċità <math>w</math> tal-balla mkejla fuq l-Art? Fiċ-ċinematika Galilejana il-veloċitajiet jingħaddu flimkien u jkollna :<math> w = w' + v\,.</math> Fiċ-ċinematika relattivistika il-liġi tal-kompożizzjoni tal-veloċitajiet hi differenti. Fir-razz id-distanza Δ''x&nbsp;''' li timxi l-balla matul il-ħin Δ''t''' hi :<math>\Delta x'\, = \,w' \Delta t' </math> Mill-formoli ta' Lorentz :<math> \begin{cases} \Delta x \,=\, \gamma (\Delta x' + v\Delta t')\\ \Delta t \,=\, \gamma [\Delta t' + (v/c^2)\Delta x'] \end{cases}</math> jekk nibdlu Δ' fil-valur tagħha, faċilment niksbu l-veloċità tal-balla fis-sistema dinjija fil-forma&nbsp;: :<math>w \,=\, \frac{\Delta x}{\Delta t} = \frac{\gamma(w'\Delta t' + v\Delta t')}{\gamma[\Delta t' + (v/c^2)w'\Delta t']}\,,</math> jew :<math>w \,=\, \frac{w'+v}{1 + (w' v/c^2)}\,.</math> Din ir-relazzjoni turi li l-liġi ta' kompożizzjoni tal-veloċitajiet fir-relattività ristretta ma tibqgħax liġi addittiva u li l-veloċità ''c'' hi l-ogħla veloċità li tista' tintlaħaq tkun liema tkun is-sistema ta' riferiment (meta ngħoddu magħha veloċità, nerġgħu naqgħu fuq ''c''). Sadattant hemm parametrazzjoni li biha nistgħu niksbu liġi addittiva. Biżżejjed naqilbu mill-veloċità ''v'' għal parametru angulari tal-veloċità ''θ'' li introduċejna qabel. Ħa nuru li f'kompożizzjoni tal-veloċitajiet il-parametri tal-veloċità jingħaddu flimkien. Jekk inpoġġu :<math>\theta \,=\, \mathrm{atanh} (v/c)</math> :<math>\alpha' \,=\, \mathrm{atanh} (w'/c)</math> :<math>\alpha \,=\, \mathrm{atanh} (w/c)</math> u nużaw il-formoli tal-addizzjoni tal-funzjonijet iperboliċi :<math>\tanh(\theta + \alpha') = \frac{\tanh \theta+ \tanh \alpha'}{1 + \tanh \theta \,\tanh \alpha'}</math> mill-ewwel niksbu :<math>\alpha \,=\,\alpha' + \theta .</math> Fi kliem ieħor il-parametru angulari tal-veloċità tal-balla relattivament mal-Art hi s-somma tal-parametru angulari tal-veloċità tal-balla relattivament mar-razz u tal-parametru angulari tal-veloċità tar-razz relattivament mal-Art. Ma tistgħax tkun iżjed sempliċi&nbsp;! B'dan il-formaliżmu, il-parametru angulari li jikkorrispondi mal-veloċità ''c'' hu infinit (billi atanh(''x''&nbsp;), l-argument tanġenti iperboliku ta' ''x'', jersaq lejn l-infinit waqt li ''x'' tersaq lejn 1) u għalhekk jibqa' infinit inżidu x'inżidu miegħu. Mela nerġgħu niksbu l-fatt li ''c'' hi l-ogħla veloċità (li hi impossibbli li tintlaħaq minn partiċella materjali) indipendament mis-sistema magħżula. Biss il-veloċitajiet tal-partiċelli bla massa, bħall-fotoni, jistgħu jimxu bil-veloċità tad-dawl. Din il-proprjetà remarkabbli tal-additività tal-parametru angulari tal-veloċità hi espliċita fid-determinazzjoni tal-ekwazzjoniet ta' razz aċċelerat. Ħa nagħtu '''applikazzjoni numerika''' (il-veloċitajiet użati ma jistgħux jintlaħqu fil-verità&nbsp;!). Nimmaġinaw li balla ġiet sparata b'veloċità ''w'&nbsp;''&nbsp;=&nbsp;0,75''c'' fis-sistema ta' razz li jkun miexi b'veloċità ''v''&nbsp;=&nbsp;0,75''c'' relattivament mal-Art. X'inhi l-veloċità tal-balla mkejla fl- Art? Naraw mill-ewwel li valur 1.5''c'' li tagħtina l-formola Galilejana hu falz billi l-veloċità li niksbu taqbeż dik tad-dawl. Mill-formoli relattivistiċi nirraġunaw kif ġej. L-angolu parametriku tal-veloċità tal-balla relattivament mar-razz hu <math>\alpha' = \mathrm{atanh}(0.75) = 0.973\,.</math> L-angolu parametriku tal-veloċità tal-razz relattivament mal-Art għandu l-istess valur <math>\theta = 0.973\,.</math> Il-parametru angulari tal-veloċità tal-balla relattivament mal-Art mela hu <math>\alpha\,=\,0.973 + 0.973\,=\,1.946</math>, li jikkorrispondi mal-veloċità <math>w = c \, \tanh (1.946) = 0.96\,c\,.</math> Fir-relattività ristretta 0.75&nbsp;+&nbsp;0.75&nbsp;=&nbsp;0.96, jekk nistgħu ngħidu hekk! Naturalment nistgħu niksbu dan ir-riżultat direttament mill-formola li tagħti ''w'' bħala funzjni ta' ''w&nbsp;''' u ''v''. == Il-kwadrivettur tal-veloċità == Fil-mekkanika Newtonjana nistudjaw il-moviment ta' partiċella billi nsegwu il-pożizzjoni tagħha <math>\vec{r}</math> bħala funzjoni tal-ħin ''t'', li nissoponu li għandu karattru assolut, indipendenti mill-arloġġ li nkejluh fuqu. Fir-relattività nabbadunaw dan il-mod kif inħarsu lejn l-affarijiet u nqisu l-moviment ta' partiċella bħala sensiela ta' ġrajjiet <math>\mathcal{P}</math>. Il-kurva li tiddeskrivi din is-sensiela fi spazju ta' erba' dimensjonijiet (tlieta għall-ispazju, waħda għall-ħin) tissejjaħ il-"linja tal-univers". Kif fil-mekkanika klassika niddefinixxu l-veloċità ta' partiċella billi nieħdu d-[[derivata]] :<math>v \,=\, d\vec{r}/dt</math> tal-pożizzjoni rispett il-ħin, bl-istess mod fil-mekkanika relattivistika niddefinixu l-vettur tal-veloċità f'erba' dimensjonijiet (jew kwadrivettur tal-veloċità) :<math>\mathbf{u}\,=\, d\mathcal{P}/d\tau</math> fejn <math>\tau\,</math> hu l-''ħin proprju'' tal-partiċella, definit iżjed il-fuq. Meta nagħmlu espliċiti l-komponenti ta' dan il-kwadrivettur f'sistema mogħtija nistgħu niktbu :<math>\mathbf{u} = \left(c \frac{dt}{d\tau}, \frac{dx}{d\tau}, \frac{dy}{d\tau}, \frac{dz}{d\tau}\right)\,,</math> espressjoni li fiha introduċejna l-fattur ''c'' biex naħdmu b'koordinati omoġenji. Hemm relazzjoni sempliċi, u importanti, li għandha x'taqsam ma' dan il-kwadrivettur. Id-definizzjoni tal-kwadrat tal-intervall ta' spazju-ħin definit hawn fuq, nistgħu niġġeneralizzawh għall-kwadrivetturi kollha. Mela noddefinixxu l-kwadrat tan-norma ta' kwadrivettur bħala d-differenza bejn il-kwadrat tal-parti temporali u dak tal-parti spazjali tagħha u din in-norma hi invarjanti taħt it-trasfomazzjoni ta' Lorentz. Fi kliem ieħor ma tiddependix mas-sistema magħżula. Fil-każ tal-veloċità dan ir-riżultat jieħu forma partikularment sempliċi. In fatti, fis-sistema proprja tal-partiċella, jiġifieri fis-sistema li fiha l-partiċella hi wieqfa, il-parti spazjali tal-kwadrivettur tal-veloċità hi żero waqt li l-parti temporali hi sempliċiment ''c'' (d''t''/d''τ''&nbsp;=&nbsp;1 billi l-ħin ''t'' hu preċiżament il-ħin ''τ'' meta nkejluh fis-sistema tal-partiċella). Fi kliem ieħor fis-sistema proprja ta' partiċella, il-kwadrivettur tal-veloċità għandu komponenti (''c'', 0, 0, 0). Mela f'kull sistema Galileja għandna r-relazzjoni :(parti temporali ta' <math>\mathbf{u}</math>)<sup>2</sup> - &nbsp;(parti spazjali ta' <math>\mathbf{u}</math>)<sup>2</sup> = ''c''<sup>2</sup> . Hu minħabba din l-invarjanza ta' din in-norma li nistgħu nitkellmu fuq il-kwadrivettur ta' partiċella indipendament minn kull sistema ta' koordinati. == Il-kwadrivettur enerġija-momentu == Nistgħu nirraġunaw li bħal ma l-momentu klassiku ta' partiċella hu l-prodott <math>\vec{p} = m\vec{v}</math> tal-massa bil-veloċità, hekk ukoll il-prodott m<math>\mathbf{u}</math> tal-kwadrivettur tal-veloċità <math>\mathbf{u}</math> bil-massa ''m'' tal-partiċella għandu jkun il-kwadrivettur tal-momentu. Dan sikwit insejħulu l-vettur tal-'''enerġija-momentu''', biex nuru l-fatt li l-enerġija u l-momentu huma magħqudin flimkien f'kunċett fiżiku u ma jistgħux jinfirdu, bl-istess mod li l-ispazju u l-ħin jiffurmaw l-ispazju-ħin. Waqt li l-komponenti spazjali ta' dan il-kwadrivettur nistgħu nidentifikawhom b'mod ċar ma' dawk tal-momentu klassiku ta' partiċella, Einstein issuġġerixxa li għandna nidentifikaw il-komponent temporali ta' dan il- kwadrivettur mal-enerġija tal-partiċella. Minkejja li hemm ħafna raġunijiet għal din l-għażla, mhux faċli li nagħtu ''prova'' vera, imma din is-sitwazzjoni fejn ipoteżi mwielda fl-istess ħin mat-teorija tiżviluppa u l-konferma sperimentali tagħha tiġi wara, m'hijiex rari fil-fiżika.<ref>Ara "Ix-Xjenza u l-Ipoteżi" ta' [[Henri Poincaré]]. Nerġgħu niċċitaw it-test ta' Misner, Thorne u Wheeler, Gravitation, Freeman, 1970, paġna 71 : ''Il-liġijiet u t-teoriji kollha tal-fiżika […] għandhom dan il-karattru profond u sottili, li fl-istess ħin jiddefinixu l-kunċetti li jużaw u jagħmlu asserzjoni fuq dawn il-kunċetti. […] Kull pass il-quddiem fl-għarfien uman hu tassew kreattiv f'dan is-sens: li t-teorija, kunċett, liġi u metodu tal-kejl –dejjem inseparabbli – jitwieldu fid-dinja flimkien.''</ref> Fil-verità, l-għaxriet ta' għeluf ta' konfermi sperimentali kuljum tat-teorija, huma garanzija biżżejjed tal-ipoteżi li jagħmlu s-sisien tagħha. F'sistema inerzjali (pereżempju s-sistema dinjija fl-ewwel approssimazzjoni, li ħa nsejħulha s-''sistema laboratorju'') il-koordinati tal-ġrajjiet marbutin mal-partiċella li qegħdin insegwu huma (''t'', ''x'', ''y'', ''z'') u l-komponenti f'din is-sistema tal-kwadrivettur tal-enerġija-momentu tal-partiċella huma : :<math>\mathbf{p}=m\mathbf{u} \,=\, (E/c, p_x, p_y, p_z)</math> fejn : <math>E/c = mc \frac{dt}{d\tau}\,;\qquad p_x = m\frac{dx}{d\tau}\,;\qquad p_y =m\frac{dy}{d\tau}\,;\qquad p_z=m\frac{dz}{d\tau}\,.</math> === Espressjoni ''relattivistika'' tal-enerġija === Meta nħarsu lejn ir-relazzjoni bejn il-ħin proprju (il-ħin ''t' '' tar-razz, jew ''τ'' tal-partiċella miexja) u l-ħin ''t'' fis-sistem li qegħdin nikkunsidraw (is-sistema laboratorju), naraw li : <math>dt\,=\,\gamma. d\tau</math> Hekk niksbu espressjoni għall-'''enerġija totali''' tal-partiċella "fis-sistema laboratorju", dik li relattivament miegħu il-partiċella għandha veloċità <math>\vec{v}</math> (billi l-enerġija tiddependi mis-sistema li fiha nkejluha&nbsp;!) fil-forma : :<math>E = \gamma.{mc^2}\,=\,\frac{mc^2}{\sqrt{1 - (v^2/c^2)}}.</math> * Fir-relattività ristretta, l-'''enerġija totali''' ta' partiċella wieqfa hi daqs is-somma tal-'''enerġija fil-waqfien''' ''m.c''<sup>2</sup> kontenuta fil-massa tagħha u l-'''enerġija ċinetika''' ''K''. Meta nħarsu lejn l-espressjoni relattivistika tal-enerġija, naraw li l-enerġija ċinetika tal-partiċella hi mogħtija bl-espressjoni : :Enerġija ċinetika <math> \mathrm \,=\,K\,= E - m c^2 \,=\,m c^2\left( \frac{1}{\sqrt{1 - (v^2/c^2)}} - 1\right).</math> ** Għall-veloċitajiet "baxxi" (jiġifieri baxxi mqabblin ma' dik tad-dawl, fil-każ "klassiku") niksbu, (fl-ewwel approssimazzjoni) : :<math>E \simeq mc^2 + (1/2) m v^2</math> :Din il-formola turi li l-'''enerġija totali''' tal-partiċella hi s-somma tal-'''enerġija fil-waqfien''' ''m.c<sup>2</sup>'' li ma nafux biha fil-mekkanika Newtonjana u tal-'''enerġija ċinetika klassika''' ''(1/2)m.v<sup>2</sup>''. ** għall-veloċitajiet qrib ħafna ta' dik tad-dawl, hi l-kwantità ''1&nbsp;-&nbsp;''β''&nbsp;=&nbsp;[1&nbsp;-&nbsp;(v/c)]'' li tgħodd. :Għandna : :<math>1 - \beta^2 = (1 + \beta)(1-\beta) \simeq 2(1-\beta) </math> :u allura l-'''enerġija totali''' nistgħu niktbuha, (fl-ewwel approssimazzjoni) : :<math>E \simeq pc = \frac{mc^2}{\sqrt{2(1-\beta)}}\equiv \frac{mc^2}{\sqrt{2[1-(v/c)]}}</math>. === Espressjoni ''relattivistika'' tal-momentu === Min-naħa l-oħra l-komponenti tal-veloċità tal-partiċella fis-sistema laboratorju huma : :<math>v_x=dx/dt\,;\qquad v_y=dy/dt\,;\qquad v_z=dz/dt</math>, u meta nħarsu lejn il-fattur ta' dilatation tal-ħin bejn d''t'' u d''<math>\tau</math>'', niksbu formola importanti oħra li tagħtina l-valur tal-momentu ''fis-sistema laboratorju'' : :<math>p\,=\, \frac{mv}{\sqrt{1 - (v^2/c^2)}}.</math> == Ekwivalenza tal-enerġija u tal-massa fil-waqfien == Il-kwadrivettur enerġija-momentu għandu l-karatteristika li n-''norma'' tiegħu, jew il-kwadrat skalari tiegħu (fis-sens tal-kwadrat tal-intervall tal-ispazju-ħin), hi invarjianti taħt bidla ta' sistema ta' riferiment. Fil-qosor, il-kwantità :<math>E^2/c^2\,-\,p^2\qquad \text{fejn} \qquad p^2\,=\,(p_x^2 + p_y^2 +p_z^2)</math> hi indipendenti mis-sistema ta' riferiment li fiha tkun ikkalkulata. Issa fis-sistema tal-partiċella, il-veloċità hi żero, l-istess il-momentu, u allura n-norma ta' din il-kwantità invarjanti hi ''(m&nbsp;c'')<sup>2</sup>. F'kull sistema tkun liema tkun għandna r-relazzjoni importanti li ġejja :<math>E^2/c^2 - p^2\, =\, (m c)^2</math> jew :<math>E^2 - p^2c^2 \,=\, m^2 c^4</math> (Il-fatturi ta' ''c'' f'dawn il-formoli jiżguraw li huma omoġenji, ''p'' għandha d-dimensjoni ta' ''mv'', ''E'' dik ta' ''mv''<sup>2</sup>.) Nistgħu nippruvaw din il-formola direttament minn [[#Il-kwadrivettur enerġija-momentu|dawk ta' hawn fuq]] li jagħtu l-enerġija u l-momentu. Nistgħu nagħmlu xi osservazzjonijiet : :(i) Il-valur tal-enerġija totali ta' partiċella jiddependi mis-sistema ta' riferiment tal-osservatur. Però, il-valur tal-enerġija ta' massa hu l-istess fis-sistemi ta' riferiment kollha, u b'mod partikulari fis-sistema ta' riferiment proprja tal-partiċella. Mela hi karatteristika intrinsika tal-partiċella. :(ii) Waqt li ''v'' tersaq lejn ''c'', <math>\gamma</math> tersaq lejn l-infinit, li jfisser li hemm bżonn ta' enerġija infinita biex naċċelleraw partiċella sakemm tilħaq il-veloċità tad-dawl. Jidher ċar li dan impossibbli. Però nistgħu naċeċelleraw il-partiċelli sakemm jilħqu veloċitajiet qrib ħafna ta' ''c''. :(iii) Ir-relattività ristretta tidher fil-fenomeni fiżiċi kollha, anki fejn il-veloċitajiet li għandhom x'jaqsmu m'humiex relattivistiċi. Eżempju ċar hu n-nuqqas fil-massa tal-atomu l-iżjed sempliċi : il-massa tal-atomu tal-[[idroġenu]] <math>H_{1}^{1}</math> hi inqass mill-mases tal-elettron u tal-proton flimkien b' kwantità eżattament daqs l-ekwivalenti fil-massa tal-[[enerġija tal-jonizzazzjoni]] tal-atomu. L-'''ekwivalenza tal-massa u tal-enerġija''' tingħata bil-formola famuża ''E=mc<sup>2</sup>''. L-idea ta' din l-ekwivalenza kienet pass rivoluzzjonarju, għax il-kunċetti ta' materja u enerġija kienu distinti sa dak iż-żmien, allavolja ċerti xjenzjati bħal [[Henri Poincaré|Poincaré]] u [[Hendrik Antoon Lorentz|Lorentz]], kien ppruvaw indipendentament jagħqduhom fil-qasam tal-elettromanjetiżmu. Daż-żmien m'għandniex nenfatizzawha iż-żejjed din l-ekwivalenza, għaliex waqt li l-massa hi in-norma tal-kwadrivettur enerġija-momentu, l-enerġija m'hijiex ħlief wieħed mill-''komponenti'' ta' dan il- kwadrivettur. Il-massa mogħtija b' :<math>m^2\,=\,(E^2 - p^2c^2)/c^4</math> hi ''invarjanti'' taħt bidla ta' sistema (hi l-istess f'kull sistema). L-enerġija għal-kuntrarju tiddependi mis-sistema magħżula, u jidher ċar li la l-veloċità tinbidel, l-enerġija ċinetika trid tinbidel ukoll. == Il-veloċità tal-partiċelli bla massa == Ir-relazzjonijiet ta' hawn fuq jagħtuna riżultati importanti. L-[[#Il-kwadrivettur enerġija-momentu|espressjonijiet]] li jagħtu ''E'' u ''p'' bħala funzjoni ta' ''m'' u ''v'' iwasslu minnufih għall-formola :<math>p\,=\,(v/c)(E/c).</math> Jekk il-veloċità tal-partiċella hi daqs il-veloċità tad-dawl, allura <math>p=E/c</math> u meta nikkalkulaw <math>E^2 - p^2c^2</math> naraw li l-massa tal-partiċella hi bilfors żero. Bil-kontra, jekk il-massa tal-partiċella hi żero, allura <math>p=E/c</math> u mela <math>v=c</math>. Għalhekk naslu għall-konklużjoni doppja importanti li l-partiċelli materjali ma jistgħux jilħqu l-veloċità tad-dawl u li l-partiċelli bla massa biss jimxu bil-veloċità tad-dawl. Hemm koerenza perfetta: kull mekkaniżmu ta' propagazzjoni tal-enerġija bil-veloċità tad-dawl jikkorrispondi ma' kwantità ta' momentu ''p'' daqs l-enerġija u allura ma' "massa fil-waqfien" ta' żero. Bil-maqlub, partiċella ta' bla massa bilfors timxi bil-veloċità tad-dawl. == Dilatazzjoni tal-ħin tar-raġġi kożmiċi u tal-muoni == Fl-[[astronomija]] nsibu partiċelli li jġorru enerġija kolossali: ir-raġġi kożmiċi. Minkejja li l-mekkaniżmu tal-produzzjoni tagħhom għadu mistur, nistgħu inkejlu l-enerġija u n-numri konsiderevoli li niksbu juru li l-analiżi tagħhom teħtieġ l-użu tal-formoli tal-relattività ristretta. Ir-raġġi kożmiċi mela jfornu xempju ideali tat-teorija ta' Einstein. Insibu partiċelli b'enerġiji inkredibbli tal-ordni ta' 10<sup>20</sup> elettronvolt, jiġifieri mitt miljun [[TeV]]. Nieħdu raġġ kożmiku magħmul minn [[proton]] ta' 10<sup>20</sup> eV. X'inhi l-veloċità ta' din il- partiċella? Fl-[[#Il-kwadrivettur enerġija-momentu|espressjoni]] li tagħti l-enerġija ''E'', it-terminu ''mc''<sup>2</sup> jirrapreżenta l-enerġija tal-massa fil-waqfien tal-partiċella. Dik tal-proton hi madwar 1GeV, jiġifieri 10<sup>9</sup>eV. Ir-rapport bejn ''E'' u ''mc''<sup>2</sup> mela hu 10<sup>20</sup> /10<sup>9</sup> =10<sup>11</sup> li hu l-famuż fattur tad-dilatazzjoni tal-ħin <math>\gamma=[1 - (v/c)^2]^{-1/2}</math>. X'inhi l-veloċità ta' dan il-proton? Meta niktbu <math>1 - (v/c)^2=[1+(v/c)][1 - (v/c)]\simeq 2 [1 - (v/c)]</math> insibu li :<math>1 -(v/c) = 0.5\times 10^{-22} .</math> Fi kliem ieħor il-veloċità tal-proton li qegħdin nikkunsidraw hi kważi daqs il-veloċità tad-dawl, differenti minnha b'inqas minn 10<sup>-22</sup> (imma qatt ma tista' tilħaqha). Ejjew naraw xi jfissru dawn iċ-ċiffri għall-fatturi relattivistiċi li jeżistu bejn is-sistema proprja tal-partiċella u s-sistema dinjija. Id-dawl jaqsam il-[[Galassija]] tagħna f'xi mitt elf sena tad-dawl. Għalhekk għal osservatur dinji l-proton jaqsam din il-Galassija fl-istess ħin, madwar 100,000 sena. Il-ħaġa straordinarja hi li fis-sistema tal-proton relattivistiku, il-ħin li jikkorispondi hu 10<sup>11</sup> darba inqas u altura hu ta' 30 sekonda (sena tagħmel 3×10<sup>7</sup> sekondi)! :''Il-proton tagħna ultra-relattivistiku u ultra-enerġetiku jaqsam il-Galassija tagħna fi 30 sekonda tal-ħin proprju tiegħu imma f'{{formatnum:100000}} sena tal-ħin dinji tagħna.'' [[Stampa:relativita6.jpg|right|400px|thumb|Figura 6]] Meta raġġ kożmiku jolqot atomu tal-ossiġenu jew tal-ażotu fl-atmosfera dinjija f'altitudni tal-ordni ta' 20 sa 50 kilometru 'il fuq mill-art, joħroġ raxx ta' partiċelli elementari li fih il-[[muoni]]. Parti minnhom imorru lejn l-art b'veloċità kważi daqs dik tad-dawl, xi {{formatnum:300000}} kilometru l-sekonda fis-sistema dinjija. Dawn il-partiċelli jaqsmu xi 30 kilometru ta' atmosfera f'10<sup>-4</sup> sekonda (jew 100 mikrosekonda). Fis-sistema li fiha hu wieqaf, muon għandu nofs-ħajja ta' 2μs (2 mikrosekondi, jew 2x10<sup>-6</sup>s). Dan ifisser li fost qabda muoni prodotti fuq nett tal-atmosfera, nofshom jisparixxu f'2 mikrosekondi, mibdulin f'partiċelli oħra. Nofs il-muoni li jibqa' jisparixxu f'2 mikrosekondi oħra u jkomplu hekk. Kieku n-nofs-ħajja kienet l-istess (2 mikrosekondi) fis-sistema dinjija, fil-10<sup>-4</sup> sekondi tal-qsim tal-atmosfera il-muoni jkun għaddew minn 10<sup>-4</sup>/2×10<sup>-6</sup>=50 nofs-ħajjiet. Hekk in-numru tagħhom sa meta jaslu f'wiċċ id-dinja jkun naqas b'fattur ta' (1/2) <sup>50</sup>, jiġifieri madwar 10<sup>-15</sup> li jfisser li fil-fatti l-ebda muon ma jasal. Issal-kejl juri li madwar 1/8, jiġifieri (1/2)<sup>3</sup> mill-muoni tal-bidu jaslu f'wiċċ id-dinja, li jipprova li ma spiċċawx nofshom ħlief 3 darbiet u mhux 15-il darba. Fi kliem ieħor il-ħin tal-qsim tal-atmosfera fis-sistema proprja tagħhom tieħu 3 nofs-ħajjiet u mhux 50, jiġifieri 6 mikrosekondi ''biss'' (u mhux 100 mikrosekondi). Dan ir-riżultat jagħtina prova qawwija tal-verità tar-relattività ristretta u b'mod partikulari tat-dilatazzjoni tal-ħin proprju (hawn dak tal-muon) meta nkejlu f'sistema barranija (hawn dik tad-dinja). Fl-eżempju numeriku li għażilna il-fattur ta' dilatazzjoni tal-ħin <br /><math>\gamma = [1 - (v/c)^2]^{-(1/2)}</math> hu ta' 100/6. Nistgħu niddeduċu l-veloċità u l-enerġija tal-muoni. Fil-fatti, għandna bħal fil-kalkulazzjoni ta' qabel :<math>1 - (v/c)^2\,=\,2\times[1 - (v/c)]\,=\,(6/100)^2\,,</math> li twassal għal :<math>1 - (v/c) \simeq 2\times10^{-3}\ .</math> Billi l-massa ta' muon hi madwar 100 [[MeV]], l-enerġija tal-partiċella hi 100/6 darbiet ikbar, jiġifieri madwar 2000 MeV jew 2 [[GeV]]. == Konservazzjoni tal-kwadrivettur enerġija-momentu ta' sistema iżolata == Il-qawwa kbira tat-teorija ta' Einstein hi li tħalli l-fiżiku jirraġuna fuq kwantitajiet ta' karattru ġemetriku li għandhom realtà li titrassendi l-lingwa tal-koordinati. Hekk nistgħu nitħaddtu fuq kwadrivettur enerġija-momentu indipendentament mir-rappreżentazzjoni tiegħu f'termini ta' koordinati. Dan il-vettur b'erba' dimensjonijiet jipprovdilna għodda qawwija biex nittrattaw il-mekkanika relattivistika u patikularment il-problemi ta' interazzjoni u ta' trasformazzjoni ta' partiċelli. L-analiżi ta' ħabta bejn partiċella A u partiċella B (jew iżjed ġeneralment ta' ħabtiet bejn partiċelli ta' sistema mogħtija) hi msejsa fuq il-prinċipju li ġej, ''indipendament mid-dettalji tal-esperiment: :''Il-kwadrivettur ta' sistema iżolata ta' partiċelli hu kkonservat f'kull interazzjoni interna.'' Fi kliem ieħor: :<math>{\displaystyle \Sigma}</math><sub>(partiċelli inizjali J)</sub> <math>\ \mathbf{p}_\text{J} = {\displaystyle \Sigma}</math><sub>(partiċelli finali K)</sub><math>\ \mathbf{p}_\text{K} \,.</math> Biex janalizza esperiment, il-fiżiku jrid ikejjel u mbagħad jittraduċi din il-liġi b'mod li juża l-kwantitajiet meżurabbli li huma l-koordinati tal-kwadrivettur fis-sistema li jagħżel. Billi l-kwadrivettur hu konservat, kull wieħed mill-komponenti tiegħu ''f' sistema ta' referenza mogħtija'' (niftakru li l-valur tal-komponenti jiddependi mis-sistema magħżula) huma wkoll konservati fil-ħabtiet. Il-komponent temporali jirrappreżenta l-enerġija ''E'' tas-sistema u l-komponent spazjali jirrappreżenta il-momentu tiegħu<math>\vec{p}</math>, u għalhekk naslu għal żewġ liġijiet ta' konservazzjoni, waħda għall-enerġija u l-oħra għall-momentu. [[Stampa:relativita7.jpg|right|400px|thumb|Figura 7: Konservazzjoni tal-kwadrivettur enerġija-momentu f'ħabta]] Biex żgur inkunu ċari, nenunċjaw dawn il-liġijiet fil-każ ta' żewġ partiċelli A u B li jgħaddu minn ħabta (nistgħu niġġeneralizzaw minnufih għal sistema ta' bosta partiċelli). :(i) ''L-enerġija totali tas-sistema hi konservata f'ħabta'' :Fi kliem ieħor is-somma tal-enerġija ta' A u tal-enerġija ta' B qabel il-ħabta hi daqs is-somma tal-enerġija ta' A u tal-enerġija ta' B wara il-ħabta. :Nistgħu nifformolaw din il-liġi bil-mod li ġej: ::<math>E_1(A) + E_1(B) \,= \,E_2(A) + E_2(B).</math> :(ii) ''Il-momentu totali tas-sistema hu konservata f' ħabta'' :Fi kliem ieħor is-somma tal-momenti tal-partiċella A u tal-partiċella B qabel il-ħabta hi daqs is-somma tal-momenti tal-partiċella A u tal-partiċella B wara il-ħabta. :Matul kull waħda mit-tliet mela għandna: ::<math>(p_x)_1(A) + (p_x)_1(B)\,=\,(p_x)_2(A) + (p_x)_2(B),</math> ::<math>(p_y)_1(A) + (p_y)_1(B)\,=\,(p_y)_2(A) + (p_y)_2(B),</math> ::<math>(p_z)_1(A) + (p_z)_1(B)\,=\,(p_z)_2(A) + (p_z)_2(B).</math> Fil-figura kontra (Fig. 7) nirrappreżentaw eżempju (akademiku) ta' ħabta. Partiċella A ta' massa 8 (f'unitajiet arbitrarji) li għandha veloċità ''v/c'' ta' 15/17 miexja lejn il-lemin, tolqot partiċella ta' massa 12 li ġejja kontra b'veloċità ''v/c'' ta' 5/13.<ref>E.F. Taylor, J.A. Wheeler, Spacetime physics, Introduction to special relativity, it-tieni edizzjon, Freeman, 1992, p 207.</ref> Wara il-ħabta, A timmolla fid-direzzjoni l-oħra wara li tkun tagħt lil B sehem mill-momentu tagħha. L-enerġija totali, is-somma tal-enerġiji tal-partiċelli A u B hi konservata, kif ukoll il-momentu totali. Il-kwantitajiet E u p murija jirrapreżentaw fir-realtà (E/c<sup>2</sup>) u (p/c) u huma esprimi f'unitajiet tal-massa, arbitrarji. Bihom ghandna ir-relazzjoni: ''E''<sup>&nbsp;2</sup>&nbsp;=&nbsp;''p''<sup>&nbsp;2</sup>&nbsp;+&nbsp;''m''<sup>&nbsp;2</sup>. Il-fattur ''γ'' bħal dejjem għandu definizzjoni ''γ''&nbsp;=&nbsp;[1&nbsp;-&nbsp;(v/c)<sup>2</sup>]<sup>-1/2</sup>. === Ħabta elastika === F'[[aċċeleratur tal-partiċelli]] jiġri li elettron b'enerġija għolja ħafna jolqot elettron wieqaf u jtieh parti mill-enerġija ċinetika tiegħu. Jekk il-bidliet tal-enerġija jkunu biss f'din l-enerġija ċinetika, ngħidu li l-ħabta hi elastika. Il-formoli li jittraduċu l-konservazzjoni tal-kwadrivettur tas-sistema magħmula miż-żewġ elettroni jħalluna nanalizzaw il-ħabta. Fil-mekkanika Newtonjana iż-żewġ elettroni wara l-ħabta għandhom direzzjonijiet li jagħmlu angolu drittt. Ħa nuru li fil-mekkanika relattivistika dan m'għadhux hekk u l-veloċitajiet tal-elettroni jiffurmaw angolu akut. Din il-fenomenu jidher ċar mit-traċċi li jħallu l-ħabtiet fil-''kamra tal-bżieżaq''. [[Stampa:relativita8.jpg|right|300px|thumb|Figura 8: Ħabta elastika elastika bejn żewġ partiċelli tal-istess massa]] Inħarsu lejn elettron ta' massa ''m'' u ta' enerġija għolja ħafna li jolqot elettron ieħor li fil-bidu jkun wieqaf. Il-vetturi tal-momentu taż-żewġ partiċelli impinġijin fil-figura kontra (Fig. 8). Qabel il-ħabta l-momentu tal-elettron inċidenti hu <math>\vec{p}</math>. Wara l-ħabta, il-momenti taż-żewġ elettroni huma <math>\vec{p}_1</math> u <math>\vec{p}_2</math>. Meta niktbu l-enerġija ta' elettron bħala s-somma tal-enerġija tiegħu fil-waqfien ''mc''<sup>2</sup> u tal-enerġija ċinetika tiegħu ''K'', nistgħu niktbu l-enerġija totali tas-sistema qabel il-ħabta bħala: :<math>E\,=\,mc^2 + mc^2 + K.</math> Bl-istess mod, :<math>E_1\,=\,mc^2 + K_1</math> :<math>E_2\,=\,mc^2 + K_2\,.</math> Il-liġi tal-konservazzjoni tal-enerġija tgħid li ''E=E<sub>1</sub>+E<sub>2</sub>'' u għalhekk :<math>K\,=K_1 + K_2\,,</math> formola li turi sewwa li l-enerġija ċinetika hi wkoll konservata (ħabta elastika). Il-liġi tal-conservazzjoni tal-kwantità ta' momentu tgħid li :<math>\vec{p} = \vec{p}_1 + \vec{p}_2\,,</math> u għalhekk jekk l-angolu bejn iż-żewġ vetturi <math>\vec{p}_1</math> u <math>\vec{p}_2</math> insejħulu ''θ'', ikollna r-relazzjoni :<math>p^2\,=\,p_1^2 + p_2^2 + 2 p_1p_2\cos\theta</math> li minnha noħorġu :<math>\cos\theta\,=\,\frac{p^2 - (p_1^2 + p_2^2)}{2p_1p_2}\,.</math> Meta nesprimu l-kwadrat tal-momentu tal-elettroni bħala funzjoni tal-enerġija u tal-massa tagħhom bl-għajnuna tal-formoli murija [[#Ekwivalenza tal-enerġija u tal-massa fil-waqfien|hawn fuq]] niksbu :<math>c^2p^2\,=\,(mc^2 + K)^2 - m^2c^4 = K^2 + 2Kmc^2</math> għall-elettron inċidenti u :<math>c^2p_1^2\, = \,E_1^2 - m^2c^4 = (mc^2 + K_1)^2 - m^2c^4= K_1^2 + 2K_1mc^2,</math> :<math>c^2p_2^2\, = \,E_2^2 - m^2c^4 = (mc^2 + K_2)^2 - m^2c^4= K_2^2 + 2K_2mc^2</math> għall-elettroni wara l-ħabta. Billi ''K=K<sub>1</sub>+K<sub>2</sub>'' naslu faċilment għall-formola sempliċi :<math>\cos\theta\,=\,\frac{K_1K_2}{(K_1^2 + 2K_1mc^2)^{1/2}(K_2^2 + 2K_2mc^2)^{1/2}}\equiv \left(1 + \frac{2mc^2}{K_1}\right)^{-1/2}\left(1 + \frac{2mc^2}{K_2}\right)^{-1/2}.</math> Din il-formola turi li cos ''θ'' hu pożittiv u għalhekk id-direzzjonijiet tal-elettroni fl-istat finali jagħmlu angolu akut bejniethom. Fil-letteratura nsibu faċilment <ref>ara pereżempju E.F. Taylor, J.A.Wheeler, Spacetime physics, Introduction to special relativity, it-tieni edizzjoni, Freeman, 1992, p 240</ref> it-trattament tal-każ fejn il-ħabta hi simmetrika, iż-żewġ elettroni għandhom it-tnejn l-istess enerġija ''K''<sub>1</sub>=''K''<sub>2</sub>=''K''/2. F'din is-sitwazzjoni partikulari il-formola ġenerali issir :<math>\cos\theta=\frac{K}{K+4mc^2}</math> &nbsp; &nbsp; &nbsp; għal ħabta simmetrika. * Fil-limitu Newtonjan ta' veloċitajiet baxxi, l-enerġiji ċinetiċi huma ħafna iżgħar mill-enerġija fil-waqfien ''mc''<sup>2</sup> u għalhekk :<math>\cos\theta\simeq \frac{\sqrt{K_1K_2}}{2mc^2}</math> :tersaq lejn żero, li jfisser li l-angolu ''θ'' jersaq lejn ''π''&nbsp;/2. Dan hu r-riżultat mhux relattivistiku. * Bil-maqlub fil-limitu ta' enerġiji għolja ħafna, it-termini tal-enerġija ċinetika huma ogħla ħafna mit-terminu ''mc''<sup>2</sup> u għalhekk :<math>\cos\theta \simeq 1 - \frac{mc^2}{K_1}- \frac{mc^2}{K_2}\,.</math> :F'dan il-każ il-kosenu jersaq lejn 1, li jfisser li l-angolu bejn il-veloċitajiet tal-elettroni jersaq lejn żero. Dan juri mġiba kompletament differenti mill-każ Newtonjan. Naturalment il-formoli japplikaw ukoll għall-każ ta' ħabta bejn żewġ protoni. === L-effett Compton === L-analiżi ta' ħabta bejn foton ta' enerġija għolja ma' elettron wieqaf tagħtina applikazzjoni fiżika tal-formoli ta' konservazzjoni tal-enerġija u tal-momentu ta' sistema ta' partiċelli. Din il-ħabta tissejjah l-[[effett Compton]]. === Massa ta' sistema ta' partiċelli === Fir-relattività ristretta l-enerġiji u l-momenti huma addittivi, imma il-mases m'humiex. Il-fiżika fl-ispazju-ħin ta' erba' dimensjonijiet ta' Einstein tagħti l-materja karatteristiċi ġodda li l-fiżika Newtonjana ma setgħetx tbassar. Hekk pereżempju il-formoli tar-relattività ristretta turi li ''l-massa totali ta' sistema ta' partiċelli hi ikbar mis-somma tal-mases fil-waqfien tal-partiċelli individwali''. Jekk inqisu sett ta' partiċelli, mingħajr interazzjoni bejniethom, barra l-mument tal-ħabtiet, il-kwadrivettur enerġija-momentu ta' sistema ta' partiċelli, iżolat minn kull azzjoni barranija, hu s-somma tal-enerġiji-momenti individwali. Dan nistgħu niktbuh hekk: :<math>\mathbf{p}_\mathrm{sistema} = \Sigma_\text{J}\,\mathbf{p}_\text{J}.</math> Biex inwettqu applikazzjonijiet numeriċi, l-ekwazzjoni nqilbuha f'termini tal-komponenti enerġija ''E'' u momentu <math>\vec{p}</math>&nbsp;: :<math>E_\mathrm{sistema} = \Sigma_\text{J}\, E_\text{J}</math> :<math>\vec{p}_\mathrm{sistema} = \Sigma_\text{J}\,\vec{p}_\text{J}\,.</math> Nirrepetu: il-valur ta' dawn il-komponenti ''jiddependi mis-sistema magħżula''. Il-formoli, li jħalluna ngħaddu mill-koordinati ta' sistema <math>\mathbb{R}</math> għal dawk ta' sistema oħra<math>\mathbb{R}'</math> b'veloċità ''v''&nbsp;=&nbsp;''βc'' relattivament mal-ewwel waħda matul l-assi ''Ox'', huma l-[[#It-trasformazzjonijiet ta' Lorentz|formoli ta' Lorentz]] li diġà rajna. Niktbuhom fil-forma&nbsp;: :<math>\begin{cases} E/c= \gamma (E'/c + \beta p'_x)\\ p_x = \gamma (\beta E'/c + p'_x)\\ p_y = p'_y\\ p_z = p'_z \end{cases} </math> għall kull kwadrivettur enerġija-momentu <math>(E/c, \vec{p})</math> liema jkun. Il-proprjetà importanti tal-kwadrivetturi fir-relattività u tat-trasformazzjonijiet ta' Lorentz qiegħda fl-invarjanza tan-"norma" tal-kwadrivettur f'bidla ta' koordinati. Din in-norma tittraduċi proprjetà intrinsika tas-sistema studjata, indipendenti mis-sistema ta' riferiment. Fil-każ tal-kwadrivettur enerġija-momentu, din in-norma hi daqs il-massa ''M'' tas-sistema (bħal fil-każ ta' partiċella) u l-kwadrat tagħha jinata bil-formola&nbsp;: :<math>M^2_\mathrm{sistema}= (1/c^2)[(E_\mathrm{sistema}/c)^2 - p^2_\mathrm{sistema}]\,.</math> (Nistgħu insibu faċilment il-fatturi ''c'' li rridu ndaħħlu, bil-potenzi korretti, billi ''p'' hi omoġenja ma' ''mc'' u ''E'' omoġenja ma' ''mc''<sup>2</sup>.) Sabiex nikkalkulaw il-massa, nistgħu nużaw sistema liema tkun, billi din ma tiddependiex mill-għażla tiegħu. L-iżjed wieħed komdu hu dak fejn il-momentu totali tas-sistema hu żero, jiġifieri fejn :<math>\vec{p}=0\,.</math> Imbagħad niksbu :<math>M^2_\mathrm{sistema} = (1/c^2)(E_\mathrm{sistema}/c)^2 \equiv (1/c^4)\left(\Sigma_jE_j\right)^2\,,</math> fejn :<math>M_\mathrm{sistema} = (1/c^2)\Sigma_jE_j\,.</math> Billi l-enerġija ''E<sub>j</sub>'' ta' kull partiċella ''j'' (fis-sistema użata) hi s-somma tal-enerġija ''m<sub>j</sub>&nbsp;c''<sup>2</sup> li tikkorrispondi mal-massa fil-waqfien tagħha ''m<sub>j</sub>'' u tal-enerġija ċinetika tagħha ''K<sub>j</sub>'' (dejjem fis-sistema użata), nistgħu niktbu&nbsp;: :<math>M_\mathrm{sistema} = \Sigma_jm_j + (\Sigma_jK_j/c^2)\,.</math> Din il-formola tal-aħħar turi r-riżultat li ħabbarna&nbsp;: ''il-massa totali ta' sistema ta' partiċelli hi ikbar mis-somma tal-mases individwali tal-partiċelli''. Il-valur tal-massa totali tas-sistema miksub hu indipendenti mis-sistema li fiha ikkalkulajnih (imma biex insibu dan il-valur għażilna s-sistema sempliċi li fiha il-momentu hu żero). Nistgħu nivverifikaw dan ir-riżultat fl-eżempju numeriku ta' ħabta f'dimensjoni waħda ttrattata [[#Konservazzjoni tal-kwadrivettur enerġija-momentu ta' sistema iżolata|hawn fuq]] (inkejlu l-enerġija, il-momentu u l-massa f'unità ta' massa arbitrarja). Kellna żewġ partiċelli A u B respettivament ta' massa 8 u 12. Il-massa totali ''M'' tas-sistema nikkalkulawha bil-formola ''M'' <sup>2</sup>&nbsp;=&nbsp;''E''<sup>2</sup>&nbsp;-&nbsp;''p''<sup>2</sup>, fejn ''E''&nbsp;=&nbsp;30 u ''p''&nbsp;=&nbsp;10. Hekk insibu ''M''&nbsp;=√800&nbsp;=&nbsp;28.28, li hi ikbar mis-somma 8+12=20 tal-mases ta' A u B. === Bidla tal-massa f'enerġija fix-Xemx === Il-konservazzjoni tal-kwadrivettur enerġija-momentu tispjega kif f'reazzjoni il-massa ta' sistema tista' ma tkunx konservata u parti minnha jew kollha tista' tinbidel f'enerġija, . Hekk jiġri fir-reazzjonijiet ta' fissjoni, ta' fużjoni u ta' annikilazzjoni ta' partiċelli. Ħawn ħa niddeskrivu l-fużjoni tal-[[idroġenu]] f'[[elju]] fix-[[Xemx]], reazzjonij li biha nifhmu kif il-kewkba tagħna għandha għajn benefiċjenti ta' enerġija li bih setgħet tiddi għal ħames miljardi ta' snin u tista' tkompli tagħmel hekk għal daqshekk żmien ieħor. Fis-snin 1900, il-fiżiċi sabu wiċċhom ma' misterju kbir tal-mekkaniżmu kif ix-Xemx titfa' d-dawl tagħha. Il-ġeoloġi tas-seklu XIX, mill-ħxuna tas-saffi tal-blat sedimentarju fid-dinja, stimaw li l-età tal-Art hi xi għaxriet ta' miljuni ta' snin. Din qablet mal-età li wasal għaliha [[Charles Darwin]] meta ppropona t-teorija tiegħu tal-[[Evoluzzjoni]] tal-ispeċi. Sadatant xi fiżiċi teoriċi bħal [[William Thomson]] (Lord Kelvin) bdew jisħqu li x-Xemx ma setgħetx kienet ila tiddi iżjed minn għaxar miljun sena. Xi xjenzati oħra, partikularment mill-ġeologu Thomas Chamberlin ikkritikaw l-attitudni arroganti tagħhom.<ref> http://en.wikipedia.org/wiki/Thomas_Chrowder_Chamberlin</ref> Chamberlin issuġġerixxa f'kungress fl-1899<ref> http://www.sciencetimeline.net/1866.htm</ref> li din enerġija li n-nisel tagħha kien għadu mhux magħruf, tista' tkum ġejja mill-materja fil-qalba tax-Xemx. Hu argumenta li l-kundizzjonijiet fiżiċi eċċezzjonali li jsaltnu f'dawn ir-reġjuni ta' temperatura għolja u pressjoni qawwija kienu hekk li jistgħu joħorġu enerġija ta' tip atomiku. L-istorja kkonfermat l-intuwizzjonijiet tiegħu. Bis-saħħa tax-xogħol ta' [[George Gamow]], [[Hans Bethe]] u [[Carl Friedrich von Weizsäcker]] spiċċajna biex niksbu fl-aħħar tas-snin 1930 tagħrif dettaljat fuq ir-reazzjonijiet li ħallew ix-Xemx tiddi għal ħames miljardi ta' snin. Dawn il-fiżiċi wrew li x-Xemx taħdem qisa reattur nukleari ġgantesk limitat mill-gravitazzjoni u jitfa' kwantità konsiderevoli ta' enerġija bi qbil mal-ekwazzjoniet ta' Einstein. Dawn huma n-numri li għandhom x'jaqsmu. il-[[luminożità xemxija]], jew kwantità ta' enerġija li l-kewkba titfa' fl-ispazju kull sekonda, hi :<math>L_{\odot} \simeq 4 \times 10^{33}\;{\rm erg}\cdot{\rm s}^{-1}</math>.<br /> Biex nesprimu din l-enerġija f'unitajiet ta' massa (pereżempju grammi, skont l-użanza tal-astronomi), biżżejjed niddiviżu b' ''c''<sup>2</sup>, li jtina massa ekwivalenti ''M''&nbsp;=&nbsp;4.4×10<sup>12</sup> grammi kull sekonda. B'sensiela ta' reazzjonijiet li jagħmlu l-[[katina proton-proton]], possibbli f'tempertura għolja biżżejjed, erba' protoni jew (jew nukleji ta' idroġenu) jiġu trasformati fir-reġjuni l-iżjed ġewwenin tax-Xemx f'nukleju tal-elju, magħmul minn żewġ neutroni u żewġ protoni. Billi [[proton]] għandu massa ta' {{formatnum:1.672,62}}×10<sup>-24</sup>&nbsp;g, l-erba' protoni oriġinali għandhom massa 4×{{formatnum:1.672,62}}×10<sup>-24</sup>&nbsp;=&nbsp;{{formatnum:6.690,48}}×10<sup>-24</sup>&nbsp;g. In-nukleju tal-[[elju]], jew [[partiċella alfa]], għandu massa ta' {{formatnum:6.644,66}}×10<sup>-24</sup>&nbsp;g. Id-differenza, 0.04582×10<sup>-24</sup>&nbsp;g, toħroġ fil-forma ta' dawl. Ninnutaw li parti ċkejkna biss mill-massa użata tindidel f'enerġija. Il-massa ta' idroġenu moħlija bħala frazzjoni tal-massa tassew mibdula hi {{formatnum:6.690,48}}&nbsp;/&nbsp;{{formatnum:0.045,82}}&nbsp;~&nbsp;150. Jiġifieri għal kull gramma maqluba f'enerġija jitużaw 150 gramma ta' idroġenu. (Bil-maqlub dan ifisser li madwar 0.7 fil-mija tal-massa idroġenu tal-bidu tinbidel f'enerġija.) Għalhekk biex nibdlu 4.4×10<sup>12</sup> grammi kull sekonda irridu "naħarqu" 150 darba iżjed, jiġifieri 6.6×10<sup>14</sup> grammi ta' idroġenu kull sekonda. La l-massa tax-Xemx hi ta' 2×10<sup>33</sup> grammi, jekk din il-kwantità kollha ta' materja tinħela, il-Xemx tista' tforni l-enerġija bir-rata ta' issa matul 2×10<sup>33</sup> /&nbsp;6.6×10<sup>14</sup> &nbsp;=&nbsp;3×10<sup>18</sup> sekondi. Billi sena fiha 3×10<sup>7</sup> sekondi, naslu għal tul ta' ħajja totali ta' 100 miljardi (10<sup>11</sup>) ta' snin. L-evoluzzjoni ta' stilla in ġenerali, u tax-Xemx in partikulari, hi iżjed komplikata mill-iskema elementari tal-bidla tal-idroġenu f'elju. Mhux l-idroġenu kollu jinħaraq f'elju u bosta reazzjonijiet oħra ta' kombustjoni nukleari jiġru fl-istess ħin. Fl-aħħar, meta nqisu l-mudelli stellari iżjed komplikati, it-teoriji attwali jbassru ħajja sħiħa ta' xi 10 miljardi ta' snin għal kewkba tat-tip tax-Xemx. Ix-Xemx billi diġà ħliet madwar 5 miljardi, baqgħalha ftit inqas "x'tgħix". (Imma ħadd ma jkun hemm biex jixhed il-mewt tax-Xemx għax il-ħajja tagħha taqbeż sewwa l-iskala temporali tal-umanità&nbsp;!) == [[Elettromanjetiżmu]] u r-relattività ristretta == Fl-ispazju Newtonjan bi tliet dimensjonijiet, partiċella ta' karga ''q'' imqiegħda f'kamp elettriku <math>\vec{E}</math> u kamp manjetiku <math>\vec{B}</math> għandha fuqha il-[[forza ta' Lorentz]] u l-ekwazzjoni li tmexxi l-moviment tagħha hi :<math> d\vec{p}/dt = \,q \, (\vec E \ + \vec{v} \wedge \vec{B}) \,.</math> Biex naqilbu din il-formola għall-mekkanika relattivistika, irridu nqisu l-kwadrivettur enerġija-momentu <math>\mathbf{p}</math> minnflok il-vettur <math>\vec{p}</math> u rridu nsibu r-rata ta' varjazzjoni ta' dan il-kwadrivettur fis-sistema proprja tal-partiċella u mhux f'sistema Galileja tkun liema tkun. It-terminu tax-xellug imbagħad ikun tal-forma <math>d\mathbf{p}/d\tau</math>, fejn <math>\tau</math> hi l-[[#L-intervall ta' spazju-ħin bejn żewġ ġrajjiet|ħin proprju]] tal-partiċella kkargata. Fuq il-lemin insibu oġġett indipendenti mis-sistema magħżula u li wkoll irid ikun bilfors funzjoni linjari tal-veloċità <math>\vec{v}</math> tal-partiċella. In fatti il-parti spazjali tal-ekwazzjoni tad-dinamika linjari f' <math>\,\vec{v}\,</math> nistgħu niktbuha :<math>d\vec{p}/d\tau = \gamma d\vec{p}/dt= \gamma q (\vec E \ + \vec{v} \wedge \vec{B}) = q (u_0 \vec{E}/c + \vec{u} \wedge \vec{B})\,.</math> F'din l-espressjoni <math>\,u_0\,</math> u <math>\vec{u}</math> huma l-komponenti f'sistema Lorentzjana tal-kwadrivettur veloċità <math>\mathbf{u}\,</math>, li nistgħu niktbuhom&nbsp;: :<math>\mathbf{u} = (u_0, \vec{u}) = \left(\frac{c}{\sqrt{1 - (v^2/c^2)}}, \frac{\vec{v}}{\sqrt{1 - (v^2/c^2)}}\right)\equiv (\gamma c, \gamma\vec{v})\,.</math> L-ekwazzjoni ta' hawn fuq nistgħu naqsmuha b'mod espliċitu fit-tliet assi kif ġej&nbsp;: :<math> \begin{cases} dp_x/d\tau = q (u_0 E_x/c +u_y B_z -u_zB_y)\\ dp_y/d\tau = q (u_0 E_y/c +u_z B_x -u_xB_z)\\ dp_z/d\tau = q (u_0 E_z/c +u_x B_y -u_yB_x) \end{cases} </math> Minn naħa l-oħra il-komponent temporali tal-ekwazzjoni tad-dinamika (li jikkorrispondi mal-liġi li tagħti l-varjazzjoni tal-enerġija) tinkiteb :<math>dp_0/d\tau = \gamma d(W/c)/dt = \gamma q (\vec{E}/c)\cdot\vec{v}\equiv q (\vec{E}/c)\cdot\vec{u}\,, </math> fejn ''W'' hu x-xogħol tal-forza <math>q\vec{E}\,.</math> Meta niġbru l-ekwazzjonijiet miktuba hawn fuq fil-kuntest ta' spazju-ħin f'erba' dimensjonijiet, ir-rata ta' varjazzjoni tal-kwadrivettur enerġija-momentu hi mogħtija hekk :<math> \begin{pmatrix} dp_0/d\tau\\dp_x/d\tau\\dp_y/d\tau\\dp_z/d\tau \end{pmatrix} = q \begin{pmatrix} 0 & E_x/c & E_y/c & E_z/c\\ E_x/c & 0 & B_z & -B_y\\ E_y/c & -B_z & 0 & B_x\\ E_z/c & B_y & -B_x & 0 \end{pmatrix} \begin{pmatrix} u_0\\u_x\\u_y\\u_z \end{pmatrix}. </math> L-ekwazzjoni matriċjali li għadna kif ktibna turi li fir-relattività ristretta il-kamp manjetiku u il-kamp elettriku jagħmlu entità waħda. Fil-fatti il-preżentazzjoni li tajna hi xi ftit inkorretta fis-sens li biex noħorġu l-qawwa kollha tat-teorija relattivistika hemm bżonn nużaw it-tensuri. L-ekwazzjoni matriċjali hawn fuq hi t-traduzzjoni f'termini ta' komponenti tal-ekwazzjoni tensorjali, indipendenti minn kull sistema ta' koordinati :<math>d\mathbf{p}/d\tau = q \mathbf{F}(\mathbf{u})\,.</math> <math>\mathbf{F}</math> hu t-tensur tal-kamp elettromanjetiku (jew tensur ta' Maxwell jew tensur ta' Faraday). Hu dan l-oġgett li jirrapreżenta fiżikament il-kamp elettromanjetiku. Il-komponenti tiegħu f'ċertu sistema ta' koordinati jingħataw mill-matriċi miktub hawn fuq. == Vokabularju == # '''Osservatur''' : bniedem jew apparat ta' rilevament li għandu arloġġ li bih jista' jaqra l-ħin u jekk jagħmel parti minn grupp, jista' jkollu marka li turi l-pożizzjoni tiegħu. # '''Sistema ta' riferiment Galilej''', imsejjaħ ukoll "sistema ta' riferiment ta' Lorentz" jew "sistema ta' riferiment inerzjali" : sett ta' osservaturi mferrxin mal-ispazju imbegħdin minn kull massa, li d-distanzi bejniethom ma jinbidlux mal-ħin (huma weqfin relattivament ma' xulxin) u li l-arloġġi tagħhom huma sinkronizzati. # '''ġrajja''' : ġrajja hi ġrajja (!), bħal pereżempju t-twelid ta' individwu, il-tluq ta' razz jew l-sparar ta' murtal. Hi indipendenti mill-koordinati tal-ħin u tal-ispazju li bihom nillokalizzawha. Fil-fatti hu komdu li nqabblu l-ġrajja mal-koordinati tagħha relattivament ma' sistema, biex inkunu nafu fejn u meta ġrat f'din is-sistema. Fir-relattività ristretta t-tul u l-ħin inkejluhom bl-istess unità (kif għamilna aħna b'mod sistematiku). Fl-astronomija jagħżlu l-unità tal-ħin u jkejlu d-distanza bil-ħin li d-dawl jieħu biex jivjaġġa din id-distanza. Pereżempju jekk galassija qiegħda ħames muljun sena tad-dawl 'il bogħod minnha ifisser li d-dawl jieħu ħames miljun sena biex jaqsam id-distanza li tifridna. Ninnutaw li meta fil-ħajja ta' kuljum ngħidu li Pariġi, pereżempju, hi tliet sigħat bit-tren minn Montpellier, inkunu qegħdin inkejlu d-distanza bil-ħin. == Ħoloq esterni == === Xogħljiet oriġinali === * [http://www.physik.uni-augsburg.de/annalen/history/einstein-papers/1905_17_891-921.pdf ''Zur Elektrodynamik bewegter Körper''] Ix-xogħol oriġinali ta' Einstein bil-Ġermaniz, [[Annalen der Physik]], [[Berne]] 1905 === Korsijiet === * [https://web.archive.org/web/20120707062245/http://academicearth.org/lectures/special-and-general-relativity Kors bl-Ingliż fuq ir-relattività ristretta u ġenerali mill-Università ta' Yale] === Ir-relattività ristretta għal udjenza ġenerali (l-ebda għarfien tal-matematika m'hu meħtieġ) === * [http://en.wikibooks.org/wiki/Special_relativity Wikibooks: Relattività ristretta] * [https://web.archive.org/web/20100201234156/http://www.einstein-online.info/en/elementary/index.html Einstein Online] Introduzzjoni għat-teorija tar-relattività, mill-Istitut Max Planck għal Fiżika Gravitazzjonali. === Ir-relattività ristretta spjegata (bl-użu tal-matematika sempliċi jew iżjed avvanzata) === * [https://web.archive.org/web/20040206110957/http://www.geocities.com/autotheist/Bondi/intro.htm Il-''K-Kalkulu'' ta' Bondi] – Introduzzjoni sempliċi għat-teorija tar-relattività ristretta. * [http://cosmo.nyu.edu/hogg/sr/ Noti ta' D. W. Hogg Notes fuq ir-relattività ristretta] Introduzzjoni siewja għat-teorija tar-relattività ristretta fl-livell universitarju bl-użu tal-kalkulu. * [https://web.archive.org/web/20070928200252/http://www.theophoretos.hostmatrix.org/relativity.htm L-oriġni tat-teorija tar-relattività ristretta ta' Einstein] – Approċċ storiku għat-teorija tar-relattività ristretta. * [https://web.archive.org/web/20101214113441/http://lightandmatter.com/html_books/6mr/ch01/ch01.html Relattività] Introduzzjoni għat-teorija tar-relattività ristretta fl-livell universitarju bla użu tal-kalkulu. * [http://www2.slac.stanford.edu/vvc/theory/relatività.html Relattività ristretta] Università ta' Stanford, Helen Quinn, 2003 * [http://www.rafimoor.com/english/SRE.htm Nifhmu r-relattività ristretta] It-teorija tar-relattività ristretta spjegata b'mod faċli. === Viżwalizzazzjoni === * [http://www.hakenberg.de/diffgeo/special_relativity.htm Raytracing Special relativity] Software li jivviżwalizza bosta xenarji taħt l-influwenza tar-relattività ristretta. * [http://www.anu.edu.au/Physics/Savage/RTR/ Relattività fil-ħin veru] The Australian National University. Effetti viżwali relattivistiċi permezz ta' programm interattiv. * [http://www.spacetimetravel.org Vjaġġar fl-''ispazju-ħin''] Bosta viżwalizzjonijiet ta' effetti relattivistiċi, mill-moviment relattivistiku għat-[[toqba sewda|toqob suwed]]. * [http://www.youtube.com/watch?v=C2VMO7pcWhg Klipp ta' animazzjoni] viżwalizzjoni tat-trasformazzjoni ta' Lorentz. * [http://math.ucr.edu/~jdp/Relativity/SpecialRelativity.html Bosta animazzjonijiet bil-FLASH ] ta' sistemi riferenzjali ta' Lorentz u Galilejani, Il-paradoss tat-tren fil-mina, il-paradoss tat-tewmin, propagazzjoni tal-mewġ, etc. == Noti u referenzi == {{portal|Matematika|P_math.png}} {{referenzi}} [[Kategorija:Fiżika]] [[Kategorija:Matematika]] fbdrlx1aoo1ntd84inqztzz3yrjm5cz Achal Prabhala 0 16655 332545 332205 2026-09-28T23:56:45Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332545 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Wikimania 2009 GOLDBERGN-9941.jpg|thumb|250px|Achal Prabhala (Wikimania 2009)]] '''Achal Prabhala''' huwa riċerkatur, attivista u kittieb [[Indja|Indjan]] minn [[Bangalore]], [[Karnataka]]. Huwa jaħdem dwar id-drittijiet tal-proprjetà intellettwali fir-rigward tal-[[mediċina]] u l-għarfien. Prabhala huwa membru tal-bord ta' konsulenza tal-[[Fondazzjoni Wikimedia]].<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-08-05 |titlu=Advisory Board: Achal Prabhala |url=http://wikimediafoundation.org/wiki/Advisory_Board#Achal_Prabhala |arkivju-data=2008-02-06 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080206124912/http://wikimediafoundation.org/wiki/Advisory_board#Achal_Prabhala |url-status=dead }}</ref> == Ħajja privata == Prabhala jgħix f'Bangalore, l-Indja.<ref>{{ċita web |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-neighbourhood/article1128553.ece |titlu=One among the clan of Wikipedians |editur=The Hindu |data=2011-01-27 |lingwa=Ingliż |arkivju-data=2014-02-22 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140222024927/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-neighbourhood/article1128553.ece |data-aċċess=2013-08-05 |url-status=dead }}</ref> Huwa studja l-ekonomija u l-amministrazzjoni pubblika f'Middlebury College u wara fl-[[Università ta' Yale]], fejn ikkontribwixxa għal artikli fuq il-''Yale Daily News'', il-gazzetta tal-istudenti. == Bijografija == === Kitbiet u riċerka === Achal Prabhala jirriċerka l-[[proprjetà intelletwali]] f'konnessjoni mal-mediċina u l-għarfien. Fl-2005, huwa kiteb rapport dwar il-kwistjonijiet tal-copyright u għall-aċċess tat-tagħlim fl-Afrika tan-Nofsinhar għall-[[Ċentru Internazzjonali għall-Kummerċ u l-Iżvilupp Sostenibbli|ICTSD]] u l-[[Konferenza tal-Ġnus Magħquda fuq il-kummerċ u l-iżvilupp|UNCTAD]]<ref>{{ċita ktieb |url=http://books.google.com/books?id=sxs-0XUhMIIC&pg=PA288 |titlu=Digital decision making: back to the future |awtur=Ray Corrigan |paġni=288 |editur=Springer |data-aċċess=2012-04-03}}</ref> u mexxa l-proġett "Access to learning materials in South Africa" 2004–05.<ref name="ArmstrongBeer2010">{{ċita ktieb |isem1=Chris |kunjom1=Armstrong |isem2=Jeremy |kunjom2=De Beer |isem3=Dick |kunjom3=Kawooya |isem4=Achal |kunjom4=Prabhala |isem5=T. |kunjom5=Schonwetter |titlu=Access to knowledge in Africa: the role of copyright |url=http://books.google.com/books?id=mzoPtBoQkEcC&pg=PR9 |data-aċċess=2011-11-17 |sena=2010 |editur=UCT Press |isbn=978-1-919895-45-1 |paġni=9–}}</ref><ref name="Meléndez-OrtizRoffe2009">{{ċita ktieb |kunjom1=Meléndez-Ortiz |isem1=Ricardo |kunjom2=Roffe |isem2=Pedro |titlu=Intellectual property and sustainable development: development agendas in a changing world |url=http://books.google.com/books?id=mX05t94yOIIC&pg=PR10 |data-aċċess=2011-11-17 |data=2009-01-01 |editur=Edward Elgar Publishing |isbn=978-1-84844-645-8 |paġni=10–}}</ref> B'fondi minn għotja tal-Fondazzjoni Wikimedia, Prabahala, flimkien ma' Priya Sen u Zen Marie, ipproduċa l-film ''People are Knowledge''. Il-film jesplora kif jistgħu jiġu wżat metodi alternattivi ta' ċitazzjoni fuq il-Wikipedija.<ref name="NYT">{{ċita web |url=http://www.nytimes.com/2011/08/08/business/media/a-push-to-redefine-knowledge-at-wikipedia.html |titlu=When Knowledge Isn’t Written, Does It Still Count? |editur=The New York Times |data=2011-08-07 |data-aċċess=2011-08-17 |awtur=Noam Cohen |lingwa=Ingliż }}</ref> == Xogħlijiet == * ''Access to knowledge in Africa'' (2010) ma' C. Armstrong, J. De Beer, D. Kawooya u T. Schonwetter. * ''The best of Quest'' (2011) ma' Laeeq Futehally u Arshia Sattar. * ''Civil Lines 6'' (2011) ma' Mukul Kesavan u Kai Friese. == Referenzi == <references /> == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20130814143912/http://www.outlookindia.com/peoplehome3.aspx?author=Achal+Prabhala&pid=4315 Artikli ta' Achal Prabhala] fuq Outlookindia.com {{DEFAULTSORT:Prabhala, Achal}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Kittieba Indjani]] ltspy5sin7bj0u9xush1cckup7dfbea Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos 0 26444 332551 313055 2026-09-29T06:53:28Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332551 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Birth of Dionysos - House of Aion - Paphos Archaeological Park.jpg|daqsminuri|302x302px|Il-mużajk ta' [[Apollo (divinità)|Apollo]] u Marsyas, fil-Villa ta’ Aion, fis-sit arkeoloġiku ta’ Paphos.]] Is-'''Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos''', magħruf ukoll bħala l-'''Park Arkeoloġiku ta’''' '''Kato Pafos''', fih il-biċċa l-kbira tal-belt Griega u [[Imperu Ruman|Rumana]] antika u importanti ta’ [[Paphos]] u jinsab fil-Lbiċ ta’ [[Ċipru]]. Is-sit arkeoloġiku tħejja biex ikun aċċessibbli għal żjarat turistiċi fi ħdan is-sezzjoni ta’ [[Nea Paphos]] (‘Paphos Ġdida’) tal-belt kostali, għalkemm l-iskavi għadhom għaddejjin.<ref>Bryant, Sue (13 January 2009). ''Frommer's Cyprus With Your Family: From the Best Family Beaches to Mountain Villages''. John Wiley & Sons. pp. 56–. ISBN <bdi>978-0-470-72318-0</bdi>.</ref> Is-siti u l-[[Monument|monumenti]] ta’ Paphos imorru lura għall-[[Preistorja]] sal-[[Medjuevu|Medju Evu]]. Fost l-iktar fdalijiet sinifikanti li ġew skoperti sa issa hemm erba’ vilel Rumani kbar u elaborati: il-Villa ta’ Dijoniżju, il-Villa ta’ Aion, il-Villa ta’ Teżew, u l-Villa ta’ Orfeo.<ref name=":0">{{Ċita web|url=http://www.mcw.gov.cy/mcw/DA/DA.nsf/All/59FFC9310818070EC225719B003A2EB8?OpenDocument|titlu=Department of Antiquities - Archaeological Sites|sit=www.mcw.gov.cy|data-aċċess=2021-05-19}}</ref> L-erba’ vilel huma pavimentati bil-mużajk li baqa’ ppreservat tajjeb ħafna, speċjalment fil-Villa ta’ Orfeo. Barra minn hekk, mill-iskavi ħarġu agora, ''asklipieion'', bażilika, ''odeion'', teatru Ellenistiku-Ruman, u nekropoli magħrufa bħala “l-Oqbra tar-Rejiet”.<ref name=":1">{{Ċita web|url=http://www.visitpafos.org.cy/Archaeological_Park.aspx|titlu=Paphos archaeological park at Kato Pafos|data=2014-07-14|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140714080241/http://www.visitpafos.org.cy/Archaeological_Park.aspx|arkivju-data=2014-07-14|url-status=dead}}</ref> Is-sit arkeoloġiku ta’ Paphos tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta’ Wirt Dinji|Siti ta’ Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-1980.<ref name=":2">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/79/|titlu=Paphos|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2021-05-19}}</ref> == History == Il-belt ta’ Paphos x’aktarx li nbniet minn [[Nikokles]], l-aħħar re ta’ Paphos, lejn l-aħħar tas-seklu 4 Q.K. Sal-bidu tas-seklu 2 Q.K., il-belt saret il-[[belt kapitali]] tal-gżira ta’ Ċipru, u ħadet post [[Salamis]] matul l-era Ellenistika taħt il-[[Tolomej]].<ref name=":3">{{Ċita web|url=https://pcma.uw.edu.pl/en/2019/02/15/nea-paphos/|titlu=Nea Paphos|sit=pcma.uw.edu.pl|lingwa=en-GB|data-aċċess=2021-05-19}}</ref> == Sit ta’ Wirt Dinji == [[Stampa:House of Aion, Paphos - Apollo and Marsyas Mosaic 2.jpg|daqsminuri|284x284px|Il-mużajk tal-Villa ta’ Dijoniżju]] Is-sit arkeoloġiku ta’ Paphos ġie ddeżinjat bħala Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1980 flimkien man-nekropoli u mas-santwarju ta’ [[Afrodite]] bħala sit [[Kultura|kulturali]] uniku.<ref name=":2" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta’ żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: '''il-kriterju (iii)''' “Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta’ tradizzjoni kulturali jew ta’ ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet”, ladarba f’Ċipru kienu jiġu adurati allat pre-Elleniċi min-[[Neolitiku]] (is-sitt millenju Q.K.) u bosta mill-fdalijiet arkeoloġiċi huma antiki ferm; pereżempju s-Santwarju ta’ Afrodite jmur lura għas-seklu 12 Q.K., u huwa xhieda ta’ wieħed mill-iktar insedjamenti antiki ta’ [[Mycenae]]. Il-mużajk tas-sit arkeoloġiku ta’ Paphos huwa rari ħafna u jitqies fost l-ifjen eżemplari fid-[[Id-Dinja|dinja]] u jkopri l-perjodu Ellenistiku sal-perjodu [[Biżantini|Biżantin]]. Il-fdalijiet arkeoloġiċi u arkitettoniċi tal-vilel, tal-palazzi, tal-fortizzi u tal-oqbra mnaqqxa fil-blat ta’ Paphos huma uħud mill-imfietaħ li jgħinuna nifhmu l-arkitettura tal-qedem u għandhom valur storiku eċċezzjonali; u '''l-kriterju (vi)''' “Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma’ avvenimenti jew ma’ tradizzjonijiet ħajjin, ma’ ideat jew ma’ twemmin, jew ma’ xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta’ valur universali straordinarju”, ladarba l-importanza [[Reliġjon|reliġjuża]] u kulturali tal-qima lil [[Venere (mitoloġija)|Venere]], alla lokali tal-fertilità li ġiet rikonoxxuta b’mod mifrux u ċċelebrata bħala simbolu tal-[[imħabba]] u tas-sbuħija, tikkontribwixxi għall-valur universali straordinarju tas-sit.<ref name=":2" /> [[Stampa:Paphos panorama - Cyprus - 3 May 2015.jpg|nofs|daqsminuri|695x695px|Veduta panoramika tas-sit arkeoloġiku ta’ Paphos]] == Skavi == === Skavi Pollakki f’Paphos === [[Stampa:The House of Theseus, Paphos Archaeological Park, Cyprus (22381172469).jpg|daqsminuri|255x255px|Il-kolonni tal-Villa ta’ Teżew]] L-ispedizzjoni arkeoloġika miċ-Ċentru [[Polonja|Pollakk]] tal-Arkeoloġija [[Baħar Mediterran|Mediterranja]] tal-Università ta’ [[Varsavja]] bdiet twettaq skavi taħt id-direzzjoni tal-Professur [[Kazimierz Michałowski]] f’Ġunju 1965. Fin-naħa tal-Lbiċ tas-sit arkeoloġiku ta’ Paphos instabu [[Statwa|statwi]] tal-irħam ta’ [[Asklepju]] u ta’ [[Artemide]] (li kien meqjum fil-belt). Skoperta oħra kienet teżor ta’ muniti tal-fidda mir-renji ta’ [[Filippu III tal-Maċedonja]] u ta’ [[Alessandru l-Kbir]].<ref>{{Ċita web|url=https://pcma.uw.edu.pl/wp-content/uploads/2018/01/Nea_Paphos_booklet.pdf|titlu=Nea Paphos. 50 Years of Polish Excavations 1965–2015 (PDF). Warszawa. 2015.}}</ref> Id-diretturi sussegwenti tal-ispedizzjonijiet Pollakki kienu l-Professur [[Wiktor Andrzej Daszewski]] (1971-2007) u Dr. [[Henryk Meyza]] (2008-2019). It-timijiet tagħhom gradwalment skoprew u kixfu residenza antika enormi (twila 120 metru u wiesgħa 80 metru). Din ingħatat l-isem ta’ Villa ta’ Teżew minħabba li fiha nstab mużajk tal-battalja bejn Teżew u Minotawru. Fl-1983, mużajk kbir ta’ Aion, l-alla tal-ħin u tal-eternità, ġie skopert f’villa li saret magħrufa bħala l-Villa ta’ Aion. L-iskavi jinkludu wkoll l-hekk imsejħa Villa “Ellenistika” u Villa Rumana Bikrija. Minbarra r-riċerka arkeoloġika, l-ispedizzjonijiet wettqu xogħlijiet ta’ rikostruzzjoni u ta’ konservazzjoni.<ref name=":3" /> [[Stampa:PanoOdeonPaphos.jpg|xellug|daqsminuri|271x271px|L-''odeon'' u l-fanal ta’ Paphos fl-isfond]] Fl-2011 ġie varat il-Proġett Paphos Agora minn tim mid-Dipartiment tal-Arkeoloġija Klassika fl-Istitut tal-Arkeoloġija tal-Università Jagellonika ta’ [[Krakovja]], immexxi mill-Professur [[Ewdoksia Papuci-Władyka]]. L-objettiv ewlieni tiegħu kien li tinstab l-agora Ellenistika, li presumibbilment kienet moħbija taħt dik Rumana. Fl-2015 bdiet fażi ġdida tal-proġett, bl-għan li jiġi studjat u rikostruwit l-ispazju pubbliku tal-agora kif ukoll l-infrastruttura u l-attività ekonomika ta’ Paphos.<ref>{{Ċita web|url=https://paphos-agora.archeo.uj.edu.pl/en_GB/|titlu=Home - Paphos Agora Project - Institute of Archeology|sit=paphos-agora.archeo.uj.edu.pl|data-aċċess=2021-05-19}}</ref> Fis-sena 2020 inbeda proġett konġunt ta’ konsorzju xjentifiku magħmul mill-Università Jagellonika ta’ Krakovja, miċ-Ċentru Pollakk tal-Arkeoloġija Mediterranja tal-Università ta’ Varsavja, u mill-Università tat-Teknoloġika ta’ Varsavja. Il-proġett, imsejjaħ “''MA-P Maloutena and Agora in the layout of Paphos: modelling the cityscape of the Hellenistic and Roman capital of Cyprus''” (Immappjar ta’ Maloutena u Agora fil-pjanta ta’ Paphos: immudellar tal-pjanta urbana tal-belt kapitali Ellenistika u Rumana ta’ Ċipru), huwa mmexxi mill-Professur Ewdoksia Papuci-Władyka.<ref name=":3" /> == Monumenti == [[Stampa:House of Dionysos plan.jpg|daqsminuri|200x200px|Pjanta tal-Villa ta’ Dijoniżju]] === Villa ta’ Dijoniżju === Din il-villa tassew rikka tokkupa 2,000 metru kwadru, li minnhom 556 metru huma miksija b’artijiet bil-mużajk imżejna b’xeni mitoloġiċi, antiki u tal-kaċċa. Il-villa ngħatat l-isem tal-alla Dijoniżju li jidher fuq diversi mużajċi. Il-kmamar tal-villa nbnew madwar bitħa ċentrali, jew atriju, li kienet tiffunzjona bħala l-qalba tal-villa. Il-villa nbniet lejn l-aħħar tas-seklu 2 W.K. u nqerdet u ġiet abbandunata wara t-terremoti tas-seklu 4 W.K. Taħt il-villa Rumana nstab mużajk Ellenistiku biċ-ċagħaq, li jirrappreżenta l-mostru mitoloġiku tal-baħar [[Scylla]], minn villa preċedenti tas-seklu 3 Q.K. u jista’ jiġi apprezzat fil-post.<ref name=":3" /> === Villa ta’ Aion === [[Stampa:House of Aion.jpg|xellug|daqsminuri|219x219px|Pjanta tal-Villa ta’ Aion]] [[Stampa:Mosaic pavement of Aion from the House of Aion in Arles, France Roman 2nd century CE.jpg|daqsminuri|229x229px|L-art bil-mużajk tal-Villa ta’ Aion]] Minkejja li tlieta biss mill-kmamar ta’ din il-villa kbira ġew skavati mill-Università ta’ Varsavja, l-art bil-mużajk mill-Villa ta’ Aion titqies bħala waħda mill-iktar opri eċċezzjonali tal-arti Rumana antika, jekk mhux l-unika opra ta’ din ix-xorta, u ċertament waħda mill-iktar enigmatiċi u li ġew diskussi b’mod imqanqal mill-istudjużi. Il-villa tmur lura għal madwar nofs is-seklu 4 W.K. u ngħatat l-isem ta’ Villa ta’ Aion minħabba l-mużajk ċentrali tagħha fejn jidher l-alla Aion. Il-kamra prinċipali x’aktarx li kienet ''triclinium'' jew kamra ta’ riċeviment. Żewġ kmamar iżgħar kellhom mużajk ġeometriku mill-aqwa. Il-mużajk ewlieni fih tliet gwarniċi orizzontali b’ħames panewijiet b’gwarniċ ġeometriku kull wieħed. Ħajt tal-villa nstab imġarraf fit-triq biswitha u ġie rrestawrat.<ref name=":3" /> [[Stampa:House of Theseus.jpg|daqsminuri|190x190px|Pjanta tal-Villa ta’ Teżew]] === Villa ta’ Teżew === [[Stampa:Paphos Haus des Theseus - Mosaik Theseus 2.jpg|xellug|daqsminuri|253x253px|Il-mużajk tal-Villa ta’ Teżew]] Din il-villa kbira eċċezzjonali kienet ir-residenza tal-prokonslu jew tal-gvernatur Ruman, u kienet diviża fi kmamar għal funzjonijiet uffiċjali u kmamar għall-użu privat. Il-villa ngħatat l-isem ta’ Villa ta’ Teżew minħabba l-mużajk sabiħ ta’ Teżew u Minotawru fil-kwartier tax-Xlokk. Il-villa kienet tkopri diversi ''insulae'' tal-pjanta Ellenistika tat-toroq tal-belt. [[Stampa:Paphos Haus des Theseus - Geometrisches Mosaik 2b.jpg|daqsminuri|Dettall tal-mużajk ġeometriku]] Il-villa nbniet fit-tieni nofs tas-seklu 2 W.K. fuq il-fdalijiet ta’ djar jew vilel preċedenti u kienet okkupata sas-seklu 7 W.K. Attwalment, in-nofs tal-villa fin-Nofsinhar biss ġie skavat għalkollox.<ref name=":0" /> === Villa ta’ Orfeo === Din il-villa tinsab fil-Punent tal-Villa ta’ Teżew. Il-mużajk tas-seklu 3 W.K. fih tliet rappreżentazzjonijiet mitoloġiċi: “Orfeo u l-Lira tiegħu”, “[[Erkole]] u l-[[Iljun]] ta’ Nemea” u “l-Amażonja”.<ref name=":1" /> === Teatru === It-teatru, li jinsab fiż-żona tal-Grigal tal-belt antika, imur lura oriġinarjament għal tmiem is-seklu 4 Q.K. u qed ilu jiġi skavat mill-Università ta’ [[Sydney]] mill-1995.<ref>J.R. Green, Cyprus Today, vol. XLV, no. 2, 2007. pp. 2-21.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.sydney.edu.au/museum/our-research/paphos-theatre.html|titlu=Paphos theatre|sit=The University of Sydney|lingwa=en-AU|data-aċċess=2021-05-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.paphostheatre.org/archaeological-history.html|titlu=Archaeological History|sit=Paphos Theatre Archaeological Project|lingwa=en|data-aċċess=2021-05-19|arkivju-data=2022-12-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221224152626/http://www.paphostheatre.org/archaeological-history.html|url-status=dead}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Ċipru]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti arkeoloġiċi]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] 5ehmyd8hez2aybkserbkoreqmdpk3au Xtatol 0 29955 332553 289389 2026-09-29T08:15:28Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332553 wikitext text/x-wiki [[File:Erzyanj_shtatol_100_2518.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Erzyanj_shtatol_100_2518.jpg|daqsminuri|212x212px|Xtatol f'[[mużew]] fil-[[Mordovja]].]] '''Xtatol''', imsejħa wkoll '''xtatol Erżjana''' (bl-[[Lingwa Erżjana|Erżjan]]: ''Štatol'', ''ěrzäń štatol'') hija xemgħa tax-xama' li tinżamm f'reċipjent ornamentali tal-[[injam]] li jintuża fir-ritwali tradizzjonali Erżjani (''erzja Ineškipazněń Kemema'').<ref>{{Ċita web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/rol-rodovogo-kollektiva-v-obryadnosti-finno-ugorskih-narodov/viewer|titlu=Роль родового коллектива в обрядности финно-угорских народов|sit=cyberleninka.ru|data-aċċess=2023-04-07}}</ref> == [[Etimoloġija]] == It-terminu "xtatol" oriġina mill-Erżjan: šta ("xama'") u ''tol'' ("nar"). L-eqdem użu magħruf ta' dan it-terminu hu f'sors mhux bl-Erżjan iżda bil-[[lingwa Russa]], ''[[Dizzjunarju]] Spjegattiv tal-Lingwa Russa Ħajja u Kbira'', ippubblikat mil-lessikografu [[Russja|Russu]] [[Vladimir Dal]] fl-1863.<ref>{{Ċita web|url=https://dic.academic.ru/dic.nsf/vasmer/51933/%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB|titlu=штатол {{!}} это... Что такое штатол?|sit=Словари и энциклопедии на Академике|lingwa=ru|data-aċċess=2023-04-07}}</ref> == Użu u simboliżmu == Ix-xtatol hija simbolu tal-ħajja, tar-reverenza lejn l-antenati u tat-trapass taż-żmien. Ir-reċipjent tal-injam li fih titqiegħed ix-xemgħa jissejjaħ ''ġandava'' (bl-Erżjan: ''jandava''). Il-ġandava tiġi mnaqqxa minn zkuk mastizzi tat-tilju u jkollha għamla qisha ta' papra. Ix-xtatol u l-ġandava jintużaw spiss matul diversi ritwali Erżjani, fosthom ir-Ras'ken' Ozks u l-Verya Ozks.<ref>{{Ċita web|url=https://www.mordovmedia.ru/news/society/item/78466/|titlu=На фестиваль «Штатол» в Саранск приедут театры из Дагестана и Татарстана|sit=МордовМедиа|lingwa=ru|data-aċċess=2023-04-07|arkivju-data=2021-04-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210417114538/https://www.mordovmedia.ru/news/society/item/78466/|url-status=dead}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Russja]] [[Kategorija:Folklor]] [[Kategorija:Tradizzjonijiet]] ovd4irtzr720njuifggpaw6hgnmw3px Giovanni Paolo Lascaris 0 30600 332548 298706 2026-09-29T02:32:54Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332548 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Giovanni Paolo Lascaris''' di [[Ventimiglia]] e [[Castellar, Alpes-Maritimes|Castellar]] ([[Lingwa Maltija|Malti]]: ''Laskri'' ) (28 June 1560 – 14 ta' Awwissu 1657) kien nobbli Taljan u [[Gran Mastri tal-Ordni ta' San Ġwann|Gran Mastru]] tal-[[Ordni ta' San Ġwann|Kavallieri ta' Malta]]. == Ħajja bikrija == Lascaris twieled fit-28 ta' Ġunju 1560, it-tieni iben ta' Giannetto Lascaris u martu Franceschetta di Agostino Lascaris tal-familja antika tal-Konti ta' Ventimiglia, relatati mal- familja Lascaris li kienu imperaturi tal-Imperu Niċejan [[Biżantini|Biżantin]] . [[Stampa:Palazzo_Palais_Lascaris_de_Vintimille_a_Castellar.jpg|daqsminuri| Palazzo Lascaris f'Castellar]] Fl-1584, daħal fl-[[Ordni tal-Kavallieri Ospitalieri ta' San Ġwann|Ordni ta' San Ġwann ta' Ġerusalemm]]. Bħala membru tal-ordni għex għal aktar minn tletin sena f'diversi monasteri u kien responsabbli għal firxa ta' funzjonijiet monastiċi. Huwa ngħata l-inkarigu għall-provvisti tal-qamħ tal-ordni u aktar tard, fl-1615, il-fran tal-ordni madwar il-gżira. Huwa ġab ruħu sew u ġie promoss għal kaptan tal-ħabs ta' Sant'Antnin. Fl-1632 intbagħat bħala [[ambaxxatur]] għar-[[Renju ta' Spanja]]. Mal-mewt tal-Gran Mastru [[Antoine de Paule]], kien hemm tliet kandidati għall-elezzjoni bħala Gran Mastru; Lascaris, Signorino Gattinara (li ftit huwa magħruf dwaru) u [[Martin de Redin]]. [[Inkwiżitur|L-Inkwiżitur]] Fabio Chigi (aktar tard [[Papa Alessandru VII|il-Papa Alessandru VII]]) attenda bħala rappreżentant tal-[[Papa Urbanu VIII]]. Peress li m'irnexxilux jassigura biżżejjed voti għall-elezzjoni tiegħu stess, de Redin ħeġġeġ lill-partitarji tiegħu biex jappoġġjaw lil Lascaris. Fis-16 ta' Ġunju 1636, Lascaris ġie elett Gran Mastru tal-Ordni ta' Malta, kariga li żamm sa mewtu. == Bħala Gran Mastru == === Torrijiet ta' Lascaris === Is-sena ta' wara, Lascaris ikkummissjona sensiela ta' torrijiet bħala fortifikazzjonijiet madwar il-gżira ta' [[Malta]],<ref name="christian">[https://web.archive.org/web/20070810033544/http://www.educ.um.edu.mt/militarymalta/html/gnejna_tower.html Gneja Tower] Christian Formosa, "A Military History of Malta", University of Malta, Faculty of Education – Retrieved on 26 July 2007</ref> li għandhom magħrufa bħala t- ''[[torrijiet ta' Lascaris]]''. It-torrijiet kienu ddisinjati u mibnija mill-[[Arkitett|perit]] militari [[Papa|papali]], [[Vincenzo Maculani]]. <ref>[[iarchive:historyofpopesth0301rank|''History of the popes; their church and state (Volume III)'']] by Leopold von Ranke (2009, [[Wellesley College]] Library)</ref> Il-[[Batterija ta' Lascaris]], magħrufa ukoll bħala s-sur ta' Lascaris taħt il-[[Barrakka ta' Fuq]], inbniet fi żmien l-Ingliżi (1854) u kienet imsemmija f'ġieħu. [[Martin de Redin]], li ħa post lil Lascaris bħala Gran Mastru tal-Ordni, kompla jikkummissjona aktar torrijiet u dawn il-fortifikazzjonijiet huma magħrufa bħala t-[[Torrijiet ta' de Redin|Torrijiet ta' De Redin]]. === Projbizzjoni ta' Lascaris === Fl-1639, Lascaris implimenta [[Liġijiet kontra l-maskra|projbizzjoni fuq in-nisa milli jilbsu maskri]] jew jattendu [[balli bil-maskra]] waqt [[Karnival ta' Malta|il-karnival]]. Il-projbizzjoni ma kinitx popolari u n-nies tal-lokal waħħlu fil-konfessur [[Ġiżwita]] ta' Lascaris, Patri Cassia. In-nies niżlu fit-toroq jidiħqu bil-Ġiżwiti u Lascaris arrestat lil wieħed mill-instigaturi. Kulleġġ tal-Ġiżwiti kien attakkat bi tpattija u dawk responsabbli talbu li Lascaris ikeċċi l-ordni tal-Ġiżwiti minn Malta. Huwa għamel dan għal żmien qasir sa ma taffiet it-tensjoni. L-inċident għadu mfakkar sal-lum bħala ''[[Karnival ta' Malta|l-projbizzjoni ta' Lascaris]]''.<ref>{{Ċita web|url=http://melitensiawth.com/incoming/Index/Scientia%20(Malta)/Scientia.%2015(1949)4(Oct.-Dec.)/01.pdf|titlu=The Order of St. John in Maltese Folk-Memory|kunjom=Cassar Pullicino|isem=Joseph|data=2016-04-17|sit=Wayback Machine|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160417173522/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Scientia%20(Malta)/Scientia.%2015(1949)4(Oct.-Dec.)/01.pdf|arkivju-data=2016-04-17|url-status=bot: unknown}}</ref> L-idjoma [[Lingwa Maltija|Maltija]] komuni "wiċċ Laskri" tintuża biex tiddeskrivi persuna mdejqa jew frustrata.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Dalli|isem=Miriam|data=9 Frar 2012|titlu=At long last, welcome to political satire in Carnival|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/15863/at-long-last-welcome-to-political-satire-in-carnival-20120208#.YPFhdCixU0M|pubblikazzjoni=Malta Today|data-aċċess=}}</ref> === Gwerer ta' Castro === [[Stampa:Giuseppe_Caloriti_-_View_of_Valletta_and_the_Three_Cities.jpg|daqsminuri|350x350px| ''Dehra ta' Giuseppe Caloriti tal-Belt Valletta u t-Tliet Ibliet'' bil-ġifen ''"Lascara"'' (imsemmi f'ġieħ Lascaris) dieħel fil-[[Il-Port il-Kbir|Port il-Kbir]] ta' Malta]] Fl-1639 ukoll, [[Papa Urbanu VIII|il-Papa Urbanu VIII]] talab lil Lascaris biex jintervjeni fl-[[Gwerer ta' Castro|Ewwel Gwerra ta' Castro]] billi jibgħat forzi navali tal-ordni biex jassistu truppi papali kontra d-Duki ta' Parma; speċifikament iġfna u bastimenti tal-gwerra oħra. Iżda d-Duki ta' Parma, kif ukoll id- Dukat ta' [[Venezja]], id-Dukat ta' [[Firenze]] u d-Dukat ta' [[Modena]] (li kienu alleati magħhom), appellaw lil Lascaris biex ma jipprovdix appoġġ lill-[[Papa]].<ref>[http://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-paolo-lascaris_(Dizionario-Biografico)/ Biographical Dictionary of Italy:] Lascaris, Giovanni Paolo (Volume 63, 2004)</ref> Lascaris lagħab logħba doppja perikoluża; bagħat bastimenti tal-gwerra biex jgħin lill-Papa filwaqt li assigura lid-Duki li kienu hemm biss bħala turija ta' forza u ma kinux se jipparteċipaw fil-kunflitt. Il-kunflitt kien limitat għal ġlied fuq l-art u t-truppi ta' Lascaris ma sparaw ebda tir. === Kolonji fil-Karibew === Fl-1651, il-Kavallieri, bl-approvazzjoni ta' Lascaris, xtraw il-gżira ta' [[Saint Kitts u Nevis|Saint-Christophe]], flimkien mal-gżejjer dipendenti ta' [[Santa Croix|Saint Croix]], [[Saint Barthélemy]], u [[San Martin (gżira)|Saint Martin]], mingħand il-[[Compagnie des Îles de l'Amérique]] li kienet falliet.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Dubé|isem=Jean-Claude|data=2005|titlu=The Chevalier de Montmagny: First Governor of New France|url=https://archive.org/details/chevalierdemontm0000dube|url-aċċess=registration|post=Ottawa|pubblikatur=University of Ottawa Press|paġni=[https://archive.org/details/chevalierdemontm0000dube/page/263 263]–287|isbn=0-7766-0559-3|data-aċċess=11 April 2014}}</ref> L-ambaxxatur tal-Kavallieri għall-qorti Franċiża, [[:fr:Jacques de Souvré|Jacques de Souvré]], iffirma l-ftehim.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Mifsud|isem=A.|data=1914|titlu=Knights Hospitallers of the Venerable Tongue of England in Malta|url=https://archive.org/details/bub_gb_yK80AQAAMAAJ|pubblikatur=Valletta, Malta|paġni=246|isbn=0-404-17009-9|data-aċċess=11 April 2014}}</ref> Id-drittijiet ta' proprjetà tal-Ordni ġew ikkonfermati fi trattat ma' Franza sentejn wara. Filwaqt li r-re kien se jibqa' is-sovran ta' dawn il-gżejjer, il-Kavallieri kien ikollhom ġurisdizzjoni temporali u spiritwali sħiħa fuq il-gżejjer tagħhom. L-unika kundizzjoni għall-ħakma tagħhom kienu li setgħu jibagħtu biss kavallieri Franċiżi biex jiggvernaw il-gżejjer, u mal-aċċessjoni ta' kull Re ġdid ta' Franza kellhom jipprovdu kuruna tad-deheb li tiswa 1,000 écus.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=147–157}}</ref> Fl-1665, ftit snin wara l-mewt ta' Lascaris, taħt it-tmexxija tal-Gran Mastru [[Nicolás Cotoner]] il-Kavallieri biegħu l-gżejjer tagħhom lura lejn Franza, u temmew dan il-proġett kolonjali qasir tagħhom.[[Stampa:Giovanni_Paolo_Lascaris_di_Ventimiglia_e_Castellar,_Gran_Maestro_dell'Ordine_di_Malta.jpg|daqsminuri|241x241px| Ritratt ta' Giovanni Paolo Lascaris fix-xjuħija]] === Il-monasteru ta' Għawdex === F'Ottubru 1652 [[Papa Innoċenz X|il-Papa Innoċenz X]] għalaq għadd ta' monasteri fosthom wieħed f'[[Għawdex]]. Madankollu dan reġa' nfetaħ wara erba' xhur biss bis-saħħa t'intervent dirett minn Lascaris li kien qrib il-patrijiet tal-ordni. Ritratt ta' Lascaris għadu mdendel fil-monasteru llum. == Mewt == Il-Gran Mastru Lascaris miet fl-14 ta' Awwissu 1657 fl-età ta' 97 sena u ndifen fil-[[Kon-Katidral ta' San Ġwann]]. == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * [http://coinsofmalta.com/jag-collection-14-lascaris/ Muniti tal-Granmastru Jean-Paul Lascaris] {{Kaxxa tal-bidu}} {{Kaxxa tas-suċċessjoni|qabel=[[Antoine de Paule]]|snin=1636–1657|titlu=[[Gran Mastri tal-Ordni ta' San Ġwann|Gran Mastru tal-Ordni ta' San Ġwann]]|wara=[[Martin de Redin]]}} {{Kaxxa tat-tmiem}}{{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Lascaris, Giovanni Paolo}} [[Kategorija:Midfuna fil-Kon-Katidral ta' San Ġwann]] [[Kategorija:Kavallieri Taljani]] [[Kategorija:Twieldu fl-1560]] [[Kategorija:Mietu fl-1657]] [[Kategorija:Gran Mastri tal-Ordni ta' San Ġwann]] r2dvs5clmt3e3gf3w3x3bzow5ig1qdp Aksum 0 31181 332546 314760 2026-09-29T00:04:49Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332546 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Aksum''', spelluta wkoll '''Axum''' (pronunzjata: /ˈɑːkˈsuːm/), hija belt fir-Reġjun ta' Tigray tal-[[Etjopja]] b'popolazzjoni ta' 66,900 resident (mill-2015).<ref>{{Ċita web|url=https://www.citypopulation.de/en/ethiopia/|titlu=Ethiopia: Regions, Districts, Cities, Towns - Population Statistics in Maps and Charts|sit=www.citypopulation.de|lingwa=en-us|data-aċċess=2024-01-12}}</ref> Hija s-sit tal-[[belt kapitali]] storika tal-Imperu tal-Aksumiti,<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/15/|titlu=Aksum|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2024-01-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/place/Aksum-Ethiopia|titlu=Aksum {{!}} Ancient City, Stelae, Ruins, & Map {{!}} Britannica|data=2023-12-03|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2024-01-12}}</ref><ref>Phillipson, David W. (2014). ''Foundations of an African Civilisation: Aksum and the Northern Horn, 1000 BC - AD 1300''. Boydell & Brewer Ltd. p. 69. ISBN <bdi>9781847010889</bdi>.</ref> setgħa navali u kummerċjali li kellha f'idejha r-reġjun kollu flimkien ma' partijiet tal-Punent tal-[[Asja]] bħall-[[Arabja Sawdija]] u l-[[Jemen]]. L-imperu mexxa r-reġjun minn madwar l-400 [[Ante Christum natum|Q.K]]. sas-seklu 10 [[WK|W.K]]. Aksum tinsab fid-distrett ta' La’ilay Maychew tal-Etjopja.<ref>{{Ċita web|url=https://walkinethiopia.com/attractions/northern-ethiopia/item/39-axum#:~:text=Axum%20is%20located%20in%20the,by%20La'ilay%20Maychew%20district.|titlu=Axum - Walkin Ethiopia Tour and Travel|sit=walkinethiopia.com|data-aċċess=2024-01-12|arkivju-data=2023-10-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231002205728/https://walkinethiopia.com/attractions/northern-ethiopia/item/39-axum#:~:text=Axum%20is%20located%20in%20the,by%20La'ilay%20Maychew%20district.|url-status=dead}}</ref> Aksum tinsab fiż-Żona Ċentrali tar-Reġjun ta' Tigray, qrib il-bażi tal-muntanji ta' Adwa. Għandha elevazzjoni ta' 2,131 [[metru]] (6,991 pied) u hija mdawra bid-distrett ta' La'ilay Maychew, ''woreda'' amministrata separatament tar-Reġjun ta' Tigray. Fl-1980, is-siti [[Arkeoloġija|arkeoloġiċi]] ta' Aksum żdiedu fil-lista ta' [[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] minħabba l-valur storiku tagħhom.<ref name=":0" /> Qabel il-bidu tal-Gwerra ta' Tigray fl-2020, Aksum kienet destinazzjoni turistika ewlenija għall-viżitaturi barranin. == Storja == === Qedem === Ma tantx hemm informazzjoni disponibbli rigward is-sekli bikrin tal-evoluzzjoni preżunta ta' Aksum minn ċentru reġjonali umli għal setgħa dominanti. Is-sejbiet arkeoloġiċi f'Gobadra (Gobo Dara) u f'Anqar Baahti jissuġġerixxu li fil-qrib x'aktarx li hemm fdalijiet ta' [[Neolitiku|Żmien il-Ħaġar]]. L-iskavi ta' [[R. Fattovich]] f'Amba Beta Giyorgis 'il fuq minn Aksum jivvalidaw l-għeruq pre-Aksumiti ta' insedjament f'Aksum li jmur lura sa madwar is-sekli 7 sa 4 Q.K. Barra minn hekk, l-iskavi fil-Park tal-Isteli fil-qalba ta' Aksum jissostanzjaw attività kontinwa f'dik iż-żona mill-bidu tal-era komuni. Sas-seklu 1 W.K., Aksum ġiet deskritta bħala "metropoli" fil-''Manuskritt tal-Baħar Eritrew''. Diversi spedizzjonijiet arkeoloġiċi wettqu skavi f'diversi partijiet ta' Aksum. L-użu bikri ta' steli jew ta' obeliski bħala markaturi tal-oqbra huwa ddokumentat, u evolva maż-żmien biex jinkorpora wħud mill-ikbar [[Monument|monumenti]] fid-[[Id-Dinja|dinja]]. Inizjalment, l-isteli tal-granit fiċ-ċimiterju primarju li kien fih l-oqbra rjali Aksumiti u ċimiterji oħra madwar il-belt kienu sempliċi u mhux mirquma. Sussegwentement, baqgħu sempliċi iżda bdew jiġu mżejna bil-granit bir-reqqa kollha, u eventwalment bdew jiġu mnaqqxa biex jemulaw torrijiet ta' diversi sulari bi stil arkitettoniku uniku. L-arkitettura Aksumita hija kkaratterizzata minn blokok enormi tal-granit, ħaġa iżgħar mhux maqtugħ għall-ħitan, tkaħħil tat-tajn għat-tiswija, brikks għall-volti u għall-ħnejjiet, u qafas estern tal-[[injam]] qisu ta' "rjus tax-xadini" jew għamliet kwadri ħerġin 'il barra. Il-ħitan kellhom it-tendenza li jkunu inklinati 'l ġewwa iktar ma jitilgħu, u spiss kien ikun fihom diversi niċeċ 'il ġewwa biex ikollhom iktar saħħa. Stil arkitettoniku komparabbli huwa evidenti fi strutturi sostanzjali ta' "palazzi" mhux biss f'Aksum iżda wkoll fi bliet oħra bħal Adulis u Matara. Il-preżenza ta' ġibjun kbir, issa magħruf bħala May Sum, taħt l-għolja msejħa May Qoho, jaf imur lura għal żmien l-Imperu Aksumita, u b'hekk jindika l-provvista tal-ilma affidabbli tal-belt. Aksum x'aktarx kellha viċinat agrikolu prosperuż, li huwa evidenti mill-qamħ fuq il-muniti Aksumiti, abbundanza ta' bhejjem, foresti lokali għall-provvista tal-ħatab għal sekli sħaħ, u diversi industriji bħall-produzzjoni tal-metalli, tal-[[ħġieġ]] u tal-bċejjeċ tal-fuħħar. Il-kisbiet tal-Aksumiti fl-arkitettura u fix-xogħol bil-ġebel, flimkien ma' evidenza ta' xogħol bl-avorju u bil-ġlud, instabu fl-oqbra Aksumiti. [[Cosmas Indicopleustes]], li żar Aksum fit-tieni deċennju tas-seklu 6, iddeskriva l-palazz b'erba' torrijiet tar-re tal-Etjopja, li kien imżejjen bi [[Statwa|statwi]] ta' unikorni tal-bronż. F'Aksum fl-imgħoddi kien hemm ukoll ringieli ta' tronijiet monumentali tal-granit, li x'aktarx kellhom statwi tal-metall iddedikati lil divinitajiet pre-Kristjani bħal Astar, Baher, Madr u Mahram. Dawn it-tronijiet kienu jinkorporaw panewijiet kbar b'kitbiet imnaqqxa, uħud attribwiti lil Ousanas, Ezana, Kaleb, u ibnu stess Wazeb, li jirrakkontaw il-gwerer tagħhom u li jservu bħala monumenti tar-rebħiet. Kitba mnaqqxa partikolari ssemmi lil Ezana jistabbilixxi tron "hawnhekk f'Sado", x'aktarx xi post f'Aksum. Il-librerija f'Aksum kellhom dokumenti Kristjani essenzjali, u l-patrijiet Koptiċi [[Traduzzjoni|ttraduċew]] bosta minn dawn il-kotba fis-sekli 5 u 6. Il-[[Bibbja]] ġiet tradotta bil-lingwa Ge'ez, u l-unika kopja sħiħa li għadha teżisti tal-Ktieb ta' Enoch hija bil-lingwa Ge'ez. Il-kuntatt mal-Imperu [[Biżantini|Biżantin]] waqaf wara li l-provinċji tal-Lvant tiegħu nħatfu mill-[[Għarab]] u b'konsegwenza ta' dan, Aksum saret iktar fqira u iktar iżolata. Ma baqgħetx tkun il-belt kapitali [[politika]] tar-Renju ta' Aksum xi żmien wara s-seklu 8, li ġie rilokat lejn in-Nofsinhar. Kitba mnaqqxa, maħduma minn ċertu [[Hasani 'Dano'el]], issemmi s-suċċess tiegħu ta' suġġogazzjoni tar-re ta' Aksum u t-tnaqqis tal-istatus tal-belt għal dak ta' tributarja lir-renju tiegħu stess fis-seklu 9. Huwa konċepibbli li l-ħsara ekoloġika kienet estiża lejn l-inħawi madwar Aksum minħabba d-domanda dejjem tikber għall-oġġetti tal-ikel u għall-ħatab. Ir-reġjun madwar il-belt jaf eventwalment kien sar inkapaċi li jsostni l-popolazzjoni ta' ċentru politiku ewlieni. Sal-aħħar tas-seklu 9, Aksum ġiet abbandunata għalkollox u tħalliet fi stat ta' fdalijiet. === Medjevali === [[File:Aksum,_iscrizione_di_re_ezana,_in_greco,_sabeo_e_ge'ez,_330-350_dc_ca._10.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Aksum,_iscrizione_di_re_ezana,_in_greco,_sabeo_e_ge'ez,_330-350_dc_ca._10.jpg|xellug|daqsminuri|Il-Ħaġra ta' Ezana, inċiża bejn it-330 u t-356 W.K., bil-kitba Ge'ez tal-qedem, bis-Sabajan u bil-Grieg.]] Il-belt reġgħet saret prominenti wara l-wasla tad-dinastija ta' Salamun, u saret il-belt kapitali spiritwali tal-Imperu Etjopjan. Ġabra ta' dokumenti bil-lingwa Ge'ez, li jinkorporaw storja leġġendarja konċiża ta' Aksum, dokumenti dwar l-artijiet, u materjal relatat ieħor, magħrufa bħala l-''Ktieb ta''' ''Aksum'', ġie skopert b'kumbinazzjoni flimkien ma' manuskritti, il-''Kebra Nagast'' u xogħlijiet oħra. Din il-kompilazzjoni tagħti diversi ħjiel dwar il-pussessi tal-knisja u l-istorja sussegwenti tal-belt. Il-belt kellha wkoll il-gvernatur tagħha stess magħruf bħala n-Nebure Id, li kien ukoll dinjitarju għoli tal-knisja. Il-Kebra Nagast inkiteb min-Nebure Id [[Yishaq ta' Aksum]], li rrikonoxxa li Aksum kienet il-post fejn kien hemm l-Arka tal-Alleanza, għalkemm Aksum qatt ma ssemmiet fil-ktieb. Minflok, il-"belt tar-renju" tissejjaħ Dabra Makadda. Is-Seyon ta' Aksum ġiet irrestawrata minn Dawit I fl-1406. Ingħad li kienet tospita l-Arka tal-Alleanza tal-Bibbja, li kienet iżżomm it-Tavli tal-Ġebel li fuqhom kien imnaqqxa l-Għaxar Kmandamenti. [[Zara Yaqob]] ġie inkurunat hemmhekk fl-1436 u baqa' jirresjedi f'Aksum għal tliet snin. Sussegwentement, ftit monarki oħra wkoll għażlu lil Aksum bħala s-sit għaċ-ċerimonji tal-inkurunazzjoni tagħhom. Dan ir-ritwali uniku kien jinvolvi l-qtugħ ta' korda miżmuma mill-"ulied bniet ta' Aksum", bħala simbolu tat-tlugħ tar-re bħala r-"re ta' Zion". It-tronijiet tal-ġebel Aksumiti tal-qedem kienu jintużaw bħala sedji tal-inkurunazzjoni, għalkemm l-"inkurunazzjoni" stess kienet tinkludi r-ritwali tad-dlik u tal-qtugħ tat-tonsura, segwiti minn quddiesa fil-knisja. [[Francisco Alvares]] qatta' tmien xhur f'Aksum fis-snin 20 tas-seklu 16 u ddeskriva l-knisja ta' Aksum Seyon, l-isteli, it-tronijiet u strutturi oħra. Huwa ħaseb li l-belt kienet l-eks residenza tar-Reġina ta' Sheba, kif ukoll ta' Kandake u ta' Gudit. Fil-kitba tiegħu huwa ddeskriva l-knisja: "Din il-knisja hija tassew kbira; għandha ħames korsiji wesgħin u twal sew, bil-volti mas-saqaf, u l-volti kollha magħluqin, u s-saqaf u l-ġnub kollha mpittrin. Il-korp tal-knisja huwa maħdum sew b'lavur mirqum tal-ġebel; għandha seba' [[Kappella|kappelli]], kollha b'daharhom lejn il-Lvant, u b'artali mżejna sew. Għandha kor bi stil minn tagħna, għajr li huwa baxx, u wieħed imiss il-volti tas-saqaf b'rasu; u l-kor jinsab ukoll 'il fuq mill-volta, imma ma jintużax". Ir-rikkezzi ta' Aksum insterqu u ngħataw in-nar fl-1535 mit-truppi ta' [[Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi]] li qered il-knisja li Alvares kien iddeskriva. Qabel ma l-belt insterqet, dokument fil-''Ktieb ta' Aksum'' jelenka 1,705 oġġetti tad-deheb kif ukoll bosta oġġetti oħra ta' Aksum li Lebna Dengel qassam lid-diversi gvernaturi biex isalvahom mill-qerda, u l-kronista ta' Ahmad isemmi li oġġett kbir tal-ġebel kien tneħħa matul dan iż-żmien u ttieħed f'post sikur f'"Tabr". [[Manuel de Almeida]] kkonferma l-kobor tal-qerda ta' Aksum fis-seklu 16 u kkummenta li mbagħad kien fadlilha 100 abitant biss. Il-belt ġiet rikostruwita fl-1580 mill-Imperatur Sarsa Dengel li rrestawra l-knisja u ġie inkurunat hemmhekk. === [[Seklu 17]] === Fl-1604-1605 żar il-belt il-[[Ġiżwiti|Ġiżwita]] [[Fernao Guerreiro]], li rrapporta li l-knisja kellha navata, żewġ korsiji u bejt tal-ħuxlief. Jista' jkun li xi elementi tal-arkitettura interna mill-knisja preċedenti baqgħu jeżistu, inkluż il-ħitan ta' barra, li mbagħad fi ħdanhom inbniet il-knisja iżgħar il-ġdida. Fl-1608, matul l-inkurunazzjoni ta' Susenyos I f'Aksum, ġiet iċċelebrata quddiesa f'dan il-post. Madankollu, fl-1611 ir-rikkezzi ta' Aksum insterqu minn Oromo, li ta n-nar lill-knisja. [[Pedro Páez]] li żar Aksum għall-ħabta tal-1620 ra madwar 150-200 dar tat-tajn biss, u [[Manoel Barradas]] kiten li Aksum kienet villaġġ żgħir biss. Fl-1655, Fasilides ordna li l-knisja tiġi rrestawrata. Id-dedika tagħha ġiet iċċelebrata minn bintu, il-Prinċipessa Yodit, li tat "ammont inkalkolabbli ta' flus", sabiex il-knisja tkun "mill-isbaħ u tal-għaġeb". Fl-1678, xi ribelli taħt Ras 'Faris, il-gvernatur ta' Salawa, taw in-nar lil Aksum, iżda l-knisja baqgħet teżisti u ntużat fl-inkurunazzjoni ta' Iyasu I fl-1693. === Seklu 18 === Il-vjaġġatur Franċiż [[Charles-Jacques Poncet]] żar Aksum (li sejħilha "Heleni") fl-1700, u ddeskriva l-isteli u l-knisja. [[James Bruce]] ħalla wkoll xi deskrizzjonijiet tal-belt tal-qedem, li fi żmienu kienet tikkonsisti skontu f'madwar 600 dar. Huwa kien jemmen li Aksum kienet l-iktar frott ix-xogħol tat-[[Tolomej]], u akkredita l-biċċa l-kbira tal-monumenti lil [[Tolomew III Euergetes]]. Wara d-deklin tal-awtorità imperjali fi żmien Zemene Mesafint, Aksum sfat taħt il-kontroll tal-mexxejja ta' Tigray. Wieħed minnhom, Wolde Selassie, ta għotja ta' art lill-Knisja ta' [[Santa Marija]] fl-1794. === Seklu 19 === [[File:Salt_and_Havell_(1809)_The_Obelisk_at_Axum.png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Salt_and_Havell_(1809)_The_Obelisk_at_Axum.png|lemin|daqsminuri|Tpinġija tal-Obelisk ta' Aksum ta' [[Henry Salt]], l-1809.]] Skont il-missjunarju [[Samuel Gobat]], fil-bidu tas-seklu 19 Aksum kienet sejra tajjeb ekonomikament, peress li kienet tinsab fi "pjanura għammiela enormi" li kienet "ikkultivata sew". Apparti l-fdalijiet, l-insedjament kien magħmul kważi kompletament minn għorfiet tondi b'soqfa tal-ħuxlief. Il-mexxej u ġellied tal-gwerer [[Wube Haile Maryam]], ta għotja ta' art lill-Knisja ta' Santa Marija kif ġie rreġistrat f'dokument bla data. Fit-12 ta' Jannar 1872, Yohannes IV ġie inkurunat bħala l-Imperatur tal-Etjopja fil-belt ta' Aksum. Fi Frar 1893, l-esploraturi Brittaniċi [[James Theodore Bent]] u martu [[Mabel Bent]], ivvjaġġaw b'dgħajsa lejn Massawa mal-kosta tal-Punent tal-[[Baħar l-Aħmar]]. Imbagħad ivvjaġġaw bl-art sabiex iwettqu skavi f'Aksum u f'Yeha, bit-tama li jirriċerkaw rabtiet possibbli bejn in-networks kummerċjali bikrin u l-kulturi bikrin fuq iż-żewġ naħat tal-Baħar l-Aħmar. Huwa waslu f'Aksum fl-24 ta' Frar 1893, iżda xogħolhom kellu jieqaf ħesrem minħabba t-tensjonijiet bejn l-okkupanti Taljani u l-mexxejja u l-ġellieda tal-gwerer lokali, flimkien mal-konsegwenzi kontinwi tal-Ewwel Gwerra bejn l-Italja u l-Etjopja, u b'hekk kellhom jirtiraw malajr sal-aħħar ta' Marzu lejn Zula u reġgħu lura l-[[Renju Unit|Ingilterra]]. Il-[[ġurnalist]] Brittaniku [[Augustus B. Wylde]] wara li żar Aksum fl-1897 kiteb: "wara li niżlet xita qliel, feġġew muniti antiki mill-ħamrija, u s-subien lokali kienu jieħdu pjaċir jakkumpanjaw stranġier u juruh il-post. Kienu intelliġenti u b'seba' għajnejn, u kienu jinteressaw ruħhom u kurjużi, iżda sakemm ma jkunx hemm xi ħadd hemmhekk biex jippremjahom talli sabu xi muniti antiki, lanqas biss kienu jiġbruhom minn mal-art, għaliex għalihom ma kellhomx valur". === Seklu 20 === [[File:Littmann_gruppenfoto.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Littmann_gruppenfoto.JPG|lemin|daqsminuri|L-"Ispedizzjoni Ġermaniża ta' Aksum", Frar 1906. Mix-xellug: Theodor von Lüpke, Dr. Erich Kaschke, Gebre Selassie (il-Gvernatur ta' Tigray), Enno Littmann u Daniel Krencker.]] Il-fdalijiet ta' Aksum ġew investigati fl-1906 minn missjoni arkeoloġika importanti Ġermaniża mmexxija mill-istudjuż rinomat [[Enno Littmann]]. Fil-bidu tat-Tieni Gwerra bejn l-Italja u l-Etjopja, it-truppi Taljani ħatfu lil Aksum f'Ottubru 1936. Fl-1937, obelisk ta' Aksum twil 24 metru (79 pied) ta' 1,700 sena ilu, ġie maqsum f'ħames biċċiet mit-Taljani li ttrasportawh bil-baħar lejn [[Ruma]] biex imbagħad jerġa' jittella'. L-obelisk jitqies minn ħafna bħala wieħed mill-ifjen eżempji ta' inġinerija mill-quċċata tal-Imperu Aksumit. Minkejja ftehim tan-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]] tal-1947 biex l-obelisk jerġa' jiġi ttrasportat lura, l-Italja għall-ewwel reġa' bdielha, u b'hekk inħoloq diżgwid diplomatiku fit-tul mal-gvern Etjopjan, li kien iqis l-obelisk bħala simbolu tal-identità nazzjonali. Matul il-Gwerra Ċivili Etjopjana, fit-30 ta' Marzu 1989, Aksum ġiet ibbumbardjata mill-ajru mill-Forza tal-Ajru Etjopjana u tliet persuni nqatlu. === Seklu 21 === F'April 2005, l-[[Italja]] finalment irritornat il-biċċiet tal-obeliski lejn Aksum qalb ħafna briju uffiċjali u pubbliku. L-Italja kopriet ukoll il-kostijiet ta' US$4 miljun tat-trasferiment. L-UNESCO ħadet ir-responsabbiltà għall-installazzjoni mill-ġdid ta' din l-istele f'Aksum, u sal-aħħar ta' Lulju 2008, l-obelisk kien ġie installat mill-ġdid u beda jintwera lill-pubbliku uffiċjalment fl-4 ta' Settembru 2008. Matul il-Gwerra ta' Tigray, madwar 100-800 persuna ċivili ġew immassakrati mill-Armata tal-[[Eritrea]] bejn it-28 ta' Novembru u l-15 ta' Diċembru 2020. == Sit ta' Wirt Dinji == Aksum ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1980.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (i)''' "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-[[bniedem]]"; u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-[[Storja|istorja]] tal-bniedem".<ref name=":0" /> == Attrazzjonijiet ewlenin ta' Aksum == [[File:Stela_aksum.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Stela_aksum.jpg|daqsminuri|L-Istele tar-Re Ezana f'Aksum.]] Il-monumenti Aksumiti ewlenin fil-belt huma l-isteli. Dawn l-obeliski għandhom madwar 1,700 sena u sar simbolu tal-identià tal-poplu Etjopjan. L-ikbar għadd ta' obeliski jinsabu fil-Park tal-Isteli tat-Tramuntana, fejn l-itwal wieħed, l-Istele l-Kbira, fih 33 metru (108 pied), li hu maħsub li waqa' u nkiser waqt il-kostruzzjoni tiegħu. L-Obelisk ta' Aksum tneħħa mill-armata Taljana fl-1937, ġie rritornat lill-Etjopja fl-2005 u ġie installat mill-ġdid fil-31 ta' Lulju 2008. It-tieni l-itwal stele hija l-Istele tar-Re Ezana li hija twila 24 metru (79 pied). Tliet steli oħra huma għoljin 18.2-il metru (60 pied), 15.8-il metru (52 pied), u 15.3-il metru (50 pied). Huwa maħsub li l-isteli jimmarkaw l-oqbra u fl-imgħoddi kellhom diski tal-metall fondut imwaħħlin mal-ġnub tagħhom, li kienu mnaqqxin ukoll b'disinni arkitettoniċi. L-Istele ta' Gudit lejn il-Punent tal-belt, għad-differenza tal-oħrajn fit-Tramuntana, huma sparsi flimkien ma' oqbra l-iktar tas-seklu 4. [[File:Ark_of_the_Covenant_church_in_Axum_Ethiopia.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ark_of_the_Covenant_church_in_Axum_Ethiopia.jpg|daqsminuri|Il-Kappella tat-Tavla.]] L-attrazzjonijiet ewlenin l-oħra tal-belt huma l-knejjes antiki u ġodda ta' Santa Marija ta' ''Zion''. Il-Knisja ta' Santa Marija ta' Zion inbniet fl-1665 mill-Imperatur Fasilides u jingħad li kienet tospita l-Arka tal-Alleanza. Il-[[katidral]] oriġinali, li jingħad li nbniet minn Ezana u tkabbret diversi drabi iktar 'il quddiem, jingħad li kienet enormi bi 12-il navata. Ingħata n-nar minn Gudit, ġie rikostruwit, u mbagħad reġa' nqered matul il-gwerra bejn l-Abissinja u Adal tas-seklu 16. Reġa' nbena mill-ġdid mill-Imperatur Gelawdewos (u tlesta minn ħuh u s-suċċessur l-Imperatur Minas) u l-Imperatur Fasilides issostitwih bl-istruttura preżenti. L-irġiel biss jitħallew jidħlu fil-Katidral l-Antik ta' Santa Marija (uħud jgħidu li minħabba l-qerda tal-knisja oriġinali minn Gudit). Il-Katidral il-Ġdid ta' Santa Marija ta' Zion tinsab qrib il-Katidral l-Antik, u nbena biex tiġi onorata wegħda mill-Imperatur Haile Selassie lil Santa Marija ta' Zion tal-liberazzjoni tal-Etjopja mill-okkupazzjoni [[Faxxiżmu|Faxxista]]. Mibni bi stil neo-[[Biżantini|Biżantin]], il-Katidral il-Ġdid beda jinbena fl-1955, u l-aċċess tan-nisa huwa permess. L-Imperatur Haile Selassie interrompa ż-żjara statali tar-[[Eliżabetta II|Reġina Eliżabetta II]] biex tivvjaġġa lejn Aksum u tattendi d-dedikazzjoni tal-Katidral il-Ġdid u tagħti ġieħ personali, u b'hekk tintwera l-importanza ta' din il-knisja fl-Imperu Etjopjan. Ir-Reġina Eliżabetta żaret il-katidral ftit jiem wara. Bejn iż-żewġ katidrali hemm kappella żgħira magħrufa bħala l-Kappella tat-Tavla li nbniet fl-istess żmien bħala l-Katidral il-Ġdid, li hija maħsuba li tospita l-Arka tal-Alleanza. Il-konsorti tal-Imperatur Haile Selassie, l-Imperatriċi Menen Asfaw, ħallset għall-kostruzzjoni tagħha mill-fondi privati tagħha. Il-kappella hija magħluqa għal kulħadd għajr għall-patri gwardjan li jirresjedi hemmhekk. Id-dħul huwa pprojbit saħansitra lill-Patriarka tal-Knisja Ortodossa, u lill-Imperatur tal-Etjopja matul il-monarkija. Iż-żewġ kattidrali u l-kappella tal-Arka huma l-qofol ta' pellegrinaġġ u jitqiesu bħala l-iżjed siti sagri fl-Etjopja għall-membri tal-Knisja Ortodossa Etjopjana. Attrazzjonijiet oħra f'Aksum jinkludu l-[[Mużew|mużewijiet]] arkeoloġiċi u etnografiċi, il-Ħaġra ta' Ezana bil-kitba mnaqqxa bis-Sabajan, bil-Geʽez u bil-Grieg Antik b'mod simili bħall-[[Ġebla ta' Rosetta]], il-Qabar tar-Re Bazen (sit megalitiku li jitqies bħala waħda mill-iżjed strutturi bikrin), l-hekk imsejjaħ Banju tar-Reġina ta' Sheba (li fil-fatt huwa ġibjun), il-palazzi ta' Ta'akha Maryam tas-seklu 4 u ta' Dungur tas-seklu 6, il-Monasteri ta' Pentalewon u ta' Abba Liqanos, u madwar 2 kilometri (1.2 mil) fil-Punent hemm is-sit tal-arti fuq il-blat magħruf bħala l-Iljun Femminili ta' Gobedra. Leġġenda lokali ssostni li r-Reġina ta' Sheba kienet tgħix fil-belt. == Klima == Is-sistema tal-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen-Geiger tikklassifika l-klima ta' Aksum bħala klima subtropikali tal-artijiet għoljin (Cwb). {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="14" |''Data'' klimatika għal Aksum |- !Xahar !Jan !Fra !Mar !Apr !Mej !Ġun !Lul !Aww !Set !Ott !Nov !Diċ !Sena |- !Temp. massima medja ta' kuljum f'°C (°F) |25.9 (78.6) |27.2 (81.0) |28.6 (83.5) |29.4 (84.9) |28.8 (83.8) |27.0 (80.6) |22.5 (72.5) |22.3 (72.1) |24.8 (76.6) |26.3 (79.3) |26.8 (80.2) |25.7 (78.3) |26.3 (79.3) |- !Temp. medja ta' kuljum f'°C (°F) |16.7 (62.1) |17.8 (64.0) |17.7 (63.9) |21.0 (69.8) |20.8 (69.4) |19.7 (67.5) |17.2 (63.0) |17.4 (63.3) |17.9 (64.2) |17.9 (64.2) |17.4 (63.3) |16.2 (61.2) |18.1 (64.7) |- !Temp. minima medja ta' kuljum f'°C (°F) |7.5 (45.5) |8.4 (47.1) |10.8 (51.4) |12.7 (54.9) |12.9 (55.2) |12.4 (54.3) |12.0 (53.6) |12.6 (54.7) |11.1 (52.0) |9.6 (49.3) |8.0 (46.4) |6.7 (44.1) |10.4 (50.7) |- !'''Preċipitazzjoni medja f'mm (pulzieri)''' |3 (0.1) |2 (0.1) |9 (0.4) |27 (1.1) |31 (1.2) |67 (2.6) |221 (8.7) |199 (7.8) |67 (2.6) |12 (0.5) |13 (0.5) |1 (0.0) |652 (25.6) |- | colspan="14" |Sors: ''Climate-Data.org'' (altitudni: 2,133 metru).<ref>{{Ċita web|url=https://en.climate-data.org/africa/ethiopia/tigray/axum-3662/|titlu=Axum climate: Weather Axum & temperature by month|sit=en.climate-data.org|data-aċċess=2024-01-12}}</ref> |} == Demografija == [[File:Aksum,_Tigray.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Aksum,_Tigray.jpg|daqsminuri|Aksum fi Frar 2022.]] Skont l-Aġenzija Statistika Ċentrali (CSA), tal-1 ta' Lulju 2012 il-popolazzjoni tal-belt ta' Aksum kienet stmata li tlaħħaq is-56,576 ruħ. Iċ-ċensiment kien jindika li 30,293 ruħ tal-popolazzjoni kienu [[Mara|nisa]] u 26,283 ruħ kienu [[Raġel|rġiel]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.csa.gov.et/index.php?option=com_rubberdoc&view=category&id=79&Itemid=606|titlu=2011 National Statistics (Abstract) - 2011 National Statistics (Abstract)|data=2013-01-26|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-01-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130126165606/http://www.csa.gov.et/index.php?option=com_rubberdoc&view=category&id=79&Itemid=606|arkivju-data=2013-01-26|url-status=dead}}</ref> Iċ-ċensiment nazzjonali tal-2007 wera li l-popolazzjoni tal-belt kienet ta' 44,647 ruħ, li minnhom 20,741 ruħ kienu rġiel u 23,906 ruħ kienu nisa). Il-maġġoranza tal-abitanti qalu li kienu jipprattikaw il-[[Kristjaneżmu]] Ortodoss Etjopjan, bi 88.03 % irrapportaw li dik kienet ir-[[reliġjon]] tagħhom, filwaqt li 10.89 % tal-popolazzjoni kienu [[Iżlam|Musulmani]] Etjopjani.<ref>{{Ċita web|url=http://www.csa.gov.et/index.php?option=com_rubberdoc&view=doc&id=275&format=raw&Itemid=521|titlu=Census 2007 Tables: Tigray Region|data=2010|sit=web.archive.org|data-aċċess=|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20101114010300/http://www.csa.gov.et/index.php?option=com_rubberdoc&view=doc&id=275&format=raw&Itemid=521|arkivju-data=2010-11-14|url-status=dead}}</ref> Iċ-ċensiment nazzjonali tal-1994 irrapporta li l-popolazzjoni tal-belt kienet ta' 27,148 ruħ, li minnhom 12,536 ruħ kienu rġiel u 14,612-il ruħ kienu nisa. L-ikbar grupp etniku rrapportat kien il-poplu ta' Tigray b'98.54 % u l-lingwa Tigrinya kienet mitkellma bħala l-ewwel lingwa minn 98.68 %. Il-maġġoranza tal-popolazzjoni kienet tipprattika l-Kristjaneżmu Ortodoss Etjopjan, b'85.08 % irrapportaw li kienu jipprattikaw dik ir-reliġjon, filwaqt li 14.81 % kienu Musulmani.<ref>{{Ċita web|url=http://www.csa.gov.et/surveys/Population%20and%20Housing%20Census%201994/survey0/data/docs%5Creport%5CStatistical_Report%5Ck07%5Ck07_partI.pdf|titlu=1994 Population and Housing Census of Ethiopia: Results for Southern Nations, Nationalities and Peoples' Region, Vol. 1, part 1|data-aċċess=2024-01-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081119232405/http://www.csa.gov.et/surveys/Population%20and%20Housing%20Census%201994/survey0/data/docs%5Creport%5CStatistical_Report%5Ck07%5Ck07_partI.pdf|arkivju-data=2008-11-19|url-status=dead}}</ref> == Trasport == [[File:Axum_Airport_Stehmann-1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Axum_Airport_Stehmann-1.jpg|daqsminuri|L-Ajruport ta' Aksum.]] L-Ajruport ta' Aksum, magħruf ukoll bħala l-Ajruport tal-Imperatur Yohannes IV, jinsab 5.5 kilometri (3.4 mili) biss lejn il-Lvant tal-belt.<ref>{{Ċita web|url=http://www.ethiopianairports.com/AxumAirport.aspx|titlu=Axum Airport|data=2012-04-29|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-01-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120429050707/http://www.ethiopianairports.com/AxumAirport.aspx|arkivju-data=2012-04-29|url-status=bot: unknown}}</ref> == Edukazzjoni == L-Università ta' Aksum ġiet stabbilita f'Mejju 2006 fuq sit li inizjalment ma kienx maħsub għall-kostruzzjoni, 4 kilometri (2.5 mili) miż-żona ċentrali ta' Aksum. Iċ-ċerimonja tal-inawgurazzjoni saret fis-16 ta' Frar 2007 u l-erja attwali tal-kampus ta' 107 ettari (260 akru), bi spazju biżżejjed għat-tkabbir. Huwa mistenni li l-istabbiliment ta' università f'Aksum se jagħti kontribut siewi għall-iżvilupp kontinwu tal-pajjiż inġenerali u tar-reġjun b'mod partikolari. == Nies notevoli == * [[Abune Mathias]] (twieled fl-1941), li fost it-titli tiegħu kien l-"Arċisqof ta' Aksum"; * [[Abay Tsehaye]] (1953-2021), [[politiku]] u membru fundatur tal-Front tal-Liberazzjoni tal-Poplu ta' Tigray; * [[Zera Yacob]] (1599-1692), filosfu; * [[Zeresenay Alemseged]] (twieled fl-1969), paleoantropologu u eks President tad-Dipartiment tal-[[Antropoloġija]] fl-Akkademja tax-[[Xjenza|Xjenzi]] tal-California f'[[San Francisco]], l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. == Gallerija == <gallery> File:Ethio_w3.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ethio_w3.jpg|Reconstruction of Dungur File:Aksum-107533.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Aksum-107533.jpg|Dungur File:Aksum-139457.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Aksum-139457.jpg|Dungur File:Aksum-107545.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Aksum-107545.jpg|Dungur, with the Gudit stelae field immediately beyond it File:Ethio_w4.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ethio_w4.jpg|Aksumite-era Amphora from Asmara. File:Axumite_Palace_(2827701317).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Axumite_Palace_(2827701317).jpg|Model of the Ta'akha Maryam palace. File:Axumite_Architectural_Fragments_(2823506028).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Axumite_Architectural_Fragments_(2823506028).jpg|Aksumite water-spouts in the shape of lion heads. File:Axumite_Jar_With_Figural_Spout_(2822617017).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Axumite_Jar_With_Figural_Spout_(2822617017).jpg|Aksumite jar with figural spout. File:ET_Axum_asv2018-01_img41_Stelae_Park.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:ET_Axum_asv2018-01_img41_Stelae_Park.jpg|Tombs beneath the stele field. File:Ethio_w29.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ethio_w29.jpg|Entrance to the ''Tomb of the False Door''. File:Stelenpark_in_Axum_2010.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Stelenpark_in_Axum_2010.JPG|The Stelae Park in Axum. File:Small_Steles_near_Aksum.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Small_Steles_near_Aksum.jpg|Small stelae in the Gudit Stelae Field File:Stelae_Field_in_Axum,_Ethiopia_(2830293765).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Stelae_Field_in_Axum,_Ethiopia_(2830293765).jpg|Another stelae field in Axum. File:Aksum-139458.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Aksum-139458.jpg|Axum stele in a farmer's field File:Axoum_partie_moderne.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Axoum_partie_moderne.JPG|Street in Axum </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti arkeoloġiċi]] [[Kategorija:Etjopja]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] 20evgmnh9c9k552z5bc30jpyeif71e8 Val Wilmer 0 31709 332552 332432 2026-09-29T07:53:56Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332552 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Valerie Sybil Wilmer''' (imwielda fis-7 ta' Diċembru 1941) hija [[Fotografu|fotografa]] u kittieb Ingliża<ref>{{Ċita web|url=http://womensliberationmusicarchive.co.uk/w/|titlu=Val Wilmer – Journalist, historian and photographer|awtur=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|data=10 October 2010|pubblikatur=The Women's Liberation Music Archive|data-aċċess=1 September 2014}}</ref> li tispeċjalizza fil-mużika u l-kultura [[jazz|tal-jazz]], [[mużika gospel|gospel]], [[blues]], u mużika [[Afrikani tal-Karibew Brittaniċi|Afrikana tal-Karibew Brittanika]]. Il-kotba notevoli tagħha jinkludu ''Jazz People'' (1970) u ''As Serious As Your Life'' (1977), it-tnejn ippubblikati għall-ewwel darba minn Allison u Busby.<ref>{{Ċita web|url=http://themissingchapter.co.uk/public-events/|titlu=Public Events {{!}} Black Chronicles {{!}} ' As Serious As Your Life': Val Wilmer In Conversation With Margaret Busby|data=2014|pubblikatur=[[Autograph ABP]]|data-aċċess=23 October 2021|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211023105931/http://themissingchapter.co.uk/public-events/|arkivju-data=23 October 2021|url-status=dead}}</ref> [[awtobijografija|L-awtobijografija]] ta’ Wilmer, ''Mama Said There'd Be Days Like This: My Life in the Jazz World'', ġiet ippubblikata fl-1989. == Ħajja bikrija == Val Wilmer twieled [[Harrogate|f'Harrogate]], [[Yorkshire]], l-Ingilterra, fis-7 ta' Diċembru 1941. Hija oħt il-poeta u kittieb [[Clive Wilmer]]. Hekk kif spiċċat [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], il-familja tagħha reġgħet lura Londra minn fejn kienet evakwat.<ref>[https://web.archive.org/web/20180102012912/http://wikidob.com/w/761-wilmer-val.html "Wilmer, Val"], WIKI dob.</ref> Il-jazz daħal f'ħajjietha meta bdiet tisma’ diski ta’ siiltiet klassiċi tal-jazz ta’ qabel il-gwerra. Eventwalment kompliet tiskopri diversi diski importanti permezz ta’ ''Shining Trumpets'' ta’ [[Rudi Blesh]], ktieb dwar l-istorja tal-jazz, u ''Jazz'' ta’ Rex Harris.<ref>Wilmer, Val, ''Mama Said There'd Be Days Like This: My Life in the Jazz World'', London: The Women’s Press, 1989, pp. 14–15.</ref> Wilmer inġibdet sew lejn d-diski ta’ [[Bessie Smith]] (speċjalment “Empty Bed Blues”) u l-kant ta’ [[Xaħmijiet Waller|Fats Waller]] – hija kienet tmur fis-Swing Shop fi Streatham, fin-nofsinhar ta’ Londra, fl-età ta’ 12-il sena, fejn kienet titħalla tqalleb id-diski tal-jazz sakemm issib xi ħaġa li riedet.<ref name="Wilmer 1989, p. 3">Wilmer 1989, p. 3.</ref> Tliet snin wara dawn l-esplorazzjonijiet, Wilmer bediet tikteb dwar il-mużika tas-suwed, imħeġġa u ispirat minn [[Max Jones (ġurnalist)|Max Jones]], [[Paul Oliver]] u oħrajn. <ref>Wilmer 1989, pp. 21, 46.</ref> Hija kienet tattendiet l-kunċerti akkumpanjata minn ommha, għax kienet tqisha żgħira wisq biex tħalliha tmur waħedha. Wilmer tgħid li din kienet “bis-saħħa tat- tolleranza taʼ ommha"<ref name="Wilmer 1989, p. 3">Wilmer 1989, p. 3.</ref> li tħalliet tesplora l-interessi tagħha b'mod tant ħieles, speċjalment fi żmien meta t-tfajliet żgħar kienu spiss miżmuma lura b'diversi limitazzjonijiet soċjali mill-għażliet futuri tagħhom: "It-tfajliet, kienu jgħidulna spiss, iridu jikbru biex ikunu żeffiena tal-ballet . .. Ma naħsibx li qatt għadda minn moħħi li nikkunsidra l-għażliet femminili tas-soltu, b’mod riżolut oppost kif kont għal kull ħaġa li kienet assoċjata m’attivitajiet femminili u ma kinux jinvolvi li mmur f’postijiet, nkun u nagħmel [li rrid].”<ref>Wilmer 1989, p. 4.</ref> == Karriera bħala kittieba == Familjarii ma' l-ewwel diski tal-jazz u l-blues, Wilmer bdiet tikteb dwar il-jazz u mużika Afrikana-Amerikana oħra, b'enfasi fuq il-messaġġi politiċi u soċjali tal-mużika.<ref>Oliphant, Dave, ''Jazz Mavericks of the Lone Star State'', Austin: University of Texas Press, 2007.</ref> L-ewwel artiklu tagħha (bijografija ta' [[Jesse Sħiħ|Jesse Fuller]] ) deher ''[[Ġurnal tal-Jazz|f’Jazz Journal]]'' f’Mejju 1959 meta kienet għadha biss 17-il sena. Meta rriflettiet dwar kif oriġina dan l-artiklu, Wilmer stqarret li: "Kont kittieb ta' ittri iffissata, hekk iltqajt ma' Jesse Fuller, kont ktibtlu bla ma kien jafni. Miskin għalih dak il-mużiċist Amerikan li kien iblah biżżejjed biex jagħmel joħriġ l-indirizz tiegħu ippublikat x'imkien — kont insibu u nfajjarlu ittra. L-aqwa ħaġa kienet tassew, ngħid tassew, tal-blegħ kienet li tant kienu jwieġbu! Dawn il-mużiċisti kbar u karattri minn kultura sewda fuq in-naħa l-oħra tad-dinja kitbu lura lil din it-tfajla bajda suburbana żagħżugħa fl-Ingilterra."<ref>McKay, George, ''Circular Breathing: The Cultural Politics of Jazz in Britain'', Durham: Duke University Press, 2005, p. 23.</ref> L-espressjoni perspicaċja tagħha tad-disparità bejn kittieba tal-mużika rġiel u nisa hija fundamentali fix-xogħol ta' Wilmer. Meta daħlet f’dan il-qasam fl-​1959, fehmet li l-​kitba dwar il-​mużika kienet “xi ħaġa li jagħmlu l-​irġiel. Kien hemm penali x'tħallas talli tkun mara fid-dinja tar-raġel...[u] għal mara bajda li tkun preokkupata b'xi ħaġa li kienu jagħmlu n-nies suwed kien ifisser li kellha tesperjenza pressjoni addizzjonali."<ref name="Mamaxiii">Wilmer, 1989, p. xiii.</ref> Permezz tal-mużika Afrikana-Amerikana Wilmer setgħet tgħaddas ruħha f'realtajiet li kienu jibqgħu mhux skoperti kieku baqgħet għażlet li taħdem b'mod komdu. Għaliha, dawn l-esperjenzi kienu fundamentali u li jistgħu jbiddilu ħajjet n-nies.<ref name="Mamaxiii" /> Il-perseveranza tagħha f’dan l-qasam diffiċli u d-devozzjoni tagħha lejn il-mużika wassluha biex tiskopri lilha nnfisha u tiker fuq livell personali, u l-għarfien li “l-potenzjal għal bidla personali li jeżisti fina lkoll."<ref name="Mamaxiii" /> Permezz tal-kitba tagħha dwar il-mużika, Wilmer setgħet tipprovdi vuċi għal djalogu transatlantiku, multikulturali u multirazzjali, billi tidħol f'"parti mill-istorja, jew [f'dak li] jista' jiġri daqt."<ref>Wilmer 1989, p. xiv.</ref> Mill-1959, hija intervistat mijiet ta’ mużiċisti, kitbet previzzjonijiet u riċensjonjiet. Ix-xogħol tagħha ġie kkwotat u użat fir-riċerka għal ħafna kotba, artikli u films, inklużi diversi bijografiji ta’ mużiċisti ewlenin. L-intervisti bikrija tagħha ma' [[Earle Warren]],<ref>Wilmer, Val, "Earle Warren's Story", ''Jazz Journal'', August 1960, pp. 11–12.</ref> [[Lee Young]], <ref>Wilmer, Val, "The Lee Young Story", ''Jazz Journal'', January 1961, pp. 3–5.</ref> u [[Polo Barnes|Paul "Polo" Barnes]]<ref>Wilmer, Valerie, ''The Face of Black Music'', New York: Da Capo, 1976.</ref> huma ċċitati fil-bijografija ta' Douglas Henry Daniels ta' [[Lester Young]].<ref>Daniels, Douglas Henry, ''Lester Leaps In: the Life and Times of Lester "Pres" Young'', Boston: Beacon Press, 2002.</ref> Intervisti ma [[Monk Thelonious|' Thelonious Monk]], Nellie Monk u [[Billy Higgins]] huma kkwotati fil-bijografija ta ' Robin D.G. Kelley ta' Thelonious Monk.<ref>Kelley, Robin D. G., ''Thelonious Monk: the Life and Times of an American Original'', New York: Free Press, 2009.</ref> Eżempji oħra tal-użu tal-intervisti bikrija ta' Wilmer jinkludu "Texas Trombone: Henry Coker " <ref>Wilmer, Val, "Texas Trombone: Henry Coker", ''Jazz Journal'', October 1962, vol. 15, no. 10.</ref> fil-kotba ta' Dave Oliphant ''Texan Jazz'' u ''Jazz Mavericks of the Lone Star State''.<ref>Oliphant, Dave, ''Texan Jazz'', Austin: University of Texas Press, 1996; ''Jazz Mavericks of the Lone Star State'', Austin: University of Texas Press, 2007.</ref> Aktar tard kisbet rikonoxximent għall-intervisti tagħha mas-sassofonisti [[Joe Harriott]] u [[Ornette Coleman]],<ref>McKay, 2005, p. 77.</ref> u saret ukoll fotografu. Fl-1965, fil-kitba tagħha dwar il-bidliet fl-istil ta’ Monk, qalet: “Għal dawn l-aħħar qisu 10 snin, il-mużika ta’ Monk saret aktar faċli biex tismagħha, għalkemm mhux neċessarjament aktar sempliċi. Dak li qed jagħmel huwa impenjattiv u profond daqs qatt qabel, għalkemm jidher li kien inqas provokattiv minn meta kien qed iħarbat ir-regoli."<ref>Wilmer, Val, "Monk on Monk", ''Down Beat'', 3 June 1965, p. 58.</ref> L-saġġi u l-obitwarji tagħha huma notevoli għall-abbiltà tagħhom li jiżvelaw b’mod sottili l-inugwaljanzi sottostanti li kienu jiffaċċjaw l-artisti suwed u n-nisa fl-industrija tal-mużika, ħafna drabi fi kliemhom stess. F'obituary tal-15 ta' Lulju 1960 f'Jazz ''[[Jazz News|News]]'', Wilmer jikkwota lil Memphis Slim hekk: "Jien ukoll ridt niftaħ il-kumpanija tal-pubblikazzjoni tiegħi stess, iżda min imexxi d-diski ma jridx jimpjega raġel li għandu l-kumpanija tal-pubblikazzjoni tiegħu stess," u jiżvela d-diffikultà li kien jiffaċċja bħala artist iswed. Waqt li rrakkontat il-ħbiberija tagħha mal-liriċista influwenti, kritika tal-mużika, intervistatur u kantanta [[Kitty Grime]], Wilmer uriet l-imħabba, ir-rispett u l-ammirazzjoni tagħha, filwaqt li tiżvela wkoll il-preġudizzju maskili fid-dinja tal-mużika: "Kien matul dan il-perjodu straordnarju li ltqajna, fi żmien meta x-xena tal-jazz kienet dinja prattikament kollha maskili... l-għarfien u l-għarfien tagħha kienu xi ħaġa li l-biċċa l-kbira tal-kummentaturi iżgħar kienu diffiċli biex jimitaw”.<ref>Wilmer, Val, "Kitty Grime", ''Jazz Journal International'', p. 18.</ref> Fil-kitba tagħha, hija kontinwament iżżomm l-istorja tal-jazz fuq quddiem, u tippreżenta lilha nnifisha bħala semmiegħa devota, ammiratur u xi ħadd li jħobb il-mużika. Madankollu, hija ammettiet li kienet intervistat lill-aħwa [[Albert Ayler]] u [[Donald Ayler]] bħala biċċa xogħol ġurnalistika u mhux bħala ammiratriċi, iżda eventwalment waslet biex "tammira lil Albert Ayler bħala l-aħħar viżjonarju ewlieni tal-jazz".<ref>Wilmer, Val, "Spirits Rejoice: Albert and Don Ayler", ''Coda: The Journal of Jazz and Improvised Music'', March–April 1997, p. 4.</ref> Għalkemm il-jazz u l-blues huma l-qofol tax-xogħol ta' Wilmer, hija għandha għarfien wiegħsa tal-mużika u wriet dan f’diversi ġeneri meta, pereżempju, meta kitbet dwar kif iż-żjara ta’ [[Jimi Hendrix]] fl-Ingilterra fl-1966 l, skont hi, tat “lix-xena lokali xi ftit fjakka injezzjoni mill-aktar meħtieġa".<ref>Wilmer, Val, "Jimi Hendrix: An Experience", ''Down Beat'', February 1994, p. 38.</ref> Wilmer ikkontribwiet għal firxa vasta ta' pubblikazzjonijiet, <ref>Wilmer, Val, 'I learnt to eat curry goat, rice-and-peas'; and Wilmer, Val with Williams, Richard, 'Conversation: how to cover lesser known musicians and musics in the mainstream music press and topics arising'; both in Sinker, Mark (ed.), ''A Hidden Landscape Once a Week: The Unruly Curiosity of the UK Music Press in the 1960s-80s, in the Words of Those Who Were There'', London, 2018</ref> inklużi ''[[Melody Maker]]'', ''[[Down Beat]]'' (kienet il-korrispondent tagħhom fir-Renju Unit, 1966–1970), ''[[Jazz Journal]]'', ''[[Musics (rivista)|Musics]]'', ''Double Bassist'', ''[[Mojo (rivista)|Mojo]]'', ''[[The Wire (rivista)|The Wire]]'',<ref>[https://www.thewire.co.uk/about/contributors/val-wilmer Val Wilmer] at ''The Wire''.</ref> u kkontribwiet regolarment. obitwarj ta' mużiċisti f'''[[The Guardian]]''.<ref>[https://www.theguardian.com/profile/val-wilmer?INTCMP=SRCH Val Wilmer] at ''The Guardian''.</ref> === ''Jazz People'' (1970) === L-ewwel ktieb ta’ Wilmer, ''Jazz People'', kien wieħed mill-ewwel kotba ppubblikati minn Margaret Busby għand Allison &amp;amp; Busby fl-1970 <ref>{{Ċita web|url=https://afrosonicmapping.com/2019/07/23/margaret-busby-what-it-takes-to-be-the-first-black-woman-publisher-in-the-uk-part-3/|titlu=Margaret Busby: What it takes to be the first Black Woman Publisher in the UK – Part 3|isem=Satch|awtur=Hoyt|data=23 July 2019|sit=Afro-Sonic Mapping}}</ref> u issa spiss jissejjaħ wieħed mit-“tlieta jew erba’ mill-isbaħ kotba li qatt inkitbu dwar il-jazz” (sussegwentement maħruġ fl-Istati Uniti minn Da Capo Press).<ref>[https://books.google.com/books?id=YN-StAEACAAJ ''Jazz People''] at Google Books.</ref> Hija tinkludi intervisti ma' mużiċisti Amerikani li jinkludu [[Eddie "Lockjaw" Davis]], [[Bidwi tal-Arti|Art Farmer]], [[Babs Gonzales]], [[Jimmy Heath]], [[Billy Higgins]], [[Monk Thelonious|Thelonious Monk]], [[Archie Shepp]], [[Cecil Taylor]], [[Clark Terry]], [[Big Joe Turner]] u [[Randy Weston]]. Skont ''Kirkus Reviews'': "L-enfasi hija fuq in-nies f'dawn l-erbatax-il intervista, il-personalitajiet wara l-jazz, il-burdati, l-ambizzjonijiet, l-influwenzi tagħhom....L-awtur tosserva tajjeb u l-profili huma qosra u b'saħħithom b'noti fil-għoli għal dawk li jifhmu."<ref>[https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/a/valerie-wilmer-2/jazz-people-2/ "Jazz People"], ''Kirkus Reviews'', 1 April 1971.</ref> === ''The Face of Black Music'' (1976) === Ikklassifikata bħala "fotografu importanti daqs kemm hi kittieba"<ref>{{Ċita web|url=http://jazzprofiles.blogspot.com/2019/01/monk-on-monk-as-told-to-valerie-wilmer.html|titlu=Monk on Monk as told to Valerie Wilmer|isem=Steven|awtur=Cerra|data=19 January 2019|sit=Jazz Profiles}}</ref>, Wilmer hija l-awtur ta ''<nowiki/>' The Face of Black Music'' (Da Capo Press, 1976), li bħal ''Jazz People'' huwa meqjus bħala test kanoniku u influwenti fil-kritika tal-mużika.<ref>Christopher Robinson, [http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.1019.2278&rep=rep1&type=pdf "Firing the Canon: Multiple Insularities in Jazz Criticism"] (dissertation), University of Kansas, 2014.</ref> === ''As Serious As Your Life'' (1977) === Il-ktieb ta’ Wilmer ''As Serious as Your Life'', ippubblikat għall-ewwel darba fl-1977 minn Allison u Busby, issa huwa klassiku tal-kitba dwar il-jazz,<ref>[http://www.goodreads.com/book/show/564715.As_serious_as_your_life "As Serious as Your Life"] at Goodreads.</ref><ref name="F&H" /> li fit-titlu tiegħu jirreferi għal xi ħaġa li qalilha [[McCoy Tyner]] : "Music's not a plaything; it's as serious as your life."<ref>{{Ċita web|url=https://mosaicrecords.tumblr.com/post/173357045810/books-on-jazz-as-serious-as-your-life-classic-val|titlu=Books on Jazz — As Serious as Your Life: Classic Val Wilmer Book Reissued|isem=Fred|awtur=Seibert|data=27 April 2018|sit=Daily Jazz Gazette|pubblikatur=Mosaic Records}}</ref> L-ewwel rakkont tal-"jazz ħieles" (free jazz) rivoluzzjonarju u l-prattikanti tiegħu, <ref name="AllAboutJazz">{{Ċita web|url=https://www.allaboutjazz.com/val-wilmer-dues-and-testimony-by-ian-patterson.php|titlu=Val Wilmer: Dues And Testimony|isem=Ian|awtur=Patterson|data=5 September 2019|sit=[[All About Jazz]]}}</ref> jiddokumenta wkoll l-esperjenzi tan-nisa fir-rigward tal-"jazz il-ġdid" (new jazz) fil-komunitajiet Afrikani-Amerikani, u jiddevja mir-"regola masklinista tal-esklużjoni".<ref name="F&H">Fischlin, David, and Ajay Heble. ''The Other Side of Nowhere: Jazz, Improvisation, and Communities in Dialogue'', 1st edn (Middletown: Wesleyan University Press, 2004), p. 230.</ref> Waqt li ppreżentat l-politika sesswali fid-dinja tal-jazz, Wilmer kixfet il-politika sesswali fil-kritika tal-mużika stess.<ref name="F&H" /> Fix-xogħol tagħha, hija tippreżenta "vjaġġ deskrittiv mill-aqwa li jqanqlu lill-qarrej permezz ta' għadd ta' komunitajiet li jidhru inkommensurabbli f'daqqa.... Din hija l-viżjoni u l-possibbiltà tal-komunità meta l-ġlieda lejn il-libertà tagħraf l-intersezzjonijiet tad-differenza sesswali, is-sess, u is-sesswalità kif ukoll ir-razza u l-klassi, bħala l-bażi għal prattiċi ta’ improvizzazzjoni”.<ref name="F&H" /> ''As Serious As Your Life'' ġie stampat mill-ġdid minn Serpent's Tail f'Marzu 2018 (rakkomandat fuq il-qoxra minn Nat Hentoff bħala "An exceptionally illuminating book on jazz"), u Michael J. Agovino kiteb f'The ''Village Voice'': "Fil-'kontrokultura' tas-snin 60 u s-snin 70 , li ħafna minnha saret cash register enormi, Val Wilmer waddbet id-dwal stroboscopiċi tagħha fuq pajsaġġ mużikali u politiku li fil-fatt imur kontra l-kultura. Tal-mistħija li tant ftit - suwed u bojod - kienu qed jagħtu każ f'dak iż-żmien. Iżda l-ktieb tagħha, u x-xogħol li jiddokumenta, jibqa' serju, u meħtieġ, bħal dejjem."<ref>{{Ċita web|url=https://www.villagevoice.com/2018/03/15/celebrating-the-free-jazz-revolution-in-black-and-white/|titlu=Celebrating the Free Jazz Revolution, in Black and White: The republication of Val Wilmer's 'As Serious as Your Life' from 1977 resonates today|isem=Michael J.|awtur=Agovino|data=15 March 2018|sit=[[The Village Voice]]|data-aċċess=16 March 2024|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230525161308/https://www.villagevoice.com/2018/03/15/celebrating-the-free-jazz-revolution-in-black-and-white/|arkivju-data=25 May 2023|url-status=dead}}</ref> L-isem tal-kumpanija tal-produzzjoni tal-mużika Serious, stabbilita f’nofs is-snin tmenin u organizzaturi tal [[London Jazz Festival]] annwali, huwa parzjalment ispirat mill-ktieb ta’ Wilmer, skont il-fundatur John Cumming: “Nirrakkomanda dak il-ktieb lil kull min hu interessat fl-evoluzzjoni tal-jazz. fl-aħħar tas-seklu 20. ...dak kien ktieb li tassew ġagħlini naħseb. Kienet taħlita tal-ktieb ta' Val, u wkoll li fis-snin tmenin il-kelma 'serious' kienet sar biċċa slang kontemporanja. In-nies kienu jgħid, 'Din hija biċċa xogħol tassew serja.' <ref>{{Ċita web|url=https://ethaniverson.com/interview-with-john-cumming/|titlu=Interview with John Cumming|isem=Ethan|awtur=Iverson|data=March 2019|sit=Do The M@Th|data-aċċess=8 December 2023}}</ref> === ''Mama Said There'd Be Days Like This'' (1989) === L-awtobijografija ta’ Wilmer, ''Mama Said There'd Be Days Like This: My Life in the Jazz World'' (Women's Press, 1989), tagħti dettalji dwar l-iżvilupp tagħha bħala artista/ġurnalista, u tinkludi l-ħruġ tagħha bħala lesbjana f’ambjent mużikali fil-biċċa l-kbira eterosesswali.<ref name="AllAboutJazz" /> Fil-''Feminist Review'', Robyn Archer kitbet: "B'dan il-ktieb Val ħadet id-deċiżjoni kuraġġuża li tgħid l-affarijiet kif verament kienu. Ir-riżultat huwa storja soċjali ta' mużika li bħala m'hemmx, u rakkont bla tidwir mal-lewża tal-iżvilupp mit-twelid sal-maturità ta’ mara dinamika li l-arti dokumentarja tagħha jistħoqqilha li tiġi evalwata mill-ġdid kollha kemm hi fid-dawl ta’ dan il-ktieb.”<ref>Archer, Robyn (1990). [[doi:10.2307/1395410|Review of ''Mama Said There'd Be Days like This: My Life in the Jazz World'', by Val Wilmer]]. ''Feminist Review'', 35, 123–124.</ref> == Proġetti oħra ta' dokumentazzjoni u arkivji == Barra minn hekk, Wilmer kitbet artikli bijografiċi dwar mużiċisti Ingliżi Suwed mill-1940 u l-1950 u dwar il-fotografija b’mod konsistenti matul is-snin. Kienet membru tal-bord konsultattiv għal ''The New Grove Dictionary of Jazz'' (it-2 edizzjoni), editjat minn Barry Kernfeld, u l-awtur ta’ 63 entrata fih.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Kernfeld|isem=Barry Dean|data=2002|titlu=The New Grove Dictionary of Jazz|edizzjoni=2|pubblikatur=Macmillan}}</ref> Wilmer ipprovdet d-daħla għal John Gray's ''Fire Music: A Bibliography of the New Jazz, 1959-199''.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Gray|isem=John|data=1991|titlu=Fire Music: A Bibliography of the New Jazz, 1959-1990|pubblikatur=[[Greenwood Publishing Group|Greenwood Press]]}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.thewire.co.uk/in-writing/interviews/free-jazz-research-interview-with-john-gray|titlu=Free jazz research and guerrilla scholarship: an interview with John Gray|isem=Pierre|awtur=Crépon|data=September 2019|data-aċċess=26 August 2020|kwotazzjoni='the book presented – after a Val Wilmer foreword – the most exhaustive picture ever assembled of the print coverage of free jazz since its inception'}}</ref> Kitbet aktar minn 35 artiklu għall- ''[[Dizzjunarju tal-Bijografija Nazzjonali|Oxford Dictionary of National Biography]]''.<ref>{{Ċita web|url=http://www.oxforddnb.com/search/results/contributors.jsp?contributorId=46765|titlu=Val Wilmer contributions ODNB|pubblikatur=oxforddnb.com|data-aċċess=22 October 2014}}</ref> Il-[[Arkivju tal-Ħoss tal-Librerija Brittanika|British Library Sound Archive]] għandhom 35 intervista ta' Wilmer ma' mużiċisti Brittaniċi suwed u mużiċisti nisa fit-taqsima tal-istorja orali tal-jazz fil-Gran Brittanja.<ref>{{Ċita web|url=http://sounds.bl.uk/Oral-history/Oral-history-of-jazz-in-Britain|titlu=Oral history of jazz in Britain|pubblikatur=[[British Library Sound Archive]]|data-aċċess=19 September 2014}}</ref> Wilmer ġabret kollezzjoni ta’ ritratti storiċi ta’ nies suwed fil-Gran Brittanja, li wħud minnhom intwerew pubblikament (inkluż fil-wirja tal-2014 ta’ Autograph ABP ''Black Chronicles II'' f’Rivington Place), <ref>{{Ċita web|url=http://arcthemagazine.com/arc/2014/10/interview-with-curator-renee-mussai-for-black-chronicles-ii-at-rivington-place-london/|titlu='Black Chronicles II' at Rivington Place, London|awtur=Maraj, Varala|data=20 October 2014|pubblikatur=arcthemagazine.com|data-aċċess=22 October 2014|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20141110043224/http://arcthemagazine.com/arc/2014/10/interview-with-curator-renee-mussai-for-black-chronicles-ii-at-rivington-place-london/|arkivju-data=10 November 2014|url-status=dead}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20220527220749/http://themissingchapter.co.uk/image-portal/val-wilmer-collection/ "Val Wilmer Collection"], Autograph ABP.</ref> u kompliet taħdem fuq proġett ta’ riċerka dwar il-ħajja ta’ mużiċisti Ingliżi suwed, li ilha tiddokumenta għal ħafna snin, anke wara dan.<ref>{{Ċita web|url=http://www.craigmalonedesign.com/bmc/86Wilmer.html|titlu="Essay: ‘Blackamoors’ and the British Beat" minn Black Musicans Conference / 1986 Standing on the Shoulders of Giants (University of Massachusetts, Amherst|kunjom=Wilmer|isem=Valerie|data=2014-12-10|sit=web.archive.org|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20141210172738/http://www.craigmalonedesign.com/bmc/86Wilmer.html|arkivju-data=2014-12-10|url-status=bot: unknown}}</ref> == Fotografija == Wilmer hija wkoll fotografu importanti daq hemm hi kittieba, wara li ħadmet ma’ mijiet ta’ kantanti, mużiċisti tal-jazz u kittieba, u ħadet ritratti ta’ artisti bħal [[Langston Hughes]], [[Louis Armstrong]], [[John Coltrane]] u [[Duka Ellington|Duke Ellington]]. Ir-ritratti tagħha ġew esebiti fil-[[Victoria and Albert Museum]] (V&A) fil-wirja tal-1973 ''Jazz Seen: The Face of Black Music'',<ref>Gray, Michael, ''The Bob Dylan Encyclopedia'', 2006, p. 709.</ref> u jiffurmaw parti mill-kollezzjoni fotografika tal-V&A.<ref name="v&a">{{Ċita web|url=https://collections.vam.ac.uk/search/?offset=15&limit=15&narrow=1&extrasearch=&q=val+wilmer&commit=Search&quality=0&objectnamesearch=&placesearch=&after=&after-adbc=AD&before=&before-adbc=AD&namesearch=&materialsearch=&mnsearch=&locationsearch=|titlu=V&A Val Wilmer|pubblikatur=Victoria and Albert Museum|data-aċċess=22 October 2014}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.vam.ac.uk/users/album/image/19468|titlu=Val Wilmer, Kenneth Terroade In A Flat In Putney, July 1971|pubblikatur=Victoria and Albert Museum|data-aċċess=22 October 2014|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160304095349/http://www.vam.ac.uk/users/album/image/19468|arkivju-data=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> Ir-ritratti tagħha jinsabu wkoll fil-kollezzjoni tan-[[National Portrait Gallery]].<ref name="npg">{{Ċita web|url=http://www.npg.org.uk/collections/search/person/mp61039/val-wilmer?search=sas&sText=val+wilmer&role=art|titlu=Val Wilmer (1941-), Photographer, jazz historian and writer|pubblikatur=National Portrait Gallery|data-aċċess=19 September 2014}}</ref> Kitbet dwar il-fotografija u intervistat prattikanti fl-istess qasam fosthom [[Eve Arnold]], [[Anthony Barboza]],<ref>Wilmer, Val, "Barboza: The Music of Ourselves", ''Ten.8'', No. 24, 1986.</ref> [[Roy DeCarava]],<ref>Wilmer, Val, "Roy DeCarava: An Uncommon Beauty", ''Ten.8'', No. 27; "No Crystal Stair", ''New Statesman'', 22 January 1988; "Real People", ''City Limits'', 21–28 January 1988; letter responding to obituary, ''The Guardian'', 21 November 2009.</ref> [[Terry Cryer]],<ref>Wilmer, Val, "Through a Lens, Darkly", ''The Wire'', Issue 62, April 1989; "Introduction", Terry Cryer, ''One in the Eye'', 1993.</ref> [[Milt Hinton]],<ref>Wilmer, Val, "Milt Hinton: a Musical Vision", ''Ten.8'', Vol. 2, No. 1, Spring 1991; obituary, ''The Guardian'', 16 January 2001.</ref> [[John Hopkins (attivist politiku)|John Hopkins]],<ref>Wilmer, Val, "Shooting Jazz", in John "Hoppy" Hopkins, ''From the Hip'', London, 2008.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://hoppyx.com/writings/memories-of-hoppy-interview-with-val-wilner/|titlu=Memories of Hoppy: Interview with Val Wilmer|isem=Adam|awtur=Blake|data=4 August 2015|sit=hoppyx.com|pubblikatur=The Estate of John Hopkins|data-aċċess=8 December 2023}}</ref> [[Danny Lyon]],<ref>Wilmer, Val, "Early Days of Rage", ''The Independent on Sunday Review'', 22 November 1992, pp. 8–9, 12–13, 15.</ref> Raissa Page, [[Coreen Simpson]],<ref>Wilmer, Val, "Corinne Simpson: Taking Care of Business", ''Ten.8'', No. 24, 1986.</ref> Beuford Smith<ref>Wilmer, Val, "Beuford Smith: In the Humane Tradition", ''Ten.8'', No. 16, 1985.</ref> u [[James Van Der Zee]].<ref>Wilmer, Val, "Harlem's Picture-Taking Man", ''[[The Observer Magazine]]'', 21 September 1980, pp. 48–49, 51, 53; "Van Der Zee: Harlem Photographer", ''Ten.8'', No. 16, 1985.</ref> Fis-snin tmenin, Wilmer ġabret u editjat l-ħarġa "Evidence" tar-rivista ''[[Għaxra.8|Ten.8]]'' ddedikata għax-xogħol ta' fotografi Afrikani-Amerikani.<ref>''TEN-8'' No. 24: "Evidence – New Light on Afro American Images", n.d. (1987?).</ref> Ix-xogħol ta' Wilmer spiss deher albums tal-mużika, bħal fil-ktejjeb tad-digipak għas-CD ta' Honest Jon ''London is the Place for Me nru. 4'',<ref>[https://web.archive.org/web/20231219092057/https://honestjons.com/label/artist/London_Is_The_Place_For_Me/release/4_African_Dreams_And_The_Piccadilly_High_Life "London Is The Place For Me | 4: African Dreams And The Piccadilly High Life"], Honest Jon's Records.</ref> li jinkludi ritratti tagħha.<ref>[[John L. Walters|Walters, John L.]] (Spring 2007), [http://www.eyemagazine.com/feature/article/reason-and-rhymes "Reason and rhymes: Can design for contemporary jazz, world and experimental music have a meaningful partnership with the musical content?"], ''Eye'' magazine, 63.</ref> Ma' Maggie Murray, fl-1983 Wilmer ħolqot [[Format (aġenzija fotografika)|Format]], l-ewwel aġenzija ta' fotografi kollha nisa fil-Gran Brittanja.<ref>[http://sounds.bl.uk/Arts-literature-and-performance/Art-photography-and-architecture/021M-C0459X0046XX-1200V0 "Art, photography & architecture: Wilmer, Val (12 of 13). Oral History of British Photography"], British Library, Sounds.</ref><ref>Hopkinson, Amanda, [https://www.theguardian.com/artanddesign/2011/sep/21/raissa-page-obituary "Raissa Page obituary"], ''The Guardian'', 21 September 2011.</ref> F'Settembru 2013, waqt li Ronnie Scott's Jazz Club fi Frith Street, Soho, kien qed jiġi renovat, pannelli twal {{Convert|12|m2}} li kienu qed jiksu l-faċċata kellhom fuqhom ritratt enormi tal-fundatur tal-klabb minn Wilmer, li fih jdher ipejjep sigarett barra l-binja, u wieħed waħda mill-frażijiet leġġendarji tiegħu: "I love this place, it's just like home, filthy and full of strangers”.<ref>[https://www.telegraph.co.uk/culture/music/music-news/10270303/Ronnie-Scotts-tribute-to-founder.html "Ronnie Scott's tribute to founder"], ''The Telegraph'', 28 August 2013.</ref><ref>Newey, Jon, [http://www.jazzwisemagazine.com/news-mainmenu-139/70-2013/12824-jazz-breaking-news-ronnie-scotts-covers-up "Jazz breaking news: Ronnie Scott’s Covers Up"], ''[[Jazzwise]]'', 27 August 2013.</ref> Ix-xogħol ta' Wilmer deher fl-''Esquire Cover Club'', il-wirja diġitali tal-[[London Jazz Festival]] għall-2020.<ref>[https://web.archive.org/web/20220328224422/https://esquirecover.club/the-photo-room "Val Wilmer | The Photo Room"], ''Esquire'', EFG London Jazz Festival.</ref> Fit-2 ta’ Novembru 2023, infetħet wirja solo tax-xogħol tagħha, bit-titlu ''Blue Moments, Black Sounds – A Retrospective'', fil-Worldly, Wicked and Wise Gallery fit-tramuntana ta’ Londra, li damet il-kumplament ta' dak ix-xahar.<ref>[https://web.archive.org/web/20231105095529/https://www.worldlywickedandwise.co.uk/events/val-wilmer "Val Wilmer | Thursday, 2 November 2023 18:00 Thursday, 30 November 2023 17:00"], Worldly, Wicked and Wise Gallery, November 2023.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.jazzwise.com/news/article/val-wilmer-photographs-published-in-new-book-and-shown-at-solo-barbican-and-tate-exhibitions|titlu=Val Wilmer photographs published in new book and shown at solo, Barbican and Tate exhibitions|isem=Mike|awtur=Flynn|data=30 October 2023|data-aċċess=5 November 2023}}</ref> Fir-riċensjoni tiegħu tal-wirja, Richard Williams kiteb: "Val Wilmer hija waħda mill-aktar nies notevoli li naf, u int tkun taf dan ukoll jekk tara r-ritratti tagħha. Jekk hux [[Ilmijiet Muddy|Muddy Waters]] jilgħab il-karti ma' Brownie McGhee wara l-kwinti tal-[[Swali ta' Fairfield|Fairfield Halls]] fl-1964, [[Archie Shepp]] bilqiegħda taħt poster ta [[Jimi Hendrix|’ Jimi Hendrix]] fl-appartament tiegħu ta’ New York, jew koppja ferrieħa li qatt ma se nkunu nafu isimhom waqt żifna tal-blues f’Bentonia, Mississippi, nofs seklu ilu, issib l-essenza tal-ispirtu uman." <ref>{{Ċita web|url=https://thebluemoment.com/2023/11/03/val-wilmer-blue-moments-black-sounds/|titlu=Val Wilmer: 'Blue Moments, Black Sounds'|isem=Richard|awtur=Williams|data=3 November 2023|sit=thebluemoment.com|data-aċċess=5 November 2023}}</ref> Il-ktieb tar-ritratti ppubblikat biex jakkumpanja l-wirja, bl-isem ''Deep Blues 1960–1988'', huwa "kollezzjoni impressjonanti li turi mużiċisti tal-blues Afrikani-Amerikani u l-komunitajiet tagħhom".<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Cartwright|isem=Garth|data=21 November 2023|titlu='Fela Kuti was always in his pants': legendary music photographer Val Wilmer's greatest shoots|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2023/nov/21/fela-kuti-bb-king-jimi-hendrix-miles-davis-val-wilmer-mi6|pubblikazzjoni=The Guardian}}</ref> == Kollezzjonijiet == Xogħlijiet fotografiċi minn Wilmer huma miżmuma mill-[[Kunsill tal-Arti tal-Gran Brittanja|Arts Council of Great Britain Collection]];<ref>{{Ċita web|url=http://www.artscouncilcollection.org.uk/artist/wilmer-valerie|titlu=Art Council Collection, Val Wilmer|pubblikatur=Art Council Collection|data-aċċess=22 October 2014|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150919181634/http://www.artscouncilcollection.org.uk/artist/wilmer-valerie|arkivju-data=19 September 2015}}</ref> in-[[National Portrait Gallery]];<ref name="npg"/> [[Victoria and Albert Museum]];<ref name="v&a"/> [[Musée d'Art Moderne de la Ville de Paris|Musée d'Art Moderne de Paris]]; [[Fotografiska|Fotografiska Museet]], [[Stokkolma]]; [[Istituzzjoni Smithsonian|Smithsonian Institution]], [[Washington (Distrett ta' Columbia)|Washington DC]]; u x-[[Schomburg Center for Research in Black Culture (New York Public Library)]].<ref>[http://ctsimages.com/pages/archives/wilmer_val.html "Val Wilmer"] at CTS Images.</ref> == Kotba ta' Wilmer == * ''Jazz People''. London: Allison &amp;amp; Busby, 1970; Indianapolis: Bobbs-Merrill Company, 1970; stampat mill-ġdid minn Quartet Books, 1977. Edizzjoni ġdida minn Da Capo Press, 1991. * ''The Face of Black Music: Photographs by Valerie Wilmer''. New York: Da Capo Press, 1976. * ''As Serious as Your Life: The Story of the New Jazz''. London: Allison & Busby, 1977. Edizzjoni ġdid b'introduzzjoni ta' Richard Williams minn Serpent's Tail, March 2018, {{ISBN|978-1788160711}}.<ref>{{Ċita web|url=https://serpentstail.com/work/as-serious-as-your-life|titlu=As Serious As Your Life|pubblikatur=Serpent's Tail|data-aċċess=11 October 2022}}</ref> * ''Mama Said There'd Be Days Like This: My Life in the Jazz World''. London: Women's Press, 1989, {{ISBN|978-0704350403}}. * ''Deep Blues 1960–1988''. Café Royal Books, 2023. == Premjijiet u rikonoxximent == Fl-2009, Val Wilmer ġie onorat bil-[[Parliamentary Jazz Award]] għas-Servizzi għall-Jazz. <ref>[https://web.archive.org/web/20180305063016/http://www.londonjazznews.com/2009/05/parliamentary-awards-winners-and.html "Parliamentary Awards : Winners ...and winners on the night"], ''London Jazz News'', 20 May 2009.</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20240123184522/https://www.sandybrownjazz.co.uk/forumappjag.html "The All Party Parliamentary Jazz Appreciation Group (APPJAG)"], ''Sandy Brown Jazz''.</ref> F'Lulju 2017, hija dehret f'"The Wire Salon: An Audience with Val Wilmer" f'Cafe Oto.<ref>{{Ċita web|url=https://cafeoto.co.uk/events/wire-salon-an-audience-with-val-wilmer/|titlu=The Wire Salon: An Audience with Val Wilmer|data=16 July 2017|sit=Cafe Oto|data-aċċess=24 October 2021}}</ref> Jingħad li "Wilmer hija f'kull sens importanti daqs il-mużiċisti u l-mużika li ddokumentat."<ref>Lee, Karen (15 February 2018), [https://web.archive.org/web/20240316204014/https://www.freeformportland.org/2018/02/15/val-wilmer-is-seriously-as-serious-as-her-life/ "Val Wilmer Is Seriously As Serious As Her Life"], ''[[Freeform Portland]]''.</ref> Hija s-suġġett ta''<nowiki/>' Sunday Feature: A Portrait of Val Wilmer'' ta' [[BBC Radio 3]], prodott minn Steve Urquhart (li fih kontribuzzjonijiet minn [[Margaret Busby]], [[Paul Gilroy]], [[Richard Williams (ġurnalist)|Richard Williams]], [[Andrew Cyrille]], u [[Clive Wilmer]]), li kien imxandar l-ewwel darba fl-4 ta' Marzu 2018.<ref>[https://www.bbc.co.uk/programmes/b09tcdx9 "A Portrait of Val Wilmer"], BBC Radio 3, "Sunday Feature", 4 March 2018.</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/programmes/articles/k329t7ywmrhngwrK3JZWFV/7-candid-photos-of-jazz-legends "7 Candid Photos of Jazz Legends"], ''Sunday Feature: A Portrait of Val Wilmer'' (4 March 2018), BBC Radio 3.</ref><ref>Colin (20 January 2018), [https://theafterword.co.uk/val-wilmer-book-and-documentary-ahoy/ "Val Wilmer book and documentary ahoy"], ''The Afterword''.</ref> Il-ġimgħa ta’ wara, dehret ukoll bħala “Listed Londer" fil-programm Robert Elms fuq [[BBC Radju Londra|BBC Radio London]].<ref>[https://www.bbc.co.uk/programmes/p060x54f "Listed Londoner: Val Wilmer"], ''Robert Elms'', BBC Radio London, 94.9 FM | Digital, 12 March 2018.</ref> Fl-2019, Wilmer irċieviet l-Premju Lona Foote / Bob Parent għall-Eċċellenza fll-Karriera tal-Fotografija fl-24 edizzjoni annwali tal-[[Assoċjazzjoni Ġurnalisti Jazz|Jazz Journalists Association]] Jazz Awards.<ref>{{Ċita web|url=https://www.thewire.co.uk/news/55238/val-wilmer-wins-lona-foote-bob-parent-award|titlu=Val Wilmer wins Lona Foote/Bob Parent Award for Career Excellence in Photography|data=30 May 2019|data-aċċess=4 May 2020}}</ref> Fl-2020, Wilmer saret Patrun tan-[[National Archive of Jazz]], fl-Ingilterra.<ref>{{Ċita web|url=https://nationaljazzarchive.org.uk/posts/news/2020/10/val-wilmer|titlu=A new patron for the archive|isem=Paul|awtur=Kaufman|data=9 October 2020|sit=National Jazz Archive|data-aċċess=28 February 2022}}</ref> F'Ottubru 2023, Wilmer kienet intervistata minn Cerys Matthews għal ''The Blues Show'' fuq [[BBC Radio 2]], bis-sehem ta' mużiċisti li Wilmer iltaqa' magħhom u ġibed ritratti tagħhom bħal [[Ilmijiet Muddy|Muddy Waters]], [[Buddy Moss]] u [[Aretha Franklin]]. <ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/m001rpb9|titlu=The Blues Show with Cerys Matthews {{!}} Val Wilmer in Conversation|data=30 October 2023|pubblikatur=BBC Radio 2|data-aċċess=19 December 2023}}</ref> Wilmer kienet diġà dehret ma’ Matthews f'programm televiżiv ta' [[BBC Erba|BBC Four]] tal-2018, ''Blues and Beyond'', fejn għażlet il-mużiċisti favoriti tagħha tal-blues.<ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b0bpb14f|titlu=Blues & Beyond with Cerys Matthews and Val Wilmer|pubblikatur=BBC Four|data-aċċess=18 December 2023}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.loc.gov/item/jots.200168108|titlu=BLUES & BEYOND with Cerys Matthews & Val Wilmer|sit=Library of Congress|data-aċċess=19 December 2023}}</ref> Fl-2024, dehret bħala "castaway" waqt ''[[Diski tal-Gżira Deżerta|Desert Island Discs]]'' tal-4 ta' Frar fuq BBC Radio 4.<ref>Witlock, evin (23 January 2024)[https://www.jazzwise.com/news/article/jazzwise-s-val-wilmer-to-be-featured-on-bbc-radio-4-s-desert-island-discs "Jazzwise's Val Wilmer to be featured on BBC Radio 4’s Desert Island Discs"], ''Jazzwise''.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/m001w0r6|titlu=Desert Island Discs {{!}} Val Wilmer, writer and photographer|data=4 February 2024|sit=BBC Radio 4}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} == Sorsi u aktar qari == * Bayley, Bruno. [https://web.archive.org/web/20160304040829/http://www.vice.com/read/england-place-for-me-v15n5 "England is the Place for Me: Val Wilmer's Hidden Photographs Uncovered. A Forgotten History of Black London"], ''Vice'', Vol. 15, no. 5. * ''Contemporary Authors: A Bio-Bibliographical Guide to Current Writers in Fiction, General Nonfiction, Poetry, Journalism, Drama, Motion Pictures, Television, and Other Field: 85-88'' (Detroit: Cengage Gale, 1980). * Davies, Sue. ''Contemporary Photographers'', Martin Marix Evans, ed. (New York: St. James Press, 1995). * Fischlin, David, and Ajay Heble. ''The Other Side of Nowhere: Jazz, Improvisation, and Communities in Dialogue'', 1st edition, Middletown: Wesleyan University Press, 2004. * Ford, Robert. ''A Blues Bibliography'' (Bromley: Paul Pelletier Publishing, 1999; 2nd edition, New York: Routledge, 2007). * Gannon, Robert. "Wilmer, Valerie",''The New Grove Dictionary of Jazz'', Barry Dean Kernfeld, ed. (London: MacMillan Press, 1988), p.&nbsp;1299; entry revised by B. Kernfeld (2nd edition, 2002). * Gray, John. ''Fire Music: A Bibliography of the New Jazz, 1959–1990'' (Westport: Greenwood, 1991). * Gray, Michael. ''The Bob Dylan Encyclopedia'' (London: Continuum International Publishing Group, 2006). * McKay, George. ''Circular Breathing: The Cultural Politics of Jazz in Britain'' (Durham: Duke University Press, 2005). * Mathieson, Kenny. ''Encyclopaedia of Blues''. Komara, Edward, ed. (New York: Routledge, 2006). * Oliphant, Dave. ''Jazz Mavericks of the Lone Star State'' (Austin: University of Texas Press, 2007). * Trynka, Paul; photographs by Val Wilmer. ''Portrait of the Blues'' (New York: Da Capo Press, 1997). * Wilmer, Valerie. [http://www.howardm.net/tsmonk/db65june.php "Monk on Monk"], ''Down Beat'', 3 June 1965: pp.&nbsp;20–22. * ---. "New York is Alive! Report and Photography by Valerie Wilmer". ''Jazz Forum'', 1973: pp.&nbsp;47–49. * ---. "Rock and Roll Genius" [interview with Otis Blackwell]. ''Melody Maker'', 5 February 1977, Vol. 52: pp.&nbsp;8, 44. * ---. "The first preference is pride" [interview with Jayaben Desai], ''Time Out'', 15–21 September 1978, pp.&nbsp;14–15. * ---. "Gilmore and 'Trane: The Sun Ra Link". ''Melody Maker'', 27 December 1980. Vol. 55: pp.&nbsp;16–17. * ---. {{"'}}I'm Happy as All Hell that the Man Took My Songs{{'"}} [interview with Otis Blackwell]. ''Time Out''. 6–12 March 1981, pp.&nbsp;12–13. * ---. "Rudolph Dunbar". ''City Limits'', March 1986: pp.&nbsp;84–86. * ---. "Mama Said There'd Be Days Like This: Valerie Wilmer Responds to Max Harrison's Review of her Book". ''Jazz Forum'', 4 March 1990: pp.&nbsp;4–5. * ---. [https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/how-we-met-lauderic-caton-and-louis-stephenson-1471461.html "How We Met: Lauderic Caton and Louis Stephenson"]. ''The Independent on Sunday Review'', 7 February 1993: p.&nbsp;61. * ---. "Jimi Hendrix: An Experience". ''Down Beat'', February 1994: pp.&nbsp;38–40. * ---. "The First Time I Met the Blues". ''Mojo'', September 1995. 22: pp.&nbsp;84–85. * ---. "Spirits Rejoice: Albert and Don Ayler". ''Coda: The Journal of Jazz and Improvised Music'', March–April 1997: pp.&nbsp;4–7. * ---. "Coleridge Goode: Improving with Age". ''Double Bassist'', 2003: pp.&nbsp;12–15. * ---. "Roswell Rudd and the Chartreuse Phantasm". ''The Wire'', Issue 249, November 2004: pp.&nbsp;28–31. * ---. "A Blue Mariner's Legacy". ''Double Bassist'', 2005: pp.&nbsp;24–26. * ---. "Kitty Grime". ''Jazz Journal International'', 2007: pp.&nbsp;18–19. * ---, [https://web.archive.org/web/20160304042943/http://www.vice.com/read/val-wilmer-jazz-blues-955-v16n7 "Jazz and Blues and Blues and Jazz"], ''Vice'', Vol. 16, no. 7, The Photo Issue 2009. == Ħoloq esterni == * {{Discogs artist|artist=Valerie Wilmer}} * Carney, John.[https://web.archive.org/web/20240316204014/http://www.tangents.co.uk/tangents/main/2006/january/reason2.html "They Made Magic. Part 2: Val Wilmer"], ''Tangents: The Home of Unpopular Culture'' (2006). * Rasheed, Kameelah. [https://web.archive.org/web/20170202055022/http://weblog.liberatormagazine.com/2011/01/space-is-place-val-wilmer-photographs.html "'Space is the Place': Val Wilmer Photographs Sun Ra"], ''The Liberator Magazine''. * [https://www.theguardian.com/profile/val-wilmer Valerie Wilmer's contributions to Obituaries pages], ''The Guardian''. * [http://womensliberationmusicarchive.wordpress.com/w/ "Val Wilmer – Journalist, historian and photographer"], Women's Liberation Music Archive, Feminist Music-Making in the UK and Ireland, 1970–1990. * [https://www.bbc.co.uk/musictv/bluesbritannia/gallery/ "Blues Britannia – Val Wilmer's photo memories"] (a selection of photographs from BBC Four's ''Blues Britannia'', taken by Val Wilmer), BBC. * [https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/jazz-diary--jane-richards-on-val-wilmer-1549926.html Jazz Diary / Jane Richards on Val Wilmer], ''The Independent'', 7 September 1992. * [https://www.npg.org.uk/collections/search/portrait/mw249271 "Val Wilmer"], photograph by Lucinda Douglas-Menzies at National Portrait Gallery, London, 2013. * [http://www.jerryjazzmusician.com/2015/04/masters-jazz-photography-val-wilmer/ "Masters of Jazz Photography — Val Wilmer"], Jerry Jazz Musician, 17 April 2015. * Lee, Karen (Weekend Family Music Hour), [https://web.archive.org/web/20240316204014/https://www.freeformportland.org/2018/02/15/val-wilmer-is-seriously-as-serious-as-her-life/ "Val Wilmer Is Seriously As Serious As Her Life"], ''Freeform Portland'', 15 February 2018. * [https://soundcloud.com/seriouslive/val-wilmer-interviewed-by-john-fordham-oct-2020 "Val Wilmer interviewed by John Fordham Oct 2020"]. SeriousLive (audio). {{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Wilmer, Val}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1941]] [[Kategorija:Fotografi]] [[Kategorija:Kittieba Ingliżi]] [[Kategorija:Jazz]] [[Kategorija:Nisa]] [[Kategorija:Storiċi]] [[Kategorija:Nies LGBT]] a0zs6zngkfhz4f5z72gbdohmer1vqs7 Park Nazzjonali ta' Manú 0 33142 332549 327082 2026-09-29T05:34:24Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332549 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Manu National Park-71.jpg|daqsminuri|Il-Park Nazzjonali ta' Manu.]] Il-'''Park Nazzjonali ta' Manú''' (spelluta wkoll '''Manu'''; bl-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]]: ''Parque Nacional del Manu'') huwa park nazzjonali u riżerva ta' bijosfera fir-reġjuni ta' Madre de Dios u [[Cusco]] fil-[[Perù]]. Il-park jipproteġi għadd kbir ta' ekosistemi, fosthom il-foresti pluvjali tal-artijiet baxxi, il-foresti tas-sħab u l-bwar tal-ħaxix tal-Andes.<ref>{{Ċita web|url=https://www.gob.pe/institucion/sernanp/informes-publicaciones/1948163-parque-nacional-del-manu|titlu=Parque Nacional del Manu|sit=www.gob.pe|lingwa=es-pe|data-aċċess=2024-12-13}}</ref> == [[Storja]] == [[Stampa:Manu riverbank.jpg|daqsminuri|Ix-xatt tax-xmara.]] Il-Park Nazzjonali ta' Manu ġie stabbilit b'digriet fid-29 ta' Mejju 1973, matul id-dittatura tal-Ġeneral [[Juan Velasco]].<ref>{{Ċita web|url=https://legislacionanp.org.pe/establece-el-parque-nacional-del-manu-en-los-departamentos-de-madre-de-dios-y-cuzco/|titlu=Establece el Parque Nacional del Manu en los Departamentos de Madre de Dios y Cuzco - Legislación|kunjom=Monteferri|isem=Bruno|data=1973-05-29|sit=legislacionanp.org.pe|lingwa=es|data-aċċess=2024-12-13|arkivju-data=2024-11-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241113111138/https://legislacionanp.org.pe/establece-el-parque-nacional-del-manu-en-los-departamentos-de-madre-de-dios-y-cuzco/|url-status=dead}}</ref> Fl-1977, l-UNESCO rrikonoxxietu bħala Riżerva ta' Bijosfera u fl-1987 bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/402bis|titlu=Manu National Park - UNESCO|sit=whc.unesco.org|data-aċċess=2024-12-13}}</ref> Fl-2002, il-gvern tal-Perù estenda l-park għall-erja attwali tiegħu.<ref>{{Ċita web|url=https://legislacionanp.org.pe/amplian-el-parque-nacional-del-manu/|titlu=Amplían el Parque Nacional del Manu - Legislación|kunjom=Monteferri|isem=Bruno|data=2002-07-14|sit=legislacionanp.org.pe|lingwa=es|data-aċċess=2024-12-13|arkivju-data=2024-11-10|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241110174908/https://legislacionanp.org.pe/amplian-el-parque-nacional-del-manu/|url-status=dead}}</ref> == [[Ġeografija]] == Il-Park Nazzjonali ta' Manu jkopri erja ta' 1,716,295.22 ettaru (17,162.95 km<sup>2</sup>) li tinkludi żoni muntanjużi (bl-qaliet u bil-widien) b'elevazzjonijiet qrib l-4,000 [[metru]] 'l fuq mil-livell tal-baħar u parti mill-pjanuri tal-Baċir tal-Amazzonja. Il-park nazzjonali huwa maqsum fiż-żoni li ġejjin: iż-żona b'użu ristrett (b'foresti mhux mittiefsa u bil-komunitajiet nattivi, fejn l-aċċess jingħata biss lir-riċerkaturi); iż-żona riżervata (għar-rikreazzjoni u għar-riċerka); iż-żona ta' rkupru (għall-irkupru taż-żoni disturbati) u ż-żona [[Kultura|kulturali]] (għall-insedjament uman u għall-biċċa l-kbira tal-attivitajiet, inkluż it-turiżmu naturali). It-triq ta' 190 kilometru (120 mil) ta' Manu hija l-uniku kollegament bejn l-artijiet għoljin tal-park u l-artijiet baxxi fejn tinsab il-bokka tax-xmara Manu.<ref>{{Ċita web|url=https://news.mongabay.com/2024/03/road-paving-in-a-peruvian-bird-paradise-threatens-wildlife-and-ecotourism/|titlu=Road paving in a Peruvian bird paradise threatens wildlife and ecotourism|kunjom=Iverson|isem=Erik|data=2024-03-19|sit=Mongabay Environmental News|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-12-13}}</ref> == Klima == Il-klima tal-park hija waħda varjabbli ferm, u l-ammont ta' xita li tinżel jiddependi mill-elevazzjoni. Is-sezzjoni tan-Nofsinhar (muntanjuża) ikollha preċipitazzjoni annwali ta' bejn 1,500 u 2,000 mm; filwaqt li s-sezzjoni nofsanija jkollha bejn 3,000 u 3,500 mm, u fis-sezzjoni tal-Majjistral il-preċipitazzjoni annwali tilħaq it-8,000 mm jew iktar. L-istaġun b'inqas xita jkun minn Mejju sa Settembru, akkumpanjat minn temperaturi iktar baxxi. Fi ħdan il-park, it-temperatura annwali medja fil-foresta pluvjali tal-artijiet baxxi tkun 25.6 °C, filwaqt li fiż-żona tal-Andes tkun 8 °C. == [[Ekoloġija]] == === Flora === It-tipi ta' veġetazzjoni fi ħdan il-park jinkludu l-bwar tal-ħaxix tat-tip ''puna'' (f'elevazzjoni ta' iktar minn 4,000 metru), il-foresti għoljin tal-Andes, il-foresti tas-sħab u l-foresti pluvjali tal-Amazzonja fl-artijiet baxxi. Din il-varjetà ta' tipi ta' veġetazzjoni hija rrappreżentata f'162 [[Familja (bijoloġija)|familja]], 1,191 [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneru]] u 4,385 [[speċi]] identifikati ta' pjanti, b'saħansitra 250 speċi ta' siġar f'ettaru wieħed. Studju sab total ta' 1,108 speċi ta' siġar fi ħdan il-park, minn diversi rqajja' bejn iż-żona muntanjuża u l-foresti tal-artijiet baxxi.<ref>Farfan-Rios, William; Garcia-Cabrera, Karina; Salinas, Norma; Raurau-Quisiyupanqui, Mireya N.; Silman, Miles R. (2015). "Lista anotada de árboles y afines en los bosques montanos del sureste peruano: la importancia de seguir recolectando". ''Revista Peruana de Biología'' (bl-Ispanjol). '''22''' (2): 145–174. ISSN 1727-9933.</ref> Fost l-ispeċijiet ta' pjanti li jinsabu fiż-żona tal-foresti pluvjali tal-artijiet baxxi tal-park insibu dawn li ġejjin: ''Bertholletia excelsa, Nectandra'' spp''., Cedrelinga cateniformis'', ''Socratea exorrhiza'', ''Eugenia'' spp.'','' ''Cedrela odorata'', ''Brosimum lactescens'', ''Iriartea deltoidea'', ''Protium'' spp.'', Poulsenia armata, Cecropia'' spp., ''Inga'' spp., ''Margaritaria nobilis'', ''Ceiba samauma'', ''Solanum grandiflorum'', ''Annona excellens'', ''Calophyllum brasiliense'', ''Simarouba amara'', ''Maxillaria'' spp., ''Virola calophylla'', ''Ficus'' spp., ''Trema micrantha'', ''Hevea brasiliensis'', ''Piper'' spp., ''Mauritia flexuosa'', ''Clusia'' spp., ''Euterpe precatoria'', ''Jacaranda copaia'', eċċ. Fost l-ispeċijiet ta' pjanti li jinsabu fiż-żoni muntanjużi tal-park insibu dawn li ġejjin: ''Podocarpus oleifolius'', ''Prunus integrifolia'', ''Cyrtochilum aureum,'' ''Escallonia myrtilloides'', ''Hesperomeles ferruginea'', ''Otoglossum scansor'', ''Baccharis salicifolia'', ''Cinchona pubescens, Oreopanax'' spp., ''Polylepis pauta'', ''Alnus acuminata'', ''Retrophyllum rospigliosii, Vallea stipularis,'' eċċ.<ref>Moscoso, D.; Salinas, N.; Nauray, W. (2003). "Orquídeas del Valle de Cosñipata, Parte Alta de la Reserva de Biósfera del Manu, Cusco – Peru". ''Lyonia''. '''3''' (2): 283–390.</ref> Fl-2021, l-hekk imsejħa "Pjanta Misterjuża ta' Manu", li hija siġra żgħira li tarmi fjuri bojod żgħar ħafna u li tagħti [[frott]] oranġjo jgħajjat, ġiet iddeterminata li hija ġeneru distint, li ngħata l-isem ta' ''Aenigmanu'' (l-enigma ta' Manu). Il-pjanta, li nġabret għall-ewwel darba fl-1973 mill-ekoloġista tal-Field Museum ta' [[Chicago]] [[Robin Foster]], kienet stagħġbet lill-esperti għal deċennji sħaħ. Mill-analiżi tad-[[DNA]] ħareġ li għandha rabta mal-''Picramniaceae''; iżda għad-differenza ta' din il-familja, l-''Aenigmanu'' għandha stipuli fuq iz-zkuk tagħha li minnhom joħroġ il-weraq.<ref>{{Ċita web|url=https://www.fieldmuseum.org/blog/solving-decades-long-mystery-manu|titlu=Solving the Decades-Long Mystery of Manu - Field Museum|sit=www.fieldmuseum.org|data-aċċess=2024-12-13}}</ref> === Fawna === [[File:Tayra.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tayra.jpg|xellug|daqsminuri|265x265px|''Tayra'' fil-Park Nazzjonali ta' Manu.]] Fil-park ġie rrapportat li jgħixu madwar 160 speċi ta' [[Mammiferu|mammiferi]]. Fost il-mammiferi li jinsabu fiż-żona tal-foresti pluvjali tal-artijiet baxxi tal-park insibu dawn li ġejjin: il-ġagwar, it-tayra, l-armadillo ġgantesk, il-puma (preżenti wkoll fiż-żoni muntanjużi), l-ocelot, il-peccary tal-kullar, il-lontra ġganteska, ix-xadina Peruvjana, il-farfett il-lejl Messikan, il-ġagwarundi, il-kapibara, il-kapuċċin tat-toppu, il-peccary tax-xoffa bajda, il-farfett il-lejl bulldog il-kbir, l-iskojjattlu aħmar tan-Nofsinhar tal-Amazzonja, iċ-ċerva tal-imraġ, l-opossum tal-ilma, il-brocket aħmar, il-bugħażżien ta' sidru [[Kannella (kulur)|kannella]], ix-xadina tal-kappa sewda, it-tapir tal-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]], it-tamandua tan-Nofsinhar, it-tamarin tal-mustaċċi, il-pakarana, eċċ. Fost il-mammiferi rrapportati miż-żoni muntanjużi tal-park insibu dawn li ġejjin: iċ-ċerva ta' denbha abjad, il-volpi tal-Andes, il-paka tal-muntanji, il-ballottra ta' denbha twil, il-guinea pig tal-muntanji, l-ors tat-tbajja' ma' għajnejh, eċċ.<ref>Patterson, B. D., Stotz, D. F., & Solari, S. (2006). ''Mammals and Birds of the Manu Biosphere Reserve, Peru.'' ''Fieldiana: Zoology, new series'', ''110'': 1-49.</ref> [[File:Coq-of-the-Rock.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Coq-of-the-Rock.jpg|daqsminuri|300x300px|Il-cock-of-the-rock tal-Andes fil-Park Nazzjonali ta' Manu.]] Ġie stmat li iktar minn 1,000 speċi ta' għasafar jeżistu fil-park. Fost l-għasafar irrapportati fil-foresti pluvjali tal-artijiet baxxi nsibu dawn li ġejjin: it-tinamu l-kbir, il-gwan ta' Spix, ir-russett ħamrani, il-makaw blu u isfar, il-blonġun fiddien, l-arpa, il-bagħal ta' denbu twil, l-agrett abjad, l-avultun irjali, il-makaw aħmar, il-paletta roża, it-trogon tal-kappa blu, il-pespus turkważ, il-kokka nana tal-Amazzonja, il-pappagall ta' rasu blu, eċċ. Fost l-għasafar preżenti fiż-żoni muntanjużi fil-park insibu dawn li ġejjin: it-tinamu tal-Andes, il-kokka l-kbira tal-qrun, il-papra tan-nixxigħat, il-papra tal-munqar isfar, il-kolibrì tal-kullar roża, il-gwan tal-Andes, il-velleran tal-puna, il-pespus tal-kullar dehbi, il-kondor tal-Andes, l-inka tal-kullar, l-ajkla solitarja, il-cock-of-the-rock tal-Andes, il-karakara tal-muntanji, il-pappagall tal-kappa, il-kolibrì tal-kalzetti bojod, il-kolibrì ġgantesk, eċċ.<ref>Catenazzi, Alessandro; Lehr, Edgar; von May, Rudolf (2013). "The amphibians and reptiles of Manu National Park and its buffer zone, Amazon basin and eastern slopes of the Andes, Peru". ''Biota Neotropica''. '''13''' (4): 269–283.</ref> Fost il-155 speċi ta' anfibji fil-park insibu dawn li ġejjin: ''Atelopus erythropus, Bolitoglossa altamazonica, Chiasmocleis ventrimaculata, Dendropsophus acreanus, Dendropsophus koechlini, Dendropsophus rhodopeplus, Hyalinobatrachium bergeri, Leptodactylus didymus, Oreobates cruralis, Oscaecilia bassleri, Pipa pipa, Pristimantis buccinator, Pristimantis cosnipatae, Pristimantis danae, Pristimantis olivaceus, Rhinella veraguensis, Telmatobius timens,'' eċċ. Fil-park jgħixu 132 speċi ta' rettili u fosthom insibu dawn li ġejjin: il-kajman tat-tbajja' ma' għajnejh, il-kajman iswed, il-kajman tat-Tramuntana, il-mata mata, il-boa, ix-shushupe, l-anakonda ħadra, il-boa tas-siġar, il-fekruna tax-xmajjar tat-tikek sofor, il-vipera ta' rasha dehbija, is-[[serp]] akkwatiku kkulurit, eċċ. Barra minn hekk, attwalment ġie rrapportat li 210 speċijiet ta' ħut, 300 speċi ta' nemel, 650 speċi ta' ħanfus, 136 speċi ta' mazzarelli u iktar minn 1,300 speċi ta' friefet jgħixu fil-park. == [[Antropoloġija]] == Fost il-popli nattivi li jgħixu fil-park hemm il-popli Yora, Mashco-Piro, Matsiguenka, Harakmbut u Yine; kif ukoll gruppi oħra ta' bnedmin li jgħixu f'iżolament volontarju. == Faċilitajiet == Hemm ħames żoni li huma miftuħin għat-turisti, fejn wieħed jista' josserva l-bijodiversità lokali minn mogħdijiet, imraġ, lagi żgħar u xtut tax-xmara. Fil-baċir t'isfel tax-xmara Manu hemm ukoll ħames siti għall-kampeġġi, erba' punti għall-osservazzjoni tal-veduti (wieħed minnhom huwa torri ta' 18-il metru), tliet lukandi u mogħdija olzata fuq is-siġar. Ir-riċerka [[Xjenza|xjentifika]] ssir fil-park ukoll, b'bosta ċentri tar-riċerka fl-inħawi. == Sit ta' Wirt Dinji == Il-Park Nazzjonali ta' Manú ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1987 u ġie estiż fl-2009.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ix)''' "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta proċessi ekoloġiċi u [[Bijoloġija|bijoloġiċi]] kontinwi sinifikanti fl-[[evoluzzjoni]] u fl-iżvilupp ta' ekosistemi u ta' komunitajiet ta' pjanti u ta' [[Annimal|annimali]] terrestri, tal-ilma ħelu, kostali u tal-baħar"; u l-'''kriterju (x)''' "Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-diversità bijoloġika, inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni".<ref name=":0" /> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] [[Kategorija:Parks Nazzjonali]] [[Kategorija:Perù]] lvcqkjd75w6fjypno6rh5y81oqak4ta Olaf McKay 0 34657 332542 332530 2026-09-28T12:24:22Z ToniSant 4257 restawr ta' ref 332542 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija|nationality=Malti}} '''Olaf McKay''' huwa politiku Malti, sindku tal-[[Belt Valletta]] minn Ġunju 2024 taħt il-bandiera tal-[[Partit Laburista (Malta)|Partit Laburista]]. == Karriera == Qabel il-mandat muniċipali tiegħu, serva bħala konsulent għall-Ministru tal-Enerġija, [[Miriam Dalli]]. Huwa kellu wkoll karigi maniġerjali fl-aġenzija nazzjonali [[Xjenza Malta]] u fiċ-ċentru tax-xjenza Esplora. '''<big>Elezzjoni tas-Sindku (2024)</big>''' Fl-elezzjonijiet lokali ta’ Ġunju 2024, ġie elett sindku tal-kapitali Maltija.<ref>{{Ċita web|url=https://elezzjoni.app/en/candidates/olaf-mckay|titlu=Olaf McKay — Elezzjoni 2026|kunjom=Elezzjoni|sit=Elezzjoni|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-28}}</ref> == Prijoritajiet u mandat == '''<big>Kwalità tal-ħajja lokali</big>''' Regolamentazzjoni tal-okkupazzjoni tal-ispazju pubbliku il-ġestjoni tal-iskart u l-ġlieda kontra t-tniġġis mill-istorbju bil-lejl fiċ-ċentru storiku<ref>{{Ċita web|url=https://www.olafmckay.com/|titlu=Olaf McKay — Sindku tal-Belt Valletta {{!}} Sit Uffiċjali|kunjom=McKay|isem=Olaf|sit=Olaf McKay {{!}} Mayor of Valletta|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-26}}</ref> '''<big>Mobilità u aċċessibbiltà</big>''' L-espansjoni taż-żoni pedonali u t-titjib tal-infrastruttura tat-toroq biex it-toroq storiċi jsiru aktar aċċessibbli<ref>{{Ċita web|url=https://www.olafmckay.com/|titlu=Olaf McKay — Sindku tal-Belt Valletta {{!}} Sit Uffiċjali|kunjom=McKay|isem=Olaf|sit=Olaf McKay {{!}} Mayor of Valletta|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. '''<big>Bilanċ tat-turiżmu</big>''' Armonizzazzjoni bejn il-preservazzjoni tal-wirt elenkat, il-ħajja tal-viċinat tar-residenti u l-iżvilupp tal-attività kummerċjali<ref>{{Ċita web|url=https://www.olafmckay.com/|titlu=Olaf McKay — Sindku tal-Belt Valletta {{!}} Sit Uffiċjali|kunjom=McKay|isem=Olaf|sit=Olaf McKay {{!}} Mayor of Valletta|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. == Referenzi == 7pb7vkonw5l1pm0zdujvfyxs51a3t0r 332543 332542 2026-09-28T12:24:55Z ToniSant 4257 +infobox tajba 332543 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Olaf McKay''' huwa politiku Malti, sindku tal-[[Belt Valletta]] minn Ġunju 2024 taħt il-bandiera tal-[[Partit Laburista (Malta)|Partit Laburista]]. == Karriera == Qabel il-mandat muniċipali tiegħu, serva bħala konsulent għall-Ministru tal-Enerġija, [[Miriam Dalli]]. Huwa kellu wkoll karigi maniġerjali fl-aġenzija nazzjonali [[Xjenza Malta]] u fiċ-ċentru tax-xjenza Esplora. '''<big>Elezzjoni tas-Sindku (2024)</big>''' Fl-elezzjonijiet lokali ta’ Ġunju 2024, ġie elett sindku tal-kapitali Maltija.<ref>{{Ċita web|url=https://elezzjoni.app/en/candidates/olaf-mckay|titlu=Olaf McKay — Elezzjoni 2026|kunjom=Elezzjoni|sit=Elezzjoni|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-28}}</ref> == Prijoritajiet u mandat == '''<big>Kwalità tal-ħajja lokali</big>''' Regolamentazzjoni tal-okkupazzjoni tal-ispazju pubbliku il-ġestjoni tal-iskart u l-ġlieda kontra t-tniġġis mill-istorbju bil-lejl fiċ-ċentru storiku<ref>{{Ċita web|url=https://www.olafmckay.com/|titlu=Olaf McKay — Sindku tal-Belt Valletta {{!}} Sit Uffiċjali|kunjom=McKay|isem=Olaf|sit=Olaf McKay {{!}} Mayor of Valletta|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-26}}</ref> '''<big>Mobilità u aċċessibbiltà</big>''' L-espansjoni taż-żoni pedonali u t-titjib tal-infrastruttura tat-toroq biex it-toroq storiċi jsiru aktar aċċessibbli<ref>{{Ċita web|url=https://www.olafmckay.com/|titlu=Olaf McKay — Sindku tal-Belt Valletta {{!}} Sit Uffiċjali|kunjom=McKay|isem=Olaf|sit=Olaf McKay {{!}} Mayor of Valletta|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. '''<big>Bilanċ tat-turiżmu</big>''' Armonizzazzjoni bejn il-preservazzjoni tal-wirt elenkat, il-ħajja tal-viċinat tar-residenti u l-iżvilupp tal-attività kummerċjali<ref>{{Ċita web|url=https://www.olafmckay.com/|titlu=Olaf McKay — Sindku tal-Belt Valletta {{!}} Sit Uffiċjali|kunjom=McKay|isem=Olaf|sit=Olaf McKay {{!}} Mayor of Valletta|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. == Referenzi == mewkd9aqi3a58s9k8aw5u56wmj3qrte Dundee 0 34659 332547 332500 2026-09-29T01:40:07Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332547 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Dundee''' ( ''{{Lang|gd|Dùn Dèagh}}'' bil -Gaeliku Skoċċiż ), li qabel kienet ''{{Lang|la|Alectum}}'', hija belt fil-Grigal [[Skozja|tal-Iskozja]] madwar {{unité|100|km}} fit-tramuntana ta' [[Edinburgu|Edinburgh]], fuq ix-xatt tat-tramuntana tal-estwarju tax-Xmara Tay, qrib il-kosta tal-lvant tal- Baħar tat-Tramuntana . Hija r-raba' l-akbar belt fl-Iskozja, b'popolazzjoni ta' {{Unité|148697|habitants}} (fl-2022).<ref>{{En}} {pdf} [https://www.dundeecity.gov.uk/sites/default/files/2022-Census-DundeeCity.pdf 2022 Scotland’s Census 2022 : Dundee City]</ref> Dundee, li tinsab fil-konfini tal-kontea storika ta' Angus, għandha uffiċjalment l- istatus ta' belt (mill- 1889 ) iżda wkoll dak ta' ''żona tal-kunsill'' (mill-...{{Data|31|mars|1996}} ) u r-reġjun tal-luotenenza . Kienet il-belt kapitali amministrattiva tar- reġjun ta' Tayside (kif ukoll tad-distrett ta' Dundee f'dak ir-reġjun, tal-{{Data|15|mai|1975}} Fi{{Data|31|mars|1996}} ). Fil-Gran Brittanja hija magħrufa bħala ''{{Lang|en|City of Discovery}}'' minħabba l-attivitajiet xjentifiċi li saru hemmhekk, kif ukoll b'referenza għall- RRS Discovery, il-vapur tal-espedizzjoni ta' Robert Falcon Scott lejn [[Antartika|l-Antartika]], li nbena hemmhekk u issa jinsab irmiġġat f'Dundee. L-oriġini ta' Dundee jmorru lura għall- Età tal-Ħadid u l- Pitti . Matul il- [[Medjuevu|Medju]] Evu u r- Rinaxximent, sabet ruħha fil-qalba ta' diversi kunflitti. Matul ir- [[Rivoluzzjoni Industrijali|rivoluzzjoni industrijali]], l-industrija tal-ġuta wasslet għall-iżvilupp mgħaġġel tal-belt. Matul dan il-perjodu, Dundee bniet ukoll reputazzjoni għall-industrija tal-marmellata tagħha. ; l-iżvilupp konkorrenti tal -ġurnaliżmu kiseb il-laqam tiegħu, li għadu jintuża, ta' " belt tal-ġamm, il-ġuta u l-ġurnaliżmu » ( ''{{Lang|en|jam, jute and journalism}}'' ". Dundee sar il-port prinċipali tal-kaċċa għall-balieni tar-Renju Unit fis- snin 1860, u qabeż lil Peterhead, li hu stess kien ħa post Hull għoxrin sena qabel. Iż-żejt tal-balieni kien jintuża f'waħda mill-industriji ewlenin ta' Dundee, il-burlap. : kien jintuża biex irattab il-fibri qabel ma jiġu pproċessati. Hekk kif il-kummerċ tat-tabakk arrikkixxa lil [[Glasgow]], l-industriji tal-kaċċa tal-balieni u tal-ġuta ġabu l-prosperità lil Dundee. Dundee kienet id-dar ta' James Chalmers, l-inventur tal-bolla postali bil-gomma. Il-popolazzjoni ta' Dundee laħqet il-quċċata fil-bidu tas-snin sebgħin bi kważi {{Unité|200000|habitants}}, iżda ilha tonqos minn dakinhar 'l hawn minħabba l-emigrazzjoni u l-bidliet fil-konfini tal-konurbazzjoni, li wasslu biex Dundee titlef xi wħud mis-subborgi tagħha fis-snin sebgħin u t-tmeninijiet. L-industriji bijomediċi u tat-teknoloġija kibru mis-snin tmenin 'l hawn u Dundee issa tirrappreżenta 10 % tal-industrija tad-divertiment diġitali tar-Renju Unit. Dundee hija magħrufa wkoll bħala l-belt twelidu tan-nissieġ u l-attur William McGonagall, imlaqqam " l-agħar poeta fid-dinja " Fuq il-front kulturali, Dundee hija d-dar tat ''-Teatru Skoċċiż taż-Żfin'', kif ukoll ir- ''Royal Scottish National Orchestra'' . IL-{{Data|5|mars|2004}} Dundee ngħatat l-istatus ta' " belt tal-kummerċ ġust » ( ''{{Lang|en|Fairtrade City}}'' ).<ref>{{Lang|en|''A Tale of 10 Cities: Rival towns cast aside past differences for FAIRTRADE Mark's 10th Birthday'', Fairtrade Foundation}}, février 2004, .</ref> == Ġeografija == Dundee tinsab fuq ix-xatt tat-tramuntana tal-Firth of Tay fuq il-Kosta tal-Lvant tal-Baħar tat-Tramuntana tal-[[Skozja|Iskozja]]. Il-belt tinsab 58 km fil-Grigal ta' [[Edinburgu]] u 360.6 mili (580 km) fil-Grigal ta' [[Londra]]. Iż-żona mibnija tokkupa forma bejn wieħed u ieħor rettangolari twila 13-il km b'wisa' ta' 4 km, allinjata f'direzzjoni mil-lvant għall-punent u tokkupa erja ta' 60 kilometru kwadru. Il-belt hija maqsuma minn linja ta' għoljiet li testendi minn Balgay Hill (elevazzjoni ta' 143 m) fit-tarf tal-punent tal-belt, minn ġo Dundee Law (174 m) li tokkupa ċ-ċentru taż-żona mibnija, sa Gallow Hill (83 m), bejn Baxter Park u ċ-Ċimiterju tal-Lvant. Fit-tramuntana ta' din il-quċċata hemm wied li minnu jaqta' l-ilma tax-xita Dighty Water, bl-elevazzjoni tinżel għal madwar 45 m. Fit-tramuntana tal-wied ta' Dighty hemm l-Għoljiet Sidlaw, bl-aktar għolja prominenti tkun Craigowl Hill (455 m). == Klima == Il-klima, bħall fil-bqija tal-artijiet baxxi tal-Iskozja, hija Oċeanika (klassifikazzjoni Köppen-Geiger Cfb). It-temperatura medja u x-xita huma tipiċi tal-kosta tal-lvant tal-Iskozja u bil-pożizzjoni estwarjana protetta tal-belt, il-massimi medji ta’ kuljum huma kemxejn ogħla miż-żoni kostali lejn it-Tramuntana, partikolarment fir-rebbiegħa u fis-sajf. Is-sjuf għadhom kesħin meta mqabbla ma’ latitudnijiet simili fl-[[Ewropa]] kontinentali, xi ħaġa li hija kkumpensata mix-xtiewi ħfief, simili għall-bqija tal-Gżejjer Brittaniċi. L-eqreb stazzjon tat-temp uffiċjali tal-Met Office huwa Mylnefield, Invergowrie li jinsab madwar 6.4 km fil-punent taċ-ċentru tal-belt<ref>{{Ċita web|url=https://weatherspark.com/y/40087/Average-Weather-in-Dundee-United-Kingdom-Year-Round|titlu=Dundee Climate, Weather By Month, Average Temperature (United Kingdom) - Weather Spark|sit=weatherspark.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-27}}</ref>. Temperatura għolja rekord ta’ 30.5 °C ġiet irreġistrata f’Lulju 2022. L-iktar xahar sħun kien Lulju 2006, b’temperatura medja ta’ 17.4 °C (temperatura għolja medja 22.5 °C, temperatura baxxa medja 12.3 °C). F'sena 'medja', l-iktar jum sħun għandu jilħaq il-25.2 °C, u b'kollox 1.86 jum biss għandhom ikunu daqs jew jaqbżu temperatura ta' 25.0 °C fis-sena, u dan juri r-rarità ta' sħana bħal din<ref>{{Ċita web|url=https://www.scottish-places.info/towns/townfirst399.html|titlu=Dundee from The Gazetteer for Scotland|sit=www.scottish-places.info|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-09-27}}</ref>. == Storja == '''<big>Oriġini Pittiżi</big>''' Id-data eżatta tat-twaqqif ta' Dundee mhix magħrufa; madankollu, filwaqt li l-belt hija msemmija għall-ewwel darba f'test tas-seklu 12, l-oriġini tagħha huma bla dubju ħafna aktar antiki. Dundee hija magħrufa li kienet insedjament Pittiż meta l-Pitti stabbilew ruħhom għall-ewwel darba fiż-żona madwar 3,500 sena ilu. Ir-Rumani tawha l-ewwel isem magħruf tagħha, Alectum. L-isem "Dundee" ġie adottat aktar tard; ġej mill-''Gaeliku Skoċċiż Dùn Dèagh'' ("forti fuq ix-Xmara Tay")<ref>{{Ċita web|url=https://www.tayscreen.com/dundee-quick-history|titlu=Dundee - a quick history {{!}} TayScreen|sit=www.tayscreen.com|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. Fl-1191, Dundee rċeviet karta mingħand William I tal-Iskozja li għamlitha burgh rjali, li jissuġġerixxi li l-belt kienet diġà ta' daqs u importanza konsiderevoli. Din il-karta ġiet revokata minn Edward I u mbagħad sostitwita b'waħda ġdida minn Robert I fl-1327. '''<big>''Rough Wooing'' u l-Gwerer Ċivili</big>''' Mill-1544 sal-1551, l-Iskozja esperjenzat perjodu ta’ ostilitajiet magħruf bħala r-''Rough Wooing'', u Dundee saret belt fortifikata fl-1545. F’Lulju 1547, ħafna mill-belt inqerdet waqt bumbardament navali Ingliż. Fl-1645, matul [[il-Gwerra Ċivili Skoċċiża]] (1644–1650), Dundee ġiet assedjata mill-forzi Rjalisti ta’ James Graham, l-ewwel Markiż ta’ Montrose. Fl-1651, matul [[it-Tielet Gwerra Ċivili Ingliża]], Dundee ġiet invaża mill-Ġeneral Monck, li dak iż-żmien kien jikkmanda l-forzi ta’ Oliver Cromwell fl-Iskozja: il-parlamentari Ingliżi qerdu parti kbira mill-belt u qatlu ħafna mill-abitanti tagħha. Dundee aktar tard kienet is-sit ta’ ribelljoni Ġakobita meta John Graham, l-1 Viskont Dundee, għolla l-bandiera Stuart f’Dundee Law (l-għolja fiċ-ċentru tal-belt) b’appoġġ għall-kolp ta’ stat minn [[James VII tal-Iskozja]] ([[James II tal-Ingilterra]]). Tliet sekli wara, Graham, eroj tal-kawża Ġakobita, irċieva l-laqam tiegħu [[Bonnie Dundee]] mingħand Sir [[Walter Scott]], f'poeżija li ispirat il-kanzunetta popolari bl-istess isem<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Siege of Dundee|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Siege_of_Dundee&oldid=1370740876|data-aċċess=2026-09-26|lingwa=en|data=2026-08-22|iktar=Page Version ID: 1370740876}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://jerrymoriarty.wordpress.com/|titlu=Dundee's Forgotten Stories|data=2024-03-06|sit=Dundee's Forgotten Stories|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. '''<big>Ir-Rivoluzzjoni Industrijali</big>''' Qabel ir-[[Rivoluzzjoni Industrijali]], l-unika industrija f'Dundee kienet tal-għażel. Fl-1806, twaqqfet mitħna tal-għażil minn James Brown ta' Cononsyth. Fl-1833, il-ġuta saret it-tielet industrija, introdotta f'Dundee minn Thomas Neish u [[James Watts]]. Sal-1866, kienu qed jintużaw 62 miljun kilogramma ta' ġuta, u mir-[[Rivoluzzjoni Industrijali]] 'l hawn, il-produzzjoni tal-ġuta baqgħet materja prima f'Dundee. Il-belt ingħatat il-laqam tat-"3 Js" (ġuta, ġamm, u ġurnaliżmu) minħabba d-dominanza tal-industriji tal-ġuta, ġamm, u stampar<ref>{{Ċita web|url=https://www.thedundeetapestry.com/dundee-industry|titlu=Dundee Industry|sit=The Dundee Tapestry|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-27}}</ref>. L-industrija tal-ġuta kienet fil-parti l-kbira responsabbli għall-espansjoni ta' Dundee matul ir-[[Rivoluzzjoni Industrijali]]. Il-post ta' Dundee fuq estwarju wiesa' ffaċilita l-importazzjoni tal-ġuta mill-Indja u l-provvista taż-żejt tal-balieni, prodott mill-industrija estensiva tal-kaċċa tal-balieni tal-belt, li kienet essenzjali għall-ipproċessar tal-ġuta. Lejn l-aħħar tas-seklu 19, il-maġġoranza tal-ħaddiema tal-belt kienu impjegati jew f'waħda mill-ħafna mitħnin tal-ġuta jew f'negozju relatat. L-attività industrijali bdiet tonqos fis-seklu 20 meta sar irħas li timmanifattura d-drappijiet fl-Indja milli fl-Iskozja. L-aħħar mitħna tal-ġuta għalqet fis-snin sebgħin<ref>{{Ċita web|url=https://www.thedundeetapestry.com/dundee-industry|titlu=Dundee Industry|sit=The Dundee Tapestry|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-27}}</ref>. Il-ġamm huwa fil-fatt marmellata, li, skont it-twemmin popolari, ġiet ivvintata fil-belt minn Janet Keiller fl-1797 (għalkemm jeżistu riċetti tal-marmellata mis-seklu 16). Bl-użu tal-larinġ morr ta' [[Sivilja]], il-produzzjoni annwali kienet stmata għal miljun kilogramma. Il-marmellata ta' Keiller saret marka famuża grazzi għall-produzzjoni tal-massa u l-esportazzjoni madwar id-dinja tagħha. Madankollu, dan is-settur qatt ma sar impjegatur ewlieni meta mqabbel mal-industrija tal-ġuta. Il-produzzjoni tal-marmellata minn dakinhar saret id-dominju ta' kumpaniji akbar, iżda l-marmellata ta' Keiller tibqa' disponibbli b'mod wiesa'. Il-ġurnaliżmu jirreferi primarjament għad-dar tal-pubblikazzjoni ''DC Thomson & Co''., imwaqqfa f'Dundee fl-1905, li tibqa' l-akbar impjegatur tal-belt wara s-setturi tas-saħħa u d-divertiment. Din id-ditta tippubblika diversi gazzetti, komiks u rivisti, inklużi ''The Sunday Post'', ''The Courier'', ''Shout'' u pubblikazzjonijiet għat-tfal ''The Beano'' u ''The Dandy''<ref>{{Ċita web|url=https://www.theadvancedgroup.co.uk/the-history-of-dundee|titlu=The History of Dundee - A City of Jute, Jam and Journalism|data=2024-03-10|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. Matul is-seklu 19, il-konzariji kienu importanti wkoll f'Dundee: mit-8,046,258 ġilda importata fil-Gran Brittanja fl-1866, numru kbir kienu destinati għal Dundee. L-industrija marittima u tal-bini tal-vapuri kienet ukoll fost l-attivitajiet ewlenin tal-belt: bejn l-1871 u l-1881, 2,000 vapur inbnew f'Dundee, inkluż l-RRS Discovery, il-bastiment oċeanografiku użat minn Robert Falcon Scott fl-espedizzjoni Discovery. Dan il-bastiment jinsab għall-wiri llum fid-Discovery Point ta' Dundee, u l-fabbrika b'qafas tal-azzar tal-era Vittorjana fejn ġiet manifatturata l-magna tiegħu issa hija l-akbar ħanut tal-kotba tal-belt<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=History of Dundee|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=History_of_Dundee&oldid=1360243088|data-aċċess=2026-09-27|lingwa=en|data=2026-06-20|iktar=Page Version ID: 1360243088}}</ref>. Il-ħtieġa tal-industrija lokali tal-ġuta għaż-żejt tal-balieni appoġġjat industrija sinifikanti tal-kaċċa tal-balieni. Il-Gżira Dundee, fl-[[Antartika]], tieħu isimha mill-espedizzjoni tal-kaċċa tal-balieni ta’ Dundee li skoprietha fl-1892. L-attività tal-kaċċa tal-balieni ntemmet fl-1912, u l-bini tal-vapuri waqaf fl-1981. L-estwarju sar is-sit tal-ewwel [[Pont Ferrovjarju Tay]], pont ferrovjarju mibni minn Thomas Bouch u miftuħ fl-1879. Dak iż-żmien, kien l-itwal pont ferrovjarju fid-dinja. Iġġarraf waqt maltempata taħt il-piż ta’ ferrovija mimlija passiġġieri inqas minn sena wara, fit-28 ta’ Diċembru 1879. Ma kien hemm l-ebda superstiti. Dan id-diżastru ferrovjarju ispira lil [[William McGonagall]] biex jikteb poeżija intitolata "Id-Diżastru tal-Pont Tay," li spiss tiġi kkwotata bħala waħda mill-agħar poeżiji bil-[[lingwa Ingliża]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.networkrail.co.uk/who-we-are/our-history/iconic-infrastructure/the-history-of-the-tay-bridge-dundee/|titlu=The history of the Tay Bridge, Dundee|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-09-27}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.greatwardundee.com/|titlu=Home :: Great War Dundee - This is Dundee's story of those that served in the First World War, and of the people left at home|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. == Ekonomija == '''<big>Ċentru ekonomiku</big>''' Dundee hija ċentru reġjonali għall-impjiegi, l-edukazzjoni, u l-bejgħ bl-imnut, bi 300,000 ruħ jgħixu f'distanza ta' 30 minuta sewqan miċ-ċentru tal-belt u 700,000 ruħ f'distanza ta' siegħa. Ħafna residenti tal-Grigal ta' Fife, Angus, u Perth u Kinross jivvjaġġaw bejn l-ibliet tagħhom u Dundee. Fl-2004–2005, il-proporzjon ta' nies ekonomikament attivi kien ta' 77.4%, u madwar 17% tal-popolazzjoni li taħdem kienet tikkonsisti minn studenti full-time. Dundee tappoġġja 90,000 impjieg f'4,000 kumpanija. L-impjiegi żdiedu b'madwar 10% mill-1996. L-investiment reċenti jinsab fl-ogħla livell tiegħu; mill-1997, Dundee rat investiment totali stmat ta' kważi £1 biljun<ref>{{Ċita web|url=https://www.ons.gov.uk/visualisations/labourmarketlocal|titlu=Dundee City's employment, unemployment and economic inactivity - ONS|data=2024-05-14|sit=www.ons.gov.uk|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-27}}</ref>. '''<big>Prekarjetà paradossali</big>''' Minkejja dan it-tkabbir ekonomiku, ir-rata ta’ impjiegi prekarji hija t-tieni l-ogħla fl-[[Skozja|Iskozja]] wara [[Glasgow]]. Il-paga medja ta’ kull ġimgħa fi Frar 2006 kienet ta’ £409, żieda ta’ 33% mill-1998, komparabbli mal-medja Skoċċiża. Filwaqt li r-rata tal-qgħad fl-2004 kienet ta’ madwar 4.3%, din niżlet għal 3.8% fl-2006, meta mqabbla ma’ medja Skoċċiża ta’ 2.6%. Dundee naqqset id-differenza b’mod sinifikanti mill-1996, meta l-qgħad kien ta’ 8.6%, meta mqabbel ma’ medja Skoċċiża ta’ 6.1%. Fl-2000, l-għadd ta’ nies qiegħda niżel taħt il-5,000 għall-ewwel darba f’aktar minn 25 sena. Il-prezz medju tad-djar f’Dundee aktar milli rdoppja mill-1990, u tela’ minn medja ta’ £42,475 għal £102,025 fl-2006. Il-bejgħ totali tad-djar hemmhekk aktar milli ttriplika mill-1990, u tela’ minn £115,915,391 għal £376,999,716 fl-2004. Bejn l-2001 u l-2002, il-prezzijiet tad-djar żdiedu b’15%, u bejn l-2002 u l-2003 u bejn l-2005 u l-2006, b’16.6%<ref>{{Ċita web|url=https://www.vam.ac.uk/dundee/info/75m-economic-impact-revealed?srsltid=AU7gw4XiJPdHK4lonaBnlUfiIKAhngTG-Bm5JuSrTsupDCG9BpPtivkM|titlu=£75m economic impact revealed|sit=£75m economic impact revealed|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-27}}</ref>. '''<big>Illum il-ġurnata</big>''' Bħall-bqija tal-[[Skozja|Iskozja]], l-industriji tal-manifattura qed jiġu sostitwiti gradwalment minn ekonomija mħallta moderna, appoġġjata minn investiment privat u pubbliku u forza tax-xogħol tas-sengħa jew semi-tas-sengħa. Madankollu, 13.5% tal-forza tax-xogħol tibqa' fil-manifattura, ċifra ogħla mill-medja Skoċċiża jew tar-[[Renju Unit]], u d-doppju ta' dik ta' [[Edinburgu]], [[Glasgow]], u [[Aberdeen]]. Is-setturi ewlenin tat-tkabbir huma l-iżvilupp tas-softwer, il-bijoteknoloġija, u l-bejgħ bl-imnut. Dundee għandha settur finanzjarju, bankarju, u tal-assigurazzjoni żgħir, li jimpjega 11% tal-forza tax-xogħol, aktar baxx mir-rati fit-tliet bliet ewlenin tal-Iskozja: b'paragun, is-setturi finanzjarji u bankarji ta' [[Edinburgu]] jirrappreżentaw 33.3% tal-forza tax-xogħol<ref>{{Ċita web|url=https://www.dundee.ac.uk/research/economic-transformation|titlu=Economic transformation {{!}} University of Dundee, UK|sit=www.dundee.ac.uk|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-27}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dundeecity.gov.uk/news/article?article_ref=4868|titlu=Economic Vision for Dundee {{!}} Dundee City Council|sit=www.dundeecity.gov.uk|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-27}}</ref>. Fl-2006, disgħa u għoxrin kumpanija impjegaw 300 persuna jew aktar. Fis-settur privat, eżempji jinkludu NCR Corporation, [[Michelin]], [[Tesco]] (għalkemm l-għeluq taċ-ċentru ta' distribuzzjoni tagħhom fil-belt tħabbar f'Marzu 2003, u dan wassal għal telf ta' 450 impjieg), D. C. Thomson & Co., BT, Client Logic Ltd, Sitel Corporation, Norwich Union, [[Royal Bank of Scotland]], Asda, Strathtay Scottish, Tayside Contracts, Tokheim, Scottish Citylink, W. H. Brown Construction, C. J. Lang & Son, Joinery and Timber Creations, Halifax-Bank of Scotland, Debenhams, Travel Dundee, W. L. Gore and Associates, In Practice Systems, Cyclacel, Pro2Kem, The Wood Group, Simclar, Upstate Life Sciences, Alchemy, Cypex, u Real Time Worlds. Fis-settur pubbliku jew mingħajr skop ta' qligħ, l-impjegaturi ewlenin huma NHS Tayside, l-[[Università ta' Dundee]], il-Pulizija ta' Tayside, il-Brigata tat-Tifi tan-Nar ta' Tayside, HM Revenue and Customs, Abertay University Dundee u Wellcome Trust. == Reliġjon == [[Stampa:The parish church of Dundee - geograph.org.uk - 1804980.jpg|nofs|daqsminuri|Il-[[Knisja Parrokkjali ta’ Dundee, f’Santa Marija]], hija waħda minn tlieta mill-Knejjes tal-Belt ta’ Dundee li huma magħqudin flimkien; tnejn biss jiffunzjonaw bħala postijiet ta’ qima: [[Santa Marija]] u [[San Klement]] (il-Kampnar il-Qadim) li jidhru fl-isfond.]] Il-Presbiterju tal-[[:en:Dundee_Parish_Church_(St_Mary's)|Knisja tal-Iskozja ta’ Dundee]] huwa responsabbli biex jissorvelja l-qima ta’ 37 kongregazzjoni fiż-żona ta’ Dundee u madwarha, għalkemm ix-xejriet tal-popolazzjoni li qed jinbidlu wasslu biex xi wħud mill-knejjes isiru akkużi marbuta. Minħabba l-post tagħhom fiċ-ċentru tal-belt, il-Knejjes tal-Belt, il-[[:en:Dundee_Parish_Church_(St_Mary's)|Knisja Parrokkjali ta’ Dundee]] ([[Santa Marija]]) u l-Knisja tal-Kampnar, huma l-aktar bini prominenti tal-Knisja tal-Iskozja f’Dundee. Jinsabu fuq is-sit tal-kirk parrokkjali medjevali ta’ [[Santa Marija]], li minnha fadal biss it-torri tal-punent tas-seklu 15. Il-knisja mehmuża darba kienet l-akbar knisja parrokkjali fl-[[Skozja|Iskozja]] medjevali<ref>{{Ċita web|url=https://www.dundee.church/|titlu=Welcome|kunjom=psross|sit=Dundee Presbyterian Church|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-09-27}}</ref>. Dundee kienet mhux tas-soltu fost il-burghi medjevali Skoċċiżi billi kellha żewġ kirks parrokkjali; it-tieni, iddedikata lil San Klement, sparixxiet, iżda s-sit tagħha kien bejn wieħed u ieħor dak tal-Pjazza tal-Belt preżenti. Gruppi presbiterjali oħra jinkludu l-Knisja Ħielsa li tiltaqa’ f’[[San Pietru]] (il-knisja storika ta’ Robert Murray M'Cheyne). Fil-Medju Evu Dundee kienet ukoll is-sit tad-djar tad-Dumnikani (Blackfriars), u l-Franġiskani (Greyfriars), u kellha numru ta’ sptarijiet u kappelli. Dawn l-istabbilimenti ġew imħarbta matul ir-Riforma Skoċċiża, f’nofs is-seklu 16, u tnaqqsu għal ċimiterji, issa ''Barrack Street'' (imsejħa wkoll it-triq Dek-tarn) u ċ-ċimiterju ta’ ''The Howff'', rispettivament. Il-Musulmani huma moqdija mill-Moskea Ċentrali ta' Dundee, mibnija fl-2000 biex tissostitwixxi l-bini preċedenti tagħhom fuq Hilltown. Hemm tliet moskej oħra fil-belt inklużi Jamia Masjid Tajdare Madina fi Triq Victoria, Jame Masjid Bilal fi Triq Dura u l-Moskea Al Maktoum fi Triq Wilkie's Lane. Flimkien ma' dawn hemm Soċjetà Islamika fil-kampus tal-[[Università ta' Dundee]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.dundeeislamicsociety.com/|titlu=Dundee Islamic Society|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-09-27}}</ref>. Il-komunità [[Sikh]] hija moqdija mill-''Guru Nanak Gurdwara'' fi Triq Victoria, li jservi l-komunità tagħha f'Dundee<ref>{{Ċita web|url=https://www.dundeegurudwara.org/|titlu=Siri Guru Nanak Gurdwara Dundee|sit=www.dundeegurudwara.org|data-aċċess=2026-09-27}}</ref>. Komunità [[Lhudija]] rreġistrata ilha teżisti fil-belt mill-bidu tas-seklu 19. Hemm sinagoga Ortodossa żgħira f'Dudhope Park li nbniet fis-snin sittin, bil-Burial Grounds Ebrajk jinsabu 4.8 km lejn il-lvant. Il-Grupp Buddista ta' Dundee huwa Tempju Buddista bbażat fi Triq Reform. Hemm ukoll mandir Hindu fi Triq Taylor, li jinsab fil-''West End'' tal-belt<ref>{{Ċita web|url=http://www.iajgsjewishcemeteryproject.org/scotland/dundee.html|titlu=DUNDEE: {{!}} scotland - International Jewish Cemetery Project|sit=www.iajgsjewishcemeteryproject.org|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-09-27|arkivju-data=2012-03-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120316070016/http://www.iajgsjewishcemeteryproject.org/scotland/dundee.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.jgsgb.org.uk/scot01.shtml|titlu=Jewish Genealogical Society of Great Britain - Scotland's Jewish Community - Reference Page|sit=www.jgsgb.org.uk|data-aċċess=2026-09-27|arkivju-data=2008-08-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080801015456/http://www.jgsgb.org.uk/scot01.shtml|url-status=dead}}</ref>. == Saħħa == [[Stampa:Ninewells Hospital.jpg|nofs|daqsminuri|Ninewells Hospital]] L-isptar ewlieni ta’ Dundee huwa l-Isptar Ninewells, wieħed mill-akbar u l-aktar sptarijiet moderni tat-tagħlim fl-[[Ewropa]]. Ippjanat sa mill-1960, il-kostruzzjoni bdiet fl-1964 u damet sitt snin, bi prezz stmat ta’ £9 miljun – iżda fl-aħħar mill-aħħar swiet £25 miljun. Mibni fuq l-għolja, id-disinn tal-isptar, mid-ditta ta’ Robert Matthew Johnson-Marshall, kien influwenzat minn dak tal-ajruporti ewlenin. Infetaħ fl-1974, għalkemm il-kostruzzjoni ma tlestietx verament qabel is-sena ta’ wara, u nfetaħ uffiċjalment mir-Reġina Omm fit-23 ta’ Ottubru 1974. Fiċ-ċerimonja, hija ddikjarat li "xejn minn dak li x-xjenza tista’ toffri, u lanqas il-flus ma jistgħu jixtru, ma jkun nieqes fit-trattament tal-pazjenti." Id-dipartiment tal-emerġenza jieħu ħsieb 55,000 dħul kull sena, u l-isptar jospita studenti tal-mediċina u tal-infermiera mill-[[Università ta’ Dundee]]. Huwa t-tieni sptar fil-Gran Brittanja ddisinjat speċifikament għat-taħriġ tal-istudenti<ref>{{Ċita web|url=https://www.nhstayside.scot.nhs.uk/index.htm|titlu=}}</ref>. Il-faċilitajiet l-oħra tal-kura tas-saħħa tal-belt jinkludu tliet sptarijiet pubbliċi (King's Cross, Victoria, u Ashludie) u klinika privata waħda, Fernbrae. == Sport == [[Stampa:East Stand Tannadice.jpg|nofs|daqsminuri|Tannadice Park, wieħed miż-żewġ grawnds l-eqreb tal-Gżejjer Brittaniċi, flimkien ma' Dens Park.]] Dundee hija d-dar ta’ żewġ klabbs tal-futbol professjonali: Dundee Football Club u Dundee United Football Club, li l-istadji rispettivi tagħhom huma Dens Park u Tannadice Park. Dawn l-istadji huma uniċi għax jinsabu biss 183 metru 'l bogħod minn xulxin, u dan jagħmilhom l-eqreb stadji fil-Gran Brittanja<ref>{{Ċita web|url=https://www.thecourier.co.uk/category/sport/football/dundee-fc/|titlu=Dundee FC News, Transfers and Analysis|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-09-27}}</ref>. Dundee hija waħda minn erba’ bliet biss fil-Gran Brittanja li pproduċiet żewġ semi-finalisti tal-[[UEFA]] Champions League, l-oħrajn huma [[Glasgow]], [[Manchester]], u [[Londra]]. Dundee u l-ibliet tal-madwar għandhom diversi timijiet tal-futbol taż-żgħażagħ. F’Mejju 2005, żewġ timijiet lokali, Tayport u Lochee United, laħqu l-finali tat-Tazza Skoċċiża Junior, li ntrebħet minn Tayport. Il-belt għandha sitt timijiet taż-żgħażagħ: Dundee North End, East Craigie, Lochee Harp, Lochee United, Dundee Violet, u Downfield. F’Mejju 2005, żewġ timijiet lokali oħra, Tayport u Lochee United, ikkwalifikaw għall-finali tat-Tazza Skoċċiża Junior f’Tannadice Park; u kien Tayport li rebaħ it-tazza. Dundee hija d-dar tal-klabb tal-hockey fuq is-silġ Dundee Texol Stars, li jilgħab fid-Dundee Ice Arena. Klabb ġdid imniedi fl-2001, id-Dundee Texol Stars rebaħ l-istaġun 2001-2002. Huma jilagħbu fil-Lega Nazzjonali Skoċċiża (SNL) u fin-Northern League (NL). Il-Menzieshill Hockey Club huwa wieħed mill-klabbs ewlenin tal-hockey fuq il-grawnd tal-Iskozja u jirrappreżenta regolarment lill-pajjiż f'kompetizzjonijiet Ewropej. Fir-rigward tar-rugby union, Dundee HSFP jilgħab fil-Kampjonat tal-Lega Idroelettrika Skoċċiża, l-ogħla livell tar-rugby Skoċċiż. Fl-aħħar nett, sports oħra rappreżentati f'Dundee jinkludu: Dundee Arnhall Swimming Club, City of Dundee Swimming Club, Menzieshill Madsons Basketball Club, Dundee Sharks Basketball Club, DPA Powerlifting Club, Dundee Boccia Club, Craigmuir Tennis Club, u Dundee Wildcats Taekwon Do Club<ref>{{Ċita web|url=https://www.dundeecity.gov.uk/events/category/3|titlu=What's On - Sport {{!}} Dundee City Council|sit=www.dundeecity.gov.uk|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-27}}</ref>. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|FRA}} [[Orléans]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|CRO}} [[Żadar]] ([[Kroazja]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Alessandrija (Stati Uniti)|Alessandrija]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|UAE}} [[Dubai (belt)|Dubaj]] ([[Emirati Għarab Magħquda]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Würzburg]] ([[Ġermanja]]) ; * [[Nablus]] ([[Palestina]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[West Dundee]] ([[Stati Uniti]]). == Referenzi == li7kwdg4hreoxg2tsj9s6jj3j2ai523